La Union

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ilo">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>ilowiki</dbname>
    <base>https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Midia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Espesial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Tungtungan</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Agar-aramat</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Agar-aramat tungtungan</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia tungtungan</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Papeles</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Papeles tungtungan</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki tungtungan</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Plantilia</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Plantilia tungtungan</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Tulong</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Tulong tungtungan</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria tungtungan</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulo tungtungan</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>La Union</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16</id>
    <revision>
      <id>406375</id>
      <parentid>406161</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96022" sha1="tmrhcm4387c6t5z3o9gdku374dd8myu" xml:space="preserve">{{Infobox probinsia
| name                    = La Union
| native_name             = 
| official_name           = 
| settlement_type         = [[Dagiti probinsia ti Filipinas|Probinsia]]
| image_skyline           =
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_flag              = Vlag Fil LaUnion.gif
| flag_size               = 120x80px
| image_seal              = Ph_seal_la_union.png
| seal_size               = 100x80px
| image_shield            =
| shield_alt              =
| nickname                =
| motto                   =
| image_map               = Ph_locator_la_union.svg
| map_alt                 =
| map_caption             = Mapa iti Filipinas a mangipakita ti pakasarakan iti La Union.
| coordinates             = {{coord|format=dms|region:PH_type:adm1st|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes   =
| subdivision_type        = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]]
| subdivision_name        = {{wagayway|Filipinas}}
| subdivision_type1       = [[Dagiti rehion iti Filipinas|Rehion]]
| subdivision_name1       = [[Rehion ti Ilocos]] (Rehion I) 
| established_title       = Pannakabangon
| established_date        = 1850
| seat_type               = Kapitolio
| seat                    = [[Ciudad ti San Fernando, La Union|Siudad ti San Fernando]] 
| leader_party            =
| government_footnotes    = &lt;ref&gt;Dagiti daulo ti [https://web.archive.org/web/20130530173153/http://dilg.gov.ph/provinces.php probinsia]: [[Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno]], [[Ciudad ti Quezon|Siudad ti Quezon]]- Naala idi 06 Enero 2013&lt;/ref&gt;
| government_type         = [[Dagiti probinsia ti Filipinas|Probinsia]]
| leader_title            = [[Gobernador]]
| leader_name             = Raphaelle Veronica Ortega-David ([[Nationalist People's Coalition|NPC]])
| leader_title1           = [[Bise Gobernador]]
| leader_name1            = 
| area_total_km2          = 1504.0
| area_rank               = Maika-70
| area_note               =
| population_footnotes    = &lt;ref&gt;{{Populasion ti Filipinas|Rehion ti Ilocos|Taudan}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = {{Populasion ti Filipinas|Rehion ti Ilocos|&lt;!--psgc a kodigo ti ili--&gt;013300000}}
| population_as_of        = {{Populasion ti Filipinas|Rehion ti Ilocos|TAWEN}}
| population_rank         = Maika-34
| population_density_km2  = auto
| population_density_rank = Maika-9
| population_note         =
| elevation_m             =
| demographics_type1      = Panakabingbingay
| demographics1_footnotes = 
| demographics1_title1    = [[Dagiti siudad ti Filipinas#Dagiti nawaya a siudad|Nawaya&amp;nbsp;a&amp;nbsp;siudad]]
| demographics1_info1     = 0
| demographics1_title2    = [[Dagiti siudad ti Filipinas#Pannakaidasig|Komponente&amp;nbsp;a&amp;nbsp;siudad]]
| demographics1_info2     = 1
| demographics1_title3    = [[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]]
| demographics1_info3     = 19
| demographics1_title4    = [[Baranggay]]
| demographics1_info4     = 576
| demographics1_title5    = [[Kamara_dagiti_Pannakabagi_iti_Filipinas#Distrito_a_panakaitakderan|Distrito]]
| demographics1_info5     = [[Dagiti lehislatibo a distrito iti La Union|Umuna ken maika-2 a distrito]]
| blank_name_sec1         = Pagsasao
| blank_info_sec1         = [[Pagsasao nga Ilokano|Ilokano]], [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]], [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]], [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]
| population_demonym      = 
| timezone                = [[Oras idiay Filipinas|PHT]]
| utc_offset              = +08
| postal_code_type        = [[Listaan dagiti kodigo ti koreo idiay Filipinas|Koreo]]
| postal_code             = [[Listaan_dagiti_kodigo_ti_koreo_idiay_Filipinas#La Union|Kitaen ti listaan]]
| area_code_type          = [[Dagiti numero ti telepono idiay Filipinas|Panagtawag]]
| area_code               = 72
| iso_code                = [[ISO 3166-2:PH|PH-LUN]]
| website                 = [http://www.sanfernandocity.gov.ph sanfernando.gov]
| footnotes               =
}}

Ti '''La Union''' (Ingles: Province of La Union; Filipino: Lalawigan ng La Union), ket maysa a  [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] iti igid ti baybay iti [[Filipinas]] a mabirukan iti [[Rehion ti Ilocos]] (Rehion I) iti [[Luzon]] isla ti Luzon. Ti [[kapitolio]] ti probinsia, ti [[Ciudad ti San Fernando, La Union|Siudad ti San Fernando]], ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad iti La Union ken agserbi a kas ti rehional a sentro ti Rehion ti Ilocos.

Nabeddengan ti [[Ilocos Sur]] iti amianan, [[Benguet]] iti daya, ken [[Pangasinan]] iti abagatan, ken ti [[Baybay Abagatan a Tsína]] iti laud, ti La Union ket mabirukan iti 273 kilometro (170 mi) iti amianan ti [[Metro Manila]] ken 57 kilometro (35 mi) iti amianan a laud ti Siudad ti [[Baguio]]. Ti probinsia ket sakupenna ti kalawa ti 1,497.70 kuadrado kilometro (578.27 kuadrado milia). Manipud idi 2020 a sensus, ti La Union ket addaan ti populasion iti 822,352, a nagbanagan ti densidad ti 550 nga agindeg iti tunggal kuadrado kilometro wenno 1,400 iti tunggal kuadrado a milia. Ti probinsia ket addaan iti 538,730 a nairehistro a botante idi 2022. Ti opisial a pagsasao ti probinsia ket [[Pagsasao nga Ilokano|Iloco]] (Ilocano), kas naideklara babaen ti gobierno ti probinsia ti La Union.

Nalatak ti La Union gapu kadagiti napintas nga ili iti igid ti baybay, nalatak a lugar a pagluganan, ken nadalus a baybay. Ti probinsia ket nabaknang kadagiti natural ken kultural nga atraksion, a mangituktukon kadagiti aktibidad a kas iti red clay pottery, panagpukan iti ubas, panagaramid iti [[inabel]], ken panagpasiar kadagiti napnuan pakasaritaan nga iglesia, agraman dagiti napintas a waterfall ken eco-tours. Ti populasion ket mairaman dagiti Ilocano a tattao manipud kadagiti nababa a daga ken dagiti [[Tattao nga Igorot|Igorot]] a tattao manipud kadagiti kabambantayan, a mangkontribusion iti nadumaduma a kultural a tawidna.

==Pakasaritaan==

=== Nasapa a Pakasaritaan ===
Iti nasapa a pakasaritaan ti La Union, dagiti patad iti igid ti baybay iti amianan a laud a paset ti rehion, manipud iti [[Tagudin|Tagudin, Ilocos Sur]] iti amianan agingga iti [[Sudipen]], [[Bangar, La Union|Bangar]], Purao ([[Luna, La Union|Luna]] &amp; [[Balaoan]] itan), ken [[Bacnotan]] iti abagatan, ken dagiti lugar iti aglawlaw ti Karayan [[Amburayan]], ket pagtaengan dagiti ''[[Samtoys]]'' wenno [[Tattao nga Ilokano|Ilocanos]]. Dagitoy nga immuna a nagnaed ket addaan iti narayray nga animistik a kultura ken relihion. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kurditan Samtoy: The Literature of A Manly Race|url=http://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/literary-arts/kurditan-samtoy-the-literature-of-a-manly-race/|access-date=2021-09-26|website=National Commission for Culture and the Arts|archive-date=2021-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232819/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/literary-arts/kurditan-samtoy-the-literature-of-a-manly-race/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Reid|first1=Lawrence A.|last2=Rubino|first2=Carl Ralph Galvez|date=June 2002|title=Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano|journal=Oceanic Linguistics|volume=41|issue=1|pages=238|doi=10.2307/3623336|issn=0029-8115|jstor=3623336}}&lt;/ref&gt;

Ti makin-abagatan a kosta, a naam-ammuan idi a kas ''Aroo'' wenno ''Agoho'' ([[Agoo, La Union|Agoo]] ita), ket paset idi ti makin-amianan a teritorio ti [[Caboloan]], wenno [[Pangasinan]], maysa a naturay a [[pre-kolonial]] a gobierno ti Filipinas nga addaan iti narang-ay a kultura ken tradision, ken addaan iti agpapada a relasion ti etniko kadagiti umili ti Pangasinan. Karaman iti daytoy a lugar dagiti moderno nga ili iti igid ti baybay ti Agoo, [[Aringay]] (dati nga ''Alingay'' wenno ''Alinguey''), [[Caba]], [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]], ken [[Rosario, La Union|Rosario]]. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cortes|first=Rosario Mendoza|title=A History of Pangasinan, 1572–1800|publisher=New Day|year=1991}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sals2&quot;&gt;{{Cite book|last=Sals|first=Florent Joseph|title=The History of Agoo: 1578-2005|date=2005|publisher=Limbagan Printhouse|location=La Union|pages=80|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ti historiador a ni [[William Henry Scott]] dinakamatna a ti La Union ket naisangsangayan a sentro ti komersio, nangruna iti balitok ti Igorot ken ti lokal a balitok. Ti ruta ti komersio, a pagaammo kas dalan ti ''[[Aringay-Tonglo-Balatok]]'', ti nangkonektar iti abagatan a laud a [[Cordillera Administrative Region|Cordillera]] kadagiti nababa a daga, a nangipasdek iti Aringay ken Agoo kas kangrunaan a sentro ti komersio. Daytoy a sistema ti komersio ti nangkonektar iti La Union kadagiti ruta ti baybay iti intero a [[Taaw Indiano]] ken ti [[Baybay Abagatan Tsina]], kasta met iti komersio kadagiti [[Tagalog]], [[Tsina|Tsino]], ken [[Hapon|Hapones]]. Karaman kadagiti tagilako ti ''porselana'', ''seda'' (abel), ''koton'', ''beeswax'', ''diro'', ''napateg'' ''a bato'', ''kuentas'', napateg a ''mineral'', ''burnáy'' a naaramid iti dayta a lugar, ken nangnangruna ti ''[[balitok]]''. &lt;ref name=&quot;Barangay&quot;&gt;{{cite book|last=Scott|first=William Henry|title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society|url=https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot|publisher=Ateneo de Manila University Press|year=1994|isbn=971-550-135-4|location=Quezon City|author-link=William Henry Scott (historian)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Suarez|first=K. D.|date=2017-03-19|title=Looking into the past through the eyes of the future|url=https://www.rappler.com/science/society-culture/163689-filipino-archaeologist-traces-ancient-gold-trade-trail-north-luzon/|access-date=2024-11-07|website=RAPPLER|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Dagiti artefacto a kas ti porselana ken ti alkitran, a naduktalan bayat ti panangtarimaan ti [[simbaan a Katoliko]] ken agdama a naikabil iti [[Museo de Iloko]], ti mangpaneknek iti daytoy a negosio. &lt;ref name=&quot;Sals&quot;&gt;{{Cite book|last=Sals|first=Florent Joseph|title=The History of Agoo: 1578-2005|date=2005|publisher=Limbagan Printhouse|location=La Union|pages=80|language=en}}&lt;/ref&gt; Simmangpet dagiti Hapones a negosiante ken mangngalap idi agangay, a nangbukel kadagiti pagnaedan iti igid ti baybay ti La Union. Dagiti natural a puerto ti rehion iti igid ti [[Golpo Lingayen|Lingayen Gulf]] ti nangaramid iti dayta a lugar a paggapuan dagiti ganggannaet a barko.

Kadagiti katurturodan ti La Union ti pagnanaedan dagiti [[Tattao nga Igorot|Igorot]], kangrunaanna dagiti [[Kankanaey]] ken [[Ibaloi]], a mangar-aramid iti panagkalap iti ulo kas paset ti kulturada a mannakigubat ken sumursurot kadagiti animistik a pammati, nga agdaydayaw kadagiti espiritu ti nakaparsuaan ken didiosen dagiti inapo. Nalaingda nga agmulmula ken agaramid iti ima, a mangpataud kadagiti nagayad a tela, balitok ken metal, a sireregta a pagnegosioda kadagiti kaarrubada nga Ilocano ken Pangasinan nga agnanaed iti nababa a daga. Daytoy a panagsisinnukat ti nangpadur-as iti dinamiko a relasion iti nagbaetan dagiti komunidad iti kabambantayan ken iti nababa a daga, a nangkontribusion iti nabaknang, nainaig a kultural a buya iti nasapa a La Union.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Person|first=Communications|date=2018-01-25|title=The Igorots, the indigenous peoples of the Northern Philippines under the faces of state terrorism and tyranny|url=https://indigenouspeoples-sdg.org/index.php/english/ttt/398-the-igorots-the-indigenous-peoples-of-the-northern-philippines-under-the-faces-of-state-terrorism-and-tyranny|access-date=2024-10-01|website=indigenouspeoples-sdg.org|language=en-us}}&lt;/ref&gt;

=== Panawen ti Kolonisasion ti Espania ===
Makatawen kalpasan a pinagbalin ni [[Miguel López de Legazpi|Adelantado Miguel Lopez de Legazpi]] ti [[Manila]] a kabesera ti Filipinas idi Hunio 24, 1571, rinugian dagiti Kastila ti kolonisasion iti [[Amianan a Luzon]] &quot;''tapno mapalpaliwaan dagiti tattao iti dayta''&quot;. 
[[Papeles:Juan de Salcedo, Spanish conquistador.png|left|thumb|289x289px|Ti Espaniol a konkistador a ni '''Juan de Salcedo''']]
Idi Hunio 1572, dagiti [[konkistador]] nga indauluan ni [[Juan de Salcedo]], apoko ni Miguel López de Legazpi, naglayagda iti [[Karayan Angalacan]] nga agturong iti [[Golpo Lingayen|Gulpo ti Lingayen]] ket simmangladda idiay Aroo wenno Agoho, a pagaammo itan kas [[Agoo, La Union|Agoo]]. Idi simmangpetda, adda tallo a barko ti [[Hapon]] a sinaranget ti grupo ni Salcedo, a kinamatda agingga iti maysa a kolonia dagiti Hapones. Dagiti Kastila kiniddawda ti tangdan iti [[Reina ti Espania]] agpadpada kadagiti katutubo ken dagiti Hapon, nupay nagkedked ti dadduma idi damo. Dagidiay nagtulnog napalubosanda nga agtalinaed ken makomberte iti Kristianidad kalpasan ti panangbayadda iti buis. Gapu iti daytoy a pannakataripnong, naawagan ti Agoo kas ''&quot;El Puerto de Japon&quot;'', gapu ta dagiti negosiante a Hapon ken Tsino ket aglaklako kadagiti umili iti dayta a puerto. Gapuna, dakkel ti naaramidan ti Agoo iti [[komersio]] kadagiti dadduma a pagilian iti [[Abagatan a daya nga Asia]]. 

Kanayonanna, intultuloy dagiti [[Espaniol]] a konkistador ti panagdaliasatda nga agpaamianan, a nakasaritada dagiti katutubo iti pagaammo itan a [[San Fernando, La Union|San Fernando]]. Kiniddaw dagiti Kastila ti kontribusion iti Reina ti Espania, ngem kiniddaw dagiti katutubo ti tiempo tapno mapanda iti kabambantayan tapno urnongenda ti maidatagda. Nupay kasta, saanda a nagsubli. Kalpasanna, nagturong dagiti konkistador iti amianan a lumasat iti ''Atuley'' wenno ''Dalandan'' ([[San Juan, La Union|San Juan]]), a nangkiddaw iti buis kadagiti katutubo, a nangipasdek iti panangituray ti Espania, ken nangkonberte kadagiti katutubo iti [[Kristianidad]], nga awanen ti kanayonan a panangbusor agingga a nakadanonda iti dakkel a karayan a pagaammo kas '''Purao'',' a kaipapananna ti ' puraw' iti Iloco, a naipanagan gapu iti nadalus a langa ti igid ti baybay ken karayan. Daytoy a lugar ket paset itan ti [[Balaoan]] ken [[Luna, La Union|Luna]]. 

Idiay Purao, dagiti Kastila kinaritda dagiti [[Ilocano]], a situtured a nagkedked nga agbayad iti buis. Simmaruno ti maysa a dangadang, a nangtanda iti umuna a panagibukbok ti dara dagiti Ilocano kas panangbusor iti ganggannaet a turay. Kalpasan daytoy a panagsusupiat, ti karayan ket napanaganan manen iti &quot;''Darigayos''&quot;, a nagtaud kadagiti sasao nga Ilocano a &quot;''[[dara]]''&quot; ken &quot;''ayos''&quot; (nagayus), a kaipapananna &quot;''no sadino ti naggayus ti dara''&quot;. Nagpaamianan ni Salcedo ken dagiti tattaona a nagturong idiay [[Vigan]], a sadiay idi agangay, naaddaanda iti di nasayaat a pannakigayyem kadagiti Ilocano, a di maragsakan a nangakseptar iti panangituray ti Espania.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=About the City|url=https://www.sanfernandocity.gov.ph/csflu_website/aboutcsf/}}&lt;/ref&gt;

Daytoy a pannakataripnong ti nangrugi iti nasapa a panangkolonisar ti Espania iti [[Amianan a Luzon]] ken nangparnuay iti sangagasut a tawen a panangbusor iti panangituray ti Espania. Nangiturong met dayta iti pannakaipasdek dagiti baro a narelihiosuan, kultural, ken administratibo nga institusion, a nagresulta iti pannakabukel dagiti [[pueblo]], [[rancherias]] kadagiti ili a nagbalin idi agangay a probinsia ti La Union. 

Sakbay ti pannakabukelna, ti probinsia ket nabingbingay kadagiti probinsia ti [[Ylocos]] ken [[Pangasinan]], ken dagiti rancherias ti akindaya a ''Pais del Igorotes'' ([[Benguet]]). Addaan daytoy iti sumagmamano a [[barrio]] ken pueblos nga idauluan ti [[cabeza de barangay]], [[gobernadorcillo]], ken [[alcalde-mayor]], a kaaduan kadagitoy ket impasdek dagiti agkakabsat nga [[Agustino]] idi maika-16 a siglo kabayatan ti nasapa a panagsaknap ti panagturay ti Espaniol. Ti sibil a gobierno a naipasdek iti sidong ti Kastila a [[Maura a Linteg]] ket nalabit naipasdek idi 1700. Kaaduan kadagiti barrio ken ili ket paset idi ti encomienda nga inturayan dagiti Español nga [[insulares]] ken [[Mestizo]], a nairaman ti sumagmamano a rancherias ken [[catechumens]] a nagnaed kadagiti bantay ti Igorot. 

Kas kadagiti dadduma a ili iti Ylocos, nabingbingay dagiti klase ti kagimongan iti dua: dagiti ''babaknang'' wenno ''agtuturay'', ken dagiti ''cailianes''. Dagiti babaknang wenno agtuturay ket dagiti prinsipalia wenno insulares a nagsao iti pagsasao a Castilian, bayat a dagiti cailianes ket dagiti katutubo a nagsao iti [[Pagsasao nga Ilokano|Iloco]], [[Kankanai]], [[Ibaloi]], wenno [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]]. Nupay kasta, ti Iloko ti nagserbi kas [[lingua franca]] ti probinsia.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=History of Balaoan|url=https://www.balaoanlaunion.gov.ph/history-of-balaoan/|access-date=2024-10-01|website=Official Website of Municipality of Balaoan|language=en-US}}{{Natay a silpo|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
[[Papeles:Top view Baluarte Watch Tower.jpg|thumb|326x326px|Ti '''Baluarte Watch Tower''' idiay Luna, La Union]]
Dagiti pagnaedan iti igid ti baybay ket masansan a rauten dagiti marimot wenno pirata a [[Moro]], a mangsamsam ken mangpuor kadagiti purok bayat a tiliwenda dagiti babbai ken ubbing. Kas sungbat, naibangon dagiti ''baluartes'' iti igid ti kosta manipud ili ti ''Baratao'' ([[Bauang]]), ''San Vicente de Balanac'' / ''Pindangan'' ([[San Fernando, La Union|San Fernando]]), ''Dalandan'' ([[San Juan, La Union|San Juan]]), [[Bacnotan]], ''Purao'' ([[Balaoan]]) agingga iti ''Namacpacan'' ([[Luna, La Union|Luna]]). Nagserbi dagitoy a [[Torre|baluarte]] kas pangdepensa ken pagwanawanan, a nangpakdaar kadagiti lumugar ken autoridad kadagiti umad-adani a peggad manipud iti baybay. Bayat ti maika-18 ken maika-19 a siglo, napateg ti akem dagitoy a baluarte iti panangsalaknib kadagiti ili iti La Union ken iti dadduma pay a paset ti Pilipinas, a nangsalaknib kadagiti umili ken nangsaluad kadagiti napateg a ruta ti komersio. 

Bayat ti Kastila a Kolonisasion, maysa a nalimed a kagimongan dagiti insurrectos ti naorganisar idiay Balaoan nga addaan iti panggep a panagrebelde maibusor kadagiti tiraniko a panagabuso ti ''&quot;[[Guardia Civil]]&quot;'' ken &quot;[[Cora Parrocos|''Cora Parrocos'']]” . Karaman kadagiti miembrona da ''Luciano Resurreccion, Primo Ostrea, Artemio Ostrea, Fernando Ostrea, Patricio Lopez, Rufino Zambrano'', ken ''Mariano Peralta'' a pagaammoda a kas dagiti [[Siete Martires]]. Dagitoy pito nga agtutubo a lallaki ti immuna nga Ilocano a napapatay gapu kadagiti rebolusionario nga aktibidadda wenno gapu ta mapapati a simpatia iti gakat. &lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|title=History of Balaoan|url=https://www.balaoanlaunion.gov.ph/history-of-balaoan/|access-date=2024-10-01|website=Official Website of Municipality of Balaoan|language=en-US}}{{Natay a silpo|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Iti bisperas ti rebolusion, impalgak ti maysa a traidor ti planoda kadagiti autoridad ti Espania, a nangiturong iti pannakaaresto ti pito a lallaki, a napapatay a di naimbestigar. Saan a natay ni Fernando Ostrea nupay nasugatan iti patongna, ket gapu ta simimilagro a nakalasat, nabaelanna nga ipakaammo ti trahedia kadagiti umili iti dayta a lugar. Kalpasan daytoy a pasamak, isu ket pinakawan dagiti autoridad maitunos iti kaugalian ti Espania. Idi napapatay, ni Fernando ket maysa idi a Cabeza de Barangay ken idi agangay nagserbi kas bise presidente ti ili. Kas maysa a kangrunaan a tao iti rebolusion, indauluanna dagiti kailianna iti pannakidangadangda iti Espania ken Estados Unidos. Kas pammadayaw kadagiti pito a martir, ti ''Siete Martires Lodge No. 177'' ket naipasdek kas maysa a masonic lodge. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Siete Martires {{!}} The Most Worshipful Grand Lodge of Free and Accepted Masons of the Philippines|url=https://grandlodge.ph/lodges/siete-martires|access-date=2024-10-01|website=grandlodge.ph}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=La Union History|url=https://launion.gov.ph/history/|access-date=2024-11-19|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007092607/https://launion.gov.ph/history/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== Pannakabukel ti Probinsia ti La Union ====
Ti La Union ket nabangon idi Marso 2, 1850, ken nagbalin a ti maika-34 a probinsia ti Filipinas. Kalpasan a nagbalin ti [[Cebu]] a kaunaan a [[Probinsia|probincia]] idi 1565, dagiti Kastila pinarsuada dagiti baro a probinsia. Tallo a kangrunaan a pagrebbengan ti naibilang a kasta: ''ti administrasion ti [[politika]]'' ken ''sibil'', ti panangituray ti simbaan ken dagiti panangusig iti heograpia. Iti nasurok a dua ket kagudua a siglo, ti orihinal a probinsia ti [[Ilocos]] ket nagtalinaed a di nadadael agingga idi 1818 idi nabingbingay iti [[Ilocos Norte]] ken [[Ilocos Sur]]. Idi 1846, ni [[Abra]] ket pinartuat babaen ni [[Gobernador Heneral Narciso Zaldua Claveria]]. 
[[Papeles:Administrative Divisions of the Philippines (1899).svg|left|thumb|333x333px|Dagiti Administratibo a Dibision ti Filipinas (1899)]]
Ni Gobernador Heneral Claveria ket maysa a managsirmata nga administrador. Patienna a ti panagtipon ti tallo a nagtipon a lugar nga adayo kadagiti kabesera ti probinsia ket maysa a solusion kadagiti kalikaguman ti administrasion ti politika ken sibil. Nakitana met ti pagimbagan ti agrikultura ken komersio iti dayta a teritoria. Ket ti kangrunaan a banag ket ti pannakaisaknap ti sibilisasion dagiti [[Hispanico]] ken ti [[Kristianidad]] iti dayta a lugar. Ti Bangar, Namacpacan (Luna) ken Balaoan iti makin-abagatan a paset ti llocos Sur ket adayo iti cabezera ti [[Vigan]] ken iti dandani umasping a pamay-an, ti dagiti ili a Sto. Tomas, Agoo, Aringay, Caba, Bauang, Naguilian, San Fernando, San Juan ken Bacnotan ket adayoda iti kabesera ti Pangasinan a [[Lingayen]]. Dagiti 40-45 a rancheria iti kaunegan ti Central [[Cordillera Administrative Region|Cordillera]] iti distrito ti [[Benguet]] (''Eastern Pais del Igorotes'') a pagbeddengan ti tallo nga ili ti Ilocos Sur ken ti siam nga ili ti Pangasinan ket ad-adda pay a nakaro ti parikutda. 

Isu nga idi Oktubre 29, 1849, pinirmaan ni Gobernador Heneral Claveria ti singasing (''promovido'') a pagkaykaysaen dagiti lugar ti ''Pangasinan-Ilocos-Cordillera'' iti baro a probinsia a naawagan iti La Union (ti opisial a nagan a dinutokan ni Claveria a mismo). Iti las-ud ti 124 nga aldaw, dagiti nangato ken napateg nga opisial ti kolonia ti Espania inadal ken inutobda ti singasing a mangbukel iti La Union wenno saan. Idi Marso 2, 1850, pinirmaan ni [[Gobernador Heneral Antonio Maria Blanco]] ti [[Superior Decreto|''Superior Decreto'']] a nangipasdek iti La Union ti maika-34 a probinsia sipud idi nabangon ti Cebu idi 1565. Nailasin dayta kas ''gobierno politico-militar''. Idi Marso 4, 1850, dinutokan ni Blanco ni Kapitan [[Toribio Ruiz de la Escalera]] (dati a mapagtalkan nga aide de camp ni Claveria) kas ti umuna a ''Gobernador Militar y Politico''. Ti La Union ket ti panagkaykaysa dagiti daga, tattao, kultura ken rekurso. Idi Abril 18, 1854, impaulog ni [[Reyna Isabella II ti Espania]] ti naarian a bilin (real orden) manipud [[Madrid]] a mangpatalged iti Superior Decreto ni Blanco. 

Idi 1860, adda dakkel a panagrang-ay ti komersio ken agrikultura iti probinsia gapu iti Tabako. Inusar dagiti autoridad ti España ti napateg a bulong a pangitandudo iti ad-adu pay a panagrang-ay ti ekonomia. Ti industria ti tabako ket makagunggona unay isu a naipasdek ti Tobacco Monopoly. Amin a bulong ti Tabako ket nainget a kontrolado ken ginatang laeng ti gobierno iti naikeddeng a presio.

==== Rebolusion ti Filipinas ====
Idi 1896, ti dumakdakkel a riribuk iti probinsia ti La Union ket timmaud manipud kadagiti tawen ti panangirurumen ti Espania, a naipaganetget babaen ti panangtutuok kadagiti lokal a papadi ken ti pannakapapatay ti Balaoan ''Siete Martires'', panangtutuok kadagiti patneng a papadi, ni [[Padres Adriano Garces]] ti Balaoan, ni [[Mariano Gaerlan]] ti San Fernando ken ni [[Mariano Dacanay]] ti Bacnotan. Daytoy a di pannakapnek ket dimmanon iti kangatuan idi Mayo 22, 1898, idi a pinaltogan ti nangpapatay iti nakaro a kagura a ni Prayle [[Mariano Garcia]] ti Santo Tomas - maysa a pammaltog a nangngeg iti intero a probinsia, a nangparnuay iti rebolusion iti inawagan idi dagiti Kastila a &quot;''Una Provincia Modelo&quot;''. Ni [[Manuel Tinio|Manuel Tinio y Bondoc]], maysa nga agtutubo a heneral a nakikadua ken ni [[Emilio Aguinaldo]], ti nangidaulo iti panangbusor kadagiti puersa ti Espania, a nangpapanaw kadakuada idiay La Union, nupay adda dagiti nagsanud idiay [[Vigan]]. Kalpasan ti pannakaparmekda, naipasdek ti Rebolusionario a Gobierno, a ni Aguinaldo ti presidente ken ni Tinio ti immuna a nagserbi a kas de facto a gobernador, a sinuktan idi agangay ni Dr. [[Lucino Almeida]]. 
[[Papeles:Manuel Tinio.jpg|thumb|283x283px|Ni '''Heneral Manuel Tinio''' a lider ti rebolusion ti Amianan a Luzon]]
Idi Hulio 22, dagiti tropa ti Novo-Ecijano, a napabileg iti nasurok a 600 a lallaki, simmangpetda idiay [[San Fernando, La Union|San Fernando]] kalpasan a simmuko ti [[Dagupan]] ken ni [[Francisco Makabulos|Heneral Francisco Makabulos]] ket nasarakanda ti siudad a linakub dagiti [[rebolusionista]] nga indauluan ni [[Mauro Ortiz|Heneral Mauro Ortiz]]. Dagiti Kastila, nga indauluan ni Koronel [[Jose Garcia Herrero]], pinatibkerda ti bagbagida kadagiti kangrunaan a pasdek, nga agur-urayda iti panagsaranay. Iti laksid ti panangikagumaan ni Tinio iti natalna a pannakisarita, saan a simmuko dagiti naparigatan nga armada ti Espania. Idi Hulio 31, kalpasan ti adu nga aldaw a di panagtignay, rinaut ni Tinio, a nagresulta iti nabara a dangadang a nagpatingga iti panagkappiat dagiti Kastila. Ti panagsuko iramanna ti 400 a soldado, 8 nga opisial, ken adu a material a militar. 

Kalpasan a nasigurado ti San Fernando, ti Tinio Brigade ket immadayo idiay [[Balaoan]], a sadiay naipasangoda iti naulpit a panangbusor dagiti soldado nga Espaniol a nagkampo iti kombento. Iti laksid ti panangsuporta ti lokal a populasion, nagpaut ti pananglakub iti lima nga aldaw ket nasurok a 70 a Filipino ti natay. Kinuna ti Saksi a ni [[Camilo Osías]] nga adu a katipuneros iti dayta a lugar ti nairaman iti Tinio Brigade kalpasan daytoy a rigat. Kalpasanna, immakar dagiti rebelde idiay Bangar, a sibaballigi a nanglikmut kadagiti puersa ti Espania, a nagresulta iti nakapatpateg a balligi idi Agosto 7, a nangiturong iti panagsuko ti 87 nga Espaniol kalpasan ti uppat nga aldaw laeng a pannakigubat a bassit laeng ti natay a Filipino. Daytoy a panagsasaruno ti balligi ti nangmarka iti napateg a kapitulo iti kontribusion ti La Union iti nalawlawa a Rebolusion ti Filipinas a maibusor iti panangituray ti [[Kastila a kolonia]].

=== Panawen ti Kolonisasion ti Amerika ===
Ti kolonisasion ti La Union iti Amerika ket nangrugi kalpasan ti [[Gubat ti Espaniol–Amerikano|Gubat ti Espaniol-Amerikano]] idi 1898 idi a ti Filipinas ket naited iti [[Estados Unidos iti Amerika|Estados Unidos]] babaen ti [[Tulag ti Paris (1898)|Tulag ti Paris]]. Kalpasan ti [[Gubat ti Filipino–Amerikano|Gubat ti Filipino-Amerikano]] (1899-1902), ti La Union ket naorganisar manen babaen ti administrasion ti kolonia ti Amerika, a nangiturong kadagiti napateg a panagbalbaliw iti politika, ekonomia, ken kagimongan. 
[[Papeles:Manila646 1899.jpg|left|thumb|308x308px|'''Gubat ti Filipino-Amerikano''' c. 1899]]
Bayat ti [[Gubat ti Filipino–Amerikano|Gubat ti Filipino-Amerikano]], napasaran ti La Union dagiti militar a panagririri ken panaggugubat bayat a dagiti puersa ti Estados Unidos ti mangikagkagumaan a mangkontrol iti probinsia. Ti [[gubat]] ket nailasin babaen kadagiti nakaro a panangabuso maibusor kadagiti katutubo a populasion, a pakairamanan ti napilit a pannakaiyalis, di nainkalintegan a panangpapatay, ken pannakadadael ti sanikua. Dagitoy a panangabuso ti nangituggod iti nasaknap a panagpungtot ken panangbusor dagiti katutubo kadagiti puersa ti Amerika iti intero a probinsia, a mangipakita iti napigsa a tarigagayda nga agwaywayas ken panangbusor iti ganggannaet a panangkontrol. Nagparang dagiti lokal a lider, a nangorganisar iti gerra dagiti gerilya ken panaglalaban kadagiti away, a nangguyugoy kadagiti komunidadda maibusor kadagiti autoridad ti kolonia ken nangipaganetget kadagiti narigat a kasasaad ti imperialismo ti America. 

Kalpasan a nagballigi dagiti Amerikano a nangsakup iti probinsia, impatungpal ti administrasion ti Amerika dagiti [[Demokrasia|demokratiko]] a proseso a naikkan iti agpapada a kinapateg, a nangpalubos iti pannakabutos ti umuna a Sibil a Gobernador ti La Union idi 1901, ni [[Don Joaquín Joaquino Ortega]], a nangmarka iti napateg a tignay iti lokal a panagturay. Ti maysa kadagiti kangrunaan a kontribusion ti kolonisasion ti America ket ti pannakaipasdek ti maysa a na-centralized a sistema ti publiko nga eskuelaan idi 1901, a nausar ti Ingles kas ti pamay-an ti panangisuro. Nairaman daytoy a panagregget ti panangyeg iti 600 a mannursuro manipud iti U.S., a naam-ammo kas dagiti Thomasita, a mangisuro kadagiti estudiante a Filipino.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A Brief History of The Thomasites · The Philippines and the University of Michigan, 1870-1935 · Philippines|url=https://philippines.michiganintheworld.history.lsa.umich.edu/s/exhibit/page/a-brief-history-of-the-thomasites|access-date=2024-10-01|website=philippines.michiganintheworld.history.lsa.umich.edu}}&lt;/ref&gt; Dagiti [[Thomasites|Thomasita]] ket nairanta iti sumagmamano nga [[eskuelaan publiko]], nangruna idiay San Fernando, Bacnotan, Luna, Balaoan, Bauang, Naguilian, Agoo, ken Rosario. Mainayon pay, dagiti reporma ti agrikultura ket naipamaysa iti panangnayon ti produksion dagiti mula a paggatangan a kas ti tabako, asukar, ken abaca, a mangpaimbag iti kangrunaan a agrikultural nga ekonomia ti La Union bayat a pabilgenna ti panagdepende ti kolonia iti paglakoan. 

Nangipasdek met ti gobierno ti kolonia ti Amerika iti Gobierno ti Isla iti La Union, a ti panggepna ket mangited ti balangkas para iti lokal nga administrasion ken panagturay bayat a taginayonenna ti sapasap a kontrol manipud iti sentral a gobierno. Karaman iti dayta ti lokal nga eleksion ken pannakaipasdek dagiti gobierno ti munisipio, a nangpalubos kadagiti Filipino a makipaset iti panagturayda.

Idi 1935, ti Filipinas ket simmuko iti [[Mankomunidad ti Filipinas]], a nangipaay iti ad-adu nga autonomia ken panagturay a bukbukod bayat nga adda pay laeng iti sidong ti panangimaton ti Estados Unidos. Daytoy a panawen ket nangpalubos ti La Union a mangpasaran ti ad-adu a lokal a politikal a pannakibiang ken dagiti inisiatiba ti panagrang-ay, nupay daytoy ket nangpabileg kadagiti kolonia a patakder a nanglapped ti pudno a panagturay-bukod agingga a ti Filipinas ket nakagun-od ti naan-anay a panagwaywayas idi 1946. 

Nupay ti panawen dagiti Amerikano ket nangitulong iti pannaka-modernize ti La Union, nangibati met daytoy iti narikut a tawid ti impluensia ti kolonia, panagdepende, ken panangabuso kadagiti patneng a populasion. Ti pakalaglagipan ti resistensia ken ti pannakidangadang para iti kinasiasino bayat daytoy a tiempo ket agtalinaed a napateg nga aspeto ti pakasaritaan a salaysay ti La Union, a mangsukog iti dalan ti probinsia nga agturong iti panagikeddeng iti bukodna a pagbanagan ken iti nailian a kinapannakkel. 

Siam a sabali pay a kasta met a makabael a gobernador ti simmaruno ken ni Don Joaquin sakbay ti panagrugi ti Gubat Sangalubongan II: Joaquín Luna 1904-1907, Sixto Zandueta 1908-1919, Pío Ancheta 1919-1922, Thomas de Guzmán 1922-1923, 1928-1931, Juan Lucero 1923-1929, Mauro Ortiz 1931-1934, Juan Rivera 1934-1937, Francisco Nisce 1937-1940 ken Bernardo Gapuz 1940. Kas idi ur-urayen dagiti Pilipino ti pannakawayawayada, kas inkari dagiti Amerikano babaen ti [[Tydings-Mcduffie Law]], bimtak ti [[Gubat ti Sangalubongan II|Gubat Sangalubongan II.]]&lt;ref&gt;[http://www.launion.gov.ph/page.php?262 La Union Profile: Gallery of Governors – Province of La Union :: Official Website]&lt;/ref&gt;

=== Panawen ti Okupasyon ti Hapon ===
[[Papeles:Advance Japanese Landings Dec 1941.jpg|thumb|Dagiti Naipangato a Panaglayag ti Hapon Disiembre 1941]]
Ti panangsakup ti Hapon iti La Union bayat ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]] ket maysa idi a nangruna a kanito iti pakasaritaan ti probinsia, gapu iti estratehiko a kinapategna agpadpada kadagiti Aliado ken Hapon a puersa. Idi Disiembre 1941, simmalog dagiti tropa ti Hapon idiay Agoo, a dagus a nakontrolda ti lugar idi rugrugi ti 1942. Iti laksid dagiti nakaro a karit, dagiti Filipino, a kadua dagiti buyot ti Amerika, sinarangetda ti panangsakup. Kabayatan daytoy nariribuk a panawen, dagiti [[Gobernador]] a [[Bernardo Gapuz]], [[Jorge Camacho]], ken [[Bonifacio Tadiar]] ti nangidaulo ken nangsuporta kadagiti umili ti La Union. Iti sidong ti panangituray ti Japan, naipasango ti probinsia iti nainget a panangkontrol ti militar, napilit a panagtrabaho, kinakirang ti taraon, ken nasaknap a kinaranggas. Nupay kasta, timmaud dagiti grupo a mangsupiat, ket adu a lumugar ti nakiraman iti gerilya a pannakigubat tapno busorenda ti panangsakup. Daytoy a panawen ipaganetgetna ti kinatibker ken di agpangpangadua nga espiritu dagiti umili ti La Union iti sanguanan ti nakaro a rigat.

==== Gubat ti Rosario (Inkaso ti Hapon iti Gulpo ti Lingayen) ====
Idi Disiembre 22, 1941, ti Hapon a 4th Tank Regiment ken ti 47th Infantry Regiment iti sidong ti panangituray ni Col. [[Ti Isamu Yanagi]], a sinuportaran ti dakkel a armada dagiti barko ti armada, pinadasda ti agdisso idiay Agoo tapno agbalin a maysa kadagiti tallo a kangrunaan a beachhead para iti Invasion ti Japan iti [[Golpo Lingayen|Lingayen Gulf]], nupay ti tiempo ti nangwarawara kadagiti buyotda ken nangipatakder kadakuada iti nalawa a paset ti aplaya manipud iti [[Poro Point]] (San Fernando) agingga iti abagatan a kas iti Damortis. Dagitoy a puersa idi agangay ket nakidangadangda kadagiti puersa ti Commonwealth a buklen ti 26th Cavalry Regiment (Philippine Scouts), ti Philippine 21st Division, ti Philippine 11th Division, ken ti kabbaro a nabuangay a Philippine 71st Division iti maawagan idi agangay a Gubat ti Rosario.'''&lt;ref name=&quot;Dull&quot;&gt;{{Cite book|last=Dull|first=Paul S.|title=A Battle History of the Imperial Japanese Navy, 1941–1945|url=https://archive.org/details/battlehistoryofi0000dull|date=1978|publisher=Naval Institute Press|isbn=1299324614|pages=[https://archive.org/details/battlehistoryofi0000dull/page/29 29]–31}}&lt;/ref&gt;'''

==== Gubat ti Bacnotan ====
Dagiti mangraut a soldado a Hapones dimtengda idiay [[Bacnotan]] idi Disiembre 21, 1941, kabayatan dagiti nasapa nga aldaw ti Gubat Sangalubongan II. Idi Enero 4, 1945, nagbaliw ti kasasaad ti gubat idiay La Union idi sinakup dagiti soldado a Pilipino-Amerikano ti Baroro Bridge idiay Bacnotan, maysa a estratehiko a rangtay a mangkonektar iti dadduma a paset ti Amianan a Luzon ken San Fernando. Ti balligi ti nangpasigurado iti pannakawayawaya ti La Union. Simmaruno dayta iti historikal a Battle of San Fernando ken Bacsil Ridge. Gapu ta naparmek, nagsanud ti Imperial a Heneral ti Hapon idiay Baguio a sadiay a nakitiponda kadagiti kakaduada ken nagtakderda iti maudi a panaglabanda.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=History {{!}} Local Government of Bacnotan - Official Website|url=https://bacnotan.gov.ph/history/|access-date=2024-10-02|language=en-US|archive-date=2024-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912164633/https://bacnotan.gov.ph/history/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''

==== Gubat iti Bacsil Ridge ====
Ti [[Gubat ti Bacsil Ridge]] ket napasamak idi Marso 1945 ket maysa kadagiti nagtultuloy a kangrunaan a gubat iti Kampania ti Filipinas iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nagbaetan dagiti soldado a Filipino iti babaen ti 121st Infantry Regiment, [[Philippine Commonwealth Army]], USAFIP-NL, iti babaen ti bilin ni [[Russell W. Ni Volckmann]], ken dagiti puersa ti Imperial a Hapon babaen ni Heneral Tomoyuki Yamashita.'''&lt;ref name=&quot;Battle of Bacsil Ridge - PVAO&quot;&gt;{{Cite web|title=Battle of Bacsil Ridge – PVAO|url=https://pvao.gov.ph/events/battle-of-bacsil-ridge/|access-date=2021-09-26|language=en-US|archive-date=2021-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926025420/https://pvao.gov.ph/events/battle-of-bacsil-ridge/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''
[[Papeles:1959-PHC-Bacsil Ridge.png|left|thumb|264x264px|Ti pakasaritaan a marka ti '''Bacsil Ridge''']]
Ti Battle of Bacsil Ridge ti nangpatingga iti makabulan a pannakigubat para iti panangkontrol iti San Fernando. Dagiti mangidepensa a Hapones a naawagan iti Hayashi Detachment, a buklen ti 3,000 a nakaarmas a soldado ken 2,000 a di nakaarmas a puersa a mangsuporta, sinakupda ti San Fernando ken dagiti kabangibangna a lugar a nangiparit iti iseserrek iti sangladan ti siudad ken iti dalan nga agturong idiay Baguio. Kas paset ti San Fernando-Bacsil Operations, ti 1st Battalion ti 121st Infantry ket naibaon a mangibbet kadagiti puesto ti kabusor a nangrugi idi arinunos ti Pebrero babaen ti tulong ti [[Allied Air Force]]. 

Ti 1st Battalion ket nangaramid ti sapasap a panangraut iti rangkis idi Marso 16, 1945 ken nakiranget kadagiti Hapon a mangidepensa agingga iti pannakakautibo ti Bacsil idi Marso 19. Iti isu met laeng nga aldaw, ti maika-3 a battalion sinakupna ti Reservoir Hill. Ti Battle of Bacsil Ridge iti nagbaetan dagiti soldado a Filipino ken dagiti nabigbig a gerilya ken dagiti puersa ti Hapon ket nagresulta iti pannakasakup manen ti siudad ti San Fernando, La Union. Nagresulta dayta iti pannakatagikua ti San Fernando, La Union idi Marso 23, 1945, ken ti Bacnotan, La Union ken ti militar a panangraut iti intero a probinsia ket nagpatingga idi Marso 24 kalpasan ti dua a bulan a pannakigubat.

==== Pannakawayawaya ti Bauang ====
Ti Pannakawayawaya ti Bauang, La Union ket paset ti San Fernando-Bascil nga operasion a nairanta a mangwayawaya iti probinsia ti La Union ken manglukat iti maysa kadagiti kalsada nga agturong iti Baguio. Dagiti yunit manipud iti Rosario, La Union a pakairamanan dagiti elemento ti 2nd Battalion, 121st Infantry ti United States Army Forces iti Pilipinas Northern Luzon (USAFIP-NL) iti sidong ti panangituray ni Mayor Diego Sipin, ket naituding a mapan iti amianan nga agturong iti Bauang. Ti 2nd Battalion, 121st Infantry, USAFIP-NL pinabilegna dagiti dadduma a battalion iti panangikagumaanda a mangsakup iti San Fernando. Kabayatanna, dagiti combat units manipud iti  ⁇ B ⁇  company, 1st Battalion, 121st Infantry, USAFIP-NL rinautda dagiti defensive lines idiay Bauang tapno tulonganda ti 1st Battalion, 130th Infantry (US) iti panagrang-ayda manipud iti abagatan. Ti Bauang ket immuna a nawayawayaan idi Marso 19, 1945, a sinurot babaen ti deklarasion ti panagpatingga ti operasion idiay La Union idi Marso 24, 1945. Idi Enero 4, 1945, nawayawayaan ti La Union babaen ti Battle of San Fernando ken Bacsil Ridge. 

Gapu ta nadadael idi ti San Fernando, nagbalin ti Bacnotan a temporario a tugaw ti administrasion ti probinsia kalpasan ti gubat. Ti La Union National High School ket naiyalis met idiay Bacnotan kas resulta daytoy a pannakaiyalis. Idi nagsubli ti kasasaad, ti gobierno ti probinsia ket nayakar idiay San Fernando, a sinurot ti La Union National High School. Naipasdek ti North Provincial High School kalpasan a naiyalis ti provincial high school idiay Bacnotan (ti agdama a Bacnotan National High School). &lt;ref name=&quot;#OnThisDay - PVAO&quot;&gt;{{Cite web|title=#OnThisDay – PVAO|url=https://pvao.gov.ph/story-of-battles-pvao/liberation-of-bauang-la-union/|access-date=2021-09-26|language=en-US|archive-date=2021-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926040532/https://pvao.gov.ph/story-of-battles-pvao/liberation-of-bauang-la-union/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Panawen Kalpasan ti Gubat ===
Ti panawen ti panagsubli iti kasasaad kalpasan ti gubat ti nangipakita iti panagsubli ti industria ti tabako iti Rehion ti Ilocos. Sipud idi nagpatinggan ti panag-monopolio ti tabako, bimmaba ti produksion ti tabako idiay Ilocos idi rinugian dagiti Pilipino ti agbaliw manipud kadagiti lokal a naaramid a sigarilio nga agturong kadagiti sigarilio a naaramid iti sabali a pagilian.&lt;ref name=&quot;StarTabacalera2&quot;&gt;{{Cite news|last=Sison|first=Norman|title=Tabacalera: 130 years of cigars and Philippine history|work=The [[Philippine Star]]|url=https://www.philstar.com/business/business-as-usual/2011/12/05/754678/tabacalera-130-years-cigars-and-philippine-history|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt; Ngem kalpasan a nabasana ti serye dagiti artikulo ni Maximo Soliven a nangilawlawag no apay a nasayaat ti panagtubo ti tabako ti Virginia iti daga ti Ilocos, nakombinsir ti negosiante a ni Harry Stonehill a mangbusbos iti adu a kuarta iti panangbangon manen iti industria, a nangipasdek iti Philippine Tobacco Flue-Curing and Redrying Corporation (PTFCRC) idi 1951 ken nangrekrut kadagiti mannalon iti intero a Rehion 1 tapno agpataud iti tabako.&lt;ref name=&quot;NTA2&quot;&gt;{{Cite web|last=Department of Agriculture|first=National Tobacco Administration|title=Tobacco History|url=https://www.nta.da.gov.ph/tobacco/|access-date=2024-03-26|website=National Tobacco Administration|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;StonehillGhost&quot;&gt;{{cite news|last=De Guzman|first=Sara Soliven|date=2014-05-26|title=A ghost from the past – the Stonehill scandal|work=The Phiippine Star|url=https://www.philstar.com/opinion/2014/05/26/1327283/ghost-past-stonehill-scandal}}&lt;/ref&gt; Iti simmaganad a tawen, ni La Union Congressman Manuel T. Nangidatag ni Cases iti linteg a &quot;manglapped iti pannakaiserrek ti tabako a bulong ti sabali a pagilian&quot;, a pinirmaan idi agangay ni [[Elpidio Quirino|Presidente Elpidio Quirino]] kas Republic Act 698.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=June 1951|title=The American Chamber of Commerce Journal, June 1951|url=https://repository.mainlib.upd.edu.ph/omekas/s/rare-periodicals/media/86281|url-status=live|journal=The American Chamber of Commerce Journal|volume=XXVII|issue=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330124126/https://repository.mainlib.upd.edu.ph/omekas/s/rare-periodicals/media/86281|archive-date=2024-03-30}}&lt;/ref&gt; Daytoy ti nangpalubos kadagiti paggastuan ni Stonehill a mangpataud iti nasayaat a ganansia, ken ti nabiit pay a naipatakder manen a lokal nga industria ket rimmang-ay.&lt;ref name=&quot;Kasaysayan9ch23&quot;&gt;{{Cite book|title=Kasaysayan, The Story of the Filipino People Volume 9:A Nation Reborn.|publisher=Asia Publishing Company Limited|year=1998|editor-last=Magno|editor-first=Alexander R.|location=Hong Kong|chapter=A Web of Corruption}}&lt;/ref&gt; Idi agangay, napapanaw ni &lt;ref name=&quot;NTA&quot;&gt;{{Cite web|last=Department of Agriculture|first=National Tobacco Administration|title=Tobacco History|url=https://www.nta.da.gov.ph/tobacco/|access-date=2024-03-26|website=National Tobacco Administration|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Stonehill kalpasan ti maysa a dekada, idi 1960's, gapu iti panagliklik iti buis ken panagpasuksok kadagiti opisial ti gobierno, iti maawagan idi agangay iti Stonehill scandal,&lt;ref name=&quot;Kasaysayan9ch22&quot;&gt;{{Cite book|title=Kasaysayan, The Story of the Filipino People Volume 9:A Nation Reborn.|publisher=Asia Publishing Company Limited|year=1998|editor-last=Magno|editor-first=Alexander R.|location=Hong Kong|chapter=A Web of Corruption}}&lt;/ref&gt; ngem nagtultuloy a rimmang-ay ti industria ti tabako.al,&lt;ref name=&quot;StonehillGhost2&quot;&gt;{{cite news|last=De Guzman|first=Sara Soliven|date=2014-05-26|title=A ghost from the past – the Stonehill scandal|work=The Phiippine Star|url=https://www.philstar.com/opinion/2014/05/26/1327283/ghost-past-stonehill-scandal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kasaysayan9ch2&quot;&gt;{{Cite book|title=Kasaysayan, The Story of the Filipino People Volume 9:A Nation Reborn.|publisher=Asia Publishing Company Limited|year=1998|editor-last=Magno|editor-first=Alexander R.|location=Hong Kong|chapter=A Web of Corruption}}&lt;/ref&gt;

==== Bayat ti Diktadura ni Marcos ====
Nupay apektaran ti ekonomia babaen ti napartak a panagpababa ti balor ti peso a pinataud babaen ti saan a naiget a panaggasto ti eleksion a nagturong iti 1969 a panagbutos ti presidente,&lt;ref name=&quot;Balisacan&amp;Hill20032&quot;&gt;{{Cite book|last1=Balisacan|first1=A. M.|url=https://books.google.com/books?id=O_L9k58WM9UC&amp;q=The+Philippine+economy+under+Marcos:+A+balance+sheet|title=The Philippine Economy: Development, Policies, and Challenges|last2=Hill|first2=Hal|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195158984|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CamilleDiola&quot;&gt;{{Cite news|last=Diola|first=Camille|title=Debt, deprivation and spoils of dictatorship – 31 years of amnesia|work=The Philippine Star|url=https://newslab.philstar.com/31-years-of-amnesia/golden-era|url-status=live|access-date=2 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626200905/https://newslab.philstar.com/31-years-of-amnesia/golden-era|archive-date=26 June 2017}}&lt;/ref&gt; ti politikal a biag idiay La Union ket saan a dakkel a naapektaran babaen ti deklarasion ni [[Ferdinand Marcos]] iti Martial Law idi 1972.&lt;ref name=&quot;Turner&quot;&gt;Turner, Mark M. (1989) Elites and Power in a Philippine Town. Under Martial Law, 1972–76.  Philippine Studies 37: 283–300.&lt;/ref&gt; Dagiti nabileg a grupo ti pamilia a nangdominar iti politika ti La Union sipud pay sakbay ti kolonia a panawen ti America ket kaaduan a nagtalinaed iti lugarda, nupay ti pamilia ni Congressman [[Jose D. Aspiras]] -adda a nalatak ni Aspiras idi nagbalin a Ministro ti Turismo ni Marcos. Ti kangrunaan a panagbalbaliw iti politika ket ti rimmang-ay a bileg dagiti rehional ken probinsial nga opisina dagiti nailian nga ahensia, a dagiti direktorda ket direkta nga agsungbat ken ni Marcos.&lt;ref name=&quot;Turner2&quot;&gt;Turner, Mark M. (1989) Elites and Power in a Philippine Town. Under Martial Law, 1972–76.  Philippine Studies 37: 283–300.&lt;/ref&gt;

Daytoy a pamay-an nga inus-usar ni Marcos a mangpatibker ti napolitikaan a bileg ket saan a nakaala ti adu a resistensia iti [[Rehion ti Ilocos]], &lt;ref name=&quot;Turner3&quot;&gt;Turner, Mark M. (1989) Elites and Power in a Philippine Town. Under Martial Law, 1972–76.  Philippine Studies 37: 283–300.&lt;/ref&gt; a mairaman ti La Union, nga addaan ti napigsa nga etniko nga asosasion iti pamilia Marcos.&lt;ref name=&quot;Cortes&quot;&gt;Cortes, Rosario Mendoza. (1990) ''Pangasinan, 1901–1986: A Political, Socioeconomic, and Cultural History''. New Day Publishers.&lt;/ref&gt; Ti panagusar ti administrasion ni Marcos kadagiti naranggas a pamay-an a mangdadael iti di panagkikinnaawatan ket kaaduan a napasamak kadagiti sabali, saan nga Ilocano a probinsia, a kas ti asideg nga [[Abra]], [[Kalinga]], ken [[Mountain Province]].&lt;ref name=&quot;Cortes2&quot;&gt;Cortes, Rosario Mendoza. (1990) ''Pangasinan, 1901–1986: A Political, Socioeconomic, and Cultural History''. New Day Publishers.&lt;/ref&gt; Ti nabayagen a maikadua a distrito a kongresista a ni Manuel T. Cases ket nangbukel ti maysa a pakikaduaan &lt;ref name=&quot;Cimatu2&quot;&gt;{{Cite news|last=Cimatu|first=Frank|date=2022-06-07|title=Solid North: Not gold and honey but blood and money #2|language=en|work=Baguio Chronicle|url=https://thebaguiochronicle.com/literature/solid-north-not-gold-and-honey-but-blood-and-money-2/|access-date=2024-03-30}}{{Natay a silpo|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ken ni Marcos a kaduana dagiti dadduma a napigsa a kongresista ti Rehion ti Ilocos,&lt;ref name=&quot;Cimatu&quot;&gt;{{Cite news|last=Cimatu|first=Frank|date=2022-06-07|title=Solid North: Not gold and honey but blood and money #2|language=en|work=Baguio Chronicle|url=https://thebaguiochronicle.com/literature/solid-north-not-gold-and-honey-but-blood-and-money-2/|access-date=2024-03-30|archive-date=2024-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330133056/https://thebaguiochronicle.com/literature/solid-north-not-gold-and-honey-but-blood-and-money-2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken ti simmukat kenkuana a ni Jose D. Ni Aspiras ket nasinged met a katrabahuan ni Marcos a nagbalin a Ministro ti Turismo kalpasan a naideklara ti Martial Law. 

Ngem adda pay laeng dagiti katutubo ti La Union a situtulok a mangsupiat kadagiti autoritariko nga ar-aramid ken panangabuso ti administrasion ni Marcos, iti laksid ti personal a peggad.&lt;ref name=&quot;AtlanticDamagedCulture&quot;&gt;{{cite web|title=From 1987: 'A Damaged Culture' in the Philippines – The Atlantic|url=http://www.theatlantic.com/magazine/archive/1987/11/a-damaged-culture/505178|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161028125710/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/1987/11/a-damaged-culture/505178|archive-date=28 October 2016|access-date=2020-01-22|website=[[The Atlantic]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Today&quot;&gt;[https://manilatoday.net/fqs-martyrs/ &quot;Mula Sigwa hanggang Commune hanggang EDSA: mga kabataang martir at bayani ng UP&quot;], manilatoday.net. Accessed 28 July 2022.&lt;/ref&gt; Karaman ditoy dagiti [[estudiante]] nga [[aktibista]] a dimmakkel idiay San Fernando, ni [[Romulo Palabay|Romulo]] ken [[Armando Palabay]], dagiti Estudiante ti [[Unibersidad ti Pilipinas, Diliman|Unibersidad ti Filipinas]] ken dagiti alumni ti [[La Union National High School]] a naibalud gapu kadagiti aktibidadda a protesta, na-torturan idiay Camp Olivas idiay [[Pampanga]], ken kalpasanna a naisina a napapatay sakbay ti panagpatingga ti Martial Law. Ni Romulo (agtawen iti 22) ken ni Armando (agtawen iti 21) &lt;ref name=&quot;BantayogMandrake&quot;&gt;{{cite web|date=18 January 2017|title=PALABAY, Armando D. – Bantayog ng mga Bayani|url=http://www.bantayog.org/palabay-armando-d/|access-date=22 January 2020|website=bantayog.org|archive-date=11 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111133837/http://www.bantayog.org/palabay-armando-d/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ket naitan-ok kalpasan ti ipapatayna idi naikitikit ti naganda iti Wall of Remembrance iti [[Bantayog ng mga Bayani]] ti Filipinas, a mangpadayaw kadagiti bayani ken martir a nakidangadang iti autoritariko a turay.&lt;ref name=&quot;Burgonio&quot;&gt;Burgonio, TJ [https://barangayrp.wordpress.com/2008/09/21/museum-puts-a-face-on-little-known-martial-law-martyrs/ &quot;Museum puts a face on little-known martial law martyrs&quot;], Philippine Daily Inquirer, 21 September 2008.&lt;/ref&gt;

Agoo, La Union, katutubo nga [[Antonio L. Mabutas]] ket nagbalin nga Arsobispo ti Davao idi panawen ti Martial Law, ken aktibo a nagsao maibusor kadagiti panangabuso ti karbengan ti tao iti dayta a panawen,&lt;ref name=&quot;Davaob2&quot;&gt;{{cite web|date=23 February 2018|title=Honoring Davao's Contributions to the Struggle for Rights, Freedom|url=http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228182116/http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|archive-date=2018-02-28|access-date=8 February 2020|website=Bantayog ng mga Bayani}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MindaNews&quot;&gt;{{cite news|last1=Maglana|first1=MAgz|date=2017-07-10|title=VOICES FROM MINDANAO: Fear is not a good foundation for getting Mindanao out of the rut|work=MindaNews|url=https://www.mindanews.com/mindaviews/2017/07/voices-from-mindanao-fear-is-not-a-good-foundation-for-getting-mindanao-out-of-the-rut/|access-date=8 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200208094745/https://www.mindanews.com/mindaviews/2017/07/voices-from-mindanao-fear-is-not-a-good-foundation-for-getting-mindanao-out-of-the-rut/|archive-date=2020-02-08}}&lt;/ref&gt; nangruna ti panangtutuok ken panangpapatay kadagiti trabahador ti simbaan. Ti pastoral a surat nga insuratna a maibusor iti Martial law, &quot;Reign of Terror in the Countryside&quot;,  ket nalatak gapu ta isu ti immuna a pastoral a naisurat a maibusor iti martial law nga administrasion ni Marcos,&lt;ref name=&quot;Davaob&quot;&gt;{{cite web|date=23 February 2018|title=Honoring Davao's Contributions to the Struggle for Rights, Freedom|url=http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228182116/http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|archive-date=2018-02-28|access-date=8 February 2020|website=Bantayog ng mga Bayani}}&lt;/ref&gt; ken ad-adda pay a nalatak gapu ta ni Mabutas ket naipanpanunotan a maysa a konserbatibo iti uneg ti Katoliko a simbaan a hierarkia idiay Filipinas.&lt;ref name=&quot;MarcosAgainstTheChurch&quot;&gt;{{Cite book|last=Youngblood|first=Robert L.|url=https://www.worldcat.org/oclc/312239945|title=Marcos against the church : economic development and political repression in the Philippines|date=1993|publisher=New Day Publ|isbn=971-10-0512-3|location=Quezon City|oclc=312239945}}&lt;/ref&gt;

=== Panawen ti Kontemporario ===

==== Ti Ginggined ti Luzon idi 1990 ====
Ti La Union ket nakaro a dinadael ti ginggined idiay Luzon idi 1990. Lima a munisipalidad iti La Union ti naapektaran: Agoo, Aringay, Caba, Santo Tomas, ken Tubao nga addaan iti 132,208 a populasion. Adu a pasdek, a pakairamanan ti Agoo Municipal hall, ti Museo de Iloko, ti simbaan a parokia ti Aringay,[40] ken ti Basilica Minore ti Our Lady of Charity,[8] ket narba wenno nakaro ti pannakadadaelda. 100,000 a pamilia ti naiyalis idi dua a ballasiw-taaw a purok ti nalayus gapu iti panag-liquefaction. Adu ti natay iti dayta a probinsia ket 32 ti natay. &lt;ref name=&quot;AgooMunicipalHallreferece&quot;&gt;{{Cite web|date=2015-12-12|title=23 Years in La Union|url=https://www.philnavs.org/23-years-of-ministry-in-la-union/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716172926/https://www.philnavs.org/23-years-of-ministry-in-la-union/|archive-date=2020-07-16|access-date=2020-07-16|website=The Philippine Navigators|language=en-US}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716172926/https://www.philnavs.org/23-years-of-ministry-in-la-union/ |date=2020-07-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|date=July 17, 1990|title=Killer quake rumbles across Luzon|work=Manila Standard|url=https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&amp;dat=19900717&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en|access-date=October 10, 2021}}&lt;/ref&gt;

==== Ti 2010 a Panagbalbaliw ti Turismo ====
[[Papeles:Surf’s up.jpg|left|thumb|302x302px|'''San Juan''' surf town]]
Manipud idi tengnga ti 2000s aginggana idi nasapa a 2010s, adu a negosiante ti nangrugi a nangipatakder kadagiti establisimiento a kas iti boho-chic-style nga art hostels ken third-wavecoffeeshops idiay San Juan ken Agoo. Idi damo, naallukoyda iti nalatak a surfing scene iti Barangay Urbiztondo iti San Juan, ngem idi agangay, pinanunotda ti panagnegosio iti probinsia kas alternatibo iti stress iti trabaho iti siudad.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-11-14|title=Hanging Out with Kiddo Cosio, the Man Behind La Union's Hipster Coffee Shop|url=http://www.pepper.ph/kiddo-cosio-feature|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141114120552/http://www.pepper.ph/kiddo-cosio-feature|archive-date=2014-11-14|access-date=2020-10-10|website=Pepper.Ph}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114120552/http://www.pepper.ph/kiddo-cosio-feature |date=2014-11-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Ortiga|first1=Kara|date=2017-07-21|title=This La Union Couple Is Raising Smarter Kids Through &quot;Unschooling&quot;|url=https://www.esquiremag.ph/life/health-and-fitness/how-this-surfing-couple-is-bringing-up-their-kids-by-the-sea-without-school-a1520-20170721-lfrm3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010174037/https://www.esquiremag.ph/life/health-and-fitness/how-this-surfing-couple-is-bringing-up-their-kids-by-the-sea-without-school-a1520-20170721-lfrm3|archive-date=2020-10-10|access-date=2020-10-10|website=Esquiremag.ph}}&lt;/ref&gt; Naitunos daytoy iti in-inut a pannakailukat ti Tarlac-Pangasinan-La Union Expressway ([[TPLEX]]), a nangaramid iti La Union a nalaklaka a madanon dagiti turista manipud iti Metro Manila.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Cardiñoza|first=Gabriel|date=2018-03-17|title=Beaches and gardens to beat summer heat|url=https://business.inquirer.net/247827/beaches-gardens-beat-summer-heat|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317010122/http://business.inquirer.net/247827/beaches-gardens-beat-summer-heat|archive-date=2018-03-17|access-date=2020-10-10|website=INQUIRER.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-06-01|title=How entrepreneurs are reinventing the La Union lifestyle|url=http://fnbreport.ph/features/how-entrepreneurs-are-reinventing-the-la-union-lifestyle-eric-20170601/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927060339/http://fnbreport.ph/features/how-entrepreneurs-are-reinventing-the-la-union-lifestyle-eric-20170601|archive-date=2019-09-27|access-date=2020-10-10|website=F&amp;B Report Magazine|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Iti baet ti umad-adu nga impluensia ti social media a Twitter ken Instagram, dagitoy a banag ket nangiturong iti nakaro a panagsaknap ti turismo a nangaramid iti San Juan - a dati a maysa laeng kadagiti adu a surfing a lugar iti Pilipinas - a kangrunaan a destinasion dagiti backpacker a dagiti pakaay-ayatanna ket nakasentro iti surfing ken arte.Ti San Juan ket nangrugin a naiparang a prominente kadagiti agwaywayas a pelikula a kas ti pelikula a Flotsam ni Jay Abello idi 2015 &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2016-05-05|title=10 Philippine Travel Destinations From Our Favorite Pinoy Films|url=https://www.wheninmanila.com/10-philippine-travel-destinations-from-our-favorite-pinoy-films/|access-date=2020-10-10|website=When In Manila|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ken ti pelikula ni JP Habac idi 2017 nga I'm Drunk, I Love You,&lt;ref name=&quot;pepIDILY&quot;&gt;{{Cite web|date=2017-02-19|title=REVIEW: Maja, Paulo at a crossroads in I'm Drunk I Love You|url=http://www.pep.ph/guide/movies/25555/review-maja-salvador-and-paulo-avelino-are-at-a-crossroads-in-emim-drunk-i-love-youem|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219172701/http://www.pep.ph/guide/movies/25555/review-maja-salvador-and-paulo-avelino-are-at-a-crossroads-in-emim-drunk-i-love-youem|archive-date=2017-02-19|access-date=2020-10-10|website=PEP.ph}}&lt;/ref&gt; ken ti probinsia ket nangrugin a nainaganan babaen ti kolokvial nga inisialismo a &quot;Elyu&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-03-22|title=Stoked in ELYU : La Union, The Ultimate Beach Vibe|url=https://escapemanila.com/2018/03/surfing-in-la-union.html|access-date=2020-10-10|website=Escape Manila|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Kadagiti literario a sirkulo ti Filipinas, ti ili ti Bauang ket nagbalin pay a lugar ti panagdaliasat para iti panangselebrar ti biag ken dagiti obra ti mannurat ken Martir ti Sangalubongan a Gubat II a ni Manuel Arguilla,&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sotelo|first=Yolanda|date=2017-06-04|title=House in literary classic defies time|url=https://newsinfo.inquirer.net/902364/house-in-literary-classic-defies-time|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170603182737/http://newsinfo.inquirer.net/902364/house-in-literary-classic-defies-time|archive-date=2017-06-03|access-date=2022-04-19|website=INQUIRER.net|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hindsight20140728&quot;&gt;{{Cite news|last=Jose|first=F. Sionil|date=2014-07-28|title=A visit to Arguilla Country: Literature as patriotism|work=Philstar.com|url=https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2014/07/28/1350574/visit-arguilla-country-literature-patriotism|url-status=live|access-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930202429/https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2014/07/28/1350574/visit-arguilla-country-literature-patriotism|archive-date=2018-09-30}}&lt;/ref&gt; a dagiti mannurat ket bimmisita iti nakayanakan a siudad ti mannurat tapno mapadasan dagiti tanap a nangparegta kenkuana, ken nangiparang kadagiti saritana. Ti kalatakan a pasamak a mangrambak iti Arguilla ket ti 2017 a Taboan Literary Festival, maysa a selebrasion ti literatura ti Pilipinas a mangbaliw iti lugar iti tunggal tawen, nga inorganisar ti National Commission on Culture and the Arts bayat ti National Arts Month iti Pebrero. Karaman kadagiti nalatak nga artista a nagsarita maipapan iti Arguilla iti piesta ket ti mannurat-akademiko a ni Butch Dalisay ken ti Nailian nga Artista ti Filipinas para iti literatura a ni Bienvenido Lumbera.&lt;ref name=&quot;Penman20171203&quot;&gt;{{Cite news|last=Dalisay|first=Butch|date=2017-12-03|title=Handfuls of fragrant hay|work=Philstar.com|url=https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2017/12/03/1765003/lifestyle|url-status=live|access-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706165333/https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2017/12/03/1765003/lifestyle|archive-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt;

== Heograpia ==
[[File:SaFernandoCityLa_Unionjf462.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SaFernandoCityLa_Unionjf462.JPG|left|thumb|282x282px|Pannakaimatangan ti Siudad ti '''San Fernando''', ti kabesera ti probinsia]]
Ti La Union, a mabirukan iti abagatan a laud a paset ti Rehion ti Ilocos, ket nabeddengan iti amianan ken amianan a daya babaen ti Ilocos Sur, iti abagatan babaen ti Pangasinan, iti daya babaen ti Benguet, ken iti laud babaen ti Golpo ti Lingayen ken ti Baybay Abagatan Tsina. Iti heograpia, adda iti 273 kilometro iti amianan ti Metro Manila ken 57 kilometro iti amianan a laud ti Siudad ti Baguio. Kadagiti probinsia iti Rehion ti Ilocos, ti La Union ti kabassitan no maipanggep iti kalawa ti daga, a sakupenna ti 149,309 nga ektaria, a mangbukel iti 11.60% ti dagup a kalawa ti daga ti rehion ken agarup a 0.5% iti intero a pagilian. Ti probinsia ket nabingbingay iti dua a distrito. Ti Distrito I, a mangbukel ti 70,069 nga ektaria (46.93% ti kalawa ti daga ti probinsia), ket mairaman ti San Gabriel, ti kadakkelan a munisipalidad, nga addaan iti 15,500 nga ektaria, a sarunuen ti Siudad ti San Fernando nga addaan iti 10,688 nga ektaria, bayat a ti Luna ti kabassitan. Ti Distrito II ket sakupenna ti 79,240 nga ektaria (53.07% iti probinsia), a ti Bagulin ti addaan ti kadakkelan a lugar, sarunuen ti Aringay, bayat a ti Santo Tomas ket sakupenna ti kabassitan a lugar.

==== Topograpia ====
Ti La Union ket nangnangruna a [[kabambantayan]], nga in-inut nga agpangato nga agpadaya manipud kadagiti tanap iti igid ti baybay. Daytoy a buya ti daga ket binukel ti [[coral alluvium]] (paladawan ken pitak) a naikabil babaen ti agayus a danum. Dagiti patad ti igid ti baybay ti probinsia ket kababaan iti abagatan, iti asideg ti Damortis idiay [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]], ken kaakabaan iti amianan, iti asideg ti [[Balaoan]], a sadiay agsaknapda agingga iti 15 kilometro iti uneg ti daga manipud iti baybay. Ti akindaya a paset ti probinsia ket kaaduan a kabambantayan, nupay ti kangato ket basbassit no maidilig iti asideg a [[Cordillera Mountain Range|Cordillera a Kabambantayan]] idiay [[Benguet]] ken [[Mountain Province]]. Ti kangatuan a tuktok ket idiay [[Bagulin]], iti 1,200 a pie, nga adda dagiti kanayonan a nangato a lugar idiay [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]] ken [[Burgos, La Union|Burgos]]. 

Nagduduma ti pannakausar ti daga idiay La Union. Dagiti kabakiran ken [[kakaykayuan]] a luglugar ket sakupenda ti 41,240 nga ektaria (27.62%), a mangpadpadakkel iti biodiversidad daytoy. Ti agrikultura ti mangituray, a mangsakup iti 54,701 nga ektaria (36.64%), bayat a dagiti karuotan ken dagiti kaykayo ti mangirepresenta iti 22,834 nga ektaria (15.29%). Ti urbano a panagdur-as ket sakupenna ti 15,555 nga ektaria (10.42%), a kaduana ti 14,788 nga ektaria (3.30%) ti awan nagyanna a daga, ken ti 191 nga ektaria (0.13%) ket naidasig a kas dagiti natikag a daga. 

Sumagmamano a kangrunaan a karayan ti agtaray iti probinsia, a mairaman ti [[Karayan Amburayan]], a dumakdakkel iti igid ti pagbeddengan ti La Union ken Ilocos Sur, kasta met ti [[Karayan Baroro]], [[Karayan Naguilian]], [[Karayan Aringay]], ken [[Karayan Bued]]. Adu met ti karayan, dan-aw, ken waig iti La Union.

==== Klima ====
Sigun iti [[PAGASA]], ti La Union ket addaan iti klima a Type I, nga addaan iti panawen ti tudo a kadawyan a mangrugi iti Mayo ken agpaut agingga iti Oktubre, a sarunuen ti panawen ti tikag manipud Nobiembre agingga iti Abril. Ti kadakkelan a tudo ket mapasamak manipud Hunio agingga iti Septiembre. Ti La Union ket apektaran met dagiti tropikal a bagyo, nga addaan iti 85 a kasta a sistema ti paniempo a nairekord iti nagbaetan ti 1948 ken 2009, a pakairamanan ti maysa a super bagyo. Dagitoy a bagyo, a masansan a mapasamak manipud Hulio agingga iti Oktubre, adda dakes nga epektona iti turismo, agrikultura, ken prangkura. No adda napigsa a bagyo, masansan nga agserra dagiti negosio, masansan nga agkurkurang ti koriente, limitado ti transportasion, ken madadael dagiti mula, a mangkissay iti produksion ti agrikultura.

==== Administratibo a Dibision ====
Ti La Union ket buklen dagiti 19 a munisipalidad ken 1 a component city, amin dagitoy ket naurnos iti dua a lehislatibo a distrito. 
[[File:Ph_fil_la_union.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ph_fil_la_union.png|thumb|{{center|Political a mapa ti La Union}}]]

===== Barangay =====
Ti La Union ket buklen dagiti 576 a [[Baranggay|barangays]], a naiwaras kadagiti 19 a munisipalidad ken 1 a [[siudad]]. Segun ti 2020 a sensus, ti barangay nga addaan ti kangatuan a populasion ket ti Sevilla, a mabirukan idiay Siudad ti [[San Fernando, La Union|San Fernando]], nga addaan ti populasion ti 11,316. No saan a maibilang dagiti siudad, ti Central East (Poblacion) iti munisipalidad ti [[Bauang]] ti kaaduan ti populasionna a barangay, nga addaan iti 4,249 nga agindeg. Iti kasumbangirna, ti Caggao idiay [[Bangar, La Union|Bangar]] ti kabassitan ti populasion, nga agdagup laeng iti 192 nga agindeg. 

== Demograpia ==
Segun ti 2020 a sensus babaen ti [[Philippine Statistics Authority]], ti La Union ket addaan ti populasion iti '''822,352''',{{PH census|current|01}} nga addaan ti densidad ti populasion iti 550 a tattao iti tunggal kilometro kuadrado (1,400 iti tunggal kilometro kuadrado). Ti populasion ti sangakabbalayan ket dandani agpapada a nabingbingay, nga addaan iti 50.6% a lallaki (414.86 a ribu) ken 49.4% a babbai (405.48 a ribu). No maipanggep iti pannakabingbingay ti edad, 26.3% ti populasion ket dagiti agtutubo a dependent (ubing ngem 15 ti tawenna), 66.1% ket adda iti edad nga agtrabaho (15 aginggana iti 64) ken 7.6% ket lallakay ken babbaket (65 ti tawenna ken nangatngato). &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Age and Sex Distribution in the La Union Population (2020 Census of Population and Housing) {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Region I|url=https://rsso01.psa.gov.ph/content/age-and-sex-distribution-la-union-population-2020-census-population-and-housing#:~:text=Moreover,%20the%20median%20age%20of,is%20older%20than%2028.5%20years.|access-date=2024-10-08|website=rsso01.psa.gov.ph|archive-date=2024-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008061105/https://rsso01.psa.gov.ph/content/age-and-sex-distribution-la-union-population-2020-census-population-and-housing#:~:text=Moreover,%20the%20median%20age%20of,is%20older%20than%2028.5%20years.|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Dagiti lallaki ket bassit a nangatngato ngem dagiti babbai kadagiti ub-ubing a grupo ti edad, a mangbukel iti 85.5% kadagiti agtawen iti 0 aginggana iti 54, idinto a dagiti babbai ket 82.2%. Nupay kasta, kadagiti lallakay ken babbaket (55 a tawen ken nasursurok), ad-adu ti babbai ngem kadagiti lallaki, a 17.8%, no idilig iti 14.5% kadagiti lallaki. Daytoy a panagbalbaliw ti mangipakita iti ad-adu a namnama a panagbiag wenno basbassit a bilang ti matmatay a babbai idiay La Union. Ti dagup a sex ratio ket 102 a lallaki iti tunggal 100 a babbai, nga adda dagiti naisangsangayan a panagbaliwbaliw ti edad: 108 a lallaki iti tunggal 100 a babbai iti grupo nga agtawen iti nababbaba ngem 15, 105 a lallaki iti tunggal 100 a babbai iti populasion nga agtrabaho, ken 70 a lallaki iti tunggal 100 a babbai kadagiti agtawen iti 65 ken nasursurok. Ti mediana nga edad ti populasion ket 28.5 a tawen, a dagiti senior citizens (60 ken nataengan) ket buklen ti 11.5% ti dagup a populasion, a ti 56.4% ket babbai. Dagitoy nga estadistika ipakitana ti maysa nga agkabannuag ken kangrunaan a populasion nga agtawenen nga agtrabaho, nga addaan iti naisangsangayan nga iyaadu kadagiti lallakay ken babbaket. Kanayonanna, ti La Union ti addaan iti kaatiddogan a namnama a panagbiag iti pagilian idi 2012, iti 78.3 a tawen. 

Iti umuna a paset ti tawen 2022, 1,697 ti natay iti La Union. Ti Siudad ti San Fernando ti kaaduan iti 581 a natay (34.24% iti dagup), sa ti [[Agoo, La Union|Agoo]] (171 a natay wenno 10.08%), [[Bauang]] (115 a natay wenno 6.78%), [[Balaoan]] (94 a natay wenno 5.54%), ken [[Naguilian, La Union|Naguilian]] (86 a natay wenno 5.07%). Ti kabassitan a bilang ti natay ket nairekord idiay [[Burgos, La Union|Burgos]] (16 a natay wenno 0.78%), Bagulin (21 a natay wenno 0.64%), ken Santol (26 a natay wenno 1.49%). Dagiti lallaki ti 56.16% kadagiti amin a natay, idinto a dagiti babbai ti 43.84%, a mangibunga iti ratio a 128 a lallaki ti natay kada 100 a babbai. 

No maipapan iti relihion, ipakita ti 2020 census para iti Religious Affiliation iti Rehion ti Ilocos a ti populasion ti sangakabbalayan ti La Union ket kaaduan a [[Kristianidad|Kristiano]], a dagiti [[Simbaan a Katoliko|Romano Katoliko]] ket buklen ti 16.0% ti populasion (695,867 a tattao). Ti [[Iglesia ni Cristo]] ket addaan iti 23,374 a miembro, ti [[Islam]] ket addaan iti 1,932 a sumursurot (15.49%), ken ti [[Budismo]] ket addaan iti 24.96%.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Religious Affiliation in llocos Region {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Region I|url=https://rsso01.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-llocos-region|access-date=2024-10-08|website=rsso01.psa.gov.ph|archive-date=2024-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008061104/https://rsso01.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-llocos-region|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Iti kultural, segun ti 2020 a report ti Philippine Statistics Authority, ti La Union ket kaaduan a pagtaengan ti Ilocano a grupo ti etniko, nga addaan ti populasion iti 673,312.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ethnicity in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Republic of the Philippines|url=https://psa.gov.ph/content/ethnicity-philippines-2020-census-population-and-housing|access-date=2024-10-18|website=psa.gov.ph}}&lt;/ref&gt; Iti abagatan a laud a paset ti probinsia, adda 10,319 a tattao a [[Pangasinense|Pangasinan]]. Dagiti komunidad dagiti katutubo, kas iti [[Kankanaey]] (42,552), Bago (24,757), ken [[Ibaloi]] (9,107), ket agnaedda kadagiti kabambantayan a lugar ti [[Sudipen]], [[Santol, La Union|Santol]], [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]], [[Bacnotan]], [[Tubao]], [[Pugo, La Union|Pugo]], [[Bagulin]], ken [[Burgos, La Union|Burgos]]. Idiay Bagulin laeng, 85% ti populasion (11,539 nga indibidual) ket tagikuaen dagiti grupo dagiti katutubo.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Provincial Government of La Union|title=#letmetelyu: “Natalinaay ti biagmi ditoy La Union, nangnangruna kadakami a kameng ti Indigenous People (IP) ta adda dagiti linteg a mangprotektar ken mangbigbig kadagiti karbenganmi kas katutubo.”|url=https://launion.gov.ph/letmetelyu-natalinaay-ti-biagmi-ditoy-la-union-nangnangruna-kadakami-a-kameng-ti-indigenous-people-ip-ta-adda-dagiti-linteg-a-mangprotektar-ken-mangbigbig-kadagiti-karbenganmi-kas-katutu/|access-date=2024-11-19|archive-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121014151/https://launion.gov.ph/letmetelyu-natalinaay-ti-biagmi-ditoy-la-union-nangnangruna-kadakami-a-kameng-ti-indigenous-people-ip-ta-adda-dagiti-linteg-a-mangprotektar-ken-mangbigbig-kadagiti-karbenganmi-kas-katutu/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dagitoy a grupo ti naipasango iti pannakaidestiero, a pakairamanan ti pannakaikkatda iti Mount Shontoug area iti Pugo bayat ti pannakaibangon ti Marcos bust.&lt;ref name=&quot;ExorciseMarcosBust&quot;&gt;{{Cite news|last=Yabes|first=Criselda|title=Tribesmen 'Exorcise' Marcos Bust With PM-Philippines|url=https://apnews.com/article/152a25a9c9a151c79262b985c7122ed1|access-date=2022-04-05}}&lt;/ref&gt; Dagiti dadduma pay nga etniko a grupo ket mairaman dagiti 23,518 a [[Tagalog]]; 10,025 a [[Bisaya (panangilawlawag)|Bisaya/Binisay]] ken dadduma pay, a mangkontribusion iti kultural a panagduduma ti probinsia. Idi Septiembre 2012, opisial a binigbig ti La Union ti Ilocano (Iloco) kas pagsasao ti probinsiana, agraman dagiti nailian a pagsasao, Filipino ken [[Ingles (panangilawlawag)|Ingles]]. &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2015|title=List of Identified Ancestral Domain (ADs) per Region: Region 1|url=https://www.doe.gov.ph/sites/default/files/pdf/eicc/ad-region01.pdf?withshield=1|website=Department of Energy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=POPCOM expands its population program to Indigenous peoples and Indigenous Cultural Commmunities|url=https://rpo1.popcom.gov.ph/popcom-expands-its-population-program-to-indigenous-peoples-and-indigenous-cultural-commmunities/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126021836/https://rpo1.popcom.gov.ph/popcom-expands-its-population-program-to-indigenous-peoples-and-indigenous-cultural-commmunities/|archive-date=2020-11-26|access-date=2022-04-05|website=Commission on Population and Development (POPCOM) Website}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126021836/https://rpo1.popcom.gov.ph/popcom-expands-its-population-program-to-indigenous-peoples-and-indigenous-cultural-commmunities/ |date=2020-11-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ozymandias&quot;&gt;{{cite news|last1=Cimatu|first1=Frank|last2=Santos-Doctor|first2=Joya|date=1 January 2003|title=Philippines' 'Ozymandias' still haunts|newspaper=Philippine Daily Inquirer|url=https://news.google.com/newspapers?id=RlU1AAAAIBAJ&amp;sjid=fCUMAAAAIBAJ&amp;pg=698%2C14327047|access-date=27 February 2015}}&lt;/ref&gt;{{clear left}}{{Pakasaritaan ti senso ti Filipinas}}

== Kultura ==
Ti kultura ti La Union ket nabaknang ken nagduduma, a nairamut iti pakasaritaan, heograpia, ken impluensia dagiti umili. Maysa dayta a naisangsangayan a panagtitipon dagiti tradision ti Ilokano, dagiti kontribusion dagiti tribu ti Igorot iti kabambantayan, ken ti adu a siglo a kolonisasion ken pannakilangen kadagiti ganggannaet. Daytoy a panagtipon dagiti impluensia ti nangporma iti naisangsangayan a kultural a kinasiasino ti probinsia. 

Nalatak daytoy a probinsia gapu kadagiti tradisional nga industria, a pakairamanan ti panagaramid iti tela, damili, ken panagaramid iti arak, kasta met kadagiti naragragsak ken maris ti kolorna a piesta, a napateg nga aspeto ti kulturana. Gapu ta ti kaaduan a populasion ket [[Tattao nga Ilokano|Ilokano]] (93%) ken [[Romano Katoliko]], dagiti kustombre ken kaugalian ti La Union ket nairut a nailansa iti tawid ti Ilocano. Nupay kasta, iti panaglabas ti tiempo, dagitoy a tradision ket nagparang-ay babaen ti pannakilangenda kadagiti kabangibang a komunidad ti Pangasinan iti abagatan, dagiti tribu ti Igorot nangruna dagiti Ibaloi, Kankanaey, ken Bag-o iti arisadsad ti [[Tattao nga Igorot|Cordilleran]], ken dagiti komunidad ti [[Intsik|Insik]] kadagiti siudadna. 

Dagiti kontribusion ti La Union iti arte ken kultura ti Pilipinas ket napateg, ta daytoy ti lugar a nakayanakan dagiti prominente a nailian a pigura a kas ti mannurat ken bayani iti Gubat Sangalubongan II a ni [[Manuel Arguilla]] ken ti Nailian nga Artista para iti Musika, ni [[Lucrecia Kasilag]]. Ti tawidda ket ad-adda pay a nangipaganetget ti kinabaknang ti kultura ken arte ti probinsia. &lt;ref name=&quot;Composers&quot;&gt;{{cite book|last1=Samson|first1=Helen|title=Contemporary Filipino Composers|date=1976|publisher=Manlapaz Publishing Company|location=Quezon City}}&lt;/ref&gt;

==== Panagabel ====
[[Papeles:Candon Inabel cotton loom displays fairC.jpg|thumb|251x251px|Dagiti produkto a '''[[inabel]]''']]
Ti munisipalidad ti [[Bangar, La Union|Bangar]] ket naamammoan para iti lokal nga industria ti panagaramid iti tela, a mangpataud ti tela ti [[Abel Iloko]], maysa a tradisional a tela ti Ilocano a pinataud ti ili iti adu a siglo. Ti Abel ket ti Ilocano a sao para iti panagabel, ken ti [[inabel]] ket tumukoy iti aniaman a kita ti nagayad a tela. Nupay kasta, iti lubong ti panagabel, ti inabel ket espesipiko a maus-usar a mangitudo kadagiti tela a nalawag nga Ilocano ti nagtaudanda.

==== Panagaramid iti arak ti Basi ====
Ti tradision a panagaramid iti [[basi]] ket adda pay laeng iti ili ti [[Naguilian, La Union|Naguilian]], a sadiay a nabayagen a maar-aramid dayta. Ti basi ket maysa a naingpis nga inumen a naaramidan iti [[unas]] (sugarcane) nga, no naingpis iti napaut a tiempo, agbalin a sukang Iloco. Ti Basi ket isu ti &quot;Maysa nga Ili, Maysa a Produkto&quot; ti Naguilian, ken tinawen a maangay ti Piesta ti Basi. Saan a kas iti Ilocos ken Pangasinan, naiduma ti pamay-an ti panagaramid iti basi iti Naguilian. Ti Naguilian a pamay-an ket mangiraman ti panangisagana ti bubod wenno starter, kasta met ti 24-oras a binubudan (napagburek a bagas ken starter), agburburek a suka ti ganagan, ken dagiti additibo a kas ti maysa a tawen a duhat bark, tangal bark, ken berde a bulong ti bayabas. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sanchez|first=Prescilla|title=STUDIES ON THE TRADITIONAL SUGARCANE WINE (BASI) PRODUCTION IN THE PHILIPPINES}}&lt;/ref&gt;
[[Papeles:FvfNaguilanLaUnion0260 16.JPG|left|thumb|245x245px|Produkto a '''basi''' ti ili ti Naguilian]]
Uray pay sakbay ti isasangpet dagiti Kastila, ti panaginum iti basi ket napateg a paset ti kultura ti Ilocano, manipud panagasawa agingga iti panagpasngay ken ipapatay. Paset dayta dagiti ritual, tradision, ken inaldaw a panagbiagda. Dayta ti makagapu a, idi Setiembre 16, 1807, napasamak ti Basi Rebolusion, a nagpaut iti 13 nga aldaw idiay Piddig, Ilocos Norte, idi imparit dagiti agtuturay nga Espaniol ti pribado a panagaramid iti basi nga arak. Ti serye ti riribuk ti nangiturong met iti gobierno a kolonia a nangbingay iti probinsia iti Ilocos Norte ken Ilocos Sur.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ano Ang Basi Revolt? Bakit Nahati Ang Ilocos? 🇵🇭🍷🤔|date=27 September 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=eArJ364uYNQ|language=en|access-date=2022-04-22}}&lt;/ref&gt;

==== Dagiti Piesta ====
Dagiti piesta idiay Pilipinas ket naragragsak, dadakkel, ken marambakan buyogen ti adu a kinangayed ken panagpaspasindayag. Tunggal bulan ken tunggal siudad adda bukodna a kinaraniag a rumrummuar kadagiti piestada iti di kumurang a makalawas, no saan nga ad-adu pay. Tunggal ili idiay La Union ket addaan iti bukodna a fiesta, ket dagiti umili ti La Union ket addaan iti nainget a panagrambak. Malaksid iti dayta, adda sumagmamano a dadduma pay a naisangsangayan a piesta a maangay iti intero a La Union iti kada tawen: 

'''Piesta ti Pindangan''' - Maysa a piesta a manglaglagip iti anibersario ti pannakaipasdek ti San Fernando kas maysa a siudad, a naipatungpal babaen ti plebisito idi Marso 20, 1998. Ti Pindangan ket termino ti Ilocano para iti lugar &quot;a paggangasan ti karne iti init&quot;. Naawagan ti lugar iti &quot;Pindangan&quot; gapu ta adu a karne a na-sun-dried (nga adda asin) ti inaramid dagiti lumugar tapno mapreserba dayta.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pindangan Festival 2019 in Philippines, photos, Fair, Festival when is Pindangan Festival 2019 – HelloTravel|url=https://www.hellotravel.com/events/pindangan-festival#:~:text=Pindangan%20Festival%20is%20the%20festival,February%2013%20that%20same%20year.|access-date=2022-04-24|website=www.hellotravel.com}}&lt;/ref&gt;

'''Piesta ti Sillag''' - Fiesta ti Kalgaw idiay La Union, Sillag Poro Point Fiesta ti Silaw. Ti Sillag ket maysa a sao ti Ilocano a kaipapananna ti &quot;ray ti bulan&quot; wenno &quot;pannakalawag&quot; manipud iti Bulan. Ti piesta ket naipangpangruna iti tema dagiti silaw, nga adda dagiti nadumaduma nga aktibidad a mangrugi apaman a lumnek ti init idiay Poro Point.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Design|first=Halcyon Web|title=La Union Celebrates 7th Sillag Poro Point Festival Of Lights {{!}} Bases Conversion and Development Authority|url=https://bcda.gov.ph/announcements/la-union-celebrates-7th-sillag-poro-point-festival-lights|access-date=2022-04-24|website=bcda.gov.ph|language=en}}&lt;/ref&gt;

'''Piesta ti Diro''' - Ti Diro ket Ilocano a sao a kaipapananna ti &quot;honey&quot; a mangirepresentar iti panagkaykaysa ken panagmaymaysa dagiti Bacnoteñans. &quot;Maysa a Siudad, Maysa a Produkto&quot; met daytoy ti Bacnotan iti sidong ti programa ti DTI. Dagiti opisial ken dagiti empleado manipud iti Head Office ken ti sanga ti Bacnotan ket nakipaset iti float parade ken nangibunong kadagiti regalo kadagiti residente. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bacnotan|url=https://www.launiontayo.com.ph/municipality/bacnotan/|access-date=2022-04-24|website=La Union Tayo!|language=en-US|archive-date=2022-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424021229/https://www.launiontayo.com.ph/municipality/bacnotan/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''Piesta ti Dinengdeng''' 

Ti Piesta ti Dinengdeng ket isu ti opisial a piesta ti munisipalidad ti Agoo. Tinawen a maangay dayta iti kalgaw kas panangselebrar iti putahe a nakaalaanna iti naganna. Ti Dinengdeng ket isu ti termino ti Ilocano para iti aniaman a taraon a naidasay iti nateng. Kaaduanna a maisagsagana iti banga, maysa a lokal a termino para iti banga a paglutoan nga us-usaren dagiti kaputotan dagiti lokal a nagnaed idi un-unana. 

'''Piesta ti Tinungbo''' Tinawen a selebrasion iti ili ti Pugo. Ti piesta ti Tinungbo ket naala ti naganna manipud iti lokal a dialekto a tinungbo, a daytoy ket maysa a patneng a wagas ti panagluto iti bagas ken nasam-it a danum ken dadduma pay a lokal a delicacy. Ti baro a kawayan a bambu, a tinawtawagan iti lokal a kas ti tubong, ket na-grill iti karbon wenno bassit nga apuy. &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2016-12-12|title=Pugo town launches Tinungbo festival - HERALD EXPRESS {{!}} News in Cordillera and Northern Luzon|url=https://www.baguioheraldexpressonline.com/pugo-town-launches-tinungbo-festival/|access-date=2022-04-24|language=en-US|archive-date=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627015104/https://www.baguioheraldexpressonline.com/pugo-town-launches-tinungbo-festival/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''Piesta ti Timpuyog'''  Ti maysa a piesta a maselebraran iti ili ti Caba, ti shat ipakitana dagiti produkto ti One Town a naaramid iti kawayan. Ti Timpuyog ket maysa a sao iti Ilocano a kaipapananna ti &quot;panagkaykaysa, panagtinnulong, panagtitinnulong&quot; wenno &quot;panagkaykaysa&quot;. 

'''Piesta ti Baggak''' Tunggal bulan ti Enero, pumigsa ti ili ti Bauang a mangangay iti daytoy agkakapintas a piesta. Kadawyan a ti baggak kaipapananna ti &quot;bituen ti bigat&quot; iti Ilocano ket tumakder para iti panagbannawag ti baro nga aldaw. Kabayatan daytoy a pasamak, daytoy ket mangiladawan ti Ilocano nga espiritu ti panagkaykaysa ken panagduduma ti kultura. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Festivities {{!}} Municipality of Bauang|url=http://bauangtgis.gov.ph/tourism/festivities/|access-date=2022-04-24|language=en-US|archive-date=2022-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608010323/http://bauangtgis.gov.ph/tourism/festivities/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220608010323/http://bauangtgis.gov.ph/tourism/festivities/ |date=2022-06-08 }}&lt;/ref&gt;

'''Piesta ti Daing''' Ti ili ti Santo Tomas ket naamammuan gapu iti Damortis dried fish (dagiti puesto a pagtaraon iti igid ti national highway) ti lokal a komersio, ken dagiti maipatulod. Maangay ti Piesta ti Daing iti tunggal Abril 20, a sarunuen ti tinawen a Fiesta ti ili iti tunggal Abril 24 ken 25.

'''Piesta ti Basi''' Maangay iti tunggal maikatlo a lawas ti Pebrero iti ili ti Naguilian tapno maramrambakan ti tradisional a basi nga arak a naaramid manipud iti gayang a naganna. Ti piesta ket kangrunaan a mangitandudo ti Basi a kas maysa a lokal a produkto ken dagiti kadawyan nga aktibidad ket mairaman ti panagsala iti kalsada, dagiti pasamak iti isport, ti agri-trade fair ken dagiti dadduma pay nga ay-ayam a paglinglingayan. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Naguilian|url=https://www.launiontayo.com.ph/municipality/naguilian/|access-date=2022-04-24|website=La Union Tayo!|language=en-US|archive-date=2023-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425190456/https://www.launiontayo.com.ph/municipality/naguilian/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''Dagiti selebrasion ti anibersario ti pannakaipasdek ti La Union''' - Maangay iti agarup Marso, ti piesta para iti La Union Foundation Anniversary ket mangrambak iti pannakabukel ti probinsia idi 1850. Maysa kadagiti kangrunaan a pasetna ket ti Miss La Union wenno Mutia ti La Union a pasalip. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Marzan|first=Jerome|date=2023-02-20|title=La Union's Festive Anniversary Celebration Returns, Launches Ayat Fest 2023|url=https://launion.gov.ph/%F0%9D%97%9F%F0%9D%97%AE-%F0%9D%97%A8%F0%9D%97%BB%F0%9D%97%B6%F0%9D%97%BC%F0%9D%97%BB%F0%9D%98%80-%F0%9D%97%99%F0%9D%97%B2%F0%9D%98%80%F0%9D%98%81%F0%9D%97%B6%F0%9D%98%83%F0%9D%97%B2/|access-date=2023-10-08|website=Provincial Government of La Union|language=en-US|archive-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121013345/https://launion.gov.ph/%F0%9D%97%9F%F0%9D%97%AE-%F0%9D%97%A8%F0%9D%97%BB%F0%9D%97%B6%F0%9D%97%BC%F0%9D%97%BB%F0%9D%98%80-%F0%9D%97%99%F0%9D%97%B2%F0%9D%98%80%F0%9D%98%81%F0%9D%97%B6%F0%9D%98%83%F0%9D%97%B2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|date=2018-03-09|title=Mutia ti La Union 2018|url=https://launion.gov.ph/mutia-ti-la-union-2018/|access-date=2023-10-08|website=Provincial Government of La Union|language=en-US|archive-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121012823/https://launion.gov.ph/mutia-ti-la-union-2018/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Iti 174th Foundation Anniversary, ni Gobernador Raphaelle Veronica Ortega-David, maysa a lisensiado a piloto, idi Marso 2 ⁇ 3, 204, ti nangidaulo iti Second La Union Hot Air Balloon Show iti Poro Point bay-walk idiay San Fernando, La Union. Dagiti dadduma pay nga aktibidad ket mairaman ti La Union Static Display ken ti La Union Car Show.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Dumlao|first1=Artemio|date=March 1, 2024|title=Hot air balloon, thrill shows head to La Union|publisher=[[The Philippine Star]]|url=https://www.philstar.com/nation/2024/03/01/2337320/hot-air-balloon-thrill-shows-head-la-union|accessdate=March 2, 2024}}&lt;/ref&gt;

== Economia ==
Ti ekonomia ti La Union ket idurduron ti tallo a kangrunaan a sektor: [[agrikultura]], [[industria]], ken [[serbisio]]. Ti sektor ti serbisio ket addaan ti nangruna a papel, a mangbukel ti 81.28% kadagiti amin a panggedan ti negosio, bayat a ti industria ket mangkontribusion iti 17.21% ken ti agrikultura ket 1.51%. Idi 2022, ti La Union ti maikadua a kapartakan ti idadakkelna nga ekonomia iti Rehion ti Ilocos, nga addaan iti 7.7% a kapartakan ti idadakkelna. Sigun iti preliminario a pattapatta manipud iti 2019 Provincial Human Development Index nga impablaak ti [[Philippine Statistics Authority]] (PSA), ti La Union ket nakagun-od iti 0.76, a mangipakita iti nangato a ranggo ti panagrang-ay. Ti [[Gross Domestic Product]] (GDP) ti probinsia idi 2022 ket napattapatta iti Php.118.60 bilion, a mangirepresentar iti 18.1% a paset ti dagup nga ekonomia ti rehion. Ti La Union ti maikadua iti GDP per capita, a nairekord iti  Php.140,840 ken Php.124,580 iti dua a nagduduma a rukod.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Economic Performance of the Provinces of Ilocos Region {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Region I|url=https://rsso01.psa.gov.ph/content/economic-performance-provinces-ilocos-region#:~:text=In%20the%20Ilocos%20Region,%20Ilocos,Ilocos%20Sur,%20with%207.1%20percent.&amp;text=llocos%20Norte%20posted%20122.33%20thousand,the%20highest%20in%20llocos%20Region.|access-date=2024-10-08|website=rsso01.psa.gov.ph|archive-date=2024-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008061103/https://rsso01.psa.gov.ph/content/economic-performance-provinces-ilocos-region#:~:text=In%20the%20Ilocos%20Region,%20Ilocos,Ilocos%20Sur,%20with%207.1%20percent.&amp;text=llocos%20Norte%20posted%20122.33%20thousand,the%20highest%20in%20llocos%20Region.|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, impakita ti 2021 a datos manipud iti PSA ti panagadu ti napanglaw, a 13.90% iti populasion ken 10.70% kadagiti pamilia ti agbibiag iti baba ti linia ti kinapanglaw, manipud iti 5.20% ken 3.70% idi 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=La Union POPS PLAN 2023-2025|url=https://launion.gov.ph/wp-content/uploads/2023/03/POPS-Plan-2023-2025.pdf}}{{Natay a silpo|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2018PSAQuickStatLAUNION&quot;&gt;{{Cite web|title=2018 Quickstat of La Union (Region I - Ilocos Region)|url=https://psa.gov.ph/statistics/quickstat/provincial-quickstat/2018/Region%2520I%2520%2528Ilocos%2520Region%2529/La%2520Union|access-date=2021-10-22|website=[[Philippine Statistics Authority]]}}&lt;/ref&gt;

==== '''Ti Industrias ken Produkto''' ====
Ti La Union ket addaan iti aglaplapusanan nga [[Ekonomika|ekonomia]], a pakairamanan ti agrikultura, industria, ken serbisio. Ti [[Poro Point Freeport Zone]] wenno ti Port of San Fernando ket agserbi a kas aktibo a pagluganan ti barko, bayat a ti dati a Wallace Air Station ket nagbalinen a negosio ken industria a lugar tapno masuportaran dagiti komersio nga aktibidad. 

Maitunos iti [[One Town One Product]] (OTOP) nga inisiatiba, ti lokal a gobierno ti La Union ket aktibo a mangitandudo iti entrepreneurship ken panangpartuat iti trabaho ken mangsuporta kadagiti babassit ken agdadakkel a negosio babaen ti panangilasin ken panangparang-ayda kadagiti produkto a manggundaway kadagiti nabaknang a produkto ti probinsia. Dagiti kangrunaan a produkto manipud iti La Union ket mairaman dagiti naikabil iti ima a lampin ([[inabel]])&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Weaving Communities in Luzon|url=https://narrastudio.com/blogs/journal/weaving-communities-in-luzon|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918223942/https://narrastudio.com/blogs/journal/weaving-communities-in-luzon|archive-date=2020-09-18|access-date=2022-04-05|website=Narra Studio|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WigTysmans&quot;&gt;{{Cite book|last1=Valenciano|first1=Al M.|title=Inabel : Philippine textile from the Ilocos Region|last2=Tysmans|first2=Wig|publisher=ArtPostAsia|year=2015|isbn=9789710579303|edition=First|oclc=950450580}}&lt;/ref&gt;, buyboy, basket, pagtokar, arak ti bagas (tapuey), arak ti gayang (basi), suka ti gayang (sukang Iloco), panagtrabaho iti kayo, panagtrabaho iti kawayan, nailian a tinapay ti bagas (kankanen), daan a muebles, sigarilio, niog, urbon ti baybay, malunggay, ken batbato. Kanayonanna, mangpataud ti probinsia kadagiti produkto a nagtaud iti bagas manipud iti Agoo, diro ken mushroom manipud iti Bacnotan, kasta met ti ubas ken guapple manipud iti Bauang. Dadduma pay a naisangsangayan a sagut ket mairaman ti yellow corn manipud San Juan, green corn manipud Tubao, highland vegetables ken tiger grass manipud Santol ken San Gabriel, dried fish manipud Sto. Tomas, milkfish (bangus) manipud Aringay, sea urchin manipud Balaoan, pebble stones manipud Luna, bamboo crafts manipud Caba, ken dagiti alikamen iti balay ken nakitikitan a kayo manipud Pugo ken Rosario.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=In Pugo, La Union, Fathers Carve Better Livelihood with DOLE's Help|url=https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/|access-date=2022-04-05|language=en-US|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405030535/https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220405030535/https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/ |date=2022-04-05 }}&lt;/ref&gt; Nalatak met ti probinsia gapu kadagiti ladawan ken eskultura nga inaramid dagiti lokal nga artista.&lt;ref name=&quot;LaUnionGovPH-Softbroom&quot;&gt;{{cite web|last1=Rudio|first1=Israel O.|title=La Union Soft Brooms: The First and the Original|url=http://launion.gov.ph/page.php?206|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624131213/http://launion.gov.ph/page.php?206|archive-date=24 June 2016|access-date=18 May 2016|website=Provincial Government of La Union (Official Website)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624131213/http://launion.gov.ph/page.php?206 |date=24 June 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=In Pugo, La Union, Fathers Carve Better Livelihood with DOLE's Help|url=https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/|access-date=2022-04-05|language=en-US|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405030535/https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220405030535/https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/ |date=2022-04-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=One Town, One Product|url=https://www.launiontayo.com.ph/mall/one-town-one-product/|access-date=2024-10-02|website=La Union Tayo!|language=en-US|archive-date=2020-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200423034500/http://www.launiontayo.com.ph/mall/one-town-one-product/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ti La Union ket pagtaengan ti nadumaduma a multinasional nga industria, a mangkontribusion iti panagrang-ay ti ekonomia babaen ti panagpokus kadagiti pinansial a deklarasion, dagiti estrategia ti panaglako ken panag-marketing, ti panagrang-ay ti kompetisyon, ken dagiti firmograpiko a pannakaawat. Dagitoy nga industria iramanda dagiti prominente nga agar-aramid kas iti Universal Leaf Inc., HOLCIM Cement Inc., ken Shell Liquefied Petroleum Filling Station. Kanayonanna, ti Bauang Private Power Plant Corporation, Pepsi Cola Plant, Fortune Tobacco Corporation, ken Amianan Motors ket addaan iti napateg a paset iti rehion. Dagiti dadduma pay a nalatak a kompania ket mairaman ti Coca Cola Plant, Pilipinas Shell Petroleum Corporation, Poro Point Industrial Corporation, Steel Corporation, ken dagiti kangrunaan a depot a kas iti Petron, Caltex, ken Shell. Suportaran met ti La Union dagiti espesialisado nga industria a kas iti Soil Tech Agricultural Products Filipino ken ti B-Meg Satellite Plant, a mangpaadu pay iti industria ti probinsia.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Dun &amp; Bradstreet|title=Discover Manufacturing Companies in La Union, Philippines|url=https://www.dnb.com/business-directory/company-information.manufacturing.ph.la_union.html}}&lt;/ref&gt;

== Turismo ==
Ti La Union ti mangibilang iti bagina a kas ti Puso ti Agri-Turismo iti Amianan a Luzon inton 2025. Ti panagsaknap dagiti baro a pamay-an ti agrikultura ti nangpabileg iti sektor ti turismo iti probinsia, ta adu a talon ti mangbalbaliw kadagiti lugarda a pagturongan a mangipaay kadagiti nadumaduma nga aktibidad para kadagiti bisita. Idi 2022, 494,387 a turista ti simmarungkar iti probinsia, maysa a bilang nga immadu iti 550,359 idi 2023, a nangpataud iti nasurok a  ⁇ 1 a bilion iti tourism receipts. Bayat ti umuna a kagudua ti 2024, adda 237,868 a bisita a nagdagus iti La Union, a ti promedio a kapaut ti panagyanda ket 1.37 nga aldaw, a nangyeg iti napattapatta a 462,210,706.59 iti tourism revenue. Dagitoy a bilang ipaganetgetda ti kinapateg ti turismo iti ekonomia ti La Union, nga addaan iti adu a sumarsarungkar a bisita ken dakkel a pinansial a kontribusion.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Philippine News Agency|date=February 2, 2024|title=La Union records 550K tourists in 2023|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1218167#:~:text=MALASIQUI%2C%20Pangasinan%20%E2%80%93%20The%20province%20of,PHP1%20billion%20estimated%20tourism%20receipts.}}&lt;/ref&gt;

Dagiti tallo a kangrunaan a destinasion ti turista idi 2023 ket ti San Juan, a nangatrakar iti 215,645 a bisita, ti Bauang nga addaan iti 100,762 a bisita, ken ti San Fernando City, nga addaan iti 97,726 a bisita. Dagitoy a destinasion ti mangipaganetget iti kinapintas ti probinsia a kas sentro ti turismo, a mangkontribusion iti lokal nga ekonomia ken iti dumakdakkel a reputasion ti La Union a kas maysa a kangrunaan a destinasion iti Amianan a Luzon.&lt;ref&gt;La Union Tourist Arrival 2024 - Love La Union&lt;nowiki/&gt;https://www.facebook.com/share/p/TLki8engkZnhJGJM/&lt;/ref&gt;

Adu dagiti mabalin pagpasyaran iti il-ili ti La Union.&lt;gallery&gt;
|Templo ti Taoista (San Fernando)
Papeles:FvfBauangChurch0001 17.JPG|Simbaan da Santo Pedro ken Pablo (Bauang)
Papeles:Between the Rocks of Baroro River.tif|Karayan Baroro (Bacnotan)
Papeles:Surfing Capital of the Northern Philippines.jpg|Baybay Akinlaud Filipinas (San Juan)
Papeles:La Union-Tangadan Falls Adventure.jpg|Dissuor Tangadan (San Gabriel)
&lt;/gallery&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

{{La Union}}
{{Luzon lateral}}

[[Kategoria:Kailokuan]]
[[Kategoria:Dagiti probinsia ti Filipinas]]</text>
      <sha1>tmrhcm4387c6t5z3o9gdku374dd8myu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biolohia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115</id>
    <revision>
      <id>406273</id>
      <parentid>400989</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12313" sha1="4m5exinska5c88cdjpmxmrtnljmnb9c" xml:space="preserve">{| class=&quot;floatright&quot; style=&quot;border: 1px solid #ccc; background-color: #f9f9f9; width: 280px; padding:4px;&quot; cellpadding=0 cellspacing=0
|-
|valign=&quot;top&quot;|[[Papeles:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|frameless|135px]]
|[[Papeles:Thompson's Gazelle.jpeg|frameless|140px]]
|-
|[[Papeles:Goliath beetle.jpg|frameless|135px]]
|[[Papeles:Tree Fern.jpg|frameless|140px]]
|-
| colspan=2 style=&quot;font-size: 0.85em; padding: 4px 0 1px 2px;&quot; | Ti biolohia ket agibingbinglay ti panagadal kadagiti adu ken nadumaduma a kita dagiti sibibiag nga [[organismo]].&lt;br /&gt;(''ngato: [[E. coli]] a bakteria ken [[gazella]]'')&lt;br /&gt;''(baba: [[Goliathus|dakkel a barrairong]] and [[Cyatheales|pako ti kayo]]'')
|}

{{siensia}}

Ti '''biolohia''' ket maysa a [[masna a siensia]] a maipapan iti panagadal iti [[biag]] ken dagiti [[organismo|sibibiag nga organismo]], a mairaman dagiti patakderda, aramid, panagtubo, taudan, ebolusion, panakaiwarwaras, ken taksonomia.&lt;ref&gt;A naibatay babaen ti panakailawlawag idiay [http://www.bio.txstate.edu/~wetlands/Glossary/glossary.html Gandat nga Aquarena Basaan a daga glosario dagiti termino.]&lt;/ref&gt; Ti biolohia ket nawatiwatat a suheto a naglaon kadagiti adu a subdibision, dagiti topiko, ken dagiti disiplina. Kadagiti kangrunaan a topiko ket dagiti lima a mangtipon a pamunganayan a mabalin a maibagbaga a dagiti kammasapulan nga annuroten iti moderno a biolohia:&lt;ref name=&quot;avila_biology&quot;&gt;{{cite book |author=Avila, Vernon L. |title=Biolohia: Panagtalunton iti biag iti daga|url=https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil |publisher=Jones ken Bartlett |location=Boston |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil/page/11 11]–18|isbn=0-86720-942-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}&lt;/ref&gt;

# [[selula a teoria|Dagiti selula]] ket dagitoy ti kangrunaan a paset iti biag
# Dagiti baro a sebbangan ken tinawtawid nga ugali ket pinataudan iti [[ebolusion]]
# Dagiti [[hene]] ket isu dagitoy ti kangrunaan a paset iti [[panagtawtawid]]
# Ti maysa nga organismo a [[homeostasis|timbenganna]] ti bukodna nga uneg nga enbironmento tapno mataripatuna ti natalinaay ken agnanayon a kasasaad
# Dagiti sibiiag nga organismo ket agibus ken baliwanna ti [[enerhia]].

Dagiti subidisplina iti biolohia ket mabigbigan kadagiti batayan iti  gantingan a dagiti organismo ket inadadal ken dagiti pamay-an nga usaren ti panagadal kaniada: ti [[biokimiko]] ket sukimatenna ti pamunganayan a kimiko iti biag; ti [[molekular a bilolohia]] ket adalenna ti narikut a panakitinnignay dagiti sistema iti biolohiko a molekula; ti [[selula abiolohia]] ket sukimatenna ti kangrunaan a pasdek a lapped kadagiti amin a biag, ti [[selula (biolohia)|selula]]; ti [[pisiolohia]] ket sukimatenna ti maipapan ti bagi ken kimiko a rebbengan dagiti [[kulapot (biolohia)|kulapot]], dagiti [[Organo (anatomia)|organo]], ken dagiti [[sistema ti organo]] iti maysa nga organismo; ken ti [[ekolohia]] ket sukimatenna no kasano a makitinnignay dagiti nadumaduma nga organismo ken tumaripnong iti bukodda nga enbironmento.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp |title=Siensia ti Biag, Weber nga Estado a Museo iti Masna a Siensia |access-date=2012-06-08 |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727182113/http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan iti biolohia}}
[[Papeles:Tree of life by Haeckel.jpg|thumb|Ti Kayo iti Biag ni [[Ernst Haeckel]] (1879)]]
Ti termio a ''[[wiktionary:biology|biolohia]]'' ket naala manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a balikas a {{lang|grc|[[wikt:βίος|βίος]]}}, ''bios'', &quot;[[biag]]&quot; ken ti suldong a {{lang|grc|[[wikionaryt:-λογία|-λογία]]}}, ''-logia'', &quot;panagadal iti.&quot; Daytoy ket agparang iti Aleman (a kas ti ''biologie'') a nasapsapa ngem idi 1791, ken mabalin a maysa a [[likud a pormasion]] manipud iti daan a balikas a ''amphibiolohia'' (a kayatna a sawen ket ti panagadal dagiti anpibio ) babaen ti panagikkat ti immuna nga''amphi-''. Ti nagan ket namatmati nga immuna nga inusar babaen ni Karl Burdach (1776–1847) a mangibanga ti panagadal ti tao. Ni [[Jean-Baptiste Lamarck]] idi ti (1744–1829) immuna a nagusar iti nalawlawa a kapanunotan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://topics.info.com/Who-coined-the-term-biology_716 |title=Sino ti nagrugi ti termino a biolohia? |author= |date= |work=Info.com |publisher= |accessdate=2012-06-03}}&lt;/ref&gt;

Urayno ti biolohia iti moderno a pormana ket maysa a kabarbaro ken agdama a panakarang-ay, dagiti siensia a maikabagian ken mairaman iti daytoy ket naadadalen manipud kadagiti taga-ugma a panawen. Ti [[masna a pilosopia]] ket kinasapsapa nga inadal idi dagiti sibilisasion iti [[Mesopotamia]], [[Ehipto]], ti [[Indiano a subkontinente]], ken [[Tsina]]. Nupay kasta, ti taudan ti moderno a biolohia ken ti arngianna ti panagadal iti masna ket kaaduan a nasursurotan manipud idi [[tag-ugma a Gresia]].&lt;ref&gt;Magner, ''Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag''&lt;/ref&gt; Bayat a ti ormal a panagadal iti [[medisina]] ket nanipud pay idi ni [[Hippocrates]] (ca. 460 BC – ca. 370 BC), ni [[Aristotle]] (384 BC – 322 BC) nga isu ti kaadua a nagparawad ti panagrangrang-ay ti biolohia. Dagiti naipangpangruna ket dagiti [[Dagiti Pakasaritaan iti Ayup]] ken dagiti sabsabali nga obrana a nangipakita kadagiti naturalista panagirayna, ken dagiti simmakbay nga ad-adu nga emperiko nga obrana a nagipatengnga ti isip iti bilohiko a gapuanan kendibersidda iti biag. Ti simmaruno kenni [[Aristoteles]] idiay [[Lyceum]], a ni [[Theophrastus]], ket nagsurat kadagiti serye ti liblibro iti [[botania]] a nabati a kas ti kangrunaan a kontribusion iti taga-ugma iti siensia dagiti mula, ken dagiti pay mapan iti [[Tengnga a Pannpanawen]].

Dagiti eskolar iti medibal nga Islamiko a lubong a nagsurat iti biolohia ket mairaman ni [[al-Jahiz]] (781–869), [[Al-Dinawari]] (828–896), nga isu ket nagsurat ti botania,&lt;ref name=Fahd-815&gt;{{Cite journal|last=Fahd|first=Toufic|title=Botania ken agrikultura|page=815}}, iti {{Cite book |last1=Morelon |first1=Régis |last2=Rashed |first2=Roshdi |year=1996 |title=Ensiklopedia iti Pakasaritaan iti Arabiko a Siensia|volume=3 |publisher=Routledge |isbn=0-415-12410-7  |postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; ken ni [[Muhammad ibn Zakarīya Rāzi|Rhazes]] (865–925) nga isu ket nagsurat iti [[anatomia]] ken [[pisiolohia]]. Ti medisina ket naipangpangruna nga inadadal babaen dagiti Islamiko nga eskolar a nagob-obra iti tinawtawid a Griego a pilosopia, bayat a ti masna a pakasaritaan ket kaaduan a nakaala kadagiti Aristoteliano a kapanunotan, a naipangpangruna ti panagtengtengngel ti natalinaay a pagsasarunuan iti biag.

Ti biolohia ket napardas a naparang-ay ken nagtubo babaen ti dramatiko a pannakaparang-ay ti [[mikroskopio]] ni[[Antony van Leeuwenhoek]]. Isu daytoyen nga idi a dagiti eskolar ket nakaduktal ti [[spermatozoa]], [[bakteria]], [[inpusoria]] ken ti aragaag a panakakaskasdaaw ken dibersidad iti mikroskopiko a biag. Dagiti panagsukimat babaen ni [[Jan Swammerdam]] ket nangiturong kadagiti baro a panagayat iti [[entomolohia]] ken nangitakder ti kangrunaan a pamay-an iti mikroskopiko a [[panagrangkay]] ken [[panagmantsa]].&lt;ref&gt;Magner, ''Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag'', pp 133–144&lt;/ref&gt;

Dagiti panagrang-ay ti [[mikroskopia]] ket adda daytoy ti natukok nga impakto iti biolohiko a panagpampanunot. Idi nasapa a maika-19 a siglo, adu dagiti biologo a nagitudo ti sentro a pannakaipangpangruna iti [[selula (biolohia)|selula]]. Idi 1838 ken 1839, ni [[Matthias Jakob Schleiden|Schleiden]] ken [[Theodor Schwann|Schwann]] ket nangrugida a nagiragpat ti kapanunotan a ti (1) ti kangrunaan a paset dagiti organismo\ ket ti sellula ken (2) dagiti agmaymaysa a selula ket addaanda kadagiti pakaidumaan iti [[biag]], urayno suppiatenda ti kapanunotan a dagiti (3) amin a selula ket nagtaud manipud iti panagbingbingay dagiti sabsabali a selula. Agyamantayo kadagiti obra ni [[Robert Remak]] ken [[Rudolf Virchow]], nupay kasta, babaen ti 1860s kaaduan kadagiti biologo ket immawatda kadagiti tallo a doktrina iti naam-ammauanton a kas ti [[selula a teoria]].&lt;ref&gt;Sapp, ''Henesis'', kapitulo 7; Coleman, ''Ti biolohia iti Sangapulo ket siam a Siglo'', kapitulio 2&lt;/ref&gt;

Iti agdama, ti taksonomia ken panakaidasig ket nagbalin a nagtengngaan ti isip iti masna a pakasaritaan. Ni [[Carolus Linnaeus]] ket nagipablaak ti maysa a kangrunaa a [[taksonomia]] para iti masna a lubong idi 1735 (dagiti nadumaduma a kita ket naususaren manipud idin), ken ti 1750 a panagiyammo ti [[Binomio a nomenklatura|sientipiko a nagnagan]] para kadagiti amin a sebbanganna.&lt;ref&gt;Mayr, ''Ti Panagrang-ay iti Biolohiko a Kapanunutan'', kapitulio 4&lt;/ref&gt; Ni [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]], ket trinatona dagiti sebbangan a kas dagiti parbo a kategoria ken dagiti sibibiag a porma a kas nalukneng—nga agpalpaltiing pay a ti posibilidad iti [[kadawyan a nagtaudan]]. Urayno isu ket sinuppiatna ti ebolusion, ni Buffon ket maysa a nangruna a pigura iti [[pakasaritaan iti ebolusionario a kapanunotan]]; ti obrana ket nakaimpluensia kadagiti ebolusionario a teoria kenni [[Lamarck]] ken [[Charles Darwin|Darwin]].&lt;ref&gt;Mayr, ''Ti Panagrang-ay ti Biolohiko a Kapanunotan'', kapitulio 7&lt;/ref&gt;

Dagiti naganetget a panagpanpanunot ti ebolusionario ket nagtaud kadagiti obra ni [[Jean-Baptiste Lamarck]]. Nupay kasta, ti Britaniko a naturalista a ni [[Charles Darwin]], a nagtipon ti bioheograpiko nga arngian iti Humboldt, ti unipormista a heolohia ni Lyell, dagiti sinursurat ni [[Thomas Malthus]] ti panagrang-ay ti populasion, ken ti bukodna a kalaing iti morpolohiko, a nagpartuat ti naballigi a teoria ti ebolusion a naibatay iti [[masna a panagpili]]; kapadpada a panagrason ken ebidensia a nagiturong kenni [[Alfred Russel Wallace]] ti nawaya a panakaabotna ti isu met laeng a nagpatinggaan.&lt;ref&gt;Mayr, ''Ti Panagrang-ay ti Biolohiko a Kapanunutan'', kapitulio 10: &quot;Ti ebidensia ni Darwin para iti ebolusion ken sapasap a nagtaudan&quot;; ken kapitulio 11: &quot;Ti gapuanan iti ebolusion: masna apaagpili&quot;; Larson, ''Ebolusion'', kapitulior 3&lt;/ref&gt;

Ti pannakaduktalan iti maipapan ti bagi a representasion iti panagtawid ket dimteng kadagiti ebolusionario a pamunganayan ken [[henetiko ti populasion]]. Idi 1940s ken nasapa a 1950, dagiti eksperimento ket nagitudo ti [[DNA]] a aks komponente dagiti [[kromosoma]] a angtengngel kadagiti henes. Ti panakitengngaan dagiti isip dagiti baro a modelo nga organismo a kas dagiti [[birus]] ken [[bakteria]], ken dagiti pay panakaduktalan iti doble a  helikoidal a patakder iti DNA idi 1953, ket nagmarka ti panagdaliasat iti panawen iti [[molekular a henetiko]]. Manipud idi 1950 aginggana iti agdama a panawen, ti biolohia ket nawatiwaten a naipadakkel iti melekular a pagturayan. Ti [[henetiko a kodigo]] ket narengngat ni [[Har Gobind Khorana]], [[Robert W. Holley]] ken ni [[Marshall Warren Nirenberg]] kalpasan ti DNA ket naawatan nga aglaon kadagiti [[kodones]]. Kanungpalanna, ti [[Gandat a Henoma ti Tao]] ket nairugi idi 1990 nga adda ti namnama iti panagmapa ti sapasap a [[henoma]] ti tao. Daytoy a gandat ket nalpas idi 2003,&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2940601.stm | title=BBC NEWS &amp;#124; Siensia/Masna&amp;#124; Ti henoma ti tao ket kanungpalan a nakompleto | accessdate=2006-07-22 | date=2003-04-14 | work=BBC News | first=Ivan | last=Noble}}&lt;/ref&gt; nga adda pay dagiti adu a panagusig nga agdama a maipabpablaak. Ti Gandat a Henoma ti Tao ket isu ti immuna nga addang iti sangalubongan a ganetget a pannakaitipon dagiti naumnong a pannakaammo iti biolohia iti nairebbengan, a molekular a pannakaipalpalawag iti bagi ti tao ken dagiti bagi ti organismo.

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery&gt;
Papeles:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia – Bos primigenius taurus
Papeles:Zboże.jpg|Planta – Triticum
Papeles:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi – Morchella esculenta
Papeles:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista – Fucus serratus
Papeles:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bakteria – Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Mikrometro)
Papeles:Halobacteria.jpg|Archaea – Halobacteria
Papeles:Gamma phage.png|Virus – Gamma phage
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Biolohia|Biolohia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>4m5exinska5c88cdjpmxmrtnljmnb9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Listaan dagiti naturay nga estado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128</id>
    <revision>
      <id>406614</id>
      <parentid>405682</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124212" sha1="5sc2mfns0mw56t9lq7v72z02w089l0p" xml:space="preserve">Daytoy ket '''listaan dagiti naturay nga estado''' nga agit-ited ti pannakabuklan dagiti [[Naturay nga estado|estado]] ti lawlaw ti [[lubong]] nga adda dagiti pakaammo ti kasasaad ken pannakabigbig ti [[pannakaturay]]da.

Dagytoy a listaan ket adda dagiti 207 a naikabil. Dagiti estado ket nabingbingay nga inus-usar ti dua a pamay-an:
# Ti ''pannakaikameng iti uneg ti Nagkaykaysa a Pagpagilian a sistema'' ti aray ket bingayenna dagiti estado iti dua a kategoria: dagiti 193 a [[Dagiti naikameng nga estado ti Nagkaykaysa  Pagpagilian|naikameng nga estado]] ken maysa nga [[Sapasap nga Asemblia dagiti Agpalpaliiw ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|agpalpaliiw nga estado]] iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]],&lt;ref name=&quot;unms&quot;&gt;{{cite web|title=Dagiti Naikameng nga Estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|url=http://www.un.org/en/members/index.shtml|publisher=Nagkaykaysa a Pagpagilian|accessdate=30 Agosto 2010|date=3 Hulio 2006}}&lt;/ref&gt; ken dagiti daduma pay a 13 nga estado.
# Ti ''naisuppiatan a pannakaturay'' nga aray ket bingayenna dagiti estado iti dua a kategoria: dagiti 17 nga estado a ti kinaturayda ket naisuppiatan ken dagiti dadduma pay a 190 nga estado

== Listaan dagiti estado ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background:white; text-align:left; font-size:95%; border-collapse:collapse; border:0 solid #aaa;&quot;
|-
!width=35%|Ababa ken dagiti pormal a nagan
! style=&quot;width:12.5%;&quot;|Ti pannakaikameng ti kaunegan ti [[Sistema ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] {{#tag:ref|Daytoy nga aray ket mangitudo no ti maysa nga estado ket kameng ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]].&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/members/index.shtml Inpablaak ti midia ORG/1469] (3 Hulio 2006), naala idi 28 Pebrero 2011)&lt;/ref&gt; Daytoy ket manginagan pay no ania kadagiti saan a naikameng nga estado ket makibingbinglay iti [[Sistema ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] babaen ti pannakaikameng iti [[Ahensia ti Internasional nga Atomiko nga Enerhia]] wenno maysa kadagiti [[Listaan dagiti naipangpangruna nga ahensia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|naipangpangruna nga ahensia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]. Amin dagiti kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket tagikua ti maysa a naipangpangruna nga ahensia ken kappon ti alagaden iti [[Internasional a Korte ti Hustisia]].|group=&quot;Nota&quot;}}
! style=&quot;width:12.5%;&quot;|Pannakaturay a suppiat {{#tag:ref|Daytoy nga aray ket mangitudo no ti maysa nga estado ket suheto iti maysa a nangruna a pannakasuppiat ti kinaturay. Dagiti laeng estado a ti amin a pannakaturayda ket naisuppiatan babaen ti sabali nga estado ti nailista. Dagiti bassit laeng a pannakasuppitan ket naisalaysay idiay Adu pay a Pakaammo.. aray.|group=&quot;Nota&quot;}}
!class=&quot;unsortable&quot;|Dagiti adu pay a pakaammo iti kasasaad ken pannakabigbig iti pannakaturay {{#tag:ref|Ti pakaammo ket nairaman dagiti:
* ti gay-at ti sangalubongan a pannakabigbig ti turay ti estado. Dagiti adu pay a pakaammo ket mabirukan idiay [[Listaan dagiti estado nga adda ti patingga a panakabigbigan]],
* pannakaikameng idiay [[Kappon ti Europa]],&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt; no maipakat,
* ti ania man a [[Agkamkammatalek a teritorio#Pakabuklan babaen ti pagilian|dagiti ballasiw taaw nga agkamkammatalek]], no maipakat, a sapasap a saan a paset iti teritorio ti naturay nga estado,
* [[Pederasion|pederal a patakder]] ti estado, no maipakat. Dagiti adu pay a pakaammo ket mabirukan idiay [[Pederado nga estado]],
* ti ania man a [[Listaan dagiti autonomo a lugar babaen ti pagilia|autonomo a luglugar]] ti uneg ti teritorio ti naturay nga estado,
* ti ania man a kasasaad no ti maysa a tao ket Daulo ti Estado ti ad-adu ngem maysa nga estado,
* ti ania man a kangrunaan a [[Listaan dagiti naisuppiatan a teritorio|naisuppiatan a teritorio]],
* ti ania man a [[Naipapanaw a gobierno|gobierno a naipapanaw]] a mabigbigan babaen ti maysa nga estado.|group=&quot;Nota&quot;}}
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|align=center|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot; class=&quot;sortbottom&quot;
|align=center|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ [[Dagiti kameng nga estdo ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|dagiti kameng nga estado ti N.P.]] wenno [[Sapasap nga Asemblia dagiti Agpalpaliiw ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|agpalpaliiw nga estado]] ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Abkhazia → [[#Abkhazia|Abkhazia]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Apganistán}}'''&amp;nbsp;– Islamiko a Republika ti Apganistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[Dagiti kameng nga estdo ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|Kameng nga estado ti N.P.]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Albania}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Albania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Arhelia}}'''&amp;nbsp;– Demokratiko a Republika ti Tattao ti Arhelia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Andorra}}'''&amp;nbsp;– Prinsipalidad ti Andorra
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Andorra ket maysa a [[Diarchy|kumadduaan a prisipalidad]] a ti opisina ti daulo ti estado ti kumaduaan a tinengtengngel ti ''ex officio'' babaen ti [[Presidente iti Pransia|Pranses a presidente]] ken ti obispo ti Romano Katoliko a mitra iti [[Romano Katoliko a Mitra iti Urgell|Urgell]],&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |title=Bariweswes ti pagilian ti Andorra |publisher=BBC News |accessdate=8 Nobiembre 2011}}&lt;/ref&gt; nga isu ket naidutok babaen ti [[Santa Sede|Batikano]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Angola}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Angola
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Antigua ken Barbuda}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Antigua ken Barbuda ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]]&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot;&gt;Dagiti mankomunidad a pagturayan ket kamkameng iti [[Mankomunidad ti Pagpagilian]] a ti daulo ti estado ket ni Reyna [[Elizabeth II]]. Dagitoy a pagturayan ket naturayda nga estado; kitaen ti [[Mankomunidad a pagturayan#Panakaikabagian dagiti pagturayan|Panakaibagian dagiti Pagturayan]].&lt;/ref&gt; nga adda ti 1 nga autonomo a rehion, ti [[Barbuda]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot;&gt;Para kadagiti adu pay a pakaammo iti pannakabingbingay nga adda ti nangato a grado ti pannakaturay, kitaen ti [[Listaan dagiti autonomo a lugar babaen ti pagilian]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Gobierno ti Antigua ken Barbuda
 | title = Kapitulio 44: Ti Tignay ti Lokal a Gobierno ti Barbuda
 | work = Dagiti linteg ti Antigua ken Barbuda
 | url = http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 | accessdate = 2010-11-10
 | archive-date = 2011-07-06
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 | url-status = dead
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf |date=2011-07-06 }}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Arhentina}}'''&amp;nbsp;– Arhentino a Republika &lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti Batay-linteg ti Arhentina (Art. 35) ket bigbigenna dagiti sumaganad a denominasion ti Arhentina: &quot;Dagiti Nagkaykaysa a Probinsia iti Río de la Plata&quot;, &quot;Arhentino a Republika&quot; ken &quot;Arhentino a Kompederasion&quot;; ti maipatinayon, ipatakderna ti panagusar iti &quot;Arhentino a Pagilian&quot; para kadagiti kapanggepan ti lehislasion.&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Arhentina ket maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti Probinsia iti Arhentina|23 probinsia ken 1 ng autonomo a siudad]]. Ti Arhentina ket mangitunton ti [[pannakaturay a suppiat ti Is-isla ti Falkland|Is-isla ti Falkland]] ken [[pannakaturay a suppiata ti Abagatan a Georgia ken Abagatan nga Is-isla ti Sandwich|Abagatan a Georgia ken ti Abagatan nga Is-isla ti Sandwich]], nga inadministro baaben ti [[#Nagkaykaysa a Pagarian|Nagkaykaysa a Pagarian]].&lt;ref name=dis&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Dagiti suppiatan – Internasional |publisher=CIA World Factbook |accessdate=8 Nobiembre 2011 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |date=2011-05-14 }}&lt;/ref&gt; Ti Arhentina ket mangitunton ti [[Ahentino nga Antartika]] a kas paset ti nailian a teritoriona, opisial a departamento ti probinsia ti [[Tierra del Fuego Province (Arhentina)|Tierra del Fuego, Antartika, ken Is-isla ti Abagatan nga Atlantiko]], a maituon ti panakaitunton ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Chile.&lt;ref name=ANT group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti kontinente iti [[Antartika]], a mairaman dagiti isla a naisanglad ti abagatan ti 60°S, ket tinegtengngel babaen kadagiti alagaden iti [[Sistema ti Antartiko a Tulagan]. Babaen ti daytoy a tulagan, dagiti panagtunton ti teritorio ket saan a mabigbigan wenno maisuppiatan. Dagiti mangitunton a pagilian ket ti Arhentina, Australia, Chile, Pransia, Baro a Selada, Norwega, ken ti Nagkaykaysa a Pagarian, a dagiti amin ket nangidulim ti Ahentina ken Chile a mabigbigan ti tunggal maysa a mangitunton.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=&lt;nowiki&gt;Gobierno iti Estados Unidos, Kongreso, Opisina iti Teknolohia a Panagusig&lt;/nowiki&gt;|title=Dagiti Polar a prospeto: ti minarales a tulagan para iti Antartika|page=43|publisher=Pagmalditan nga Opisina ti Estados Unidos|year=1989|isbn=978-1-4289-2232-7}} &quot;Ti Napagtulagan a pannakabigbigan ti panagitunton ket naipatingga ti Australia, Pransia, Baro a Selanda, Norwega, ken ti Nagkaykaysa a Pagarian … ti Chile ken Arhentina ket saan a mangbigbig ti panagitunton ti tungngal maysa ...&quot;&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Armenia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Armenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|Saan a mabigbigan babaen ti [[#Pakistan|Pakistan]]&lt;ref&gt;[http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf Pakistan Worldview – Reporta 21 – Panagbisita idiay Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf |date=2009-02-19 }} Senado ti Pakistan&amp;nbsp;— Komite ti Ganganaet a Pannakibiang ti Senado, 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.today.az/news/politics/30102.html Nilufer Bakhtiyar: &quot;Para iti Azerbaijan Pakistan ket saanna a bigbigan ti Armenia a kas maysa a pagilian&quot;] 13 Septiembre 2006 [14:03] – Today.Az&lt;/ref&gt;
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Australia}}'''&amp;nbsp;– Mankomunidad ti Australia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Australia ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]]&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt; ken maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti estado ken teritorio iti Australia|6 nga estado ken 10 a teritorio]]. Dagiti akin-ruar a teritorio ti Australia ket:
* {{noflag|[[Is-isla ti Ashmore ken Cartier]]}}
* {{noflag|[[Antartiko a Teritorio ti Australia]]}} &lt;ref name=ANT group=&quot;Nota&quot; /&gt;
* {{wagayway|Isla ti Paskua}}
* {{wagayway|Is-isla ti Cocos (Keeling)}}
* {{noflag|[[Teritorio ti Is-isla ti Baybay Koral]]}}
* {{noflag|[[Isla ti Heard ken Is-isla ti McDonald]]}}
* {{wagayway|Isla ti Norfolk}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Austria}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Austria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.{{#tag:ref|Dagiti kameng nga estado iti [[Kappon ti Europa]] ket nagisubli ti paset ti teritorioda ti porma ti lehislatibo, ehekutibo, ken hustisia a kabilegan ti instituto iti KE, a daytoy ket kas pagarigan ti [[supranationalismo]]. Ti KE ket adda dagiti 27 a naikameng nga estado.&lt;ref&gt;[http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm Europa], naala idi 28 Pebrero 2011&lt;/ref&gt;|name=EU|group=&quot;Nota&quot;}} Ti Austria maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti estado iti Austria|9 nga estado]] (Bundesländer).
|-
|valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Azawad → [[#Azawad|Azawad]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Azerbaijan}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Azerbaijan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Azerbaijan ket aglaon kadagiti 2 nga autonomo a rehion, ti [[Nakhchivan]] ken [[Nagorno-Karabakh]] (''Dağlıq Qarabağ'').&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt; In Nagorno-Karabakh, [[#Nagorno-Karabakh|maysa a de facto nga estado]] ket naipabangonen.
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Bahamas}}'''&amp;nbsp;– Mankomunidad ti Bahamas
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Bahamas ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]].&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Bahrain}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Bahrain
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Bangladesh}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Tattao iti Banglades
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Barbados}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Barbados ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]].&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Belarus}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Bieloruso
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Belgá}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Belhika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt; Ti Belhika ket maysa a [[pederasion]] a nabingbinagay kadagiti [[Dagiti komunidad, rehion ken dagiti pagsasao a lugar ti Belhika|lingguistiko a komunidad a rehion]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Belize}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Belis ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]].&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Benin}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Benin &lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Dati a makunkuna a kas ti [[Dahomey]], ti opisial a naganna manipud idi 1975.&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Bhutan}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Bhutan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Bolivia}}'''&amp;nbsp;– Plurinasional nga Estado ti Bolivia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Bosnia ken Herzegovina}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Bosnia ken Herzegovina ket maysa a pederasion iti 2 kontituensia a pas-paset: ti [[Pederasion iti Bosnia kenHerzegovina]] ken ti [[Republika Srpska]].&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Par kadagiti adu pay a pakaammo a maipangngep ti pannakabingbingay iti Bosnia ken Herzegovina, kitaen ti [[Dayton a Tulagan]] ken ti teksto ti [http://www.ohr.int/dpa/default.asp?content_id=380 Ti Sapasap nga Alagaden a Tulagan para iti Kappia idiay Bosnia ken Herzegovina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150604163946/http://www.ohr.int/dpa/default.asp?content_id=380 |date=2015-06-04 }} (14 Disiembre 1995). Opisina ti nangato a Represantatibo. Naala idi 28 Pebrero 2011.&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Botswana}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Botswana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Brasil}}'''&amp;nbsp;– Pederatibo a Republika ti Brasil
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Brasil ket maysa a [[pederasion]] kadagiti [[Dagiti estado iti Brasil|26 nga estado ken 1 a pederal a distrito]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Brunei}}'''&amp;nbsp;– Estado ti Brunei, Pagtaengan ti Kappia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Brunei ket mangitunton ti paset ti [[Is-isla ti Spratly]].&lt;ref name=Spratly group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti pannakaturay ti [[Is-isla ti Spratly ]] ket suppiaten babaen ti [[Republika dagiti Tattao iti Tsina]], ti [[Republika ti Tsina]], [[Bietnam]], ken babaen ti Brunei, [[#Malaysia|Malaysia]], ken ti [[#Filipinas|Filipinas]]. Malaksid para iti Brunei, tunggal maysa kadagitoy a pagilian ket sumaksakop ti paset iti daytoy nga isla (kitaen ti [[Listaan dagiti teritorio a naisuppiatan]]).&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Bulgaria}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Bulgaria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Burkina Faso}}''' &lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Makunkuna pay a Burkina; dati a makunkuna a ti Akinngato a Volta, ti opisial a naganna manipud idi 1984.&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Burma}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Kappon iti Myanmar &lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti opisial nga ababa a porma a nagan ti Burma nag inus-usar babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket &quot;Myanmar&quot;. Ti gobierno ket binaliwanna ti opisial nga Ingles a naganna ti &quot;Union of Myanmar&quot; iti &quot;Republic of the Union of Myanmar&quot; idi Oktubre 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Adda baro a wagayway ti Myanmar, opisial a nagan, ken nailaina akanta|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE69K2HM20101021|publisher=Reuters|date=21 Oktubre 2010|accessdate=22 Oktubre 2010|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427194356/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE69K2HM20101021|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427194356/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE69K2HM20101021 |date=2011-04-27 }}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Burundi}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Burundi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Cambodia}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Cambodia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Cameroon}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Kamerun
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Kanada}}''' &lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti legado a nagan para iti Kanada ket ti is-isu laeng a balikas; ket opisial ngem saan a maus-usar, ti nagan ket Dominion ti Kanada (nga isu daytoy ti legado a a titulona); kitaen ti: [[Nagan iti Kanada]], [[Dominio]].&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Kanada ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]]&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt; ken maysa a [[Kanadiano a pederalismo|pederasion]] kadagiti [[Dagiti probinsia ken teritorio iti Kanada|10 a probinsia ken 3 a teritorio]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Cape Verde}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Cabo Verde
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Central African Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Chad}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Chad
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Chile}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Chile
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti [[Rapa Nui]] ken ti [[Is-isla ti Juan Fernández]] ket &quot;naipangpangruna a teritorio&quot; ti Chile idiay [[Rehion ti Valparaíso]]. Ti Chile ket tumunton iti [[Antártica|paset iti Antartika]] a kas ti komuna ti [[Rehion ti Magallanes ken Antártica Chilena]]. TI panagituntonna ket tumoon kadagiti panagitunton ti UK ken Arhentina.&lt;ref name=ANT group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Tsína}}'''&amp;nbsp;– Republika dagiti Tattao iti Tsina &lt;ref name=&quot;ChinaTaiwan&quot; group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti [[Republika dagiti Tattao iti Tsina]] (PRC) ket kadawyan a makunkuna a kas ti &quot;Tsina&quot;, bayat a ti [[Republika ti Tsina]] (ROC) ket kadawyan a makunkuna  a kas ti &quot;Taiwan&quot;. Ti ROC ket sagpamisan a diplomatiko nga ammo a kas ti [[Insik a Taipei]], a mairaman ti [[Insik a Taipei#Dagiti sabali a reperensia para iti Republika ti Tsina|dadduma a nagan]].&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|ROC}}
{{extent}}Ti Republika dagiti Tattao iti Tsina (PRC) ket aglaon kadagiti lima nga autonomo a rehion, [[Guangxi]], [[Inner Mongolia]], [[Ningxia]], [[Xinjiang]] ken [[Rehion ti Autonomo a Tibet|Tibet]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt; Ti maipatinayon, adda ti pannakaturayna ti [[Espesial nga Administratibo a Rehion ti Republika dagiti Tattao iti Tsina|Dagiti Espesial nga Administratibo a Rehion]] iti:
* {{wagayway|Hong Kong}}
* {{wagayway|Macau}}
Mangitunton pay ti:
* Ti [[Taiwan]] ken dagiti maikameng nga is-isla, [[Quemoy]], [[Is-isla ti Matsu|Matsu]], ti [[Is-isla ti Pratas|Pratas]] ken [[Isla ti Itu Aba|Itu Aba]], a tinurturayan babaen ti [[Republika ti Tsina]] (a mnagitunton ti pannakturay ti sibubukel a Tsina);&lt;ref name=&quot;TAI2&quot; group=&quot;Nota&quot; /&gt;
* Ti [[Is-isla ti Paracel]] (naisuppiatan);&lt;ref name=Paracel group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti Insik a pannakaturay ti [[Is-isla ti Paracel]] ket sinuppiatan babaen ti [[Bietnam]] ken ti [[Republika ti Tsina]] (kitaen ti [[Listaan dagiti Naisuppiatan a Teritorio]]);&lt;/ref&gt;
* Ti [[Is-isla ti Spratly]] (naisuppiatan);&lt;ref name=Spratly group=&quot;Nota&quot; /&gt;
* Ti [[Abagatan a Tibet]] (tinurayan babaen ti [[#India|India]] a kas paset iti [[Arunachal Pradesh]]).
Ti [[Aksai Chin]], a tinengtengngel babaen ti PRC, ket tinunton babaen ti India a kas paset iti [[Jammu ken Kashmir]].&lt;ref name=Kashmir group=&quot;Nota&quot; /&gt;
Ti PRC ket saan a mabigbigan babaen dagiti [[Ganganaet a Pannakibiang ti Republika ti Tsina|22]] a kamkameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti [[Santa Sede]], nga imbes ket binigbigan ti ROC.&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Kitaen pay ti [[Dagiti petsa ti pannakabangon ti diplomatiko a pannakibanag iti Republika dagiti Tattao iti Tsina]] ken [[Ganganaet a Pannakibiang ti Republika dagiti Tattao iti Tsina]].&lt;/ref&gt;
|-
| valign=top|Tsina, Republika ti (Taiwan) → [[#Taiwan|Taiwan]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Colombia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Colombia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Comoros}}'''&amp;nbsp;– Kappon ti Komoros
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Komoros ket maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti politika ti Komoros#Autonomo nga Is-isla|3 nga is-isla]], ken tumonton ti [[Mayotte]], nga agdama a paset ti Pransia, a kas ti maikapat.&lt;ref name=federal group=&quot;Nota&quot;&gt;Adu pay a pakaammo iti adu wenno bassit a [[pederasion|pederal]] a patakder ket mabirukan idiay [[Pederasion#Moderno a pederasion|Listaan dagiti pederasion]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Batay-linteg ti Komoros, Art. 1.&lt;/ref&gt; Ti Komoros ket suppiatenna pay ti Pranses a pannakaturay ti [Banc du Geyser]].&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Congo, Democratic Republic of the}}''' (Congo-Kinshasa) &lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Naipangyabaan a kas ti DRC, ken ammo pay a kas ti Kongo-Kinshasa.Dati a kas ti [[Zaire]], ti opisial a naganna manipud idi 1971 aginggana idi 1997.&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Congo, Republic of the}}''' (Kongo-Brazzaville)
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Is-isla ti Cook → [[#Is-isla ti Cook|is-isla ti Cook]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Costa Rica}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Costa Rica
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Côte d'Ivoire}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Côte d'Ivoire (Ivory Coast)
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Kroasia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Kroasia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Cuba}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Kuba
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Cyprus
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|Saan a mabigbigan babaen ti [[#Turkia|Turkia]] ken [[#Akin-amianan a Cyprus|Akin-amianan a Cyprus]]
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt; Ti akin-amianan a paset ti isla ket isu ti de facto nga estado iti [[#Akin-amianan a Cyprus|Akin-amianan a Cyprus]]. Kitaen ti [[Ganganaet a Pannakibiang iti Cyprus]] ken [[Suppiatan ti Cyprus]]. Ti [[Turkia]] ket mangitudo ti Republika ti Cyprus a gobierno a kas ti &quot;Ti Griego a Cypriot nga Administrasion iti Abagatan a Cyprus&quot;.&lt;ref&gt;Kitaen ti [http://www.abgs.gov.tr/index.php?p=255&amp;l=2 Republika ti Turkia a Ministro para iti Kappon ti Europa a Pannakibinag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926163208/http://www.abgs.gov.tr/index.php?p=255&amp;l=2 |date=2015-09-26 }} Naala idi Hunio 12, 2012.&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Czech Republic}}''' &lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti nalaklaka nga ababa a porma nga opisial a nagan ket inawawis babaen ti Tseko a Gobierno: ti Ingles a  '''Czechia''' ket saan nga ammo unay, ngem ti Czech (''Česko'') ken dagiti sabali a pagsasao ket nadaydayeg. Kitaen ti [[Nagan iti Tseko a Republika]]&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
| valign=top|Demokratiko a Republika ti Kongo → [[#Kongo, Demokratiko a Republikaiti|Kongo, Demokratiko a Republika ti]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Dinamarka}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Dinamarka
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
Ti [[Danes apagturayan]] ket mairaman pay ti dua a bukod nga agturturay a teritorio:
* {{wagayway|Faroe Islands}} ''(Føroyar/Færøerne)''
* {{wagayway|Greenland}} ''(Kalaallit Nunaat/Grønland)''
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Djibouti}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Djibouti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Dominica}}'''&amp;nbsp;– Mankomunidad ti Dominika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Dominican Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|East Timor}}'''&amp;nbsp;– Demokratiko a Republika ti Timor-Leste &lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti gobierno ti Daya a Timor ket agus-usar ti &quot;Timor-Leste&quot; a kas ti Ingles a pannakaipatarus.&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Ecuador}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Ecuador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Ehípto}}'''&amp;nbsp;– Arabo a Republika ti Ehipto
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|El Salvador}}'''&amp;nbsp;– Republika ti  El Salvador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Equatorial Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Guinea Ekuatorial
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Eritrea}}'''&amp;nbsp;– Estado ti Eritrea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Estonia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Estonia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Ethiopia}}'''&amp;nbsp;– Pederala Demokratiko a Republika ti Etiopia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Etiopia ket maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti Rrehion ti Etiopia|9 a rehion ken 2 a naidokumento ti linteg a siudad]].
&lt;!--Ti Kappon ti Europ aket saan a Naturay nga Estadoken nasken a saan a mairaman--&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Fiji}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Fiji
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Fiji ket aglaon ti 1 autonomo a rehion, ti [[Rotuma]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
 | title = Dagiti linteg iti Fiji
 | place = Suva, Fiji
 | publisher = Gobierno iti Fiji
 | year = 1927
 | volume = 
 | edition = 1978
 | chapter = Rotuma a Tignay
 | chapterurl = http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html
 | accessdate = 2010-07-10
 | archive-date = 2005-04-19
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050419112327/http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Gobierno iti Fiji, Opisina ti Kangrunaan a Ministro
 | title = Kapitulo 122: Rotuma a Tignay
 | work = Dagiti linteg iti Fiji
 | publisher = Unibersidad iti Abagatan a Pasipiko
 | year = 1978
 | url = http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 | accessdate = 2010-11-10
 | archive-date = 2011-03-01
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Pinlandia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Pinlandia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
* Ti {{wagayway|Åland}} ket agmangngamangnga ken awan militar nga atutonomo a rehion ti Pinlandia.&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti [[Is-isla ti Åland|Åland]] ket inikkat idi ti militar babaen ti [[Tulag iti Paris (1856)|Tulag iti Paris]] idi 1856, a kalpasan daytoy ket pinasingkedan babaen ti [[Liga dagiti Pagilian]] idi 1921, ken iti sabali a konteksto a naipasingkedan iti tulag iti pannakaawat ti Pinlandia iti Kappon ti Europa idi 1995.&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Pransia}}'''&amp;nbsp;– Pranses a Republika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt; Dagiti ballasiw taaw a rehion ti Pranses/dagiti departamento ([[Pranses a Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]] ken [[Réunion]]) ket napno, ken integral a paset iti Pransia.

Ti pRanses a Republika ket mangiraman pay ti ballasiw taaw a teritorio iti:
* {{noflag|[[Isla ti Clipperton]]}}
* {{wagayway|French Polynesia}}
* {{wagayway|New Caledonia}}
* {{noflag|[[Saint-Barthélemy]]}}
* {{noflag|[[Saint Martin]]}}
* {{wagayway|Saint Pierre and Miquelon}}
* {{noflag|[[Wallis and Futuna]]}}
* {{wagayway|French Southern and Antarctic Lands}} (mairaman ti Antartika a panagtunton iti [[Adélie a Daga]]).&lt;ref name=ANT group=&quot;Nota&quot; /&gt;
Ti [[Isla ti Clipperton]] ket tagikua ti gobierno. Ti Pransess a panagturay iti [[Banc du Geyser]], [[Bassas da India]], [[Isla ti Europa]], [[Is-isla ti Glorioso]], [[Isla ti Juan de Nova]], Mayotte, ken [[Isla ti Tromelin]] ket naisuppiatan babaen ti [[#Madagascar|Madagascar]], [[#Mauritius|Mauritius]], [[#Seychelles|Seychelles]] ken ti [[#Komoros|Komoros]].&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Gabon}}'''&amp;nbsp;– Gabonese a Republika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Gambia&lt;/span&gt; '''{{wagayway|The Gambia}}'''&amp;nbsp;– Republika Ti Gambia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Georgia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}ti Georgia ket aglaon kadagiti 2 nga autonomo a rehion, ti [[Adjara]] ken [[Abkhazia]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt; Idiay [[#Abkhazia|Abkhazia]] ken [[#SAbagatan nga Ossetia|Abagatan nga Ossetia]], dagiti de facto nga estado ket naporman.
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Alemania}}'''&amp;nbsp;– Pederal a Republika ti Alemania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt; Ti Alemania ket maysa a [[pederasion]] kadagiti [[Dagiti estado iti Alemania|16 pederado nga estado]] (Länder).
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Ghana}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Ghana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Gresia}}'''&amp;nbsp;– Heleniko a Republika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng ti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt; Ti [[Bantay Athos]] ket autonomo a paset ti Gresia a kumaduaan a tinurturayan babaen ti adu a pagilian ti &quot;Nasantuan a Komunidad&quot; idiay bantay ken ti maysa a sibil a gobernador a naidutok babaen ti gobierno ti Gresia.&lt;ref&gt;Batay-linteg iti Gresia, Art. 105.&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Grenada}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Grenada ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]].&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Guatemala}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Guatemala
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Guinea-Bissau}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Guinea-Bissau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Guyana}}'''&amp;nbsp;– Kooperatino a Republika ti Guyana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Amina daga ti laud ti [[Karayan Essequibo ]] ket tinunton babaen ti [[#Venezuela|Venezuela]].&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Haiti}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Haiti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
| valign=top|Santa a Sede → [[#Siudad ti Batikano|Siudad ti Batikano]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Honduras}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Honduras
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Hungary}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng ti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Iceland}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Islandia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|India}}'''&amp;nbsp;– Republika ti India
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti India ket maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti estado ken teritorio iti India|28 nga estado ken 7 a kappon a teritorio]]. Ti pannakaturay ti India iti [[Arunachal Pradesh]] ket sinuppiatan babaen ti [[#Tsina|Republika dagiti Tattao iti Tsina]].&lt;ref name=dis /&gt; Ti India ket tumonton ti pannakaturay ti sibubukel a [[Kashmir]], ngem tinurturayanna laeng ti paset daytoy a kas tipederado nga estado iti [[Jammu ken Kashmir]].&lt;ref name=Kashmir group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti pannakaturay ti [[Kashmir]] ket suppiatan a nagbaetan ti [[#India|India]] ken [[#Pakistan|Pakistan]]; dagiti basbassit a paset ket sinuppiatan babaen ti [[#Tsina|Republika dagiti Tattao iti Tsina]] ken ti [[#Taiwan|Republika ti Tsina]]. Ti Kashmir ket biningbingay a nagbaetan ti India, Pakistan ken ti PRC. Kitaen ti [[Listaan dagiti nasuppiatan a teritorio]].&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Indonesia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Indonesia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; AWan
{{extent}}Ti Indonesia ket adda kadagiti 3 a probinsia nga adda ti opisial nga autonomo a kasasaad: [[Aceh|Nanggroe Aceh Darussalam]], [[Papua (province)|Papua]], ken [[Laud a Papua (probinsia)|Laud a Papua]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Iran}}'''&amp;nbsp;– Islamiko a Republika ti Iran
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Iraq}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Irak
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Irak ket maysa a [[fpederasion]]&lt;ref name=federal group=&quot;Nota&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taudan: [http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf Batay-linteg ti Irak]&lt;/ref&gt; iti [[Gobernorado iti Irak|18 a gobernorado]], 3 a mangbukel ti autonomo nga [[Iraki a Kurdistan]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Ireland}}''' &lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Ti Irlandes nga estado ket kanayon a maitudtudo a kas ti ''Republika ti Irlandia'' (ti opisial a ''pannakaipalpalawagan'' ngem saan a ti ''nagan''). Sagpaminsan a daytoy ket naararamid tapno mailasin ti estado manipud iti [[Irlandia|isla iti Irlandia]] a kas maysa a sibubukel. Nupay kasta, sagpaminsan a naararamid daytoy ti [[Nagnagan ti Irlandes nga estado|naisuppiatan a politiko a raso]].&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
Ti Batay-linteg iti Irlandia [[Sangapuulo ket siam a Pnagpasayaat ti Batay-linteg iti Irlandia|ket mangibaga]] a ti aspirasion ti panakapartuat ti maysa a [[Nagkaykaysa nga Irlandia]] babaen ti nakappia a pamay-an.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf |title=Batay-linteg iti Irlandia – Burnreacht na hÉireann |publisher=Gobierno iti Irlandia |accessdate=8 Nobiembre 2011 |quote=Artikulo 3: Isu daytoy ti natibker nga akin-akem ti Irlandes a Pagilian...ti panagkaykaysa amin dagiti tattao a nakibinningay ti isla iti Irlandia...a mabigbigan a ti naipagkaykaysa nga Irlandia ket nasken a maaramid laeng babaen ti nakappia a pamay-an |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721123405/http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Israel}}'''&amp;nbsp;– Estado ti Israel
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|Saan a mabigbigan babaen dagiti 33 nga estado
{{extent}}Ti [[Israel]] ket inkapetna ti [[Daya a Herusalem]], ket saksakupenna ti [[Golan Heights]]&lt;ref name=&quot;golanocc&quot;&gt;Nasakupan a teritorio:
* &quot;Ti nasakupan ti Israel a Golan Heights&quot; (Central Intelligence Agency. [http://books.google.co.uk/books?id=pqanFyF6nI0C&amp;pg=PA339&amp;dq=%22OCCUPIED+GOLAN%22&amp;hl=en&amp;ei=T2BVTJuyLsH48AbYwM3kBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CDYQ6AEwAzgK#v=onepage&amp;q=%22OCCUPIED%20GOLAN%22&amp;f=false CIA World Factbook 2010], Skyhorse Publishing Inc., 2009. pg. 339. {{ISBN|1-60239-727-9}}.)
* &quot;...the United States considers the Golan Heights to be occupied territory subject to negotiation and Israeli withdrawal...&quot; (&quot;[http://fpc.state.gov/documents/organization/9570.pdf title=CRS Issue Brief for Congress: Israeli-United States Relations]&quot;, Congressional Research Service, April 5, 2002. pg. 5. Retrieved August 1, 2010.) * &quot;Occupied Golan Heights&quot; ([https://web.archive.org/web/20080408181444/http://www.fco.gov.uk/en/travelling-and-living-overseas/travel-advice-by-country/middle-east-north-africa/israel-occupied Travel advice: Israel and the Occupied Palestinian Territories], UK Foreign and Commonwealth Office. Retrieved August 1, 2010.) * &quot;In the ICRC's view, the Golan is an occupied territory.&quot; ([http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/israel-golan-311207?OpenDocument&amp;style=custo_print ICRC activities in the occupied Golan during 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210215201012/https://www.icrc.org/en?OpenDocument=&amp;style=custo_print |date=2021-02-15 }}, International Committee of the Red Cross, April 24, 2008.) * &quot;...occupied Syrian Golan Heights...&quot; ([http://www.al-bab.com/arab/docs/league/peace02.htm The Arab Peace Initiative, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604091304/http://www.al-bab.com/arab/docs/league/peace02.htm |date=2009-06-04 }}, ''www.al-bab.com''. Retrieved August 1, 2010.) * In 2008, a plenary session of the United Nations General Assembly voted by 161–1 in favour of a motion on the &quot;occupied Syrian Golan&quot; that reaffirmed support for UN Resolution 497. ([http://www.un.org/News/Press/docs/2008/ga10794.doc.htm General Assembly adopts broad range of texts, 26 in all, on recommendation of its fourth Committee, including on decolonization, information, Palestine refugees], United Nations, Disiembre 5, 2008.)&lt;/ref&gt; and parts of the [[West Bank]]. These areas are not internationally-recognised as being part of Israel.&lt;ref name=dis /&gt; Israel no longer has a permanent military presence in the [[Gaza Strip]], following its [[Israel's unilateral disengagement plan|unilateral disengagement]], but is still considered the occupying power under international law.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Dore Gold, Instituto para iti Kontemporario a Pannakibiang
 | title = Dagiti Legado nga Akrobatiko: Ti Palestina a Panagitunton tit Gaza ket  &quot;Nasakupan&quot; pay laeng Urayno ti Israel ket Pimmanawen
 | work = Jerusalem Issue Brief, Vol. 5, No. 3
 | publisher = Herusalem a Sentro para iti Publiko a Pannakibiang
 | date = 26 Agosto 2005
 | url = http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 | accessdate = 2010-07-16
 | archive-date = 2010-06-21
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 | url-status = dead
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |date=2010-06-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Bell
 | first = Abraham
 | title = Internasional aLinteg ken Gaza: Ti Panagraut ti Karbengan a Panagsalaknib ti Israel
 | work = Jerusalem Issue Brief, Vol. 7, No. 29
 | publisher = Herusalem a Sentro para iti Publiko a Pannakibiang
 | date = 28 Enero 2008
 | url = http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 | accessdate = 2010-07-16
 | archive-date = 2010-06-21
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 | url-status = dead
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |date=2010-06-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite press release
 | title = Address by Foreign Minister Livni to the 8th Herzliya Conference
 | publisher = Ministry of Foreign Affairs of Israel
 | date = 22 Enero 2008
 | url = http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print
 | accessdate = 2010-07-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Salih
 | first = Zak M.
 | title = Panelists Disagree Over Gaza’s Occupation Status
 | publisher = University of Virginia School of Law
 | date = 17 Nobiembre  2005
 | url = http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | accessdate = 2010-07-16
 | archive-date = 2016-03-03
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | url-status = dead
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation
 | publisher = Human Rights Watch
 | date = 29 Oktubre 2004
 | url = http://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 | accessdate = 2010-07-16
 | archive-date = 2020-07-12
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200712121307/https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt; Ti Israel ket saan a mabigbigan akas maysa nga estado babaen dagiti [[Internasional a panakabigbigan ti Israel|32]] a kamkameng ti UN (a kaaduan a mairaman dagiti Arabo nga estado) ken babaen ti [[Sahrawi Arabo a Demokratiko a Republika|SADR]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Italia}}'''&amp;nbsp;– Italiano a Republika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng ti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt; Ti Italia ket adda kadagiti 5 nga autonomo arehion, [[Aosta Valley]], [[Friuli-Venezia Giulia]], [[Sardinia]], [[Sicily]] ken [[Trentino-Alto Adige/Südtirol]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
| valign=top|Ivory Coast → [[#Côte d'Ivoire|Côte d'Ivoire]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Jamaica}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Hamaika ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]].&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Hapon}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Hapon ket [[Suppiat ti Is-isla it Kuril|suppiatenna]] ti [[#Rusia|Ruso]] nga administrasion iti Abagatan nga [[Is-isla ti Kuril]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Jordan}}'''&amp;nbsp;– Hashemite a Pagarian ti Hordania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Kazakhstan}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Kazakhstan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Kenya}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Kenya
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Kiribati}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Kiribati
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Korea, North}}'''&amp;nbsp;– Demokratiko a Republika dagiti Tattao iti Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|SKOREA}}
{{extent}}North Korea is not recognised by two UN members: [[#Hapon|Hapon]] and South Korea.&lt;ref name=&quot;koreas&quot; group=&quot;Nota&quot;&gt;Both North Korea and South Korea claim to be the sole legitimate government of [[Korea]]. See also [[Foreign relations of North Korea]] and [[Foreign relations of South Korea]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 | title = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea
 | accessdate = 2008-10-27
}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Korea, South}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|NKOREA}}
{{extent}}South Korea contains 1 autonomous region, [[Jeju-do]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Keun Min|title=Greetings|publisher=Jeju Special Self-Governing Province|url=http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|accessdate = 2010-11-10}}&lt;/ref&gt; South Korea is not recognised by one UN member: North Korea.&lt;ref name=&quot;koreas&quot; group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
| valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Kosovo → [[#Kosovo|Kosovo]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Kuwait}}'''&amp;nbsp;– Estado ti Kuwait
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Kyrgyzstan}}'''&amp;nbsp;– Kyrgyz a Republika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Laos}}'''&amp;nbsp;– Demokratiko a Republika ti Tattao ti Lao
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Latvia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Latvia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Lebanon}}'''&amp;nbsp;– Lebanes a Republika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Lesotho}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Lesotho
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Liberia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Liberia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Libya}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}The [[Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya|former government]] of [[Muammar Gaddafi]], which claims to be the sole legitimate representative of the Libyan people, still has some international recognition (see [[Foreign relations of the National Transitional Council]] and [[Foreign relations of Libya under Gaddafi]]).
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Liechtenstein}}'''&amp;nbsp;– Prinsipalidad iti Liechtenstein
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Lithuania}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Lituania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Luxembourg}}'''&amp;nbsp;– Grand Duchy of Luxembourg
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Amianan a Macedonia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Amianan a Macedonia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Gapu iti [[suppiat ii pannakainagan ti Amianan a Macedonia]], maibagbaga ti pagilian babaen ti UN ken  iti bilang dagiti estado ken dagiti internasional a gunglo a kas &quot;ti dati a Republika ti Yugoslabia iti Amianan a Macedonia&quot;.
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Madagascar}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Madagascar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Tuntonen ti Madagascasr dagiti teritorio ti Pransia iti [[Banc du Geyser]], [[Isla Juan de Nova]], ken ti [[Is-isla Glorioso]].&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Malawi}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Malawi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Malaysia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Malaysai ket maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti estado ti Malaysia|13 nga estado ken 3 a pederal a teritorio]]. Tuntonen ti Malaysia ti parte ti [[Is-isla Spratly]].&lt;ref name=Spratly group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Maldives}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Maldivas
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Mali}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Mali
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Tuntonen ti Mali ti[[#Azawad|Azawad]], ti maysa a saan a mabigbigan nga estado, a kas parte ti naturay a teritoriona.
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Malta}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Malta
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}MKameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Marshall Islands}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Is-isla ti Marshall
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Babaen ti [[Kompakto iti Nawaya nga Asosasion]] iti [[#Estados Unidos|Estados Unidos]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Mauritania}}'''&amp;nbsp;– Islamiko a Republika ti Mauritania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Mauritius}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Mauritius
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Mauritius has an autonomous island, [[Rodrigues]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt; Mauritius claims the [[British Indian Ocean Territory]] and the French island of [[Tromelin Island|Tromelin]].&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Mexico}}'''&amp;nbsp;– Nagkaykaysa a Mehikano nga Estado
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Mehiko ket maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti politikal a pannakabingbingay ti Mehiko|31 nga estado ken 1 a pederal a distrito]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Micronesia, Federated States of}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; AWan
{{extent}}Babaen ti [[Kompakto iti Nawaya nga Asosasion]] iti [[#Estados Unidos|Estados Unidos]]. Dagiti pederado nga Estado ti Mikronesia ket maysa a [[pederasion]] dagiti uppat nga estado.
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Moldova}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Moldova
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Moldova ket addaan kadagiti agwaywyaas a rehion iti [[Gagauzia]] ken [[#Transnistria|Transnistria]], ti naudi a naibaga ket nabangonen a kas de facto nga estado.
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Monaco}}'''&amp;nbsp;– Prinsipalidad ti Monaco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Mongolia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Montenegro}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Morocco}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Morocco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Morocco claims sovereignty over [[Western Sahara]] and controls most of it, which is disputed by the [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]]. Morocco disputes [[#Spain|Spanish]] sovereignty over [[Ceuta]], [[Melilla]] and the &quot;[[Plazas de soberanía]]&quot;.&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Mozambique}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Mozambique
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
| valign=top|Myanmar → [[#Burma|Burma]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
| valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Nagorno-Karabakh → [[#Nagorno-Karabakh|Nagorno-Karabakh]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Namibia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Namibia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Nauru}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Nauru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Nepal}}'''&amp;nbsp;– Pederal a Demokratiko a Republika ti Nepal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Nepal ket maysa a [[pederasion]] a buklan dagiti [[Dagiti sona iti Nepal|14 a sona]].
|-
|valign=top|'''{{flagcountry|Kingdom of the Netherlands}}'''&lt;!--Link to state instead of country--&gt;&amp;nbsp;– Kingdom of the Netherlands &lt;!-- Nota that the Netherlands is not the sovereign state, the Kingdom is—see [[Kingdom of the Netherlands#The distinction between the Netherlands and &quot;the Kingdom&quot;]]. --&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt; The Kingdom of the Netherlands consists of four constituent countries:
* {{wagayway|Netherlands}}
* {{wagayway|Aruba}}
* {{wagayway|Curaçao}}
* {{wagayway|Sint Maarten}}
The monarch and her ministers form the government of the kingdom as well as the government of the country the Netherlands. Following the dissolution of the [[Netherlands Antilles]] in 2010, Curaçao and Sint Maarten have become constituent countries, which, alongside Aruba, enjoy considerable autonomy. The other three islands ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sint Eustatius]]) became [[Caribbean Netherlands|special municipalities]] of the Netherlands.

The designation &quot;Netherlands&quot; can refer to either one of the Kingdom's constituent countries or to the short name for the Kingdom (e.g., in international organizations). The Kingdom of the Netherlands as a whole is a member of the EU, but EU law applies only to parts within Europe.
|-
|valign=top|'''{{wagayway|New Zealand}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}New Zealand is a [[Commonwealth realm]]&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt; and has responsibilities for (but has no sovereignty over) two freely [[associated state]]s:
* {{wagayway|Cook Islands}}
* {{wagayway|Niue}}
The Cook Islands and Niue have diplomatic relations with 31 and 6 UN members respectively.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Federal Foreign Office of Germany
 | title = Beziehungen zu Deutschland
 | publisher = Government of Germany
 | date = Nobiembre  2009
 | url = http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html
 | accessdate = 2010-07-16}} For more information, see [[Foreign relations of the Cook Islands]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = China Internet Information Centre
 | title = Full text of joint communique on the establishment of diplomatic relations between China and Niue
 | publisher = Xinhua News Agency
 | date = 13 Disiembre 2007
 | url = http://www.china.org.cn/english/international/235447.htm
 | accessdate = 2010-07-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Republic of Nauru Permanent Mission to the United Nations
 | title = Foreign Affairs
 | publisher = United Nations
 | url = http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html
 | accessdate = 2010-07-16}}&lt;/ref&gt; They have full treaty-making capacity in the UN,&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Archive copy |access-date=2012-07-16 |archive-date=2004-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040723045746/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040723045746/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |date=2004-07-23 }}&lt;/ref&gt; and are members of some [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]].

New Zealand has the dependent territories of:
* {{noflag|[[Ross Dependency]]}} &lt;ref name=ANT group=&quot;Nota&quot; /&gt;
* {{wagayway|Tokelau}}
The Tokelauan government claims sovereignty over [[Swains Island]], part of [[American Samoa]], a territory of the United States.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Radio New Zealand International
 | title = American Samoa governor ready to resist Tokelau’s claim to Swains Island
 | publisher = Radio New Zealand Ltd
 | date = 26 Marso 2007
 | url = http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&amp;id=31024
 | accessdate = 2010-07-16}}&lt;/ref&gt; New Zealand does not recognize the Tokelauan claim.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Government of New Zealand, Government of Tokelau
 | title = Draft Constitution of Tokelau&amp;nbsp;– Ingles
 | publisher = New Zealand Ministry of Foreign Affairs &amp; Trade
 | date = 8 Oktubre 2007
 | url = http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Pacific/Tokelau/Tokelau-Constitution-(English).php
 | accessdate = 2010-07-16
 | archive-date = 2010-05-22
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100522103909/http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Pacific/Tokelau/Tokelau-Constitution-(English).php
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Nicaragua}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Nicaragua
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Claims the San Andrés archipelago, currently part of Colombian territorial waters
{{extent}}Ti Nicaragua ket aglaon ti 2 nga autonomo a rehion, [[Región Autónoma del Atlántico Sur|Atlántico Sur]] ken [[Región Autónoma del Atlántico Norte|Atlántico Norte]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Niger}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Niger
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Nigeria}}'''&amp;nbsp;– Pederala Republika ti Nigeria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Nigeria ket maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti estado iti Nigeria|36 nga estado ken 1 a pederal a teritorio]].
|-
|valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Niue → [[#Niue|Niue]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
{{extent}}
|-
| valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Akin-amianan a Cyprus → [[#Akin-amianan a Cyprus|Akin-amianan a Cyprus]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
| valign=top|North Korea → [[#Korea Abagatan|Korea, Demokaratiko a Republika dagiti Tattao iti]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Norwéga}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Norwega
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; AWan
{{extent}}[[Svalbard]] is an integral part of Norway, but has a special status due to the [[Svalbard Treaty]].
[[Bouvet Island]] is a dependent territory of Norway. Norway also claims [[Peter I Island]] and [[Queen Maud Land]] as dependent territories of Norway.&lt;ref name=ANT group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Oman}}'''&amp;nbsp;– Sultanato ti Oman
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Pakistan}}'''&amp;nbsp;– Islamiko a Republika ti Pakistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Pakistan is a [[federation]] of [[Subdivisions of Pakistan|4 provinces, 1 capital territory, and tribal regions]]. Pakistan disputes [[#India|Indian]] sovereignty over [[Kashmir]]. It exercises control over [[Pakistan-administered Kashmir|some areas]], but does not explicitly claim any part of it,&lt;ref&gt;Constitution of Pakistan, Art. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
 | author = Aslam, Tasnim
 | title = 'Pakistan Does Not Claim Kashmir As An Integral Part...'
 | url = http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
 | newspaper = Outlook India
 | publisher = The Outlook Group
 | date = 11 Disiembre 2006
 | accessdate = }}&lt;/ref&gt; instead regarding it as a disputed territory.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Williams
 | first = Kristen P.
 | title = Despite nationalist conflicts: theory and practice of maintaining world peace
 | publisher = Greenwood Publishing Group
 | year = 2001
 | pages = 154–155
 | url = http://books.google.com/?id=OYmurpH3ahsC
 | isbn = 978-0-275-96934-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Pruthi
 | first = R.K.
 | title = An Encyclopaedic Survey Of Global Terrorism In 21St Century
 | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd.
 | year = 2001
 | pages = 120–121
 | url = http://books.google.com/?id=C3yDkKDbZ3YC
 | isbn = 978-81-261-1091-9
 }}{{Natay a silpo|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; The portions that it controls are divided into two polities, administered separately from Pakistan proper:&lt;ref name=Kashmir group=&quot;Nota&quot; /&gt;
* {{wagayway|Azad Kashmir}}
* {{noflag|[[Gilgit–Baltistan]]}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Palau}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Palau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Babaen ti[[Kompakto iti Nawaya nga Asosasion]] iti [[#Estados Unidos|Estados Unidos]].
|-
| valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Palestina → [[#Palestina|Palestina]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Panama}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Panama
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Papua New Guinea}}'''&amp;nbsp;– Nawaya nga Estado ti Papua New Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Papua New Guinea ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]]&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt; nga adda ti 1 nga autonomo a rehion, [[Dagiti autonomo a rehion iti Bougainville|Bougainville]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Paraguay}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Paraguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Peru}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Peru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Pilipinas}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Filipinas
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}The Philippines contains two autonomous regions, the [[Autonomous Region in Muslim Mindanao]]&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt; and the [[Cordillera Administrative Region]].&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.lawphil.net/executive/execord/eo1987/eo_220_1987.html | title = EXECUTIVE ORDER NO. 220 July 15, 1987 | accessdate = 2011-07-29}}&lt;/ref&gt; The Philippines administers [[Scarborough Shoal]] and some of the [[Spratly Islands]],&lt;ref name=Spratly group=&quot;Nota&quot; /&gt; and claims sovereignty over the [[Macclesfield Bank]] and [[Sabah]], which is part of [[#Malaysia|Malaysia]].&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Poland}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Polonia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Portugal}}'''&amp;nbsp;– Portuges a Republika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt; Portugal contains 2 autonomous regions, [[Azores]] and [[Madeira]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt; Portugal does not recognize [[#Spain|Spanish]] sovereignty over [[Olivenza]] and [[Táliga]].&lt;ref name=dis /&gt;
|-
| valign=top|Pridnestrovie → [[#Transnistria|Transnistria]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Qatar}}'''&amp;nbsp;– Estado ti Qatar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; AWan
{{extent}}
|-
| valign=top|Republika ti Kongo → [[#Kongo, Republika ti|Kongo, Republika ti]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Romania}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; AWan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Rusia}}'''&amp;nbsp;– Ruso a Pederasion
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; AWan
{{extent}}Russia is officially a [[federation]] of 83&amp;nbsp;[[federal subjects of Russia|federal subjects]] (republics, oblasts, krais, autonomous okrugs, federal cities, and an autonomous oblast). Several of the federal subjects are ethnic republics.&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt; Sovereignty over the South [[Kuril Islands]] [[Kuril Islands dispute|is disputed]] by [[#Japan|Japan]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Rwanda}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Rwanda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
| valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Sahrawi Arab Democratic Republic → [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Saint Kitts and Nevis}}'''&amp;nbsp;– Pederasion iti Saint Kitts ken Nevis
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Saint Kitts and Nevis is a [[Commonwealth realm]]&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt; and is a [[federation]] &lt;ref name=federal group=&quot;Nota&quot; /&gt; of [[Parishes of Saint Kitts and Nevis|14 parishes]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Saint Lucia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Santa Lucia ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]].&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Saint Vincent and the Grenadines}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Saint Vincent and the Grenadines is a [[Commonwealth realm]].&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Samoa}}'''&amp;nbsp;– Naway anga Estado ti Samoa
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|San Marino}}'''&amp;nbsp;– Republika ti San Marino
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|São Tomé and Príncipe}}'''&amp;nbsp;– Democratic Republic of São Tomé and Príncipe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}São Tomé and Príncipe contains 1 autonomous province, [[Príncipe]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Saudi Arabia}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Saudi Arabia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
&lt;!--Sealand is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
&lt;!--Scotland is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Senegal}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Senegal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Serbia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Serbia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Serbia contains 2 autonomous regions, [[Vojvodina]] and [[Kosovo and Metohija]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt; Most of the latter is under the de facto control of the [[#Kosovo|Republic of Kosovo]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Seychelles}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Seychelles
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Seychelles claims the [[British Indian Ocean Territory]].&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Sierra Leone}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Sierra Leone
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Singapore}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Singapore
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Slovakia}}'''&amp;nbsp;– Eslobakia a Republilka
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng ti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Slovenia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Eslobenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng ti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Solomon Islands}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Is-isla ti Solomon ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]].&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Somalia}}'''&amp;nbsp;– Somali a Republika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Somalia is presently divided with its [[Transitional Federal Government|official government]] (TFG) controlling only part of the country. [[Puntland]] and [[Galmudug]] have declared themselves as autonomous regions of Somalia (a claim that the TFG does not recognise),&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Weller | first = Marc | last2 = Nobbs |first2 = Katherine | title = Asymmetric Autonomy and the Settlement of Ethnic Conflicts | publisher = University of Pennsylvania Press | year = 2010 | location = Philadelphia, United States | page = | url = http://books.google.com/?id=ru-DIWuuObEC | isbn = 978-0-8122-4230-0}}&lt;/ref&gt; while [[#Somaliland|Somaliland]] has formed an unrecognised de facto state.
|-
| valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Somaliland → [[#Somaliland|Somaliland]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|South Africa}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Abagatan nga Aprika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
| valign=top|Abagatan a Korea → [[#Korea Abagatan|Korea, Republika ti]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;AWan&lt;/span&gt;
|
|-
| valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Abagatan nga Ossetia → [[#Abagatan nga Ossetia|Abagatan nga Ossetia]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|South Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Abagatan a Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Abagatan a Sudan ket maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti estado ti Abagatan a Sudan|10 nga estado]]. Suppiatenna ti [[Abyei]] iti [[#Sudan|Republika ti Sudan]].&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Spain}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Espania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt; Spain is divided into [[Autonomous communities of Spain|autonomous communities and cities]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt; Sovereignty over [[Ceuta]], [[Isla de Alborán]], [[Perejil Island|Isla Perejil]], [[Islas Chafarinas]], [[Melilla]] and [[Peñón de Alhucemas]] is disputed by [[#Morocco|Morocco]]. Sovereignty over [[Olivenza]] and [[Táliga]] is disputed by [[#Portugal|Portugal]]. Spain [[Disputed status of Gibraltar|calls for sovereignty]] over Gibraltar.&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Sri Lanka}}'''&amp;nbsp;– Demokratiko a Sosialista a Republika ti Sri Lanka
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Dati a kas ti [[Ceylon]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Sudan ket maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti estado iti Sudan|17 nga estado]]. Suppiatenna ti [[Abyei]] ken [[Kafia Kingi]] iti [[#Abagatan a  Sudan|Abagatan a Sudan]].
|-
| valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Sudan, Abagatan → [[#Abagatan a Sudan|Abagatan a Sudan]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Suriname}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Suriname
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Swaziland}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Swaziland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Sweden}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Suesia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng iti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Suisa}}'''&amp;nbsp;– Suisa a Kompederasion
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Suisa ket maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti kanto iti Suisa|26 a kanton]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Syria}}'''&amp;nbsp;– Arabo a Republika ti Syria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti [[#Israel|Israel]] ket sakupenna [[Golan Heights]].&lt;ref name=&quot;golanocc&quot; /&gt;
|-
| valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Taiwan (Republika ti Tsina) → [[#Taiwan|Taiwan]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Tajikistan}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Tajikistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Tajikistan ket aglaon ti 1 nga autonomo a rehion, [[Autonomo a Probinsia ti Gorno-Badakhshan]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Tanzania}}'''&amp;nbsp;– Nagkaykaysa a Republika Tanzania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Tanzania ket aglaon ti 1 ng autonomo  arehion, ti [[Zanzibar]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Tailandia}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Tailandia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
| valign=top|Timor-Leste → [[#Daya a Timor|Daya Timor]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Togo}}'''&amp;nbsp;– Togolese a Republika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Tonga}}'''&amp;nbsp;– Pagarian ti Tonga
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
| valign=top|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;Transnistria → [[#Transnistria|Transnistria]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Awan&lt;/span&gt;
|
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Trinidad and Tobago}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Trinidad ken Tobago
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Trinidad ken Tobago ket aglaon ti 1 nga autonomo a rehion, ti [[Tobago]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Tunisia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Tunisia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Turkia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Turkia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Turkmenistan}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Tuvalu}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Tuvalu ket maysa a [[Mankomunidad apagturayan]].&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Uganda}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Uganda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Ukrania}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Ukrania ket aglaon ti 1 autonomo a rehion, ti [[Crimea]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo ketmaysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|7 nga emirato]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Nagkaykaysa a Pagarian}}'''&amp;nbsp;– Nagkaykaysa a Pagarian ti Gran Britania ken Akin-aminan nga Irlandia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Kameng ti KE.&lt;ref name=EU group=&quot;Nota&quot; /&gt; Ti Nagkaykaysa a Pagarian ket maysa a [[Mankomunidad a pagturayan]]&lt;ref name=realm group=&quot;Nota&quot; /&gt; a buklen dagiti [[Dagiti pagilian ti Nagkaykaysa aPagarian|uppat a pagilaina]]: [[Inglatera]], [[Northern Ireland]], [[Eskoses]], and [[Gales]]. Ti Nagkaykaysa a Pagarian ket adda dagiti ballasiaw taaw a teritorio:
* {{noflag|[[Akrotiri and Dhekelia]]}}
* {{wagayway|Anguilla}}
* {{wagayway|Bermuda}}
* {{wagayway|British Indian Ocean Territory}} (suppiaten babaen ti [[#Mauritius|Mauritius]] ken [[#Seychelles|Seychelles]])&lt;ref name=dis /&gt;
* {{wagayway|British Virgin Islands}}
* {{wagayway|Cayman Islands}}
* {{wagayway|Falkland Islands}} (suppiaten babaen ti [[#Arhentina|Arhentina]])&lt;ref name=dis /&gt;
* {{wagayway|Gibraltar}} ([[Disputed status of Gibraltar|suppiaten]] babaen ti [[#Espania|Espania]])
* {{wagayway|Montserrat}}
* {{wagayway|Pitcairn Islands}}
* {{wagayway|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}}
* {{wagayway|South Georgia and the South Sandwich Islands}}
* {{wagayway|Turks and Caicos Islands}}
* {{wagayway|British Antarctic Territory}} &lt;ref name=ANT group=&quot;Nota&quot; /&gt; (sinuppiat babaen ti Arhentina ken [[#Chile|Chile]])
The British monarch has direct sovereignty over three self-governing Crown dependencies:
* {{wagayway|Guernsey}}, with three dependencies:
** {{wagayway|Alderney}}
** {{wagayway|Herm}}
** {{wagayway|Sark}}
* {{wagayway|Isle of Man}}
* {{wagayway|Jersey}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Estados Unidos}}'''&amp;nbsp;– Estados Unidos iti Amerika
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}The United States is a [[federation]] of [[Political divisions of the United States|50 states, 1 federal district]], and the incorporated territory of [[Palmyra Atoll]]. The United States has sovereignty over the following inhabited possessions and commonwealths:
* {{wagayway|American Samoa}} (including [[Swains Island]], disputed by [[Tokelau]])
* {{wagayway|Guam}}
* {{wagayway|Northern Mariana Islands}}
* {{wagayway|Puerto Rico}}
* {{wagayway|U.S. Virgin Islands}}

In addition, there are uninhabited possessions of the United States in the Pacific Ocean and the Caribbean Sea: [[Baker Island]], [[Howland Island]], [[Jarvis Island]], [[Johnston Atoll]], [[Kingman Reef]], [[Midway Atoll]], [[Navassa Island]], and [[Wake Island]]. The United States also asserts claims to [[Bajo Nuevo Bank]] and [[Serranilla Bank]].&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Uruguay}}'''&amp;nbsp;– Oriental a Republika ti Uruguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; AWan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Uzbekistan}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Uzbekistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Uzbekistan ket aglaon ti 1 autonom arehion, ti [[Karakalpakstan]].&lt;ref name=autonomous group=&quot;Nota&quot; /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Vanuatu}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Vanuatu
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Siudad ti Batikano}}'''&amp;nbsp;– Estado ti Siudad ti Batikano
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[United Nations General Assembly observers|UN observer state]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Inadministro babaen ti [[Santa Sede]], ti maysa a naturay nga entidad nga adda dagiti diplomatikona dagiti [[Ganganaet a Pannakibiang ti Santa Sede#Bilateral a relasion|179 nga estado]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|title=Bilateral a relasion iti Santa Sede|publisher=Santa Sedewebsite|accessdate=2012-06-05}}&lt;/ref&gt; Ti Santa Sede ket maysa a permanente nga agpalpaliiw iti UN iti kategoria iti &quot;Saan a Naikameng nga Estado&quot;&lt;ref name=&quot;unnms&quot;&gt;{{cite web|title=Dagiti Saan a Naikameng nga Estado ken dagiti Entidad |url=http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml|publisher=Nagkaykaysa aPagpagilian|accessdate=30 Agosto 2010|date=29 Pebrero 2008}}&lt;/ref&gt; ken kameng iti [[IAEA]], [[ITU]], [[UPU]], ken[[WIPO]]. Ti Siudad ti Batikano ket tinurayan dagiti opisial nga indutokan ti [[Papa]], nga isu ti Obispo iti Roma ken ''ex officio'' a turay ti Siudad ti Batikano. Ti Santa Sede pay ket administruenna dagiti nadumaduma a [[Dagiti tagikua ti Santa Sede|teritorio a tagikuana]] idiay [[#Italia|Italia]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Venezuela}}'''&amp;nbsp;– Bolibariano a Republika ti Venezuela
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Venezuela ket maysa a [[pederasion]] dagiti [[Dagiti estado iti Venezuela|23 nga estado, 1 a kapitolio a distrito, ken dagiti pederal nga agkamkammatakek]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Bietnam}}'''&amp;nbsp;– Sosialista a Republika ti Bietnam
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}Ti Bietnam ket tuntunenna ti pannakaturayan ti [[Is-isla ti Paracel|Paracel]]&lt;ref name=Paracel group=&quot;Nota&quot; /&gt; ken [[Is-isla ti Spratly]].&lt;ref name=Spratly group=&quot;Nota&quot; /&gt;&lt;ref name=dis /&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Yemen}}'''&amp;nbsp;– Yemen
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Zambia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Zambia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Zimbabwe}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Zimbabwe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan
{{extent}}
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot; class=&quot;sortbottom&quot;
|align=center|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ [[Dagiti kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|Dagiti kameng nga estado ti UN]] ken [[Sapasap nga Asenmblia dagiti Agpalpaliiw ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|agpalpaliiw nga estado]] ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:White;&quot;
|align=center|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;AB&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;B&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot; class=&quot;sortbottom&quot;
|align=center|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ Dagiti dadduma pay nga estado ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|{{Angkla|Dagiti sabali pay nga estado}}
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Abkhazia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Abkhazia
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Awan ti pannakaikameng
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}[[Internasional pananabigbigan iti Abkhazia ken Abagatan nga Ossetia|Mabigbigan babaen ti]] Rusia, Nauru, Nicaragua, Tuvalu,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mfaabkhazia.net/en/node/1082 |title=Iti pannakaipatakder ti diplomatiko a pannakibiang a ti nagbaetan ti Republika ti Abkhazia ken Tuvalu. &amp;#124; Ti Ministro ti Ganganaet a Pannakibiang Republika ti Abkhazia |publisher=Mfaabkhazia.net |date= |accessdate=2011-12-18 |archive-date=2011-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111113856/http://www.mfaabkhazia.net/en/node/1082 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111113856/http://www.mfaabkhazia.net/en/node/1082 |date=2011-11-11 }}&lt;/ref&gt; Vanuatu, Venezuela,&lt;ref name=&quot;STPETTIMES&quot;&gt;{{cite news|title=Ni Chavez ket Kayatanna ti Abkhazia, Abagatan nga Osetia|url=http://www.times.spb.ru/index.php?action_id=2&amp;story_id=32067|newspaper=St. Petersburg Times| date=27 Hulio 2010|accessdate=5 Hunio 2011|agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt; Abagatan nga Osetia ken Transnistria.&lt;ref name=ASOTREC&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|language=Ruso|date=2006-11-17|accessdate=2011-06-05|title=Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com}}&lt;/ref&gt; Napno a tinunton babaen ti [[#Georgia|Georgia]] a kas ti [[Gobierno iti Autonomo a Republika ti Abkhazia|Autonomo a Republika ti Abkhazia]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Azawad}}'''
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Awan ti pannakaikameng
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|MALI}}
{{extent}}Ti panakawaya manipud iti Mali ket nairangarang idi 6 Abril 2012.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mnlamov.net/component/content/article/169-declaration-dindependance-de-lazawad.html|title=Déclaration D’Indépendance de L'Azawad|date=2012-04-06|accessdate=2012-04-06|publisher=[[Nailian a Tignay para iti Liberasion iti Azawad]]|archive-date=2012-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018123246/http://www.mnlamov.net/component/content/article/169-declaration-dindependance-de-lazawad.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Awan ti naited a pannakabaigbig.
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Cook Islands}}'''
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Kameng ti maysa a [[Listaan dagiti naipangpangruna nga ahensia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|Naipangpangruna nga ahensia ti UN]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan

{{extent}}A state in [[Associated state|free association]] with [[#N|New Zealand]], recognized by Japan,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.meiji.ac.jp/cip/english/about/news/2011/glqts000000005qk.html|date=2011-06-22|accessdate=2012-01-14|title=Lecture by Prime Minister Puna of the Cook Islands -State recognition of the Cook Islands to lead to furthering cooperation|publisher=Meiji University|archive-date=2019-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101160256/https://www.meiji.ac.jp/cip/english/about/news/2011/glqts000000005qk.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Netherlands&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ciherald.co.ck/articles/h577a.htm|date=2011-08-17|accessdate=2012-01-14|title=Cook Islands and the Netherlands establish Diplomatic Relations|publisher=The Cook Islands Herald}}&lt;/ref&gt; and China.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chinaembassy.org.nz/eng/kkqd/t39446.htm|date=2003-10-27|accessdate=2012-01-14|title=Joint Communique Between the People's Republic of China and the Cook Islands on the Establishment of Diplomatic Relations|publisher=The Embassy of the People's Republic of China in New Zealand}}&lt;/ref&gt; The Cook Islands is a member of multiple UN agencies with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot; /&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Kosovo}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Kosovo
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of some [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|SERBIA}}
{{extent}}Kosovo unilaterally declared independence in 2008 and it has {{Numrec|Kos|received diplomatic recognition from|UN member states}} and the [[Republic of China]]. Pursuant to [[United Nations Security Council Resolution 1244]], Kosovo is formally under the administration of the [[United Nations Interim Administration Mission in Kosovo]]. Serbia continues to maintain its sovereignty claim over Kosovo. Other UN member states and non UN member states continue to recognise Serbian sovereignty or have taken no position on the question. Kosovo is a member of the [[International Monetary Fund]] and the [[World Bank Group]]. The Republic of Kosovo has de facto control over most of the territory, with limited control in [[North Kosovo]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Nagorno-Karabakh}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Nagorno-Karabakh
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Awan ti pannakaikameng
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|AZERBAIJAN}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Krüger, Heiko|title=The Nagorno-Karabakh Conflict: A Legal Analysis|url=http://books.google.com/books?id=7JDCQu-Us8sC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA55#v=onepage&amp;q&amp;f=false|page=55|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-11787-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Nikoghosyan, Hovhannes|title=Kosovo ruling implications for Armenia and Azerbaijan|url=http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|newspaper=HULIQ.com|publisher=Hareyan Publishing, LLC|date=Agosto 2010|accessdate=2011-04-17}}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Nagorno-Karabakh|recognised only by]] [[Abkhazia]],&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;&gt;[http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html Вице-спикер парламента Абхазии: Выборы в НКР соответствуют всем международным стандартам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811164310/http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html |date=2011-08-11 }}: &quot;Абхазия, Южная Осетия, НКР и Приднестровье уже давно признали независимость друг друга и очень тесно сотрудничают между собой&quot;, - сказал вице-спикер парламента Абхазии. … &quot;...Абхазия признала независимость Нагорно-Карабахской Республики...&quot; - сказал он.&quot;&lt;/ref&gt; [[South Ossetia]]&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot; /&gt; and [[Transnistria]].&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;transgovt&quot;&gt;{{cite web|url=http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html|title=In detail: The foreign policy of Pridnestrovie|publisher=[[Pridnestrovie]]|date=2010-05-26|accessdate=2010-06-29|archive-date=2008-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |date=2008-05-11 }}&lt;/ref&gt; Claimed in whole by [[#Azerbaijan|Azerbaijan]].&lt;ref&gt;See [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm Dagiti rehion ken teritorio: Nagorno-Karabakh] (17 Enero 2006). BBC News. Naala idi Enero 17, 2006.&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Niue}}'''
|style=&quot;background-color:LemonChiffon&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of some [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; Awan

{{extent}}Maysa nga estado idiay [[Asosiado nga estado|nawaya nga asosasion]] iti [[#N|Baro a Selanda]], mabigbigan babaen ti Tsina.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lt.china-embassy.org/eng/xwdt/t391353.htm|date=2007-12-19|accessdate=2012-02-07|title=Joint Comminuque on the Establishment of Diplomatic Relations Between Niue and the People's Republic of China|publisher=Embassy of the People's Republic of China in Lithuania}}&lt;/ref&gt; Niue is a member of multiple UN agencies with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot; /&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Northern Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Turkish Republic of Northern Cyprus
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Awan ti panakaikaemng
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;| Tinunton babaen ti [[Cyprus]]
{{extent}} [[Foreign relations of Northern Cyprus|Recognised only by]] [[#Turkia|Turkia]]. It has participated as an observer state of the [[Organisation of Islamic Cooperation]] under the name &quot;Turkish Cypriot State&quot; since 1979. In addition, the [[Nakhchivan]] Autonomous Republic regards TRNC as sovereign but [[#Azerbaijan|Azerbaijan]] has not followed suit.{{Citation needed|date=Hunio 2011}} Northern Cyprus is claimed in whole by the [[#Cyprus|Republic of Cyprus]].&lt;ref&gt;See [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html The World Factbook|Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html |date=2018-12-26 }} (10 Enero 2006). Central Intelligence Agency. Naala idi Enero 17, 2006.&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{flagcountry|State of Palestine}}'''&amp;nbsp;– Estado ti Palestina
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of one [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agency]]
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|ISRAEL}}
{{extent}}The declared State of Palestine has received diplomatic recognition from {{Numrec|Pal}} states.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Palestine Liberation Organization|title=Road For Palestinian Statehood: Recognition and Admission|url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|publisher=Negotiations Affairs Department|accessdate=2011-07-28}}&lt;/ref&gt; The proclaimed state has no agreed territorial borders, or effective control on the territory that it proclaimed.&lt;ref&gt;See the following on statehood criteria:
* {{Citation|author=Mendes, Errol|title=Statehood and Palestine for the purposes of Article 12 (3) of the ICC Statute|url=http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|pages=28, 33|date=30 Marso 2010|publisher=30 Marso 2010|accessdate=2011-04-17|postscript=:}} &quot;...the Palestinian State also meets the traditional criteria under the Montevideo Convention...&quot;; &quot;...the fact that a majority of states have recognized Palestine as a State should easily fulfill the requisite state practice&quot;.
* {{Citation|author=McKinney, Kathryn M.|title=The Legal Effects of the Israeli-PLO Declaration ofPrinciples: Steps Toward Statehood for Palestine|url=http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|journal=Seattle University Law Review|volume=18|issue=93|year=1994|page=97|publisher=Seattle University|accessdate=2011-04-17|postscript=:|archive-date=2011-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22 |date=2011-07-22 }} &quot;It is possible, however, to argue for Palestinian statehood based on the constitutive theory&quot;.
* {{Citation|author=McDonald, Avril|title=Operation Cast Lead: Drawing the Battle Lines of the Legal Dispute|url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|journal=Human Rights Brief|volume=25|date=Spring 2009|publisher=Washington College of Law, Center for Human Rights and Humanitarian Law|accessdate=2011-04-17|postscript=:}} &quot;Whether one applies the criteria of statehood set out in the Montevideo Convention or the more widely accepted constitutive theory of statehood, Palestine might be considered a state.&quot;&lt;/ref&gt; The [[Palestinian National Authority]] is an interim administrative body formed as a result of the [[Oslo Accords]] that exercises limited autonomous jurisdiction within the [[Palestinian territories]]. In foreign relations, Palestine is represented by the [[Palestine Liberation Organization]], which has permanent observer status at the United Nations General Assembly as a non-member entity.&lt;ref name=&quot;unnms&quot; /&gt; The State of Palestine is a member state of UNESCO.&lt;ref&gt;{{cite web|author=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|title=Arab States: Palestine|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|publisher=United Nations|accessdate=3 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Sahrawi Arab Democratic Republic}}'''
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Awan ti pannakaikameng
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|MOROCCO}}
{{extent}}Recognised by [[Legal status of Western Sahara#States recognizing the SADR|84 other states]]. It is a founding member of the [[African Union]] and the Asian-African Strategic Partnership formed at the 2005 [[Asian-African Conference]]. The territories under its control, the so-called [[Free Zone (region)|Free Zone]], are claimed in whole by [[#Morocco|Morocco]] as part of its [[Southern Provinces]]. In turn, the Sahrawi Arab Democratic Republic claims the part of [[Western Sahara]] to the west of the [[Wall (Western Sahara)|Moroccan Wall]] controlled by Morocco. Its government resides in exile in [[Tindouf]], [[#Arhelia|Arhelia]].
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Somaliland}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Somaliland
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Awan ti pannakaikameng
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|SOMALIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref&gt;{{Citation|author=International Crisis Group|title=Somaliland: Time for African Union leadership|journal=Africa Report|issue=110|pages=10–13|date=23 Mayo 2006|url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|accessdate=2011-04-19|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf |date=2011-07-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|author=Mesfin, Berouk|title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland|journal=ISS Paper|issue=200|page=8|publisher=Institute for Security Studies|date=Septiembre 2009|url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|accessdate=2011-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|author=Arieff, Alexis|title=De Facto Statehood? The Strange Case of Somaliland|url=http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|journal=Yale Journal of International Affairs|issue=Spring/Summer 2008|accessdate=2011-04-17|archive-date=2011-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf |date=2011-12-13 }}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Somaliland|not diplomatically recognised by]] any other state, claimed in whole by the [[#Somali Republic|Somali Republic]].&lt;ref&gt;See [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/3794847.stm Regions and territories: Somaliland] (30 Disiembre 2005). BBC News. Naala idi Enero 17, 2006.&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|South Ossetia}}'''&amp;nbsp;– Republika ti Abagatan nga Osetia
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Awan ti pannakaikameng
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref&gt;{{Citation|author=Jansen, Dinah|title=The Conflict between Self-Determination and Territorial Integrity: the South Ossetian Paradigm|url=http://centreforforeignpolicystudies.dal.ca/pdf/gradsymp09/Jansen.pdf|journal=Geopolitics vs. Global Governance: Reinterpreting International Security|pages=222–242|year=2009|publisher=Centre for Foreign Policy Studies, University of Dalhousie|isbn=978-1-896440-61-3}}&lt;/ref&gt; [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|recognised by]] Russia, Nicaragua, Nauru, Venezuela,&lt;ref name=&quot;STPETTIMES&quot; /&gt; Abkhazia and Transnistria.&lt;ref name=ASOTREC /&gt; Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[Provisional Administrative Entity of South Ossetia]].&lt;ref name=&quot;cnnAbSO&quot;&gt;{{Cite news|title=Russia condemned for recognizing rebel regions|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|newspaper=CNN.com|publisher=Cable News Network|date=2008-08-26|accessdate=2008-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Republic of China|name=Taiwan}}'''&amp;nbsp;– Republic of China&lt;ref name=&quot;ChinaTaiwan&quot; group=&quot;Nota&quot; /&gt;
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Former UN member state;
Participant in some UN related organizations as &quot;Chinese Taipei&quot;
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|PRC}}
{{extent}}A state competing for recognition with the [[People's Republic of China]] as the government of China since 1949. The Republic of China controls the island of [[Taiwan]] and associated islands, Quemoy, Matsu, the Pratas and parts of the [[Spratly Islands]],&lt;ref name=Spratly group=&quot;Nota&quot; /&gt; and has not renounced claims over its annexed territories on the [[Mainland China|mainland]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview |work=[[Taipei Times]] |date=2008-10-08 |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320}}&lt;/ref&gt; The Republic of China is recognised by {{Numrec|ROC|asof=E||states}}, including the Holy See. The territory of the Republic of China is claimed in whole by the People's Republic of China.&lt;ref name=&quot;TAI2&quot; group=&quot;Nota&quot;&gt;In 1949, the Republic of China government led by the [[Kuomintang]] (KMT) lost the [[Chinese Civil War]] to the [[Communist Party of China]] (CPC) and set up a provisional capital in [[Taipei]]. The CPC established the PRC. As such, the [[Political status of Taiwan|political status]] of the ROC and the [[legal status of Taiwan]] (alongside the [[Free Area of the Republic of China|territories]] currently under ROC jurisdiction) are in dispute. In 1971, the United Nations gave the [[China and the United Nations|China seat]] to the PRC and the ROC withdrew from the UN. Most states recognise the PRC to be the [[One-China policy|sole legitimate representative]] of all China, and the UN classifies Taiwan as &quot;[[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan, Province of China]]&quot;. The ROC has de facto relations with most sovereign states. A significant political movement within Taiwan advocates [[Taiwan independence]].&lt;/ref&gt; The Republic of China participates in the [[World Health Organization]] and a number of non-UN international organizations such as the [[World Trade Organization]], [[International Olympic Committee]] and others under a variety of pseudonyms, most commonly &quot;[[Chinese Taipei]]&quot;. The Republic of China enjoyed UN membership from 1945 to 1971.
|-
|valign=top|'''{{wagayway|Transnistria}}'''&amp;nbsp;– Transnistrian Moldovan Republic (Pridnestrovie, Trans-Dniester)
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Awan ti pannakaikameng
| style=&quot;background:LightCoral;&quot;|{{claimedby|MOLDOVA}}
{{extent}}A de facto independent state, [[Foreign relations of Transnistria|recognised only by]] Abkhazia ken Abagatan nga Osetia.&lt;ref name=ASOTREC /&gt; Napno a tinunton babaen ti [[#Moldova|Moldova]] a kas ti ''Teritorio a Paset ti Transnistria''.&lt;ref&gt;Kitaen ti [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3641826.stm Regions and territories: Trans-Dniester] (13 Disiembre 2005). BBC News. Naala idi Enero 17, 2006.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot; class=&quot;sortbottom&quot;
|align=center|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ Dagiti dadduma pay nga estado ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|align=center|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|
|}

== Alagaden para iti pannakairaman ==
The dominant [[customary international law]] standard of statehood is the [[Sovereign state#Declarative theory|declarative theory of statehood]] that defines the state as a person of international law if it &quot;possess[es] the following qualifications: (a) a permanent population; (b) a defined territory; (c) government; and (d) capacity to enter into relations with the other states.&quot; Debate exists on the degree to which [[Diplomatic recognition|recognition]] should be included as a criterion of statehood. The declarative theory of statehood, an example of which can be found in the [[Montevideo Convention]], argues that statehood is purely objective and recognition of a state by other states is irrelevant. On the other end of the spectrum, the [[Sovereign state#Constitutive theory|constitutive theory of statehood]] defines a state as a person under international law only if it is recognized as [[Sovereignty|sovereign]] by other states. For the purposes of this list, included are all states that either:
* (a) have declared independence and are often regarded as having control over a permanently populated territory
or
* (b) are recognized as a sovereign state by at least one other sovereign state

Nota that in some cases there is a divergence of opinion over the interpretation of the first point, and whether an entity satisfies it is disputed.

On the basis of the above criteria, this list includes the following 207 entities:&lt;ref&gt;The following bullets are grouped according to the availability of sources for the two criteria ((a) and/or (b)). This arrangement is not intended to reflect the relative importance of the two theories. Additional details are discussed in the state's individual entries.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;micros&quot; group=&quot;Nota&quot;&gt;The non-state sovereign entity [[Sovereign Military Order of Malta|Order of Malta]] is not included. It claims neither statehood nor any territory. Entities considered to be [[micronation]]s are not included. It is often up to debate whether a micronation truly controls its claimed territory. Also omitted from this list are all [[uncontacted people]]s, either who live in [[Stateless society|societies that cannot be defined as states]] or whose statuses as such are not definitively known.&lt;/ref&gt;
* 203 states recognized by at least one [[Member states of the United Nations|UN member state]]
* Two states that control a permanently populated territory and are recognized only by non-UN member states: [[Nagorno-Karabakh Republic]], [[Transnistria]]
* Two states that control a permanently populated territory and are not recognized by any other state: [[Azawad]], [[Somaliland]]

== Dagiti paammo ==
{{Reflist|group=&quot;Nota&quot;}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite web|author = Pederal a Ganganaet nga Opisiana ti Alemania|title = Amtliche Bezeichnungen ausländischer Staaten in den Landessprachen|publisher = Gobierno iti Alemania|date = 22 Abril 2009|url = http://www.auswaertiges-amt.de/cae/servlet/contentblob/373536/publicationFile/3858/StaatennamenLandessprache.pdf|format = PDF|accessdate = 2010-07-14}}
* {{Cite book |title=Ti Lubong: Ti Alagaden ti Maiatlo a Lubong: 1995/96 |url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse |editor1-last=Bissio |editor1-first=Roberto Remo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |location=Montevideo |isbn=978-0-85598-291-1 |oclc=476299738}}
* {{cite web|title=Dagiti Pagilian wenno Luglugar, codes and abbreviations|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49alpha.htm|publisher=Dagiti Estadistika a Dibision, Nagkaykaysa a Pagpagilian|date=1 Abril 2010}}
* {{cite web|last=Davis|first=Tim|title=Dagiti Pagilian ti Lubonmg ken Listaan dagiti Estado |url=http://www.timdavis.com.au/data/|work=Timdavis.com.au|date=19 Pebrero 2009}}
* {{cite web|title=Heograpiko a Nagnagan|url=http://www.un.org/Depts/Cartographic/english/geoinfo/geoname.pdf|publisher=Departamento iti Publiko a Pakaammo, Kartograpiko a Paset, Nagkaykaysa a Pagilian|date=7 Septiembre 2000}}
* {{cite web|title=ISO 3166-1 nagnagan ti Pagilian ken dagiti kodigo nga elemento|url=http://www.iso.org/iso/country_codes/iso_3166_code_lists/country_names_and_code_elements.htm|publisher=Internasional nga Organisasion para iti Pagalagadan|year=2010}}
* {{cite web|title=Listaan dagiti pagilian, dagiti teritorio ken dagiti kuarta|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm|publisher=Opisina a Pagipablaakan iti Kappon ti Europa|date=4 Mayo 2010}}
* {{cite web|last=Madore|first=David|title=Mano a pagilian ket ti adda iti lubong?|url=http://www.madore.org/~david/misc/countries.html|work=Madore.org|date=3 Agosto 2003}}
* {{cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|publisher=Central Intelligence Agency|location=Estados unidos|year=2010|access-date=2012-07-16|archive-date=2008-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080812233855/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080812233855/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html |date=2008-08-12 }}
* {{Cite book |url=http://books.google.com/?id=NYszJtC66FAC&amp;pg=PA161&amp;dq=%22official+name%22+palestine&amp;q=%22official%20name%22%20palestine |page=161 |title=Panagrepaso ti Tengnga a Daya 2003/04: Ti Ekonomiko ken Negosio a Reporta|author=World of Information (Firm), ken Internasional a Kamara iti Komersio |edition=27th |location=Londres |publisher=Kogan Page |year=2003 |isbn=978-0-7494-4066-4 |oclc=51992589}}

[[Kategoria:Dagiti listaan ti pagpagilian|*Naturay nga estado]]</text>
      <sha1>5sc2mfns0mw56t9lq7v72z02w089l0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Filipinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196</id>
    <revision>
      <id>406297</id>
      <parentid>405150</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 18 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56018" sha1="kwgljw15bsk9iny22uv4q9h2ay6e058" xml:space="preserve">{{Coord|13|N|122|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
| coordinates            = {{Coord|14|35|N|120|58|E|type:city}}
| conventional_long_name = Republika ti Filipinas
| native_name            = {{unbulleted list|
*{{lang|fil|Republika ng Pilipinas}}
*{{lang|en|Republic of the Philippines}}
}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| image_coat             = Coat of Arms of the Philippines.svg
| common_name            = Filipinas
| national_motto         = &lt;br /&gt;&quot;[[Maka-Diyos, Maka-Tao, Makakalikasan at Makabansa]]&quot;&lt;ref name=ra8491&gt;{{cite web |title=Republic act no. 8491 |url=http://www.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |publisher=Republic of the Philippines |accessdate=Marso 8, 2014 |archive-date=2014-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140308050740/http://www.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{small|&quot;Para iti Dios, Tattao, Katutubo, ken Pagilian&quot;}}
| national_anthem        = ''[[Lupang Hinirang]]''{{brk}}{{small|''Napili a Daga''}}{{brk|2}}[[Papeles:Lupang Hinirang instrumental.ogg|center]]
| other_symbol           = &lt;div style=&quot;padding:0.3em;&quot;&gt;[[Papeles:Seal of the Philippines.svg|80px|link=Naindaklan a Selio ti Filipinas]]&lt;/div&gt;{{patubo a nagan |fil|[[Eskudo ti Filipinas#Nalatak a Selio|Dakilang Sagisag ng Pilipinas]]|nolink=on}}&lt;br /&gt;{{small|Nalatak a Selio ti Filipinas}}
| other_symbol_type      = [[Eskudo ti Filipinas#Nalatak a Selio|Nalatak a Selio]]
| image_map              = PHL orthographic.svg
| image_map2             = Philippines - Location Map (2013) - PHL - UNOCHA (fil).svg
| capital                = [[Manila]]{{ref|a|a}}
| largest_city           = [[Siudad ti Quezon]]&lt;br /&gt;{{small|{{coord|14|38|N|121|02|E|display=inline}}}} &lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = {{hlist | [[Pagsasao a Filipino|Filipino]] | [[Ingles ti Filipinas|Ingles]] }}
| regional_languages     = {{marebba a listaan
  | title = [[Dagiti pagsasao ti Filipinas|19 a sasao]]&lt;ref name=&quot;7 mother languages&quot; /&gt;
  | [[Pagsasao nga Aklanon|Aklanon]]
  | [[Sasao a Bikol|Bicolano]]
  | [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]]
  | [[Pagsasao a Chavacano|Chavacano]]
  | [[Pagsasao a Hiligaynon|Hiligaynon]]
  | [[Pagsasao nga Ibanag|Ibanag]]
  | [[Pagsasao nga Ilokano|Ilokano]]
  | [[Pagsasao nga Ibatan|Ibatan]]
  | [[Pagsasao a Kapampangan|Kapampangan]]
  | [[Pagsasao a Kinaray-a|Kinaray-a]]
  | [[Pagsasao a Maguindanao|Maguindanao]]
  | [[Pagsasao a Maranao|Maranao]]
  | [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]]
  | [[Pagsasao a Sambal|Sambal]]
  | [[Pagsasao a Surigaonon|Surigaonon]]
  | [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]]
  | [[Pagsasao a Taūsug|Taūsug]]
  | [[Pagsasao a Waraywaray|Waraywaray]]
  | [[Pagsasao a Yakan|Yakan]]
  }}
| languages_type         = Pagpilian a  pagsasao{{ref|b|b}}
| languages              = {{hlist | [[Espaniol ti Filipinas|Espaniol]] | [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] }}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
&lt;!-- per page 27 of the supporting source cited (Cebuanos, Ilongos, and Waray are covered by the Visayan grouping -- page 34 of the PDF) --&gt;
  | {{#expr:100 * (10539816+9125637+7773655+3660645) / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Bisayano|Bisayano]]
  | {{#expr:100 * 25512089 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Tagalog|Tagalog]]
  | {{#expr:100 * 8987941 / 92097978 round 1}}% [[Tattao nga Ilokano|Ilokano]]
  | {{#expr:100 * 6299283 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Bicolano|Bikolano]]
  | {{#expr:100 * 4737123 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Moro|Moro]]
  | {{#expr:100 * 2897239 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Kapampangan|Kapampangan]]
  | {{#expr:100 * 1586349 / 92097978 round 1}}% [[Tattao nga Igorot|Igorot]]
  | {{#expr:100 * 1274895 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Pangasinense|Pangasinense]]
  | {{#expr:100 * 1146250 / 92097978 round 1}}% [[Filipino nga Insik|Insik]]
  | {{#expr:100 * 1054859 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Zamboangueño|Zamboangueño]]
  | {{#expr:100 * (92097978-(10539816+9125637+7773655+3660645+213150)−25512089-8987941-6299283-4737123−2897239-1274895-1146250−1586349−1054859−1000000)/ 92097978 round 1}}% [[Dagiti grupo ti etniko iti Filipinas|dadduma pay]]
  }}
| ethnic_groups_year     = 2015
| demonym                = [[Tattao a Filipino|Filipino (''lalaki, neutral'')&lt;br /&gt;Filipina (''babai'')]]&lt;br /&gt;
[[Pinoy]] (''lokal nga awag iti lalaki'')&lt;br /&gt;Pinay (''lokal nga awag iti babai'')&lt;br /&gt;
[[Tattao a Filipino|Philippine (''Ingles'')]] &lt;!---&quot;Philippine&quot; is a demonym as it is used to identify natives or residents of a certain or specific place that are derived from the place name Philippines, i.e. Philippine-American War -- refer to Oxford definition of demonym(s).---&gt;
| government_type        = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a [[batay-linteg a republika]]
| leader_title1          = [[Presidente ti Filipinas|Presidente]]
| leader_name1           = [[Bongbong Marcos]]
| leader_title2          = [[Bise Presidente ti Filipinas|Bise Presidente]]
| leader_title3          = [[Presidente ti Senado ti Filipinas|Presidente ti Senado]]
| leader_title4          = [[Tagabitla ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas|Tagabitla ti Kamara]]
| leader_title5          = [[Hepe ti Hustisia ti Kangatuan a Korte ti Filipinas|Hepe ti Hustisia]]
| leader_name2           = [[Sara Duterte]]
| leader_name3           = [[Migz Zubiri|Juan Miguel Zubiri]] 
| leader_name4           = [[Martin Romualdez]] 
| leader_name5           = [[Alexander Gesmundo]]
| legislature            = [[Kongreso ti Filipinas|Kongreso]]
| upper_house            = [[Senado ti Filipinas|Senado]]
| lower_house            = [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas|Kamara dagiti Pannakabagi]]
| sovereignty_type       = [[Tulag ti Manila (1946)|Pannakabangon ti Republika]]
| established_event1     = [[Deklarasion ti Wayawaya ti Filipinas|Nairangarang ti wayawaya manipud iti Espania]] {{ref|e|e}}
| established_date1      = Hunio 12, 1898
| established_event2     = [[Batay-linteg ti Malolos|Naiburador ti Batay-linteg ti Malolos]] {{ref|e|e}}
| established_date2      = Enero 21, 1899
| established_event3     = [[Tulag ti Paris (1898)|Impasa ti Espania ti kinaturay iti Estados Unidos]]{{ref|c|c}}
| established_date3      = Disiembre 10, 1898
| established_event4     = [[Tignay ti Tydings–McDuffie|Proseso a naikaiturongan ti wayawaya]]
| established_date4      = Marso 24, 1934
| established_event5     = [[Tulag ti Manila (1946)|Mabigbig ti wayawaya manipud iti Estados Unidos]]{{ref|d|d}}
| established_date5      = Hulio 4, 1946
| established_event6     = [[Batay-linteg ti Filipinas|Napasingkedan ti agdama a batay-linteg]]
| established_date6      = Pebrero 2, 1987
| area_km2               = 300,000
| area_link              = Heograpia ti Filipinas
| area_label             = Dagup
| area_rank              = Maika-72
| area_sq_mi             = {{pagbaliwen|{{datos ti Filipinas|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |publisher=Central Intelligence Agency |title=East &amp; Southeast Asia :: Philippines |website=The World Factbook |location=Washington, DC |date=Oktubre 28, 2009 |access-date=Nobiembre 7, 2009 |archive-date=2021-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;(akin-uneg a dandanum)
| area_label2            = [[Kalawa ti daga|Daga]]
| area_data2             = {{pagbaliwen|298,170|km2|sqmi|abbr=on}}
| population_census      = {{increase}} 109,035,343&lt;ref name=pop2020&gt;{{cite web|url= https://psa.gov.ph/content/2020-census-population-and-housing-2020-cph-population-counts-declared-official-president|title=2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President|publisher=Philippine Statistics Authority}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2020
| population_estimate_rank = Maika-12
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Filipinas|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = Maika-47
| GDP_PPP                = {{increase}} $1 trilion&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news | url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 | title = World Economic Outlook database: April 2021 |newspaper = [[International Monetary Fund]] |date=Abril 2021 |access-date=Abril 6, 2021}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2021
| GDP_PPP_rank           = Maika-29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $9,061&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-115
| GDP_nominal            = {{increase}} $402.638 bilion&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2021
| GDP_nominal_rank       = Maika-32
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,646&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-118
| Gini                   = 42.3 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=Marso 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = Maika-44
| HDI                    = 0.718 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2019 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|publisher=United Nations Development Programme|date=Disiembre 15, 2020|access-date=Disiembre 15, 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = Maika-107
| currency               = {{nowrap|[[Pisos ti Filipinas|Pisos]] (Filipino:&amp;nbsp;{{lang|fil|piso}}) (₱)}}
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Pagalagadan nga Oras ti Filipinas|PST]]
| utc_offset             = +8
| utc_offset_DST         = +8
| time_zone_DST          = saan a mapalpaliiw
| date_format            = {{unbulleted list | bb-aa-tttt | aa-bb-tttt}}
| drives_on              = kanawan&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.brianlucas.ca/roadside/ |title=Which side of the road do they drive on? |author=Lucas, Brian |date=Agosto 2005 |accessdate=Pebrero 22, 2009 |publisher=}}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| footnote_a             = {{note|a}} Bayat a ti maitutop a Manila ket naidesignado a kas ti nailian a kapitolio, ti sibubukel a [[Metro Manila]] ket naikeddeng a kas ti [[tugaw ti gobierno]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Presidential Decree No. 940, s. 1976|url=http://www.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|publisher=Malacanang|accessdate=Abril 4, 2015|archivedate=2015-04-09|location=Manila|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409172851/http://www.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| footnote_b             = {{note|b}} Ibagbaga ti Batya-linteg ti Filipinas ti 1987 a ti &quot;Espaniol ken Arabiko ket maipatal-o a kas boluntario ken pagpilian.&quot;&lt;ref name=OfficialLang /&gt;
| footnote_c             = {{note|c}} Inrangarang dagiti rebolusionario a Filipino ti [[Deklarasion ti Wayawaya ti Filipinas|wayawaya]] manipud iti Espania idi Hunio 12, 1898, ngem inted ti Espania ti is-isla iti Estados Unidos para iti $20&amp;nbsp;a riwriw iti [[Tulag ti Paris (1898)|Tulag ti Paris]] idi Disiembre 10, 1898 a kanungpalan a nakaiturongan ti [[Gubat ti Filipino–Amerikano]].
| footnote_d             = {{note|d}} Binigbigen ti Estados Unidos iti Amerika ti wayawaya ti Filipinas idi Hulio 4, 1946, babaen ti [[Tulag ti Manila (1946)|Tulag ti Manila]].&lt;ref&gt;{{Citation|url=http://untreaty.un.org/unts/1_60000/1/6/00000254.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723021900/http://untreaty.un.org/unts/1_60000/1/6/00000254.pdf|archivedate=Hulio 23, 2011|title=Treaty of General Relations Between the United States of America and the Republic of the Philippines. Signed at Manila, on 4 July 1946|publisher=United Nations|accessdate=Disiembre 10, 2007}}&lt;/ref&gt; Napili daytoy a petsa gapu ta maitunos iti [[Aldaw ti Wayawaya (Estados Unidos)|Aldaw ti Wayawaya]], a napalpaliiw idiay Filipinas a kas ti '''''[[Aldaw ti Wayawaya (Filipinas)|Aldaw ti Wayawaya]]''''' aginggana idi Mayo 12, 1962, idi ni [[Presidente ti Filipinas|Presidente]] [[Diosdado Macapagal]] ket nagited ti Proklamasion ti Presidente Blng. 28, ken nagipan daytoy iti Hunio 12, ti petsa ti proklamasion ni [[Emilio Aguinaldo]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Republic of the Philippines Independence Day|url=http://m.state.gov/md243684.htm|publisher=United States State Department|accessdate=Hulio 30, 2015|archivedate=2015-09-15|location=Washington, D.C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915021401/http://m.state.gov/md243684.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| footnote_e             = {{note|e}} Iti pakaitunosan iti artikulo 11 ti Bilin ti Rebolusionario a Gobierno ti Hunio 23, 1898, nagpili ti [[Kongreso ti Malolos]] ti komision tapno mairugi ti burador ti [[batay-linteg]] idi Septiembre 17, 1898. Ti komision ket buklen da Hipólito Magsalin, Basilio Teodoro, José Albert, [[Joaquin Gonzalez (politiko)|Joaquín González]], [[Gregorio S. Araneta|Gregorio Araneta]], Pablo Ocampo, Aguedo Velarde, Higinio Benitez, [[Tomas del Rosario|Tomás del Rosario]], [[Jose Alejandrino|José Alejandrino]], Alberto Barretto, José Ma. de la Viña, José Luna, [[Antonio Luna]], Mariano Abella, Juan Manday, [[Felipe Calderón y Roca|Felipe Calderón]], [[Arsenio Cruz-Herrera|Arsenio Cruz]] ken Felipe Buencamino.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Calderón|first=Felipe|title=Mis memorias sobre la revolución filipina: Segunda etapa, (1898 á 1901). |url=https://archive.org/details/arb8046.0001.001.umich.edu|year=1907|publisher=Imp. de El Renacimiento|location=Manila|pages=[https://archive.org/details/arb8046.0001.001.umich.edu/page/234 234], 235; appendix, pp. 5–10}}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''Filipinas''' ({{lang-fil|Pilipinas|}} {{IPA-tl|ˌpɪlɪˈpinɐs|}}; {{lang-en|Philippines}}), opisial a ti '''Republika ti Filipinas''' ({{lang-fil|Republika ng Pilipinas|links=no}}; {{lang-en|Republic of the Philippines}}), ket ti [[naturay nga estado|naturay]] a [[pagilian nga isla]] idiay [[Abagatan a daya nga Asia]] a mabirukan idiay [[Taaw Pasipiko|akinlaud a Taaw Pasipiko]]. Daytoy ket buklen dagiti agarup a 7,641 nga isla&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|publisher=CNN Philippines|date=Pebrero 20, 2016|accessdate=Pebrero 20, 2016|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; a naikategoria iti dakkel a sakup babaen dagiti tallo a nangruna a pannakabingbingay ti heograpia manipud iti amianan aginggana iti abagatan: ti [[Luzon]], [[Visayas]], ken [[Mindanao]]. Ti kapitolio a siudad ti Filipinas ket ti [[Manila]] ken ti kaaduan ti populasion a siudad ket ti [[Siudad ti Quezon]], isuda a dua ket parte ti [[Metro Manila]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mmda.gov.ph/|title=Metro Manila Official Website|work=mmda.gov.ph|accessdate=Disiembre 17, 2015}}&lt;/ref&gt;

Ti lugar ti Filipinas iti [[Singsing ti Apuy]] ti Pasipiko ken ti kaasidegna iti [[ekuador]] ket pakaaramidan ti Filipinas a kanayon a makasanay kadagiti gingined ken dagiti bagio, ngem mangited pay daytoy kadagiti adu a masna a rekurso ken maysa kadagiti kalatakan a biodibersidad. Ti Filipinas ket addaan iti agarup a kalawa iti {{pagbaliwen|300000|km2|sp=us|0}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geoba.se/population.php?aw=world|title=Geoba.se: Gazetteer – The World – Top 100+ Countries by Area – Top 100+ By Country ()|work=geoba.se|accessdate=Disiembre 17, 2015|archive-date=2016-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623191010/http://www.geoba.se/population.php?aw=world|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken ti populasion iti ad-adu ngem 100 a riwriw nga addaan iti naparpardas nga iya-adu ngem iti ania man a pagilian iti daya nga Asia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/jul/27/philippines-chonalyn-baby-100m-population|title=Philippines joyous as baby Chonalyn's arrival means population hits 100m|work=the Guardian|date=27 Hulio 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rappler.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rappler.com/nation/64465-100-millionth-filipino-born|title=Philippine population officially hits 100 million|work=Rappler}}&lt;/ref&gt; Daytoy ti [[Listaan dagiti pagilian ti Asia babaen ti populasion|maikapito a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Asia]] ken ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|maika-12 a kaaduan ti  populasion a pagilian]] iti lubong. Mainayon pay dagiti 12 a riwriw a Filipino nga agnanaed iti ballasiw-taaw, ken mangbukel daytoy iti maysa a kadakkelan a [[diaspora]] iti lubong. Adu met dagiti nadumaduma nga [[Dagiti grupo ti etniko iti Filipinas|etnisidad]] ken kultura a mabirukan iti amin a paset ti is-isla. Kadagiti prehistoriko a panawen, dagiti [[Negrito]] ket isuda idi dagiti immun-una a nangtagtagitao ti purpuro. Isuda ket sinaruno dagiti nagsasaruno nga allon dagiti [[tattao nga Austronesio]].&lt;ref name=&quot;Dyen1965&quot;&gt;{{cite journal | author=| authorlink=Isidore Dyen| title=A Lexicostatistical Classification of the Austronesian Languages| journal=Internationald Journal of American Linguistics, Memoir| year=1965| volume=19| pages=38–46}}&lt;/ref&gt; Napasamak pay dagiti pannakisukat kadagiti Insik, [[Tattao a Malayo|Malayo]], Indiano, ken dagiti estado ti [[Islam]]. Kalpasanna, dagiti nadumaduma a [[Pakasaritaan ti Filipinas (900–1521)|pagilian]] ket nabangonda idi babaen ti turay dagiti [[Datu]], [[Raha]], dagiti [[Sultan]] wenno dagiti [[Lakan]].

Ti isasangpet ni [[Ferdinand Magellan]] idiay [[Homonhon]], [[Daya a Samar]] idi 1521 ket isu ti nangmarka ti rugi ti kolonisasion ti Espania. Idi 1543, ni [[Ruy López de Villalobos]] ti Espaniol nga eksplorador ket ninagananna ti purpuro iti ''Las Islas Filipinas'' a kas pammadayaw ken ni [[Felipe II ti Espania]]. Iti met isasangpet ni [[Miguel López de Legazpi]] manipud iti Siudad ti Mehiko, idi 1565, nabangon ti immuna a pagtaengan ti Espania iti purpuro.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cebucitytour.com/about-cebu/history/ | title= History of Cebu  | date= 17 Mayo 2012 | publisher= Cebu City Tour | accessdate=Pebrero 22, 2013}}&lt;/ref&gt; Ti Filipinas ket nagbalin a parte ti [[Imperio nga Espaniol]] para kadagiti ad-adu ngem 300 a tawen. Daytoy ket nagresultaan ti kaaduan a relihion iti [[Simbaan a Katoliko|Romano Katolisismo]]. Iti las-ud iti daytoy a panawen, ti [[Manila]] ket nagbalin nga akinlaud a sentro ti trans-Pasipiko a panagtagilako ken nangisilpo ti [[Asia]] iti [[Acapulco]] iti [[Kaamerikaan]] babaen ti panagusar kadagiti [[galeon ti Manila]].&lt;ref name=Kane&gt;{{cite book| last = Kane| first = Herb Kawainui| authorlink = | editor = Bob Dye| chapter = The Manila Galleons| title = Hawaiʻ Chronicles: Island History from the Pages of Honolulu Magazine| volume = I| publisher = University of Hawaii Press| year = 1996| location = Honolulu| pages = 25–32| isbn = 0-8248-1829-6}}&lt;/ref&gt;

Idi met nasukatanen ti maika-19 a siglo iti maika-20, sinaruno dayta ti napardas a panagsasaruno ti [[Rebolusion ti Filipinas]], ken nangrugian daytoy ti saan a napaut nga [[Umuna a Republika ti Filipinas]], sinaruno met ti narungsot a [[Gubat ti Filipino–Amerikano]] a panagrukma babaen ti puersa ti militar ti Estados Unidos.&lt;ref name=Constantino1975 /&gt; Malaksid pay manipud iti paset ti panawen ti [[Panangsakup ti Hapon iti Filipinas|panangsakup ti Hapon]], nangitalinaay iti panagturay ti [[Estados Unidos]] kadagiti isla aginggana idi kalapsan ti [[Sangalubongan a Gubat II]], ti Filipinas ket nabigbigan a kas maysa a nawaya a pagilian. Manipud idin, ti Filipinas ket nasansan ng addaan iti nariro a sanay iti demokrasia, a nakairamanan ti pannakatuang ti [[Rebolusion ti Bileg ti Tattao|di naranggas a rebolusion]].&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.stuartxchange.org/DayFour.html| title = The Original People Power Revolution| accessdate =Pebrero 28, 2008| publisher = QUARTET p. 77}}&lt;/ref&gt;

Ti adu a populasion ti pagilian ken ti makapataud nga ekonomia ket isu ti nakaituronganna a maidasig a kas [[agpakatengnga a bileg]]. Daytoy ket miembro a nagpundar iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], [[Gunglo ti Komersio ti Lubong]], [[Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia]], ti forum ti [[Asia-Pacific Economic Cooperation|Pagtitinnulongan ti Ekonomia ti Asia-Pasipiko]], ken ti [[East Asia Summit]]. Daytoy ket mangsangaili pay dagiti kuartel ti [[Asian Development Bank|Banko ti Panagparang-ay ti Asia]].&lt;ref&gt;{{cite web|title = Departments and Offices|url = http://www.adb.org/about/departments-offices#tabs-0-1|website = Asian Development Bank|publisher = Asian Development Bank|accessdate = 2015-11-26|last = admin}}&lt;/ref&gt; Ti Filipinas ket naikeddeng a kas maysa a [[Dagiti rumrummuar a pagtagilakuan|rumrummuar a pagtagilakuan]] ken ti [[baro nga industrialisado a pagilian]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |title=The N-11: More Than an Acronym – Goldman Sachs |access-date=2011-07-19 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719172009/http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; nga addaan iti maysa nga agbalbaliw nga ekonomia manipud iti maysa a naibatay iti agrikultura a mapmapan iti ad-adu kadagiti serbisio ken panagpataud.&lt;ref name=CIAfactbookPhilEcon&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html#Econ CIA World Factbook, Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html#Econ |date=2015-07-19 }}, Naala idi Mayo 15, 2009.&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
{{Nangruna nga artikulo|Nagan ti Filipinas}}
[[Papeles:Pantoja de la Cruz Copia de Antonio Moro.jpg|thumb|upright|left|[[Ari Felipe II ti Espania]].]]

Nanaganan idi ti Filipinas a kas pamamdayaw ken ni [[Felipe II ti Espania|Ari Felipe&amp;nbsp;II ti Espania]]. Iti las-ud ti ekspedision idi 1542 ni [[Ruy López de Villalobos]] ti Espaniol nga eksplorador, ninagananna dagiti isla ti  [[Leyte]] ken [[Samar]] iti ''Felipinas'' para idi iti [[Prinsipe ti Asturias]]. Kanungpalan nga iti nagan ti ''Las Islas Filipinas'' ket nausarton a mangsakop kadagiti amin nga isla ti purpuro. Sakbay idi dayta ket kanayon a naus-usar, dagiti dadduma a nagan a kas ti ''Islas del Poniente'' (Is-isla ti Laud) ken ti pananginagan ni Magellan para kadagiti isla iti ''San Lázaro'' ket naus-usarda pay idi babaen dagiti Espaniol a mangibaga kadagiti isla.{{refn |&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=15KZU-yMuisC|title=Barangay: Sixteenth-century Philippine Culture and Society|author=Scott, William Henry.|authorlink=|publisher=Ateneo de Manila University Press|year=1994|page=[https://books.google.com/books?id=15KZU-yMuisC&amp;pg=PA6 6]|isbn=971-550-135-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Spate&gt;{{Cite book|url=http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/|chapter-url=http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/ch04s05.html|title=The Spanish Lake – The Pacific since Magellan, Volume I|chapter=Chapter 4. Magellan's Successors: Loaysa to Urdaneta. Two failures: Grijalva and Villalobos|author=Spate, Oskar H. K.|authorlink=|publisher=Taylor &amp; Francis|year=1979|page=97|isbn=0-7099-0049-X|accessdate=Enero 7, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Friis&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=veuwAAAAIAAJ&amp;q=islas+del+poniente|title=The Pacific Basin: A History of Its Geographical Exploration|author=Friis, Herman Ralph. (Ed.).|publisher=American Geographical Society|year=1967|page=369}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Galang&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lt5uAAAAMAAJ&amp;q=islas+del+poniente+|title=Encyclopedia of the Philippines, Volume 15|author=Galang, Zoilo M. (Ed.).|publisher=E. Floro|edition=3rd|year=1957|page=46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Cambridge1&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jtsMLNmMzbkC|title=The Cambridge History of Southeast Asia – Volume One, Part Two – From c. 1500 to c. 1800|author=Tarling, Nicholas.|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=1999|page=[https://books.google.com/books?id=jtsMLNmMzbkC&amp;pg=PA12&amp;dq=#v=onepage&amp;q&amp;f=false 12]|isbn=0-521-66370-9}}&lt;/ref&gt;}}

Ti opisial a nagan ti Filipinas ket nagbalbaliw kadagiti adu a beses iti kurso ti pakasaritaan. Idi las-ud ti [[Rebolusion ti Filipinas]], inrangarang ti [[Kongreso ti Malolos]] ti pannakabangon ti ''República Filipina'' wenno ti ''[[Umuna a Republika ti Filipinas|Republika Filipina]]''. Manipud iti paset ti panawen ti [[Gubat ti Espaniol–Amerikano]] (1898) ken ti [[Gubat ti Filipino–Amerikano]] (1899–1902) aginggana iti paset ti panawen ti [[Mankomunidad ti Filipinas|Mankomunidad]] (1935–46), dagiti turay ti kolonia ti Amerika ket tinawtawaganda ti pagilian a kas ''Is-isla ti Filipinas'', ti maysa a panangipatarus iti nagan nga Espaniol.&lt;ref name=Constantino1975&gt;{{cite book|last1=Constantino|first1=R|title=The Philippines: a Past Revisited|date=1975|publisher=Tala Pub. Services|location=Quezon City|accessdate=}}&lt;/ref&gt; Mnaipud iti [[Tulag ti Paris (1898)|Tulag ti Paris idi 1898]], nangrugrugi a nagparparang ti nagan a ''Filipinas'' ken isun ti nagbalin a kadawyan a nagan ti pagilian. Manipud idi panagpatingga ti [[Sangalubongan a Gubat II]], ti opisial a naganen ti pagilian ket ti ''Republika ti Filipinas''.&lt;ref name =PhilIs&gt;Quezon, Manuel, III. (Marso 28, 2005). [http://www.quezon.ph/2005/03/28/323/ &quot;The Philippines ''are'' or ''is''?&quot;]. ''Manuel L. Quezon III: The Daily Dose''. Naala idi Disiembre 20, 2009.&lt;/ref&gt;
{{clearleft}}

== Politika ==
{{Nangruna nga artikulo|Politika ti Filipinas|Presidente ti Filipinas|Batay-linteg ti Filipinas}}

Ti Filipinas ket addaan iti demokratiko a gobierno iti porma ti batay-linteg a republika ng addaan iti [[presidensial a sistema]].&lt;ref name='US State Department'&gt;{{cite web | url = http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_999.html#country |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120103095151/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_999.html? |archivedate=2012-01-03 | title = Country description | accessdate = Enero 24, 2012 | date = Enero 2012 | work = US State Department Website | publisher = US State Department Website | quote = The Philippines is an emerging economy with a democratic system of government.}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket iturayan a kas maysa nga [[unitario nga estado]] malaksid iti [[Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao]] (ARMM) a kaaduan a nawaya manipud iti demokratiko a sistema ti gobierno. Adda metten dagiti panangipadas a mangbaliw ti gobierno iti maysa a [[pederal a gobierno|pederal]], [[maymaysa a kamara]], wenno [[parlamentario a gobierno]] manipud iti administrasion ni Ramos. Iti agdama, agplanplano manen ti agdama nga administrasion ni Presidente Duterte a mangsukat iti unitario a porma ti gobierno iti pederal a porma ti panangidaulo, nga iti daytoy maikkat ti posision a Bise Presidente ken masukatan iti posision nga Umuna a Ministro ken isu ti agbalin a daulo ti gobierno ken ti Presidente kas daulo ti Estado.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202113453/http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml|archivedate=2008-12-02|title=Civil service reform: Whose service?|author=Robles, Alan C.|journal=D+C|publisher=Internationale Weiterbildung und Entwicklung [InWEnt]|date=Hulio 2008|volume=49|pages=285–289|accessdate=Nobiembre 30, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Bigornia, Amante.|title= The 'consultations' on Charter change|url=https://news.google.com/newspapers?id=no8VAAAAIBAJ&amp;sjid=bQsEAAAAIBAJ&amp;pg=4208,1807319&amp;dq=|newspaper=The Manila Standard|date=Septiembre 17, 1997|accessdate=Disiembre 13, 2009}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Presidente ti Filipinas|Presidente]] ket agrebbeng a kas ti [[daulo ti estado]] ken [[daulo ti gobierno]] ken isu ti [[commander-in-chief|hepe nga agbilbilin]] kadagiti [[Siiigam a Buyot iti Filipinas|siiigam a buyot]]. Ti presidente ket nabutosan babaen ti popular a butos para iti maysa nga innem a tawen a termino, nga iti las-udna daytoy ket mangidutok ken mangiturong ti [[Gabinete (gobierno)|gabinete]].&lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt; Ti [[dua a kamara]] a [[Kongreso ti Filipinas|Kongreso]] ket buklen ti [[Senado ti Filipinas|Senado]], nga agserbi a kas ti [[akinngato a kamara]], nga addaan kadagiti miembro a nabutosan kadagiti innem a tawen a termino, ken ti [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas|Kamara dagiti Pannakabagi]], nga agserbi a kas ti [[akinbaba a kamara]], nga addaan kadagiti miembro a nabutosan kadagiti tallo a tawen a termino.&lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt;

Nabutosan dagiti agdama a Senador bayat a dagiti representatibo ket nabutosanda manipud kadagiti [[Dagiti lehislatibo a distrito ti Filipinas|lehislatibo a distrito]] ken babaen ti sektoral a pannakabagi.&lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt; Ti bileg ti [[ukoman|ukom]] ket nairebbeng iti [[Kangatuan a Korte ti Filipinas|Korte Suprema]], a buklen ti [[Pangulo ti Hustisia ti Kangatuan a Korte ti Filipinas|Pangulo ti Hustisia]] a kas ti mangiturong nga opisial ken dagiti sangapulo ket uppat a [[Katakunaynay a Hustisia ti Kangatuan a Korte ti Filipinas|katakunaynay a hustisia]], amin isuda ket indutok babaen ti Presidente manipud kadagiti nominasion nga inted babaen ti [[Konseho ti Ukoman ken  Bar]].&lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt;

=== Administratibo a pannakabingbingay ===
{{Nangruna nga artikulo|Dagiti administratibo a pannakabingbingay ti Filipinas}}

Ti Filipinas ket nabingbingay kadagiti tallo a grupo ti isla: ti [[Luzon]], [[Visayas]], ken [[Mindanao]]. Dagitoy ket nabingbingay kadagiti 18 a [[Dagiti rehion ti Filipinas|rehion]], dagiti 81 a [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]], dagiti 145 a [[Dagiti siudad ti Filipinas|siudad]], dagiti 1,489 nga [[Dagiti ili ti Filipinas|ili]], ken dagiti 42,029 a [[baranggay]].&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/NSCB_PSGC_SUMMARY_June2015.pdf | title=Philippine Standard Geographic Codes as of June 2015 | work=Philippine Statistics Authority | date=Hunio 24, 2015 | accessdate=Hulio 4, 2015 | archive-date=2018-12-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181225234456/http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/NSCB_PSGC_SUMMARY_June2015.pdf%20 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Iti pay maipatinayon, Seksion 2 ti Tignay ti Republika Blng.&amp;nbsp;5446 ket mangiyunay-unay a ti panangipalawag ti teritorio a baybay iti likmut ti purpuro ti Filipinas ket saan a mangapekto iti panagtunton iti akindaya a parte ti [[Sabah]].&lt;ref name=baselines&gt;{{cite web|author=Ronald Echalas Diaz, Office Manager |url=http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno5446.html |title=Republic Act No. 5446 – An Act to Amend Section One of Republic Act Numbered Thirty Hundred and Forty-Six, Entitled &quot;An Act to Define the Baselines of the Territorial Sea of the Philippines&quot;. Republic of the Philippines|publisher=Chan Robles Virtual Law Library |date=Septiembre 18, 1968 |accessdate=Mayo 4, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mohamad|first=Kadir|year=2009|title=Malaysia's territorial disputes – two cases at the ICJ : Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore), Ligitan and Sipadan [and the Sabah claim] (Malaysia/Indonesia/Philippines)|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2009/inside_pbp.pdf|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR) Ministry of Foreign Affairs, Malaysia|quote=Map of British North Borneo, highlighting in yellow colour the area covered by the Philippine claim, presented to the Court by the Philippines during the Oral Hearings at the ICJ on 25 June 2001|page=46|accessdate=Mayo 16, 2014}}&lt;/ref&gt;

{{Mapa a ladawan dagiti probinsia ti Filipinas}}

=== Dagiti rehion ti Filipinas ===
{{Nangruna nga artikulo|Dagiti rehion ti Filipinas}}

Dagiti ''rehion'' idiay Filipinas ket dagiti [[Dagiti administratibo a pannakabingbingay ti Filipinas|administratibo a pannakabingbingay]] a kangrunaan nga agserbi tapno maurnos dagiti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti pagilian para iti panagpalaka ti administrasion. Ti Filipinas ket nabingbingay kadagiti 18 a rehion (17 nga administratibo ken 1 [[Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao|autonomo]]). Kaaduan kadagiti opisina ti gobierno ket nabangon babaen ti rehion inmbes a dagiti agmaymaysa nga opisina ti probinsia, ken kadawyan (ngem saan a kankanayon) iti siudad a naidesignado a rehional a sentro. Manipud idi 2015, ti [[CALABARZON]] ket isu ti kaaduan ti populasion a rehion bayat a ti [[Metro Manila|Nailian a Kapitolio a Rehion]] (NCR) ket ti kapusekan ti populasion.

{| class=&quot;wikitable&quot; |align=center
|+ Dagiti 5 a Kaaduan ti Poulasion a Rehion iti Filipinas
|-
! Rehion !! Kalawa (km2) !! Populasion manipud idi 2015 !! Densidad ti populasion/km2 !! % ti Populasion
|-
| [[CALABARZON]] ||align=center| 16,873.31 ||align=center| '''14,414,774''' ||align=center| 850 ||align=center| 14.27%
|-
| [[Metro Manila|NCR]] ||align=center| 613.94 ||align=center| 12,877,253 ||align=center| '''21,000''' ||align=center| 12.75%
|-
| [[Tengnga a Luzon]] ||align=center| 22,014.63 ||align=center| 11,218,177 ||align=center| 510 ||align=center| 11.11%
|-
| [[Tengnga a Visayas]] ||align=center| 10,102.16 ||align=center| 6,041,903 ||align=center| 600 ||align=center| 5.98%
|-
| [[Rehion ti Bicol]] ||align=center| 18,155.82 ||align=center| 5,796,989 ||align=center| 320 ||align=center| 5.74%
|-
|}

== Heograpia ==
{{Nangruna nga artikulo|Heograpia ti Filipinas}}
[[Papeles:Relief Map Of The Philippines.png|thumb|&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Topograpia ti Filipinas&lt;/div&gt;]]
Ti Filipinas ket maysa a [[purpuro]] a buklen dagiti agarup a 7,500 nga is-isla&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Mayuga|first1=Jonathan|title=Namria 'discovers' 400 previously 'unknown' PHL islands using IfSAR|url=http://www.businessmirror.com.ph/namria-discovers-400-previously-unknown-phl-islands-using-ifsar/|accessdate=Pebrero 12, 2016|publisher=BusinessMirror|date=Pebrero 10, 2016}}&lt;/ref&gt; nga addaan iti dagup a kalawa iti daga, ken mairaman dagiti bagi ti danum, iti agarup a {{pagbaliwen|300000|km2|sqmi|sp=us|0}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archives.pia.gov.ph/?m=6&amp;subject=philinfo&amp;item=geography|title=General Profile of the Philippines : Geography|publisher=Philippine Information Agency|access-date=2016-11-01|archive-date=2015-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921141351/http://archives.pia.gov.ph/?m=6&amp;subject=philinfo&amp;item=geography|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti agatiddog iti {{pagbaliwen|36289|km|mi|sp=us}} nga aplayana ket mangaramid daytoy iti pagiliana nga addaan iti maika-5 a [[Listaan dagiti pagilian babaen ti kaatiddog ti aplaya|kaatiddogan nga aplaya]] iti lubong.&lt;ref name=About /&gt;&lt;!--says the coastline is 17,500 km--&gt;&lt;ref name=CIAfields&gt;&lt;!--says the coastline is 36,289&amp;nbsp;km and that only Canada, Russia, Indonesia, and Greenland have longer coastlines--&gt;Central Intelligence Agency. (2009). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html &quot;Field Listing :: Coastline&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |date=2017-07-16 }}. Washington, D.C.: Author. Naala idi 2009-11-07.&lt;/ref&gt; Daytoy ket mabirukan iti pagbaetan ti 116°&amp;nbsp;40', ken 126°&amp;nbsp;34' E longitud ken 4°&amp;nbsp;40' ken21°&amp;nbsp;10' N latitud ken beddengan babaen ti [[Baybay Filipinas]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090820123304/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580288/Philippine_Sea.html Philippine Sea], [http://encarta.msn.com/ encarta.msn.com] (naiyarkibo manipud iti [http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580288/Philippine_Sea.html kasisigud] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820123304/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580288/Philippine_Sea.html |date=2009-08-20 }} idi Agosto20, 2009).&lt;/ref&gt; iti daya, ti [[Baybay Abagatan Tsina]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130213111846/http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?ID=201302090013&amp;Type=aIPL &quot;U.S. report details rich resources in South China Sea.&quot;] (naiyarkibo manipud iti [http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?Type=aIPL&amp;ID=201302090013 kasisigud] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203082913/http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?Type=aIPL&amp;ID=201302090013 |date=2021-12-03 }} idi 2013-02-133)&lt;/ref&gt; iti laud, ken ti [[Baybay Celebes]]&lt;ref&gt;C.Michael Hogan. 2011. [http://www.eoearth.org/article/Celebes_Sea?topic=49523 ''Celebes Sea''. Encyclopedia of Earth. Eds. P.Saundry &amp; C.J.Cleveland. National Council for Science and the Environment. Washington DC]&lt;/ref&gt; iti abagatan. Ti isla ti [[Borneo]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/edens/borneo/awesome.html|title=An Awesome Island|work=Borneo: Island in the Clouds|publisher=PBS|accessdate=Nobiembre 11, 2012}}&lt;/ref&gt; ket mabiruk kadagiti bassit laeng a kilometro iti abagatan a laud ken ti Taiwan ket dagus a mabirukan iti amianan. Ti [[Is-isla ti Maluku|Maluku]] ken [[Sulawesi]] ket mabirukan dagitoy iti abagatan-abagatan a laud ken ti [[Palau]] ket mabirukan iti daya ti is-isla.&lt;ref name=About /&gt;

Kaaduan dagiti kabambantayan nga isla ket nabongan iti [[tropikal a katuduan a bakir]] ken nagtaud iti bulkan. Ti kangatuan a bulkan ti [[Bantay Apo]].Daytoy ket agtayag iti {{pagbaliwen|2954|m|ft|sp=us}} iti ngato ti pantar ti baybay  ken mabirukan idiay isla ti Mindanao.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/philippines.html|title=Philippines Mountain Ultra-Prominence|publisher=peaklist.org|accessdate=Hunio 19, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(2011-04-06). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html &quot;The World Factbook – Philippines&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |date=2015-07-19 }}. Central Intelligence Agency. Naala idi Marso 14, 2011.&lt;/ref&gt; Ti Kaadaleman ti Galathea idiay [[Trinsera ti Filipinas]] ket ti kaadaleman a punto ti pagilian ken ti maikatlo a kaadaleman iti lubong. Ti trinsera ket mabirukan idiay Baybay Filipinas.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.biodiversitylibrary.org/item/31710 |title=The Galathea Deep Sea Expedition, 1950–1952, described by members of the expedition |last=Bruun |first=Anton Frederick |publisher=Macmillian, New York |year=1956}}&lt;/ref&gt;

Ti kaatiddogan a karayan ket ti [[Karayan Cagayan]] iti akin-amianan a Luzon.&lt;ref name=&quot;eearth&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Water_profile_of_Philippines#River_Basins_and_Water_Resources|title=Water profile of Philippines|last=Kundel|first=Jim|date=Hunio 7, 2007|publisher=Encyclopedia of Earth|accessdate=Septiembre 30, 2008}}&lt;/ref&gt; Ti [[Luek Manila]], iti aplaya a pakabirukan ti kapitolio a siudad ti Manila, ket naikapet iti [[Laguna de Bay]], ti kadakkelan a danaw iti Filipinas, babaen ti [[Karayan Pasig]]. Ti [[Luek Subic]], ti [[Golpo Davao]], ken ti [[Golpo Moro]] ken dagiti sabali a nangruna a luek. Ti [[Lingsat ti San Juanico]] ket mangisina kadagiti isla ti Samar ken Leyte ngem daytoy ket ballasiwen babaen ti [[Rangtay San Juanico]].&lt;ref&gt;Republic of the Philippines. Department of Tourism. [c. 2008]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120427094345/http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html |date=April 27, 2012 |title=Leyte is Famous for... }} (naiyarkibo manipud iti [http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html the original] idi Abril 27, 2012). Naala idi Marso 21, 2010 manipud iti www.travelmart.net.&lt;/ref&gt;

Mabirukan kadagiti kaadaywan a parte ti [[Singsing ti Apuy]] ti Pasipiko, makasanay ti Filipinas kadagiti masansan nga aktibidad ti seismiko ken bulkaniko. Ti [[Banak Benham]] iti daya ti Baybay Filipinas ket ti maysa a rehion ti sirok ti baybay nga aktibo iti tektoniko a subduksion.&lt;ref name=&quot;CLCS submissions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.un.org/Depts/los/clcs_new/commission_submissions.htm |title=Submissions, through the Secretary-General of the United Nations, to the Commission on the Limits of the Continental Shelf, pursuant to article 76, paragraph 8, of the United Nations Convention on the Law of the Sea of 10 December 1982 |publisher=United Nations Commission on the Limits of the Continental Shelf |date=Mayo 28, 2009 |accessdate=Mayo 29, 2009}}&lt;/ref&gt; Garup a 20 a [[gingined]] dagiti mairehistro iti inaldaw, ngem kaaduan dagitoy ket nakapsut unay a marikna. Ti naudi a nakaro a gingined ti [[gingined ti Luzon ti 1990]].&lt;ref&gt;La Putt, Juny P. [c. 2003]. [http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html ''The 1990 Baguio City Earthquake''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212175238/http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html |date=2015-02-12 }}. Naala idi Disembre 20, 2009 manipud iti Website ti [http://www.cityofpines.com/ Siudad ti Baguio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918084421/http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html |date=2017-09-18 }}.&lt;/ref&gt;
Adda dagiti [[Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas|adu nga aktibo a bulkan]] a kas ti [[Bulkan Mayon]], [[Bantay Pinatubo]], ken [[Bulkan Taal]]. Ti panagbettak ti Bantay Pinatubo idi Hunio 1991 ket nagpataud ti maikadua a kadakkelan a panagbettak iti daga iti maika-20 a siglo.&lt;ref name = Pinatubo1991&gt;{{cite web
| last1        = Newhall
| first1       = Chris
| last2       = Hendley
| first2       = James W. II
| last3       = Stauffer
| first3      = Peter H.
| title       = The Cataclysmic 1991 Eruption of Mount Pinatubo, Philippines (U.S. Geological Survey Fact Sheet 113-97)
| url         = http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/
| archiveurl  = https://web.archive.org/web/20130825233934/http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/
| archivedate = Agosto 25, 2013
| publisher   = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey
| date        = Pebrero 28, 2005
| accessdate  = Abril 9, 2007
}}&lt;/ref&gt; Saan amin a nalatak a langa ti heograpia ket naranggas wenno makadadael. Ti nataltalna a legado dagiti panagdisturbo ti heolohia ket ti [[Nailian a Parke ti Subteraneo a Karayan ti Puerto Princesa|Subtereneo a Karayan ti Puerto Princesa]], ti lugar ket mangirepresenta ti habitat para iti konserbasion ti biodibersidad, ti lugar ket aglaon pay ti napno nga ekosistema ti bantay aginggana iti baybay ken addaan kadagiti kangrunaan a bakir iti Asia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/652 |title=Puerto-Princesa Subterranean River National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=Mayo 4, 2013}}&lt;/ref&gt;

Gapu ti kasasaad a [[bulkan]]iko dagiti isla, adu dagiti deposito ti mineral. Nakarkulo a ti pagilian ket addaan iti maikadua a kaaduan ti deposito ti balitok kalpasan ti Abagatan nga Aprika ken maysa kadagiti kaaduan a deposito ti gambang iti lubong.&lt;ref name=&quot;NYTimesMiners&quot;&gt;{{cite news
| author     = Greenlees, Donald.
| title      = Miners shun mineral wealth of the Philippines
| url        = http://www.nytimes.com/2008/05/14/business/worldbusiness/14iht-mine.1.12876764.html
| newspaper  = The New York Times
| date       = Mayo 14, 2008
| accessdate = Disiembre 11, 2009
}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nabaknang pay iti nikel, kromita, ken zinc. Uray no kastoy dayta, ti saan a nasayaat a panagtaripato, t nangato a densidad ti populasion, ken ti panagrikna iti enbironmento ket nagresultaan ti kaaduan a saan pannakaala dagitoy a mineral.&lt;ref name=&quot;NYTimesMiners&quot; /&gt; Ti enerhia ti heotermal ket ti produkto ti aktibidad ti bulkan a nasaysayaat nga innala iti Filipinas. Ti Filipinas ket isu ti maikadua a kadakkelan nga agpatpataud iti heotermal iti lubong kalpasan ti Estados Unidos, ken 18% ii kasapulan iti elektrisidad ti pagilian ket naal-ala babaen ti bileg ti heotermal.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/06/29/business/worldbusiness/29iht-energy.1.14068397.html |author=Davies, Ed and Karen Lema. |title=Pricey oil makes geothermal projects more attractive for Indonesia and the Philippines |newspaper= The New York Times |date = Hunio 29, 2008 |accessdate=Disiembre 18, 2009}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Heograpia ti Filipinas&quot;&gt;
Papeles:Mount Pinatubo 20081229 01.jpg|''[[Bantay Pinatubo]]''
Papeles:Chocolate Hills - edit.jpg|''[[Chocolate Hills]]'' idiay [[Bohol]]
Papeles:Taal Volcano aerial 2013.jpg|''[[Bulkan Taal]]'', ti kabassitan nga aktibo a bulkan iti lubong
Papeles:View on the half way to Kayangan Lake - panoramio.jpg|''[[Isla Coron]]'' idiay [[Palawan]]
Papeles:View south of the northern Sierra Madre from peak of Mt. Cagua - ZooKeys-266-001-g007.jpg|''[[Sierra Madre (Filipinas)|Kabambantayan ti Sierra Madre]]''
Papeles:FvfBokod0174 03.JPG|''[[Tropikal a kabakiran ti pino ti Luzon]]''
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==

=== Dagiti dakamat ===
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{cite web |date=Marso 9, 2009 |url=http://www.gov.ph/aboutphil/general.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309081519/http://www.gov.ph/aboutphil/general.asp |archivedate=Marso 9, 2009 |title=General Information |accessdate=Septiembre 21, 2014 }}. (nadadaan a bersion – a kas adda idi 2009 – idi las-ud ti presidensia ni [[Gloria Macapagal Arroyo]]), ''[http://www.gov.ph/ Ti Opisial a Portal ti Gobierno ti Republika ti Filipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ |date=2012-01-01 }}''.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;7 mother languages&quot;&gt;[http://www.gmanetwork.com/news/story/317280/news/nation/deped-adds-7-languages-to-mother-tongue-based-education-for-kinder-to-grade-3 DepEd adds 7 languages to mother tongue-based education for Kinder to Grade 3]. GMA News. Hulio 13, 2013.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=OfficialLang&gt;{{cite web|author1=Joselito Guianan Chan |author2=Managing Partner |url=http://www.chanrobles.com/article14language.htm |title=1987 Constitution of the Republic of the Philippines, Article XIV, Section 7.|publisher=Chan Robles &amp; Associates Law Firm |accessdate=Mayo 4, 2013}}&lt;/ref&gt;
}}

=== Bibliograpia ===
{{refbegin}}
* {{cite book
|last=Agoncillo |first=Teodoro A.
|title=History of the Filipino People
|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod |edition=8th
|publisher=Garotech Publishing
|year=1990
|isbn=9718711066}}
* {{cite book
|last=Armes |first= Roy
|title= Third World Film Making and the West
|url=https://archive.org/details/thirdworldfilmma0000arme |publisher= University of California Press
|year= 1987
|isbn=978-0-520-90801-7}}
* {{cite book
|title=In Search of Southeast Asia: A Modern History
|last1=Chandler |first1= David P. |last2= Steinberg |first2= David Joel
|edition=revised 2nd
|publisher=University of Hawaii Press
|year=1987
|isbn=0-8248-1110-0}}
* {{cite book
|title=Basques in the Philippines
|last=De Borja |first= Marciano R.
|publisher=University of Nevada Press
|year=2005
|isbn=0-87417-590-9}}
* {{cite book
|title=Visayan Vignettes: Ethnographic Traces of a Philippine Island
|url=https://archive.org/details/visayanvignettes0000dumo
|last=Dumont |first= Jean-Paul
|publisher=University of Chicago Press
|location=Chicago
|year=1992
|isbn=0-226-16954-5}}
* {{cite book
|title=The Tabon Caves: Archaeological Explorations and Excavations on Palawan
|last=Fox |first= Robert B.
|year=1970
|id= ASIN B001O7GGNI
|publisher=National Museum}}
* {{cite book
|title=The Pacific Basin: A History of Its Geographical Exploration
|last=Friis |first= Herman Ralph
|publisher=American Geographical Society
|year=1967}}
* {{cite book
|title=The American Colonial State in the Philippines: Global Perspectives
|url=https://archive.org/details/isbn_9780822330998
|last1=Go |first1=Julian|last2=Foster|first2=Anne L.
|publisher=Duke University Press
|year=2003
|isbn=0-8223-3099-7}}
* {{cite book
|title=Philippine History
|last=Halili |first= Maria Christine N.
|publisher=Rex Bookstore
|year=2004
|isbn=9712339343}}
* {{cite book
|title=Distinguished Asian American Business Leaders
|url=https://archive.org/details/distinguishedasi0000hira
|last=Hirahara |first= Naomi
|publisher=Greenwood Publishing
|year=2003
|isbn=1-57356-344-7}}
* {{cite book
|last=Kurlansky |first= Mark
|year= 1999
|title= The Basque History of the World
|url=https://archive.org/details/basquehistoryofw0000kurl |location= Nueva York
|publisher= Walker &amp; Company
|isbn= 0-8027-1349-1}}
* {{cite book
|title=Malay Muslims: The History and Challenge of Resurgent Islam in Southeast Asia
|url=https://archive.org/details/malaymuslimshist0000mcam
|last=McAmis |first= Robert Day
|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing
|year=2002
|isbn=0-8028-4945-8
}}
* {{cite book
|last=Munoz |first=Paul Michel
|title=Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula
|url=https://archive.org/details/earlykingdomsofi0000muno |publisher=Editions Didier Millet
|year=2006
|location=Singapore
|isbn= 9814155675}}
* {{cite book
|title=Southeast Asia: An Introductory History
|url=https://archive.org/details/southeastasiaint0000osbo_v1c2
|last=Osborne |first= Milton E.
|publisher=Allen &amp; Unwin
|edition=9th
|year=2004
|isbn=1-74114-448-5}}
* {{cite book
|title=The Report: Philippines 2009
|last=Oxford Business Group
|publisher=Oxford Business Group
|year=2009
|isbn=978-1-902339-12-2}}
* {{cite book
|last=Price |first= Michael G.
|year= 2002
|title= America at War: the Philippines, 1898–1913
|url=https://archive.org/details/americaatwarphil0000unse |location=Westport, CT
|publisher= Greenwood
|isbn= 0-275-96821-9}}
* {{cite book
|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania
|last1=Ring |first1= Trudy|last2= Salkin|first2= Robert M.|last3=La Boda|first3=Sharon
|publisher=Taylor &amp; Francis
|year=1996
|isbn=1-884964-04-4}}
* {{cite book
|last=Rottman |first= Gordon L.
|year= 2002
|title= World War 2 Pacific Island Guide – A Geo-Military Study
|location=Westport, CT
|publisher= Greenwood Press
|isbn=0-313-31395-4}}
* {{cite book
|title=Philippines
|url=https://archive.org/details/isbn_9781741042894
|last1=Rowthorn |first1= Chris|last2= Bloom|first2=Greg
|edition=9th
|publisher=Lonely Planet
|year=2006
|isbn=1-74104-289-5}}
* {{cite book
|title=Prehispanic Source Materials for the Study of Philippine History
|url=https://archive.org/details/prehispanicsourc0000scot
|last=Scott |first= William Henry
|publisher=New Day Publishers
|year=1984
|location=Quezon City
|isbn=9711002272}}
* {{cite book
|title=Barangay: Sixteenth-century Philippine Culture and Society
|url=https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot
|last=Scott |first= William Henry
|publisher=Ateneo de Manila University Press
|year=1994
|isbn=9715501354}}
* {{cite book
|last= Solheim |first= Wilhelm G., II
|year= 2006|title=Archeology and Culture in Southeast Asia
|publisher=University of the Philippines Press
|isbn= 9789715425087}}
* {{cite book
|title=The Spanish Lake – The Pacific since Magellan|volume= I
|chapter= Magellan's Successors: Loaysa to Urdaneta. Two failures: Grijalva and Villalobos
|last=Spate |first= Oskar H. K.
|publisher=Taylor &amp; Francis
|year=1979
|isbn=0-7099-0049-X}}
* {{cite book
|title=The Cambridge History of Southeast Asia
|volume= 1|chapter= Part Two – From c. 1500 to c. 1800
|last=Tarling |first= Nicholas
|publisher=Cambridge University Press
|location=Cambridge, RU
|year=1999|isbn=0-521-66370-9}}
* {{cite book
|title=The Cambridge History of Southeast Asia
|chapter= From World War II to the Present|volume= 4
|last=Tarling |first= Nicholas
|publisher=Cambridge University Press
|year=2000|isbn=0-521-66372-5}}
* {{cite book
|title=Philippines
|last1=Tople |first1=Lily Rose R.|last2=Nonan-Mercado|first2= Detch P.
|publisher=Marshall Cavendish
|year=2002
|isbn=0-7614-1475-4}}
* {{cite book
|last=Ure |first= John
|title=Telecommunications Development in Asia
|url=https://archive.org/details/telecommunicatio0000unse_b6i5 |publisher=Hong Kong University Press
|year=2008
|isbn=9789622099036}}
* {{cite book
|title=Philippine Political and Cultural History
|url=https://archive.org/details/philippinepoliti0001unse
|last=Zaide |first= Gregorio F.
|publisher=Philippine Education Co
|year=1957}}
* {{cite book
|title=Philippines: From Crisis to Opportunity : Country Assistance Review
|url=https://archive.org/details/philippinesfromc0000zani
|last=Zanini |first=Gianni
|publisher=World Bank Publications
|year=1999
|isbn=0-8213-4294-0}}
* {{cite book
|title=Authentic Though not Exotic: Essays on Filipino Identity
|last=Zialcita |first= Fernando Nakpil
|publisher=Ateneo de Manila University Press
|location=Quezon City
|year=2005
|isbn=9715504795}}
* {{cite book
|title=The Ethnic Food Lover's Companion: Understanding the Cuisines of the World
|url=https://archive.org/details/ethnicfoodlovers0000ziba
|last=Zibart |first= Eve
|publisher=Menasha Ridge Press
|year=2001
|isbn=0-89732-372-6}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline|Philippines}}
{{Wikivoyage-inline|Philippines}}
;Gobierno
* [http://www.gov.ph/ Opisial a website ti Republika ti Filipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ |date=2012-01-01 }}
* [https://www.senate.gov.ph/ Opisial a website ti Senado ti Filipinas]
* [http://www.congress.gov.ph/ Opisial a website ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas]
* [http://www.judiciary.gov.ph/ Opisial a website ti Korte Suprema ti Filipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501153506/http://www.judiciary.gov.ph/ |date=2018-05-01 }}
* [http://www.bsp.gov.ph/ Opisial a website ti Bangko Sentral ng Pilipinas (Banko Sentral ti Filipinas)]
* [http://www.neda.gov.ph/ Opisial a website ti Turay ti Nailian nga Ekonomia ken Panagdur-as (NEDA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160804003832/http://www.neda.gov.ph/ |date=2016-08-04 }}
* [http://www.bas.gov.ph/ Opisial a website ti Opsina ti Estadistika ti Agrikultura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104041657/http://www.bas.gov.ph/ |date=2011-11-04 }}
* [http://www.pnp.gov.ph/ Opisial a website ti Nailian a Pulis ti Filipinas (PNP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170712170542/http://www.pnp.gov.ph/ |date=2017-07-12 }}
* [http://www.tourism.gov.ph/ Opisial a website ti Departamento ti Turismo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613011440/http://www.tourism.gov.ph/ |date=2006-06-13 }}

{{ASEAN}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Pagpagilian ken terteritorio ti Abagatan a daya nga Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Filipinas| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Espania]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1565]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1898]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1946]]</text>
      <sha1>kwgljw15bsk9iny22uv4q9h2ay6e058</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Federico Garcia Lorca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>342</id>
    <revision>
      <id>406624</id>
      <parentid>399654</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="a9l2q6fu426g5eh6bkxrdu7llmfbeky" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Federico García Lorca
| image        = Federico García Lorca. Huerta de San Vicente, Granada.jpg
| imagesize    =
| alt          =
| caption      = Ni García Lorca idi 1932
| pseudonym    =
| birth_name   = Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca
| birth_date   = {{Petsa ti pannakaipasngay|df=yes|1898|6|5}}
| birth_place  = [[Fuente Vaqueros]], [[Probinsia ti Granada|Granada]], [[Andalusia]], [[Restorasion (Espania)|Espania]]
| death_date   = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1936|8|19|1898|6|5}}
| death_place  = Iri asideg ti [[Alfacar]], Granada, [[Maikadua a Republika ti Espania|Espania]]
| occupation   = Dramaturgo, mannaniw, direktor ti teatro
| nationality  = Espaniol
| parents      = Federico García Rodríguez&lt;br/&gt;Vicenta Lorca Romero
| movement     = [[Henerasion ti '27]]
| notable_works =
| awards       =
| signature    = Federico García Lorca signature.svg
| website      =
| portaldisp   =
}}

Ni '''Federico García Lorca''' (5 Hunio 1898 – 19 Agosto 1936)) ket maysa nga [[Tattao nga Espaniol|Espaniol]] a mannaniw ken dramaturgo, ken malaglagip met kas [[pintor]], [[pianista]], ken [[kompositor]]. Iti tawenna a 38, pinapatay dagiti Nacionalista a partisano iti rugi ti [[Gubat a Sibil iti Espania]]. Mabigbig ita ni Lorca kas maysa kadagiti naindaklan nga artista ti moderno nga [[Espania]].

== Kangrunaan nga obra ==

=== Daniw ===

* ''Impresiones y paisajes'' (&quot;Impressions and Landscapes&quot;, 1918)
* ''Libro de poemas'' (&quot;Libro ti dandaniw&quot;, 1921)
* ''Canciones'' (&quot;Kankanta&quot;, 1927)
* ''Primer romancero gitano'' (&quot;Kankanta ti gitano&quot;, 1928)
* ''Poema del cante jondo'' (&quot;Daniw ti nauneg a kanta&quot;, 1931)
* ''Sonetos del amor oscuro'' (&quot;Dagiti soneto ti nasipnget nga ayat&quot;, 1935)
* ''Primeras canciones'' (&quot;Umuna a kankanta&quot;, 1936)
* ''Poeta en Nueva York'' (&quot;Mannaniw iti Nueva York&quot; naipablaak idi 1940, immuna a naipatarus iti English kas &quot;[[A Poet in New York]]&quot;, 1988)

=== Teatro ===

* ''El maleficio de la mariposa'' (&quot;Ti dakes a kayaw ti kulibangbang&quot;: naisurat idi 1919-20, umuna a nayentablado idi 1920)
* ''Mariana Pineda'' (naisurat idi 1923-25, umuna a nayentablado idi 1927)
* ''La zapatera prodigiosa'' (&quot;Ti nakakaskasdaaw nga asawa ti sapatero&quot;: naisurat idi 1926-30, umuna a nayentablado idi 1930, nabaliwan idi 1933)
* ''Amor de Don Perlimpín con Belisa en su jardín'' (&quot;Ti ayat ni Don Perlimpín ken ni Belisa iti hardin&quot;: naisurat idi 1928, umuna a nayentablado idi 1933)
* ''Bodas de sangre'' (&quot;Boda ti dara&quot;: naisurat idi 1932, umuna a nayentablado idi 1933)
* ''Yerma'' (naisurat idi 1934, umuna a nayentablado idi 1934)
* ''Doña Rosita la soltera'' (&quot;Ni Doña Rosita a baak&quot;: naisurat idi 1935, umuna a nayentablado idi 1935)
* ''Retablillo de Don Cristóbal'' (&quot;Ti retablillo ni Don Cristóbal&quot;: written 1931, umuna a nayentablado idi 1935)
* ''Los títeres de Cachiporra'' (&quot;Dagiti papet a Billy-Club&quot;: naisurat idi 1928, umuna a nayentablado idi 1937)
* ''Así que pasen cinco años'' (&quot;Idi lima a tawen ti limmabas&quot;: naisurat idi 1931, umuna a nayentablado idi 1945)
* ''La casa de Bernarda Alba'' (&quot;Ti pagtaengan ni Bernarda Alba&quot;: naisurat idi 1936, umuna a nayentablado idi 1945)
* ''El público'' (&quot;Ti publico&quot;: naisurat idi 1930-1936, umuna a nayentablado idi 1972)
* ''Comedia sin título'' (&quot;Awanan titulo a comedia&quot;: naisurat idi 1936, umuna a nayentablado idi 1986)

=== Ababa a drama ===

* ''El paseo de Buster Keaton'' (&quot;Napan nagpagnapagna ni Buster Keaton&quot;, 1928)
* ''La doncella, el marinero y el estudiante'' (&quot;Ti balasang, ti marinero ken ti estudiante&quot;, 1928)
* ''Quimera'' (&quot;Dream&quot;, 1928)

=== Eskritu ti pelikula ===

* ''Viaje a la luna'' (&quot;Viaje iti bulan&quot;, 1929)

== Dagiti nagibasaran ==
* {{Book reference | author=Gibson, Ian | title=Federico García Lorca: A Life | url=https://archive.org/details/federicogarcialo0000gibs_x8k1 | publisher=London: Faber &amp; Faber | year=1990 | ISBN=0-571-14224-9}}
* {{Book reference | author=Stainton, Leslie | title=Lorca: A Dream of Life | url=https://archive.org/details/lorca00lesl | publisher=London: Farrar Straus &amp; Giroux | year=1999 | ISBN=0-374-19097-6}}
* {{Book reference | author=Doggart, Sebastian &amp; Michael Thompson | title=Fire, Blood and the Alphabet: One Hundred Years of Lorca | url=https://archive.org/details/firebloodalphabe0000unse | publisher=Durham: University of Durham | year=1999 | ISBN=0-907310-44-3}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Federico García Lorca}}
{{wikiquote-inline|Federico García Lorca}}
* [http://www.cyberspain.com/passion/lorca.htm Lorca on CyberSpain.com] with photographs
* [http://boppin.com/lorca/ Lorca biography on boppin.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114160253/http://boppin.com/lorca/ |date=2011-11-14 }} with photo and translations of some poems
* [http://www.esflamenco.com/scripts/news/esnews.asp?frmIdPagina=381 Federico García Lorca in flamenco] The intense relationship between the poet from Granada and this universal art form

{{bio-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Garcia Lorca, Federico}}
[[Kategoria:1898 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1936 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>a9l2q6fu426g5eh6bkxrdu7llmfbeky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dagiti pagsasao ti Filipinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583</id>
    <revision>
      <id>406535</id>
      <parentid>405715</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34097" sha1="29rwvh1cqy61jgpg6wbgcatzva80hs1" xml:space="preserve">{{para iti|pamilia ti pagsasao|Sasao a Filipino}}
{{Infobox sasao ti pagilian
| country    = Filipinas
| image      = Phillanguages.jpg
| image size = 275px
| caption    = Mapa dagiti kangrunaan nga [[Etnolingnguistika|etnolingnguistiko]] a grupo ti Filipinas
| official   = [[Pagsasao a Filipino|Filipino]] ([[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]]) ken [[Ingles a Filipino|Ingles]]{{refn|Constitution of the Philippines 1987,&lt;ref name=philconst&gt;{{cite web|url=http://www.gov.ph/constitutions/1987-constitution/|title=The Constitution of the Republic of the Philippines – GOVPH|publisher=|access-date=2016-10-06|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617132725/http://www.gov.ph/constitutions/1987-constitution/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Article XIV, Section 7.|name=philconstXIV-7}}
| national   = [[Pagsasao a Filipino|Filipino]]{{refn|Constitution of the Philippines 1987,&lt;ref name=philconst /&gt; Article XIV, Section 6.|name=philconstXIV-6}}
| regional       =  {{hlist |
 | [[Pagsasao nga Aklanon|Aklanon]]
 | [[Pagsasao a Bikol Sentral|Bikol]]
 | [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]]
 | [[Pagsasao a Chabacano|Chavacano]]
 | [[Pagsasao a Hiligaynon|Hiligaynon]]
 | [[Pagsasao nga Ibanag|Ibanag]]
 | [[Pagsasao nga Ilokano|Ilokano]]
 | [[Pagsasao nga Ibatan|Ibatan]]
 | [[Pagsasao a Kapampangan|Kapampangan]]
 | [[Pagsasao a Kinaray-a|Kinaray-a]]
 | [[Pagsasao a Maguindanao|Maguindanao]]
 | [[Pagsasao a Maranao|Maranao]]
 | [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]]
 | [[Pagsasao a Sambal|Sambal]]
 | [[Pagsasao a Surigaonon|Surigaonon]]
 | [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]]
 | [[Pagsasao a Tausug|Tausug]]
 | [[Pagsasao a Waraywaray|Waraywaray]]
 | [[Pagsasao a Yakan|Yakan]]&lt;ref name=&quot;7 mother tounges&quot;&gt;[http://www.gmanetwork.com/news/story/317280/news/nation/deped-adds-7-languages-to-mother-tongue-based-education-for-kinder-to-grade-3 DepEd adds 7 languages to mother tongue-based education for Kinder to Grade 3]. GMA News. Hulio 13, 2013.&lt;/ref&gt;
 }}
| foreign        = {{hlist |
 | [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]
 | [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]
 | [[Pagsasao a Hapon|Hapon]]
 | [[Pagsasao nga Insik|Insik]]
 | [[Pagsasao a Tamil|Tamil]]
 | [[Pagsasao a Koreano|Koreano]]
 | [[Pagsasao a Malayo|Malayo]]
 }}
| sign           = [[Pagsasao a Senias a Filipino]]
| keyboard       = [[QWERTY]]
| keyboard image = [[Papeles:KB United States-NoAltGr.svg|200px]]
}}

Adda dagiti agarup a 120 aginggana kadagiti 175 a pagsasao idiay [[Filipinas]], depende iti pamay-an ti pannakaidasig.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=McFarland, C. D. |year=1993 |title=Subgrouping and Number of Philippine Languages |postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; Ti uppat ket dagiti saanen a naisasao. Gangani amin ket [[sasao a Malayo-Polinesio]], bayat a ti maysa ket [[Pagsasao a Chabacano|Chavacano]], ti maysa a [[pagsasao a kreol|kreol]] a naibatay iti [[Sasao a Romanse|pagsasao a Romanse]].  Ti dua ket opisial (Ingles ken Filipino), bayat a (manipud idi 2015) sangapulo ket siam ket dagiti opisial a [[Listaan dagiti rehional a pagsasao idiay Filipinas|katakunaynay a pagsasao]].&lt;ref name=&quot;7 mother tounges&quot; /&gt;&lt;ref&gt;The regional languages are the auxiliary official languages in the regions and shall serve as auxiliary media of instruction therein... Article XIV Section 7.&lt;/ref&gt;  No mairaman dagiti agsasao iti maikadua a pagsasao, ad-adu dagiti agsasao iti Filipino ngem iti Ingles idiay Filipinas.&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/country/ph/languages/ Dagiti Pagsasao ti Filipinas]&lt;/ref&gt;

Inbagbaga ti [[Komisyon sa Wikang Filipino]] dagiti 135 nga adda a sasa a Filipino iti pagilian babaen ti bukodna a mapa iti Atlas Filipinas a naipablaak idi 2014.

Dagiti indihenio a sinuratan ti Filipinas ([[Alpabeto a Kulitan|Kulitan]], [[Baybayin]], [[Tagbanwa]] ken dadduma pay) ket manmanoda a maus-usar; imbes ket,  ti sasao a Filipino ket naisursurat ita nga aldaw  iti [[sinuratan a Latin]] gapu iti kolonial a panagsanay ti Espaniol ken Amerikano. Maus-usar pay ti [[sinuratan nga Arabiko]] kadagiti lugar ti Muslim kadagiti sangkabassit a lugar idiay akin-abagatan a Filipinas. Addaita ti agdama a tiganay iti pagilian a mangipasa iti ''Burador a Linteg ti Baybayin'', nga opisial a mangirangarang ti [[Baybayin]] a kas ti nailian a sinuratan ti panagsurat iti pagilian a maikuyog ti sinuratan a Latin. Ti Filipinas laeng ti pagilian iti  [[ASEAN]] a saan nga opisial nga agusar iti ania man kadagiti bukodna a tradisional a sinuratan a panagsurat.

== Dagiti nailian ken opisial a pagsasao ==
Ti [[Batay-linteg ti Filipinas ti 1987|batay-linteg ti 1987]] ket mangirangarang ti [[Pagsasao a Filipino|Filipino]] a kas ti nailian a pagsasao ti pagilian. Ti [[Pagsasao a Filipino|Filipino]] ken ti [[Ingles a Filipino|Ingles]] ket opisialda a pagsasao, nga agraman iti pannakabigbig dagiti rehional a pagsasao akas katakunaynay nga opisial kadagiti respetiboda a rehion, a mairaman ti [[Pagsasao nga Aklanon|Aklanon]], [[Pagsasao a Bikol Sentral|Bikol]], [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]], [[Pagsasao a Chabacano|Chavacano]], [[Pagsasao a Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Pagsasao nga Ibanag|Ibanag]], [[Pagsasao nga Ilokano|Ilokano]], [[Pagsasao nga Ibatan|Ibatan]], [[Pagsasao a Kapampangan|Kapampangan]], [[Pagsasao a Kinaray-a|Kinaray-a]], [[Pagsasao a Maguindanao|Maguindanao]], [[Pagsasao a Maranao|Maranao]], [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]], [[Pagsasao a Sambal|Sambal]], [[Pagsasao a Surigaonon|Surigaonon]], [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]], [[Pagsasao a Tausug|Tausug]], [[Pagsasao a Waraywaray|Waraywaray]], ken [[Pagsasao a Yakan|Yakan]]. Ti [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]] ken [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] ket maital-oda a kas pagpilian ken boluntario laeng.&lt;ref&gt;'''Article XIV, Sec 7''': For purposes of communication and instruction, the official languages of the Philippines are Filipino and, until otherwise provided by law, English. The regional languages are the auxiliary official languages in the regions and shall serve as auxiliary media of instruction therein. Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis.&lt;/ref&gt;

Ti [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]] ket isuidi ti nailian ken opisial apagsasao ti pagilian kadagiti napalabas nga ad-adu ngem tallo a siglo babaen ti turay ti kolonial nga Espaniol, ken nagbalin a [[lingua franca]] ti Filipinas kadagitisiglo ti maika-19 ken nasapa a maika-20. Idi 1863 ti maysa nga opisial a bilin ti Espaniol ket nagipaammo iti [[unibersal nga edukasion]], a nagpartuat iti libre a publiko a panagadal iti [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]].&lt;ref name=PhilCS-Edu&gt;{{cite web|url=http://countrystudies.us/philippines/53.htm|title=Philippines – EDUCATION|publisher=|accessdate=Marso 15, 2015}}&lt;/ref&gt; Daytoy pay idi ti pagsasao ti [[Yaalsa ti Filipino]], ken ti [[Batay-linteg ti Malolos]] idi 1899 nga epektibo a nagirangarang iti daytoy a kas ti opisial a pagsasao ti [[Umuna a Republika ti Filipinas]].&lt;ref&gt;Article 93 of the [[Batay-linteg ti Malolos|Malolos Constitution]] reads, &quot;Art. 93. The use of languages spoken in the Philippines shall be optional. This use cannot be regulated except by virtue of law, and solely for acts of public authority and in the courts. For these acts the Spanish language will be used in the meantime.&quot;&lt;/ref&gt; Ni [[José Rizal]], ti nailian a bannuar ket kaaduan a nagsurat kadagiti obrana iti Espaniol. Ni Luciano de la Rosa ket nangipundar a ti Espaniol ket naisasao idi babaen ti dagup a 60% iti populasion idi nasapa a maika-20 a siglo a kas ti umuna, maikadua wenno maikatlo a pagsasao. Kalpasan ti panagsakop ti Amerikano ti Filipinas ken ti panagusar ti Ingles, nagin-inut a bimmassit ti panagusar ti Espanioly, a naipangpangruna kadagidi tawen ti 1940.

== Dagiti indihenio a pagsasao ==
[[Papeles:Philippine languages per region.png|thumb|upright=0.9|Dagiti nangruna a pagsasao babaen ti rehion. Dagiti rehion a namarkaan iti diamente ket mangibaga ti pagsasao a mangbukel laeng bassit iti populasion.]]
Segun ti [[Ethnologue]], ti dagup dagiti 182 a patneng a pagsasao ket naisasaoda iti pagilian ken uppat kadagitoy a pagsasao ket naidasigda akas awanen: Dicamay Agta, Katabaga, [[Pagsasao a Tayabas Ayta|Tayabas Ayta]] ken Villaviciosa Agta.&lt;ref name=Ethnologue&gt;{{cite web |editor-last1=Lewis |editor-first1=M. Paul |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |last3=Fennig |first3=Charles D. |date=2015 |url=http://www.ethnologue.com/country/PH |title=Ethnologue: Languages of the World |edition=18 |location=Dallas, Texas |publisher=SIL International}}&lt;/ref&gt; Malaksid iti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]], [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]], ken dagiti [[Dagiti karuay ti Insik|karuay ti Insik]] ([[Hokkien a Filipino]], [[Insik a Yue|Kantones]], ken [[Insik a Mandarin|Mandarin]]),ken [[Pagsasao a Chabacano|Chavacano]], amin dagiti pagsasao ket tagikua ti [[Sasao a Malayo-Polinesio|pamilia ti pagsasao a Malayo-Polinesio]].

Adda dagiti 13 nga indihenio a pagsaao nga ddaan iti saan a basbassit ngem maysa a riwriw a patneng nga agsasao: ti [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]], [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]], [[Pagsasao nga Ilokano|Ilokano]], [[Pagsasao a Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Pagsasao a Waraywaray|Waraywaray]], [[Pagsasao a Kapampangan|Kapampangan]], [[Pagsasao a Bikol Sentral|Bikol Sentral]], [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]], [[Pagsasao a Maranao|Maranao]], [[Pagsasao a Maguindanao|Maguindanao]], [[Pagsasao a Kinaray-a|Kinaray-a]], ken [[Pagsasao a Tausug|Tausug]]. Maysa wenno ad-adu kadagitoy ket patneng a naisasao iti ad-adu ngem 90% iti populasion.

Ti [[Sasao a Filipino|pamilia ti sasao a Filipino]] nga inlasin babaen ni [[Robert Blust]] ket mangiraman kadagiti pagsasao ti amianan a [[Sulawesi]] ken ti [[pagsasao a Yami]] ti [[Taiwan]], ngem sanna nga iraman ti [[sasao a Sama–Bajaw]] iti [[Purpuro ti Sulu]] ken dagiti pay daduma a [[sasao nga Amianan a Borneano]] a naisasao idiay akin-abagatan a [[Palawan]].

Ti [[Pagsasao nga Eskayano|Eskayano]] ket ti maysa nga artipisial a katakunaynay a pagsasao a napartuat a kas mangisimbolo iti pagilian ti [[Bohol]] kalpasan ti [[Gubat ti Filipino–Amerikano]]. Daytoy ket inus-usar babaen dagiti agarup a 500 a tattao.

=== Panagsinnaranay a pannakaawat ===
Ti sasao a Filipino ket masansana a tinawtawagan babaen dagiti Filipino a kas dagiti [[dialekto]], gapu daytoy ti reliko saan saan a hustoa bokabulario nga inus-usar iti literatura idi las-ud ti paset ti panawen ti Amerikano (1898–1946).&lt;!--&lt;ref name=Gonzalez1998 /&gt;--&gt; Bayat nga adda met dagiti ginasut a dialekto iti Filipinas, irepresenta dagitoy dagiti panagduduma dagiti saan a basbassit ngem 120 naisangayan a pagsasao, ken adu kadagitoy a pagsasao ket mangitalinaayda iti ad-adu a pagiddiatan ngem dagiti pagiddiatan dagiti napauten a pagsasao ti Europa a kas ti Pranses ken Espaniol.

Dagiti kaaduan a paggiddiatan dagiti pagsasao ket mabalin a makita kadagiti sumaganad a patarus iti [http://iloko.tripod.com/philproverb.html nailian a pasasao iti Filipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211100217/http://iloko.tripod.com/philproverb.html |date=2007-12-11 }}:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;background-color:white;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Pagsasao
! scope=&quot;col&quot; | Patarus
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Ilokano|Ilokano]]
| Ti tao nga saanna ammo ti tumaliaw iti naggapuanna ket saan a makadanon iti papananna.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Aklanon|Aklanon]]
| Ro uwa' gatan-aw sa anang ginhalinan hay indi makaabut sa anang ginapaeangpan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Asi|Asi (''Bantoanon'')]]
| Kag tawong waya giruromroma it ida ginghalinan, indi makaabot sa ida apagtuan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dialekto a Boholano|Binol-anon]]
| Sija nga dī kahibawng mulingi sa ijang gi-gikanan, dī gajud maka-abot sa ijang padul-ngan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Butuanon|Butuanon]]
| Kadtong dili kahibalo molingi sa iyang atubangan, sigurado jud ma dam-ag.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bikol ti Albay|Laud a Miraya Bikol (''Ligao'')]]
| Kan idi tatao magkiling sa inalian,idi makaabot sa papaidtuhan
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | Gubatnon Bikol (''Gubat'')
| An diri maaram mag-imud sa pinaghalian, diri makaabot sa pakakadtu-an.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bikol ti Albay|Buhinon Bikol (''Buhi'')]]
| Yu di nikiling sa pinagalinan, di makaantos sa pupuntahan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bikol|Aplaya a Bikol (''Canaman'')]]
| An dai tataong magsalingoy sa saiyang ginikanan, dai makakaabot sa padudumanan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bikol ti Albay|Daya a Miraya Bikol (''Daraga'')]]
| Su indi tataw makarumdom nung ginitan, indi makaabot sa adunan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bikol ti Albay|Laud a Miraya Bikol (''Oas'')]]
| Kan na taw na idi tataw mag linguy sa sanyang inalian, idi man maka abot sa sanyang paidtunan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bikol Rinconada|Bikol Riconada]] (''Iriga'')
| A dirî tattaoŋ maglīlî sa pinaŋgalinan, dirî makaaābot sa pig-iyānan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Masbatenio|Masbatenio]]
| An dili maaram maglingi sa ginhalian, kay dili makaabot sa kakadtuhan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Capiznon|Capiznon]]
| Ang indi kabalo magbalikid sa iya ginhalinan, indi makalab-ot sa iya palakadtuan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Cuyonon|Cuyonon]]
| Ang ara agabalikid sa anang ing-alinan, indi enged maka-abot sa anang papakonan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]]
| Kadtong dili kahibalo molingi sa iyang kagikan, dili makaabot sa iyang padulngan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Chabacano|Caviteño Chabacano]]
| Quien no ta bira cara na su origen no de incarsa na su destinacion.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Chabacano|Ternateño Chabacano]]
| Ay nung sabi mira i donde ya bini no di yega na destinasyon.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Chabacano|Zamboangueño Chavacano]]
| El Quien no sabe vira el cara na su origen, nunca llega na su destinación.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Ibanag|Ibanag]]
| I tolay nga ari mallipay ta naggafuananna, ari makadde ta angayanna.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | Ifuntok
| Nan Adi mang ustsong sinan narpuwan na, adi untsan isnan umayan na.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Itawit|Itawit]]
| Ya tolay nga mari mallipay tsa naggafuananna, mari makakandet tsa angayanna.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Hiligaynon|Hiligaynon (''Ilonggo'')]]
| Ang indi makahibalo magbalikid sang iya ginhalinan, indi makaabot sa iya padulungan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bajaw|Jama Mapun]]
| Soysoy niya' pandoy ngantele' patulakan ne, niya' ta'abut katakkahan ne.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Kapampangan|Kapampangan]]
| Ing e byasang malikid king kayang penibatan, e ya miras king kayang pupuntalan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Kinaray-a|Kinaray-a]]
| Ang indi kamaan magbalikid sa ana ginhalinan, indi makaabot sa ana paaragtunan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Manobo|Manobo (''Obo'')]]
| Iddos minuvu no konnod kotuig nod loingoy to id pomonan din, konna mandad od poko-uma riyon tod undiyonnan din.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Maranao|Maranao]]
| So tao a di matao domingil ko poonan iyan na di niyan kakowa so singanin iyan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Malayo|Malayo]]
| Orang yang melupakan asal-usulnya tak mungkin mencapai tujuannya.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]]
| Say toon agga onlingao ed pinanlapuan to, agga makasabi'd laen to.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Romblomanon|Romblomanon (''Ini'')]]
| Ang tawo nga bukon tigo mag lingig sa iya guinghalinan hay indi makasampot sa iya ning pagakadtoan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Botolan|Sambal (''Botolan'')]]
| Hay ahe nin nanlek ha pinag-ibatan, ay ahe makarateng ha lalakwen.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Sambal|Sambal]]
| Hay kay tanda mamanomtom ha pinangibatan, kay immabot sa kakaon.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Sangir|Sangil]]
| Tao mata taya mabiling su pubuakengnge taya dumanta su kadam tangi.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Sama|Sinama]]
| Ya Aa ga-i tau pa beleng ni awwal na, ga-i du sab makasong ni maksud na.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]
| El que no sabe mirar atrás, de donde viene, nunca llegará a su destino.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Surigaonon|Surigaonon]]
| Adton dili mahibayo molingi sa ija ing-gikanan, dili gajod makaabot sa ija pasingdan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sasao a Bisakol|Sorsoganon]]
| An diri mag-imud sa pinaghalian diri makaabot sa kakadtuan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Tagalog|Tayabas Tagalog]]
| {{lang|tl|Ang hindi maalam lumingon sa pinaroonan ay hindi makakarating sa paroroonan.}}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]]
| {{lang|tl|Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan.}}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Tausug|Tausug]]
| In di' maingat lumingi' pa bakas liyabayan niya, di' makasampay pa kadtuun niya.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Waraywaray|Waraywaray]] (''Leyte'')
| An diri maaram lumingi ha tinikangan, diri maulpot ha kakadtoan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Waraywaray|Waraywaray]] (''Akin-abagatan a{{nbsp}}Samar'')
| An diri maaram lumingi sa tinikangan, diri maulpot sa kakadtoan.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Yakan|Yakan]]
| Mang gey matau mamayam si bakas palaihan nen, gey tekka si papilihan nen.
|}

==== Panaggigidiat ti dialekto ====
Ti gatad ti panaggigiddiat dagiti daialekto ket agdumaduma manipud iti baetan dagiti pagsasao. Dagiti pagsasao a kas ti Tagalog, Kapampangan ken Pangasinan ket ammo nga adaan iti moderado a panaggigiddiat ti dialekto.

Kadagiti pagsasao ti [[Rehion ti Bicol]], nupay kasta, adda du a pagigiddiatan ti dialekto. Adda dagiti ili nga adda kadagiti bukodda a dialekto. Dita baba ket ti sentensia iti &quot;Napautka kadi nga adda idiay Tiendaan?&quot; a naipatarus kadagiti dadduma a karuay ti Bikol. Ti patarus ket sarunuen babaen ti dialekto ken ti maitunos a [[Sasao a Bikol|pagsasao]], ken ti siudad/ili idiay Bicol a nakaisasaoan. Ti kamaudian a patarus ket iti Tagalog.

* Haloy ka duman sa saodan? (Pagalagadan nga Aplaya a Bikol, ti dialekto ti [[pagsasao a Bikol Sentral|Bikol Sentral]]; [[Canaman, Camarines Sur]])
* Aloy ka duman sa saodan? (Magarao, ti karuay ti Aplaya a Bikol; [[Magarao, Camarines Sur]])
* Huray ka doon sa saodan? ([[Pagsasao a Bikol ti Pandan|Bikolano ti Akin-amia a Catanduanes wenno ''Bikol ti Pandan'']]; [[Pandan, Catanduanes]])
* Naəban ikā sadtō sāran? ([[Pagsasao a Bikol Rinconada|Bikol Rinconada]]; [[Siudad ti Iriga]])
* Nauban ikā sadtō sāran? ([[Pagsasao a Bikol Rinconada|Bikol Rinconada]]; [[Nabua, Camarines Sur]])
* Uban ika adto sa saod? (Libon, [[Pagsasao a Bikol ti Albay|Bikol ti Albay]]; [[Libon, Albay]])
* Naәgәy ika adto sa saran? (Buhinon, [[Pagsasao a Bikol ti Albay|Bikol ti Albayl]]; [[Buhi, Camarines Sur]])
* Eley ka idto sa sed? (Laud a Miraya Bikol, [[Pagsasao a Bikol ti Albay|Bikol ti Albay]]; [[Oas, Albay]])
* Na-alõy ika idto sa sâran/mercado?(Laud a  Miraya Bikol, [[Pagsasao a Bikol ti Albay|Bikol ti Albay]]; [[Polangui, Albay]])
* Naulay ka didto sa saran? (Daya a Miraya Bikol, [[Pagsasao a Bikol ti Albay|Bikol ti Albay]]; [[Daraga, Albay]])
* Dugay ka didto sa mercado? (Ticao, [[Pagsasao a Masbatenio|Masbatnio]]; [[Monreal, Masbate]])
* Awat ka didto sa plasa? (Gubat, [[Pagsasao a Sorsoganon|Akin-abagatan a Sorsogon]]; [[Gubat, Sorsogon]])
* Matagal ka ba roon sa pamilihan? ([[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]])

==== Tsart a panangiyasping ti sasao a Filipino ====
Dita baba ket ti tsart ti sasao a Filipino. Bayat nga adda dagiti suppiatan no ania dagiti maidasig a kas ''[[pagsasao]]'' ken no ania dagiti maidasig a kas ''[[dialekto]]'', ti tsart ket mangpasingked a ti kaaduan ket addaan iti panagpapada, ngem saanda a nga agsisinnaranay a maawatan. Naurnos dagitoy a pagsasao segun dagiti rehion a patneng a nakasasaonda (manipud iti amianan nga agpaabagatan, kalpasanna ti daya nga agpalaud).

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;background-color:white;&quot;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | Ilokano
! scope=&quot;col&quot; | maysa
! scope=&quot;col&quot; | dua
! scope=&quot;col&quot; | tallo
! scope=&quot;col&quot; | uppat
! scope=&quot;col&quot; | tao
! scope=&quot;col&quot; | balay
! scope=&quot;col&quot; | aso
! scope=&quot;col&quot; | niog
! scope=&quot;col&quot; | aldaw
! scope=&quot;col&quot; | baro
! scope=&quot;col&quot; | datayo
! scope=&quot;col&quot; |ania
! scope=&quot;col&quot; | ken
&lt;!-- See Talk page
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Sama|Sinama]]
| isa, correction-issa
| duwa
| tallu
| ampat- correction- mpat
| tao,- aa
| luma
| asu, ero
| coconut, correction-soka
| allaw, correction- ullow
| bagu, correction- baha-u
| kita
| iyon, correction-iyan
--&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Ibatan|Ibatan]]
| asa
| dadowa
| tatdo
| apat
| tao
| vahay
| chito
| niyoy
| araw
| va-yo
| yaten
| ango
| kan
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | Ifuntok
| əsang
| tswa
| Tulo
| əpat
| tacu
| Afong
| aso
| inyog
| acəw
| falu
| tsattaku
| ngag
| ya
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Ibanag|Ibanag]]
| tadday
| dua
| tallu
| appa'
| tolay
| balay
| kitu
| inniuk
| aggaw
| bagu
| sittam
| anni
|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Gaddang|Gaddang]]
| tata
| addwa
| tallo
| appat
| tolay
| balay
| atu
| ayog
| aw
| bawu
| ikkanetem
| sanenay
|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]]
| sakey
| duara
| talora
| apatira
| too
| abong
| aso
| niyog
| agew
| balo
| sikatayo
| anto
| tan/et
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Kapampangan|Kapampangan]]
| metung
| adwa
| atlu
| apat
| tau
| bale
| asu
| ngungut
| aldo
| bayu
| ikatamu
| nanu
| ampong/at
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[pagsasao a Tagalog|Tagalog]]
| isa
| dalawa
| tatlo
| apat
| tao
| bahay
| aso
| niyog
| araw
| bago
| tayo
| ano
| at
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bikol Sentral|Bikol Sentral]]
| saro
| duwa
| tulo
| apat
| tawo
| harong
| ayam
| niyog
| aldaw
| ba-go
| kita
| ano
| buda
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bikol Rinconada|Bikol Rinconada]]
| əsad
| darwā
| tolō
| əpat
| tawō
| baləy
| ayam
| noyog
| aldəw
| bāgo
| kitā
| onō
| ag, sagkəd, sakâ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bikol ti Albay|Laud a Miraya Bikol]]
| sad
| duwa
| tulo
| upat
| taw
| balõy
| ayam
| nuyog
| aldõw
| bâgo
| kita, sato
| uno
| dangan, mî, saka
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bikol ti Albay|Daya Miraya Bikol]]
| usad
| duwa
| tulo
| upat
| taw
| balay
| ayam
| nuyog
| aldaw
| bâgo
| kita, satun, kami
| uno
| dangan, mî, saka, kina
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Masbatenio|Masbatenio]]
| usad
| duha
| tulo
| upat
| tawo
| balay
| ido
| buko, lubi
| aldaw
| bag-o
| kita, kami, amon
| nano
| kag
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Romblomanon|Romblomanon]]
| isa
| duha
| tuyo
| upat
| tawo
| bayay
| ayam
| niyog
| adlaw
| bag-o
| kita, aton
| ano
| kag
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Asi|Bantoanon]]
| usa
| ruha
| tuyo
| upat
| tawo
| bayay
| iro
| nidog
| adlaw
| bag-o
| kita, ato
| ni-o
| ag
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Onhan|Onhan]]
| isya
| darwa
| tatlo
| apat
| tawo
| balay
| ayam
| niyog
| adlaw
| bag-o
| kita, taton
| ano
| ag
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Kinaray-a|Kinaray-a]]
| sara
| darwa
| tatlo
| apat
| taho
| balay
| ayam
| niyog
| adlaw
| bag-o
| kita, taten
| ano, iwan
| kag
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Hiligaynon|Hiligaynon]]
| isa
| duha
| tatlo
| apat
| tawo
| balay
| ido
| lubi
| adlaw
| bag-o
| kita
| ano
| kag
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]]
| usa
| duha
| tulo
| upat
| tawo
| balay
| iro
| lubi
| adlaw
| bag-o
| kita
| unsa
| ug
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Surigaonon|Surigaonon]]
| isa
| duha
| tuyo
| upat
| tao
| bayay
| idu
| Niyog
| adlaw
| bag-o
| kami
| unu
| sanan
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Waraywaray|Waraywaray]]
| usa
| duha
| tulo
| upat
| tawo
| balay
| ayam
| lubi
| adlaw
| bag-o
| kita
| ano
| ngan, ug
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Tboli|T'boli]]
| sotu
| lewu
| tlu
| fat
| tau
| gunu
| ohu
| lefo
| kdaw
| lomi
| tekuy
| tedu
|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Tausug|Tausug]]
| hambuuk
| duwa
| tu
| upat
| tau
| bay
| iru'
| niyug
| adlaw
| ba-gu
| kitaniyu
| unu
| iban
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]
| uno
| dos
| tres
| cuatro
| persona
| casa
| perro
| coco
| día
| nuevo
| nosostros
| que
| y/e
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Chabacano|Chavacano]]
| uno
| dos
| tres
| cuatro
| gente
| casa
| perro
| coco
| dia
| nuevo
| {{nowrap|Zamboangueño: nosotros/kame;}} {{nowrap|Bahra: mijotros/motros;}} {{nowrap|Caviteño: nisos}}
| cosá/ qué
| y/e
|}

Adda pay ti pagsasao nga insasao babaen dagiti [[tattao a Tao]] (ammo pay a kas Yami) ti [[Isla ti Orkidia]] ti [[Taiwan]] a  saan a nairaman iti pagsasao ti Filipinas.Ti pagsasaoda, ti [[Pagsasao a Yami|Tao]] (wenno Yami) ket paset ti [[sasao a Bataniko]] a mangiraman ti [[Pagsasao nga Ibatan|Ibatan]], Babuyan, ken Itbayat ti ''[[Batanes]]''.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;background-color:white;&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ilokano
! scope=&quot;col&quot; | maysa
! scope=&quot;col&quot; | dua
! scope=&quot;col&quot; | talloe
! scope=&quot;col&quot; | uppat
! scope=&quot;col&quot; | tao
! scope=&quot;col&quot; | balay
! scope=&quot;col&quot; | aso
! scope=&quot;col&quot; | niog
! scope=&quot;col&quot; | aldaw
! scope=&quot;col&quot; | baro
! scope=&quot;col&quot; | datayo
! scope=&quot;col&quot; | amia
! scope=&quot;col&quot; | ken
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Yami|Tao]]
| ása
| dóa (raroa)
| tílo (tatlo)
| ápat
| tao
| vahay
| gara
| ngata
| araw
| vayo
| tata
| vela
|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Ibatan|Ibatan]]
| asa
| dadowa
| tatdo
| apat
| tao
| vahay
| chito
| niyoy
| araw
| va-yo
| yaten
| ango
|
|}

=== Listaan dagiti agsasao iti tunggal maysa pagsasao ===
Dita baba ket ti karkulo ti populasion manipud itisenso ti Filipnas idi 2000 babaen ti [[Philippine Statistics Authority|Turay ti Estadistika ti Filipinas]] iti bilang dagiti Filipino nga agsasao kadagiti sumaganad nga 18 a pagsasao a kas patneng a pagsasao.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;background-color:white;text-align:right;&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Pagsasao
! scope=&quot;col&quot; | Dagiti patneng nga agsasao&lt;ref&gt;Philippine Census, 2000. Table 11. Household Population by Ethnicity, Sex and Region: 2000&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]]
| 26,387,855
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]]
| 21,340,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Ilokano|Ilokoano]]
| 7,779,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Hiligaynon|Hiligaynon]]
| 7,000,979
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Waraywaray|Waraywaray]]
| 3,100,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Kapampangan|Kapampangan]]
| 2,900,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Bikol Sentral|Bikol Sentral]]&lt;ref&gt;Lobel, Jason. ''An Satuyang Tataramon'' – Ethnologue. ''[[Pagsasao a Bikol Sentral|Bikol Sentral]]'' (Dagiti daialekto: Naga, Legazpi, Daet, Partido, and Virac)&lt;/ref&gt;
| 2,500,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]]
| 2,434,086
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Maranao|Meranaw]]
| 2,150,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Tausug|Tausug]]
| 1,822,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Maguindanao|Maguindanao]]
| 1,800,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Chabacano|Chavacano]]
| 1,200,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Kinaray-a|Kinaray-a]]
| 1,051,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Surigaonon|Surigaonon]]
| 1,000,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Masbatenio|Masbatenio]]
| 530,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Aklanon|Aklanon]]
| 520,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Ibanag|Ibanag]]
| 320,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao a Yakan|Yakan]]
| 110,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pagsasao nga Eskayano|Eskayano]]
| 500
|}

== Kitaen pay ==
* [[Alpabeto a Filipino]]
* [[Ortograpia a Filipino]]
* [[Sasao a Filipino]]

== Dagiti nagibasaran ==

{{fake heading|sub=3|Dagiti nota}}
{{Reflist}}

{{fake heading|sub=3|Dagiti sapasap a nagibasaran}}
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite web |title=Ethnologue report for Philippines |url=http://www.ethnologue.com/country/PH }}
* {{Cite book |author1=Lobel, Jason William  |author2=Wilmer Joseph S. Tria |title=An Satuyang Tataramon: A Study of the Bikol language |publisher=Lobel &amp; Tria Partnership Co. |year=2000 |isbn=971-92226-0-3}}
* {{Cite journal |author=Malcolm Warren Mintz |title=Bikol |journal=Facts About the World's Languages: an Encyclopedia of the World's Major Languages, Past and Present |year=2001 |pages= |isbn=0-8242-0970-2}}
* {{Cite book |author=Reid, Lawrence A. |title=Philippine minor Languages: Word lists and phonologies |url=https://archive.org/details/philippineminorl0000reid |publisher=University of Hawai'i Press |year=1971 |isbn=0-87022-691-6}}
* {{cite book |author=Rubino, Carl Ralph Galvez |title=Tagalog-English English-Tagalog Dictionary |url=https://archive.org/details/tagalogenglishen00rubi |publisher=Hippocrene Books |year=1998 |isbn=0-7818-0961-4}}
* {{Cite book |author=Rubino, Carl Ralph Galvez |title=Ilocano Dictionary and Grammar |url=https://archive.org/details/ilocanodictionar0000rubi |publisher=University of Hawai'i Press |year=2000 |isbn=0-8248-2088-6}}
* {{Cite web |author=Carl Ralph Galvez Rubino |title=The Philippine National Proverb |work=Translated into various Philippine languages |url=http://iloko.tripod.com/philproverb.html |accessdate=July 28, 2005 |archive-date=December 11, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211100217/http://iloko.tripod.com/philproverb.html |url-status=dead }}
* {{Cite book |author=Sundita, Christopher Allen |title=In Bahasa Sug: An Introduction to Tausug |work=Lobel &amp; Tria Partnership, Co. |year=2002 |isbn=971-92226-6-2}}
* {{Cite web |author=Christopher Sundita |title=Languages or Dialects? |work=Understanding the Native Tongues of the Philippines |url=http://www.geocities.com/csundita/filipiniana/rplanguages.html |accessdate=July 28, 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060616023054/http://www.geocities.com/csundita/filipiniana/rplanguages.html |archivedate=2006-06-16 }}
* {{Cite book |author=Yap, Fe Aldave |title=A Comparative Study of Philippine Lexicons |publisher=Institute of Philippine languages, Department of Education, Culture, and Sports |year=1977 |isbn=971-8705-05-8}}
* {{Cite journal |author=R. David Zorc |title=The Bisayan dialects of the Philippines: Subgrouping and reconstruction |journal=Pacific Linguistics |volume=C |issue=44 |year=1977 |pages= }}
* {{Cite journal |author=R. David Zorc |title=Hiligaynon |journal=Facts About the World's Languages: an Encyclopedia of the World's Major Languages, Past and Present |year=2001 |pages= }}
* {{Cite journal |author=Joseph Reylan B. Viray |title=Dagang Simbahan |journal=Makata International Journal of Poetry |volume=7 |issue=12 |year=2006}}
* {{Cite journal |author=Luciano de la Rosa |title=El Filipino: Origen y Connotación |journal=El renacimiento filipino |year=1960}}
{{Refend}}

== Adupay a mabasbasa ==
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=BZ4fbMPV3k0C&amp;pg=PA372&amp;lpg=PA372&amp;dq=exogenous+language |title=At War With Words |first=Mirjana N. |last=Dedaić |first2=Daniel N. |last2=Nelson |year=2003 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=3-11-017649-1 |accessdate=2007-10-04 |postscript=&lt;!--None--&gt;}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ata9lBT5euwC&amp;pg=PA31&amp;lpg=PA31&amp;dq=exogenous+language |title=Bilinguality and Bilingualism |first=Josiane F. |last=Hamers |year=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-64843-2 |accessdate=2007-10-04
|postscript=&lt;!--None--&gt;}}

== Dagiti silpo ti ruar ==
{{Refbegin}}
* [http://wika.pbworks.com/Maraming+Wika,+Matatag+na+Bansa+-+Chairman+Nolasco Ricardo Maria Nolasco iti dibersidad dagitipagsasao ti Filipinas]
* [http://www2.hawaii.edu/~reid/ Lawrence R. Reid] Panid ti web ni Dr. Lawrence A. Reid.
* [http://www.languagelinks.org/onlinepapers/fil_met.html Ti panagbalbaliws ti Filipno a kas nailian a Pagsasao] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506035605/http://www.languagelinks.org/onlinepapers/fil_met.html |date=2021-05-06 }}
* [http://iloko.tripod.com/ Carl Rubino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127211853/http://iloko.tripod.com/ |date=2021-01-27 }} panid tiweb ni Dr. Carl Rubino. Ti Filipino lingguista a nagadal iti sasao a Filipino.
{{Refend}}

[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Filipinas]]</text>
      <sha1>29rwvh1cqy61jgpg6wbgcatzva80hs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Listaan dagiti papa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1992</id>
    <revision>
      <id>406466</id>
      <parentid>404152</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128280" sha1="13ff2g1zxhz8egti75x268r8p03mxgd" xml:space="preserve">[[Papeles:Tafel paepste.jpg|thumb|Plake a mangipalpalagip kadagiti papa a naipunpon idiay [[Basilika ni San Pedro|ayan ni San Pedro]] (dagiti naganda iti Latin ken ti tawen a pannakaipunponda)]]

Daytoy a kronolohiko a '''listaan dagiti papa''' ket maipada ti naited idiay  ''[[Annuario Pontificio]]'' babaen ti paulo a &quot;I Sommi Pontefici Romani&quot; (Ti Kangatuan nga Obispo iti Roma), a malaksid kadagiti nalawag a naibaga a kas dagiti [[kontrapapa]]. Daytoy ket tinawen a naipablaak babaen ti [[Romano a Curia]], ti ''Annuario Pontificio'' ket saan nga agikabkabil kadagiti agsasaruno a bilang kadagiti papa, a nangibagbaga a saan a mabalin nga ikeddeng no ania a bangir ti nairepresenta kadagiti nadumaduma a panawen ti nainkalintegan a panagsasaruno, iti naisangsangayan a maipanggep ken ni [[Papa Leon VIII|Papa Leon]], [[Papa Benedicto V]] ken dagiti papa ti tengnga a maika-11 a siglo.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Annuario Pontificio 2012 |url=https://archive.org/details/annuariopontific0000aavv |date=2012 |publisher=Libreria Editrice Vaticana |isbn=978-88-209-8722-0 |location=Città del Vaticano |page=[https://archive.org/details/annuariopontific0000aavv/page/12 12] |language=it}}&lt;/ref&gt;

Ti 2001 edision ti ''Annuario Pontificio'' ket nangipakaamo kadagiti &quot;ganggani a 200 a panagitarimaan kadagiti adda a biograpia dagiti papa, manipud ken ni San Pedro aginggan ken ni Juan Pablo II&quot;. Dagiti natarimaan ket maipanggep kadagiti petsa, a naipangpangruna kadagiti immuna a dua a siglo, lugar a nakaipasngayan ken apelyido ti maysa a papa.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 Hunio 2001 |title=Corrections Made to Official List of Popes |trans-title=Dagiti Panagtarimaan ket Naaramid idiay Opisial a Listaan dagiti Papa |url=http://www.zenit.org/article-1597?l=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090119001522/http://www.zenit.org/article-1597?l=english |archive-date=2009-01-19 |access-date=21 Oktubre 2008 |website=ZENIT |language=en }}&lt;/ref&gt;

Ti termino a ''[[Papa (balikas)|papa]]'' ([[Pagsasao a Latin|Latin]]: ''papa'' &quot;ama&quot;) ket naus-usar kadagiti nadumaduma a Simbaan a mangibaga kadagiti kangatuan ng aespiruitual a dauloda (kas pagarigan ti [[Papa iti Koptiko nga Ortodokso a Simbaan iti Alehandria|Koptiko a Papa]]). Daytoy a titulo iti Ingles a pnag-usar ket kadawyan a mangitudo iti daulo ti Romano Katoliko a Simbaan. Ti Romano Katoliko a papa ket agus-usar kadagiti nadumaduma a titulo babaen ti tinawidan, a mairamn ti ''[[Papa]]'', ''[[Summus Pontifex]]'', ''[[Pontifex Maximus]]'', ken ''[[Servus servorum Dei]]''. Ti tunggal maysa a titulo ket nainayon idi babaen ti naisangsangayan a paspasamak ti pakasaritaan ket saan a maipada kadagiti sabali a kalintegan ti papa, daytoy ket mabalin a mabalbaliwan.&lt;ref&gt;[http://www.newadvent.org/cathen/12260a.htm#V] Panipakauna a Pammadayaw iti Papa: dagiti titulo ken kayarigan.&lt;/ref&gt;

Ni [[Hermannus Contractus]] ket isu ti mabalin nga immuna a historiador a nagtultuloy a nanginumero dagiti papa. Ti listaanna ket nagpatingga idi 1049 ken ni [[Papa Leon IX]] a kas ti maika 154. Adda dagiti nadumaduma a panagbalbaliw a naaramid iti listaan idi las-ud ti maika-20 a siglo. Ni [[Kontrapapa Cristobal]] ket nabayagen a naipanunotan idi a kas nainkalintegan. Ni [[Papa-elektado Esteban]] ket naipanpanunotan idi a kas ti nainkalintegan babaen ti nagan a ''Esteban II'' aginggana idi 1961 nga edision, nga idi ket naborra. Urayno dagitoy a panagbalbaliw ket saanen a kontrobersial, adda dagiti moderno a listaan ket agiramramanda pay laeng iti daytoy nga &quot;immuna a Papa Esteban II&quot;. Daytoy ket mabalin a gapu ti pannakaibatay iti 1913 nga edision iti ''[[Katoliko nga Ensiklopedia]]'', a daytoy ket adda ti publiko a turayan.

{{TOC limit|limit=3}}

== Kronolohiko a listaan dagiti papa ==

=== Umuna – maika-5 a sigsiglo ===
==== Umuna a siglo ====
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;|Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;|Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;|Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;|Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;|Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;|Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;|Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|1
|33 – 64/67
|[[Papeles:Pope-peter pprubens.jpg|70px]]
|'''[[San Pedro]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''PETRUS'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Simon Pedro&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Shimon Kipha&lt;br /&gt;&lt;small&gt;CΙΜΗΟΝ ΚΗΦΑC&lt;br /&gt;&lt;/small&gt;ܫܶܡܥܽܘܢ ܟ݁ܺܐܦ݂ܳܐ&lt;br /&gt;(Simeon Kephas – Simon ti Bato)
|&lt;small&gt;[[Bethsaida]], [[Galilee|Galilea]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[Apostol (Kristiano)|Apostol]] ni Hesus nga isu ti nakaalaanna dagiti tulbek ti [[Pagarian iti Dios|Pagarian iti Langit ]], segun ti {{bibleverse|Matthew|16:18–19|}}. Naipapatay babaen ti nakabaliktad a panakailansa iti krus; aldaw arambakan ti ([[Rambakan dagiti Santo kada Pedro ken Pablo]]) 29&amp;nbsp;Hunio, ([[Tugaw ni San Pedro]]) 22&amp;nbsp;Pebrero. Binigbigan ti Katoliko a Simbaan a kas ti immuna nga Obispo iti Roma (Papa) nga indutokan babaen ni Kristo. Ken nairaraeman pay a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 29&amp;nbsp;Hunio.&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;EncChrPope&quot;&gt;{{Cite book |url=http://books.google.com/books/about/The_encyclopedia_of_Christianity.html?id=sCY4sAjTGIYC |title=Evangelisches Kirchenlexikon |date=2005 |publisher=William B. Eerdmans Publishing |isbn=0-8028-2416-1 |editor-last=Fahlbusch |editor-first=Erwin |volume=4 |location=Grand Rapids, Michigan |pages=272–282 |language=en |trans-title=Ti Ensiklopedia iti Kristianidad |chapter=Pope, Papacy |trans-chapter=Papa, Kinapapa |editor-last2=Bromiley |editor-first2=Geoffrey William |chapter-url=http://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PA272#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|2
|64/67(?) – 76/79(?)
|[[Papeles:Linus2.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Lino|Lino]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''LINUS'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Linus&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[Toskana|Tuscia]] (Tengnga a Toskana)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt; Rambakan nga aldaw ti 23 Septiembre. Ken nararaeman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 7 Hunio.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|3
|76/79(?) – 88/92
|[[Papeles:Interior of Chiesa dei Gesuiti (Venice) - sacristy - Papa Cleto - 1592-1593 - by Palma il Giovane.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Anacleto|Anacleto]]'''&lt;br /&gt;(Cletus)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''ANACLETUS'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Anacletus&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Mabalin a ti [[Gresia]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Namartir; rambakan nga aldaw ti 26 Abril. Nagkamalian idi a pinagbingayan iti Cleto ken Anacleto&lt;ref&gt;[http://www.newadvent.org/cathen/04012c.htm Ti maikapat a papa] Naipatungtungan idiay artikulo iti Clemente I&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|4
|88/92 – 97
|[[Papeles:Pope Clement I.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Clemente I|Clemente I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''CLEMENS'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Clement&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 23 Nobiembre. Nararaeman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 25 Nobiembre.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|5
|97/99 – 105/107
|[[Papeles:Evaristus.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Evaristo|Evaristo]]'''&lt;br /&gt;(Aristus)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''EVARISTUS'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Aristus&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[Belen]], [[Hudea]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 26 Oktubre&lt;/small&gt;
|}

==== Maika-2 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;|Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:3%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|6
| 105/107 – 115/116
| [[Papeles:Pope Alexander I.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Alejandro I|Alejandro I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''ALEXANDER'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Alexánder&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nararaeman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 16 Marso.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|7
| 115/116 – 125
| [[Papeles:SixtusI.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Sixto I|Sixto I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''XYSTUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma wenno Gresia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nararaeman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 10 Agosto.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|8
| 125 – 136/138
| [[Papeles:Saint PopeTelesphorus.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Telesporo|Telesporo]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''TELESPHORUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Gresia&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|9
| 136/138 – 140/142
| [[Papeles:Hyginus.jpg|70px|]]
| '''San [[Papa Higinio|Higinio]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''HYGINUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Gresia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Tinawtawid a namartir; rambakan nga aldaw ti 11 Enero&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|10
| 140/142 – 155
| [[Papeles:Pope Pius I.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Pio I|Pio I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''PIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Aquileia]], Friuli, Italia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Namartir babaen ti espada; rambakan nga aldaw ti 11 Hulio&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|11
| 155–166
| [[Papeles:Papa Aniceto cropped.jpg|70px|]]
| '''San [[Papa Aniceto|Aniceto]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''ANICETUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Homs|Emesa]], Siria&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Tinawtawid a namartir; rambakan nga aldaw ti 17 Abril&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|12
| ''c.''166 – 174/175
| [[Papeles:Soter.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Sotero|Sotero]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''SOTERIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Fondi]], Lazio, Italia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Tinawtawid a namartir; rambakan nga aldaw ti 22 Abril&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|13
| 174/175 – 189
| [[Papeles:Eleutherius.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Eleuterio|Eleuterio]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''ELEUTHERIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Nicopolis|Nicopoli]], Epyrus&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Tinawtawid a namartir; rambakan nga aldaw ti 6 Mayo&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|14
| 189 – 198/199
| [[Papeles:A mosaic representing Victor I, 14th Pope of the Catholic Church.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Victor I|Victor I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''VICTOR'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Amianan nga Aprika|Akin-amianan nga Aprika]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|15
| 199–217
| [[Papeles:Saintz05.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Ceferino|Ceferino]]'''&lt;br /&gt;(Zephyrin)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''ZEPHYRINUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|}

==== Maika-3 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|16
| ''c.''217 – 222/223
| [[Papeles:CalixtusI.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Calixto I|Calixto I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''CALLISTUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Espana&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Namartir; rambakan nga aldaw ti 14 Oktubre&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|17
| 222/223 – 230
| [[Papeles:UrbanI.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Urbano I|Urbano I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''URBANUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], rambakan nga aldaw ti 25 Mayo.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|18
| 21 Hulio 230&lt;br /&gt;– 28 Septiembre 235&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(5 tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Pontian.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Ponciano|Ponciano]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''PONTIANUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Immuna a nagikkat iti opisina kalpasan ti pannakatalawna idiay Sardinia babaen ni Emperador [[Maximinus Thrax]]. Ti ''[[Liberiano a Katologo]]''ket nangirehistro ti ipupusayna iti 28 Septiembre 235, ti kasapaan a husto a petsa iti pakasaritaan ti papa.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mcbrien |first=Richard P. |url=http://books.google.com/books?id=LD59jfaKEIsC&amp;pg=PA30 |title=The Pocket Guide to the Popes |date=2006 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-113773-0 |location=New York, New York |pages=30–31 |language=en |trans-title=Ti Maibulsa a Pagsurotan kadagiti Papa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Chronography of 354 AD. Part 13: Bishops of Rome |trans-title=Ti Kronograpia iti 354 AD. Paset 13: Dagiti Obisbo ti Roma |url=http://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_13_bishops_of_rome.htm |access-date=6 Marso 2012 |website=tertullian.org |at=manipud ken ni Theosodr Mommsen, MGH Chronica Minora I (1892), pp.73–6 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|19
| 21 Nobiembre 235&lt;br /&gt;– 3 enero 236&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(44 nga al-aldaw)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Anterus.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Antero|Antero]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''ANTERUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Petilia Policastro – Calabria&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], rambakan nga aldaw ti 5 Agosto.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|20
| 10 Enero 236&lt;br /&gt;– 20 Enero 250&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(14 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Saint Fabian1.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Fabian|Fabian]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''FABIANUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 20 Enero. Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 5 Agosto.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|21
| 6/11 Marso 251&lt;br /&gt;– Hunio 253&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Heiliger Cornelius.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Cornelio|Cornelio]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''CORNELIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Natay a kas maysa a martir, babaen ti narigat unay a panagsagsagaba; rambakan nga aldaw ti 16 Septiembre&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|22
| 25 Hunio 253&lt;br /&gt;– 5 Marso 254&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(256 nga al-aldaw)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Lucius I.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Lucio I|Lucio I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''LUCIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 4 Marso&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|23
| 12 Mayo 254&lt;br /&gt;– 2 Agosto 257&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(3 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Stephen I.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Esteban I|Esteban I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''STEPHANUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Namartir babaen ti pannakaputol ti ulo; rambakan nga aldaw ti 2 Agosto. Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti kapadpada a rambakan nga aldaw.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|24
| 30/31 Agosto 257&lt;br /&gt;– 6 Agosto 258&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(340/341 nga alaldaw)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Sandro Botticelli - Sixte II.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Sixto II|Sixto II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''XYSTUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Gresia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Namartir babaen ti pannakputol ti ulo. Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan ti 10 Agosto.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|25
| 22 Hulio 259&lt;br /&gt;– 26 Disiembre 268&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(9 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Dionysius.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Dionisio|Dionisio]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''DIONYSIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Gresia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 26 Disiembre&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|26
| 5 Enero 269&lt;br /&gt;– 30 Disiembre 274&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(5 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:PopeFelixI.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Felix I|Felix I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''FELIX'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|27
| 4 Enero 275&lt;br /&gt;– 7 Disiembre 283&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(8 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Eutychian.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Eutiquiano|Eutiquiano]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''EUTYCHIANUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|28
| 17 Disiembre 283&lt;br /&gt;– 22 Abril 296&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(12 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:PCaius.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Cayo|Cayo]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''CAIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Namartir (segun ti sarsarita) Rambakan nga aldaw ti 22 Abril. Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 11 Agosto.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|29
| 30 Hunio 296&lt;br /&gt;– 1 Abril 304&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(7 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Marcellinus.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Marcelino|Marcelino]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''MARCELLINUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 26 Abril. Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 7 Hunio.&lt;/small&gt;
|}

==== Maika-4 a siglo ====
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;|Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;|Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;|Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;|Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;|Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;|Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;|Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|30
|308–309
|[[Papeles:Papa Marcelo I.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Marcelo I|Marcelo I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''MARCELLUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|31
|''c.''309 – ''c.''310
|[[Papeles:Eusebius.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Eusebio|Eusebio]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''EUSEBIUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|32
|2 Hulio 311&lt;br /&gt;– 10 Enero 314&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Miltiades.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Melquiades|Melquiades]]'''&lt;br /&gt;(Melchiades)&lt;small&gt;&lt;br /&gt;'''MILTIADES'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Aprika&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Immuna a papa kalpasan ti patingnga ti pannakarukma dagiti Kristiano babaen ti  [[Bilin ti Milan]] (313 AD) nga inpakdaar babaen ni [[Konstantino I (emperador)|Konstantino ti Natan-ok]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|33
|31 Enero 314&lt;br /&gt;– 31 Disiembre 335&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(21 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Sylvester I.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Silvestre I|Silvestre I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''SILVESTER'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Sant'Angelo a Scala]], [[Avellino]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 31 Disiembre. Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 2 Enero. [[Umuna a Konseho iti Nicaea]], 325.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|34
|18 Enero 336&lt;br /&gt;– 7 Oktubre 336&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(263 nga alaldaw)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Marcus (papa).jpg|70px]]
|'''San [[Papa Marcos|Marcos]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''MARCUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 7 Oktubre&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|35
|6 Pebrero 337&lt;br /&gt;– 12 Abril 352&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(15 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Iulius I.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Julio I|Julio I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''IULIUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|36
|17 Mayo 352&lt;br /&gt;– 24 Septiembre 366&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(14 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|
|'''[[Papa Liberio|Liberio]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''LIBERIUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Kaunaan a Papa a saan pay a nakanonado baben ti Romano a Simbaan. Nararaenman a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan ti 27 Agosto.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=St Liberius the Pope of Rome |url=http://ocafs.oca.org/FeastSaintsLife.asp?FSID=102408 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029032025/http://ocafs.oca.org/FeastSaintsLife.asp?FSID=102408 |archive-date=2012-10-29 |access-date=3 Enero 2022 |website=Orthodox Church in America |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|37
|1 Oktubre 366&lt;br /&gt;– 11 Disiembre 384&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(18 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Saintdamasus.png|70px]]
|'''San [[Papa Damaso I|Damaso I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''DAMASUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Idanha-a-Velha]], Portugal&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Patron ni [[Jerome|Jeronimo]], nagkomisionado ti [[Vulgata]] a pannakaipatarus ti Biblia. [[Konseho iti Roma]], 382.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|38
|11 Disiembre 384&lt;br /&gt;– 26 Nobiembre 399&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(14 a tatwtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Siricius.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Siricio|Siricio]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SIRICIUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|
|- valign=&quot;top&quot;
|39
|27 Nobiembre 399&lt;br /&gt;– 19 Disiembre 401&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tatwtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Anastasius I.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Anastasio I|Anastasio I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ANASTASIUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|}

==== Maika-5 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|40
| 22 Disiembre 401&lt;br /&gt;– 12 Marso 417&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(15 a twtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Innocentius I.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Inocencio I|Inocencio I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Visigoth|Visigodo]] [[Sako iti Roma (410)]] babaen ni [[Alariko I|Alariko]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|41
| 18 Marso 417&lt;br /&gt;– 26 Disiembre 418&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 a tawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Zosimus.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Zosimo|Zosimo]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ZOSIMUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Mesoraca – Calabria&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|42
| 28/29 Disiembre 418&lt;br /&gt;– 4 Septiembre 422&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(3 a tatwtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Boniface I.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Bonifacio I|Bonifacio I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BONIFACIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|43
| 10 Septiembre 422&lt;br /&gt;– 27 Hulio 432&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(9 a tatwtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Celestine1pope.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Celestino I|Celestino I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''COELESTINUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma, [[Lumaud nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan ti 8 Abril.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|44
| 31 Hulio 432&lt;br /&gt;– Marso/Agosto 440&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(~8 a tawtawen)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope-Sixtus-III.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Sixto III|Sixto III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SIXTUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|45
| 29 Septiembre 440&lt;br /&gt;– 10 Nobiembre 461&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(21 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Greatleoone.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Leon I|Leon I]]'''&lt;br /&gt;(Leon ti Natan-ok)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' MAGNUS&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Naawisna ni [[Attila the Hun|Atila ti Huno]] nga agsubli para iti panagrautna iti Italia. Rambakan nga aldaw ti 10 Nobiembre. Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 18 Pebrero.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|46
| 19 Nobiembre 461&lt;br /&gt;– 29 Pebrero 468&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(6 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Nuremberg chronicles - Hilarius, Pope (CXXXVIv).jpg|70px]]
| '''San [[Papa Hilario|Hilario]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HILARIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Sardinia]], [[Akinlaud nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|47
| 3 Marso 468&lt;br /&gt;– 10 Marso 483&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(15 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Sansimpliciopapa.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Simplicio|Simplicio]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SIMPLICIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Tivoli, Italia|Tivoli]], Italia&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|48
| 13 Marso 483&lt;br /&gt;– 1 Marso 492&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(8 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Felix3.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Felix III|Felix III]]''' (Felix II)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''FELIX''' Tertius (Secundus)&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Sagpaminsan a tinawtawagan a kas ni Felix II&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|49
| 1 Marso 492&lt;br /&gt;– 21 Nobiembre 496&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(4 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Papa Gelasio I.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Gelasio I|Gelasio I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GELASIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Aprika&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|50
| 24 Nobiembre 496&lt;br /&gt;– 19 Nobiembre 498&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(~2 a tawtawen)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Anastasius II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Anastasio II|Anastasio II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ANASTASIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|51
| 22 Nobiembre 498&lt;br /&gt;– 19 July 514&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(15 a tatwtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Simmaco - mosaico Santa Agnese fuori le mura.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Simaco|Simaco]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SYMMACHUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Sardinia]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|}

=== Maika-6 – maika-10 a sigsiglo ===
==== Maika-6 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|52
| 20 Hulio 514&lt;br /&gt;– 19 Hulio 523&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(~9 a tawtawen)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope hormisdas.png|70px]]
| '''San [[Papa Hormisdas|Hormisdas]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HORMISDUS'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;&amp;nbsp;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Frosinone]], Akin-abagatan a Lazio, Italia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Ama ni Papa Silverio&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|53
| 13 Agosto 523&lt;br /&gt;– 18 Mayo 526&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Papa Ioannes I.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Juan I|Juan I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Toskana]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|54
| 13 Hulio 526&lt;br /&gt;– 22 Septiembre 530&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(4 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Mosaic of Felix IV (III) in Santi Cosma e Damiano, Rome, Italy (527–530).jpg|70px]]
| '''San [[Papa Felix IV|Felix IV]]''' (Felix III)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''FELIX''' Quartus (Tertius)&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Samnium]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Sagpaminsan a tinawtawagan a kas ni Felix III&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|55
| 22 Septiembre 530&lt;br /&gt;– 17 Oktubre 532&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Boniface II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Bonifacio II|Bonifacio II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BONIFACIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma iti [[Ostrogodo]] a nagannak&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|56
| 2 Enero 533&lt;br /&gt;– 8 Mayo 535&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Johannes II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Juan II|Juan II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Secundus&lt;/small&gt;
| Mercúrius
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Immuna a papa a saan a nagus-usar ti kabukbukodan a nagan. Daytoy ket gapu ni [[Merkurio (mitolohia)|Merkurio]] a kas maysa a Romano a dios.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|57
| 13 Mayo 535&lt;br /&gt;– 22 Abril 536&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(346 nga alaldaw)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Agapitus I.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Agapito I|Agapito I]]'''&lt;br /&gt;(Agapitus)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''AGAPETUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma, [[Ostrogodo a Pagarian]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 22 Abril 20, Septiembre. Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 17 Abril.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|58
| 1 Hunio 536&lt;br /&gt;– 11 Nobiembre 537&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 a tawenr+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Silverius.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Silverio|Silverio]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SILVERIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Napatalaw; rambakan nga aldaw ti 20 Hunio, anak ni [[Papa Hormisdas]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|59
| 29 Marso 537&lt;br /&gt;– 7 Hunio 555&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(18 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Vigilius.jpg|70px]]
| '''[[Papa Vigilio|Vigilio]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''VIGILIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|60
| 16 Abril 556&lt;br /&gt;– 4 Marso 561&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(~5 a tawtawen)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Papeles:Pope Pelagius I.jpg|70px]]&lt;/small&gt;
| '''[[Papa Pelagio I|Pelagio I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PELAGIUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|61
| 17 Hulio 561&lt;br /&gt;– 13 Hulio 574&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(~13 a tawtawen)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Papa Joao III.jpg|70px]]
| '''[[Papa Juan III|Juan III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Tertius&lt;/small&gt;
| Catelinus
| &lt;small&gt;Roma, [[Akindaya nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|62
| 2 Hunio 575&lt;br /&gt;– 30 Hulio 579&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(4 a tatwtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Benedict I.jpg|70px]]
| '''[[Papa Benedicto I|Benedicto I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|63
| 26 Nobiembre 579&lt;br /&gt;– 7 Pebrero 590&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(10 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Papeles:PopePelagiusII.jpg|70px]]&lt;/small&gt;
| '''[[Papa Pelagio II|Pelagio II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PELAGIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|64
| 3 Septiembre 590&lt;br /&gt;– 12 Marso 604&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(13 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Gregorythegreat.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Gregorio I|Gregorio I]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;(Gregorio ti Natan-ok)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' MAGNUS&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Immuna a nag-usar ti titulo a ''&quot;[[Servus servorum Dei]]&quot;'' ken ''&quot;[[Pontifex Maximus]]&quot;''. Rambakan nga ladaw ti 3 Septiembre. Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 12 Marso.&lt;/small&gt;
|}

==== Maika-7 a siglo ====
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;|Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;|Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;|Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;|Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;|Kabukbukodan
! style=&quot;width:10%;&quot;|Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;|Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|65
|13 Septiembre 604&lt;br /&gt; – 22 Pebrero 606&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 year+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Sabinian.jpg|70px]]
|'''[[Papa Sabiniano|Sabiniaon]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SABINIANUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Blera]]&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|66
|19 Pebrero 607&lt;br /&gt; – 12 Nobiembre 607&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(267 nga alaldaw)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Boniface III.jpg|70px]]
|'''[[Papa Bonifacio III|Bonifacio III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BONIFACIUS''' Tertius&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|67
|25 Agosto 608&lt;br /&gt; – 8 Mayo 615&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(6 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Boniface IV.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Bonifacio IV|Bonifacio IV]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BONIFACIUS''' Quartus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Marsica|Marsi]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Immuna a Papa a nagusar ti nagan ti sinarunona. Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|68
|19 Oktubre 615&lt;br /&gt; – 8 Nobiembre 618&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(3 years+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Papa Adeodato I.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Diosdado I|Diosdado I]]'''&lt;br /&gt;(Deusdedit)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ADEODATUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sagpaminsan pay a tinawtawagan a ni Deusdedit, a kas nagbanagan ni [[Papa Diosdado II]] ket sagpaminsan pay a tinawtawagan a kas ni '''Papa Adeodatus''' nga awan ti bilang&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|69
|23 Disiembre 619&lt;br /&gt; – 25 Oktubre 625&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(5 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Papa Bonifacio V.jpg|70px]]
|'''[[Papa Bonifacio V|Bonifacio V]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BONIFACIUS''' Quintus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Napoles]]&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|70
|27 Oktubre 625&lt;br /&gt; – 12 Oktubre 638&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(12 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Onorio I - mosaico Santa Agnese fuori le mura.jpg|70px]]
|'''[[Papa Honorio I|Honorio I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HONORIUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Campania]], [[Bisantino nga Imperio]]&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|71
|Oktubre 638&lt;br /&gt; – 2 Agosto 640&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 a tawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Severinopapa.jpg|70px]]
|'''[[Papa Severino|Severino]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SEVERINUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|72
|24 Disiembre 640&lt;br /&gt; – 12 Oktubre 642&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 a tawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Murner History Cod Karlsruhe 3117 (crop).jpg|70px]]
|'''[[Papa Juan IV|Juan IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Quartus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Zadar]], [[Dalmatia]], a tattan ket ti [[Kroasia]]&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|73
|24 Nobiembre 642&lt;br /&gt; – 14 Mayo 649&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(6 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Theodorus I.jpg|70px]]
|'''[[Papa Teodoro I|Teodoro I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''THEODORUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Palestina]]&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|74
|Hulio 649&lt;br /&gt; – 16 Septiembre 655&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(6 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Martin I.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Martin I|Martin I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''MARTINUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Idiay asideg ti [[Todi]], Umbria, [[Bisantino nga Imperio]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 12 Nobiembre. Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 14 Abril.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|75
|10 Agosto 654&lt;br /&gt; – 2 Hunio 657&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:PopeeugeneI.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Eugenio I|Eugenio I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''EUGENIUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|76
|30 Hulio 657&lt;br /&gt; – 27 Enero 672&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(14 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Vitalian.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Vitaliano|Vitaliano]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''VITALIANUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Segni]], [[Bisantino nga Imperio]]&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|77
|11 Abril 672&lt;br /&gt; – 17 Hunio 676&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(4 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Adeodatus II.jpg|70px]]
|'''[[Papa Diosdado II|Diosdado II]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ADEODATUS''' Secundus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma, [[Bisantino nga Imperio]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sagpaminsan a tinawtawagan  ani '''Papa Adeodatus''' (nga awan bilang) a maipada ken ni [[Papa Diosdado I]] a sagpaminsan a tinawtawagan a kas ni '''Papa Deusdedit.''' Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|78
|2 Nobiembre 676&lt;br /&gt; – 11 Abril 678&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 a tawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Popedonus.jpg|70px]]
|'''[[Papa Dono|Dono]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''DONUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma, Bisantino nga Imperio&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|79
|27 Hunio 678&lt;br /&gt; – 10 Enero 681&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Agatho.png|70px]]
|'''San [[Papa Agaton|Agaton]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''AGATHO'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Sisilia]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Nararaenman pay a kas maysa a santo iti [[Akindaya a Kristianidad]], nga adda ti rambakan nga aldaw ti 20 Pebrero.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|80
|Disiembre681&lt;br /&gt; – 3 Hulio 683&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 a tawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:LeoII.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Leon II|Leon II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Secundus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Sisilia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 3 Hulio&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|81
|26 Hunio 684&lt;br /&gt; – 8 Mayo 685&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(317 nga al-aldaw)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:BenedictII.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Benedicto II|Benedicto II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Secundus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma, Bisantino nga Imperio&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 7 Mayo&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|82
|12 Hulio 685&lt;br /&gt; – 2 Agosto 686&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 a tawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Johannes V.jpg|70px]]
|'''[[Papa Juan V|Juan V]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Quintus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Siria]]&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|83
|21 Oktubre 686&lt;br /&gt; – 22 Septiembre 687&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(335 nga alaldaw)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Konon.jpg|70px]]
|'''[[Papa Conon|Conon]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CONON'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|84
|15 Disiembre 687&lt;br /&gt; – 8 Septiembre 701&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(13 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Sergius I.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Sergio I|Sergio I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SERGIUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Sisilia&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|}

==== Maika-8 a siglo ====
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;|Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;|Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;|Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;|Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;|Kabubukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;|Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;|Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|85
|30 Oktubre 701&lt;br /&gt;– 11 Enero 705&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(3 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:John VI.jpg|70px]]
|'''[[Papa Juan VI|Juan VI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Sextus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Gresia&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|86
|1 Marso 705&lt;br /&gt;– 18 Oktubre 707&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Byzantinischer Mosaizist um 705 002.jpg|70px]]
|'''[[Papa Juan VII|Juan VII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Septimus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Rossano – Calabria&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Maikadua a papa a nagnagan ti isumet laeng a kas ti sinarunona&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|87
|15 Enero 708&lt;br /&gt;– 4 Pebrero 708&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(21 nga al-aldaw)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Sisinnius.jpg|70px]]
|'''[[Papa Sisino|Sisino]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SISINNIUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Siria&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|88
|25 Marso 708&lt;br /&gt;– 9 April 715&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(7 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:PopeConstantine.jpg|70px]]
|'''[[Papa Constantino|Constantino]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CONSTANTINUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Siria&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Ti naudi a papa a nangsarungkar ti [[Gresia]] bayat nga adda iti opisina, aginggana idi ni [[Juan Pablo II]] idi 2001&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|89
|19 Mayo 715&lt;br /&gt;– 11 Pebrero 731&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(15 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:GregoryII.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Gregorio II|Gregorio II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma, Bisantino nga Imperio&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 11 Pebrero&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|90
|18 Marso 731&lt;br /&gt;– 28 Nobiembre 741&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(10 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Gregory III.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Gregorio III|Gregorio III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Tertius&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Siria&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Maikatlo a papa a nagnagan a kas isumet laeng ti sinarunona&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|91
|3 Disiembre 741&lt;br /&gt;– 14/22 Marso 752&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(10 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Zachary.jpg|70px]]
|'''Santo [[Papa Zacarias|Zacarias]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ZACHARIAS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Santa Severina – Calabria&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Rambakan nga aldaw ti 15 Marso&lt;/small&gt;
|-  style=&quot;vertical-align:top; background:#ccc;&quot;
| (saan a nakonsekrado)
|23 Marso 752&lt;br /&gt;– 25 Marso 752&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Saan anagtakem a a kas papa)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Stephen (papacy 752-757).jpg|70px]]
|'''[[Papa-elektado Esteban]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa Electus '''STEPHANUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Sagpaminsan a naamammuan a kas ni Esteban II. Pimmusay kalpasan ti tallo nga aldaw kalpasan ti pannakabutosna ken saan a nakagun-od ti episkopal a konsekrasion. Adda dagiti listaan nga agikabkabil laeng ti naganna. Ti Batikano ket nangikeddeng ti pannakaikabil ti naganna ti listaan dagiti papa ngem naikkat idi maika-16 a siglo; nupay kasta naikkat met laeng idi 1961. Isu ket saanen a naipanunotan a kas maysa a papa babaen ti Katoliko a Simbaan.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|92
|26 Marso752&lt;br /&gt;– 26 Abril 757&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(5 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:La donacion de Pipino el Breve al Papa Esteban II.jpg|70px]]
|'''[[Papa Esteban II|Esteban II]]''' (Esteban III)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''STEPHANUS''' Secundus (Tertius)&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Sagpaminsan a naamammuan a kas ni Esteban III&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|93
|29 Mayo 757&lt;br /&gt;– 28 Hunio767&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(10 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Paul I.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Pablo I|Pablo I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PAULUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|94
|1/7 Agosto 767&lt;br /&gt;– 24 Enero 772&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(4 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:StephenIII.jpg|70px]]
|'''[[Papa Esteban III|Esteban III]]''' (Esteban IV)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''STEPHANUS''' Tertius (Quartus)&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Sisilia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sagpaminsan a tinawtawagan a kas ni Esteban IV&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|95
|1 Pebrero 772&lt;br /&gt;– 26 Disiembre 795&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(23 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Adrian I.jpg|70px]]
|'''[[Papa Adriano I|Adriano I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HADRIANUS'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|96
|26 Disiembre 795&lt;br /&gt;– 12 Hunio 816&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(20 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Leo III.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Leon III|Leon III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Tertius&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Nabalangatan a kas ni [[Charlemagne|Karlomagno]] ''Imperator Augustus'' idi Paskua, 800, nga isu ti nangirugi ti nagbalin nga opisina iti [[Nasantuan a Romano nga Imperio]] a nakasapsapul tu imprimatura ti papa para iti pannakalehitimadona&lt;/small&gt;
|}

==== Maika-9 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:13%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:30%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:8%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:2%;&quot;| &lt;small&gt;Tawen idi nabutosan / ipupusay wenno panagikkat&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:2%;&quot;| &lt;small&gt;# tawtawen a kas papa&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:25%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|97
| &lt;small&gt;12 Hunio 816 – 24 Enero 817&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Stephen IV.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Esteban IV|Esteban IV]]''' (Esteban V)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''STEPHANUS''' Quartus (Quintus)&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;&lt;1&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Sagpaminsan a tinawtawagan a kas ni Esteban V&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|98
| &lt;small&gt;25 Enero 817 – 11 Pebrero 824&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Paschalis I. in apsis mosaic of Santa Prassede in Rome.gif|70px]]
| '''San [[Papa Pascual I|Pascual I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PASCHALIS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;7&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|99
| &lt;small&gt;8 Mayo 824 – Agosto 827&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Eugene II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Eugenio II|Eugenio II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''EUGENIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;3&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|100
| &lt;small&gt;Agosto 827 – Septiembre 827&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Valentine.jpg|70px]]
| '''[[Papa Valentin|Valentin]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''VALENTINUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;&lt;1&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|101
| &lt;small&gt; 827 – Enero 844&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Greg4papa.jpg|70px]]
| '''[[Papa Gregorio IV|Gregorio IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Romea&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;17&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|102
| &lt;small&gt;Enero 844 – 7 Enero 847&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Sergius II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Sergio II|Sergio II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SERGIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;3&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|103
| &lt;small&gt;Enero 847 – 17 Hulio 855&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope St. Leo IV.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Leon IV|Leon IV]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Quartus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;8&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|104
| &lt;small&gt;855 – 7 Abril 858&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Benedict III.jpg|70px]]
| '''[[Papa Benedicto III|Benedicto III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|105
| &lt;small&gt;24 Abril 858 – 13 Nobiembre 867&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Nicholas I.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Nicolas I|Nicolas I]]'''&lt;br /&gt;(Nicolas ti Natan-ok)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''NICOLAUS''' MAGNUS &lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;9&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|106
| &lt;small&gt;14 Disiembre 867 – 14 Disiembre 872&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Adrian II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Adriano II|Adriano II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HADRIANUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;5&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|107
| &lt;small&gt;14 Disiembre 872 – 16 Disiembre 882&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope John VIII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Juan VIII|Juan VIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Octavus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;10&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|108
| &lt;small&gt;16 Disiembre 882 – 15 Mayo 884&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Marinus I.jpg|70px]]
| '''[[Papa Marino I|Marino I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''MARINUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Gallese]], Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;1&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|109
| &lt;small&gt;17 Mayo 884 – ''c.''Septiembre 885&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Papa Adriano III.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Adriano III|Adriano III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HADRIANUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|110
| &lt;small&gt;885 – 14 Septiembre 891&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Stephen V.jpg|70px]]
| '''[[Papa Esteban V|Esteban V]]''' (Esteban VI)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''STEPHANUS''' Quintus (Sextus)&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Sagpaminsan a tinawtawagan a kas ni Esteban VI&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|111
| &lt;small&gt;19 Septiembre 891 – 4 Abril 896&lt;/small&gt;
| [[Papeles:PopeFormosusBW.jpg|70px]]
| '''[[Papa Formoso|Formoso]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''FORMOSUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Ostia Antica (distrito)|Ostia]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;4&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Posthumous execution|ritu a pinatay idi natayen]] kalpasan ti [[Cadaver Synod]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|112
| &lt;small&gt;4 Abril 896 – 19 Abril 896&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Boniface VI.jpg|70px]]
| '''[[Papa Bonifacio VI|Bonifacio VI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BONIFACIUS''' Sextus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;&lt;1&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|113
| &lt;small&gt;22 Mayo 896 – Agosto 897&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Stephen VI.jpg|70px]]
| '''[[Papa Esteban VI|Esteban VI]]''' (Esteban VII)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''STEPHANUS''' Sextus (Septimus)&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;1&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Sagpaminsan a tinawtawagan a kas ni Esteban VII&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|114
| &lt;small&gt;Agosto 897 – Nobiembre 897&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Romanus.jpg|70px]]
| '''[[Papa Romano|Romano]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ROMANUS'''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Gallese, Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;&lt;1&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|115
| &lt;small&gt;Disiembre 897&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Theodore II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Teodoro II|Teodoro II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''THEODORUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;&lt;1&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|116
| &lt;small&gt;Enero 898 – Enero 900&lt;/small&gt;
| [[Papeles:John IX.jpg|70px]]
| '''[[Papa Juan IX|Juan IX]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Nonus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;[[Tivoli, Italia|Tivoli]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|117
| &lt;small&gt;900 – 903&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Benedict IV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Benedicto IV|Benedicto IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|}

==== Maika-10 a siglo ====
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;|Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:13%;&quot;|Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;|Ladawan
! style=&quot;width:30%;&quot;|Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;|Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:8%;&quot;|Nakaipasngayan
! style=&quot;width:2%;&quot;|&lt;small&gt;Tawen idi nabutosan / ipupusay wenno panagikkat&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:2%;&quot;|&lt;small&gt;# tawtawen a kas papa&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:25%;&quot;|Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|118
|&lt;small&gt;Hulio 903 – Septiembre 903&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Leo V.jpg|70px]]
|'''[[Papa Leon V|Leon V]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Quintus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Ardea (RM)|Ardea]]&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;&lt;1&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|119
|&lt;small&gt;29 Enero 904 – 14 Abril 911&lt;/small&gt;
|[[Papeles:SergiusIII.jpg|70px]]
|'''[[Papa Sergio III|Sergio III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SERGIUS''' Tertius&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;7&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;nangrugi ti [[Saeculum obscurum]]&quot; &lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|120
|&lt;small&gt;Abril 911 – Hunio 913&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Anastasius III.jpg|70px]]
|'''[[Papa Anastasio III|Anastasio III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ANASTASIUS''' Tertius&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|121
|&lt;small&gt;Hulio/Agosto 913 – Pebrero/Marso 914&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Lando.jpg|70px]]
|'''[[Papa Landon|Landon]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LANDO'''&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Sabina (rehion)|Sabina]], Italia&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;&lt;1&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|122
|&lt;small&gt;Marso 914 – Mayo 928&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope John X.jpg|70px]]
|'''[[Papa Juan X|Juan X]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Decimus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;[[Romagna]], Italia&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;14&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|123
|&lt;small&gt;Mayo 928 – Disiembre 928&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Leo VI.jpg|70px]]
|'''[[Papa Leon VI|Leon VI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Sextus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;&lt;1&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|124
|&lt;small&gt;Disiembre 928 – Pebrero 931&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Stephen VII.jpg|70px]]
|'''[[Papa Esteban VII|Esteban VII]]''' (Esteban VIII)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''STEPHANUS''' Septimus (Octavus)&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sagpaminsan a tinawtawagan a kas ni Esteban VIII&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|125
|&lt;small&gt;Pebrero/Marso 931 – Disiembre 935&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Ioannes XI.jpg|70px]]
|'''[[Papa Juan XI|Juan XI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Undecimus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|126
|&lt;small&gt;3 Enero 936 – 13 Hulio 939&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Leone-VII.jpg|70px]]
|'''[[Papa Leon VII|Leon VII]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Septimus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|127
|&lt;small&gt;14 Hulio 939 – Oktubre 942&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Stephen VIII.png|70px]]
|'''[[Papa Esteban VIII|Esteban VIII]]''' (Esteban IX)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''STEPHANUS''' Octavus (Nonus)&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Alemania&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sagpaminsan a tinawtawagan a kas ni Esteban IX&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|128
|&lt;small&gt;30 Oktubre 942 – Mayo 946&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Marinus II.jpg|70px]]
|'''[[Papa Marino II|Marino II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''MARINUS''' Secundus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|129
|&lt;small&gt;10 Mayo 946 – Disiembre 955&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Agapetus II.jpg|70px]]
|'''[[Papa Agapito II|Agapito II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''AGAPETUS''' Secundus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;9&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|130
|&lt;small&gt;16 Disiembre 955 – 14 Mayo 964&lt;/small&gt;
|[[Papeles:GiovanniXII.png|70px]]
|'''[[Papa Juan XII|Juan XII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Duodecimus&lt;/small&gt;
|Octavio
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;8&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Di umiso a naikkat idi 963 babaen ni Emperador Otto; gibus ti &quot;[[Ti Turay iti Ramera|Saeculum obscurum]]&quot;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|131
|&lt;small&gt;22 Mayo 964 – 23 Hunio 964&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Benedict V.jpg|70px]]
|'''[[Papa Benedicto V|Benedicto V]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Quintus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;&lt;1&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Nabutosan kalpasan ti ipupusay ni [[Papa Juan XII|Juan XII]] babaen dagiti tattao ti Roma, iti panagsuppiat ti Antipapa a ni [[Papa Leon VIII|Leon VIII]] nga indutokan babaen ni Emperador Otto; Ni Benedicto ket inawatna ti pannakaikkatna idi 964 a nakaibati ken ni Leon a kas ti agmaymaysa a papa.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|132
|&lt;small&gt;Hulio 964 – 1 Marso 965&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Leo VIII.jpg|70px]]
|'''[[Papa Leon VIII|Leon VIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Octavus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;&lt;1&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Naidutok a antipapa babaen ni Emperador Otto idi 963 iti panagsuppiat ken ni [[Papa Juan XII|Juan XII]] ken [[Papa Benedicto V|Benedicto V]]. Isu ti nagbalin a pudno a Papa kalpasan idi naikkat ni Benedicto V&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|133
|&lt;small&gt;1 Oktubre 965 – 6 Septiembre 972&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Papa Ioannes XIII.jpg|70px]]
|'''[[Papa Juan XIII|Juan XIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Tertius Decimus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;6&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|134
|&lt;small&gt;19 Enero 973 – Hunio 974&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Benedict VI.jpg|70px]]
|'''[[Papa Benedicto VI|Benedicto VI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Sextus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma, [[Estado ti papa]]&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Naikkat ken pinatay&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|135
|&lt;small&gt;Oktubre 974 – 10 Hulio 983&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Benedict VII.jpg|70px]]
|'''[[Papa Benedicto VII|Benedicto VII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Septimus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;8&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|136
|&lt;small&gt;Disiembre 983 – 20 Agosto 984&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope John XIV.jpg|70px]]
|'''[[Papa Juan XIV|Juan XIV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Quartus Decimus&lt;/small&gt;
|Piètro Campanora
|&lt;small&gt;[[Pavia]]&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;&lt;1&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|137
|&lt;small&gt;Agosto 985 – Marso 996&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope John XV.jpg|70px]]
|'''[[Papa Juan XV|Juan XV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Quintus Decimus&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;Roma&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|138
|&lt;small&gt;3 Mayo 996 – 18 Pebrero 999&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Otto III wird von Papst Gregor V. zum Kaiser gesalbt.jpg|70px]]
|'''[[Papa Gregorio V|Gregorio V]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Quintus&lt;/small&gt;
|Bruno iti [[Karintia (dukado)|karintia]]
|&lt;small&gt;Alemania, [[Nasantuan a Romano nga Imperio]]&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Immuna nga Aleman a Papa&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|139
|&lt;small&gt;2 Abril 999 – 12 Mayo 1003&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Silvester II.JPG|70px]]
|'''[[Papa Silvestre II|Silvestre II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SILVESTER''' Secundus&lt;/small&gt;
|Gerbert d'Aurillac
|&lt;small&gt;[[Auvergne (probinsia)|Auvergne]] rehion iti Pransia&lt;/small&gt;
|&amp;nbsp;
|&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Immuna a Pranses a Papa&lt;/small&gt;
|}

=== Maika-11 – maika-15 a sigsiglo ===
==== Maika-11 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|140
| Hunio 1003&lt;br /&gt;– Disiembre 1003
| [[Papeles:Papa Joao XVII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Juan XVII|Juan XVII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Septimus Decimus&lt;/small&gt;
| Siccone
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti papa]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|141
| 25 Disiembre 1003&lt;br /&gt;– Hulio 1009&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(5 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Ioannes XVIII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Juan XVIII|Juan XVIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' DuodeVicesimus&lt;/small&gt;
| Giovanni Fasano; Phasianus
| &lt;small&gt;[[Rapagnano]], [[Estado ti papa]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|142
| 31 Hulio 1009&lt;br /&gt;– 12 Mayo 1012&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Sergius IV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Sergio IV|Sergio IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SERGIUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Piètro Boccapècora
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|143
| 18 Mayo 1012&lt;br /&gt;– 9 bril 1024&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(11 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Benedikt VIII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Benedicto VIII|Benedicto VIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Octavus&lt;/small&gt;
| Theophylactus II, &lt;small&gt;[[Konde iti Tusculum|Conti di Tusculum]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|144
| Abril/Mayo 1024&lt;br /&gt;– 20 Oktubre 1032&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(8 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Johannes XIX.jpg|70px]]
| '''[[Papa Juan XIX|Juan XIX]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' UndeVicesimus&lt;/small&gt;
| Romanus, &lt;small&gt;[[Konde iti Tusculum|Conti di Tusculum]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|145
| 1032–1044
| [[Papeles:Pope Benedict IX.jpg|70px]]
| '''[[Papa Benedicto IX|Benedicto IX]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Nonus&lt;/small&gt;
| Theophylactus III, &lt;small&gt;[[Konde iti Tusculum|Conti di Tusculum]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Umuna a termino&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|146
| 1045
| 
| '''[[Papa Silvestre III|Silvestre III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''SILVESTER''' Tertius&lt;/small&gt;
| John, &lt;small&gt;Obispo iti Sabina&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nasalsaludsod ti kinapudno ti pannakabutos; naipanunotan a kas [[Antipapa]]; naikkat idiay [[Konseho ti Sutri]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|147
| 1045–1046
| [[Papeles:Pope Benedict IX.jpg|70px]]
| '''[[Papa Benedicto IX|Benedicto IX]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Nonus&lt;/small&gt;
| Theophylactus III, &lt;small&gt;[[Konde iti Tusculum|Conti di Tusculum]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Maika-2 a termino; naikkat idiay [[Konseho ti Sutri]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|148
| Abril/Mayo 1045&lt;br /&gt;– 20 Disiembre 1046&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 a tawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Gregor VI.jpg|70px]]
| '''[[Papa Gregorio VI|Gregorio VI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Sextus,  &lt;/small&gt;
| Johannes Gratianus
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Naikkat idiay [[Konseho ti Sutri]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|149
| 24 Disiembre 1046&lt;br /&gt;– 9 Oktubre 1047&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(289 nga al-aldaw)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope clement II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Clemente II|Clemente II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Suidger
| &lt;small&gt;[[Hornburg]], [[Dukado ti Sahonia]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|150
| Nobiembre 1047&lt;br /&gt;– 1048
| [[Papeles:Pope Benedict IX.jpg|70px]]
| '''[[Papa Benedicto IX|Benedicto IX]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Nonus&lt;/small&gt;
| Theophylactus III, &lt;small&gt;[[Konde iti Tusculum|Conti di Tusculum]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Maika-3 a termino; naikkat ken naekskomunikado&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|151
| 17 Hulio 1048&lt;br /&gt;– 9 Agosto 1048&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(23 nga al-aldaw)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Damasus II1.jpg|70px]]
| '''[[Papa Damaso II|Damaso II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''DAMASUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Poppo
| &lt;small&gt;Pildenau, [[Dukado ti Bavaria]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]] &lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|152
| 12 Pebrero 1049&lt;br /&gt;– 19 Abril 1054&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(5 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Leon IX.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Leon IX|Leon IX]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Nonus&lt;/small&gt;
| Bruno, &lt;small&gt;Konde iti Dagsbourg&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Eguisheim]], [[Dukado ti Swabia|Swabia]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Idi 1054, dagiti nasinnaranay nga [[ekskomunikasion]] ni Leon IX ken ti [[Patriarka iti Konstantinopla]] a ni [[Michael I Cerularius]] ket nangirugi ti [[Daya–Laud a Panag-guduagudua]]. Ti [[anathema|anatematisasion]] ket binaliktad babaen ni [[Papa Pablo VI]] ken ti [[Patriarka Atenagoras I iti Konstantinopla|Patriarka Atenagoras]] idi 1965.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Geanakoplos |first=Deno John |url=http://books.google.com/books?id=_6PYWPWWhrUC&amp;pg=PA263 |title=Constantinople and the West: Essays on the Late Byzantine (Palaeologan) and Italian Renaissances and the Byzantine and Roman Churches |date=1989 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=0-299-11880-0 |location=Madison, Wisconsin |pages=263 |language=en |trans-title=Konstantinopla ken ti Laud: Dagiti Salaysay ti Naladaw a Bisansio (Paleologo) ken dagiti Italiano a Renasimiento ken ti Bisansio ken Romanochurches}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|153
| 13 Abril 1055&lt;br /&gt;– 28 Hulio 1057&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Vicii bild.jpg|70px]]
| '''[[Papa Victor II|Victor II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''VICTOR''' Secundus&lt;/small&gt;
| Gebhard, &lt;small&gt;[[Konde iti Calw]], Tollenstein, ken Hirschberg&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Pagarian ti Alemania]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|154
| 2 Agosto 1057&lt;br /&gt;– 29 Marso 1058&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(241 nga alaldaw)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Stephan IX.jpg|70px]]
| '''[[Papa Esteban IX|Esteban IX]]''' (Esteban X), [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''STEPHANUS''' Nonus (Decimus)&lt;/small&gt;
| Frédéric de Lorraine
| &lt;small&gt;[[Lorraine (probinsia)|Dukado iti Lorraine]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Sagpaminsan a tinawtawagan a kas ni Esteban X. Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|155
| 6 Disiembre 1058&lt;br /&gt;– 27 Hulio 1061&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Papa Nicolau II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Nicolas II|Nicolas II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''NICOLAUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Gérard de Bourgogne
| &lt;small&gt; [[Mercury, Savoie|Château de Chevron]], [[Pagarian ti Arles]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|156
| 30 Septiembre 1061&lt;br /&gt;– 21 Abril 1073&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(11 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Papa Alexandre II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Alejandro II|Alejandro II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ALEXANDER''' Secundus&lt;/small&gt;
| Anselmo da Baggio
| &lt;small&gt;[[Milan]], [[Pagarian iti Italia (mediebal)|Italia]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|157
| 22 Abril 1073&lt;br /&gt;– 25 Mayo 1085&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(12 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Gregory VII.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Gregorio VII|Gregorio VII]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Septimus&lt;/small&gt;
| Hildebrand
| &lt;small&gt;[[Sovana]], [[Pagarian ti Italia (mediebal)|Italia]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangirugi dagiti [[Gregoriano a Reporma]].Nangiparit ti panagusar ti titulo a ''&quot;Papa&quot;'' iti Obispo iti Roma.&lt;ref name=EncChrPope /&gt; Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|158
| 24 Mayo 1086&lt;br /&gt;– 16 Septiembre 1087&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 a tawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Victor III.jpg|70px]]
| Bd. '''[[Papa Victor III|Victor III]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''VICTOR''' Tertius&lt;/small&gt;
| Desiderio; Desiderius; Dauferius
| &lt;small&gt;[[Benevento]], [[Dukado ti Benevento]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|159
| 12 Marso 1088&lt;br /&gt;– 29 Hulio 1099&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(11 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:BlUrban II.png|70px]]
| Bd. '''[[Papa Urbano II|Urbano II]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''URBANUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Odo iti Lagery
| &lt;small&gt;[[Lagery]], [[Kondado ti Champagne]], Pransia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangirugi ti [[Immuna a Krusada]]. Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|160
| 13 Agosto 1099&lt;br /&gt;– 21 Enero 1118&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(18 a tawtawen+)&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Paschalis II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Pascual II|Pascual II]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PASCHALIS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Raniero
| &lt;small&gt;[[Bleda (Santa Sofia)|Bleda]], [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|}

==== Maika-12 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga Urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|161
| 24 Enero 1118&lt;br /&gt;– 28 Enero 1119&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1118|01|24|1119|01|28}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:GelasioII.gif|70px]]
| '''[[Papa Gelasio II|Gelasio II]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GELASIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Giovanni Coniulo
| &lt;small&gt;[[Gaeta]], [[Prinsipalidad ti Capua]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|162
| 2 Pebrero 1119&lt;br /&gt;– 13 Disiembre 1124&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1119|02|02|1124|12|13}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Callistus II.png|70px]]
| '''[[Papa Calixto II|Calixto II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CALLISTUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Guido, &lt;small&gt;[[Konde iti Burgundy|Comte de Bourgogne]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Quingey]], [[Kondado iti Burgundy]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangilukat ti [[Immuna a Konseho ti Laterano]] idi 1123&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|163
| 15 Disiembre 1124&lt;br /&gt;– 13 Pebrero 1130&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1124|12|15|1130|02|13}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Honorius III (crop) - Sacristy - Santi Giovanni e Paolo - Venice 2016.jpg|70px]]
| '''[[Papa Honorio II|Honorio II]]''', Can.Reg.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HONORIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Lamberto Scannabecchi
| &lt;small&gt;[[Casalfiumanese|Fiagnano]], [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kadawyan a Kanon tif S. Marìa di San Reno&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|164
| 14 Pebrero 1130&lt;br /&gt;– 24 Septiembre 1143&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1130|02|14|1143|09|24}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Innozenz II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Inocencio II|Inocencio II]]''', Can.Reg.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Gregorio Papareschi
| &lt;small&gt;Rome, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kadawyan a kanon ti Lateran; Nangirugi ti [[Maikadua a Konseho ti Laterano]], 1139&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|165
| 26 Septiembre 1143&lt;br /&gt;– 8 Marso 1144&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1143|09|26|1144|03|08}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Caelestinus II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Celestino II|Celestino II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''COELESTINUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Guido
| &lt;small&gt;[[Città di Castèllo]], [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|166
| 12 Marso 1144&lt;br /&gt;– 15 Pebrero 1145&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1144|03|12|1145|02|15}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Lucius II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Lucio II|Lucio II]]''', Can.Reg.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LUCIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Gerardo Caccianemici dal Orso
| &lt;small&gt;[[Bologna]], [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kadawyan a kanon ti S. Frediano di Lucca&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|167
| 15 Pebrero 1145&lt;br /&gt;– 8 Hulio 1153&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1145|02|15|1153|07|08}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Eugen III.jpg|70px]]
| Bd. '''[[Papa Eugenio III|Eugenio III]]''', [[Cistercians|O.Cist.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''EUGENIUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Bernardo da Pisa
| &lt;small&gt;[[Pisa]], [[Republika ti Pisa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;kameng ti [[Cistercians|Urnos ti Cistercians]]. Nangiyebkas ti [[Maikadua a Krusada]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|168
| 8 Hulio 1153&lt;br /&gt;– 3 Disiembre 1154&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1153|07|08|1154|12|03}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Anastasius IV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Anastasio IV|Anastasio IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ANASTASIUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Corrado Demetri della Suburra
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|169
| 4 Disiembre 1154&lt;br /&gt;– 1 Septiembre 1159&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1154|12|04|1159|09|01}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Hadrian IV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Adriano IV|Adriano IV]]''', Kadawyan a kanon&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HADRIANUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Nicholas Breakspear
| &lt;small&gt;[[Abbots Langley]], Hertfordshire, Pagarian iti Inglatera&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Immuna ken isu laeng ti Ingles a papa; naibagbaga a nangited ti Irlada ken ni [[Enrique II iti Inglatera|Henry II]], Ari iti Inglatera. Kadawyan a Kanon iti St. Rufus Monasterio .&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|170
| 7 Septiembre 1159&lt;br /&gt;– 30 Agosto 1181&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1159|09|07|1181|08|30}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B-Alexander III1.jpg|70px]]
| '''[[Papa Alejandro III|Alejandro III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ALEXANDER''' Tertius&lt;/small&gt;
| Rolando
| &lt;small&gt;[[Siena]], [[Pagarian ti Italia (mediebal)|Italia]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Mangrugi ti [[Maikatlo a Konseho ti Laterano]], 1179&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|171
| 1 Septiembre 1181&lt;br /&gt;– 25 Nobiembre 1185&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1181|09|01|1185|11|25}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Lucius III.png|70px]]
| '''[[Papa Lucio III|Lucio III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LUCIUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Ubaldo
| &lt;small&gt;[[Lucca]], [[Pagarian ti Italia (mediebal)|Italia]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|172
| 25 Nobiembre1185&lt;br /&gt;– 19 Oktubre 1187&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1185|11|25|1187|10|19}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Urban III.jpg|70px]]
| '''[[Papa Urbano III|Urbano III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''URBANUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Uberto Crivelli
| &lt;small&gt;[[Cuggiono]], [[Pagarian ti Italia (mediebal)|Italia]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|173
| 21 Oktubre 1187&lt;br /&gt;– 17 Disiembre 1187&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1187|10|21|1187|12|17}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Gregor VIII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Gregorio VIII|Gregorio VIII]]''', Can.Reg.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Octavus&lt;/small&gt;
| Alberto di Morra
| &lt;small&gt;[[Benevento]], [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kadawyan a Kanon ti Premostratense. Nangisingasing ti [[Maikatlo a Krusada]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|174
| 19 Disiembre1187&lt;br /&gt;– 20 Marso 1191&lt;ref name=&quot;CC&quot;&gt;Para kadagiti petsa nga ipupusay ni Clemente III ken ti pannakabutos ni Celestino III kitaen ni Katrin Baaken: ''Zu Wahl, Weihe und Krönung Papst Cölestins III.'' Deutsches Archiv für Erforschung des Mittelalters Tomo 41 / 1985, pp. 203–211&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1187|12|19|1191|03|20}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Clemens III.jpg|70px]]
| '''[[Papa Clemente III|Clemente III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Paolo Scolari
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|175
| 21 Marso 1191&lt;br /&gt;– 8 Enero 1198&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1191|03|21|1198|01|08}})&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Papeles:Celestin III.jpg|70px]]&lt;/small&gt;
| '''[[Papa Celestino III|Celestino III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''COELESTINUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Giacinto [[Orsini a pamilia|Bobone]]
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|176
| 8 Enero 1198&lt;br /&gt;– 16 Hulio 1216&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1198|01|08|1216|07|16}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Innozenz3.jpg|70px]]
| '''[[Papa Inocencio III|Inocencio III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Lothario dei Conti di [[Segni]]
| &lt;small&gt;[[Gavignano]], [[Estao ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangirugi ti [[Maikapat a Konsilo iti Lateran]], 1215. Nangirugi ti [[Maikapat a Krusada]]. Nangirugi ti medibal a Panagala iti Espana ken Portugal. &lt;/small&gt;
|}

==== Maika-13 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|177
| 18 Hulio 1216&lt;br /&gt;– 18 Marso 1227&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1216|07|18|1227|03|18}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Interior of Santi Giovanni e Paolo (Venice) - Honorius III by Leandro Bassano.jpg|70px]]
| '''[[Papa Honorio III|Honorio III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HONORIUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Cencio
| &lt;small&gt;Romea, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangirugi ti [[Maikalima a Krusada]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|178
| 19 Marso 1227&lt;br /&gt;– 22 Agosto 1241&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1227|03|19|1241|08|22}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:PopeGregoryIX.jpg|70px]]
| '''[[Papa Gregorio IX|Gregorio IX]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Nonus&lt;/small&gt;
| Ugolino dei Conti di [[Segni]]
| &lt;small&gt;[[Anagni]], [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Naikanonado babaen ni [[Isabel iti Hungaria]], 1235. Nangirugi ti Pannakaala iti Pransia. &lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|179
| 25 Oktubre 1241&lt;br /&gt;– 10 Nobiembre 1241&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1241|10|25|1241|11|10}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Colestin IV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Celestino IV|Celestino IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''COELESTINUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Goffredo Castiglioni
| &lt;small&gt;[[Milan]], [[Pagarian i=ti Italia (mediebal)|Italia]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Died before coronation.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|180
| 25 Hunio 1243&lt;br /&gt;– 7 Disiembre 1254&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1243|06|25|1254|12|07}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Inocenc IV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Inocencio IV|Inocencio IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Sinibaldo [[Fieschi]]
| &lt;small&gt;[[Genoa]], [[Republika ti Genoa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangirugi ti [[Umuna Konseho ti Lyons]], 1245&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|181
| 12 Disiembre 1254&lt;br /&gt;– 25 Mayo 1261&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1254|12|12|1261|05|25}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Alexander IV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Alejandro IV|Alejandro IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ALEXANDER''' Quartus&lt;/small&gt;
| Rinaldo dei Conti di Jenne
| &lt;small&gt;[[Jenne, Italia|Jenne]], [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|182
| 29 Agosto 1261&lt;br /&gt;– 2 Oktubre 1264&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1261|08|29|1264|10|02}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Urban IV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Urbano IV|Urbano IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''URBANUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Jacques Pantaléon
| &lt;small&gt;[[Troyes]], [[Kondado ti Champagne]], Pransia&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|183
| 5 Pebrero 1265&lt;br /&gt;– 29 Nobiembre 1268&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1265|02|05|1268|11|29}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Papst Clemens IV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Clemente IV|Clemente IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Gui Faucoi
| &lt;small&gt;[[Saint-Gilles, Gard|Saint-Gilles]], Languedoc, Pransia&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|-  style=&quot;vertical-align:top; background:#ccc;&quot;
| N/A
| 29 Nobiembre 1268&lt;br /&gt;– 1 Septiembre 1271
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Papeles:Sede vacante.svg|70px]]
| colspan=&quot;3&quot;|[[Sede vacante|Interregnum]]
| &lt;small&gt;Gangani 3 a tawen ti [[Panagbutos ti papa, 1268–1271|paset ti panawen]] nga awan ti pudno a nabutosan a papa.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|184
| 1 Septiembre 1271&lt;br /&gt;– 10 Enero 1276&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1271|09|01|1276|01|10}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Gregor X.jpg|70px]]
| Bd. '''[[Papa Gregorio X|Gregorio X]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Decimus&lt;/small&gt;
| Tebaldo [[Kamara iti Visconti|Visconti]]
| &lt;small&gt;[[Piacenza]], [[Pagarian ti Italia (mediebal)|Italia]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;nangirugi ti [[maikadua Konseho ti Lyons]], 1274.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|185
| 21 Enero 1276&lt;br /&gt;– 22 Hunio 1276&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1276|01|21|1276|06|22}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:InnocentV.jpg|70px]]
| Bd. '''[[Papa Inocencio V|Inocencio V]]''', [[Dominican Order|O.P.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Quintus&lt;/small&gt;
| Pierre de Tarentaise
| &lt;small&gt;[[Kondado ti Savoy]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;kameng ti [[Dominikano nga Urnos]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|186
| 11 Hulio 1276&lt;br /&gt;– 18 Agosto 1276&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1276|07|11|1276|08|18}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Papa Adriano V.jpg|70px]]
| '''[[Papa Adriano V|Adriano V]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HADRIANUS''' Quintus&lt;/small&gt;
| Ottobuono [[Fieschi]]
| &lt;small&gt;[[Genoa]], [[Republika ti Genoa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|187
| 8 Septiembre 1276&lt;br /&gt;– 20 Mayo 1277&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1276|09|08|1277|05|20}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Johannes XXI.jpg|70px]]
| '''[[Papa Juan XXI|Juan XXI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Vicesimus Primus&lt;/small&gt;
| Pedro Julião (a.k.a. Petrus Hispanus ken Pedro Hispano)
| &lt;small&gt;[[Lisbon]], Portugal&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Gapu ti panakaallilaw iti [[Papa Juan (panagibilang)|panagibilang kadagiti papa a nagnagan ti Juan]] idi maika-13 a siglo, awan ti [[Papa JuanXX|Juan XX]].  Ken awan pay ti Papa Juan XX, gapu ta ti maika-20 a papa iti daytoy a nagan, a ti dati a ni Petrus Hispanus, idi nabutosan a Papa idi 1276, ket nangikeddeng a labsanna ti bilang a XX ken embes amaibilang a kas Juan XXI. Isu ket kinayatna a masimpa nga idi dayta a panawen ket naipamattian a nagkamali ti panagibilang dagiti sinarunona a Juan XV aginggana ti XIX&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|188
| 25 Nobiembre 1277&lt;br /&gt;– 22 Agosto 1280&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1277|11|25|1280|08|22}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:NicholasIII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Nicolas III|Nicolas III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''NICOLAUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Giovanni Gaetano [[Orsini]]
| &lt;small&gt;Rome, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
|
|- valign=&quot;top&quot;
|189
| 22 Pebrero 1281&lt;br /&gt;– 28 Marso 1285&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1281|02|22|1285|03|28}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Martin IV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Martin IV|Martin IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''MARTINUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Simon de Brion
| &lt;small&gt;Meinpicien, [[Touraine]], Pransia&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|190
| 2 Abril 1285&lt;br /&gt;– 3 Abril 1287&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1285|04|02|1287|04|03}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:PopeOnorioIV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Honorio IV|Honorio IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HONORIUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Giacomo Savelli
| &lt;small&gt;Roma, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|191
| 22 Pebrero 1288&lt;br /&gt;– 4 bril 1292&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1288|02|22|1292|04|04}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:NicholasIV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Nicolas IV|Nicolas IV]]''', [[Pransiskano|O.F.M.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''NICOLAUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Girolamo Masci
| &lt;small&gt;Lisciano, [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Pransiskano]] nga Urnos.&lt;/small&gt;
|-  style=&quot;vertical-align:top; background:#ccc;&quot;
| N/A
| 4 Abril 1292&lt;br /&gt;– 5 Hulio 1294
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Papeles:Sede vacante.svg|70px]]
| colspan=&quot;3&quot;|[[Sede vacante|Interregnum]]
| &lt;small&gt;2 year [[Panagbutos ti papa, 1292–1294|paset ti panawen]] nga awan ti nabutosan a papa.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|192
| 5 Hulio 1294&lt;br /&gt;– 13 Disiembre1294&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1294|07|05|1294|12|13}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Colestin V.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Celestino V|Celestino V]]''', [[urnos ni San Benedicot|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''COELESTINUS''' Quintus&lt;/small&gt;
| Pietro da Morrone
| &lt;small&gt;Sant' Angelo Limosano, [[Pagarian ti Sisilia]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Maysa kadagiti papa a nagikkat.  Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|193
| 24 Disiembre 1294&lt;br /&gt;– 11 Oktubre 1303&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1294|12|24|1303|10|11}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Bonifatius VIII Grabstatue.JPG|70px]]
| '''[[Papa Bonifacio VIII|Bonifacio VIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BONIFACIUS''' Octavus&lt;/small&gt;
| Benedetto Caetani
| &lt;small&gt;[[Anagni]], [[Estado ti Papa]], [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|}

==== Maik-14  a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| kabubukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:30%;&quot;| Paaamo
|- valign=&quot;top&quot;
|194
| 22 Oktubre 1303&lt;br /&gt;– 7 Hulio 1304&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1303|10|22|1304|07|07}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:B Benedikt XI.jpg|70px]]
| Bd. '''[[Papa Benedicto XI|Benedicto XI]]''', [[Dominikano nga Urnos|O.P.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Undecimus&lt;/small&gt;
| Niccolò Boccasini
| &lt;small&gt;Treviso, Italia, Nasantuan nga Imperio a Romano&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Dominikano nga Urnos]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|195
| 5 Hunio 1305&lt;br /&gt;– 20 Abril 1314&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1305|06|05|1314|04|20}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Papa Clemens Quintus.jpg|70px]]
| '''[[Papa Clemente V|Clemente V]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Quintus&lt;/small&gt;
| Bertrand de Got
| &lt;small&gt;Villandraut, Gascony, Pransia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Avignon a Papa|Papa idiay Avignon]]. Nangirugi ti [[Konseho ti Vienne]], 1311–1312. Nangaramid ti panagirukma kadagiti kabaliero ti Templar iti ''Pastoralis Praeeminentiae'' manipud iti panagitalmegan ni Ari Philip IV iti Pransia. &lt;/small&gt;
|-  style=&quot;vertical-align:top; background:#ccc;&quot;
| N/A
| 20 Abril 1314&lt;br /&gt;– 7 Agosto 1316
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Papeles:Sede vacante.svg|70px]]
| colspan=&quot;3&quot;|[[Sede vacante|Interregnum]]
| &lt;small&gt;2 a tawtawen [[Timpuyogan dagiti papa, 1314–1316|a paset ti panawen]] nga awan ti pudno a nabutosan a papa.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|196
| 7 Agosto 1316&lt;br /&gt;– 4 Disiembre 1334&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1316|08|07|1334|12|04}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:John22.jpg|70px]]
| '''[[Papa Juan XXII|John XXII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Vicesimus Secundus&lt;/small&gt;
| Jacques d'Euse; Jacques Duèse
| &lt;small&gt;Cahors, Quercy, Pransia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Avignon a Papa|Papa idiay Avignon]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|197
| 20 Disiembre 1334&lt;br /&gt;– 25 Abril 1342&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1334|12|20|1342|04|25}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Benedikt XII1.png|70px]]
| '''[[Papa Benedicto XII|Benedicto XII]]''', [[Sistersiense|O.Cist.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Duodecimus&lt;/small&gt;
| Jacques Fournier
| &lt;small&gt;Saverdun, Kondado iti Foix, Pransia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Avignon a Papa|Papa idiay Avignon]]. Kameng ti [[Sistersiense|Urnos iti Sistersiense]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|198
| 7 Mayo 1342&lt;br /&gt;– 6 Disiembre 1352&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1342|05|07|1352|12|06}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Clemens VI.png|70px]]
| '''[[Papa Clemente VI|Clemente VI]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Sextus&lt;/small&gt;
| Pierre Roger
| &lt;small&gt;Maumont, Limousin, Pransia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Avignon a Papa|Papa idiay Avignon]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|199
| 18 Disiembre 1352&lt;br /&gt;– 12 Septiembre 1362&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1352|12|18|1362|09|12}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Innozenz VI.gif|70px]]
| '''[[Papa Inocencio VI|Inocencio VI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Sextus&lt;/small&gt;
| Étienne Aubert
| &lt;small&gt;Les Monts, Limousin, Pransia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Avignon a Papa|Papa idiay Avignon]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|200
| 28 Septiembre 1362&lt;br /&gt;– 19 Disiembre 1370&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1362|09|28|1370|12|19}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Urban V.gif|70px]]
| Bd. '''[[Papa Urbano V|Urban V]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''URBANUS''' Quintus&lt;/small&gt;
| Guillaume (de) Grimoard
| &lt;small&gt;Grizac, Languedoc, Pransia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Avignon a Papa|Papa idiay Avignon]]. Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|201
| 30 Disiembre 1370&lt;br /&gt;– 26 Marso 1378&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1370|12|30|1378|03|26}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:PopeGregoryXI.jpg|70px]]
| '''[[Papa Gregorio XI|Gregorio XI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Undecimus&lt;/small&gt;
| Pierre Roger de Beaufort
| &lt;small&gt;Maumont, Limousin, Pransia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Avignon a Papa|Papa idiay Avignon]]; nagsubli idiay Roma; naudi a Pranses a Papa&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|202
| 8 Abril 1378&lt;br /&gt;– 15 Otubre 1389&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1378|04|08|1389|10|15}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Urbanus VI.jpg|70px]]
| '''[[Papa Urbano VI|Urban VI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''URBANUS''' Sextus&lt;/small&gt;
| Bartolomeo Prignano
| &lt;small&gt;Napoles, Pagarian iti Napoles&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Western Schism|Lumaud a Panagsisina]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|203
| 2 Nobiembre 1389&lt;br /&gt;– 1 Oktubre 1404&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1389|11|02|1404|10|01}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:IX.Bonifac.jpg|70px]]
| '''[[Papa Bonifacio IX|Bonifacio IX]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BONIFACIUS''' Nonus&lt;/small&gt;
| Pietro Tomacelli
| &lt;small&gt;Napoles, Pagarian iti Napoles&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Western Schism|Lumaud a Panagsisina]]&lt;/small&gt;
|}

==== Maika-15 a siglo ====
* {{note label|Note00|R|R}} Daytoy  apapa ket nagikkat iti opisina.
* {{note label|Note01|B|B}} Ti husto a petsa ti pannakaipasngay ni Inocencio VIII ken gangani amin a papa sakbay ni Eugenio IV ket di naamammoan, isunga ti kababaan a mabalin a tawen ket naipagarup para iti daytoy a tabla.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:5%;&quot;| &lt;small&gt;Tawen idi nangrugi/gibus ti kipapa&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:25%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|204
| 17 Oktubre 1404&lt;br /&gt;– 6 Nobiembre 1406&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1404|10|17|1406|11|06}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Innocent VII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Inocencio VII|Inocencio VII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Septimus&lt;/small&gt;
| Cosimo Gentile Migliorati
| &lt;small&gt;Sulmona, Pagarian iti Napoles&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;65 / 67 {{ref label|Note01|B|B}}&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Western Schism|Lumaud a Panagsisina]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|205
| 30 Nobiembre 1406&lt;br /&gt;– 4 Hulio 1415&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1406|11|30|1415|07|04}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Gregory XII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Gregorio XII|Gregorio XII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Duodecimus&lt;/small&gt;
| Angelo Correr
| &lt;small&gt;Benesia, [[Republika iti Benesia]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;60 / 69 {{ref label|Note00|R|R}}{{ref label|Note01|B|B}}&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Western Schism|Lumaud a Panagsisina]]; nagikkat idi las-ud ti [[Konseho ti Konstansa]], a tinawtawagan babaen ti kasuppiatna a ni [[Antipapa Juan XXIII|Juan XXIII]].&lt;/small&gt;
|-  style=&quot;vertical-align:top; background:#ccc;&quot;
| N/A
| 4 Hulio 1415&lt;br /&gt;– 11 Nobiembre 1417
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Papeles:Sede vacante.svg|70px]]
| colspan=&quot;4&quot;|[[Sede vacante|Interregnum]]
| &lt;small&gt;Dua a tawen a paset ti panawen nga awan ti pudno a papa a nabutosan.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|206
| 11 Nobiembre 1417&lt;br /&gt;– 20 Pebrero 1431&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1417|11|11|1431|02|20}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pisanello, copia da Ritratto di Martino V (Galleria Colonna).jpg|70px]]
| '''[[Papa Martin V|Martin V]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''MARTINUS''' Quintus&lt;/small&gt;
| Oddone [[Colonna]]
| &lt;small&gt;Genazzano, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;48 / 62 {{ref label|Note01|B|B}}&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangirugi ti [[Konseho ti Basel]], 1431&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|207
| 3 Marso 1431&lt;br /&gt;– 23 Pebrero 1447&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1431|03|03|1447|02|23}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:PapstEugen.jpg|70px]]
| '''[[Papa Eugenio IV|Eugenio IV]]''', [[Dagiti Augustino|O.S.A.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''EUGENIUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Gabriele Condulmer
| &lt;small&gt;Benesia, Republika ti Benesia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;47 / 63 {{ref label|Note01|B|B}}&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Dagiti Augustino|Augustino nga Urnos]]. Nabalangatan a kas ni [[Sigismund, Emperador ti Nasantuan a Romano|Sigismund]] emperador idiay Roma idi 1433. Nangisubli ti Konseho ti Basel idiay Ferrara. Ken kalpasan daytoy ket naipasubli manen, idiay Florensia, gapu ti [[Bubonic plague|buboniko a pangok]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|208
| 6 Marso 1447&lt;br /&gt;– 24 Marso 1455&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1447|03|06|1455|03|24}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Nicholas V.jpg|70px]]
| '''[[Papa Nicolas V|Nicolas V]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''NICOLAUS''' Quintus&lt;/small&gt;
| Tommaso Parentucelli
| &lt;small&gt;Sarzana, Republika ti Genoa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;49 / 57&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nagtengngel ti [[Anibersario (Kristiano)|Anibersario]] iti 1450; nabalangatan a kas ni [[Frederick III, Emperador ti Nasantuan aRomano|Frederick III]] emperador idiay Roma idi 1452.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|209
| 8 Abril 1455&lt;br /&gt;– 6 Agosto 1458&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1455|04|08|1458|08|06}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Calixtus III.jpg|70px]]
| '''[[Papa Calixto III|Calixto III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CALLISTUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Alfonso de [[Borgia]]
| &lt;small&gt;Xàtiva, Pagarian ti Valencia, Balangat ti Aragon&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;76 / 79&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Immuna nga Espaniol a papa&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|210
| 19 Agosto1458&lt;br /&gt; – 15 Agosto 1464&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1458|08|19|1464|08|15}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pintoricchio 012.jpg|70px]]
| '''[[Papa Pio II|Pio II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Enea Silvio [[Piccolomini]]
| &lt;small&gt;Corsignano, [[Republika ti Siena]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;52 / 58&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|211
| 30 Agosto 1464&lt;br /&gt;– 26 Hulio 1471&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1464|08|30|1471|07|26}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pietrobarbo.jpg|70px]]
| '''[[Papa Pablo II|Pablo II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PAULUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Pietro Barbo
| &lt;small&gt;Benesia, Republika ti Benesia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;47 / 54&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kaanakan a lalaki ni Eugenio IV&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|212
| 9 Agosto 1471&lt;br /&gt;– 12 Agosto 1484&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1471|08|09|1484|08|12}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Sixtus IV (head).jpg|70px]]
| '''[[Papa Sixto IV|Sixto IV]]''', [[Pransiskano|O.F.M.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''XYSTUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Francesco [[della Rovere]]
| &lt;small&gt;Celle Ligure, Republika ti Genoa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;57 / 70&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Pransiskano]] nga Urnos. Nagkomisionado ti [[Kapilia ti Sistina]]. Nangipalubos ti panagusig a mangpunta dagiti nagbalin a (Hudio) Kristiano idiay Espania, iti panagkiddaw ni [[Dagiti Katoliko a Monarkia|Reina Isabela ken Ari Fernando]]. &lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|213
| 29 Agosto 1484&lt;br /&gt;– 25 Hulio 1492&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1484|08|29|1492|07|25}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Innocent VIII.JPG|70px]]
| '''[[Papa Inocencio VIII|Inocencio VIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Octavus&lt;/small&gt;
| Giovanni Battista Cybo
| &lt;small&gt;Genoa, Republika iti  Genoa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;51 / 59 {{ref label|Note01|B|B}}&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangidutok ken ni [[Tomás de Torquemada]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|214
| 11 Agosto 1492&lt;br /&gt;– 18 Agosto 1503&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1492|08|11|1503|08|18}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Alexander Vi.jpg|70px]]
| '''[[Papa Alejandro VI|Alejandro VI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ALEXANDER''' Sextus&lt;/small&gt;
| Rodrigo de Lanzòl-[[Borgia]]
| &lt;small&gt;Xàtiva, Pagarian ti Valencia, Balangat ti Aragon&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;61 / 72&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kaanakan a lalaki ni Calixto III. Ama ni [[Cesare Borgia]] ken ni [[Lucrezia Borgia]]. Biningbingay ti surok a Europeano a lubong a nagbaetan ti Espana ken Portugal idi 1493 babaen ti Bula ti papa nga ''[[Inter caetera]]''. &lt;/small&gt;
|}

=== Maika-16 – maika-20 a sigsiglo ===
==== Maika-16 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:5%;&quot;| &lt;small&gt;Tawen idi nangrugi/gibus ti kinapapa&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:25%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|215
| 22 Septiembre 1503&lt;br /&gt;– 18 Oktubre 1503&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1503|09|22|1503|10|18}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:PiusIII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Pio III|Pio III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PIUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Francesco Todeschini [[Piccolomini]]
| &lt;small&gt;Siena, Republika ti Siena&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;64 / 64&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kaanakan a lalaki ni Pio II&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|216
| 31 Oktubre1503&lt;br /&gt;– 21 Pebrero 1513&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1503|10|31|1513|02|21}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Raffaello - Papa Giulio II - Uffizi.jpg|70px]]
| '''[[Papa Julio II|Julio II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IULIUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Giuliano [[della Rovere]]
| &lt;small&gt;Albisola, Republika ti Genoa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;59 / 69&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kaanakan a lalaki ni Sixto IV; Nangirugi ti [[Maikalima a Konseho ti Laterano]], 1512. Immuna a nagtengngel ti sibubukel a teritotio ti [[Estado ti Papa]]. Nangikomisionado ken ni [[Michelangelo]] nga agipinta iti [[Sistine Chapel ceiling|Kisame ti Sistina aKapilia]]. Nagisingasing ti plano para iti panagipatakder manen ti [[Basilika ni San Pedro]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|217
| 9 Marso 1513&lt;br /&gt;– 1 Disiembre 1521&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1513|03|09|1521|12|01}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope-leo10.jpg|70px]]
| '''[[Papa Leon X|Leon X]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Decimus&lt;/small&gt;
| Giovanni di Lorenzo de' [[Medici]]
| &lt;small&gt;Floresia, [[Republika ti Florensia]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;37 / 45&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Anak a lalaki ni [[Lorenzo de' Medici|Lorenzo the Magnificent]]. Ineskolmulgadona ni [[Martin Luther]]. Nangipaatiddog ti Panagusig iti Portugal. &lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|218
| 9 Enero 1522&lt;br /&gt;– 14 Septiembre 1523&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1522|01|09|1523|09|14}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Hadrian VI.jpg|70px]]
| '''[[Papa Adriano VI|Adriano VI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''HADRIANUS''' Sextus&lt;/small&gt;
| Adriaan Floriszoon Boeyens
| &lt;small&gt;Utrecht, Obispado ti Utrecht, [[Nasantuan nga Imperio a Romano]] (a tattan ket ti [[Olanda]])&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;62 / 64&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Ti maymaysa laeng nga Olanda a papa ngem naamammuan pay a kas maysa nga Aleman a Papa. Ti naudi a saan nga Italiano a nabutosan a papa aginggana ni [[Juan Pablo II]] idi 1978. Ti nagisursuro ken ni Emperador [[Carlos V, Emperador ti Nasantuan nga Imperio|Carlos V]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|219
| 26 Nobiembre 1523&lt;br /&gt;– 25 Septiembre 1534&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1523|11|26|1534|09|25}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Clement VII. Sebastiano del Piombo. c.1531..jpg|70px]]
| '''[[Papa Clemente VII|Clemente VII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Septimus&lt;/small&gt;
| Giulio di Giuliano de' [[Medici]]
| &lt;small&gt;Florensia, Republika ti Florensia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;45 / 56&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kasinsin ni Leon X. Ti Roma ket sinamsam babaen dagiti imperial a tropa (&quot;[[Panagsamsam iti Roma (1527)|Sacco di Roma]]&quot;), 1527. Isu ti nangiparit ti diborsio ni [[Henry VIII of England|Enrique VIII]] ken binalangatanna ni Charles V nga Emperador idiay [[Bologna]] idi 1530. Ti kaanakanna babai a ni [[Catherine de' Medici]] ket nakiasawa ti sumakbay a [[Enrique II iti pransia]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|220
| 13 Oktubre 1534&lt;br /&gt;– 10 Nobiembre 1549&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1534|10|13|1549|11|10}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Portrait of Pope Paul III Farnese (by Titian) - National Museum of Capodimonte.jpg|70px]]
| '''[[Papa Pablo III|Pablo III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PAULUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Alessandro [[Kamara ti Farnese|Farnese]]
| &lt;small&gt;Canino, Lazio, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;66 / 81&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangilukat ti [[Konseho ti Trent]] idi 1545. Ti anakna ti ruar ket nagbalin a ti immuna a [[Duke iti Parma]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|221
| 7 Pebrero 1550&lt;br /&gt;– 29 Marso 1555&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1550|02|07|1555|03|29}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Julius III.jpg|70px]]
| '''[[Papa Julio III|Julio III]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IULIUS''' Tertius&lt;/small&gt;
| Giovanni Maria Ciocchi del Monte
| &lt;small&gt;Roma, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;62 / 67&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|222
| 9 Abril 1555&lt;br /&gt;– 30 Abril or 1 Mayo 1555&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(0 a tawen, {{Age in days|1555|04|09|1555|04|30}}/{{Age in days|1555|04|09|1555|05|01}} nga al-aldaw)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Marcellus II.jpg|70px]]
| '''[[Papa Marcelo II|Marcelo II]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''MARCELLUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Marcello Cervini
| &lt;small&gt;Montefano, Marche, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;53 / 53&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Ti naudi a nagusar ti naikapasngayanna a nagan a kas ti [[regnal a nagan]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|223
| 23 Mayo 1555&lt;br /&gt;– 18 Agosto 1559&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1555|05|23|1559|08|18}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Paul IV.PNG|70px]]
| '''[[Papa Pablo IV|Pablo IV]]''', [[Theatines|C.R.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PAULUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Giovanni Pietro Carafa
| &lt;small&gt;Capriglia Irpina, Campania, Pagarian ti Napoles&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;78 / 83&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|224
| 26 Disiembre 1559&lt;br /&gt;– 9 Disiembre 1565&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1559|12|26|1565|12|09}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Ritratto di Pio IV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Pio IV|Pio IV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PIUS''' Quartus&lt;/small&gt;
| Giovanni Angelo Medici
| &lt;small&gt;Milan, [[Dukado ti Milan]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;60 / 66&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nanglukat manen ti [[Konseho ti Trent]], 1562, nagpatingga dagiti timpuyoganna idi 1563&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|225
| 7 Enero 1566&lt;br /&gt;– 1 Mayo 1572&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1566|01|07|1572|05|01}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:El Greco 050.jpg|70px]]
| '''San [[Papa Pio V|Pio V]]''', [[Dominikano nga Urnos|O.P.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PIUS''' Quintus&lt;/small&gt;
| Michele Ghislieri
| &lt;small&gt;Bosco, Dukado iti Milan&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;61 / 68&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Dominikano nga Urnos]]. Ineskolmulgadona ni [[Isabel I iti Inglatera]], 1570. Panagballigi iti Lepanto 1571&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|226
| 13 Mayo 1572&lt;br /&gt;– 10 Abril 1585&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1572|05|13|1585|04|10}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Gregory XIII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Gregorio XIII|Gregorio XIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Tertius Decimus&lt;/small&gt;
| Ugo Boncompagni
| &lt;small&gt;Bologna, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;70 / 83&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Kalendario a Gregoriano|Reporma iti kalendario]] 1582&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|227
| 24 Abril 1585&lt;br /&gt;– 27 Agosto 1590&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1585|04|24|1590|08|27}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:(Albi) Cathédrale Sainte-Cécile - Trèsor - Portrait du pape Sixte V - PalissyIM81001477.jpg|70px]]
| '''[[Papa Sixto V|Sixto V]]''', [[Dagiti Monghe a Pransiskano|O.F.M. Conv.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''XYSTUS''' Quintus&lt;/small&gt;
| Felice Peretti
| &lt;small&gt;Grottammare, Marche, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;63 / 68&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Dagiti Monghe a Pransiskano|Urnos ti Monghe a Pransiskano]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|228
| 15 Septiembre 1590&lt;br /&gt;– 27 Septiembre 1590&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1590|09|15|1590|09|27}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Urban VII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Urbano VII|Urbano VII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''URBANUS''' Septimus&lt;/small&gt;
| Giovanni Battista Castagna
| &lt;small&gt;Roma, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;69 / 69&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kababaan ti paut a papa; pimmusay sakbay a nabalangatan.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|229
| 5 Disiembre 1590&lt;br /&gt;– 15/16 Oktubre 1591&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(0 years, {{Age in days|1590|12|05|1591|10|15}}/{{Age in days|1590|12|05|1591|10|16}} nga al-aldaw)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Gregory XIV.PNG|70px|]]
| '''[[Papa Gregorio XIV|Gregorio XIV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Quartus Decimus&lt;/small&gt;
| Niccolò Sfondrati
| &lt;small&gt;Somma Lombardo, Dukado ti Milan&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;55 / 56&lt;/small&gt;
|
|- valign=&quot;top&quot;
|230
| 29 Oktubre 1591&lt;br /&gt;– 30 Disiembre 1591&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1591|10|29|1591|12|30}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Portrait of Pope Innocent IX (Fidenza Cathedral Museum - Museo del Duomo di Fidenza, Fidenza) – edited.jpg|70px]]
| '''[[Papa Inocencio IX|Inocencio IX]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Nonus&lt;/small&gt;
| Giovanni Antonio Facchinetti
| &lt;small&gt;Bologna, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;72 / 72&lt;/small&gt;
|
|- valign=&quot;top&quot;
|231
| 30 Enero 1592&lt;br /&gt;– 3 Marso 1605&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1592|01|30|1605|03|03}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Cavalier d'arpino, ritratto di papa Clemente VIII aldobrandini, 1598 ca (cropped).jpg|70px]]
| '''[[Papa Clemente VIII|Clemente VIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Octavus&lt;/small&gt;
| Ippolito Aldobrandini
| &lt;small&gt;Fano, Marche, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;55 / 69&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangirugi ti [[Congregatio de Auxiliis]] ken nangikeddeng ti doktrinal a a suppiat a nagbaetan dagiti [[Urnos ti Dominikano|Dominikano]] ken dagiti [[kagimongan ti Hesus|Hesuita]] a maipanggep ti nawaya a nakem ken ti nainlangitan a grasia.&lt;ref name=&quot;Blunt1874&quot;&gt;{{Cite book |url=http://books.google.com/books?id=z-gCAAAAQAAJ&amp;pg=PA234 |title=Dictionary of Sects, Heresies, Ecclesiastical Parties, and Schools of Religious Thought |date=1874 |publisher=Rivingtons |editor-last=Blunt |editor-first=John Henry |editor-link=John Henry Blunt |location=London |pages=234–240 |language=en |chapter=Jansenists}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}

==== Maika-17 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binlangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:5%;&quot;| &lt;small&gt;Tawen idi nangrugi/gibus ti kinapapa&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:25%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|232
| 1 Abril 1605&lt;br /&gt;– 27 Abril 1605&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1605|04|01|1605|04|27}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Leo XI 2.jpg|70px]]
| '''[[Papa Leon XI|Leon XI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Undecimus&lt;/small&gt;
| Alessandro Ottaviano de' [[Medici]]
| &lt;small&gt;Florensia, [[Dukado ti Florensia]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;69 / 69&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kaanakan a lalaki ni [[Papa Leon X]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|233
| 16 Mayo 1605&lt;br /&gt;– 28 Enero 1621&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1605|05|16|1621|01|28}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Paul V.jpg|70px]]
| '''[[Papa Pablo V|Pablo V]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PAULUS''' Quintus&lt;/small&gt;
| Camillo [[Borghese]]
| &lt;small&gt;Roma, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;52 / 68&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Naamammuan kadagiti panangipatader kadagiti gandat, a mairaman ti sanguanan ti [[Basilika ni San Pedro]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|234
| 9 Pebrero 1621&lt;br /&gt;– 8 Hulio 1623&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1621|02|09|1623|07|08}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:(Albi) Cathédrale Sainte-Cécile - Trèsor - Portrait du pape Grégoire XV - PalissyIM81001477.jpg|70px]]
| '''[[Papa Gregorio XV|Gregorio XV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Quintus Decimus&lt;/small&gt;
| Alessandro Ludovisi
| &lt;small&gt;Bologna, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;67 / 69&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangibangon ti [[Kongregasion para iti Panagparang-ay iti Pammati]], 1622.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|235
| 6 Agosto 1623&lt;br /&gt;– 29 Hulio 1644&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1623|08|06|1644|07|29}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Gian Lorenzo Bernini - Portrait d'Urbain VIII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Urbano VIII|Urbano VIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''URBANUS''' Octavus&lt;/small&gt;
| Maffeo [[Barberini]]
| &lt;small&gt;Floresia, [[Nalatak a Dukado ti Toskana]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;55 / 76&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Suppiat a tribunal ken ni [[Galileo Galilei]]&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|236
| 15 Septiembre 1644&lt;br /&gt;– 7 Enero 1655&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1644|09|15|1655|01|07}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Innocent-x-velazquez.jpg|70px]]
| '''[[Papa Inocencio X|Inocencio X]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Decimus&lt;/small&gt;
| Giovanni Battista [[Pamphilj]]
| &lt;small&gt;Roma, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;70 / 80&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nalatak nga adayo nga apo ni [[Papa Alejandro VI]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|237
| 7 Abril 1655&lt;br /&gt;– 22 Mayo 1667&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1655|04|07|1667|05|22}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Alexander VII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Alejandro VII|Alejandro VII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ALEXANDER''' Septimus&lt;/small&gt;
| Fabio [[Kamara iti Chigi|Chigi]]
| &lt;small&gt;Siena, [[Nalatak a Dukado ti Toskana]]&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;56 / 68&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nalatak a kaanakan a lalaki ni [[Papa Pablo V]]. Nangikomisionado ti [[Kuadrado ni San Pedro]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|238
| 20 Hunio 1667&lt;br /&gt;– 9 Disiembre 1669&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1667|06|20|1669|12|09}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Clemens IX.jpg|70px]]
| '''[[Papa Clemente IX|Clemente IX]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Nonus&lt;/small&gt;
| Giulio Rospigliosi
| &lt;small&gt;Pistoia, Nalatak a Dukado ti Toskana&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;67 / 69&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;nangikomisionado ti [[colonnade|kolumnata]] iti [[Kuadrado ni San Pedro]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|239
| 29 Abril 1670&lt;br /&gt;– 22 Hulio 1676&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1670|04|29|1676|07|22}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Clement X.jpg|70px]]
| '''[[Papa Clemente X|Clemente X]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Decimus&lt;/small&gt;
| Emilio Altieri
| &lt;small&gt;Roma, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;79 / 86&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangikanonado ti immuna nga Amerikano a santo, [[San Rosa iti Lima]], 1671.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|240
| 21 Septiembre 1676&lt;br /&gt;– 11/12 Agosto 1689&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(12 a tawtawen, {{Age in days|1688|09|21|1689|08|11}}/{{Age in days|1688|09|21|1689|08|12}} nga al-aldaw)&lt;/small&gt;
|[[Papeles:InnocentXI.jpg|70px]]
| Bd. '''[[Papa Inocencio XI|Inocencio XI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Undecimus&lt;/small&gt;
| Benedetto Odescalchi
| &lt;small&gt;Como, Dukado iti Milan&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;65 / 78&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nasuspetsa a nalimed a nangbayad ti [[Glorious Revolution|Nadayag a Rebolusion]] ni [[William III of Orange|William III iti Narangha]]. [[Glorious Revolution|Nadayag a Rebolusion]] tapno mangikkat ti Katoliko a ni [[Jaime II iti Inglatera]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|241
| 6 Oktubre 1689&lt;br /&gt;– 1 Pebrero 1691&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1689|10|06|1691|02|01}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Alexander VIII 1.jpg|70px]]
| '''[[Papa Alejandro VIII|Alejandro VIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''ALEXANDER''' Octavus&lt;/small&gt;
| Piètro Vito Ottoboni
| &lt;small&gt;Benesia, Republika ti Benesia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;79 / 80&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|242
| 12 Hulio 1691&lt;br /&gt;– 27 Septiembre 1700&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1691|07|12|1700|09|27}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Innocent XII.PNG|70px]]
| '''[[Papa Inocencio XII|Inocencio XII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Duodecimus&lt;/small&gt;
| Antonio Pignatelli
| &lt;small&gt;Spinazzola, Pagarian ti Napoles&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;76 / 85&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nagited ti ''[[Romanum decet Pontificem]]'', 1692.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|243
| 23 Nobiembre 1700&lt;br /&gt;– 19 Marso 1721&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1700|11|23|1721|03|19}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Clement XI.jpg|70px]]
| '''[[Papa Clemente XI|Clemente XI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Undecimus&lt;/small&gt;
| Giovanni Francesco Albani
| &lt;small&gt;Urbino, Marche, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;51 / 71&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;[[Chinese Rites controversy|Kontrobersia dagiti Insik a Ritos]]&lt;/small&gt;
|}

==== Maika-18 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan ngaurnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:5%;&quot;| &lt;small&gt;Tawen idi nangrugi/gibus ti kinapapa&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:25%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|244
| 8 Mayo 1721&lt;br /&gt;– 7 Marso 1724&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1721|05|08|1724|03|07}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:InnocientXIII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Inocencio XIII|Inocencio XIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''INNOCENTIUS''' Tertius Decimus&lt;/small&gt;
| Michelàngelo de’ [[Conti]]
| &lt;small&gt;Poli, Làzio, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;65 / 68&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|245
| 29 Mayo 1724&lt;br /&gt;– 21 Pebrero 1730&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1724|05|29|1730|02|21}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Benedict XIII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Benedicto XIII|Benedicto XIII]]''', [[Dominikano nga Urnos|O.P.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Tertius Decimus&lt;/small&gt;
| Pierfrancesco [[Orsini]]
| &lt;small&gt;Gravina in Puglia, Pagarian ti Napoles&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;75 / 81&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Dominikano nga Urnos]]. ti maikatlo ken naudi a kameng ti [[Orsini a pamilia]] a nagbalin a Papa.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|246
| 12 Hulio 1730&lt;br /&gt;– 6 Pebrero 1740&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1730|07|12|1740|02|06}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Clement XII, portrait.jpg|70px]]
| '''[[Papa Clemente XII|Clemente XII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Duodecimus&lt;/small&gt;
| Lorenzo [[Corsini]]
| &lt;small&gt;Florensia, Nalataka Dukado ti Toskana&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;78 / 87&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nagkompleto ti sangauanan ti  [[Arkbasilika iti San Juan Lateran]], 1735. Nangkomisionado ti [[Trevi a Buraoyok]], 1732.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|247
| 17 Agosto 1740&lt;br /&gt;– 3 Mayo 1758&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1740|08|17|1758|05|03}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Benoit XIV.jpg|70px]]
| '''[[Papa Benedicto XIV|Benedicto XIV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Quartus Decimus&lt;/small&gt;
| Pròspero Lorenzo Lambertini
| &lt;small&gt;Bologna, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;65 / 83&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|- valign=&quot;top&quot;
|248
| 6 Hulio 1758&lt;br /&gt;– 2 Pebrero 1769&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1758|07|06|1769|02|02}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:(Venice) Pope Clement XIII by Anton Raphael Mengs (Museo del Settecento Veneziano).jpg|70px]]
| '''[[Papa Clemente XIII|Clemente XIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Tertius Decimus&lt;/small&gt;
| Carlo della Torre Rezzonico
| &lt;small&gt;Benesia, Republika ti Benesia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;65 / 75&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nagited kadagiti nadaay a bulbulong ti igos kadagiti lallaki nga estatua idiay Batikano. Nangisalaknib titi [[Kagimongan ni Hesus]] iti ''[[Apostolicum pascendi]]'', 1765.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|249
| 19 Mayo 1769&lt;br /&gt;– 22 Septiembre 1774&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1769|05|19|1774|09|22}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Clemens XIV.PNG|70px]]
| '''[[Papa Clemente XIV|Clemente XIV]]''', [[Monghe dagiti Pransiskano|O.F.M. Conv.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''CLEMENS''' Quartus Decimus&lt;/small&gt;
| Giovanni Vincenzo Antonio Ganganelli
| &lt;small&gt;Sant' Arcàngelo di Romagna, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;63 / 68&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Monghe dagiti Pransiskano|Urnos dagiti Monghe a Pransiskano]]. Nangipasardeng ti [[Kagimongan ni Hesus|Hesuita nga Urnos]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|250
| 15 Pebrero 1775&lt;br /&gt;– 29 Agosto 1799&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1775|02|15|1799|08|29}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Popepiusvi.jpg|70px]]
| '''[[Papa Pio VI|Pio VI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PIUS''' Sextus&lt;/small&gt;
| Count Giovanni Àngelo Braschi
| &lt;small&gt;Cesena, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;57 / 81&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangipato ti [[Pranses a Rebolusion]] ken pinatalaw manipud idiay Estado ti Papa babaen dagiti Pranses a tropa manipud idi 1798 aginggana idi pimmusay.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|251
| 14 Marso 1800&lt;br /&gt;– 20 Agosto 1823&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1800|03|14|1823|08|20}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Jacques-Louis David 018.jpg|70px]]
| '''[[Papa Pio VII|Pius VII]]''', [[Urnos ni San Benedicto|O.S.B.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PIUS''' Septimus&lt;/small&gt;
| Count Barnaba Niccolò Marìa Luigi Chiaramonti
| &lt;small&gt;Cesena, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;57 / 81&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Urnos ni San Benedicto]]. Adda idiay pannakabalangat ni [[Napoleon I iti Pransia|Napoleon]] a kas Emperoador iti Pransia. Temporario a napatalaw manipud idiay Estado ti Papa babaen dagiti Pranses a tropa idi baetan ti 1809 ken 1814.&lt;/small&gt;
|}

==== Maika-19 a siglo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Nakaipasngayan
! style=&quot;width:5%;&quot;| &lt;small&gt;Tawen idi nangrugi/gibus ti kinapapa&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:25%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|252
| 28 Septiembre1823&lt;br /&gt;– 10 Pebrero 1829&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1823|09|28|1829|02|10}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Leo XII.PNG|70px]]
| '''[[Papa Leon XII|Leon XII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Duodecimus&lt;/small&gt;
| Konde Annibale Francesco Clemente Melchiore Girolamo Nicola Sermattei della Genga
| &lt;small&gt;Genga wenno Spoleto, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;63 / 68&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangikabil ti Katoliko a sistema ti edukasion babaen ti panangitengngel dagiti Hesuita babaen ti ''[[Quod divina sapientia]]'', 1824.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|253
| 31 Marso 1829&lt;br /&gt;– 1 Disiembre 1830&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1830|03|31|1831|12|01}})&lt;/small&gt;
| 
| '''[[Papa Pio VIII|Pio VIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PIUS''' Octavus&lt;/small&gt;
| Francesco Saverio Castiglioni
| &lt;small&gt;Cingoli, Marche, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;67 / 69&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Inawatna ni [[Louis Philippe I]] a kas ti [[Ari iti Pransia]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|254
| 2 Pebrero 1831&lt;br /&gt;– 1 Hunio 1846&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1831|02|02|1846|06|01}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Gregory XVI.jpg|70px]]
| '''[[Papa Gregorio XVI|Gregorio XVI]]''', [[Camaldolese|O.S.B. Cam.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''GREGORIUS''' Sextus Decimus&lt;/small&gt;
| Bartolomeo Alberto Cappellari
| &lt;small&gt;Belluno, Republika ti Benesia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;65 / 80&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Kameng ti [[Camaldolese]] nga Urnos. Ti naudi a saan nga obispo a nabutosan&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|255
| 16 Hunio 1846&lt;br /&gt;– 7 Pebrero 1878&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1846|06|16|1878|02|07}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Popepiusix.jpg|70px]]
| Bd. '''[[Papa Pio IX|Pio IX]]''', [[Sekular a Pransiskano nga Urnos|O.F.S.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PIUS''' Nonus&lt;/small&gt;
| Konde Giovanni Marìa Mastai-Ferretti
| &lt;small&gt;Senigallia, Marche, Estado ti Papa&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;54 / 85&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangilukat ti [[Umuna a Konseho ti Batikano]]; nakapukaw ti [[Estado ti Papa]] iti Italia. Kapautan a nagserbi a papa iti pakasaritaan (kitaen ti [[Listaan dagiti 10 a kapautan a naturay a papa|paamo ken ni San Pedro]].)&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|256
| 20 Pebrero 1878&lt;br /&gt;– 20 Hulio 1903&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1878|02|20|1903|07|20}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Leo XIII.jpg|70px]]
| '''[[Papa Leon XIII|Leno XIII]]''', [[Sekular a Pransiskano nga Urnos|O.F.S.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''LEO''' Tertius Decimus&lt;/small&gt;
| Gioacchino Vincenzo Raffaele Luigi Pecci
| &lt;small&gt;Carpineto Romano, Roma a departamento, Pranses nga Imperio (a tattan ket ti Italia)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;67 / 93&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt; Nangibilin ti ensiklika iti sosial a panagisursuro, ''[[Rerum Novarum]]'' (Iti Kapitolio ken Obra) ken nangsuporta ti [[Kristiano a demokrasia]] a kas panagsuppiat ti komunismo; ti maikatlo a kapautan anagturay a papa kalpasan ni [[Pio IX]] ken [[Juan Pablo II]]. &lt;/small&gt;
|}

==== Maika-20 a siglo ====
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;|Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;|Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;|Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;|Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;|kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;|Nakaipasngayan
! style=&quot;width:5%;&quot;|&lt;small&gt;Tawen idi nangrugi/gibus ti kinapapa&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:25%;&quot;|Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|257
| 4 Agosto 1903&lt;br /&gt;– 20 Agosto 1914&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1903|08|04|1914|08|20}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pius X, by Ernest Walter Histed (retouched).jpg|70px]]
| '''San [[Papa Pio X|Pius X]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PIUS''' Decimus&lt;/small&gt;
| Giuseppe Melchiorre Sarto
| &lt;small&gt;Riese, Lombardy-Venetia, Austriano nga Imperio&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;68 / 79&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangawawis ken nagpadakkel ti panangawat ti Nasantuan a Komunion, ken nangsuppiat ti [[Modernismo (Romano Katolisismo|Modernistiko a teolohia]]. Kinaudi a papa a  [[kanonisasion|nakanonisado]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|258
| 3 Septiembre 1914&lt;br /&gt;– 22 Enero 1922&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1914|09|03|1922|01|22}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope Benedict XV (LOC) crop.jpg|70px]]
| '''[[Papa Benedicto XV|Benedicto XV]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Quintus Decimus&lt;/small&gt;
| Giacomo Paolo Giovanni Battista della Chièsa
| &lt;small&gt;Genoa, Pagarian iti Sardinia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;59 / 67&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt; Naipammadayawan para iti nangibabaet para iti kappia idi las-ud ti Unmuna a Sangalubongan a Gubat. Nalaglagipan babaen ni [[Papa Benedicto XVI]] a kas &quot;propeta iti kappia&quot;.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|259
| 6 Pebrero 1922&lt;br /&gt;– 10 Pebrero 1939&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1922|02|06|1939|02|10}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Bundesarchiv Bild 102-01279, Papst Pius XI..jpg|70px]]
| '''[[Papa Pio XI|Pio XI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PIUS''' Undecimus&lt;/small&gt;
| Achille Ambrogio Damiano Ratti
| &lt;small&gt;Desio, Lombardy-Venetia, Austriano nga Imperio&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;64 / 81&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nagpirma ti [[Lateran a Tulag]] iti Italia, nangibangon ti [[Siudad ti Batikano]] a kas maysa a naturay nga estado.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|260
| 2 Marso 1939&lt;br /&gt;– 9 Oktubre 1958&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1939|03|02|1958|10|09}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pius XII with stole.png|70px]]
| [[Naranga#Romano Katoliko|Naranga]] a '''[[Papa Pio XII|Pio XII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PIUS''' Duodecimus&lt;/small&gt;
|Eugenio Marìa Giuseppe Giovanni Pacelli
| &lt;small&gt;Roma, Italia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;63 / 82&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Nangawag ti papa nga awan ti panagkamkamalina iti ensiklika ''[[Munificentissimus Deus]]''.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|261
|28 Oktubre 1958&lt;br /&gt;– 3 Hunio 1963&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1958|10|28|1963|06|03}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope John XXIII - 1959.jpg|70px]]
|'''San [[Papa Juan XXIII|Juan XXIII]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES''' Vicesimus Tertius&lt;/small&gt;
|Àngelo Giuseppe Roncalli
|&lt;small&gt;Sotto il Monte, Bergamo, Italia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;76 / 81&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Nangilukat ti [[Maikadua Konsilo ti Batikanol]]; sagpaminsan a tinawtawgan a kas ti &quot;Nasayaat a Papa Juan&quot;. Kinaud-udi a nakanonisado babaen ni Papa [[Papa Francisco|Francisco]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|262
|21 Hunio 1963&lt;br /&gt;– 6 Agosto 1978&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1963|06|21|1978|08|06}})&lt;/small&gt;
| 
|'''San [[Papa Pablo VI|Pablo VI]]''' &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''PAULUS''' Sextus&lt;/small&gt;
|Giovanni Battista Enrico Antonio Marìa Montini
|&lt;small&gt;Concesio, Brescia, Italia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;65 / 80&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt; Ti naudi a papa a nabalangatan ti [[Tiara ti papa]]. Immuna a papa a nagbaniaga idiay Estados Unidos. Nangleppas ti [[Maikadua a Konseho ti Batikano]]. Kinaud-udi a nakanonisado babaen ni Papa [[Papa Francisco|Francisco]].&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|263
 |26 Agosto 1978&lt;br /&gt;– 28 Septiembre 1978&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1978|08|26|1978|09|28}})&lt;/small&gt;
| 
| [[Beatipikasion|Bd]]. '''[[Papa Juan Pablo I|Juan Pablo I]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES PAULUS''' Primus&lt;/small&gt;
| Albino Luciani
| &lt;small&gt;[[Canale d'Agordo|Forno di Canale]], Veneto, Italia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;65 / 65&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Immuna a papa a nagusar 'ti Umuna' iti regnal a nagan. Immuna a papa nga adda ti dua a nagan, para kadagiti dua a sinarunona. Nasapa a pimmusay iti maysa a karismatiko a turay.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|264
| 16 Oktubre 1978&lt;br /&gt;– 2 Abril 2005&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{Age in years and days|1978|10|16|2005|04|02}})&lt;/small&gt;
| [[Papeles:Pope JP2 (cropped).jpg|70px]]
| '''San [[Papa Juan Pablo II|Juan Pablo II]]'''&lt;br /&gt;(Juan Pablo ti Natan-ok)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''IOANNES PAULUS''' Secundus&lt;/small&gt;
| Karol Józef Wojtyła
| &lt;small&gt;[[Wadowice]], Polonia&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;58 / 84&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Immuna a [[Polonia|Polako]] a papa ken immuna a saan nga Italiano a papa iti 455 a tawtawen. Kaaduan a nagikanonado kadagiti santo kadagiti amin asinaruno. Kanyon a nagbanbaniaga. Maikadua a kapautan a panagturay kalpasan ken ni [[Papa Pio IX]] (1846–1878; kitaen ti [[Listaan dagiti 10 kapautan a nagturay a papa|paamo ken ni San Pedro]]); kinaud-udi a nabeatipikado babaen ni Papa [[Papa Benedicto XVI|Benedicto XVI]]. Kinaud-udi a nakanonisado babaen ni Papa [[Papa Francisco|Francisco]].&lt;/small&gt;
|}

=== Maika-21 a siglo ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:5%;&quot;| Binilangan nga urnos
! style=&quot;width:15%;&quot;| Pontipikado
! style=&quot;width:5%;&quot;| Ladawan
! style=&quot;width:25%;&quot;| Nagan&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ilokano · Regnal (Latin)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:15%;&quot;| Kabukbukodan a nagan
! style=&quot;width:10%;&quot;| Naikapasngayan
! style=&quot;width:5%;&quot;| &lt;small&gt;Tawen idi nangrugi/gibus ti kinapapa&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:25%;&quot;| Paammo
|- valign=&quot;top&quot;
|265
| 19 Abril 2005&lt;br /&gt;– 28 Pebrero 2013&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(({{age in years and days|2005|4|19|2013|2|28}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Papa Benoît XVI.jpg|70px]]
| '''[[Papa Benedicto XVI|Benedicto XVI]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''BENEDICTUS''' Sextus Decimus&lt;/small&gt;
| Joseph Alois Ratzinger
| &lt;small&gt;[[Marktl am Inn]], Bavaria, Alemania&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;78 / -&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Immuna nga [[:kategoria:Dagiti Aleman a papa|Aleman a papa]] manipud idi ti Hermaniko a ni [[Papa Adriano VI]]. Kalakayan a nagbalin a papa manipud idi ni [[Papa Clemente XII]] idi 1730. Nagiwagsak ti titulo a ''Patriarka iti Laud''. Nangipangato ti [[Tridentina a Misa] iti prominente a puesto.&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|266
| 13 Marso 2013&lt;br /&gt;–21 Abril 2025&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{age in years and days|2013|3|13|2025|4|21}})&lt;/small&gt;
|[[Papeles:Pope Francis South Korea 2014.png|70px]]
| '''[[Papa Francisco|Francisco]]''', [[Kagimongan ni Hesus|S.J.]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Papa '''FRANCISCVS'''&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;''Miserando atque Eligendo''
| Jorge Mario Bergoglio
| &lt;small&gt;[[Buenos Aires]], Arhentina&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;76 / -&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Ti immuna a papa a naipasngay ti ruar ti Europa manipud ken ni [[Papa Gregorio III|San Gregorio III]] ken ti immuna manipud tiKaamerikaan. Immuna a Papa manipud iti Akin-abagatan a hemisperio.  Immuna a [[Kagimongan ni Hesus|Hesuita]] a papa. Immuna a nangampon ti baro a, saan a naus-usar ken naar-aramid a regnal a nagan manipud ken ni [[Papa Lando|Lando]] (913–914).&lt;/small&gt;
|}

== Relihioso nga urnos ==
34 a papa ket kameng idi dagiti [[Katoliko a relihioso nga urnos|relihioso nga urnos]]. Dagitoy ket mangiran dagiti:
*Dagiti [[Benedictino]] (17):-
**Gregorio I, Bonifacio IV, Adeodato II, Leon IV, Juan IX, Leon VII, Esteban IX, Gregorio VII, Victor III, Urbano II, Pascuall II, Gelasio II, Celestino&amp;nbsp;V, Clemente&amp;nbsp;VI, Urbano&amp;nbsp;V, Pio&amp;nbsp;VII
*ken mairaman ti[[Camaldolese]] (1):-
**Gregorio XVI ken Pio IX
*Dagiti [[Augustino]] (6):-
**Eugenio IV
*ken mairaman dagiti [[Canons Regular|Kadawyan a Kanaon]] (5):-
**Honorio II, Inocencio II, Lucio II, Gregorio VIII, Adriano IV
*Dagiti [[Dominikano nga Urnos|Dominikano]] (4):-
**Inocencio V, Benedicto XI, Pio V, Benedicto XIII
*Dagiti [[Pransiskano]] (4):-
**Nicolas IV, Sixto IV
*ken mairaamn dagiti[[Monghe a Pransiskano]] (2):-
**Sixto V, Clemente XIV
*Dagitii [[Cistercians|Sistersiense]] (2):-
**Eugenio III, Benedicto XII

== Dagiti paammo ti panagibilang dagiti papa ==
Adda dagiti anomalia iti listaan a naited dita ngato ket makasapul ti ad-adu pay a panagipalpalawag:
*Ni [[Antipapa Felix II|Felix II]] (356–357), ni [[Papa Bonifacio VII]] (974, 984–985), [[Antipapa Juan XVI|Juan&amp;nbsp;XVI]] (997–998), [[Antipapa Benedicto X|Benedicto&amp;nbsp;X]] (1058–1059) ken [[Antipapa Alejandro V|Alejandro&amp;nbsp;V]] (1409–1410) ket saanda a nailista gaouta isuda amin ket naipanunotan a [[kontrapapa]].&lt;ref name=&quot;ceanti&quot;&gt;{{CathEncy|author=Paschal Robinson|wstitle=Atipapa}}&lt;/ref&gt;
*Ti panakabilangan dagiti papa nga agnagan ti Felix ket nabaliwan tapno maikkat ti kontrapapa a ni [[Antipapa Felix II|Felix&amp;nbsp;II]]; nupay kasta, kaaduan kadagiti listaan ket tinawtawaganda pay laeng dagiti dua Felix, ni [[Papa Felix III|Felix&amp;nbsp;III]] ken [[Papa Felix IV|Felix&amp;nbsp;IV]]. Iti maipatinayon, adda pay ti maysa ngfa antipapa a ni [[Antipapa Felix V|Felix&amp;nbsp;V]].&lt;ref name=&quot;ceanti&quot; /&gt;
*Awan idin ti maysa a papa a [[Papa Juan XX|Juan&amp;nbsp;XX]] a kas nagbanagan ti panakallilaw iti panagbilang a sistema idi maika-11 a siglo.&lt;ref name=&quot;cechron&quot;&gt;{{CathEncy|author=Paschal Robinson|wstitle=Kronolohiko a Listaan dagiti Papa}}&lt;/ref&gt;
*Ni [[Papa-elektado Esteban]], nga isu ket pimmusay sakbay a nakonsekrado, ket saan nga adda idiay Batikano nga opisal a listaan dagiti papa ti Batikano manipud idi 1961, ngem agparparang kadagiti listaan a napetsaan manipud idi 1960.&lt;ref name=&quot;cechron&quot; /&gt; Ti pannakibilang dagiti sumaganad a papa a tinawtawagan ti ''Esteban'' ket tatta nga aldawen ket naited a kas ti [[Papa Esteban II]] (752–757) aginggana ken ni [[Papa Esteban IX]] (1057–1058), a saan a kas ti Esteban&amp;nbsp;III aginggana ti Esteban&amp;nbsp;X.
*Idi ni Simon de Brion ket nagbalin a papa idi 1281, isu ket nagpili a matawan ti ''Martin''. Iti isu met laeng a panawen, ni [[Papa Marino I|Marino&amp;nbsp;I]] ken [[Papa Marino II|Marino&amp;nbsp;II]] ket naikamali a napanunotan a ni Martin II ken Martin III, isu nga gapu ti kamali, ni Simon de Brion ket nagbalin a ni [[Papa Martin IV]].&lt;ref name=&quot;cemartin&quot;&gt;{{CathEncy|author=Paschal Robinson|wstitle=Papa Martin IV}}&lt;/ref&gt;
*Ni [[Papa Dono]] II, ket naibagbaga a nagikkat idi agarup a 974, ngem awan dayta. Dayta a pammati ket nagbanagan manipud iti pannakaallilaw iti titulo a ''dominus'' (apo) nga adda ti husto a nagan.
*Ni [[Papa Juana]] ket mabalin a saan pay nga adda; nupay kasta, dagiti sarsarita a maipanggep kaniana ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti istoria a maipanggep ti [[Saeculum obscurum|pornokrasia]].&lt;ref name=&quot;ceJoan&quot;&gt;{{CathEncy|author=Paschal Robinson|wstitle=Papisa Juana}}&lt;/ref&gt;
*Ti kasasaad ni [[Kontrapapa Juan XXIII]] ket saan a naamammoan kadagiti ginasut a tawtawen, ken kanungpallanen a nasimpa idi 1958 idi ni Angelo Giuseppe Roncalli ket nangiyebkas ti kabukbukodanna a nagan a kas Juan&amp;nbsp;XXIII. Ni Baldassare Cossa, nga isu idi ket Kontrapapa Juan&amp;nbsp;XXIII, ket nagserbi a kas maysa a Kardinal ti naikaykaysa a simbaan sakbay a pimmusay idi 1419 ken ti bangkayna ket mabirukan idiay [[Battistero di San Giovanni (Florensia)]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

=== Sapasap ===
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Fortescue |first=Adrian |title=The Early Papacy to the Synod of Chalcedon in 451 |url=https://archive.org/details/earlypapacytosyn0000fort |date=2008 |publisher=Ignatius Press |isbn=978-1-58617-176-6 |edition=Maika-4 |location=San Francisco |language=en |trans-title=Ti Nasapa Kinapapa: Aginggana iti Sinodo iti Chalcedon idi 451}}
* {{Cite book |last=Kelly |first=J. N. D. |title=The Oxford Dictionary of Popes |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000kell_w7y3 |date=1986 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-213964-9 |location=Oxford |language=en |trans-title=Ti Oxford a Diksionario dagiti Papa}}
* {{Cite book |last=Lubac |first=Henri de |title=Catholicism: Christ and the Common Destiny of Man |url=https://archive.org/details/catholicismchris0000luba |date=1988 |publisher=Ignatius Press |isbn=0-89870-203-8 |location=San Francisco |language=en |trans-title=Katolisismo}}
* {{Cite book |last=Nichols |first=Aidan |title=Rome and the Eastern Churches: A Study in Schism |date=2010 |publisher=Ignatius Press |isbn=978-1-58617-282-4 |edition=Maika-2 |location=San Francisco |trans-title=Ti Roma ken ti Akindaya a Simbaan |language=en}}
* {{Cite book |last=Pontificia Amministrazione della Patriarcale Basilica di San Paolo |title=I papi: venti secoli di storia |date=2002 |publisher=Libreria Editrice Vaticana |isbn=88-209-7316-2 |edition=Maika-2 |language=it}}
* {{Cite book |last=Hahn |first=Scott |title=Rome Sweet Home: Our Journey to Catholicism |url=https://archive.org/details/romesweethomeour0000hahn |date=1993 |publisher=Ignatius Press |isbn=0-89870-478-2 |location=San Francisco |language=en |trans-title=Roma Nasamit a Pagtaengan}}
* {{Cite book |last=Istituto della Enciclopedia Italiana |title=Enciclopedia dei papi |date=2000 |publisher=Istituto della Enciclopedia italiana |location=Roma |language=it}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://www.newadvent.org/cathen/12272b.htm Katoliko nga Ensiklopedia] {{Iti sao|en}}
*[http://www.gcatholic.com/dioceses/diocese/rome0.htm Giga-Katoliko a Paammo] {{Iti sao|en}}
*[http://www.ojaiorange.com/popes/intro.php Dagiti Papa ken Anti-Papa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512035822/http://www.ojaiorange.com/popes/intro.php |date=2012-05-12 }} {{Iti sao|en}}
*[http://www.oca.org/FSIndex.asp?SID=4 Ti Ortodokso a Simbaan idiay Amerika, Ti Kabibiag dagiti Santo ''(Akindaya a Kristiano)''] {{Iti sao|en}}

{{DEFAULTSORT:Papa, Listaan dagiti}}
[[Kategoria:Dagiti Papa|*]]
[[Kategoria:Lislistaan dagiti papa ti Romano Katoliko]]

[[nn:Pave#Liste over pavar]]</text>
      <sha1>13ff2g1zxhz8egti75x268r8p03mxgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Pranses</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2018</id>
    <revision>
      <id>406519</id>
      <parentid>400360</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6856" sha1="cec30k6hry6d8p0afq5h90jjoycdy4b" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name          = Pranses
|nativename    = La langue française
|pronunciation = {{IPA|[fʁɑ̃sɛ]}}
|states        = Kitaen dita [[#Heograpiko a panakaiwarwaras|baba]]
|speakers      = 68 a riwriw
|date=2005
|ref = e16
|speakers2= aginggana ti 115 a riwriw (2010)&lt;ref name=&quot;francediplomatie&quot;&gt;{{Cite web |title=Les priorités |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/actions-france_830/langue-francaise-francophonie-diversite-linguistique_1040/langue-francaise_3094/les-priorites_20237/francais-langue-internationale_83179.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222201853/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/actions-france_830/langue-francaise-francophonie-diversite-linguistique_1040/langue-francaise_3094/les-priorites_20237/francais-langue-internationale_83179.html |archive-date=2010-12-22 |website=Ministère des Affaires étrangères et européennes |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Patneng ken [[Maikadua a pagsasao|L2]]: 130–275 a riwriw&lt;ref name=&quot;e16&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;andaman.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=La Francophonie |url=https://www.francophonie.org/IMG/pdf/Synthese-Langue-Francaise-2010.pdf |title=La langue française dans le monde 2010 |isbn=978-2-09-882407-2 |language=fr |access-date=2010-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122123828/http://www.francophonie.org/IMG/pdf/Synthese-Langue-Francaise-2010.pdf |archive-date=2010-11-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|familycolor   = Indo-European
|fam2          = [[Dagiti pagsasao nga Italiko|Italiko]]
|fam3          = [[Dagiti pagsasao a Romanse|Romanse]]
|fam4          = [[Lumaud a Romanse]]
|fam5          = [[Gallo-Iberika]]
|fam6          = [[Gallo-Romanse]]
|fam7          = [[Gallo-Rhaetian]]
|fam8          = [[Oïl]]
|iso1          = fr
|iso2          = fri
|iso2b         = fre
|iso2t         = fra
|iso3          = fra
|lingua=51-AAA-i
|script        = [[Latin nga eskritu|Latin]] ([[Pranses nga abesedario]])
|nation        = {{Marebba a listaan |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=[[Listaan dagiti pagilian nga ti Pranses ket opisial a pagsasao|29 a pagpagilian]]|
{{WP|Bélga}}|
{{WP|Benin}}|
{{WP|Burkina Faso}}|
{{WP|Burundi}}|
{{WP|Cameroon}}|
{{WP|Canada}}|
{{WP|Central African Republic}}|
{{WP|Chad}}|
{{WP|Comoros}}|
{{WP|Côte d'Ivoire}}|
{{WP|Demokratiko a Republika ti Kongo}}|
{{WP|Djibouti}}|
{{WP|Equatorial Guinea}}|
{{WP|Pransia}}|
{{WP|Gabon}}|
{{WP|Guinea}}|
{{WP|Haiti}}|
{{WP|Luxembourg}}|
{{WP|Madagascar}}|
{{WP|Mali}}|
{{WP|Monaco}}|
{{WP|Niger}}|
{{WP|Republic of the Congo}}|
{{WP|Rwanda}}|
{{WP|Senegal}}|
{{WP|Seychelles}}|
{{WP|Suisa}}|
{{WP|Togo}}|
{{WP|Vanuatu}}|}}
&lt;br /&gt;{{Marebba a listaan |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=[[Listaan dagiti pagilian nga ti Pransés ket opisial a pagsasao#Administratibo ken/wenno kultural|Administratibo/kultural]]|
{{WP|Algeria}}|
{{WP|Lebanon}}|
{{WP|Morocco}}|
{{WP|Mauritius}}|
{{WP|Mauritania}}|
{{WP|Tunisia}}|
}}
&lt;br /&gt;{{Marebba a listaan |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=[[Listaan dagiti pagilian nga ti Pransés ket opisial a pagsasao#Dagiti agkamkammatalek a bagbagi|14 nga agkamkammatalek]]|
{{WP|Aosta Valley}}|
{{Flag icon|France}} [[Clipperton]]|
{{WP|French Southern and Antarctic Lands}}|
{{WP|French Polynesia}}|
{{WP|Guernsey}}|
{{WP|Jersey}}|
{{WP|Louisiana}}{{WP|Estados Unidos}}|
{{WP|Mayotte}}|
{{WP|New Caledonia}}|
{{Flag icon|India}} [[Pondicherry]]|
{{WP|Saint-Barthélemy}}|
{{WP|Saint-Martin}}|
{{WP|Saint-Pierre and Miquelon}}|
{{WP|Wallis and Futuna}}|
}}&lt;br /&gt;[[Listaan dagiti internasional nga organisasion nga ti Pransés ket opisial a pagsasao|Internasional nga organisasion]]
|agency        = [[Académie française]] (Pranses nga Akademia)
|map=Countries where French is an official language.svg
|mapcaption=
{{legend|#0049a2|Dagiti rehion nga daytoy ket patneng a pagsasao}}
{{legend|#006aFF|Dagiti rehion nga daytoy ket opisial a pagsasao}}
{{legend|#8ec3ff|Dagiti rehion nga daytoy ket maikadua a pagsasao}}
{{legend|#00ff00|Dagiti rehion nga daytoy ket minoridad a pagsasao}}
|notice=IPA
}}

Ti '''Pranses'''&lt;ref&gt;{{cite-Rubino|Pranses|page=683}}&lt;/ref&gt; (''français'') ket isu ti maikatlo kadagiti pagsasao a [[Dagiti pagsasao a Romanse|Romanse]] no ti bilang dagiti agsasao ti pagsasaritaan, kalpasan ti [[Pagsasao nga Espaniol|Españiol]] ken [[Pagsasao a Portugés|Portugés]]. Ar-aramaten ti aganay a 67 riwriw a tattao kas nainaan a dilada, ken agarup 128 riwriw amin no mairaman dagiti mangus-usary itoy kas maikadua a pagsasaoda. Ti met laeng Pranses ti opisial a pagsasao iti 29 a pagpagilian. Isu pay ti opisial wenno administratibo a pagsasao dagiti nadumaduma a komunidad ken gunglo (kas koma iti [[Kappon ti Europa]], [[Komite ti Internasional Olimpiada]], [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ken [[Universal Postal Union|Sangalubongan a Kappon ti Koreo]]).&lt;ref name=&quot;andaman.org&quot;&gt;{{Cite web |last=Weber |first=George |title=Top Languages: The World's 10 Most Influential Languages |trans-title=Dagiti Kangrunaan a Pagsasao: Dagiti 10 a Kaimpluensian a Pagsasao iti Lubong |url=http://www.andaman.org/BOOK/reprints/weber/rep-weber.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110422041852/http://andaman.org/BOOK/reprints/weber/rep-weber.htm |archive-date=2011-04-22 |access-date=2011-04-11 |website=andaman.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{pungol-nangruna}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last=Fougeron |first=Cécile |last2=Smith |first2=Caroline L. |date=1993 |title=French |journal=Journal of the International Phonetic Association |language=en |volume=23 |issue=2 |pages=73–76 |doi=10.1017/S0025100300004874}}
* {{Cite book |last=Batchelor |first=R. E. |title=A Reference Grammar of French |url=https://archive.org/details/referencegrammar0000batc |last2=Chebli-Saadi |first2=M. |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-92187-2 |language=en}}
* {{Cite book |last=Price |first=Glanville |title=A Comprehensive French Grammar |date=2013 |publisher=Blackwell |edition=Maika-6 |language=en}}
* {{Cite book |last=Thacker |first=Mike |title=Essential French Grammar |url=https://archive.org/details/essentialfrenchg0000thac_2ed |last2=d'Angelo |first2=Casimir |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-33816-6 |edition=Maika-2 |language=en}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{InterWiki}}
*[http://www.academie-francaise.fr/ Académie française] ([[Pransia]])
*[http://www.arllfb.be/ Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique] ([[Belhika]])
*[http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html Office québécois de la langue française] ([[Quebec]])

[[Kategoria:Dagiti Pagsasao iti Lubong|Pranses]]
[[Kategoria:Pagsasao a Pranses]]</text>
      <sha1>cec30k6hry6d8p0afq5h90jjoycdy4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daga (planeta)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2084</id>
    <revision>
      <id>406274</id>
      <parentid>400693</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13476" sha1="58p7nnk69cl0lnp3ypwfiydkk0qy0wy" xml:space="preserve">{{Infobox planeta
| bgcolour = #c0c0ff
| name = Daga
| symbol = [[Papeles:Earth symbol (bold).svg|24px|🜨]]
| image = [[Papeles:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center|Ti namarisan nga ladawan ti Daga a kas nakita manipud ti Apollo 17|alt=Ti maysa a planetario a sinanpilid iti puraw a langa ti ulep, dagiti masa ti daga a kayumanggi ken berde, ken dagiti nakusnaw nga asul a taaw iti nangisit a lugar iti likud. Ti Arabiano a peninsula, Aprika ken Madagascar ket naisanglad iti ngato a gudua iti sinanpilid, a ti Antartika ket adda iti baba.]]
| caption = &quot;[[Ti Asul a Marmol]]&quot; ti retrato iti Daga,&lt;br&gt;a naala manipud ti ''[[Apollo 17]]''
| alt_names = Terra, Sol-3
| flag = {{flagicon|world}}
| epoch = [[J2000.0]]
| aphelion = 152,098,232&amp;nbsp;km&lt;br&gt; 1.01671388&amp;nbsp;[[astronomikal a paset|AU]]
| perihelion = 147,098,290&amp;nbsp;km&lt;br&gt; 0.98329134&amp;nbsp;AU
| semimajor = 149,598,261&amp;nbsp;km&lt;br&gt; 1.00000261&amp;nbsp;AU
| eccentricity = 0.01671123
| inclination = 7.155° aginggana ti [[ekuador]] ti [[Init]] &lt;br&gt;1.57869°aginggana ti [[saan a mabalbaliwan a dalumpinas]]
| asc_node = 348.73936°
| arg_peri = 114.20783°
| mean_anomaly = 357.51716°
| period = 365.256363004&amp;nbsp;al-aldaw&lt;br&gt;1.000017421&amp;nbsp;[[Hulino a tawen (astronomia)|tawen]]
| avg_speed = 29.78&amp;nbsp;km/s&lt;br&gt;107,200&amp;nbsp;km/h
| satellites = 1 a masna&amp;nbsp;([[Bulan|Ti Bulan]])
&lt;br /&gt; 994 parbo (manipud idi 2011-12-31)
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0.0033528
| equatorial_radius = 6,378.1&amp;nbsp;km
| polar_radius = 6,356.8&amp;nbsp;km
| mean_radius = 6,371.0&amp;nbsp;km
| circumference = 40,075.017&amp;nbsp;km&amp;nbsp;([[ekuador|ekutorial]])[[Heodetiko a Sistema ti Lubong]] (''WGS-84''). &lt;ref&gt;[http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ Magun-od idiay online] manipud ti [[Ahensia ti Intelihensia a Nailian a Heospatial-]].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;40,007.86&amp;nbsp;km&amp;nbsp;([[meridional]]) &lt;ref name=&quot;circ&quot;&gt;Ti [[palikaw]] ti Daga ket (gangani) pudno a 40,000 km gapu ti [[metro]] ket nakalibrado a naibatay ti ti agpayso a panagrukod iti daytoy – naisangsangayan a, 1/10-a riwriw iti kaadayo a nagbaetan dagiti ungto ken ti ekuador.&lt;/ref&gt;
| surface_area = 510,072,000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
{{nowrap|148,940,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; daga  (29.2 %)}}&lt;br&gt;
{{nowrap|361,132,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; danum (70.8 %)}}
| volume = [[Tomo iti Daga|1.08321{{e|12}}]]&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| mass = 5.9736{{e|24}}&amp;nbsp;kg
| density = 5.515&amp;nbsp;g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| surface_grav = [[Grabidad ti Daga|9.780327]] [[metro tunggal maysa a kuadrado segundo|m/s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]]&lt;br&gt;0.99732&amp;nbsp;[[g-puersa|''g'']]
| escape_velocity = 11.186&amp;nbsp;km/s
| sidereal_day = 0.99726968&amp;nbsp;d &lt;br&gt;23{{smallsup|h}}&amp;nbsp;56{{smallsup|m}}&amp;nbsp;4.100{{smallsup|s}}
| rot_velocity = {{convert|1674.4|km/h|m/s|abbr=on}}
| axial_tilt = 23°26'21&quot;.4119
| albedo = 0.367 ([[Heometriko nga albedo|heometriko]])&lt;br/&gt;
0.306 ([[Piansa nga albedo|Piansa]])
| atmosphere = yes
| temperatures = yes
| temp_name1  = [[Kelvin]]
| min_temp_1  = 184&amp;nbsp;K
| mean_temp_1 = 287.2&amp;nbsp;K
| max_temp_1  = 331&amp;nbsp;K
| temp_name2  = [[Celsius]]
| min_temp_2  = −89.2&amp;nbsp;°C
| mean_temp_2 = 14&amp;nbsp;°C
| max_temp_2  = 57.8&amp;nbsp;°C
| surface_pressure = [[Tangatang (paset)|101.325]]&amp;nbsp;[[Pascal (paset)|kPa]] ([[Pantar ti baybay|MSL]])
| atmosphere_composition = 78.08%&amp;nbsp;[[nitroheno]] (N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br&gt; 20.95%&amp;nbsp;[[Oksíheno]] (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br&gt; 0.93%&amp;nbsp;[[argon]]&lt;br&gt; 0.038%&amp;nbsp;[[karbon dioksido]]&lt;br&gt;About 1% [[danum|alingasaw ti danum]] (agbalbaliw babaen ti [[klima]])
|note = no
}} 
[[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|right]]

Ti '''Daga''' (wenno '''ti Daga''') ket isu ti maikatlo a [[planeta]] manipud ti [[Init]], ken ti [[Densidad|kapusekan]] ket maikalima a kadakkelan kadagiti walo a planeta iti  [[Sistema a Solar]]. Isu pay ti kadakkelan kadagiti uppat a [[naindagaan a planeta]] iti Sistema a Solar. Daytoy ket sagpaminsan pay a makunkuna a ti [[lubong]], ti Asul a Planeta,&lt;ref name=&quot;blueplanet&quot;/&gt; wenno babaen ti Latin a naganna a, ''[[wiktionary:Terra|Terra]]''.&lt;ref group=paammo name=&quot;Terra&quot; /&gt;

Ti Daga ket naporma idi agarup a [[Tawen iti Daga|4.54 bilion a tawtawen]] babaen ti panakapartuatna manipud ti [[solar a nebula]], ken ti [[Abiohenesis|biag ket rimsua]] iti rabawna idi kaunegan ti maysa a  bilion a tawtawen.&lt;ref name=&quot;age_earth1&quot; /&gt; Ti planeta ket pagtaengan dagiti riwriw a [[sebbangan]], a mairaman dagiti [[tao (sebbangan)|tao]].&lt;ref name=science_241_4872_1441 /&gt; Ti [[biospera]] ti Daga ket naimudingan a nabalbaliwanna [[Tangatang ti Dada|ti tangatang]] ken dagiti pay [[abiotiko]] a kasasaad iti planeta, a nagpakabael daytoy ti panakaiwarwaras dagiti [[aerobio nga organismo]] ken dagiti pay panakaporma ti [[tuon ti osono]] a daytoy ket, a kumaduaan ti [[magnetiko a lugar ti Daga]], ket mangtiped kadagiti makadangran a solar a radiasion, a mangpalubos ti biag iti daga.&lt;ref name=&quot;Harrison 2002&quot; /&gt; Ti [[Heopisika|maipapan ti bagi a tagikua ti Daga]], ken dagiti pay bukodna a [[heolohiko]] a pakasaritaan ken panagliklikmut, ket pimmalubos ti panagrang-ay ti biag. Ti planeta ket manamnama a agituloy a makasuporta ti biag para kadagiti sumaruno a {{Nowrap|500 a riwriw}} aginggana ti {{Nowrap|2.3 a bilion}} a tawtawen.&lt;ref name=&quot;britt2000&quot; /&gt;&lt;ref name=carrington /&gt;&lt;ref name=&quot;pnas1_24_9576&quot; /&gt; 

Ti [[Ukis (heolohia)|ukis]] ti daga ket nabingbingay kadagiti nadumaduma a nasikkil a paset, wenno [[tektoniko a plato]], nga umakar ti rabaw kadagiti panawen iti [[Heolohiko nga oras a gantingan|adu a riwriw a tawtawen]]. Agarup a 71% iti rabaw ket nasakopan babaen dagiti naapgad a danuma a taaw, nga adda dagiti nabati ket buklen dagiti kontinente ken is-isla a dagitoy amin a maitipon ket adda dagiti adu a danaw ken dagiti nadumaduma a pagtaudan iti danum a mangbukel ti [[hidrospera]]. Dagiti [[Heograpiko nga ungto|ungto]] ket kaaduan a naabongan kadagiti natanken a yelo ([[Antartiko a sabanas ti yelo]]) wenno [[baybay ti yelo]] ([[Artiko a gora ti yelo]]). Ti [[Patakder iti Daga|uneg ti planeta]] agnanayon nga aktibo, nga adda ti napuskola tuon iti medio a natangken a [[Manto (heolohia)|manta]], maysa alikido a [[akin ruar a bugas]] nga agpataud ti magnetiko a lugar, ken maysa a natangken a landok a [[kaunegan a bugas]].

Ti Daga ket makibiang kadagiti sabsabali a banag iti limbang, a naipangpangruna ti Init ken ti [[Bulan]]. Iti agdama, ti Daga ket likmutenna ti Init iti tunggal maysa a 366.26 paset ti panawen ken agtayyek iti bukodna a patayyekan, a maipada dagiti 365.26 a [[solar nga aldaw]], wenno maysa a [[sidereal a tawen]].&lt;ref group=paammo name=sidereal_solar/&gt; Ti pagtayyekan ti Daga a panagtayyek ket [[Aksial a pakbo |napakbo]] ti 23.4° nga umadayo manipud ti [[tindek]] iti bukodna a [[Panaglimut a plano (astronomia)|panaglikmut a plano]], a agpataud daytoy ti panagdumaduam ti tiempo iti rabaw ti planeta iti paset ti panawen iti maysa a [[tropikal a tawen]] (365.24 a solar nga al-aldaw).&lt;ref name=yoder1995/&gt; Ti maymaysa laeng a [[masna a satelite]] ti Daga, ket ti Bulan, a nangrugi nga agpalpalikmut iti daytoy idi agarup a {{Nowrap|4.53 bilion}} tawtawen, a daytoy ket agpataud ti [[ugot]] dagiti taaw iti panawen ti [[Naladaw nga Adu a Panagbomba]] ket gapuanan ti naimudingan a panagbalbaliw ti enbironmento ti kalatakan a rabaw.

Dagiti [[mineral]] a rekurso ti planeta ken dagiti taudan ti [[biospera]] ket agparparawad kadagti rekurso nga inususar a panagsuporta ti [[Populasion yi lubong|sangalubongan a populasion ti nagtagitaoan]].&lt;ref name=&quot;World_Population_Clock&quot;/&gt; Dagiti agtaeng ket naigrupoda kadagiti agarup a  200 a nawaya a [[naturay nga estado]] (193 mabigbigan ti Nagkaykaysa a Pagpagilian a naturay nga estado), a makibibiang babaen ti diplomasia, panabaniaga, komersia, ken milisia nga aksion. Dagiti [[kultura ti nagtagitaoan]] ket nakaparang-ay kadagit nadumaduma a panagkita iti planeta, a mairaman ti [[personipikasion]] a kas maysa a [[kinadios]], ti pammati ti maysa a [[dalumpinas a Daga]] wenno iti [[Heosentriko a modelo|Daga a kas ti sentro iti law-ang]], ken ti maysa a moderno a perspektibo ti lubong a kas maysa a [[Gaia hipotesis|napagkaykaysa nga enbironmento]] a makasapul ti panagayaywan.

==Paammo==
{{Reflist|group=paammo|refs=
&lt;ref name=&quot;Terra&quot;&gt;Babaen ti [[Kappon ti Internasional nga Astronomiko]] a timpuyog, ti termino a ''terra'' ket maususar laeng para iti panagnagan kadagiti nawatiwatat a masa ti daga iti selestial a bagbagi a saan a ti Daga. ''Cf.'' {{cite web
 |last=Blue |first=J.
 |date=2007-07-05
 |title=Dagiti Panangilawlawaga Termino (Dagiti Langa a Kita)
 |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/append5.jsp
 |work=Gazetteer iti Planetario Nomenklatura
 |publisher=[[US Geological Survey]]
 |accessdate=2007-07-05
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=sidereal_solar&gt;Ti bilang dagiti solar nga aldaw ket basbassit ngem naysa ti bilang dagiti [[sidereal nga aldaw]] gapu ti panaglikmut a gunay ti Daga ti Init ket agarup kadagiti resulta iti maysa pay a panaglikmut iti planeta babaen ti pagtayyekanna.&lt;/ref&gt;
}}
==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;blueplanet&quot;&gt;{{cite journal|date=Pebrero 2009|title=Panagsukisok iti Siklo ti Danum iti 'Asul a Planeta': Ti Kabasa ti Daga ken Kaapgad ti Taaw (SMOS) a mision|journal=ESA a Pakdaar|publisher=[[Europeano nga Ahensia ti Limbang]]|issue=137|pages=6–15 |url=http://www.esa.int/esapub/bulletin/bulletin137/bul137b_drinkwater.pdf |first1=Mark |last1=Drinkwater |first2=Yann |last2=Kerr |first3=Jordi |last3=Font |first4=Michael |last4=Berger |quote=Ti Panagkita ti Daga, ti ‘Asul a Planeta’ [...] Idi immuna a napan iti limbang dagiti astronota, immunada a tinungawan ti Daga, ken tinawaganda ti pagtaengantayo ti ‘Asul a Planeta’.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;age_earth1&quot;&gt;See:
* {{cite book|first1=G.B.|last1=Dalrymple|year=1991|title=Ti Tawen ti Daga|publisher=Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan|location=California|isbn=0-8047-1569-6}}
* {{cite web|last=Newman|first=William L.|date=2007-07-09|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Tawen iti Daga|publisher=Dagiti Serbiso ti Panagpablaak, USGS|accessdate=2007-09-20}}
* {{cite journal|last1=Dalrymple|first1=G. Brent|title=Ti tawen iti Daga iti maikaduapuloa siglo: maysa a parikut (kaaduan a) an nasolbar|journal=Heolihiko a Kagimongan, Londres, Naipangpangruna a Panakaipablaak|year=2001|volume=190|issue=1|pages=205–221|url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205|accessdate=2007-09-20|doi = 10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14}}
* {{cite web|last1=Stassen|first1=Chris|date=2005-09-10|url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html|title=Ti Tawen iti Daga|publisher=TalkOrigins Archive|accessdate=2008-12-30}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=science_241_4872_1441&gt;{{cite journal|last1=May|first1=Robert M.|title=Mano kadagiti sebbangan iti adda iti daga?|journal=Siensia|year=1988|volume=241|issue=4872|pages=1441–1449|bibcode=1988Sci...241.1441M|doi=10.1126/science.241.4872.1441|pmid=17790039}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Harrison 2002&quot;&gt;{{cite book|first1=Roy M.|last1=Harrison|last2=Hester|first2=Ronald E.|year=2002|title=Dagiti gapuanan ken Enbironmento nga Implikasion iti Panagadu ti UV-B Radiasion|url=https://archive.org/details/causesenvironmen0000unse|publisher=Naarian a Kagimongan iti Kimiko|isbn=0-85404-265-2}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;britt2000&quot;&gt;{{cite web|first1=Robert|last1=Britt|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|title=Agyelo, Agprito wenno Namaga: Mano a Tiempo ti Nabati ti Daga?|date=2000-02-25|access-date=2012-05-22|archive-date=2009-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=carrington&gt;{{cite news|first1=Damian|last1=Carrington|title=Ti naipetsado para iti desierto a Daga|publisher=BBC News|date=2000-02-21|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm|accessdate=2007-03-31}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=pnas1_24_9576&gt;{{cite journal|last1=Li|first1=King-Fai|last2=Pahlevan|first2=Kaveh|last3=Kirschvink|first3=Joseph L.|last4=Yung|first4=Yuk L.|year=2009|title=Ti tangatang a presion a kas maysa a masna a panagtimbeng ti para iti maysa a terstial a planeta nga adda ti maysa a biospera|journal=Dagiti Nagbanagan iti Nailian nga Akademia dagiti Siensia|volume=106|issue=24|pages=9576–9579|url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf|accessdate=2009-07-19|doi=10.1073/pnas.0809436106|pmid=19487662|pmc=2701016|bibcode = 2009PNAS..106.9576L }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=yoder1995&gt;{{cite book|last1=Yoder|first1=Charles F.|editor=T. J. Ahrens|year=1995|title=Sangalubongan a Pisika ti Daga: Maysa a Libro iti Maipapan ti Bagi a Panagitultuloy|publisher=Kappon ti Amerikano a Heopisiko|location=Washington|url=http://www.agu.org/reference/gephys.html|accessdate=2007-03-17|isbn=0-87590-851-9|page=8|archive-date=2009-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;World_Population_Clock&quot;&gt;{{cite web |author=[[Senso nga Opisina ti Estados Unidos]] |url=http://www.census.gov/population/popclockworld.html |title=World POP Clock Projection |work=Senso nga Opisina ti Estados Unidos Internasional a Pagibatayan ti datos |date=2 Nobiembre 2011 |accessdate= 2011-11-02 }}&lt;/ref&gt;
}}

{{Sistema Solar}}

[[Kategoria:Daga (planeta)|Daga]]
[[Kategoria:Heograpia]]
[[Kategoria:Heolohia]]
[[Kategoria:Dagiti naindagaan a planeta]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>58p7nnk69cl0lnp3ypwfiydkk0qy0wy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Urano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2093</id>
    <revision>
      <id>406397</id>
      <parentid>404193</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39492" sha1="kgffoslonv34kw57e6wj45686o9h7xh" xml:space="preserve">{{Infobox planeta
| bgcolour = #c0ffff
| name = Urano
| symbol = [[Papeles:Uranus symbol (bold).svg|24px|alt=⛢|Astronomikal simbolo iti Urano]]
| image = [[Papeles:Uranus2.jpg|frameless|Uranus as seen by Voyager&amp;nbsp;2]]
| caption = Ti Urano a maipakpakita nga awan ti langlanga nga innala daytoy ti ''[[Voyager 2]]''
| discovery = yes
| discoverer = [[William Herschel]]
| discovered = Marso 13, 1781
| orbit_ref =
&lt;ref name=&quot;horizons&quot;&gt;{{cite web
| last = Yeomans
| first = Donald K.
| date = Hulio 13, 2006
| url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons
| title = HORIZONS System
| publisher = NASA JPL
| accessdate = Agosto 8, 2007 }} Idiay sitio, mapan iti &quot;web interface&quot; ken pilien ti &quot;Epemeris a Kita: DAGITI ELEMENTO&quot;, &quot;Puntaan a Bagi: Urano a Barisentro&quot; ken &quot;Sentro: Init&quot;.&lt;/ref&gt;{{efn | Dagiti panagpalpalikmut nga elemento ket itudo na ti Urano a sistema, ken dagiti napardas nga [[oskulador a panagpalpalikmut|oskulador]] a pateg iti umisu a [[J2000]] a panawen. Ti barisentro a kantidad ket naited ngamin ket, ti panaggiddiat iti planetario a sentro, saan da a makaala kadagiti makita a panagsuksukat ti inaldaw a panag-gunay dagiti bulan. }}
| epoch = [[J2000]]
| aphelion =
  {{plainlist |
* 3,004,419,704&amp;nbsp;[[kilometro|km]]
* 20.083&amp;nbsp;305&amp;nbsp;26&amp;nbsp;[[Astronomikal a unit|AU]]
  }}
| perihelion =
  {{plainlist |
* 2,748,938,461&amp;nbsp;km
* 18.375&amp;nbsp;518&amp;nbsp;63 AU
  }}
| semimajor =
  {{plainlist |
* 2,876,679,082&amp;nbsp;km
* 19.229&amp;nbsp;411&amp;nbsp;95 AU
  }}
| eccentricity = 0.044&amp;nbsp;405&amp;nbsp;586
| period =
  {{plainlist |
* 30,799.095&amp;nbsp;al-aldaw
* 84.323&amp;nbsp;326 [[huliano a tawen (astronomia)|tawen]]
* 42,718 Urano [[solar nga aldaw]]s&lt;ref name=&quot;CSeligman&quot; /&gt;
  }}
| synodic_period = 369.66&amp;nbsp;alaldaw&lt;ref name=&quot;fact&quot;&gt;{{cite web|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title = Kinapudno a Papel tiUrano|publisher = NASA|last = Williams|first = Dr. David R.|accessdate = Agosto 10, 2007|date = Enero 31, 2005|archive-date = 2011-08-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20110804224710/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
| avg_speed = 6.81&amp;nbsp;km/s&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
| inclination = 0.772&amp;nbsp;556° aginggana ti [[Ekliptika]] &lt;br /&gt; 6.48° aginggana ti ekuador ti [[Init]] &lt;br /&gt; 1.02° aginggana ti [[Saan a nagbalbaliw a dalumpinas]]&lt;ref name=meanplane&gt;{{cite web
 |date=Abril 3, 2009
 |title=Ti MeanPlane (Saan a nagbalbaliw a dalumpinas) iti Sistema Solar a lumablabas babaen ti barisentro
 |url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif
 |accessdate=Abril 10, 2009
 |archive-date=2013-06-24
 |archive-url=https://archive.today/20130624220528/http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif
 |url-status=dead
 }} (naipataud babaen ti [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} sinurat babaen ni Aldo Vitagliano; kitaen pay ti [[Saan a nagbalbaliw a dalumpinas]])&lt;/ref&gt;
| asc_node = 73.989&amp;nbsp;821°
| arg_peri = 96.541&amp;nbsp;318°
| mean_anomaly = 142.955&amp;nbsp;717°
| satellites = [[Dagiti masna a satelite ti Urano|27]]
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0.022&amp;nbsp;9&amp;nbsp;±&amp;nbsp;0.000&amp;nbsp;8{{efn | Naikarkulo babaen dagiti datos manipud iti Seidelmann, 2007.&lt;ref name=&quot;Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007&quot; /&gt; }}
| equatorial_radius = 25,559&amp;nbsp;±&amp;nbsp;4&amp;nbsp;km &lt;br /&gt; 4.007&amp;nbsp;ti Daga&lt;ref name=&quot;Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007&quot; /&gt;
| polar_radius = 24,973&amp;nbsp;±&amp;nbsp;20&amp;nbsp;km &lt;br /&gt; 3.929&amp;nbsp;ti Daga&lt;ref name=&quot;Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007&quot; /&gt;
| circumference = 159,354.1&amp;nbsp;km&lt;ref name=&quot;nasafact&quot; /&gt;
| surface_area = 8.115&amp;nbsp;6{{e|9}}&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;nasafact&quot;&gt;{{cite web|url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&amp;Display=Facts|title = NASA: Eksplorasion iti Sistema a Solar: Dagiti planeta: Urano: Dagiti Kinapudno ken Bil-bilang|publisher = NASA|last = Munsell|first = Kirk|accessdate = Agosto 13, 2007|date = Mayo 14, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; 15.91&amp;nbsp;ti Daga
| volume = 6.833{{e|13}}&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;&lt;br /&gt; 63.086&amp;nbsp;ti Daga
| mass = {{nowrap|(8.6810 ± 0.0013){{e|25}} [[kilogramo|kg]]}} &lt;br /&gt; 14.536&amp;nbsp;ti Daga&lt;br /&gt;
[[pagalagadan a grabitasional a parametro|GM]]=5&amp;nbsp;793&amp;nbsp;939&amp;nbsp;±&amp;nbsp;13&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| density = 1.27&amp;nbsp;g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
| surface_grav = 8.69&amp;nbsp;[[Panagpardas|m/s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]]&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;&lt;br /&gt; 0.886&amp;nbsp;[[g-puersa|g]]
| escape_velocity = 21.3&amp;nbsp;km/s&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
| sidereal_day = [[retrogrado a panag-gunay|−]]0.718&amp;nbsp;33 nga al-aldaw &lt;br /&gt; {{nowrap|17 [[oras|o]] 14 [[minuto|min]] 24 [[segundo|s]]}}&lt;ref name=&quot;Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007&quot; /&gt;
| rot_velocity = 2.59&amp;nbsp;km/s &lt;br /&gt; 9,320&amp;nbsp;km/h
| axial_tilt = 97.77°&lt;ref name=&quot;Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007&quot; /&gt;
| right_asc_north_pole = {{nowrap|17 o 9 min 15 s}} &lt;br /&gt; 257.311°&lt;ref name=&quot;Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007&quot; /&gt;
| declination = −15.175°&lt;ref name=&quot;Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007&quot; /&gt;
| albedo = 0.300 ([[Bono nga albedo|Bono]]) &lt;br /&gt;
0.51 ([[Heometriko nga albedo|geom.]])&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
| magnitude = 5.9 aginggana ti 5.32&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
| angular_size = 3.3&quot;–4.1&quot;&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
| temperatures = yes
| temp_name1 = 1&amp;nbsp;[[bar (unit)|bar]] nga agpang
| min_temp_1 =
| mean_temp_1 = 76&amp;nbsp;[[kelvin|K]]
| max_temp_1 =
| temp_name2 = 0.1&amp;nbsp;bar &lt;br /&gt; ([[tropopausa]])&lt;ref name=&quot;Lunine 1993&quot; /&gt;
| min_temp_2 = 49&amp;nbsp;K
| mean_temp_2 = 53&amp;nbsp;K
| max_temp_2 = 57&amp;nbsp;K
| pronounce = {{IPAc-en|audio=uranus.ogg|ˈ|jʊər|ə|n|ə|s}} wenno {{IPAc-en|audio=en-us-Uranus.ogg|j|ʊ|ˈ|r|eɪ|n|ə|s}}
| adjectives = Uranian
| atmosphere = yes
| atmosphere_ref =
&lt;ref name=&quot;Lunine 1993&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lindal Lyons et al. 1987&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Conrath Gautier et al. 1987&quot; /&gt;{{efn | Karkulo ti He, H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ken CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; dagiti molar praksion a naibatay ti 2.3% a panagtitipon ti kaadu iti metano aginggana ti hidrogeno ken ti 15/85 He/H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; a kaadu a nairukod iti tropopausa. }}
| scale_height = 27.7&amp;nbsp;km&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
| atmosphere_composition = ''(Ab-ababa ngem 1.3&amp;nbsp;bar)''
&lt;table&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
83&amp;nbsp;±&amp;nbsp;3%&lt;/td&gt;&lt;td&gt;[[hidroheno]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
15&amp;nbsp;±&amp;nbsp;3%&lt;/td&gt;&lt;td&gt;[[helio]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
2.3%&lt;/td&gt;&lt;td&gt;[[metano]]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
0.009% &lt;br /&gt; (0.007–0.015%)&lt;/td&gt;&lt;td&gt;[[hidroheno deuterio]]&amp;nbsp;(HD)&lt;ref name=Feuchtgruber1999&gt;{{cite journal|last=Feuchtgruber|first=H.|last2=Lellouch |first2= E. |last3= Bezard  |first3=  B. |last4=Encrenaz |last5=De Graauw|last6=Davis|title=Panakita ti HD iti tangatang iti Urano ken Neptuno: mayasa a baro a pannakaala ti D/H a proporsion|year=1999|journal=Astronomia ken Astropisiko|volume=341|pages=L17–L21|bibcode=1999A&amp;A...341L..17F}}&lt;/ref&gt;
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
'''Dagiti yelo''':&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[ammoniako]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[danum (molekula)|danum]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[ammonio hidrosulpuro]]&amp;nbsp;(NH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;SH)
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[metano]]&amp;nbsp;(CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
}}

Ti '''Urano''' ket isu ti maikapito a [[planeta]] manipud iti [[Init]]. Isu daytoy ti addaan iti maikatlo a rayos ti planeta ken ti maikapat a kadakkelan a masa ti planeta iti [[Sistema a Solar]]. Nainaganan daytoy manipud iti diosen ti Griego iti langit a ni [[Urano (mitolohia)|Urano]] ({{lang-grc|[[wikt:οὐρανός#Taga-ugma a Griego|Οὐρανός]]}}), ti amam ni [[Kronus]] ([[Saturno (mitolohia)|Saturno]]) ken apo ni [[Zeus]] ([[Hupiter (mitolohia)|Hupiter]]). Nupay daytoy ket makita iti mata a kas dagiti [[klasiko a planeta]], daytoy ket saan a naibigbigan a kas maysa a planeta dagiti taga-ugama nga agpalpaliiw gapu ta nalidem ken nabuntog a panagliklikmut na.&lt;ref&gt;{{cite web|title=MIRA a Pangpasyar kadagiti Bitbituen a Programa a Panag-adal iti Internet|work=Monterey a Instituto para iti Panagsukimaty iti Astronomia|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|accessdate=Agosto 27, 2007}}&lt;/ref&gt; Ni Apo [[William Herschel]] ket nagirangaran ti pannakadiskobre na idi Marso 13, 1781, a panakapada ket ti naam-ammuan a pagbeddengan iti Sistema a Solar para iti pinakauna iti moderno a pakasaritaan. Ti Urano ket isu pay ti immuna a planeta a naduktalan babaen ti [[teleskopio]].

Ti Urano ket kapadpadana ti panakabuklan ti [[Neptuno]], ken dagitoy ket aggiddiatda ti kimiko a pakabuklan ngem dagiti daddadakkel a [[higante nga alingasaw]], a [[Hupiter]] ken [[Saturno]]. Dagiti astronomo ket sagpaminsanda nga inkabkabil iti sabali a kategoria a tinawtawagan a kas dagiti &quot;[[higante nga alingasaw|higante a yelo]]&quot;. Ti tangatang ti Urano, bayat a kapadpada iti kangrunaan a pakabuklan ti [[hidroheno]] ken [[helio]] ti Hupiter ken Saturno , ket aglaon kadagiti ad-adu a &quot;[[Nalak anga agbalbaliw|yelo]]&quot; a kas ti danum, [[amoniako]] ken [[meano]], ken mairaman dagiti tugot dagiti [[hidrokarbon]].&lt;ref name=&quot;Lunine 1993&quot; /&gt; Daytoy ti kalamiisan a planetario a tangatang iti Sistema a Solar, nga adda ti kababaan a temperatura ti 49&amp;nbsp;[[kelvin|K]] (−224&amp;nbsp;[[Celsius|°C]]). Adda daytoy ti narikut a, nagtutuon nga [[ule]] a patakder, a naipanunotan a ti danum ti pakabuklan dagiti nababbaba nga ulep, ken ti metano ti naipanunotan a mangbukel ti ngato a tuon dagiti ulep.&lt;ref name=&quot;Lunine 1993&quot; /&gt; Iti panagiddiat, ti uneg ti Urano ket kangrunaan a buklen dagiti yelo ken bato.&lt;ref name=&quot;Podolak Weizman et al. 1995&quot; /&gt;

Kasla dagiti sabali a [[higante a planeta]], ti Urano ket adda ti maysa a [[singsing a sistema]], ti maysa a [[magnetoesperio]], ken dagiti nadumaduma a [[masna a satelite|bulan]]. Ti Urano a sistema ket adda ti naisangsangayan a panakaaramid kadagiti planeta gapu ta ti [[aksis a panagtayyek]] ket nagbatuag a nakairig, a gangani iti dalumpinas ti panagtayyekna ti Init. Isu ngarud a dagiti amianan ken abagatan nga ungtona ket naisanglad diay pakakitaan ti [[equator|ekuador]] kadagiti kaaduan a planeta.&lt;ref name=&quot;Smith Soderblom et al. 1986&quot; /&gt; Idi 1986, dagiti ladawan manipud iti ''[[Voyager 2]]'' ket nangipakita ti Urano a kas awan ti langana a planeta iti makitkita a lawag nga awan dagiti banda ti ulep wenno dagiti bagio a nakaitaripnongan dagiti sabali a higante.&lt;ref name=&quot;Smith Soderblom et al. 1986&quot; /&gt; Dagiti naindagaan nga agpalpaliiw ket nakakitada kadagiti senial ti [[tiempo]] a panagbalbaliw ken umadadu nga aktibidad ti tiempo kadagiti napalabas a tawen iti panagasideg ti Urano ti bukodna nga [[equinox|ekuinosio]]. Ti kapardas ti angin idiay Urano ket makaabot ti 250 a metro tunggal maysa a segundo (900&amp;nbsp;km/h, 560&amp;nbsp;mph).&lt;ref name=&quot;Sromovsky &amp; Fry 2005&quot; /&gt;

== Pakasaritaan ==
=== Pannakaduktal ===
Ti Urano ket kaaduan a napalpaliiw idin sakbay a naduktalan a kas maysa a planeta, ngem sapasap daytoy napagkamalian a kas maysa a bituen. Ti kasapaan a nairehistro a panakakita ket idi 1690 idi ni [[John Flamsteed]] napaliiwna ti planeta ti innem a beses, a nangikatologo daytoy a kas ti 34 [[Tauro (konstelasion)|Tauri]]. Ti Pranses nga astronomo a ni  [[Pierre Lemonnier]] ket napaliiwna ti Urano iti sangapulo ket dua a beses idi nagbaetan ti 1750 ken 1769,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Urano—Maipanggep ti Panakaibaga, Panakabiruk, ken ti Panagipalpalawag Daytoy |publisher=thespaceguy.com |url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|last=Dunkerson |first=Duane |accessdate=Abril 17, 2007}}&lt;/ref&gt; a mairaman kadagiti nagsasaruno a rabii.

Ni [[William Herschel]] ket pinaliiwna ti planeta idi Marso 13, 1781 bayat nga isu ket adda idiay hardin ti balayna idiay 19 New King Street idiay ili ti Bath, [[Somerset]], [[Inglatera]] (a tattan ket ti [[Herschel a Museo iti Astronomia]]),&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bath Preservation Trust|url=http://www.bath-preservation-trust.org.uk/|accessdate=Septiembre 29, 2007}}&lt;/ref&gt; ngem immuna nga inreportana daytoy (on Abril 26, 1781) a kas maysa a &quot;[[bandus]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Pannakalaglagipan ti maysa a Bandus, Babaen ni Mr. Herschel, F. R. S.; nga ikomunikado babaen ni Dr. Watson, Hun. iti Bath, F. R. S|author=William Herschel|journal=Philosophical Transaksion ti Naarian a Kagimongan ti Londres|volume=71|pages=492–501|bibcode=1781RSPT...71..492H|doi=10.1098/rstl.1781.0056|year=1781|last2=Watson|first2=Dr.}}&lt;/ref&gt; Ni Herschel ket &quot;nagaramid kadagiti serye ti panagpalpaliiw iti paralahe dagiti saan nga agkukuti a bituen&quot;,&lt;ref&gt;Warnakan ti Naarian a Kagimongan ken Naarian nga Astronomiko a Kagimongan 1, 30, inadaw a sasao iti Miner, p. 8&lt;/ref&gt; a nagus-usar ti bukodna a naidaremdem a teleskopio.

Isu ket nangirehistro ti wanakanna &quot;Idiay pagkapat nga asideg ti [[Zeta Tauri|ζ Tauri]] … a ti [a] Nebulusa a bituen wennobandus ngata&quot;.&lt;ref&gt;Naarian nga Astronomiko a Kagimongan MSS W.2/1.2, 23; inadaw a sasao idiay Miner p. 8&lt;/ref&gt; Idi Marso 17, nga isu ket nagisurat ti, &quot;Nagbirukak para iti Bandus wenno Nebulusa ket nabirukak a daytoy ket maysa a Bandus, gapu ta daytoy ket nagbalbaliw ti lugarna&quot;.&lt;ref&gt;RAS MSS Herschel W.2/1.2, 24, inadaw a sasao ti Miner p. 8&lt;/ref&gt; Idi inpresentana ti dinuktalanna idiay [[Naarian a Kagimongan]], isu ket nagtultuloy a nangikeddeng nga isu ket nakabiruk ti maysa a bandus bayat a pudno a nangipadpada daytoy ti maysa a planeta:&lt;ref&gt;Warnakan ti Naarian a Kagimongan ken Naarian nga Astronomiko a Kagimongan 1, 30; inadaw a sasa iti Miner p. 8&lt;/ref&gt;

{{inadaw a sasao |
Ti kapigsa a naikabilko idi immuna a nakitak ti bandus ket 227. Manipud ti panakasanay ammok a ti diametro dagiti saan nga agkutkuti a bituen ket saan a proprsional a naipadakkel kadagiti nangatngato a kapigsa, as planets are; isu ngarud nga ikabilkon ti kapigsa iti 460 ken 932, ken nabirukak a ti diametro ti bandus ket dimmakkel a maipada ti kadakkel ti kapigsa, a kastoy koma, iti panagipagpagarup iti daytoy ket saan nga agkutkuti a bituen, bayat a ti diametro dagiti bituen a nangipadaak ket saan a dimaakkel ti kapadana a pannakaibagi. Ti maipatinayon, ti bandus ket ad-adu a naipadpadakkel iti las-ud a mabalin a maipalubusan ti lawag, a nagparang daytoy a nanakudrep ken saan a nalawag kadagitoy a nalatak a kapigsa, bayat a dagitibituen nakapreserbada kadati karanigda ken panakailaslasin manipud kadagiti rinibu a panagpalpaliiwko nga ammok a mataginayonda. Ti sumatuno ket mangipakita dagiti inpagpagaruko ket nasayaat a naipatakderan, daytoy ket mangpaneknek ti Bandus a pinalpaliiwan tayo.
}}

[[Papeles:HerschelTelescope.jpg|upright|thumb|Replika ti teleskopio nga inusar babaen ni Herschel ti panagduktalna ti Urano ([[William Herschel a Museo]], [[Bath, Somerset|Bath]])]]

Ni Herschel pinakaammoanna ti [[Naarian nga Astronomo]], a ni [[Nevil Maskelyne]], tinainduktalanna ken nakaawat ti nakaalalilaw a sungbat manipud kaniana idi Abril 23: &quot;Diak ti panagtawagko daytoy. Daytoy ket kasla maysa a sapasap a planeta nga aggungunay ti maysa a pagtayyekan nga a gangani a sirkulo a kalas ti init ket maysa a Bandus nga aggungunay ti eksentriko nga elipsis. Saanak pay a nakakita ti maysa a koma wenno ipusna&quot;.&lt;ref&gt;RAS MSS Herschel W1/13.M, 14 inadaw a sasao iti Miner p. 8&lt;/ref&gt;

Bayat a ni Herschel ket nagtultuloy a naganannad a nagpalpalawag tibaro a banagna a kas maysa a bandus, dagiti sabali nga astronomo ket nangrugrugidan a nagipagpagarup a daytoy ket saan a bandus. T Ruso nga astronomo a ni [[Anders Johan Lexell]] ket isu idi ti immuna a nagkarkulo ti panagtayyek ti baro a banag&lt;ref name=lexell&gt;{{cite journal| year = 1783| author = A. J. Lexell |title = Recherches sur la nouvelle planete, decouverte par M. Herschel &amp; nominee Georgium Sidus| journal = Acta Academia Scientarum Imperialis Petropolitanae|issue = 1| pages = 303–329}}&lt;/ref&gt; ken ti gangani a sirkulo a panagtayyekna ket nagiturong kaniana a nangipatingga a daytoy ket maysa a planeta ken saan a bandus. Ti Berlin nga astronomo a ni [[Johann Elert Bode]] ket nagipalawag ti dinuktalan ni Herschel a kas ti &quot;maysa nga aggungunay a bituen a mabalin a maipanunotan a kellaat a di am-ammo a kasla planeta a banag nga agpalpalikmut ti las-ud iti Saturno&quot;.&lt;ref&gt;Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781, inadaw a sasao iti Miner p. 11&lt;/ref&gt; Ni Bode ket nangipatingga a ti gangani a sirkulo a panagtayyekna ket maysa a planeta ken saan a bandus.&lt;ref&gt;Miner p. 11&lt;/ref&gt;

Daytoy a banag sapasapen a nawawat a kas maysa a planeta. Babaen idi 1783, ni Herschel ket bukod a nangawat ti daytoy a kinapudno kenni [[Joseph Banks]] ti presidente ti Naarian a Kagimongan: &quot;Baabaen dagiti panagpalpaliiw dagiti nalatak nga astronomo idiay Europa maipakita a ti baro a bituen, nga addaak ti dayaw a nangitudo kaniada idi Marso 1781, ket maysa a Primario a Planeta ti bukodtayo a Sistema a Solar.&quot;&lt;ref name=Dreyer&gt;{{cite book|author=J. L. E. Dreyer |year=1912|title=Dagiti Sientipiko a Papel ni Apo William Herschel|publisher=Naarian a Kagimongan ken Naarian nga Astronomiko a Kagimongan |volume=1|page=100|isbn=1-84371-022-6}}&lt;/ref&gt; Iti pammadayaw kadagiti nagun-odna, ni [[George III iti Nagkaykaysa a Pagarian|Ari George III]] ket nangited kenni Herschel ti tinawen a tangdan a £200 iti kondison nga isu ket ket umalis idiay Windsor tapno ti Naarian a Pamilia ket maikkanda ti gundaway a mangusar ti teleskopiona.&lt;ref name=&quot;Miner12&quot;&gt;Miner p. 12&lt;/ref&gt;

=== Panaginagan ===
Ni Maskelyne ket nagsalusod kenni Herschel a &quot;mangited ti astronomiko a lubong ti parabor nga ikkan ti nagan ti planetam, nga isu daytoy ket kabukbukodam, ken dakami ket makapabaklanyan iti annong para iti panakaduktal daytoy.&quot;&lt;ref&gt;RAS MSS Herschel W.1/12.M, 20, naadaw nga insao iti Miner p. 12&lt;/ref&gt; Iti panagisungbat ti kiddaw ni Maskelyne, ni Herschel ket nangikeddeng a mangnagan ti banag ti ''Georgium Sidus'' (Bituen ni Georger), wenno ti &quot;Georgiano a Planeta&quot; a pammadayaw ti baro a patronna,a ni Ari George III.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://vesuvius.jsc.nasa.gov/er/seh/hersc.html|title=Ti  Voyager idiay Urano|year=1986|journal=Nasa Jpl|pages=400–268|volume=7|issue=85|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060210222142/http://vesuvius.jsc.nasa.gov/er/seh/hersc.html|archivedate=2006-02-10|access-date=2012-09-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Isu ket nangipalpalawag ti daytoy a keddeng iti maysa a surat para kenni Joseph Banks:&lt;ref name=&quot;Dreyer&quot; /&gt;

{{quote |
Iti napasaw a paset dagiti panawen ti duog a panawen ti naibatay dagiti naibatay ti linteg a panaginagnagan ti Merkurio, Benus, Marte, Hupiter ken Saturno ket naited idi kadagiti Planeta, a kas dagiti nagnagan dagiti nangruna a bannuarda ken dagiti diosen. Iti agdamaga a ad-adu a pilosopiko a panawen daytoy ket narigrigat a mapalubosan ti isu met laeng apamay-an ken tawagan dagitoy a kas ti Juno, Pallas, Apollo wenno Minerva, para iti nagan ti baro a nainlangitan a bagbagi tayo. Ti umuna a pamanunotan ti ania man a naisangsangayna a pasamak, wenno namarangmang a mapagteng, ket kasla ti kronolohiana: no ti ania man a masakbayan a daytoy ket masaludsod, kaano idi a nabirukan daytoy naudi a naduktalan a Planeta? Daytoy ket mabalin a nasayaat a masungbatanto ti, 'Iti panagturay ni Ari George ti Maikatlo'.
}}

[[Papeles:William Herschel01.jpg|thumb|upright|Ni [[William Herschel]], ti nakaduktal ti Urano]]

Ti insingasing ni Herschel a nagan ket saan anadayeg iti ruar ti Britania, ken dagiti sabsabali a nagnagan ket naisingsingasing idin. Ti astronomo a ni [[Jérôme Lalande]] ket nangisingasing a managana ti palaneta iti ''Herschel'' a kas pammadayaw ti nakaduktal ti daytoy.&lt;ref name=&quot;Francisca&quot; /&gt; Ti Sueko nga astronomo a ni [[Erik Prosperin]] ket nangisingasing ti nagan a ''Neptuno'' a daytoy ket sinuportaran babaen dagiti astronomo a nagayat ti kapanunotan tapno maipalagip kadagiti panagbaligi ti plota ti [[Naarian a Marina]] ti Britania iti panawen ti [[Rebolusionario a Gubat ti Amerikano]] babaen ti panagtawag ti baro a planeta iti ''Neptuno George III'' wenno ''Neptuno Gran Britani''.&lt;ref name=&quot;lexell&quot; /&gt; Ni [[Johann Elert Bode|Bode]] ket pinilina ti ''Urano'', ti nai-Latin a bersion ti [[Griego a mitolohia|Griego a dios]] ti langit, a ni [[Urano (mitolohia)|Ouranos]]. Ni Bode ket nangisuppiat a kas ni [[Saturno (mitolohia)|Saturno]] ket ama idi ni [[Hupiter (mitolohia)|Hupiter]], ti baro a planeta ket nasken a managanan kalpasan ti ama ni Saturno.&lt;ref name=&quot;Miner12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;planetsbeyond&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Astronomy in Berlin|publisher=Brian Daugherty|url=http://bdaugherty.tripod.com/astronomy/bode.html|accessdate=Mayo 24, 2007|last=Daugherty|first=Brian|archive-date=2019-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112031103/http://bdaugherty.tripod.com/astronomy/bode.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Idi 1789, ti kumaduaan ni Bode iti [[Naarian nga Akademia dagiti Siensia|Naarian nga Akademia]] a ni [[Martin Klaproth]] ket nanginagan ti baro a a naduktalaan nga elemento ti &quot;[[uranio]]&quot; para iti panagsuporta ti panagpili ni Bode.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ti Agpayso a Damag ti Uranio|author=James Finch|year=2006|publisher=allchemicals.info: Ti online a rekurso ti kimiko|url=http://www.allchemicals.info/articles/Uranium.php|accessdate=Marso 30, 2009|archive-date=2013-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508224234/http://www.allchemicals.info/articles/Uranium.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti dimtengan daytoy, ti singasing ni Bode ket nagbalbalin anawatiwat a naus-usar, ken nagbalin a sapasap daytoy idi 1850 idi ti [[HM Nautical Almanac Office|Opisina ti Nautiko nga Almanak]], ti naudi a nabatbati, ket nangisukat ti panagus-usar ti ''Georgium Sidus'' iti ''Urano''.&lt;ref name=&quot;planetsbeyond&quot; /&gt;

=== Nomenklatura ===
Ti Urano ket isu-isu ti planeta a ti naganna ket naala manipud iti [[Griego a mitolohia]] ngem ti [[Romano a mitolohia]]: ti Griego a &quot;Οὐρανός&quot; ket simmangpet iti Ingles babaen ti Latin nga &quot;Ūranus&quot;.&lt;ref name=&quot;OED&quot; /&gt; Ti panaginagan ti Urano ket &quot;Uraniano&quot;.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Uraniano, a.&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ken n.&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;|encyclopedia=Ingles a Diksionario ti Oxford|
edition=2|year=1989}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket adda ti dua nga [[astronomiko a simbolo]]. Ti immuna a naisingasing, ♅,{{efn|name=symbol first}} ket insingasing idi babaen ni Lalande idi 1784. Iti maysa a surat para kenni Herschel, ni Lalande ket nangilawlawag a kas ti &quot;un globe surmonté par la première lettre de votre nom&quot; (&quot;ti maysa a globo a napatoktokan babaen ti umuna a letra ti apelyidom&quot;).&lt;ref name=&quot;Francisca&quot; /&gt; Ti naudi a naisingasing, ⛢,{{efn|name=symbol later}} ket maysa asabali a kita dagiti simbolo para iti [[Marte]] ken ti [[Init]] gapu ta ti Urano ket isu ti Langit idi iti Griego a mitolohia, a naipanpanunotan nga inturayan babaen dagiti nagtitipon a bileg ti Init ken Marte.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dagiti simbolo ti planeta|work=NASA a panagsukimat ti Sistema a Solar|url=http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|accessdate=Agosto 4, 2007|archive-date=2015-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409045715/http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Kadagiti pagsasao nga [[Pagsasao nga Insik|Insik]], [[Pagsasao a Hapon|Hapon]], [[Pagsasao a Koreano|Koreano]], ken [[Pagsasao a Bietnamis|Bietnamis]], thi nagan ti planeta ket literal a naipatarus a kas ti ''langit ari bituen'' (天王星).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth|title=Dagiti Sailormoon a Termino ken Pakaammo|publisher=The Sailor Senshi Page|accessdate=Marso 5, 2006|archive-date=2019-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191004192740/http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt |title=Asiatiko nga Astronomia 101 |journal=Hamilton Dagiti Agdadamo nga Astronomo |year=1997 |volume=4 |issue=11 |accessdate=Agosto 5, 2007 |archive-date=2012-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512050134/http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Pagliklikmutan ken pagtayyekan ==
[[Papeles:Uranus Orbit.gif|thumb|Ti Urano ket maminsan nga aglikmut iti Init iti tunggal maysa nga 84 a tawtawen ti Daga. Ti natimbengan a kaadayuna manipud iti Init ket agarup a 3 a [[1,000,000,000 (bilang)|bilion]]&amp;nbsp;km (agarup a 20 [[Astronomikal a Paspaset|AU]])]][[Papeles:Uranusandrings.jpg|thumb|Ti 1998 di agpayso a maris nga-[[infrared]] a ladawan ti Urano a mangipakpakita dagiti banda ti [[ulep]], dagiti [[planetario a singsing|singsing]], ken [[masna a satelite|bulbulan]] a nagun-od babaen ti [[Asideg nga Infrared a Kamera ken Adu a Banag nga Espektrometro|NICMOS kamera]] ti [[Hubble a teleskopio ti Limbang]]. ]]
Ti Urano ket maminsan nga aglikmut iti Init iti tunggal maysa nga 84 a tawtawen ti Daga. Ti natimbengan a kaadayuna manipud iti Init ket agarup a 3 a [[1,000,000,000 (bilang)|bilion]]&amp;nbsp;km (agarup a 20 [[Astronomilal a Paspaset|AU]]). Ti karaniag ti lawag ti init idiay Urano ket agarup a 1/400 iti Daga.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sumaruno a Pagsardengan Urano| url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|year=1986|accessdate=Hunio 9, 2007}}&lt;/ref&gt; Dagiti pagliklikmutanna nga elemento ket immuna a nakarkulo idi 1783 babaen ni [[Pierre-Simon Laplace]].&lt;ref name=&quot;georgeforbes&quot; /&gt; Iti panakasakbayan ti panawen, dagiti madi a naggiddiatan ket nangrugi a naiparparang ti nagbaetan ti naipadto ken dagiti naipalpaliiw a pagliklikmutan, ken idi 1841, ni [[John Couch Adams]] ket immuna a nangisingasing a dagiti pagiddiatan ket mabalin a gapu ti grabitasional a panagginnuyod dagiti saan a makitkita a planeta. Idi 1845, ni [[Urbain Le Verrier]] ket nangrugrugi kadagiti nawaya a panagsuksukisokna kadagiti pagliklikmutan ti Urano. Idi Septiembre 23, 1846, ni [[Johann Gottfried Galle]] ket [[Panakaduktal ti Neptuno|nakaduktal ti baro a planeta]], ket ninaganan daytoy ti [[Neptuno]], iti gangani nga asideg ti naipadto a puesto babaen ni Le Verrier.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Matematiko a panakaduktal dagiti planeta|author=O'Connor, J J|author2=Robertson, E F|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|year=1996|accessdate=Hunio 13, 2007|archive-date=2015-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150612235826/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ti panagpuspusipos a paset ti panawen ti uneg ti Urano ket 17&amp;nbsp;nga oras, 14&amp;nbsp;minutos, nga agpakanawan ([[retrogrado a panaggunay|retrogrado]]). A kas dagiti amina a [[higante a planeta]], ti akinngato a tangatangna ket makasanay kadagit napigsa nga angin iti turong ti panagliklikmutan. Kadagiti adda a latitud, a kas ti agarup a dua a pagkatlo a kaadayo manipud iti ekuador aginggana ti abagatan nga ungto, dagiti makitkita a langa ti tangatang ket naparpardasda nga aggungunay, a makaararamid daytoy ti napno a panagtaytayyek iti basbassit ngem 14 nga oras.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Uranus|work=NASA World Book|author=Peter J. Gierasch|author2=Philip D. Nicholson|url=http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|year=2004|accessdate=Hunio 9, 2007|archive-date=2010-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227071712/http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Pakbu a pagtayyekan ===
Ti Urano ket adda ti [[axial tilt|pakbu a pagtayyekan]] ti 97.77 a degrado, isu a ti pagliklikmutanna a ket agarup a paralelo ti dalumpinas ti Sistema a Solar. Daytoy ket mangited kadagiti kompleto a panagbalbaliw ti tiempona a saan a maar-aramid dagiti sabali a nangruna a planeta. Dagiti sabali a planeta ket mabalin a isirmata nga agtayyek a kas ti napakbu nga agtaytayyek a tarampo iti dalumpinas ti Sistema a Solar, bayat a ti Uyano ket agtaytayyek a kas ti napakbu nga agtultulid a bola. Iti asideg ti panawen dagiti Uraniano a [[solstisio]], ti maysa nga ungto ket kankanayon a sanguenna ti [[Init]] bayat a dagiti sabali nga ungto liklikudanda. Adda laeng ti akikid a gisla ti lawlaw ti ekuador ti makasanay ti maysa a napardas a siklo ti rabii ken aldaw, ngem no ti Init ket nababa unay iti horisonte a kasla ti polar a rehion ti Daga. Iti sabali a bangir a pagtayyekan ti Urano ti puesto dagiti ungto a panakaisangona ti Init ket baliktad. Ti tunggal maysa nga ungto ket makaala iti agarup a 42&amp;nbsp;a tawtawen ti agtultuloy a lawag ti init, a sarunuen babaen ti 42&amp;nbsp;a tawtawen ti kinasipnget.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ti Hubble ket natiliwna ti naisangsangayan, a bassit a panakakita ti anniniwan ti Urano|author=Lawrence Sromovsky|work=Unibersidad ti Wisconsin Madison|url=http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html|year=2006|accessdate=Hunio 9, 2007|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720221646/http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Iti asideg ti pamnawen dagiti [[ekuinosio]], ti Init ket sanguenna ti ekuador ti Urano a mangited ti maysa a paset ti panawen dagiti siklo ti aldaw-rabii a kapadpada a makitkita kadagiti sabsabali a planeta. Ti Urano ket naabotanna ti kinaudi nga ekuinosio idi Disiembre 7, 2007.&lt;ref&gt;{{cite conference|last=Hammel|first=Heidi B.|title=Ti Urano ket umasidegen ti Ekuinosio|booktitle=Ti reporta manipud iti Pasadena aPanagobra ti 2006|date=Septiembre 5, 2006|url=http://www.apl.ucl.ac.uk/iopw/uworkshop_060905.pdf|format=PDF|access-date=2012-10-18|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084057/http://www.apl.ucl.ac.uk/iopw/uworkshop_060905.pdf|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;weather&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! Akin-amianan a hemisperio
! Tawen
! Akin-abagatn a hemisperio
|-
| Kalamiisan a solstisio
| 1902, 1986
| Kalgaw ar solstisio
|-
| Bernal nga ekuinosio
| 1923, 2007
| Otonio nga ekuinosio
|-
| Kalgaw a solstisio
| 1944, 2028
| Kalamiisan a solstisio
|-
| Otonio nga ekuinosio
| 1965, 2049
| Bernal nga ekuinosio
|}

Ti maysa apagbanagan ti pagtayyekan apuesto ket, iti katimbengan ti las-ud ti tawen, dagiti polar a rehion ti Urano ket makagun-od ti ad-adu nga enerhia manipud iti Init ngem dagiti rehionna ti ekuador. Uray kasta, ti Urano ket napudpudot idiay ekuadorna ngem dagiti ungtona. Ti panggep a mekanismo a gapuanan daytoy ket di ammo. Ti rason ti naisangsangayan a pakbu a pagtayyekan ti Urano ket saan pay unay a naamammoan, ngem ti kadawyan a panagipagarup ket iti las-ud ti pannakaporma ti Sistema a Solar, ti maysa a kapada a kadakkel ti Daga a [[protoplaneta]] ket dinungparna ti Urano, a naggappuan ti nadadael a pannakpuestona.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Bergstralh, Jay T. |author2= Miner, Ellis |author3= Matthews, Mildred|title=Urano|year=1991|pages= 485–486|isbn=0-8165-1208-6}}&lt;/ref&gt; Ti abagatn nga ungto ti Urano ket gangani a dagus a naiturong idi iti Init idi las-ud ti panawen ti ilalabas a panagtayab ti''[[Voyager 2]]''' idi 1986. Ti pannakanagan ti daytoy nga ungto a kas ti &quot;abagatan&quot; ket agus-usar ti panakaipalpalawag nga inkeddeng ti [[International Astronomical Union|Internasional a Kappon ti Astronomiko]], a nainaganan a ti amianan nga ungto ti maysa a planeta wenno satelite ket nasken a ti ungto nga agturturong ti ngato ti saan nga agbalbaliw a dalumpinas ti Sistema a Solar, uray no ania man ti pagturturungan a panagtaytayyek ti planeta&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm|title=Reporta ti IAU/IAG a grup ti agobobra kadagiti kartograpiko a nagsasabtan ken dagiti pagtayyekan nga elemento dagiti planeta ken satelite: 2000|work=IAU|year=2000|accessdate=Hunio 13, 2007|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514222418/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pds.jpl.nasa.gov/documents/sr/stdref_021015/Chapter02.pdf |format=PDF |title=Dagiti Kartograpiko a Pagalagadan |work=NASA|accessdate=Hunio 13, 2007}}&lt;/ref&gt; Ti sabali pay a taripnong ket sagpaminsan a naus-usa, a ti amianan  ken abagatn nga ungto ti maysa a bagi ket naipalpalawagan iti [[right-hand rule|alagaden ti kanawan nga ima]] a mainaig ti turong ti pagliklikmutan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html|title=Coordinate Frames Used in MASL|year=2003|accessdate=Hunio 13, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070505140123/http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html|archivedate=2007-05-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Iti termino ti daytoy kinaudi a sistema ti nagsasabtan ti ''amianan'' nga ungto ti Urano ti adda ti lawag ti init idi 1986.

== Dagiti nota ==
{{notes
| notes =

{{efn
| name = symbol first
| Cf. [[Papeles:Uranus monogram.svg|20px|Astronomiko a simbolo para iti Urano]] (saan a nasuportaran ti amin a kita ti letra)
}}

{{efn
| name = symbol later
| Cf. [[Papeles:Uranus symbol.svg|20px|Astronomiko a simbolo para iti Urano]] (saan a nasuportaran ti amin a kita ti letra)
}}

}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refs
| refs =

&lt;ref name=&quot;Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007&quot;&gt;{{cite journal| doi = 10.1007/s10569-007-9072-y| last1 = Seidelmann| first1 = P. Kenneth| last2 = Archinal| first2 = Brent A.| last3 = A'Hearn| first3 = Michael F.| display-authors = 3| last4 = Conrad| first4 = Albert R.| last5 = Consolmagno| first5 = Guy J.| last6 = Hestroffer| first6 = Daniel| last7 = Hilton| first7 = James L.| last8 = Krasinsky| first8 = Georgij A.| last9 = Neumann| first9 = Gregory A.| last10=Oberst | first10=Jürgen  | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | year = 2007| title = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006| journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume = 98| issue = 3| pages = 155–180| pmid = | pmc = | bibcode = 2007CeMDA..98..155S| ref = {{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}}}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CSeligman&quot;&gt;{{cite web
| last = Seligman
| first = Courtney
| title = Panagtayyek a Paset ti Panawen ken Kaatiddog ti Aldaw
| url = http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm
| accessdate = Agosto 13, 2009
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lindal Lyons et al. 1987&quot;&gt;{{cite journal| doi = 10.1029/JA092iA13p14987| last1 = Lindal| first1 = G. F.| last2 = Lyons| first2 = J. R.| last3 = Sweetnam| first3 = D. N.| last4 = Eshleman| first4 = V. R.| last5 = Hinson| first5 = D. P.| last6 = Tyler| first6 = G. L.| date = Disiembre 30, 1987| title = The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2| journal = Journal of Geophysical Research| issn = 0148-0227| publisher = American Geophysical Union| volume = 92| issue = A13| pages = 14,987–15,001| bibcode = 1987JGR....9214987L| ref = {{sfnRef|Lindal Lyons et al.|1987}}}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lunine 1993&quot;&gt;{{cite journal| doi = 10.1146/annurev.aa.31.090193.001245| last = Lunine| first = Jonathan I.| date=Septiembre 1993 | title = The Atmospheres of Uranus and Neptune| journal = Annual Review of Astronomy and Astrophysics| volume = 31| pages = 217–263| bibcode = 1993ARA&amp;A..31..217L}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Conrath Gautier et al. 1987&quot;&gt;{{cite journal| doi = 10.1029/JA092iA13p15003| last1 = Conrath| first1 = B.| last2 = Gautier| first2 = D.| last3 = Hanel| first3 = R.| last4 = Lindal| first4 = G.| last5 = Marten| first5 = A.| year = 1987| title = The Helium Abundance of Uranus from Voyager Measurements| journal = Journal of Geophysical Research| volume = 92| issue = A13| pages = 15003–15010| bibcode = 1987JGR....9215003C| ref = {{sfnRef|Conrath Gautier et al.|1987}}}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Podolak Weizman et al. 1995&quot;&gt;{{cite journal| doi = 10.1016/0032-0633(95)00061-5| last1 = Podolak| first1 = M.| last2 = Weizman| first2 = A.| last3 = Marley| first3 = M.| date=Disiembre 1995 | title = Comparative models of Uranus and Neptune| journal = Planetary and Space Science| volume = 43| issue = 12| pages = 1517–1522| pmid = | pmc = | bibcode = 1995P&amp;SS...43.1517P| ref = {{sfnRef|Podolak Weizman et al.|1995}}}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Smith Soderblom et al. 1986&quot;&gt;{{cite journal
| doi = 10.1126/science.233.4759.43| last1 = Smith| first1 = B. A.| last2 = Soderblom| first2 = L. A.| last3 = Beebe| first3 = A.| last4 = Bliss| first4 = D.| last5 = Boyce| first5 = J. M.| last6 = Brahic| first6 = A.| last7 = Briggs| first7 = G. A.| last8 = Brown| first8 = R. H.| last9 = Collins| first9 = S. A.| date = 4 Hulio 1986| title = Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results| journal = Science| volume = 233| issue = 4759| pages = 43–64| pmid = 17812889| bibcode = 1986Sci...233...43S| ref = {{sfnRef|Smith Soderblom et al.|1986}}}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Sromovsky &amp; Fry 2005&quot;&gt;{{cite journal| doi = 10.1016/j.icarus.2005.07.022| last1 = Sromovsky| first1 = L. A.| last2 = Fry| first2 = P. M.| date=Disiembre 2005 | title = Dynamics of cloud features on Uranus| journal = Icarus| volume = 179| issue = 2| pages = 459–484| bibcode = 2005Icar..179..459S}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Francisca&quot;&gt;{{cite journal|title=Ti kayatna a sawen ti simbolo a H+o para iti planeta nga Urano|author=Francisca Herschel|year=1917|bibcode=1917Obs....40..306H|volume=40|page=306|journal=The Observatory
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;planetsbeyond&quot;&gt;{{cite book|title=Dagiti Planeta iti Labes: Panangiduktal ti Akinruar a Sistema a Solar|isbn=0-486-43602-0|last=Littmann| first=Mark|publisher=Courier Dover Publications|year=2004|pages=10–11
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{cite encyclopedia| title = Urano| encyclopedia = Ingles a Diksionario ti Oxford| edition = 2| year = 1989}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;georgeforbes&quot;&gt;{{cite web|title=Pakasaritaan ti Astronomia|author=George Forbes|year=1909|url=http://www.vinnysa1store.com/historyofastronomy2.html#8|accessdate=Agosto 7, 2007|archive-date=2015-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107100736/http://www.vinnysa1store.com/historyofastronomy2.html#8|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;weather&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm |title=Ti Hubble ket Naduktalanna ti Nasipnget nga Ulep Idiay Tangatang ti Urano|publisher=Science Daily |accessdate=Abril 16, 2007}}&lt;/ref&gt;
}}

== Adu pay a mabasbasa ==

* {{cite book
 | last = Miner
 | first = Ellis D.
 | year = 1998
 | title = Urano: Ti Planeta, Dagiti Singsing ken dagiti Satelite
 | url = https://archive.org/details/uranusplanetring0002mine
 | location = New York
 | publisher = John Wiley ken Annak
 | isbn = 978-0-471-97398-0
 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Uranus|Urano}}
* [http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=35653 Ti Urano] idiay Europeano nga Ahensia ti Limbang
* [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html Dagiti kinapudno a sabanas ti Urano babaen ti NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804224710/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |date=2011-08-04 }}
* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus Bariweswes ti Urano] idiay [http://solarsystem.nasa.gov/ Sitio a Pagsukisokan ti Sistema a Solar babaen ti NASA]
* [http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html Dagiti Planeta—Urano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011210547/http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html |date=2007-10-11 }} Ti alagaden dagiti ubbing iti Urano.
* [http://photojournal.jpl.nasa.gov/targetFamily/Uranus Ti Urano] idiay planetario a warnakan ti ladladawan ti [[Jet Propulsion Laboratory]]. (ladladawan)

{{Sistema Solar}}

[[Kategoria:Urano|*]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>kgffoslonv34kw57e6wj45686o9h7xh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kuba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2342</id>
    <revision>
      <id>406438</id>
      <parentid>404974</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19189" sha1="ql810eugk1h7a6jq6f9oz5mam8t6yyj" xml:space="preserve">{{Coord|22|00|N|80|00|W|display=title}}
{{Infobox pagilian
| native_name={{patubo a nagan|es|República de Cuba}}
| conventional_long_name=Republika ti Kuba
| common_name=Kuba
| status = [[kliente nga estado]] iti Estados Unidos
| image_flag=Flag of Cuba.svg
| alt_flag=Lima a horisontal a baras: tallo nga asul ken dua apuraw. Maya a nalabbaga nga ekuilateral a trianggulo it kanigid ti wagayway, a naabbonganna bassit dagiti baras, nga addaan ti maysa a puraw a naungtuan ti lima a bituen iti tengnga ti tranggulo.
| image_coat=Coat of Arms of Cuba.svg
| symbol_type=Eskudo
| alt_coat=Maysa a kalasag iti sango dagiti ruprupa a nabalangatan babaen ti Prigio a gorro, nga amin ket nasuportaran babaen ti sanga ti diraan ken laurel a balangat
| image_map= LocationCuba.svg
| alt_map=Politikal a mapa ti rehion ti Karibe nga addaan ti Kuba iti nalabbaga. Ti naisengngat ket agiparparang ti mapa iti lubong nga addaan dagiti kangrunaan nga igid ti mapa ket naparaigidan.
| national_motto=''Patria o Muerte'' &lt;small&gt;{{iti sao|es}} &lt;br /&gt; &quot;Pagilian wenno Patay&quot;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bc.gov.cu/English/cuban_bills.asp|title=Cuban Peso Bills|publisher=Tengnga a Banko iti Kuba|accessdate=2009-09-07|archive-date=2009-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307233221/http://www.bc.gov.cu/English/cuban_bills.asp|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307233221/http://www.bc.gov.cu/English/cuban_bills.asp |date=2009-03-07 }}&lt;/ref&gt;
| national_anthem= ''[[La Bayamesa]]''{{brk}}{{raise|0.2em|{{small|''Kanta ti Bayamo''&amp;nbsp;}}{{lower|0.2em|&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mipais.cuba.cu/cat_en.php?idcat=91&amp;idpadre=83&amp;nivel=2 |title=National symbols |publisher=Government of Cuba |accessdate=Septiembre 7, 2009 |archive-date=2016-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115200948/http://mipais.cuba.cu/cat_en.php?idcat=91&amp;idpadre=83&amp;nivel=2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;!--end lower:--&gt;}}&lt;!--end raise:--&gt;}}{{brk}}[[Papeles:Cuban national anthem (abridged version), performed by the U.S. Navy Band.oga|center]]
| official_languages=[[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]
| demonym=Kubano
| ethnic_groups=65.1% [[Puraw a Latino nga Amerikano|Puraw]], 10.1% [[Apro-Kubano|Aprikano]], 24.8% [[Mulato]] ken [[Mestiso]]&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
| capital=[[Havana]]
| coordinates={{Coord|23|8|N|82|23|W|type:city}}
| largest_city=kapitolio
| government_type=[[Unitario nga estado|Unitario]] a [[republika]],
[[Sosialista nga estado]]
| leader_title1 = [[Presidente ti Kuba|Presidenta]] ken [[Primero iti Kuba|Primero]]
| leader_name1 = [[Miguel Díaz-Canel]]
| leader_title2 = Umuna a Bise Presidente
| leader_name2 = [[Salvador Valdés Mesa]]
| leader_title3 = [[Umuna a Sekretario ti Partido Komunista iti Kuba|Umuna a Sekretario iti Partido Komunista]]
| leader_name3 = [[Raúl Castro]]
| leader_title4 = Presidente ti [[Nailian a Gimong dagiti Kabilegan ti Tattao|Nailian a Gimong]]
| leader_name4 = [[Esteban Lazo Hernández]]
| area_km2=109,884
| area_sq_mi=42,426&lt;!-- Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| area_rank=Maika-105
| percent_water=negligible&lt;ref name=&quot;cubastat2010&quot; /&gt;
| population_estimate=11,241,894&lt;ref name=&quot;cubastat2010&quot;&gt;[http://www.one.cu/aec2010/20080618index.htm Anuario Estadístico de Cuba 2010], Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba. Naala idi {{Nowrap|Septiembre 30}}, 2011.&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year=2010
| population_estimate_rank=Maika-73
| population_census=11,177,743&lt;ref name=&quot;cubastat2010&quot; /&gt;
| population_census_year=2002
| population_density_km2=102.3
| population_density_sq_mi=265.0&lt;!-- Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| population_density_rank=Maika-106
| GDP_PPP_year=2010
| GDP_PPP=$114.1 bilion
| GDP_PPP_rank=Maika-63
| GDP_PPP_per_capita=$9,900
| GDP_PPP_per_capita_rank=Maika-86
| GDP_nominal_year=2010
| GDP_nominal=$57.49 bilion&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
| GDP_nominal_rank = Maika-68
| GDP_nominal_per_capita=$5,100&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref name=&quot;cubastat2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Ti pateg ket binukel ti kaasitgan a gasut.&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-90
| Gini_year = 2000
| Gini = 38.0 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite news |title=Cuba grapples with growing inequality |url=http://www.reuters.com/article/2008/04/10/us-cuba-reform-inequality-idUSN1033501920080410 |accessdate=21 Hulio 2013 |newspaper=Reuters |archive-date=2013-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917130622/http://www.reuters.com/article/2008/04/10/us-cuba-reform-inequality-idUSN1033501920080410 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI_year = 2013 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers, not the year of publication--&gt;
| HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI = 0.815 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=HDI&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=Human Development Report 2014 |publisher=United Nations Development Programme |date=2014 |accessdate=2014-07-24}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-44&lt;!--Please see talk page before adding a reference here again--&gt;
| sovereignty_type=[[Pannakawayawayas]]
| sovereignty_note=manipud iti Espania/Estados Unidos
| established_event1=[[Gubat a Sangapulo a Tawen|Nairangarang]]
| established_event2=Nairangarang ti Republika
| established_event3=[[Rebolusion ti Kuba]]
| established_date1=Oktubre 10, 1868 &lt;br /&gt; manipud iti Espania
| established_date2=Mayo 20, 1902 &lt;br /&gt; manipud iti Estados Unidos
| established_date3=Enero 1, 1959
| currency=[[Pisos ti Kuba]]&lt;!-- kludge to deal with fact that template expects only one currency per country: --&gt;(&lt;code&gt;[[ISO 4217|CUP]]&lt;/code&gt;) &lt;br /&gt; [[Mabaliwan a pisos ti KUba]]&lt;ref&gt;Manipud idi 1993 aginggana idi 2004 ti [[Doliar ti Estados Unidos]] ket inus-usar a kumaduaan ti pisos aginggana ti doliar ket nasukatan babaen ti mabaliwan a pisos&lt;/ref&gt;
| currency_code=CUC
| time_zone=[[Oras ti Kuba|CST]]
| utc_offset=−5
| time_zone_DST=[[Panaginut ti lawag nga oras ti Kuba|CDT]]
| utc_offset_DST=−4
| drives_on=kanawan
| cctld=[[.cu]]
| calling_code=[[+53]]
| footnotes=
}}

Ti '''Kuba''', opisial a ti '''Republika ti Kuba''', ({{lang-es|República de Cuba}}) ket maysa nga [[isla a pagilian]] idiay [[Karibe]]. Ti pagilian iti Kuba ket buklenna ti kangrunaan nga isla iti Kuba, ti [[Isla de la Juventud]], ken dagiti nadumaduma a [[purpuro]]. Ti [[Havana]] ket isu ti kadakkelan a siudad idiay Kubá ken ti kapitolio iti daytoy a pagilian. Ti [[Santiago de Cuba]] ket isu ti maikadua a kadakkelan a siudad.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Thomas|first=Hugh|title=Kubá; ti Panangkamat ti Kawayaan|date=Marso 1971|publisher=Harper &amp; Row|location=New York|isbn=0-06-014259-6|authorlink=Hugh Thomas}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Thomas|first=Hugh|title=Ti Tagabu a Komersio: Ti Sarita iti Atlantiko a Komersio ti Tagabu, 1440–1870|year=1997|publisher=Simon &amp; Schuster|location=New York, NY|isbn=0-684-83565-7}}&lt;/ref&gt; Iti amianan ti Kuba ket naisanglad ti Estado Unidos (90 a milia ti kaadayona) ken ti [[Bahamas]], [[Mehiko]] ket addaan iti laud, ti [[Is-isla ti Cayman]]  ken [[Hamaika]] ket adda iti abagatan, ken [[Haiti]] ken ti [[Dominikano a Republika]] ket adda iti abagatan a daya.

Idi 1492, [[Christopher Columbus]] ket simmanglad ken tinuntonna ti isla a tattan ket tagikuaen ti Kubá, para iti [[Pagarian iti Espania]]. Ti Kuba ket nagtalinaed a teritorio iti Espania aginggana idi nagpatingga ti [[Espania–Amerikano a Gubat]] idi 1898, ekn nakaala ti pormal a panakawayawaya manipud iti Estados Unidos idi 1902. Ti maysa a narukop a demokrasia, a kaaduan nga iturayan dagiti radikal a politika ket rimsua, a pinatangken babaen ti [[Kubano a batay-linteg iti 1940]], ngem daytoy ket napernekan idi 1952 babaen ti dati a presidente a ni [[Fulgencio Batista]], ken naipatakder ti maysa nga autoritario turay, a daytoy ket nagpaadu kadagiti kadaksan, panagpasardeng kadagit politika ken panagpalad kadagiti pagalagadan ti ekomonia.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/Archives/Reference+Desk/Speeches/JFK/JFK+Pre-Pres/1960/002PREPRES12SPEECHES_60OCT06b.htm |title=Dagiti insao no Senador John F. Kennedy idiay Demokratiko a Pangrabii, Cincinnati, Ohio |publisher=John F. Kennedy Presidential a Biblioteka ken Museo – Jfklibrary.org |date=1960-10-06 |accessdate=2010-11-07 |archive-date=2012-05-24 |archive-url=https://archive.is/20120524192217/http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/Archives/Reference+Desk/Speeches/JFK/JFK+Pre-Pres/1960/002PREPRES12SPEECHES_60OCT06b.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120524192217/http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/Archives/Reference+Desk/Speeches/JFK/JFK+Pre-Pres/1960/002PREPRES12SPEECHES_60OCT06b.htm |date=2012-05-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Thomas|first=Hugh|title=Kuba; ti Panagkamat ti Kawayaan|date=Marso 1971|publisher=Harper &amp; Row|location=New York|isbn=0-06-014259-6|page=1173}}&lt;/ref&gt; [[Rebolusion ti Kuba|ni Batista ket kanungpalan a naikkat idi Enero 1959]] babaen ti [[Hulio 26 a tignay]], ken ti maysa a baro nga administrasion ket naipatakder babaen ni [[Fidel Castro]], a babaen idi 1965 ket nagbalin a ti [[maysa a partido nga estado]] babaen ti napaungar a ti [[Partido Komunista ti Kuba]], nga agturturay pay laeng iti tatta nga aldaw.

Ti Kuba ket pagtaengan ti sumurok a 11 a riwriw a tattao ken isu daytoy ti kaaduan ti populasion nga isla a pagilian idiay Karibe, ken isu pay ti kadakkelan babaen ti kalawa ti lugar. Dagiti [[Kubano|tattao]], [[Kultura iti Kuba|kultura]], ken dagiti tinawtawid ket nakaala manipud kadagiti nadumaduma a nagtaudan, a kas kadagiti aborihinal a [[Tattao a Taíno|Taíno]] ken [[Tattao a Ciboney|Ciboney]] a tattao, ti panawen iti [[Espaniol nga Imperio|Espaniol a kolonialismo]], ti pinakayammo iti [[Panagtagabu ti kolonia iti Espaniol a Baro a Lubong|Aprikano a tagtagabu]] ken ti kinaasidegna iti Estados unidos.

Ti Kuba ket addaan ti 99.8% a [[bilang dagiti makabasa ken makasurat]],&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2011-09-30 |archive-date=2011-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |date=2011-10-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=656&amp;crid=192 |title=unstats &amp;#124; Millennio a Panagituding |publisher=Mdgs.un.org |date=2010-06-23 |accessdate=2010-11-07 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121152701/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=656&amp;crid=192 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121152701/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=656&amp;crid=192 |date=2012-01-21 }}&lt;/ref&gt; ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti bilang dagiti panakatay ti maladaga|nababa]] a [[bilang dagiti panakatay ti maladaga]] ngem dagiti dadduma a naparang-ay a pagilian,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |title=CIA World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2011-09-30 |archive-date=2018-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |date=2018-02-07 }}&lt;/ref&gt; ken ti natimbengan a [[panagnamnama ti biag]] iti 77.64.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; Idi 2006, ti Kubá ket isu  laeng ti agmaymaysa a pagilian a nakasabat ti [[Sangalubongan a Pundo para iti Katutubo|WWF]] a panagilawlawag iti nasaranay a panagrangrang-ay; nga addaan ti maysa a [[ekolohikal a tugot]] iti basbassit ngem 1.8 hektarea tunggal maysa a tao ken maysa a [[Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaon]] iti sumurok a 0.8 para iti 2007.&lt;ref&gt;[http://assets.panda.org/downloads/living_planet_report.pdf Reporta ti sibibiag a planeta]&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
Ti nagan a ''Kuba'' ket nagtaud manipud iti pagsasao a [[Tattao a Taíno|Taíno]]. Ti husto a kaibuksilan ti nagan ket saan a nalawag ngem mabalin maipatarus a kas ''idiay kaaduan ti nalames a dagaw'' (cubao),&lt;ref&gt;Alfred Carrada, ''[http://www.alfredcarrada.org/notes8.html Ti Diksionario ti Pagsasao a Taino(plato 8)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219192148/http://alfredcarrada.org/notes8.html |date=2009-02-19 }}''&lt;/ref&gt; wenno ''nalatak a lugar'' (coabana).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |title=Diksionario – Taino dagiti patneng a tao ti Karibe -- |access-date=2013-02-21 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;Dagiti mannurat a namatmati a ni [[Taudan dagiti teoria ni Christopher Columbus#Portuges a hipotesis|Christopher Columbus ket Portuges]] et nangibagbaga a ti ''Cuba'' ket ninaganan babaen ni Columbus para iti [[Kuba (Portugal)|taga-ugma nga ili ti Kuba]] idiay distrito ti [[Beja (Portugal)|Beja]] idiay [[Portugal]].&lt;ref&gt;Augusto Mascarenhas Barreto: O Português. Cristóvão Colombo Agente Secreto do Rei Dom João II. Ed. Referendo, Lissabon 1988. Ingles: Ti Portuges a Columbus: sekreto nga ahente ni Ari Juan&amp;nbsp;II, Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;da Silva, Manuel L. ken Silvia Jorge da Silva. (2008). ''Ni Christopher Columbus idi ket Portuges'', Express Printing, Fall River, MA. 396pp. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan ti Kuba|Linia ti panawen ti pakasaritaan ti Kuba}}

=== Sakbay ti Columbia a panawen ===
[[Papeles:Arowak woman by John Gabriel Stedman.jpg|thumb|left|upright|Pannakailadawan ti [[Tattao a Taíno|Taíno]] a babai, a kas naamammuan pay iti Arawak babaen dagiti Espaniol]]
Ti Kuba ket tinataengan idi ti tattao a[[Dagiti patneng a tao ti Kaamerikaan|Patneng nga Amerikano]] a naamammuan akas dagiti [[Tattao a Taíno|Taíno]], a tinawtawagan pay ti [[Tattao nga Arawak|Arawak]] babaen dagiti Espaniol, ken [[Guanajatabey]] kenn [[tattao a Ciboney]] sakbay ti isasangpet dagiti Espaniol. Ti tinaudan dagitoy a Patneng nga Amerikano ket nagtaudda manipud iti nangruna adaga iti Amianan, Tengnga ken Abagatan nga Amerika kadagiti adu a nasapsapa a siglo .&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Arte ken arkeolohia ti sakbay ti Columbia a Kuba|page=22|year=1996|author=Ramón Dacal Moure, Manuel Rivero de la Calle|publisher=Unibersidad ti Pittsburgh a Pagmalditan|isbn=0-8229-3955-X|url=http://books.google.com/?id=PEE9oipDYksC&amp;pg=PA22}}&lt;/ref&gt; Dagiti patneng a Taíno ket tinawtawaganda ti isla iti ''Caobana''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indio.net/taino/main/language/Tisland.htm |title=Taino a nagan para kadagiti isla |publisher=Indio.net |date= |accessdate=2010-11-07 |archive-date=2010-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030184753/http://indio.net/taino/main/language/Tisland.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; TDagidi Taíno ket mannalon ken dagidi Ciboney ken mannalon, mangngalap ken [[agananup-agburburas]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{clearleft}}
== Bibliograpia ==
{{refbegin}}
* {{cite book |editor1-last= Chomsky |editor1-first= Aviva |editor1-link= Aviva Chomsky |editor2-last= Carr |editor2-first= Barry |editor3-last= Smorkaloff |editor3-first= Pamela Maria |year= 2004 |title= The Cuba Reader: History, Culture, Politics |location= Durham,&amp;nbsp;NC &amp; London |publisher= Unibersidad ti Duke a Pagmalditan |isbn= 978-0-8223-3197-1}}
* {{cite book |last= Domínguez |first= Jorge I. |year= 2003 |title= Ti Batay-linteg ti Politikal a Transision ti Kuba: Ti Rami ti Panagtalinaay (ken Panagbalbaliw) ti 1992 a Batay-linteg |url= http://www.people.fas.harvard.edu/~jidoming/images/jid_constitution.PDF |location= Coral Gables,&amp;nbsp;FL |publisher= Instituto para dagiti Kubano ken Amerikano aPanagadal, [[Unibersidad ti Miami]] |isbn= 978-1-932385-04-5 |accessdate= 19 Agosto 2012 |ref= D_2003 }}
* {{cite journal |last= Feinsilver |first= Julie M. |year= 1989 |title= Ti Kuba a kas maysa a 'Medikal a Bileg ti Lubong': Dagiti Politika ti Simbolismo |journal= Panagrepaso a Panagsukisok ti Latin nga Amerika |volume= 24 |issue= 2 |pages= 1–34 |jstor= 2503679}}
* {{cite journal |last= Gleijeses |first= Piero |authorlink= Piero Gleijeses |year= 1994 |title= 'Pumanawkan! Umayen dagiti Puraw a Higante!': Ti Estados Unidos, dagiti Mercenario, ken ti Kongo, 1964–1965 |url= http://vi.uh.edu/pages/buzzmat/DH%20articles/gleijeses%20flee%20the%20white%20giants.pdf |journal= Diplomatiko a Pakasaritaan |volume= 18 |issue= 2 |pages= 207–237 |access-date= 2013-02-21 |archive-date= 2013-01-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130117013342/http://vi.uh.edu/pages/buzzmat/DH%20articles/gleijeses%20flee%20the%20white%20giants.pdf |url-status= dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117013342/http://vi.uh.edu/pages/buzzmat/DH%20articles/gleijeses%20flee%20the%20white%20giants.pdf |date=2013-01-17 }}
* {{cite journal |last= Gleijeses |first= Piero |year= 1996 |title= Ti Immuna nga Ipapan ti Kuba idiay Aprika: Arhelia, 1961–1965 |journal= Warnakan dagiti Panagadal ti Latin nga Amerika |volume= 28 |issue= 1 |pages= 159–195 |jstor= 157991}}
* {{cite journal |last= Gleijeses |first= Piero |year= 1997 |title= Dagiti Immuna nga Embahador: Ti Naiparawad ti Kuba iti Pannakawaya ti Guinea-Bissau |journal= Warnakan dagiti Panagadal ti Latin nga Amerika |volume= 29 |issue= 1 |pages= 45–88 |jstor= 158071}}
* {{cite book |last= Gleijeses |first= Piero |year= 2002 |title= Dagiti Asisinnupiat a Mision: Havana, Washington, ken Aprika, 1959–1976 |url= http://books.google.co.uk/books?id=QHWGwG71hzMC |location= Chapel Hill,&amp;nbsp;NC |publisher= Unibersidad ti North Carolina a Pagmalditan |isbn= 978-0-8078-2647-8 }}
* {{cite book |last= Ramazani |first= Rouhollah K. |year= 1975 |title= Ti Persiano a Golpo ken Kipet ti Hormuz |url= https://archive.org/details/persiangulfstrai0000rama |location= [[Alphen aan den Rijn]] |publisher= Sijthoff &amp; Noordhoff |isbn= 9-0286-0069-8}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Cuba|{{PAGENAME}}}}
{{Wikivoyage-inline|Cuba|Kuba}}
{{Wikiatlas|Cuba}}
* [http://www.cubagob.cu/ingles/default.htm Gobierno ti Kuba]
* {{dmoz|Regional/Caribbean/Cuba}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Kuba| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Karibe]]
[[Kategoria:Dagiti komunista nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Espania]]
[[Kategoria:Golpo ti Mehiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti agmaymaysa a partido nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti sosialista nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi  1902]]</text>
      <sha1>ql810eugk1h7a6jq6f9oz5mam8t6yyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cannabis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2399</id>
    <revision>
      <id>406366</id>
      <parentid>400462</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3273" sha1="lflmjy9gg3yv5khncm7erfhhel2irz1" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|image = Cannabis sativa Koehler drawing.jpg
|image_caption = Kadawyan a a cannabis
|taxon = Cannabis
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|subdivision_ranks = Dagiti sebbangan&lt;ref name=&quot;GuyWhittle2004&quot;&gt;{{cite book|author1=Geoffrey William Guy|author2=Brian Anthony Whittle|author3=Philip Robson|title=The Medicinal Uses of Cannabis and Cannabinoids|url=https://archive.org/details/isbn_9780853695172|year=2004|publisher=Pharmaceutical Press|isbn=978-0-85369-517-2|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780853695172/page/74 74]–}}&lt;/ref&gt;
|subdivision =
* ''[[Cannabis sativa]]'' L.
* ''[[Cannabis indica]]'' Lam.
* ''[[Cannabis ruderalis]]'' Janisch
}}

Ti '''''Cannabis''''' ket ti maysa a [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Cannabaceae]]. Maisuppiatan ti bilang dagiti sebbangan iti kaunegan ti henero. Adda dagiti tallo a sebbangan a mabalin a mabigbigan: ti ''[[Cannabis sativa]]'', ''[[Cannabis indica]]'', ken ''[[Cannabis ruderalis]]''; mabalin a mairaman ti ''C. ruderalis'' iti kaunegan ti ''C. sativa''; mabalin a matrato amin dagiti tallo a kas subsebbangan iti bugbugtong a sebbangan, ''C. sativa'';&lt;ref name=GuyWhittle2004/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Classification Report|url=https://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?classid=CASA3|publisher=United States Department of Agriculture|accessdate=13 Pebrero 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Indica, Sativa, Ruderalis – Did We Get It All Wrong?|url=http://theleafonline.com/c/science/2015/01/indica-sativa-ruderalis-get-wrong/|website=The Leaf Online|accessdate=13 Pebrero 2017|archive-date=2017-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214004241/http://theleafonline.com/c/science/2015/01/indica-sativa-ruderalis-get-wrong/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomylist.aspx?category=species&amp;type=genus&amp;value=Cannabis&amp;id=2034 |title=Species of ''Cannabis'' |website=GRIN Taxonomy |accessdate=13 February 2017}}&lt;/ref&gt; or ''C.&amp;nbsp;sativa'' may be accepted as a single undivided species.&lt;ref name=&quot;POWO_306087-2&quot;&gt;{{cite web |title=''Cannabis sativa''&amp;#32;&lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:306087-2 |accessdate=2019-01-17 }}&lt;/ref&gt; Ti henero ket kaaduan a naaw-awat a kas [[Indihenio (ekolohia)|indihenio]] iti ken agtaud manipud iti [[Tengnga nga Asia]], adda met dagiti sabali nga agsuksukisok a mangiraman pay ti akinngato nga [[Abagatan nga Asia]] iti tinaudanna.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Marijuana and the Cannabinoids|last=A. ElSohly|first=Mahmoud|year=2007|publisher=Humana Press|isbn=978-1-58829-456-2|page=8|url=https://books.google.com/books?id=fxoJPVNKYUgC&amp;pg=PA8|accessdate=2 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Cannabinoids in Nature and Medicine|last=M. Lambert|first=Didier|year=2009|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3906390567|page=20|url=https://books.google.com.bd/books?id=ATDRt1HM9MwC&amp;pg=PA20|accessdate=21 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline}}
{{wikispecies-inline}}

{{Taxonbar|from=Q79817}}
{{Rosales-pungol}}

[[Kategoria:Cannabis| ]]
[[Kategoria:Makaagas a mulmula]]</text>
      <sha1>lflmjy9gg3yv5khncm7erfhhel2irz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peyote</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2404</id>
    <revision>
      <id>406440</id>
      <parentid>405443</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3766" sha1="ltfj84qx97z43fhh5tirh66vd6ipem2" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = Peyote
|image = Peyote Cactus.jpg
|image_caption = Ti peyote iti kaatapan
|status = G3
|status_system = TNC
|status_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oldredlist.iucnredlist.org/details/151962/0|title=''Lophophora williamsii''|publisher=The IUCN Red List of Threatened Species, IUCN Global Species Programme, Red List Unit, Cambridge, UK|date=2017|accessdate=12 April 2018|access-date=4 March 2019|archive-date=24 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524144141/http://oldredlist.iucnredlist.org/details/151962/0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|regnum = [[Plant]]ae
|unranked_divisio = [[Angiospermae]]
|unranked_classis = [[Eudicotidae]]
|unranked_ordo = [[Bugas nga eudicotidae]]
|ordo = [[Caryophyllales]]
|familia = [[Cactaceae]]
|genus = ''[[Lophophora]]''
|species = '''''L. williamsii'''''
|binomial = ''Lophophora williamsii''
|binomial_authority = ([[Charles Antoine Lemaire|Lem.]]) [[John Merle Coulter|J.M.Coult.]]
|synonyms = ''Echinocactus williamsii'' Lemaire ex Salm-Dyck&lt;br /&gt;
''Lophophora lewinii'' (K. Schumann) Rusby&lt;br /&gt;
''Lophophora echinata'' Croizat&lt;br /&gt;
''Lophophora fricii'' Habermann&lt;br /&gt;
''L. williamsii'' var. ''fricii'' (Habermann) Grym&lt;br /&gt;
''L. diffusa'' subsp. ''fricii'' (Habermann) Halda&lt;br /&gt;
''Lophophora jourdaniana'' Haberman
}}

Ti '''''Lophophora williamsii''''' wenno '''peyote''' ket ti bassit, awan siit a [[karimbuaya]] nga addaan kadagiti [[Sikoaktibo a karimbuaya|sikoaktibo  alkaloids]], a naisangsangayan ti [[meskalina]].&lt;ref name=SalakHuicholIndians&gt;{{cite web | last =Salak | first =Kira | title =Lost Souls of the Peyote Trail (published in National Geographic Adventure) | work =Kira Salak | publisher =Kira Salak, KiraSalak.com | url =http://www.kirasalak.com/Peyote.html | accessdate = 2013-09-12}}&lt;/ref&gt; Ti kadawyan a naganna iti ''peyote'' ket nagtaud iti kasla nailetra iti Espaniol a nagan,&lt;ref name=GRIN&gt;{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?22667 |title=''Lophophora williamsii'' information from NPGS/GRIN |work=GRIN taxonomy for plants |accessdate=2013-07-02 |access-date=2015-08-27 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927014952/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?22667 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; a nagtaud met manipud iti [[Nahuatl]]a nagan ti '''''peyōtl''''' {{IPA-nah|ˈpejoːt͡ɬ|}}, ken nakunkuna a naala manipud iti ramut a kayatna a sawen ket &quot;nasileng&quot; wenno &quot;agsileng&quot;.&lt;ref name=Andr03&gt;{{cite book |last=Andrews |first=J. Richard |year=2003 |title=Workbook for Introduction to Classical Nahuatl, Revised Edition |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3453-6 }} p. 246. Kitaen ti [[wikt:peyotl|peyotl]] iti Wiktionary.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Anderson |first=Edward F. |year=2001 |title=The Cactus Family |url=https://archive.org/details/cactusfamily0000ande |publication-place=Pentland, Oregon |publisher=Timber Press |isbn=978-0-88192-498-5 }} p. 396.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://sites.estvideo.net/malinal/nahuatl.page.html&lt;/ref&gt; Dagiti patneng a taga-Amerika ket mabalinda ti nagus-usar iti peyote, ken kadawyan a para kadagiti espiritual a panggep, para kadagiti napalabasen a 5,500 tawen.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
* [http://www.wired.com/news/medtech/0,1286,69477,00.html Peyote Won't Rot Your Brain]
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LOWI USDA: NRCS Plants Profile ''Lophophora williamsii''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130714080438/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LOWI |date=2013-07-14 }}

{{Taxonbar|from=Q271937}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Biolohia-pungol}}

[[Kategoria:Lophophora]]
[[Kategoria:Dagiti mula a makasabidong, makapabullan ken makaparugso]]</text>
      <sha1>ltfj84qx97z43fhh5tirh66vd6ipem2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bietnam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2920</id>
    <revision>
      <id>406266</id>
      <parentid>403998</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16719" sha1="mnom0gp2qc4zxpzqylr0oe5g3r3yz1j" xml:space="preserve">{{Coord|16|10|N|107|50|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name = {{lang|vi|Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam}}
|conventional_long_name = Sosialista a Republika ti Bietnam
|common_name = Bietnam
|image_flag = Flag of Vietnam.svg
|image_coat = Emblem of Vietnam.svg
|symbol_type = Kayarigan
|other_symbol_type = Papeles:Communist Party of Vietnam flag.svg
|image_map = Location Vietnam ASEAN.svg
|map_caption = {{map caption|location_color=berde|region=[[ASEAN]]|region_color=kolordapo|legend=Location Vietnam ASEAN.svg}}
|national_motto = {{lang|vi|Độc lập – Tự do – Hạnh phúc}}&lt;small&gt;&lt;br /&gt;&quot;Panagwaywayas – Wayawaya – Kinaragsak&quot;&lt;/small&gt;
|national_anthem = &quot;{{lang|vi|[[Tiến Quân Ca]]}}&quot;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&quot;Martsa ti Buyot&quot; (umuna aberso)&lt;/small&gt;
|official_languages = [[Pagsasao a Bietnamis|Bietnamis]]
|languages_type = Dagiti [[Opisal a sinuratan]]
|languages = [[Alpabeto a Bietnamis]]
|demonym = Bietnamis
|capital = [[Hanoi]]
|legislature = [[Nailian nga Asemblia ti Bietnam|Nailian nga Asemblia]]
|coordinates = {{Coord|21|2|N|105|51|E|type:city}}
|largest_city = [[Siudad ti Ho Chi Minh]]
|government_type = Nominal a [[Marxismo–Leninismo|Marxista–Leninista]] nga [[agmaymaysa a partido nga estado]]
|leader_title1 =[[Sapasap a Sekretario ti Partido Komunista ti Bietnam|Sapasap a Sekretario]]  
|leader_name1 = [[Nguyễn Phú Trọng]]
|leader_title2 = [[Presidente ti Bietnam|Presidente]]
|leader_name2 = [[Võ Thị Ánh Xuân]]
|leader_title2 =[[Bise Presidente to Bietnam|Bise Presidente]]
|leader_name2 = [[Võ Thị Ánh Xuân]]
|leader_title3 = [[Kangrunaan a Ministro ti Bietnam|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name3 = [[Phạm Minh Chính]]
|leader_title4 = [[Mangipangulo ti Sitatakder a Komite ti  Nailian nga Asemblia ti Bietnam|Mangipangulo ti Nailian nga Asemblia]]
|leader_name4 = [[Vương Đình Huệ]]
|leader_title5 = [[Kangatuan a Korte ti Tattao ti Bietnam|Pangulo a Hustisia]]
|leader_name5 = [[Nguyễn Hòa Bình]]
|sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Bietnam|Panakabangon]]
|sovereignty_note =
|established_event1 = [[Gubat ti Karayan Bach Dang (938)|Wayawaya manipud iti Tsina]]
|established_date1 = 938
|established_event2 = [[Pranses a kolonial nga imperio|Wayawaya manipud iti Pransia]]
|established_date2 = 2 Septiembre 1945
|established_event3 = [[Gubat ti Bietnam|Panagkaykaysa]]
|established_date3 = 2 Hulio 1976&lt;ref name=&quot;Robbers 1021&quot;&gt;{{Cite book |url=http://books.google.com/books?id=M3A-xgf1yM4C&amp;pg=PA1021 |title=Encyclopedia of World Constitutions |date=2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6078-8 |editor-last=Robbers |editor-first=Gerhard |page=1021 |language=en |trans-title=Ensiklopedia dagiti Batay-Linteg iti Lubong}}&lt;/ref&gt;
|established_event5 = [[Batay-linteg ti Sosialista a Republika ti Bietnam|Agdama a batay-linteg]]
|established_date5 = 15 Abril 1992
|area_rank = Maika-65
|area_km2 = 331,210
|area_sq_mi = 128,565
|percent_water = 6.4&lt;ref name=&quot;IndexMundi2011&quot;&gt;{{Cite web |title=Vietnam Geography Profile 2011 |url=http://www.indexmundi.com/vietnam/geography_profile.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110104931/http://www.indexmundi.com/vietnam/geography_profile.html |archive-date=2012-01-10 |access-date=19 Disiembre 2011 |website=Index Mundi |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|population_census = 96,208,984&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tổng cục Thống kê / General Statistics Office of Vietnam |url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2019/12/Ket-qua-toan-bo-Tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-2019.pdf |title=Kết quả toàn bộ Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 / Completed Results of the 2019 Viet Nam Population and Housing Census |date=2020 |publisher=Nhà xuất bản Thống kê / Statistical Publishing House |isbn=978-604-75-1532-5 |language=vi,en}}&lt;/ref&gt;
|population_census_year = 2019
|population_census_rank = Maika-16
|population_density_km2 = 295.0
|population_density_sq_mi = 752
|population_density_rank = Maika-29
|GDP_PPP_year = 2012
|GDP_PPP = $320.874 bilion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{Cite web |date=Abril 2012 |title=Vietnam |trans-title=Bietnam |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=84&amp;pr.y=9&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=582&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |access-date=26 Septiembre 2012 |website=[[International Monetary Fund]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank = 
|GDP_PPP_per_capita = $3,549&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = 
|GDP_nominal = $135.411 bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_rank = 
|GDP_nominal_year = 2012
|GDP_nominal_per_capita = $1,498&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = 
|Gini_year = 2008
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 35.6 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{Cite web |title=Gini Index |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |access-date=29 Marso 2013 |website=[[World Bank]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank = 
|HDI_year = 2013 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.638 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |last=United Nations Development Programme |date=2014 |title=2014 Human Development Report Summary |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |access-date=27 Hulio 2014 |pages=21–25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-121
|currency = {{lang|vi|[[Bietnamis đồng|đồng]]}} (₫)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Socialist Republic of Vietnam – Vietnam |trans-title=Sosialista a Republika ti Bietnam – Vietnam |url=http://www.travelsradiate.com/asia/socialist-republic-of-vietnam.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510042753/http://www.travelsradiate.com/asia/socialist-republic-of-vietnam.html |archive-date=2011-05-10 |access-date=6 Agosto 2011 |website=travelsradiate.com |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|currency_code = VND
|time_zone = ICT (Oras ti Indotsina) [[UTC+7]]
|utc_offset = +7
|time_zone_DST = No DST
|utc_offset_DST = +7
|drives_on = kanawan
|cctld = [[.vn]]
|calling_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay Bietnam|84]]
|image_map3 = Bandovietnam-final-fill-scale.svg
|map_caption3 = &lt;small&gt;Mapa ti Indotsina a Peninsula, a mangipakpakita ti Bietnam ken dagiti kaarrubana&lt;/small&gt;
|footnote1 = Segun ti opisial a nagan ken ti 1992 a Batay-linteg.
}}
Ti '''Bietnam''' ({{IPAc-en|ˌ|v|j|ɛ|t|ˈ|n|ɑː|m|audio=En-us-Vietnam.ogg}}, {{IPAc-en|ˌ|v|j|ɛ|t|ˈ|n|æ|m}}), opisial a ti '''Sosialista a Republika ti Bietnam''' ({{lang|vi|Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam}} &lt;small&gt;({{Audio|Công hoà xa hoi chu nghia Viêt Nam.oga|listen|help=no}})&lt;/small&gt;), ket isu ti akindaya unay a pagilian iti Peninsula ti [[Indotsina]] a Peninsula iti [[Abagatan a daya nga Asia]]. Addaan daytoy iti nakarkulo a 87.8 a riwriw nga agtataeng manipud idi 2011, daytoy ti [[listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|maika-13 a kaaduan ti populasion a pagilian]] iti lubong, ken ti [[Listaan dagiti pagilian ti Asia babaen ti populasion|maika-8 a kaaduan ti populasion a pagilian iti Asia]]. Ti [[Dagiti nagan ti Bietnam|nagan ti Bietnam]] ket maipatarus a kas ti &quot;Abagatan a Biet&quot;, ken opisial a naampon idi 1945. Ti pagilian ket nabeddengan babaen ti [[Tsina]] iti amianan, ti [[Laos]] iti amianan a laud, ti [[Cambodia]] iti abagatan a laud, ken ti [[Baybay Abagatan Tsina]] iti daya.&lt;ref&gt;Ti Baybaya Abagatan Tsina ket naibagbaga idiay Bietnam a kas ti Baybay Daya ({{lang|vi|Biển Đông}}).&lt;/ref&gt; Ti siudad a kapitoliona ket ti [[Hanoi]] manipud idi naikaykaysa iti [[Amianan a Bietnam|Amianan]] ken [[Abagatan a Bietnam]] idi 1976.

Dagiti Bietnamis ket nagbalinda a nawaya manipud iti [[Imperial nga Insik|Imperial a Tsina]] idi 938 AD, kalpasan ti [[Gubat ti Karayan Bạch Đằng (938)|Gubat ti Karayan Bạch Đằng]]. Dagiti nagsasaruno a Bietnamis a naarian a dinastia ket rimmang-ay idi ti pagilian ket heograpiko ken politikal a nagpadakkel iti Abagatan a daya nga Asia, aginggana idi ti Peninsula ti Indotsina ket [[Pranses nga Indotsina|nakolonisado babaen ti Pransia]] idi tengnga ti maika-19 a siglo. Ti [[Umuna a Gubat ti Indotsina]] ket dimtengan ti pannakaiturong ti pannakapapanaw dagiti Pranses idi 1954, a nakaibatbatian ti politiko a pannakabingbingay ti dua nga estado ti Bietnam, ti Amianan ken Abagatan a Bietnam. Ti suppiat a nagbaetan dagitoy dua a bangir ket kimmaro, nga adda dagiti adu a gangganaet a pannakibibiang, idi las-ud ti [[Bietnam a Gubat]], a nagpatinggaan ti panagballigi ti Amianan a Bietnam idi 1975.

Ti Bietnam idin ket naipagkaykaysa babaen ti maysa a [[Komunista]] a gobierno, ngem daytoy ket politikal a naisinsina ken pimmanglaw. Idi 1986, ti gobierno ket nangirugi ti serye kadagiti [[Doi Moi|ekonomiko ken politikal a reporma]], a nagirugian ti dalan a pannakaikaduaan ti Bietnam kadagiti ekonomia iti lubong.&lt;ref name=&quot;BBC2004&quot;&gt;{{Cite news |date=18 Oktubre 2004 |title=Vietnam's New-Look Economy |language=en |trans-title=Ti Baro a Kita ti Ekonomia ti Bietnam |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3752682.stm}}&lt;/ref&gt; Babaen idi 2000, daytoy ket nakaipatakderen kadagiti kaaduan a diplomatiko a pannakibiang kadagiti pagilian. Ti panagpadakkel ti ekomnomiana ket maysa kadagiti kangatuan iti lubong manipud idi 2000,&lt;ref name=BBC2004 /&gt; ken segun ti [[Citigroup]], agtultuloyto iti kastoy nga idadakkel. Ti Bietnam ket addaan iti kangatuan a [[3G (pagpagilian)|Gapuanan a Pagsurotan ti Sangalubongan a Panagpadakkel]] kadagiti 11 a kangrunaan nga ekonomia,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Weisenthal |first=Joe |date=22 Pebrero 2011 |title=Forget the BRICS: Citi's Willem Buiter Presents the 11 &quot;3G&quot; Countries that Will Win the Future |language=en |work=Business Insider |url=http://www.businessinsider.com/willem-buiter-3g-countries-2011-2?slop=1 |access-date=6 Agosto 2011}}&lt;/ref&gt; ken dagiti nagballigi a panagrepormana ti ekonomia ken ti pannakitiponna ti [[World Trade Organization|Organisasion ti Sangalubongan a Komersio]] idi 2007. Nupay kasta, ti pagilian ket agtultuloy nga agsagsagaba kadagiti nangato nga agpang ti [[inekualida ti matgedan]], dagiti adu a paggiddiatan ti [[panagaywan ti salun-at]] a probision, ken dagiti saan a nasayaat a [[ekualidad ti henero]].&lt;ref&gt;{{Cite report |url=https://wagner.nyu.edu/files/faculty/publications/SFitzen_VietnamInequalityReport.pdf |title=Vietnam Inequality Report 2005 |last=Mekong Economics |date=2005 |trans-title=Reporta ti Inekualidad ti Bietnam 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA GINI data 2008&quot;&gt;{{Cite web |title=Distribution of Family Income – Gini Index |trans-title=Pannakaiwarwaras ti Matgedan ti Pamilia – Gini a Pagsurotan |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103102521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |archive-date=2012-01-03 |access-date=27 Nobiembre 2011 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wagstaff |first=Adam |last2=van Doorslaer |first2=Eddy |last3=Watanabe |first3=Naoko |date=2003 |title=On Decomposing the Causes of Health Sector Inequalities with an Application to Malnutrition Inequalities in Vietnam |trans-title=Iti Pannakalungsot dagiti Gapuanan ti Inekualidad ti Sektor ti Salun-at nga Adda ti Pakaipakatan ti Inekualidad ti Malnutrision idiay Bietnam |journal=Journal of Econometrics |language=en |volume=112 |issue=1 |pages=207–223 |doi=10.1016/S0304-4076(02)00161-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Goodkind |first=D. |date=1995 |title=Rising Gender Inequality in Vietnam Since Reunification |journal=Pacific Affairs |language=en |volume=68 |issue=3 |pages=342–359 |doi=10.2307/2761129}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ideas.repec.org&quot;&gt;{{Cite web |last=Gallup |first=John Luke |date=2002 |title=The Wage Labor Market and Inequality in Viet Nam in the 1990s |trans-title=Ti Paglakuan a Matgedan ti Obra ken Inekulidad idiay Bietnam idi Tatwtawen ti 1990 |url=http://ideas.repec.org/p/wbk/wbrwps/2896.html |access-date=7 Nobiembre 2010 |website=The World Bank |publisher=Policy Research Working Paper Series 2896 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book |last=Herring |first=George C. |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 |url=https://archive.org/details/americaslongestw0000herr_o7n4 |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |edition=Maika-4 |language=en |trans-title=Ti Kaatiddogan a Gubat ti Amerika: Ti Estados Unidos ken Bietnam, 1950–1975}}
* {{Cite book |last=Jahn |first=G. C. |title=Sharing Rice for Peace and Prosperity in the Greater Mekong Subregion |date=2006 |publisher=Sid Harta Publishers |editor-last=Fredenburg |editor-first=P. |location=Victoria, Australia |pages=237–240 |language=en |trans-title=Ti Pannakibinningay ti Bagas para iti Kappia ken Prosperidad iti Kalatakan a Subrehion ti Mekong Subregion |chapter=The Dream is Not yet Over |trans-chapter=Ti Tagtagainep ket Saan pay a Nalpas |editor-last2=Hill |editor-first2=B.}}
* {{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_t5l4 |date=1997 |publisher=Penguin Books |isbn=0-14-026547-3 |edition=Maika-2 |location=New York, N.Y. |language=en |trans-title=Bietnam: Ti Maysa a Pakasaritaan}}
* {{Cite book |last=McMahon |first=Robert J. |title=Major Problems in the History of the Vietnam War: Documents and Essays |date=1995 |language=en |trans-title=Dagiti Nangruna a Parikut iti Pakasaritaan ti Gubat ti Bietnam: Dagiti Dokumento ken Salaysay}}
* {{Cite book |title=Encyclopedia of the Vietnam War |url=https://archive.org/details/encyclopediaofvi00tuck |date=1998 |editor-last=Tucker |editor-first=Spencer |language=en |trans-title=Ensiklopedia ti Bietnam a Gubat}} 3 tom. repernsia; ken ti pay maysa a tomo a naipabassit nga edision (2001).
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline|Vietnam|Bietnam}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1243338.stm Bariweswes ti pagilian] manipud iti damdamag ti BBC
* {{CIA World Factbook link|vm|Vietnam}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm Bietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003000923/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm |date=2012-10-03 }} manipud dagiti ''Bilioteka ti UCB GovPubs''
* {{dmoz|Regional/Asia/Vietnam}}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628349/Vietnam Bietnam] idiay ''[[Encyclopædia Britannica]]''
* {{wikiatlas|Vietnam|{{PAGENAME}}}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=VN Key Panagrang-ay a Panagipadto para iti Bietnam]

;Gobierno
* [http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English Portal ti Gobierno ti Bietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528045736/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English |date=2012-05-28 }}
* [http://www.cpv.org.vn/cpv/ Partido Komunista ti Bietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115125835/http://www.cpv.org.vn/cpv/ |date=2010-11-15 }} – opsiial a website (iti Bietnamis)
* [http://www.na.gov.vn/htx/English/C1330/ Nailian nga Asemblia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081102220756/http://www.na.gov.vn/htx/English/C1330/ |date=2008-11-02 }} – lehislatibo a bagi ti Bietnam
* [http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=491 Opisina dagiti Sapasap nga Estadistika]
* [http://www.mofa.gov.vn/en/ Ministro ti Gangganaet a Pannakibiang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020032719/http://www.mofa.gov.vn/en/ |date=2009-10-20 }}
* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-v/vietnam.html Pangulo ti Estado ken Kamkameng ti Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210074101/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-v/vietnam.html |date=2008-12-10 }}

{{ASEAN}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Pagpagilian ken terteritorio ti Abagatan a daya nga Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Bietnam| ]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti komunista nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti agmaymaysa a partido nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti sosialista nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1976]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>mnom0gp2qc4zxpzqylr0oe5g3r3yz1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brunei</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2943</id>
    <revision>
      <id>406464</id>
      <parentid>404569</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10996" sha1="tkevg4mxt4slezyau5hnjb5a2kkf5ww" xml:space="preserve">{{Coord|4|30|N|114|40|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name = ''{{lang|ms|Negara Brunei Darussalam}}''&lt;br /&gt;&lt;big&gt;{{lang|ms-Arab|نڬارا بروني دارالسلام}}&lt;/big&gt;
|conventional_long_name = Estado ti Brunei, ti Pagtaengan ti Kappia
|common_name = Brunei
|image_flag = Flag of Brunei.svg
|image_coat = Coat of arms of Brunei.svg
|symbol_type = Pantok
|image_map = Brunei in the World (detail).png
|map_caption = {{map caption|location_color=nalabbaga}}
|national_motto = &quot;الدائمون المحسنون بالهدى&quot; &quot;''Sentiasa membuat kebajikan dengan petunjuk Allah''&quot;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&quot;Kanayon nga agserserbi nga ibagbagnos ti Dios&quot;{{Spaces|2}}(patarus)&lt;/small&gt;
|national_anthem = ''[[Allah Peliharakan Sultan]]''&lt;small&gt;&lt;br /&gt;''Apo Dios Bendisonam ti Sultan''&lt;/small&gt;
|official_languages = [[Bahasa Melayu]] (Malay)&lt;ref name=&quot;bt&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.pmo.gov.bn/ |title=Ti Opisina ti Kangrunaan a Ministro iti Brunei a Darussalam |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722092610/http://www.pmo.gov.bn/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tourismbrunei.com/country-overview/facts-and-figures/ |title=Turismo ti Brunei |publisher=Tourismbrunei |accessdate=16 Oktubre 2010}}&lt;/ref&gt;
|national_languages = [[Melayu Brunei]] (Brunei Malay)
|languages_type = [[Opisial a sinuratn]]
|languages = [[Alpabeto a Malayo]],&lt;br /&gt;[[Alpabeto a Jawi]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bt.com.bn/news-national/2010/10/22/writing-contest-promotes-usage-history-jawi-script |title=Ti panagsurat a salisal ket agiragpat ti panagusar, pakasaritaan iti Jawi a sinuratan &lt;nowiki&gt;{{!}}&lt;/nowiki&gt; The Brunei Times |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612065057/http://www.bt.com.bn/news-national/2010/10/22/writing-contest-promotes-usage-history-jawi-script |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|demonym = [[Bruniano]], Taga-Brunei
|capital = [[Bandar Seri Begawan]]
|largest_city = [[Bandar Seri Begawan]]
|coordinates = {{Coord|4|53.417|N|114|56.533|E|type:city}}
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] nga [[Islamiko nga estado|Islamiko]]&lt;br /&gt;a [[patingga a monarkia]]
|leader_title1 = [[Listaan dagiti Sultan iti Brunei|Sultan]]
|leader_name1 = [[Hassanal Bolkiah]]
|leader_title2 = [[nabalangatan a prinsipe|Nabalangatan a Prinsipe]]
|leader_name2 = [[Al-Muhtadee Billah]]
|leader_title3 = [[Kangrunaan a Ministro iti Brunei|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name3 = [[Hassanal Bolkiah]]
|legislature = [[Lehislatibo a Konsilo iti Brunei|Lehislatibo a Konsilo]]
|sovereignty_type = [[Pakasaritaan iti Brunei|Panakabangon]]
|established_event1 = [[Mahoma a Shah iti Brunei|Sultanato]]
|established_date1 = Maika-14 a siglo
|established_event2 = [[Britaniko nga Imperio|Britaniko a protektorado]]
|established_date2 = 1888
|established_event3 = Panakawayawayas
|established_date3 = 1 Enero 1984
|area_rank = Maika-172
|area_km2 = 5,765
|area_sq_mi = 2,226 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water = 8.6
|population_estimate = 408,786&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |title=Archive copy |access-date=2012-05-08 |archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721102115/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_rank = Maika-175
|population_estimate_year = 2011
|population_census = 332,844
|population_census_year = 2001
|population_density_km2 = 67.3
|population_density_sq_mi = 174.4 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = 134th
|GDP_PPP = $20.969 billion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=62&amp;pr.y=18&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=516&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |title=Brunei|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=18 Abril 2012}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank = Maika-22
|GDP_PPP_year = 2011
|GDP_PPP_per_capita = $49,384&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-5
|GDP_nominal_year = 2011
|GDP_nominal = $15.533 bilion&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_rank = Maika-166
|GDP_nominal_per_capita = $36,583&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-26
|Gini_year =
|Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref =
|Gini_rank =
|HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.852 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref =&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-30
|currency = [[Doliar ti Brunei]]
|currency_code = BND
|country_code =
|time_zone =
|utc_offset = +8&lt;ref name=hb/&gt;
|time_zone_DST =
|utc_offset_DST =
|drives_on = left
|cctld = [[.bn]]&lt;ref name=hb&gt;{{cite book|title=Brunei Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah Handbook|year=2011|publisher=IBP USA|pages=10|url=http://books.google.com.bn/books?id=9q0_LcWREVMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=brunei&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=MnFFT7-jCKu0iQe_k_yVAw&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=brunei&amp;f=false}}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|calling_code = +673&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|footnote1 = Ti pay 080 manipud ti [[Daya a Malaysia]]
}}
Ti '''Brunei''' {{IPAc-en|audio=En-us-Brunei.ogg|b|r|uː|ˈ|n|aɪ}}, opisial a ti '''Pagilian ti Brunei, ti Pagtaengan ti Kappia'''&lt;ref&gt;Haggett, Peter (ed). ''Ensiklopedia iti Heeograpia iti Lubong, Tomo 1'', Marshall Cavendish, 2001, p. 2913. Magun-od idiay [http://books.google.com/books?id=u6LJ65K9DisC&amp;lpg=PA2913&amp;dq=brunei%20abode%20of%20peace&amp;pg=PA2913#v=onepage&amp;q=brunei%20abode%20of%20peace&amp;f=false Liblibro ti Google].&lt;/ref&gt; ({{lang-ms|Negara Brunei Darussalam}}, [[Jawi alphabet|Jawi]]: {{lang|ms-Arab|{{Nastaliq|نڬارا بروني دارالسلام}}}}), ket maysa a [[naturay nga estado]] a mabirukan idiay amianan a pantar iti isla iti [[Borneo]], idiay [[Abagatan a daya nga Asia]]. Malaksid ti aplayana  manipud ti [[Baybay Abagatan Tsína]], daytoy ket kompleto a napalikmutan babaen ti [[pederado nga estado|estado]] iti [[Sarawak]], [[Malaysia]], ken daytoy ket naisina iti dua a paset babaen ti distrito ti Sarawak iti [[Limbang a Dibision|Limbang]]. Daytoy ket isu laeng ti naturay nga estado a kompleto nga adda idiay isla iti [[Borneo]], a dagiti nabati a paset iti daytoy nga isla ket tagikua ti [[Malaysia]] ken [[Indonesia]]. Ti populasion ti Brunei ket 401,890 idi Hulio 2011.

Ti opisial a nailian a pakasaritaan ti Brunei ket mangitunton a makasurot ti nagtaudanna iti maika-7 a siglo, a daytoy idi ket suheto nga estado iti [[Srivijaya]] nga imperio babaen ti nagan a [[P'o-li]]. Kalpasanna daytoy ket nagbalin a [[nasakop nga estado]] iti [[Majapahit]] nga imperio sakbay anagbalin a [[Islam]] idi maika-15 a siglo. Idi karangayan ti [[Brunei nga Imperio|imperiona]], ti sultanato ket nagturay ti gumayat kadagiti pantar a rehion iti moderno nga aldaw a [[Sarawak]] ken [[Sabah]], ti [[Sulu a purpuro]], ken dagiti isla iti amianan a laud nga ungto iti [[Borneo]]. Ti [[talasokrasia]] ket binisita idi babaen ni [[Ferdinand Magellan]] idi 1521 ken nakilaban iti [[Kastila a Gubat]] di 1578 a kinasuppiat ti [[Espania]]. Ti imperiona ket nangrugi nga agapday idi napilit a panagited iti [[Sarawak]] kenni [[James Brooke]] ken ti panagited ti [[Sabah]] iti Britaniko a [[Dokumento ti linteg a Kompania ti Amianan a Borneo]]. Kalpasan ti panakapukaw iti [[Limbang]], ti Brunei ket nagbalin a [[protektorado]] ti Britaniko idi 1888, a nakaala ti panagtaeng idi 1906. Dagiti tawen kalpasan ti Hapón a [[Hapón a panagsakop ti Malaya, Amianan a Borneo ken Sarawak|panawen ti gubat a panagsakop]] idi agdama ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]], nagporma ti maysa a [[batay-linteg]] ken nakilaban ti maysa a [[Brunei a Yaalsa|naarmasan a gulo]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pocock |first=Tom |title=Nakilablaban a Heneral – Dagiti Publiko ken Pribado a Kampania ni Heneral Walter Walker |url=https://archive.org/details/fightinggeneralp0000poco |year=1973 |edition=Umuna |publisher=Collins |location=Londres |isbn=0-00-211295-7}}&lt;/ref&gt; Ti Brunei naalana manen ti panakawayawayana manipud ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]] idi 1 Enero 1984. Ti panagrang-ay to ekonomiana idi panawen ti 1970 ken 1990, ket napipia a 56% manipud idi 1999 aginggana idi 2008, ket nagpabalin iti Brunei a Darussalam iti maysa a baro a naidustriaan a pagilian.

Ti Brunei ket adda ti maikadua a kangatuan a [[Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan]] kadagiti [[Abagatan a Daya nga Asia]] a pagpagilian kalpasan ti [[Singapore]], ken naidasig daytoy a kas maysa a  [[narang-ay a pagilian]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dagiti Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan |publisher=Nagkaykaysa a Pagpagilian |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/ |accessdate=5 Oktubre 2009}}&lt;/ref&gt; Segun ti [[Internasional a Pundo ti Panguartaan]] (IMF), ti Brunei ket nairanggo a maika-5 iti lubong babaen ti [[dagup ti domestiko a produkto]] ti tunggal maysa a tao iti [[pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang]]. Ti [[Forbes]] ket iranggona pay ti Brunei a kas ti maikalima a kabaknagan a pagilian kadagiti 182 a pagilian gapu ti kaadu ti lana ken masna a luglugar dagiti alingasaw.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/02/25/forbes-ranks-brunei-fifth-richest-nation.html |title=Ti Forbes ket iranggona ti Brunei a maikalima a kabaknagan a pagilian |date=Pebrero 25, 2012 |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226155809/https://www.thejakartapost.com/news/2012/02/25/forbes-ranks-brunei-fifth-richest-nation.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline}}
*{{CIA World Factbook link|bx|Brunei}}
*{{Wikiatlas|Brunei}}
*[http://www.tourismbrunei.com/ Website ti Turismo ti Brunei]

{{ASEAN}}
{{Abagatan a Daya nga Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Brunei| ]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Borneo]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]]
[[Kategoria:Dagiti batay-linteg a monarkia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Malayo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1984]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]</text>
      <sha1>tkevg4mxt4slezyau5hnjb5a2kkf5ww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indonesia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2945</id>
    <revision>
      <id>406221</id>
      <parentid>402615</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13329" sha1="qyw2h16h58es71wpwtz8nf6ryz8kfo4" xml:space="preserve">{{Coord|5|S|120|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|coordinates = {{Coord|6|10.5|S|106|49.7|E|type:city}}
|conventional_long_name = Republika ti Indonesia
|native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}&lt;br&gt;{{native name|kaw|Nusantara}}
|common_name = Indonesia
|image_flag = Flag of Indonesia.svg
|image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
|symbol_type = Nailian a kayarigan
|image_map = Indonesia (orthographic projection).svg
|image_map2 = Indonesia - Location Map (2013) - IDN - UNOCHA.svg
|map_caption = &lt;!--{{map caption |location_color=green |region=[[ASEAN]] |region_color=dark grey |legend=Location Indonesia ASEAN.svg}}--&gt;
|national_motto = {{native name|kaw|[[Bhinneka Tunggal Ika]]}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;Panagkaykaysa iti Dibersidad&quot;}}
&lt;br /&gt;'''[[Ideolohia|Nailian nga ideolohia]]:''' {{native name|kaw|[[Pancasila (politika)|Pancasila]]}}&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://countrystudies.us/indonesia/86.htm |publisher=US Library of Congress |title=Indonesia |edition=Country Studies|journal=Pancasila}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vickers&quot;&gt;[[#Vickers|Vickers]], p. 117&lt;/ref&gt;
|national_anthem =  ''[[Indonesia Raya]]''{{brk}}{{small|''Nalatak nga Indonesia''}}{{brk|2}} 
|official_languages = [[Pagsasao nga Indones|Indones]]
|demonym = Indones
|capital = [[Jakarta]]
|largest_city = kapitolio
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a [[batay-linteg a republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Indonesia|Presidente]]
|leader_name1 = [[Joko Widodo]]
|leader_title2 = [[Bise Presidente ti Indonesia|Bise Presidente]]
|leader_name2 = [[Ma'ruf Amin]]
|legislature = [[Kosultatibo nga Asemblia ti Tattao]]
|upper_house = [[Konseho ti Rehional a Representatiblo]]
|lower_house = [[Representatibo a Konseho ti Tattao]]
|area_rank = Maika-15
|area_km2 = 1,904,569 &lt;!--http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf--&gt;
|area_sq_mi = 735,358
|area_label = Daga
|area_label2 = Danum (%)
|area_data2 = 4.85
|percent_water =
|population_estimate = 252,164,800&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.bi.go.id/sdds/series/pop/index_pop.asp|title= Population|date= 30 Hunio 2014|accessdate= 9 Septiembre 2014|work= www.bi.go.id|publisher= Bank Indonesia|language= Indones|archive-date= 2018-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20181225211724/http://www.bi.go.id/sdds/series/pop/index_pop.asp%20|url-status= dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211724/http://www.bi.go.id/sdds/series/pop/index_pop.asp%20 |date=2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = 2014
|population_census = 237,424,363&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
|population_census_year = 2011
|population_census_rank = Maika-4
|population_density_km2 = 124.66
|population_density_sq_mi = 322.87
|population_density_rank = Maika-84
|GDP_PPP_year = 2013
|GDP_PPP = $2.388 trilion&lt;ref name=&quot;wbank2&quot;&gt;{{cite web |url=http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf|title=Gross domestic product 2013|publisher=World Bank|accessdate=2 Hulio 2014}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank = Maika-9
|GDP_PPP_per_capita = $9,559&lt;ref name=&quot;wbank1&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2013+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc|title=GDP per capita, PPP (current international $)|publisher=World Bank|accessdate=2 Hulio 2014}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-124
|GDP_nominal_year = 2013
|GDP_nominal = $867.468 bilion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&amp;pr.y=2&amp;sy=2013&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=536&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Indonesia |publisher=International Monetary Fund |accessdate=27 Oktubre 2013}}&lt;/ref&gt;
|GDP_nominal_rank = Maika-16
|GDP_nominal_per_capita = $3,499&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-115
|Gini_year = 2010
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 35.6 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 Marso 2011}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.684 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf|title=Human Development Reports 2014|publisher=United Nations|accessdate=25 Hulio 2014}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-108
|sovereignty_type = [[Nailian a Rebolusion ti Indonesia|Pannakawayawaya]]
|established_event2 = [[Pannakairangarang ti Pannakawayawaya ti Indonesia|Nairangarang]]
|established_date2 = 17 Agosto 1945 (''[[de jure]]'')
|established_event3 = Naikeddeng
|established_date3 = 27 Disiembre 1949 (manipud iti [[Olanda]])
|currency = [[Rupia ti Indonesia|Rupia]] (Rp)
|currency_code = IDR
|time_zone = nadumaduma
|utc_offset = +7 aginggana ti +9
|time_zone_DST = |utc_offset_DST =
|drives_on = kanigid &lt;!--Note that this refers to the side of the road used, not the seating of the driver--&gt;
|calling_code = [[+62]]
|cctld = [[.id]]
}}

Ti '''Indonesia''', opisial a ti '''Republika ti Indonesia''' ({{lang-id |Republik Indonesia}}), ket ti [[naturay nga estado]] idiay [[Abagatan a daya nga Asia]] ken [[Oceania]]. Ti Indonesia ket maysa a [[purpuro]] a buklen dagiti [[Listaan dagiti isla ti Indonesia|rinibu nga isla]].&lt;ref&gt;&quot;The Naming Procedures of Indonesia’s Islands&quot;, ''Tenth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names'', New York, 31 Hulio – 9 Agosto 2012, United Nations Economic and Social Council&lt;/ref&gt; Daytoy ket sakupenna dagiti [[Dagiti probinsia ti Indonesia|33 a probinsia]] ken [[Espesial a Rehion ti Yogyakarta|1 nga Espesial nga Administratibo a Rehion (para iti panangituray babaen ti sakbay ti kolonia a monarkia)]] nga addaan iti nakarkulo a populasion iti sumurok a 252 a riwriw a tattao, ken mangaramid daytoy iti maikapat a [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|kaaduan ti populasion]] a pagilian iti lubong. Ti republika a porma ti gobierno ti Indonesia ket buklen ti nabutosan a lehislatura ken presidente. Ti kapitolio a siudad ti pagilian ket ti [[Jakarta]]. Ti pagilian ket makibinningay kadagiti daga a pagbeddengan iti [[Papua Baro a Guinea]], [[Daya a Timor]], ken [[Malaysia]]. Dagiti dadduma pay a kaarrubana a pagilian ket mairaman ti [[Singapur]], ti [[Filipinas]], [[Australia]], [[Palau]], ken ti Indiano a teritorio ti [[Is-isla ti Andaman ken Nicobar]]. Ti Indonesia ket ti nagpundar a kamemng ti [[Association of Southeast Asian Nations|ASEAN]] ken kameng [[dagiti nangruna nga ekonomia ti G-20]]. Ti [[ekonomia ti Indonesia]] ket isu ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|maika-16]] a kadakkelan babaen ti nominal a GDP.

Ti [[purpuro]] ti Indonesia ket nangruna idin a rehion iti panagtagilako manipud idi maika-7 a siglo, idi ni [[Srivijaya]] ken kalpasanna ni [[Majapahit]] ket nakipagtagilako iti [[Tsina]] ken [[India]]. Dagiti lokal nga agturturay ket nagin-inutda a nangala kadagiti gangganaet a modelo ti kultura, relihion ken politika manipud kadagiti nasapa a siglo, ken nagrang-ay dagiti pagarian ti [[Hinduismo|Hindu]] ken [[Budismo|Budista]]. Ti pakasaritaan ti Indonesia ket naimpluensian babaen dagiti gangganaet a bileg a nagay-ayat kadagiti masna a rekursona. Dagidi [[Muslim]] a nagtagtagilako ket nagiyegda ti kaaduan nga [[Islam]], bayat a dagidi bileg ti Europa ket nagiyegda iti Kristianidad ken naglalabanda tapno bukbukodanda ti panagtagilako kadagiti Is-isla ti Rekado ti [[Is-isla ti Maluku|Maluku]] idi las-ud ti [[Panawen ti Panagduktal]]. Kalpasan ti tallo ket gudua a sigsiglo iti Kolonialisno nga Olandes, ti Indonesia ket nakaala met iti pannakawayana kalpasan idi [[Sangalubongan a Gubat II]]. Ti pakasaritaan ti Indonesia ket nariron kalpasanna daytat, nga adda met dagiti karit nga inyeg dagiti masna a didigra, adu a panagpapatay, panagbalintungeg, separatismo, ti proseo ti demokratisasion, ken dagiti paset ti panawen iti napardas a panagbaliw iti ekonomia.

Ti Indonesia ket buklen dagiti ginasut a naisangayan a patneng a grugrupo ti [[Dagiti etniko a grupo idiay Indonesia|etniko]] ken [[Dagiti pagsasao ti Indonesia|lingguistika]]. Ti kadakkelan – ken katurayan iti politika – ket ti etniko a grupo ti [[Tattao a Habanes|Habanes]]. Napadur-as met ti nagbibingayan nga identidad, a naipalawag babaen ti nailian a pagsasao, dibersidad ti etniko, kaadu ti relihion iti kaunegan ti kaaduan a populasion ti Muslim, ken ti pakasaritaan ti kolonialismo ken iti rebelion a naisuppiat iti daytoy. Ti nailian a sasao ti Indonesia ket ti, ''&quot;Bhinneka Tunggal Ika&quot;'' (&quot;Panagkaykaysa iti Dibersidad&quot; ''literall a,'' &quot;adu, ngem maymaysa met&quot;), ket mangibagbaga ti dibersidad a nangsukog iti pagilian. Uray ti dakkel a populasianna ken dagiti rehion a napusek iti populasion, ti Indonesia ket addaan iti nawatiwat a luglugar iti kaatapan a mangsuporat ti maikadua a kangatuan nga agpang iti [[biodibersidad]] iti lubong. Ti pagilian ket addaan iti adu a masna a rekurso, ngem adu pay met laeng dagiti napanglaw.&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=The Economist |date=14 Septiembre 2006 |accessdate=26 Disiembre 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 Mayo 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=2014-10-23 |archive-date=2015-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213122023/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213122023/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
* {{Cite book|ref=Friend |last=Friend |first=T. |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |publisher=Harvard University Press |year=2003 |isbn=0-674-01137-6}}
* {{Cite book|ref=Ricklefs |last=Ricklefs |first=M. C. |title=A History of Modern Indonesia since c.1300, Second Edition |publisher=MacMillan |year=1991 |isbn=0-333-57689-6}}
* {{Cite book|ref=Schwarz |last=Schwarz |first=A. |year=1994 |title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s |url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw |publisher=Westview Press |isbn=1-86373-635-2}}
* {{Cite book|ref=Taylor |last=Taylor |first=Jean Gelman |title=Indonesia: Peoples and Histories |url=https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl |publisher=Yale University Press |year=2003 |location= New Haven and London |isbn=0-300-10518-5}}
* {{Cite book|ref=Vickers |last=Vickers |first=Adrian |title=A History of Modern Indonesia |url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=0-521-54262-6}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline}}
; Gobierno
* [http://www.indonesia.go.id/en/ Gobierno ti Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217185129/http://www.indonesia.go.id/en/ |date=2012-02-17 }}
* [http://www.setneg.go.id/ Ministro ti Sekretario ti Estado] {{iti sao|id}}
* [http://www.bps.go.id/ Sentro ti Estadistiko]
* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/ID.html Hepe ti Estado ken Kamkameng ti Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012020339/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/ID.html |date=2014-10-12 }}

; Sapasap a pakaammo
* {{CIA World Factbook link|id|Indonesia}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/indonesia.htm Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426085755/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/indonesia.htm |date=2009-04-26 }} manipud iti ''UCB Libraries GovPubs''
* {{dmoz|Regional/Asia/Indonesia}}
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Bariweswes ti Indonesia] BBC News
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia Indonesia] iti ''[[Encyclopædia Britannica]]''
* {{Wikiatlas|Indonesia}}
* [http://www.indonesia.travel/ Opisial a sitio ti Turismo ti Indonesia]
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ID Key Dagiti padto ti Panagdur-as para iti Indonesia]

{{ASEAN}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Pagpagilian ken terteritorio ti Abagatan a daya nga Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Indonesia| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G20]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G15]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1949]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Malayo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Oceania]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>qyw2h16h58es71wpwtz8nf6ryz8kfo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Singapur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2955</id>
    <revision>
      <id>406480</id>
      <parentid>402417</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16227" sha1="2ag40ra4v3wkoyhk1f09n1f5y3wc97i" xml:space="preserve">{{coord|1.3|103.8|type:country_dim:60km_region:SG|display=title}}
{{Tuon rugi}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Republika ti Singapur
|native_name = {{nobold|{{patubo a nagan|ms|Republik Singapura}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|zh|新加坡共和国|italics=off}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு|italics=off}}&lt;!--end nobold:--&gt;}}
|common_name                 = Singapur
|image_flag                  = Flag of Singapore.svg
|alt_flag                    =
|image_coat                  = Coat of arms of Singapore.svg
|national_motto              = &lt;br /&gt;''&quot;Majulah Singapura&quot;''{{spaces|2}}{{iti sao|ms}}&lt;br /&gt;&quot;Agpasangoka, Singapur&quot;
|national_anthem             =  ''[[Majulah Singapura]]''{{brk}}&quot;Agpasangoka, Singapur&quot;{{brk|2}}[[Papeles:Majulah Singapura.ogg|center]]
|motto                       =
|other_symbol_type           =
|other_symbol                =
|image_map                   = Location Singapore ASEAN.svg
|map_caption                 = {{map caption|location_color=berde|region=[[ASEAN]]|region_color=nangisit a kolordapo|legend=Location Singapore ASEAN.svg}}
|capital                     = '''Singapur''' ([[siudad-estado]])
|coordinates                 = {{Coord|1|17|N|103|50|E|type:city}}
|largest_settlement_type     = [[Pagplanuan a Luglugar ti Singpur|PA]]
|largest_settlement          = [[Bedok]]&lt;ref name=singstat&gt;{{cite web|title=Singapore Residents by Planning Area/Subzone, Age Group and Sex, June 2000–2015|url=http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/tablea12-2000-2015.xls|website=Statistics Singapore|publisher=Statistics Singapore|accessdate=7 Enero 2016|format=XLS|archive-date=2016-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130111952/http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/tablea12-2000-2015.xls|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{small|{{coord|1|19|24.97|N|103|55|38.43|E|display=inline}}}}
|official_languages = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Malayo|Malayo]]&lt;br /&gt;[[Pagalagadan nga Insik|Insik]]&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Tamil|Tamil]]
|national_languages =
|regional_languages =
|languages_type = [[Opisial a sinuratan]]
|languages = [[Alpabeto a Latin]]&lt;br /&gt;[[Karkarakter a napalaka nga Insik|Napalaka nga Insik]]&lt;br /&gt;[[Sinuratan a Tamil]]
|ethnic_groups =
|ethnic_groups_year =
|demonym = Singapur, Taga-Singapur
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitarrio]] a [[Parlamentario a republika|parlamentario]] a republika
|leader_title1 = [[Presidente ti Singapur|Presidente]]
|leader_name1 = [[Halimah Yacob]]
|leader_title2 = [[Kangrunaan a Ministro ti Singapur|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2 = [[Lee Hsien Loong]]
|leader_title3 = [[Pangulo ti Hustisia ti Singapur|Pangulo ti Hustisia]]
|leader_name3 = [[Sundaresh Menon]]
|leader_title4 = [[Parlamento ti Singapur|Tagabitla ti Parlamento]]
|leader_name4 = [[Tan Chuan-Jin]]
|legislature = [[Parlamento ti Singapur|Parlamento]]
|upper_house =
|lower_house =
|sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Singapur|Pannakaporma]]
|sovereignty_note =
|established_event1 = [[Pannakabangon ti moderno a Singapur|Pannakabangon]]
|established_date1 = 6 Pebrero 1819&lt;ref&gt;{{cite book|last=Chew|first=Ernest|editor= Lee, Edwin |title= Ti Pakasaritaan ti Singapur |year=1991 |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|isbn=0-19-588917-7}}&lt;/ref&gt;
|established_event2 = [[Bukod a pannakaturay ti Singapur|Bukod a pannakaturay]]
|established_date2 = 3 Hunio 1959&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ti Estado ti Singapur ket rimsua manipud kadagidi 50 a tawen idi 3 Hunio |author=Hoe Yeen Nie |url=http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/433440/1/.html |newspaper=Channel News Asia |location=Singapur |date=2 Hunio 2009 |access-date=2012-10-04 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012359/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/433440/1/.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|established_event3 = [[Pannakawayawaya]] manipud iti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]
|established_date3 = 31 Agosto 1963&lt;!--&lt;ref name=&quot;LOC2&quot; /&gt;--&gt;
|established_event4 = [[Singapur iti Malaysia|Pannakaitipon iti Malaysia]]
|established_date4 = 16 Septiembre 1963&lt;!--&lt;ref name=&quot;LOC2&quot; /&gt;--&gt;
|established_event5 = [[Pannakawayawaya|Pannakaisina manipud iti Malaysia]]
|established_date5 = 9 Agosto 1965&lt;!--&lt;ref name=&quot;LOC2&quot; /&gt;--&gt;
|area_rank = Maika-189
|area =
|area_km2 = 710
|area_sq_mi = 
|area_footnote =
|percent_water = 1.444
|population_census = 5,183,700&lt;ref name=unpop&gt;{{cite web|url=http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/popnindicators.pdf|title=Dagiti Nangruna aMangipakpakita kadagiti Demograpiko idi 1970–2011|date=Hunio 2011|publisher=Dagiti Estadistika ti Singapur|accessdate=2 Oktubre 2011|archive-date=2012-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316082834/http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/popnindicators.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|population_census_year = 2011
|population_estimate = 
|population_estimate_rank =
|population_estimate_year = 
|population_density_km2 = 7,315&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web |url= http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea |title= 2008 Estimate |publisher= Dagiti Estadistika ti Singapur |year= 2009 |accessdate= 2 Hulio 2011 |archive-date= 2009-02-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
|population_density_sq_mi = 18,943
|population_density_rank = Maika-3
|GDP_PPP = $314.911&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_PPP_rank = Maika-38
|GDP_PPP_year = 2011
|GDP_PPP_per_capita = $59,711&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=81&amp;pr.y=11&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=576&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |title=Singapur|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=21 Abril 2012}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-3
|GDP_nominal = $259.849&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_rank = Maika-38
|GDP_nominal_year = 2011
|GDP_nominal_per_capita = $49,270&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-13
|Gini_year = 2012
|Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 47.8 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html |title=Distribution of family income – Gini Index |year=2012 |publisher=CIA |accessdate=15 Agosto 2013 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank = Maika-26
|HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.901 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-9
|currency = [[Doliar ti Singapur]]
|currency_code = SGD
|time_zone = [[Pagalagadan nga oras ti Singapur|SST]]
|utc_offset = +8
|antipodes =
|date_format = aa/bb/tttt
|drives_on = kanigid
|cctld = [[.sg]]
|iso3166code = SG
|calling_code = [[+65]]
|footnote1 = Ti Singapur ket maysa a [[siudad-estado]].
}}

{{Aglaon ti teksto nga Indio}}
{{tuon gibus}}

Ti '''Singapur''' ({{IPAc-en|audio=En-us-Singapore.ogg|ˈ|s|ɪ|ŋ|ə|p|ɔr}}), opisial a ti '''Republika ti Singapur''', ket maysa a [[Abagatan a daya nga Asia]] a [[siudad-estado]] idiay akin-abagatan nga ungto ti [[Malay a Peninsula]], {{convert|137|km|mi}} nga abagatan ti [[ekuador]].Daytoy ket maysa a [[isla a pagilian]] a binukel dagiti 63 nga isla, daytoy ket naisina manipud iti [[Malaysia]] babaen ti [[Il-ilet ti Johor]] iti amiananna ken manipud iti [[Is-isla ti Riau]]ti [[Indonesia]] babaen ti [[Ilet ti Singapur]] iti abagatanna. Ti pagilian ket adu a [[urbano|naurbano]] nga adda laeng ti bassit a nabatbati a nangruna a pagtutuduan a kabakiran, ngem adu pay dagiti daga a naparpartuat para iti panarang-ay babaen ti [[panagala manen ti daga]].

Daytoy ket paset idi kadagiti nadumaduma nga imperio a natenganen manipud idi maikadua a siglo&amp;nbsp;AD, ti Singapur ket nagsangsangaili ti paggatangan apuesto ti [[Kompania ti Daya nga India]] idi 1819 nga adda ti pammalubos manipud iti [[Sultanato ti Johor]]. Ti Britaniko ket nakagun-od ti katurayan ti daytoy nga isla idi 1824 ken ti Singapur ket nagbalin a maysa kadagiti [[Il-ilet a Pagtataengan]] ti Britaniko idi 1826. Daytoy ket [[Panagsakup ti Hapon ti Singapur|sinkupan]] babaen ti Hapon idi [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]], ti Singapur ket nagirangarang ti kinawaya, a nagitiptipon dagiti dati a teritorio ti Britaniko tapno mangporma ti [[Malaysia]] idi 1963, urayno daytoy ket maisina manipud iti Malaysia kalpasan ti dua a tawen. Manipud idin daytoy ket dimmakkel ti kinabaknangna, ken maysa daytoy kadagiti [[Dagiti Uppat a Tigre ti Asia|Uppat a Tigre ti Asia]]. Ti Singapu ket isu ti maikapat a mangidadaulo a [[sentro ti pinansia]], ken ti [[puerto ti Singapur|puertona]] ket maysa kadagiti lima [[kasingangaran a puerto ti lubong]]. Ti ekonomiana ket kaaduan nga agkamkammatalek kadagiti mailuluas ken panagipinpino kadagiti naimportar a tagilako, a naipangpangruna ti panagpatpataud, a daytoy ti nangbukel ti 26% ti GDP ti Singapur idi 2005.

Ti Singapur ket maysa a [[Unitario nga estado|unitario]] nga [[adu a partido]] a [[parlamentario a republika]] nga adda ti maysa a [[Westminster a sisitema]] ti [[Unikameralismo|agmaymaysa a kamara]] a parlamentario a gobierno. Ti [[Partido Aksion ti Tattao]] ket nangabaabak kadagiti amin a panagbutos manipud iti bukod a panagturay idi 1959, ken agturtura daytoy iti naibatay ti napigsa nga estado ken nangiyununa ti naumnong a pagimbagan ngem kadagiti agmaymaysa a karnengan a kas ti waya ti panag-sasao.

Iti termino ti [[pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang]], ti Singapur ket adda ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP) tunggal maysa atao|maikatlo a kangatuan ti matgedan ti tunggal maysa a tao]] iti lubong. Adda ti gangani a sumurok a 5 a riwriw a tattao idiay Singapur, a dagiti 2.91 a riwriw ket katutuboda a naipasngay. Ti populasion adu a nadumadumaan; a ti kaaduan ket dagiti [[Taga-Singapur nga Insik|Insik]], a dagiti [[Dagiti Malayo idiay Singapur|Malayo]] ken dagiti [[Dagiti Indiano idiay Singapur|Indiano]] ket mangporporma kadagiti kaaduan a minoridad. Ti pannakaipakita ti kinadibersidadna, ti pagilian ket adda ti upat nga opisial a pagsasao: Ingles, Insik, Malayo, ken Tamil. Maysa kadagiti nangbangon a kameng ti [[Gunglo dagiti Pagilian iti Abagatan a Daya nga Asia]] , ti pagilian ket isu pay ti mangsangaili ti Sekretariat ti[[APEC]], ken maysa a kameng ti [[East Asia Summit|Pantok ti Daya nga Asia]], ti [[Non-Aligned Movement|Tignay dagiti Di Nailinia]], ken ti [[Mankomunidad dagiti Pagilian]].

== Etimolohia ==
{{Nangruna|Dagiti nagan ti Singapur}}
Ti Ingles a nagan ti Singapur ket naala manipud iti Malayo a balikas ti ''Singapura'' ([[Sanskrito]]: सिंहपुर, ''lit.'' Leon a Siudad), nga isu daytoy ti tawidan a nakaalaan ti pagilian a kas ti ''Leon a Siudad''. Dagiti leon ket mabalin a saanda a nagtataeng ditoy; ti ayup a nakitkita babaen ni [[Sang Nila Utama]], nga isu ti nangbangon ken nanginagan ti taga-ugma a Singapur, ket mabalin idi a maysa a tigre.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Panagadadal Idiay Singapur |publisher=Direktorio dagiti Eskula ti Singapur |url=http://www.schools.com.sg/articles/aboutSingapore.asp |year=2007 |accessdate=3 Mayo 2011 |archive-date=2011-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521152116/http://www.schools.com.sg/articles/aboutSingapore.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sang Nila Utama |work=Singapur Infopedia |publisher=National Library Board |url=http://infopedia.nl.sg/articles/SIP_93_2005-01-26.html |date=26 Nobiembre 1999 |accessdate=3 Mayo 2011 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511132343/http://infopedia.nl.sg/articles/SIP_93_2005-01-26.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
;Paammo
{{Reflist}}

;Bibliograpia
{{Refbegin}}
* {{Cite book |last=Hill |first=Michael |editor=Kwen Fee Lian |title=Dagiti Politika Panagibangon ti Pagilian ken Pannakaumili idiay Sinagpur|year=1995 |publisher=Routledge |isbn=0-415-12025-X}}
* {{Cite book |last=King |first=Rodney |title=Ti Milagro a  Singapur, Mito ken Kinapudno |year=2008 |publisher=Insight Press |isbn=0-9775567-0-0}}
* {{Cite book |last=Mauzy |first=Diane K.|last2 = Milne |first2 = R.S. |title=Dagiti Politika ti Singapur: Babaen ti Partido Aksion ti Tattao |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=0-415-24653-9}}
* {{Cite book |author=Tan, Kenneth Paul |title=Renasimiento Singapur? Ekonomia, Kultura, ken dagiti Politika |url=https://archive.org/details/renaissancesinga0000unse |publisher=NUS Press |year=2007 |isbn=978-9971-69-377-0}}
* Lee Kuan Yew (2000). ''manipud iti Maikatlo a Lubong aginggana ti Immuna: Ti Simangapur a Sarita: 1965–2000''. New York: HarperCollins. {{ISBN|0-06-019776-5}}
* {{Cite book |author=Worthington, Ross|title=Panagituray idiay Singapur |url=https://archive.org/details/governanceinsing0000wort|publisher=Routledge/Curzon |year=2002 |isbn=0-7007-1474-X}}
* {{cite web |title=Senso ti Populasion |work=Departamento dagiti Estadistika ti Sinagapur |url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/cop2000admin.pdf |format=PDF |date=11 Enero 2000 |access-date=2012-10-04 |archive-date=2007-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127000711/http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/cop2000admin.pdf |url-status=dead }}
* {{cite web |title=Nagruna a Kinapudno ken dagiti Bilang |work=Ministro tui Pagluganan, Singapur |url=http://www.mot.gov.sg/ |accessdate=11 Enero 2003 }}
* {{cite web |title=Pakasaritaan ti Pagilian |work=Singapur Infomap |url=http://app.www.sg/who/4/Our-History.aspx |accessdate=11 Enero 2004 |archive-date=2009-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090421003417/http://app.www.sg/who/4/Our-History.aspx |url-status=dead }}
* {{cite web |title=MOE-PRIME |work=Programa para iti Panagipatakder manen ken Panagpasayaat kadagiti Adda nga eskuela (PRIME) |url=http://www.moe.gov.sg/prime/prime.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070823024237/http://www.moe.gov.sg/prime/prime.htm |archivedate=2007-08-23 |accessdate=15 Mayo 2007 |url-status=live }}
* {{Cite press release |title=Walo pay nga Eskula a Makaimbag ti Panagpasayaat |url=http://www.moe.gov.sg/press/2007/pr20070214.htm |date=14 Pebrero 2007 |publisher=Ministro ti Edukasion |accessdate=15 Mayo 2007 }}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Singapore|Singapur}}
;Gobierno
* [http://www.sgdi.gov.sg/ Ineraktibo a Direktorio ti Gobierno ti Singapur]
* [http://www.gov.sg/ Online a Portal ti Gobierno ti Singapur]

{{ASEAN}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Pagpagilian ken terteritorio ti Abagatan a daya nga Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Singapur| ]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Insik]]
[[Kategoria:Dagiti siudad-estado]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Malayo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Tamil]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1965]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>2ag40ra4v3wkoyhk1f09n1f5y3wc97i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karayan Cagayan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3072</id>
    <revision>
      <id>406293</id>
      <parentid>402695</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10016" sha1="rdj63vobq0l4v1wti5lkcw0bzii5453" xml:space="preserve">{{para iti|Karayan Cagayan idiay [[Mindanao]]|Karayan Cagayan (Cagayan de Oro)}}

{{Infobox karayan
| name                = Karayan Cagayan
| name_native         = Bannag
| name_native_lang    = tl
| name_other          = ''Rio Grande de Cagayan''
| image               = Pinacanauan River (Penablanca, Cagayan).jpg
| image_caption       = Ti Karayan Pinacanauan, makitkita iti baba dagiti Kueba Callao, ket maysa kadagiti nangruna a tributario ti Karayan Cagayan.
| subdivision_name1   = {{wagayway|Filipinas}}
| subdivision_type1   = Pagilian
| subdivision_name2   = [[Luzon]]
| subdivision_type2   = Isla
| subdivision_name3   = [[Tanap ti Cagayan]]
| subdivision_type3   = Rehion
| subdivision_name4   = [[Cagayan]], [[Isabela]], [[Nueva Vizcaya]], [[Quirino]]
| subdivision_type4   = Probinsia
| length              = {{pagbaliwen|350|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=EB&gt;{{cite web|title=Cagayan River – River, Philippines|url=https://www.britannica.com/place/Cagayan-River|website=www.britannica.com|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=5 April 2017|language=Ingles|date=Hulio 20, 1998}}&lt;/ref&gt;
| basin_size          = {{pagbaliwen|27753|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=DENR&gt;{{cite web |author1=Vicente B. Tuddao Jr. |title=Water Quality Management in the Context of Basin Management: Water Quality, River Basin Management and Governance Dynamics in the Philippines |url=http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/08.pdf |website=www.wepa-db.net |publisher=Department of Environment and Natural Resources |accessdate=Abril 5, 2017 |date=Septiembre 21, 2011 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829035314/http://wepa-db.net/pdf/1203forum/08.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829035314/http://wepa-db.net/pdf/1203forum/08.pdf |date=2016-08-29 }}&lt;/ref&gt;
| source1_location     = [[Banbantay ti Caraballo]]
| source1_coordinates  = {{coord|16|11|08|N|121|08|39|E|display=inline}}
| source1_elevation    = {{pagbaliwen|1,524|m|ft|abbr=on}}
| mouth_location      = [[Kanal Babuyan]], [[Aparri, Cagayan|Aparri]]
| mouth_coordinates   = {{coord|18|20|N|121|37|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = {{pagbaliwen|0|m|ft|abbr=on}}
| tributaries_left    = [[Karayan Chico (Filipinas)|Karayan Chico]], [[Karayan Magat]]
| tributaries_right   = [[Karayan Ilagan]], [[Karayan Pinacanauan]]
| map                 = Cagayan river watershed.png
| map_caption         = Pagayusan a lugar ti Karayan Cagayan ken dagiti [[tributario]]na iti isla ti [[Luzon]], [[Filipinas]]
| pushpin_map         = Luzon#Filipinas
}}

Ti '''Karayan Cagayan''', makunkuna pay a ti '''Rio Grande de Cagayan''', ket isu ti kaatiddogan ken kadakkelan a karayan iti [[Filipinas|Purpuro ti Filipinas]].&lt;ref name=&quot;eearth&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Water_profile_of_Philippines#River_Basins_and_Water_Resources|title=Bariweswes ti Danum iti Filipinas|last=Kundel|first=Jim|date=Hunio 7, 2007|publisher=Ensiklopedia ti Daga|accessdate=2008-09-30}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket mabirukan idiay rehion ti [[Tanap ti Cagayan]] idiay amianan a daya a paset ti [[Luzon|Isla ti Luzon]] ken lasatenna dagiti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Nueva Vizcaya]], [[Quirino]], [[Isabela]] ken [[Cagayan]].
[[Papeles:LamoBridgeDupaxdelNorte,Nueva Vizcayajf6996 11.JPG|thumb|Ti Karayan Cagayan idiay rangtay Lamut, Dupax del Norte, Nueva Vizcaya]]

== Topograpia ==
Ti taudan ti danum ti karayan ket idiay [[Banbantay ti Caraballo]] iti [[Tengnga a Luzon]] iti kangato ti agarup a 1,524 metro. Ti karayan ket agpa-amianan nga agyus kadagiti 505 a kilometro&lt;ref&gt;&quot;Dagiti Kangrunaan a Labneng ti Karayan ti Filipinas&quot;, Inpablaak babaen ti Opisina ti Nailian a Rekurso ti Danum, Oktubre 1976 (p. 12)&lt;/ref&gt; iti sabanganna idiay [[Kanal Babuyan]] idiay asideg ti ili ti [[Aparri, Cagayan|Aparri]], [[Cagayan]]. Ti karayan ket napardas nga agpababa kadagiti 91 metro ti lessaad ti baybay kadagiti 227 a kilometro manipud iti sabangan ti karayan. Dagiti nangruna a tributariona ket dagiti Karayan Chico, Siffu, Mallig, Magat ken Ilagan.

Ti Karayan Magat ket isu ti kadakkelan a tributariona nga addaan iti nakarkulo a tinawen a panagayus iti 9,808 a riwriw kubiko metro. Daytoy ket naisanglad idiay abagatan a laud a paset ti labneng, ken gumay-at ti agarup a 150 a kilometro manipud idiay Nueva Vizcaya aginggana idi pagsasabtanna iti Karayan Cagayan iti agarup a 55 kilometro manipud iti sabangan ti karayan.

Isuda a dua ti Karayan Magat ken Chico ket addaan kadagiti nawatiwat a pagayusan a luglugar a mangbukel ti agarup a 1/3 iti sibubukel a labneng.

Ti Karayan Ilagan ket agtaud manipud iti lumaud a bakras ti Sierra Madre ken atiananna ti akin-daya a tengnga a paset ti labneng ti Karayan Cagayan iti nakarkulo a tinawen a panagayus iti 9,455 riwriw kubiko metro. Daytoy ket agayus nga agpa-laud ken tumipon iti Karayan Cagayan idiay [[Ilagan, Isabela]], 200 kilometro manipud iti sabangan.

Ti sistema ti Siffu-Mallig ket naisanglad iti bakras ti Tengnga a [[Banbantay ti Kordiliera]] a gangani nga agayus a paralelo iti Karayan Magat. Dagiti lutulot ken kalugnakan ket mabirukan kadagiti paset kadagiti akin-baba a gay-atna.

Ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona ket nangideposito kadagiti sedimento kadagiti panagatlo ken pangapat a taudan, kaaduan kadagitoy ket apug a kadaratan ken sekka, kadagiti kaaduan a dalumpinas a Tanap ti Cagayan a napalikmutan babaen ti [[Banbantay ti Kordiliera]] iti laud, [[Sierra Madre (Filipinas)|Sierra Madre]] iti daya ken ti [[Banbantay ti Caraballo]] iti abagatan.

Ti karayan ket addaan iti pagattianan a lugar iti agarup a 27,300&amp;nbsp;km². kadagiti probinsia ti [[Apayao]], [[Aurora]], Cagayan, [[Ifugao]], Isabela, [[Kalinga]], [[Mountain Province]], Nueva Vizcaya, ken Quirino.

Ti nakarkulo a tinawen a panagayus ket  53,943 riwriw kubiko metro nga addaan iti reserba ti danum ti sirok iti 47,895 riwriw kubiko metro.

== Panaglayus ==
Ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona ket panggepen dagiti nakaro a panaglayus iti las-ud ti tiempo ti [[nepnep]] iti [[Abagatan a daya nga Asia]] manipud iti Mayo anginggana  ti Oktubre.

Ti natimbeng a tinawen a panagtudtudo ket 1,000&amp;nbsp;mm idiay akin-amianan a paset ken 3,000&amp;nbsp;mm idiay akin-abagatan a banbantay a pakakitaan ti taudan dagiti danum ti karayan. Ti danum manipud kadagiti bantay nabuntogda unay nga agayus gapu ti panagtaginayon ti rabaw kadagiti nakaro a nalayus a tanap, dagiti baw-ang iti nallinaay a bakras ti banbantay ken ti agrikosrikos a dalan ti karayan.

Ti pannakaslep ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona ket gapuanan dagiti adu a pannakapukaw ti biag ken tagikua kadagiti lokal ken nailian nga ekonomia. Ti gobierno ti Filipinas ket nangipatakder kadagiti estasion ti panagballag ti layus kiti igid ti karayan. Dagiti eksperto ket naisangsangayanda a sisiimen dagiti akin-baba a gay-at manipud idiay [[Tuguegarao]] aginggana idiay Aparri ken ti nalukay a tanap manipud idiay Ilagan aginggana idiay [[Tumauini, Isabela]].

== Dagiti mula ken ayup ==
Ti Karayan Cagayan ket lumabas ti maysa kadagiti bassiten a nabatbati a nangruna a kabakiran ti Filipinas.

Daytoy ket mangsuporta iti biag  dagiti nadumaduma nga endemiko ken dagiti maisagmak a sebbangan, kasla ti agdardara ti puso a pagaw ti Luzon (''[[Gallicolumba luzonica]]''), agila ti Filipinas (''[[Pithecophaga jefferyi]]'') ken ti manmano nga ikan ti karayan, a lokal a tinawtawagan iti ''ludong'' (''[[Lobed river mullet|Cestreaus plicatilis]]'').

Ti ludong ket agbugi kadagiti kangatuan a gay-at ti Karayan Cagayan idiay [[Jones, Isabela]]. Iti naladaw nga Oktubre aginggana ti tengnga ti Nobiembrer, ti ikan ket agpababa iti karayan tapno agitlogda idiay sabangan ti karayan idiay asideg ti Appari.

Iti Pebrero, dagiti riniwriw a babassit a lames a ludong ket matiltiliw kadagiti napino nga iket no agpangatoda nga aglangoy.

Gapu ti bumasbassiten a bilang ti tinawen a matiltiliw, ti lokal a gobierno ket nagiparparitda ti panagtiliw iti ikan ken dagiti babassit a lamesda, ngem napaay met ti panangiparit.

== Tattao ==
Ti karayan ket lasatenna dagiti uppat a probinsia: ti [[Nueva Vizcaya]], [[Quirino]], [[Isabela]] ken [[Cagayan]]. Dagitoy a probinsia ket adda ti agarup a a populasion ti dua a riwriw a tattao, kaaduan kadagitoy ket mannalon ken patneng a tattao.

Ti [[tattao nga Ibanag ]] ket nangala ti nagan ti tribuda iti taga-ugma a nagan ti Karayan Cagayan iti Bannag. Ti [[tattao a Gaddang|tribu ti Gaddang]] ket agtataengda kadagiti kanagtuan a gay-at ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona.
[[Papeles:Cagayan River 1720.png|thumb|250px|Ti daan a nailadawan a deskripsion ti Karayan Cagayan (Juan Luis de Acosta, Circa 1720)]]

== Kinapangruna ti ekonomia ==
Ti kayaran ket agayus iti nalames a ginget nga agpataud kadagiti nadumaduma nga apit, a mairaman ti bagas, mais, saba, niyog, sitrus ken tabako.

Adda met dagiti penned kadagiti dua a tributario ti karayan, ti Karayan Magat ken Chico, ken adda met dagiti nadumaduma a konsesion ti panagmina iti nabaknnag ti minerales a Banbantay ti Kordiliera idiay asideg ti taudan ti danum kadagitoy dua a tributario ti karayan.

Dagiti gobierno ti probinsia iti igid ti karayan ket nagparang-ayda pay kadagiti programa ti turismo a mangidaton kadagiti aktibidad ti karayan, a naisangsangayan ti panagrakit ti parokpok a dandanum.

== Kitaen pay ==
*[[Listaan dagiti karayan ti Filipinas]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book | last=Wernstedt |first= F. L.|last2=Spencer |first2=J. E.  | title=The Philippine Island World | url=https://archive.org/details/bub_gb_6Pn0Pfh1Cl0C |publisher=Berkeley and Los Angeles: University of California Press |year=1967}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Cagayan River|{{PAGENAME}}}}

*[http://www.pagasa.dost.gov.ph/ PAGASA]
*[http://www.internationalrivers.org/ Internasional a Karkarayan]

{{Dagiti nangruna a sistema ti karayan ti Filipinas}}

{{DEFAULTSORT:Cagayan}}
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Filipinas]]</text>
      <sha1>rdj63vobq0l4v1wti5lkcw0bzii5453</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hong Kong</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3132</id>
    <revision>
      <id>406452</id>
      <parentid>404472</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39368" sha1="r8s1yh3lsh3i8n4ygrduc2xnakn3n7j" xml:space="preserve">{{coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = Espesial nga Administratibo a Rehion ti Hong Kong iti Republika ti Tattao ti Tsina {{#tag:ref|Daytoy ti opisial a naisurat iti Insik a teksto ti rehional a kayarigan iti Hong Kong, ti teksto iti [[Kangrunaan a Linteg iti Hong Kong]], ken ti gobierno a sapot a pagsaadan ti Hong Kong,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Residents (Homepage) |url=http://www.gov.hk/en/residents/ |access-date=29 Septiembre 2010 |publisher=GovHK |language=en}}&lt;/ref&gt; nupay ti &quot;Espesial nga Administratibo a Rehion ti Hong Kong&quot; ken &quot;Hong Kong&quot; ket maal-ala.|group=nota}}
| native_name = {{unbulleted list|{{lang|zh|中華人民共和國香港特別行政區}}|{{lang|en|Hong Kong Special Administrative Region of the People's Republic of China}}}}
| common_name = Hong Kong
| image_flag = Flag of Hong Kong.svg
| alt_flag = Maysa a wagayway nga adda ti maysa a lima a petalo a sabong iti nalabbaga a lugar ti likud
| image_coat = Regional Emblem of Hong Kong.svg
| alt_coat = Maysa a sirkulo a nalabbaga a kayarigan, nga agraman iti maysa a lima a petalo a sabong iti tengnga, ken napalikmutan kadagiti balikas a &quot;Hong Kong&quot; ken &quot;中華人民共和國香港特別行政區&quot;
| symbol_type = Kayarigan
| national_anthem = ({{lang-ilo|Martsa dagiti Boluntario}}) &lt;br /&gt;《義勇軍進行曲》
| image_map = Hong Kong Skyline Restitch - Dec 2007.jpg
| map_caption = Ti rabii a buya ti [[Murdong ti Victoria]]
| alt_map = Ti panorama a matantanaw dagiti raskasielos iti Hong Kong iti rabii, nga adda ti Pagsangladan ti Victoria iti likud
| image_map2 = Hong Kong Location.svg
| map2_width = 250px
| alt_map2 = Ti Hong Kong ket naisanglad iti maysa a peninsula ken dagiti serye iti is-isla idiay abagatan a pantar iti Tsina, iti daya iti Perlas a Karayan Delta ket naibeddengan iti amianan babaen ti probinsia ti Guangdong
| official_languages =
Insik, Ingles{{#tag:ref|Ti [[kangrunaan a Linteg ti Hong Kong]] ket mangibagbaga a ti opisial a pagsasao ket &quot;Insik ken Ingles&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Official Languages |trans-title=Dagiti Opisial a Pagsasao |url=http://www.yearbook.gov.hk/2006/en/01_13.htm |access-date=29 Septiembre 2010 |website=Hong Kong 2006 |publisher=Gobierno ti Hong Kong |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Basic Law, Chapter I, Article 9 |url=https://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclaw/chapter1.html |access-date=2021-07-16 |language=en |via=basiclaw.gov.hk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Official Languages Ordinance |url=https://www.elegislation.gov.hk/hk/cap5 |access-date=2021-07-16 |language=en |via=Hong Kong e-Legislation}}&lt;/ref&gt; Saan nga agibagbaga no ania a pagalagadan iti &quot;Insik&quot;. A ti [[Pagalagadan nga Insik|Mandarin]] a naisurat kadagiti [[Napalaka nga Insik a karakter]] ket dagitoy ti pagalagadan ti kangrunaan a daga ti Tsina, ti [[Pagalagadan a Kantones|Kantones]] ken dagiti [[Panarawidwidan nga Insik a karakter]] ket isuda ti ''[[de facto]]'' a pagalagadan idiay Hong Kong. ''Kitaen pay ti: [[Bilingualismo idiay Hong Kong]]''.|group=nota}}
| languages_type = [[Dagiti pagsasao iti Hong Kong|Dagiti naisasao a pagsasao]]
| languages = [[Kantones]], [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]
| languages2_type = Dagiti [[Panagsurat a sistema]]
| languages2 = [[Panarawidwidan nga Insik a karakter]], [[Alpabeto nga Ingles]]
| demonym = [[Hong Kongero]]
| leader_title1 = [[Pangulo nga Ehekutibo iti Hong Kong|Daulo nga Ehekutibo]]
| leader_name1 = [[Carrie Lam]]
| leader_title2 = [[Pangulo ti Hustisia iti Korte iti Gibus a Panagkiddaw (Hong Kong)|Pangulo ti Hustisia]]
| leader_name2 = [[Geoffrey Ma]]
| leader_title3 = [[Presidente iti Lehislatibo a Konsilo iti Hong Kong|Presidente itie&lt;br /&gt;Lehislatibo a Konsilo]]
| leader_name3 = [[Jasper Tsang]]
| legislature = [[Lehislatibo a Konsilo iti Hong Kong|Lehislatibo a Konsilo]]
| government_type = [[Espesial nga Administratibo a Rehion ti Republika dagiti Tattao iti Tsína]]
| sovereignty_type = [[Pakasaritaan iti Hong Kong|Pannakaibangon]]
| established_event1 = [[Tulag iti Nanking]]
| established_date1 = 29 Agosto 1842
| established_event2 = [[Panagturay ti Hapon iti Hong Kong|Panagturay iti Hapon]]
| established_date2 = 25 Disiembre 1941 –&lt;br /&gt;15 Agosto 1945
| established_event3 = [[Panagisubli ti panakaturay iti Hong Kong|Manipud iti Britaniko a panagturay a mapan iti Insik a panagturay]]
| established_date3 = 1 Hulio 1997
| area_km2 = 1,104
| area_rank = Maika-179
| area_sq_mi = 426 &lt;!--Saan nga ikkaten WP:MOSNUM--&gt;
| percent_water = 4.58 (50&amp;nbsp;km²; 19&amp;nbsp;mi²)
| population_estimate = 7,500,700
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population |url=https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602043853/https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp |archive-date=2020-06-02 |access-date=29 Mayo 2020 |website=Census and Statistics Department |language=en }}&lt;/ref&gt;
| population_census = 
| population_estimate_year = 2019
| population_estimate_rank = Maika-103
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 6,777&lt;ref&gt;{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.&lt;/ref&gt;
| population_density_sq_mi = 17,024 &lt;!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --&gt;
| population_density_rank = Maika-4
| GDP_PPP = {{increase}} US$439.459&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;IMFWEOHK&quot;&gt;{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2020 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=532,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2025&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1= |access-date=20 Oktubre 2020 |website=International Monetary Fund |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2020
| GDP_PPP_rank = Maika-45
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $58,165&lt;ref name=&quot;IMFWEOHK&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-10
| GDP_nominal = {{increase}} $341.319&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=&quot;IMFWEOHK&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2020
| GDP_nominal_rank = Maika-35
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $45,176&lt;ref name=&quot;IMFWEOHK&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-16
| Gini = 53.9 &lt;!-- number only --&gt;&lt;!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source ---&gt;
| Gini_year = 2016
| Gini_change = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref =&lt;ref name=&quot;GiniRef&quot;&gt;{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}&lt;/ref&gt;
| HDI = 0.949 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year = 2019&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web |last=[[United Nations Development Programme]] |date=15 Disiembre 2020 |title=Human Development Report 2020 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=15 Disiembre 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-4
| currency = [[Doliar ti Hong Kong ]]
| currency_code = HKD
| time_zone = [[Oras ti Hong Kong|HKT]]
| utc_offset = +8
| date_format = yyyy年m月d日 (Insik) &lt;br /&gt; dd-mm-yyyy (Ingles)
| drives_on = kanigid
| cctld = [[.hk]] ken [[.香港]]
| calling_code = [[+852]]
}}
{{Infobox Insik
| pic=Hong Kong in Chinese 2.svg
| picsize=120px
| c=香港
| l=Nabanglo a pagsangladan
|ci={{IPA-yue|hœ̂ːŋkɔ̌ːŋ|}}
| j=Hoeng&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;gong&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| y=Hēunggóng
| p=Xiānggǎng
| w=Hsiang1-kang3
| mi={{IPA-cmn|ɕjáŋkàŋ|}}
| wuu=shian&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;kaon&lt;sup&gt;上&lt;/sup&gt;
| poj=Hiong-kang
| h=Hiông-kóng
| showflag=jyp
| altname=Espesial nga Administratibo a Rehion ti Hong Kong
| t2=香港特別行政區 (or 香港特區)
| s2=香港特别行政区 (or 香港特区)
| j2=Hoeng&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;gong&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Dak&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;bit&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; Hang&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;zing&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Keoi&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| p2=Xiānggǎng Tèbié Xíngzhèngqū
| wuu2=shian&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;kaon&lt;sup&gt;上&lt;/sup&gt; deh&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt;bih&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; ghan&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;tsen&lt;sup&gt;去&lt;/sup&gt;chiu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
| poj2=Hiong-kang Te̍k-pia̍t Hêng-chèng-khu
| h2=Hiông-kóng Thi̍t-phe̍t Hàng-tsṳn-khî
}}

[[Papeles:Kowloon- Hong Kong.jpg|thumb|300px|Napno a pakaimatangan ti [[Kowloon]] ken Hong Kong. Ti daan nga [[Eropuerto ti Kai Tak]] ket makita iti kanigid.]]
[[Papeles:LeiChengUkHanTombMuseum Tomb.jpg|thumb|Ti [[Lei Cheng Uk Han a Museo ti Tanem]] a mabirukan idiay amianan a laud ti Kowloon ket nabangon idi 1969 kalpasan ti pannakaduktal ti tanem idi 1955.|alt=Ti panakaimatangan ti ruar ti maysa a taga-ugma a museo a tanem nga adda ti panagsalaknib a linong.]]

Ti '''Hong Kong'''{{#tag:ref|Ti nagan ket kankanayon a naisurat iti ''Hongkong'' aginggana idi ti [[gobierno ti Hong Kong|gobierno]] ket nangampon ti agdama a  porma idi 1926 (Warnakan ti Gobierno ti Hongkong, Pakdaar 479, 3 Septiembre 1926). Urayno kasta, adda dagiti siglo ti kaduogan a gunglo nga agus-usar pay laeng iti nagan, a kas ti [[Hongkong Post]], [[Elektrisidad ti Hongkong]] ken [[Ti Hongkong ken Shanghai Korporasion ti Panagbanko]]. Bayat a ti nagnagan kadagiti kaaduan a lugar idiay [[nangruna adaga ti Tsina]] ket [[romanisasion|naromanisado]] iti Ingles a nagus-usar ti [[Pinyin]], ti opisial nga Ingles a nagan ket ''Hong Kong'' a saan a ti pinyin iti ''Xianggang''.|group=nota}} ({{zh|{{linktext|香港}}}}) ket maysa nga [[espesial nga administratibo a rehion]] (SAR) ti [[Republika ti Tattao ti Tsina]] (PRC). Daytoy ket mabirukan idiay akin abagatan nga aplaya ti Tsina ken, napalikmutan babaen ti [[Delta ti Karayan Perlas]] ken [[Baybay Abagatan Tsina]],&lt;ref name=&quot;censtatd&quot;&gt;{{Cite web |title=Heograpia ken Klima, Hong Kong |url=http://www.censtatd.gov.hk/FileManager/EN/Content_810/geog.pdf |publisher=Departamento dagiti Senso ken Estadistika, Gobierno ti Hong Kong |accessdate=10 Enero 2007}}&lt;/ref&gt; daytoy ket naamammuan iti nawatiwat a pakaimatanganna ken adalem a masna a pagsangladan. Nga adda ti masa ti daga iti {{convert|1104|km2|sqmi|abbr=on}} ken ti maysa a populasion ti pito a riwriw a tattao, ti Hong Kong ket maysa kadagiti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti densidad ti populasion|kapusekan ti populasion a luglugar]] iti lubong.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ash |first=Russell |title=Ti 10 a Kalaingan iti Amin 2007 |url=https://archive.org/details/top10ofeverythin0000ashr_u2s3 |publisher=Hamlyn (agipabpablaak) |year=2006 |isbn=0-600-61532-4 |page=[https://archive.org/details/top10ofeverythin0000ashr_u2s3/page/78 78] |authorlink=Russell Ash}}&lt;/ref&gt; Ti populasion ti Hong Kong ket 95&amp;nbsp;a porsiento ti etniko nga Insik ken 5&amp;nbsp;a porsiento manipud kadagiti sabsabali.&lt;ref name=&quot;census1&quot;&gt;{{Cite web |title=Populasion babaen ti Etnisidad, 2001 ken 2006 |url=http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistical_tables/index.jsp?htmlTableID=139&amp;excelID=&amp;chartID=&amp;tableID=139&amp;ID=&amp;subjectID=1 |publisher=Departamen to dagiti Senso ken Estadistika, Gobierno ti Hong Kong |accessdate=4 Oktubre 2010 |archive-date=2007-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208065844/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistical_tables/index.jsp?htmlTableID=139&amp;excelID=&amp;chartID=&amp;tableID=139&amp;ID=&amp;subjectID=1 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208065844/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistical_tables/index.jsp?htmlTableID=139&amp;excelID=&amp;chartID=&amp;tableID=139&amp;ID=&amp;subjectID=1 |date=2007-12-08 }}&lt;/ref&gt; Dagiti kaaduan nga [[Insik a Han]] ti Hong Kong  ket kangrunaan a nagtaud manipud kadagiti siudad ti [[Guangzhou]] ken [[Taishan]] idiay kaarrubana probinsia ti [[Guangdong]].&lt;ref name=&quot;cicred&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fan Shuh Ching |year=1974 |title=Ti Populasion ti Hong Kong |url=http://www.cicred.org/Eng/Publications/pdf/c-c21.pdf |publisher=[[Cicred|Komite para iti Internastional a Koordinasion ti Nailian a Panagsukisok ti Demograpia]] |pages=18–20 |work=Tawen a Populasion ti Lubong |accessdate=25 Agosto 2010 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718182324/http://www.cicred.org/Eng/Publications/pdf/c-c21.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ti Hong Kong ket nagbalin a kolonia ti [[Britaniko nga Imperio]] kalpasan ti [[Umuna a Gubat ti Opio]] (1839–42). Daytoy idi ket kasisigud nga idiay laeng [[Isla ti Hong Kong]], dagiti pagbeddengan ti kolonia ket napadakkel kadagiti agpang idiay [[Kowloon Peninsula]] idi 1860 ken kadagiti [[Dagiti Baro a Teritorio|Baro a Teritorio]] idi 1898. daytoy idi ket [[Hapon a Panagsakup ti Hong Kong|sinakup babaen ti Hapon]] idi las-ud ti [[Pasipiko a Gubat]], a kalpasan daytoy ket nagtuloy a tinengngel dagiti Britaniko aginggana idi 1997, idi ti [[Panangisubli ti kinaturay ti Hong Kong|Tsian ket nangituloy ti a nagturay]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Disiembre 1984 |title=Kimmadduaan a Panangirangarang ti Gobierno ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Gran Britania ken Akin-amianan nga Irlanda ken ti Gobierno ti Republika ti Tattao ti Tsina iti Saludsod iti Hong Kong |url=http://www.cmab.gov.hk/en/issues/jd2.htm |access-date=4 Oktubre 2010 |publisher=Opisina ti Batay=Linteg ken Nangruna adaga a Pannakibiang, Gobierno ti Hong Kong |quote=Ti Gobierno ti Republika ti Tattao ti Tsian ket nangirangarang ti panangala manen ti Hong Kong a lugar (a mairaman ti Isla ti Hong Kong, a Kowloon ken dagiti Baro a Teritorio, a kalpasan daytoy ket naibagbaga a  kas ti Hong Kong) ket daytoy ti sapsap a kakaykayatan dagiti intero nga Insik a tattao, ken daytoy ket naikeddeng nga agtuloy a mangsanay ti kinaturay iti Hong Kong a mangrugi manipud inton-ano ti 1 Hulio 1997.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;otd&quot;&gt;{{Cite news |date=1 Hulio 1997 |title=Iti Daytoy nga Aldaw: 1997: Ti Hong Kong ket naited iti Insik a panagtengngel |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/1/newsid_2656000/2656973.stm |accessdate=9 Septiembre 2008}}&lt;/ref&gt; Ti rehion ket nangikedkeddeng ti bassit laeng a pannakibiang ti gobierno baben kadagiti naisangsangayan a pammattian ti [[positibo a di panankibiang]] idi las-ud ti panawen ti kolonia.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dagiti Kasayaatan ti Panagbinglay a Sentro ti Pinansia iti Lubong |url=http://www.cnbc.com/id/32970596?slide=14 |publisher=[[CNBC]] |accessdate=30 Oktubre 2009}}&lt;/ref&gt; Ti paset ti panawen ket adu a nakaimpluensia ti agdama a [[kultura ti Hong Kong]], a kankanayon a naipalplawag a kas  &quot;Daya  anagsabat ti Laud&quot;,&lt;!--&lt;ref name=&quot;cnntravel&quot; /&gt;--&gt; ken ti [[Edukasion idiay Hong Kong|panagadal a sistema]], nga inus-usar a kapada bassit a mangsursurot ti sistema idiay Inglatera&lt;!--&lt;ref name=&quot;HKUChan&quot; /&gt;--&gt; aginggana idi naikeddeng dagiti reporma idi  2009.&lt;ref name=&quot;nss&quot;&gt;{{Cite web |title=Dagiti kasayaatan a Pakabuklan ti Programa |url=http://www.edb.gov.hk/index.aspx?nodeID=2063&amp;langno=1 |website=Gobierno ti Hong Kong |accessdate=20 Oktubre 2010 |archive-date=2011-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928114909/http://www.edb.gov.hk/index.aspx?nodeID=2063&amp;langno=1 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928114909/http://www.edb.gov.hk/index.aspx?nodeID=2063&amp;langno=1 |date=2011-09-28 }}&lt;/ref&gt;

Babaen ti pamunganayan ti &quot;[[maysa a pagilian, dua asistema]]&quot;, ti Hong Kong ket adda ti naidumduma a a sistema ti politika manipud iti [[nangruna a daga ti Tsina]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=So |first=Dudley L. |title=Ti Insik a Trianggulo ti Nangruna a daga ti Tsina, Taiwan ken Hong Kong |url=https://archive.org/details/chinesetriangleo0000unse |last2=Lin |first2=Nan |last3=Poston |publisher=Greenwood Publishing |year=2001 |isbn=0-313-30869-1 |pages=[https://archive.org/details/chinesetriangleo0000unse/page/13 13]–29}}&lt;/ref&gt; Ti [[nawaya nga ukoman]] ti Hong Kong ket agob-obra babaen ti batayan a [[sapasap a linteg]].&lt;ref name=&quot;BasicLawC4S4&quot;&gt;{{Cite web |title=Batayan a Linteg, Kapitulo IV, Paset 4 |url=http://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclawtext/chapter_4.html#section_4 |publisher=Panangiturong a Komite ti Panangipatakder ti Batayan a Linteg |accessdate=10 Nobiembre 2009 |archive-date=2014-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230190055/http://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclawtext/chapter_4.html#section_4 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121218105157/http://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclawtext/chapter_4.html#section_4 |date=2012-12-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RusellP&quot;&gt;{{Cite book |last=Russell |first=Peter H. |title=Ukoman a Pannakawaya iti Panawen ti Demokrasia: Dagiti Kritiko a Perspektibo manipud iti lawlaw ti Lubong |last2=O'Brien |first2=David M. |publisher=Unibersidad ti Virginia a Pagmalditan |year=2001 |isbn=978-0-8139-2016-0 |page=306}}&lt;/ref&gt; Ti [[Batayan a Linteg ti Hong Kong]], ti batay-linteg a dokumentona, a mangibagbaga a ti Hong Kong ket nasken nga adda ti maysa a &quot;nangato a degrado iti autonomia&quot; kadagiti amin a banag malaksid ti gangganaet a panakibiang ken panagsalaknib ti milisia, mangituray ti bukodna a [[Politika ti Hong Kong|sistema ti politika]].&lt;!--&lt;ref name=&quot;BasicLawC2&quot; /&gt;--&gt;&lt;ref name=&quot;Ghai&quot;&gt;{{Cite book |last=Ghai |first=Yash P. |title=Autonomia ken Etnisidad: Panakitinnulag kadagiti Makibinglay a Pangtunton iti Adu nga Etniko nga Es-estado |publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan |year=2000 |isbn=978-0-521-78642-3 |pages=92–97}}&lt;/ref&gt; Urayno daytoy ket adda ti agrangrang-ay nga [[adu a sistema apartido]], adda ti bassit a grupo ti elektorado nga agtengtengngel ti gudua ti bukodna a [[Lehislatibo a Konsilo ti Hong Kong|lehislatura]]. Nga isu ti [[Mangipangulo nga Ehekutibo ti Hong Kong]], ti daulo ti gobierno, ket pinilpili ti maysa a [[Komite ti Eleksion]] iti 400 aginggana ti 1,200 a kamkameng, ti maysa akasaadan a mabanaganto iti las-ud ti umuna a 20 a tawtawen ti Insik a panagturay.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Keddeng ti Nailian a Kongreso ti Tattao iti Pamay-ay para iti Panagporma ti Umuna a Gobierno ken Umuna a Lehislatibo a Konsilo ti Espesial nga Administratibo a Rehion ti Hong Kong |url=http://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclawtext/attached_4.html |accessdate=21 Pebrero 2012 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118231900/http://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclawtext/attached_4.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118231900/http://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclawtext/attached_4.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;!--&lt;ref name=&quot;BasicLawC4S1&quot; /&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Panakabalbaliw ti Naikapet I iti Batayan a Linteg ti Espesial nga Administratibo a Rehion ti Hong Kong iti Republika ti Tattao ti Tsina a Maipanggep ti Pamay-ay para iti Panagpili ti Mangipangulo nga Ehekutibo ti Espesial nga Administratibo a Rehion ti Hong Kong |url=http://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclawtext/images/Amendment_to_AnnexI.pdf |access-date=2013-02-17 |archive-date=2013-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724050718/http://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclawtext/images/Amendment_to_AnnexI.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724050718/http://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclawtext/images/Amendment_to_AnnexI.pdf |date=2013-07-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rioni&quot;&gt;{{Cite book |last=Rioni |first=S. G. |title=Ti Hong Kong a naipakatengngaan ti isip: Dagiti Politikal ken Ekonomiko a Banag |publisher=Nova nga Agpabpablaak |year=2002 |isbn=978-1-59033-237-5 |pages=9–10}}&lt;/ref&gt;

A kas maysa kadagiti magiyununa ti internasional a [[sentro ti pinansia]] iti lubong, ti Hong Kong ket adda iti maysa a nangruna a serbisio ti kapitalista nga ekonomia a nailasin babaen ti nababa a panagbuis ken nawaya a panagtagilako, ken ti kuarta, a [[doliar ti Hong Kong]], ket isu ti [[Pagtagilakuan ti gangganaet a pannakisinnukat#Dagiti pannakaidasig ti panagtagilako|maikawalo a kaaduan a naitagtagilako a kuarta iti lubong]].&lt;ref name=&quot;bis.org&quot;&gt;{{Cite journal |date=Disiembre 2010 |title=Triennial Central Bank Survey: Report on global foreign exchange market activity in 2010 |url=http://www.bis.org/publ/rpfxf10t.pdf |publisher=Bank for International Settlements |page=12 |work=Departamento ti Panguartaan ken Ekonomia |accessdate=15 Oktubre 2011}}&lt;/ref&gt; Ti kaawan ti pagyanan ket nataudan ti demanda para iti napuspusek a panangibangbangons, a nakaparang-ayan ti siudad iti maysa a sentro ti moderno a [[Arkitektura ti Hong Kong|arkitektura]] ken ti katayagan a siudad iti lubong.&lt;!--&lt;ref name=&quot;timeout&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;skyscraper&quot; /&gt; --&gt;Ti Hong Kong ket adda ti maysa kadagiti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP) tungngal maysa a tao|kangatuan a matgedan ti tunggal maysa a tao]] iti lubong.&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{Cite web |title=Hong Kong |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=29&amp;pr.y=18&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=532&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |publisher=[[Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan]] |accessdate=18 Abril 2012}}&lt;/ref&gt; Ti napusek a pagyanan ket nangiturongan pay ti naparang-ay unay a network ti [[Pagluganan idiay Hong Kong|pagluganan]] nga adda ti panaglugan ti publiko a gatad ti panabiahe iti sumurok iti 90&amp;nbsp;a porsiento,&lt;!--&lt;ref name=&quot;TD&quot; /&gt;--&gt; ti kangatuan iti lubong.&lt;!--&lt;ref name=&quot;pubtransport&quot; /&gt;--&gt; Ti Hong Kong ket adda dagiti [[Dagiti Sangalubongan a Panagiranggo ti Hong Kong|nadumaduma a nangato pannakairanggo iti sangalubongan]] kadagiti nadumaduma nga aspeto. Kas pagarigan, ti [[Ekonomia ti Hong Kong|kinawaya ti ekonomiana]], pinansia ken ekonomiko a pannakibinglyan, [[kasayaat ti biag]], [[Pagsurotan ti Panagipagarup ti Padaksen|panangipagarup ti padaksen]], [[Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaon]], kdpy., ket nangatoda amin a nairanggo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Competitiveness Yearbook 2006 |url=http://www.imd.ch/research/publications/wcy/upload/Overall%202006.pdf |publisher=Imd.ch |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070307173410/http://www.imd.ch/research/publications/wcy/upload/Overall+2006.pdf |archivedate=2007-03-07 |accessdate=17 Abril 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Competitiveness Report – Growth Competitiveness Index Ranking |url=http://www.weforum.org/pdf/Global_Competitiveness_Reports/Reports/gcr_2006/gcr2006_rankings.pdf |format=PDF |accessdate=17 Abril 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Business Competitiveness Index – BCI |url=http://www.weforum.org/pdf/Global_Competitiveness_Reports/Reports/gcr_2006/BCI.pdf |format=PDF |accessdate=17 Abril 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Corruption Perceptions Index |url=http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2006 |publisher=Transparency.org |accessdate=17 Abril 2011 |archive-date=2011-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416023729/http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2006 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dagiti Kasayaatan nga Eropuerto ti Lubong |url=http://www.worldairportawards.com |publisher=Worldairportawards.com |accessdate=17 Abril 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''Pagsurotan ti Kinawaya ti Ekonomia'' |url=http://www.heritage.org/index/Explore.aspx |access-date=1 Septiembre 2011 |website=Heritage Foundation |archive-date=2010-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620211336/http://heritage.org/index/Explore.aspx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620211336/http://heritage.org/index/Explore.aspx |date=2010-06-20 }}&lt;/ref&gt;Segun kadagiti karkulo manipud iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian|UN]] ken ti [[World Health Organization|WHO]], ti Hong Kong ket adda idi ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti kabayag ti panagbiag|kapautan ti panagbiagiti]] ania man a rehion iti lubong idi 2012.&lt;ref name=&quot;haaretz.com&quot;&gt;{{Cite news |date=Hulio 26, 2012 |language=en |title=WHO: Japan report finds Hong Kong women have overtaken Japanese as longest living |trans-title=WHO: Reporta ti Hapon nakakita a ti babbai ti Hong Kong ket nalabsandan dagiti Haponesa iti kapaut ti panagbiag |work=Haaretz |url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-2179286/Japanese-women-lose-world-longevity-title-Hong-Kong--Japans-government-blames-2011s-earthquake-tsunami.html |access-date=26 Hulio 2012 |url-status=dead |archive-date=2016-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322181350/http://www.dailymail.co.uk/news/article-2179286/Japanese-women-lose-world-longevity-title-Hong-Kong--Japans-government-blames-2011s-earthquake-tsunami.html }}&lt;/ref&gt; Ti Hong Kong ket adda pat ti kangatuan a natimbeng nga [[IQ]] score kadagiti 81 a pagilian iti lawlaw ti lubong.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Countries Ranked by Average IQ |trans-title=IQ ken ti Baknang ti Pagpagilian |url=https://www.statisticbrain.com/countries-with-the-highest-lowest-average-iq/ |website=Statistic Brain Research Institute |language=en |access-date=2021-07-16 |archive-date=2021-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716170611/https://www.statisticbrain.com/countries-with-the-highest-lowest-average-iq/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716170611/https://www.statisticbrain.com/countries-with-the-highest-lowest-average-iq/ |date=2021-07-16 }}&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
Ti nagan a &quot;Hong Kong&quot; ket aproksimado a ponetiko a panagibaga ti pannakabalikas iti naisasao a [[Pagsasao a Kantones|Kantones]] wenno  Hakka a nagan ti &quot;香港&quot;, a ti kaibuksilanna ket &quot;nabanglo a sangladan&quot;.&lt;ref name=&quot;etym&quot;&gt;{{Cite book |last=Room |first=Adrian |url=http://books.google.com/?id=M1JIPAN-eJ4C&amp;pg=PA168&amp;lpg=PA168&amp;dq=hong+kong+etymology+fragrant+harbor |title=Placenames of the World |publisher=McFarland &amp; Company |year=2005 |isbn=0-7864-2248-3 |page=168 |language=en |trans-title=Dagiti Nagan ti Lugar iti Lubong}}&lt;/ref&gt; Sakbay ti 1842, ti nagan ket nangibagbaga ti bassit a waig – nga itan ket ti [[Pagsangladan ti Aberdeen]] wenno 香港仔 ''hoeng&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; gong&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; zai&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' &quot;Bassit a Hong Kong&quot; – ti baetan ti [[Ap Lei Chau|Isla ti Aberdeen]] ken ti abagatan a bangir ti [[Isla ti Hong Kong ]], nga isu daytoy idi ti maysa kadagiti immuna puntos a nagsasarakan dagiti marino ti Britaniko ken dagiti lokal a mangngalap.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bishop |first=Kevin |url=http://books.google.com/?id=1c0UyPNF_I0C&amp;pg=PT216&amp;lpg=PT216&amp;dq=%22Heung+Gong+Tsai%22 |title=China's Imperial Way |last2=Roberts |first2=Annabel |date=1997 |publisher=China Books and Periodicals |isbn=962-217-511-2 |page=218 |language=en |trans-title=Imperial a Waya ti Tsina}}&lt;/ref&gt;

Ti repernsia iti nabanglo ket mabalin a mangibagbaga kadagiti danum ti pagsangladan a napasam-it babaen ti ipapan ti nasadiwan a danum manipud iti [[Karayan Perlas (Tsina)|Karayan Perlas]], wenno manipud kadagiti paktoria ti insiensio a nangilinia ti aplaya ti amianan iti Kowloon, a naipenpen iti lawlaw ti Pagsangladan ti Aberdeen Harbour a mailuluas sakbay ti panagrang-ay ti [[Pagsangladan ti Victoria ]].&lt;ref name=etym /&gt; Idi 1842, napirmaan ti [[Tulagan ti Nanking]], ken ti nagan a Hong Kong ket isu idi nga immuna  a nairehistro kadagiti opisial a dokumento a pakabuklan ti intero  nga isla.&lt;ref name=&quot;fairbank&quot;&gt;{{Cite book |last=Fairbank |first=John King |title=Trade and Diplomacy on the China Coast: The Opening of the Treaty Ports, 1842–1854 |url=https://archive.org/details/tradediplomacyon0000john |date=1953 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-8047-0648-3 |edition=Maika-2 |pages=[https://archive.org/details/tradediplomacyon0000john/page/123 123]–128 |language=en |trans-title=Panagtagilako ken Diplomasia idiay Aplaya ti Tsinat: Ti Pannakalukat dagiti Puerto ti Tulagan, 1842–1854}}&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==

=== Sakbay ti kolonia ===

Dagiti [[Arkeolohia ti Tsina|arkeolohiko]] a panagad-adal ket mangsuporta ti kaadda ti tao idiay lugar ti [[Chek Lap Kok]] manipud idi 35,000 aginggana idi 39,000 a tawtawen, ken idiay [[Sai Kung Peninsula]] manipud idi 6,000 a tawtawen.&lt;ref name=&quot;HKAS1&quot;&gt;{{Cite web |date=Enero 2006 |title=The Trial Excavation at the Archaeological Site of Wong Tei Tung, Sham Chung, Hong Kong SAR |url=http://www.hkarch.org/en_news.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227012021/http://www.hkarch.org/en_news.html |archive-date=2010-12-27 |access-date=21 Agosto 2010 |website=hkarch.org |language=en |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227012021/http://www.hkarch.org/en_news.html |date=2010-12-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Qin |first=Hui 秦暉 |last2=Li |first2=Gangtu 李鋼圖 |last3=Zhang |first3=Weiqing 張偉清 |date=17 Pebrero 2006 |title=Gǎng xiàn jiù shíqì zhìzào chǎng lǐngnán huò wèi wǒ fāyuán dì |script-title=zh:港現舊石器制造場 嶺南或為我發源地 |language=zh |trans-title=Nagparang ti Paleolitiko a Sitio idiay Hong Kong, ni Lingnan ket Mabalin a Nadutalanna ti naikaispangayantayo |work=Rénmín wǎng |agency=Xīnhuáshè |url=http://scitech.people.com.cn/BIG5/53757/4115149.html |access-date=21 Agosto 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716135538/http://scitech.people.com.cn/BIG5/53757/4115149.html |archive-date=2011-07-16 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716135538/http://scitech.people.com.cn/BIG5/53757/4115149.html |date=2011-07-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Tang |first=Chung |date=2005 |title=Kǎogǔ yǔ xiānggǎng xúngēn |script-title=zh:考古與香港尋根 |trans-title=Timmulong Nangbiruk dagiti Arkeologo dagiti Tinaudan ti Hong Kong |url=http://www.cuhk.edu.hk/ics/ccaa/linkfile/cuhk_uc.pdf |magazine=New Asia Monthly |language=zh |volume=32 |issue=6 |pages=6–8 |access-date=21 Agosto 2010 |archive-date=2009-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228223337/http://www.cuhk.edu.hk/ics/ccaa/linkfile/cuhk_uc.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti [[Wong Tei Tung]] ken ti [[Three Fathoms Cove]] ket dagiti dua a kasapaana sitio panagtagtagitao ti tao iti [[Paleolitiko] apaset ti panawen. Daytoy ket namatmatian a ti Three Fathom Cove ket karayan a ginget a karayan a pagtaengan ken ti Wong Tei Tung ket lugar a pagpataudan ti litiko. Dagiti nakalkali a  [[Neolitiko]] nga artipakto ket mangisingsingasing kadagiti kultural a paggigiddiatan manipud iti [[kultura ti Longshan culture]] idiay amianan a Tsina ken ti pagtaengan babaen ti [[tattao a Che]] sakbay ti migrasion dagiti [[Baiyue]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Li |first=Hui 李辉 |date=2002 |title=Bǎi yuè yíchuán jiégòu de yīyuán èrfēn jīxiàng |script-title=zh:百越遗传结构的一元二分迹象 |trans-title=Ti Henetiko nga Estruktura ti Baiyue a Nabingay iti Gudua |url=http://comonca.org.cn/LH/Doc/A07.pdf |journal=Guǎngxī mínzú yánjiū |language=zh |volume=70 |issue=4 |pages=26–31 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501111035/http://comonca.org.cn/LH/Doc/A07.pdf |archive-date=2011-05-01 |access-date=21 Agosto 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HKAS2&quot;&gt;{{Cite web |title=2005 Field Archaeology on Sham Chung Site |trans-title=2005 a Pagobraan nga Arkeolohia idiay Sitio ti Sham Chung |url=http://www.hkarch.org/en_news.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227012021/http://www.hkarch.org/en_news.html |archive-date=2010-12-27 |access-date=21 Agosto 2010 |website=hkarch.org |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227012021/http://www.hkarch.org/en_news.html |date=2010-12-27 }}&lt;/ref&gt; Dagiti walo a [[petroglipo]] ket naduktalan kadagiti naipalikmut nga isla, a manipud pay laeng idi [[Shang a Dianstia]] idiay Tsina.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Declared Monuments in Hong Kong - New Territories |trans-title=Dagiti Nairangarang a Monumento idiay Hong Kong – Dagiti Baro Teritorio |url=http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/en/monuments_16.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205062452/http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/en/monuments_16.php |archive-date=2010-12-05 |access-date=21 Agosto 2010 |website=Antiquities and Monuments Office, Leisure and Cultural Services Department |language=en }}&lt;/ref&gt;

Idi 214 BC, ni [[Qin Shi Huang]], ti immuna nga emperador ti Tsina ket [[Kampania ni Qin kadagiti tribu ti Yue|pinarukmana dagiti tribu ti Baiyue]] idiay [[Jiaozhi]] (moderno a rehion ti [[Liangguang]]) ken imunana nga intiponna ti teritorio iti imperial a Tsina. T moderno a Hong Kong ket mabirukan idiay Nanhai a [[Komanderia (Tsina)|komanderia]] (moderno a [[Distrito ti Nanhai]]) ken idiay asideg ti taga-ugma a kapitolio a siudad ti [[Panyu]].&lt;ref name=&quot;Han28&quot;&gt;{{Cite book |last=Ban Biao |url=http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7028%E4%B8%8B |title=Book of Han |last2=Ban Gu |last3=Ban Zhao |volume=28 |language=zh |trans-title=Treatado iti Heograpia |chapter=地理志 |author-link=Ban Biao |author-link2=Ban Gu |author-link3=Ban Zhao |access-date=26 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Peng |first=Quanmin 彭全民 |date=2001 |title=Cóng kǎogǔ cáiliào kàn hàndài shēn gǎng shèhuì |script-title=zh:从考古材料看汉代深港社会 |trans-title=Arkeolohiko a Material Manipud iti Shenzhen-Hong Kong a Kagimongan ti Han |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Periodical_nfww200102008.aspx |journal=Nánfāng wénwù |language=zh |access-date=26 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt; Ti lugar ket naipagkaykaysa babaen ti pagarian ti [[Nanyue]], a binagon babaen ni heneral Zhao Tuo idi 204 BC kalpasan ti pannakarebba ti Qin a Dianstia.&lt;ref name=&quot;KeatGinOoi&quot;&gt;{{Cite book |last=Keat |first=Gin Ooi |url=http://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA932 |title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor |date=2004 |publisher=ABC-CLIO |isbn=1-57607-770-5 |page=932 |language=en |trans-title=Abagatan a Daya nga Asia: Ti Naipakasaritaan nga Ensiklopedia}}&lt;/ref&gt; Idi [[Gubat ti Han–Nanyue|ti pagarian ket pinarukama]] babaen ni [[Emperador Wu iti Han]] idi 111 BC, ti daga ket naikeddeng iti komendaria iti Jiaozhi babaen ti Han a Dinastia. Dagiti arkeolohiko nga ebidensia ket mangipakpakita a ti populasion ket immadu ken ti nasap a panagpataud ti asin ket rimmang-ay iti daytoy a paset ti panawen. Ti [[Panteon a Museo ni Lei Cheng Uk Han|Panteon ni Lei Cheng Uk Han Tomb]] idiay [[Kowloon Peninsula]] ket namatmatian a nabangon idi las-ud ti Han a Dianstia.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archaeological Background |url=http://www.yearbook.gov.hk/2005/en/21_02.htm |access-date=27 Agosto 2010 |website=Hong Kong 2005 |publisher=Gobierno ti Hong Kong |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=nota}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin}}
* {{cite report |title=Main Results |work=2016 Population By-Census |publisher=Census and Statistics Department |year=2016 |url=https://www.bycensus2016.gov.hk/data/16bc-main-results.pdf |ref={{harvid|Population By-Census|2016}} |access-date=2022-03-04 |archive-date=2021-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310190955/https://www.bycensus2016.gov.hk/data/16bc-main-results.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210310190955/https://www.bycensus2016.gov.hk/data/16bc-main-results.pdf |date=2021-03-10 }}
* {{cite report |title=Thematic Report: Household Income Distribution in Hong Kong |work=2016 Population By-Census |publisher=Census and Statistics Department |date=Hulio 2017 |url=http://www.statistics.gov.hk/pub/B11200962016XXXXB0100.pdf |ref={{harvid|Household Income Distribution|2016}} }}
* {{Cite book |last=Endacott |first=G. B |title=An Eastern Entrepot: A Collection of Documents Illustrating the History of Hong Kong |date=1964 |publisher=Her Majesty's Stationary Office |page=293 |language=en |trans-title=Ti Akin-Day a Pagtagilakuan: Urnong dagiti Dokumento a Mangaladawan ti Pakasaritaan ti Hong Kong |asin=B0007J07G6}}
* {{Cite book |last=Fu |first=Poshek |title=The Cinema of Hong Kong: History, Arts, Identity |last2=Deser |first2=David |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77602-8 |page=346 |language=en |trans-title=Ti Sinema ti Hong Kong: Pakasaritaan, Dagiti Arte, Identidad}}
* {{Cite book |last=Hanstedt |first=Paul |url=http://books.google.com/books?id=Tj6cOGvc7ecC&amp;printsec=frontcover |title=Hong Konged: One Modern American Family's (Mis)adventures in the Gateway to China |date=2012 |publisher=Adams Media |isbn=978-1-4405-4073-8 |location=Avon, MA |language=en }}{{Natay a silpo|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Cite book |last=Lui |first=Adam Yuen-chung |title=Forts and Pirates: A History of Hong Kong |last2=Hsiao |first2=Kuo-chien |last3=Stanley |first3=Thomas |last4=Lui |first4=Cynthia Chee-nor |date=1990 |publisher=Hong Kong History Society |isbn=962-7489-01-8 |page=114 |language=en |trans-title=Dagiti Puerto ken dagiti Pirata: Ti Pakadsaritaan ti Hong Kong}}
* {{Cite book |last=Liu |first=Shuyong |title=An Outline History of Hong Kong |url=https://archive.org/details/outlinehistoryof0000lius |last2=Wang |first2=Wenjiong |last3=Chang |first3=Mingyu |date=1997 |publisher=Foreign Languages Press |isbn=978-7-119-01946-8 |page=[https://archive.org/details/outlinehistoryof0000lius/page/291 291] |language=en |trans-title=Ti Maysa a Paraigid a Pakasaritaan ti Hong Kong}}
* {{Cite book |last=Ngo |first=Tak-Wing |title=Hong Kong's History: State and Society Under Colonial Rule |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-20868-0 |page=205 |language=en |trans-title=Pakasaritaan ti Hong Kong: Estado ken Kagimongan babaen ti Kolonial a Turay}}
* {{Cite book |last=Tsang |first=Steve |title=Government and Politics: A Documentary History of Hong Kong |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000unse_j7u9 |date=1995 |publisher=Hong Kong University Press |isbn=962-209-392-2 |page=312 |language=en |trans-title=Gobierno ken Politika: Ti Dokumentario ti Hong Kong}}
* {{Cite book |last=Tsang |first=Steve |title=A Modern History of Hong Kong |date=2007 |publisher=I. B. Tauris |isbn=978-1-84511-419-0 |language=en |trans-title=Ti Moderno a Pakasaritaan ti Hong Kong}}
* {{Cite book |last=Welsh |first=Frank |title=A Borrowed Place: The History of Hong Kong |url=https://archive.org/details/borrowedplacehi00wels |date=1993 |publisher=Kodansha International |isbn=978-1-56836-002-7 |page=624 |language=en |trans-title=Ti Binulod a Lugar: Ti Pakasaritaan ti Hong Kong}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{commons-nailinia}}
*{{wikivoyage-inline}}
* {{Wikiatlas|Hong Kong}}
* [http://www.britannica.com/nations/Hong-Kong Hong Kong]
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/hongkong.htm HongKong]
* {{CIA World Factbook link|hk|Hong Kong}}
* {{dmoz|Regional/Asia/Hong_Kong}}
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong]
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Panangipalnaad ti Kangrunaan a Panagrang-ay para iti Hong Kong]
; Gobierno
* [http://www.discoverhongkong.com/eng/index.jsp Duktalan ti Hong Kong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120802235659/http://www.discoverhongkong.com/eng/index.jsp |date=2012-08-02 }}

{{Dagiti kaaduan ti populasion a siudad iti Republika ti Tattao ti Tsina}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Hong Kong| ]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1997]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Insik]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]]
[[Kategoria:Dagiti nawaya a siudad]]
[[Kategoria:Dagiti puerto a siudad ken ili idiay Tsina]]
[[Kategoria:Baybay Abagatan Tsina]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>r8s1yh3lsh3i8n4ygrduc2xnakn3n7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bolivia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3269</id>
    <revision>
      <id>406517</id>
      <parentid>404713</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14935" sha1="eq48qycjx101igmottcbdss0a5rettf" xml:space="preserve">{{coord|-16.712|-64.666|format=dms|region:BO|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = Plurinasional nga Estado ti Bolivia
| common_name       = Bolivia
| native_name            = {{unbulleted list|item_style=font-size:88%;
 |{{patubo a nagan|es|Estado Plurinacional de Bolivia}}
 |{{patubo a nagan|gn|Volívia}}
 |{{patubo a nagan|qu|Buliwya Mamallaqta}}
 |{{patubo a nagan|ay|Wuliwya Suyu}}
}}
| image_flag        = Flag of Bolivia (state).svg
| image_coat        = Coat of arms of Bolivia.svg
| national_motto    = {{patubo nga insasao|es|La Unión es la Fuerza|italics=off|nolink=yes}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;Pigsa ti Panagkaykaysa&quot;}}{{lower|0.2em|&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.bcb.gov.bo/sitio/monedas/ligera/monedas/m10c.html | title=Moneda de 10 Centavos | language=Espaniol | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070428004356/http://www.bcb.gov.bo/sitio/monedas/ligera/monedas/m10c.html | archivedate=28 Abril 2007 | publisher=Central Bank of Bolivia | accessdate=28 Enero 2014}}&lt;/ref&gt;}}
| national_anthem   = {{patubo a nagan|es|[[National Anthem of Bolivia|Himno Nacional de Bolivia]]|nolink=yes}}&lt;br /&gt;[[Papeles:Himno Nacional de Bolivia instrumental.ogg|center]]
| image_map         = Bolivia (orthographic projection).svg
| map_width         = 220px
| alt_map =
| image_map2        = 
| alt_map2 = 
| map_caption2 =
| capital           = [[Sucre]], [[La Paz]] &lt;!--Do not change this without broad consensus--&gt;{{ref label|1|1}}
| largest_city      = {{nowrap|[[Santa Cruz de la Sierra]]}}&lt;br /&gt;{{small|{{coord|17|48|S|63|10|W}}}}
| languages_type    = Dagiti opisial a pagsasao&lt;ref name=&quot;languages&quot;&gt;[http://bolivia.justia.com/nacionales/nueva-constitucion-politica-del-estado/primera-parte/titulo-i/capitulo-primero/ Political Constitution of the State – Article 5]&lt;/ref&gt;
| languages         = {{marebba a listaan
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = [[Dagiti pagsasao ti Bolivia|37 a pagsasao]]
  |liststyle = border-top:1px solid #aaa; |[[Pagsasao nga Araona|Araona]] | [[Pagsasao nga Aimara|Aimara]] | [[Pagsasao nga Ayoreo|Ayoreo]] | [[Pagsasao a Baure|Baure]] | [[Pagsasao a Canichana|Canichana]] | [[Pagsasao a Cavineña|Cavineña]] | [[Pagsasao a Cayuvava|Cayuvava]] | [[Pagsasao a Chácobo|Chácobo]] | [[Pagsasao a Chimán|Chimane]] | [[Pagsasao a Chiquitano|Chiquitano]] | [[Pagsasao nga Akindaya a Boloviano a Guaraní|Akindaya a Boliviano a Guaraní]] | [[Pagsasao nga Ese Ejja|Ese Ejja]] | [[Pagsasao a Guaraní|Guaraní]] | [[Pagsasao a Guarayu|Guarayu]] | [[Pagsasao nga Ignaciano|Ignaciano]] | [[Pagsasao nga Itenee|Itene]] | [[Pagsasao nga Itonama|Itonama]] | [[Pagsasao a Kallawaya|Kallawaya]] | [[Pagsasao a Leco|Leco]] | [[Pagsasao a Mosetén|Mosetén]] | [[Pagsasao a Movima|Movima]] | [[Pagsasao a Pakawara|Pakawara]] | [[Pagsasao a Pauserna|Pauserna]] | [[Pagsasao a Piro|Piro]] | [[Pagsasao a Puquina|Puquina]] | [[Pagsasao a Quechua|Quechua]] | [[Pagsasao a Reyesano|Reyesano]] | [[Pagsasao a Sirionó|Sirionó]] | [[Espaniol a Bolivianoh|Espaniol]] | [[Pagsasao a Tacana|Tacana]] | [[Pagsasao a Toromono|Toromono]] | [[Pagsasao a Trinitario|Trinitario]] | [[Uru-Chipaya]] | [[Wichí Lhamtés Nocten]] | [[Pagsasao a Yaminawa|Yaminawa]] | [[Pagsasao a Yuki (Bolivia)|Yuki]] | [[Pagsasao a Yuracaré|Yuracaré]]
 }}
| ethnic_groups = {{unbulleted list
 |68% [[Mestiso]]
 |20% [[Dagiti indihenio a Boliviano|Indihenio]]
 |5% [[Dagiti puraw a Boliviano|Puraw]]
 |2% [[Cholo]]
 |1% Nangisit
 |1% Dadduma
 |3% Di nakeddeng
}}
| ethnic_groups_year       = 2009&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{Cite web | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html | title=South America :: Bolivia | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=25 Marso 2017 | archive-date=2018-12-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181211183042/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| demonym                  = Boliviano
| government_type          = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a [[batay-linteg a republika]]
| leader_title1            = [[Presidente ti Bolivia|Presidente]]
| leader_name1             = [[Rodrigo Paz Pereira]]
| leader_title2            = [[Bise Presidente ti Bolivia|Bise Presidente]]
| leader_name2             = [[Edmand Lara]]
| legislature              = [[Plurinasional a Lehislatibo nga Asemblia]]
| upper_house              = Senado
| lower_house              = Kamara dagiti Deputado
| sovereignty_type         = Wayawaya
| sovereignty_note         = manipud iti [[Espania]]
| established_event1       = Nairangarang
| established_date1        = 6 Agosto 1825
| established_event2       = Nabigbigan
| established_date2        = 21 Hulio 1847
| established_event3       = Agdama a batay-linteg
| established_date3        = 7 Pebrero 2009
| area_km2                 = 1,098,581
| area_footnote            =
| area_rank                = Maika-27 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi               = 424,163
| percent_water            = 1.29
| population_estimate = 11,410,651&lt;ref&gt;[http://www.ine.gob.bo/indice/visualizador.aspx?ah=PC20411.HTM]. Instituto Nacional de Estadística de Bolivia.&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2015
| population_estimate_rank = Maika-83
| population_density_km2 = 10.4
| population_density_sq_mi = 26.9
| population_density_rank = Maika-221
|FR_total_population_estimate_year = 11 242 821 (2016) http://countrymeters.info/en/Bolivia
| GDP_PPP                  = $83.608-bilion&lt;ref name=imf&gt;{{Cite web | url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&amp;pr.y=12&amp;sy=2017&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=218&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=| title=Report for Selected Countries and Subjects | publisher=[[International Monetary Fund]] }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year             = 2017
| GDP_PPP_rank             = Maika-91
| GDP_PPP_per_capita       = $7,552&lt;ref name=imf /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank  = Maika-119
| GDP_nominal              = $39.267-bilion&lt;ref name=imf /&gt;
| GDP_nominal_year         = 2017
| GDP_nominal_rank         = Maika-96
| GDP_nominal_per_capita   = $3,546&lt;ref name=imf /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-119
| Gini          = 48.4 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year     = 2014
| Gini_change   = increase
| Gini_ref      = &lt;ref name=WB1&gt;{{cite web |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BO |title= Gini index |publisher=[[World Bank]] |accessdate= 9 Nobiembre 2016}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank     = 
| HDI           = 0.674&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year      = 2015&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change    = steady &lt;!--increase/decrease/steady/--&gt;
| HDI_ref       = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=23 Marso 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank      = Maika-118
| currency      = [[Boliviano a boliviano|Boliviano]]
| currency_code = BOB
| time_zone     = [[UTC−4:00|BOT]]
| utc_offset    = −4
| drives_on     = kanawan
| calling_code  = [[+591]]
| iso3166code   =
| cctld         = [[.bo]]
| footnote_a    = {{note|1}} Bayat a ti [[Sucre]] ket ti batay-linteg a kapitolio, ti [[La Paz]] ket isu ti tugaw ti gobierno, kas kameng ti UCCI, a kas ti de facto a kapitolio. Kitaen ti [[Bolivia#Kapitolio|dita baba]].
}}

Ti '''Bolivia''' ({{IPA-es|boˈliβja|lang}}; {{lang-gn|Mborivia}} {{IPA-gn|ᵐboˈɾiʋja|}}; {{lang-qu|Buliwya}} {{IPA-qu|bʊlɪwja|}}; {{lang-ay|Wuliwya}} {{IPA-all|wʊlɪwja|}}), oipisial nga ammo a kas ti '''Plurinasional nga Estado ti Bolivia''' ({{lang-es|Estado Plurinacional de Bolivia}}),&lt;!--{{IPA-es|esˈtaðo pluɾinasjoˈnal de βoˈliβja|local}}--&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/countries/bol/en/ |title=Bolivia (Plurinational State of) |publisher=Who.int |date=11 Mayo 2010 |accessdate=30 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Bolivia%20(Plurinational%20State%20of) |title=Bolivia (Plurinational State of) |publisher=UNdata |accessdate=30 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt; ket ti [[napalikmutan iti daga a pagilian]] a mabirukan idiay akinlaud-tengnga ti [[Abagatan nga Amerika]]. Daytoy ket bineddengan iti amianan ken daya babaen ti [[Brasil]], iti abagatan a daya babaen ti [[Paraguay]], iti abagatan babaen ti [[Arhentina]], iti abagatan a laud babaen ti [[Chile]], ken iti amianan a laud babaen ti [[Peru]]. Maysa a pagkatlo iti pagilian ket kabambanatayan ti [[Andes]].

Ti kadakkelan a siudad ken ti kangrunaan a sentro ti ekonomia ken pinansia ket ti [[Santa Cruz de la Sierra]] a mabirukan idiay [[Llanos Orientales]] iti kaaduan a nadalumpinas a rehion iti Daya ti Bolivia. Ti Bolivia ket maysa kadagiti dua a napalikmutan iti daga pagilian (ti sabali ket ti [[Paraguay]]) a mabirukan iti ruar ti [[Apro-Eurasia]]. Ti Bolivia ket heograpiko a ti kadakkelan a [[napalikmutan iti daga a pagilian]] iti [[Kaamerikaan]], ngem agtultuloy a relatibo a bassit a pagilian kadagiti termino ti ekonomia ken militar.&lt;ref&gt;Schenoni, Luis (2017) &quot;Subsystemic Unipolarities?&quot; in Strategic Analysis, 41(1): 74–86 [https://www.academia.edu/30528886/_Subsystemic_Unipolarities_Power_Distribution_and_State_Behaviour_in_South_America_and_Southern_Africa_in_Strategic_Analysis_41_1_74-86]&lt;/ref&gt;

Sakbay ti kolonisasion ti Espaniol, ti rehion ti Andes ket parte idi ti [[Imperio nga Inca]], bayat a ti akin-amianan ken akindaya a tanap ket tinagtagitao idi babaen dagiti nawaya a  tribu. Dagiti Espaniol a ''[[kongkistador]]'' a simmangpet manipud idiay [[Cuzco]] ken [[Asunción]] ket tinengngelda ti rehion idi maika-16 a siglo. Idi las-ud ti [[Imperionga Espaniol|panawen ti kolonia ti Espaniol]] inadminstro idi ti Bolivia babaen ti [[Naarian nga Audiencia ti Charcas]]. Binangon ti Espania ti imperiona iti plata a naiyaon manipud kadagiti mina ti Bolivia.

Kalpasan iti immuna a panangawag iti wayawaya idi 1809, 16 a tawtawen iti gubat ti simmaruno sakbay anabangon ti republika, a nanaganan ken ni [[Simón Bolívar]], idi 6 Agosto 1825. Manipud iti pannakawayana, ti Bolivia ket nagsagsagaba kadagiti nariri a paset ti panawen ti politika ken ekonomia, a mairaman ti pannakapukaw kadagiti kaarrubayan a teritorio kadagiti kaarrubana, a kas ti [[Acre (estado)|Acre]] ken dagiti parte ti [[Gran Chaco]]. Daytoy ket napalikmutanen ti daga manipud idi inkapet ti Chile ti terotiona iti aplaya iti [[Taaw Pasipiko|Pasipiko]] kalpasan ti [[Gubat ti Pasipiko]] (1879–84), ngem dagiti pannakaitunos kadagiti kaarubana pagilian ket naikkan iti saan a dagus a panagserrek kadagiti taaw ti Pasipiko ken [[Taaw Atlantiko|Atlantiko]].

Ti populasion ti pagian ket nakarkulo iti 11&amp;nbsp;a riwriw, daytoy ket [[multietniko]], a mairaman dagiti [[Dagiti Amerindiano|Amerindiano]], [[Mestiso]], [[Europeano]], [[Tattao nga Asiano|Asiano]] ken [[Aprikano]]. Ti [[Segregasion iti puli]] ken [[Segregasion iti sosial|sosial]] a napataud manipud iti kolonisasion ti Espaniol ket nagtultuloy iti moderno  apanawen. Ti [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]] ket ti opsial ken ti kaaduan a naisasao a pagsasao, ngem adda met dagiti 36 nga [[Dagiti pagsasao ti Bolivia|indihenio a pagsasao]] nga addaan pay iti kasasaad nga opisial, a ti kaaduan a naisasao kadagitoy ket ti pagsasao a [[Dagiti dialekto a Guarani|Guarani]], [[Pagsasao nga Aimara|Aimara]] ken ti [[Sasao a Quechuan|Quechua]].

Ti moderno a Bolivia ket [[Batay-linteg ti Bolivia|batay-linteg]] nga [[unitario nga estado]], a nabingbingay kadagiti [[Dagiti departamento ti Bolivia|siam a departamento]]. Agdumaduma ti heograpiana manipud kadagiti pantok ti [[Andes]] iti laud, aginggana kadagiti akindaya a tanap, a mabirukan iti kaunegan ti [[Labneng Amasona]]. Daytoy ket [[agrangrang-ay a pagilian]], nga addaan iti agpakatengnga a pannakairanggo iti [[Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan]] ken iti agpang ti kinapanglaw iti 53 a porsiento.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eldeber.com.bo/2011/2011-11-30/vernotaahora.php?id=111129221401 |title=Bolivia baja sus índices de pobreza en 8 años |publisher=El Deber |date=30 Nobiembre 2011 |accessdate=30 Nobiembre 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111205032039/http://www.eldeber.com.bo/2011/2011-11-30/vernotaahora.php?id=111129221401 |archivedate=5 Disiembre 2011 |df=dmy }}&lt;/ref&gt; Dagiti nangruna nga aktibidadna iti ekonomia ket mairaman ti [[agrikultura]], panagtarikayo, panagkalap, panagmina, ken panagpataud kadagiti tagilako iti abel, kawes, dagiti napapino a metal, ken panagpapino iti lana. Ti Bolivia ket nabaknang kadagiti mineral a napangpangruna iti [[lata]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|30em}}

== Bibliograpia ==
* {{Cite web | author=Constitute Assembly of Bolivia | year=2007 | url=http://www.presidencia.gob.bo/asamblea/nueva_cpe_aprobada_en_grande_en_detalle_y_en_revision.pdf | title=Nueva Constitucion Politica del Estatdo | language=Espaniol| archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303221158/http://www.presidencia.gob.bo/asamblea/nueva_cpe_aprobada_en_grande_en_detalle_y_en_revision.pdf | archivedate=3 Marso 2009 | publisher=Gobierno ti Bolivia | format=PDF | accessdate=28 Enero 2014}}
* {{Cite book | last=Fagan | first=Brian | year=2001 | title=The Seventy Great Mysteries of the Ancient World: Unlocking the Secrets of Past Civilizations | url=https://archive.org/details/seventygreatmyst01faga | publisher=Thames &amp; Hudson | isbn=978-0-500-51050-6 }}
* {{Cite book | last=Kolata | first=Alan | year=1993 | title=The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization | url=https://archive.org/details/tiwanakuportrait00unse | publisher=Wiley | isbn=978-1-55786-183-2 }}
* {{Cite book | last=Kolata | first=Alan | year=1996 | title=Valley of the Spirits: A Journey into the Lost Realm of the Aymara | url=https://archive.org/details/valleyofspiritsj0000kola | publisher=Wiley | isbn=978-0-471-57507-8 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline}}
* {{CIA World Factbook link|bl|Bolivia}}
* {{dmoz|Regional/South_America/Bolivia}}
* {{Wikiatlas|Bolivia}}
* {{OSM relation|252645}}

{{Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Bolivia| ]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti Komunidad ti Andes]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Espania]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan nga Amerika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1825]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]</text>
      <sha1>eq48qycjx101igmottcbdss0a5rettf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leona Florentino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3321</id>
    <revision>
      <id>406473</id>
      <parentid>405298</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4461" sha1="o00jzbwljefm2x5e5tx7t8hm2u7uy39" xml:space="preserve">{{Infobox mannurat
| name           = Leona Florentino
| image          = Leona Florentino.jpg
| alt            = Ti maysa nga estatua ti agtugtugaw a babai
| caption        = Ti nabuybuya iti rabii nga estatua ni Leona Florentino iti Calle Crisologo.
| pseudonym      = 
| birth_name     = Leona Josefa Florentina&lt;ref name=&quot;baptism&quot;&gt;{{cite web |url=https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99ZK-RH4P |title=Film # 007487537 Image Film # 007487537; ark:/61903/3:1:3QS7-99ZK-RH4P — FamilySearch.org |accessdate=27 Septiembre 2016}}&lt;/ref&gt;
| birth_date     = {{Petsa ti pannakaipasngay|1849|4|19|df=y}}
| birth_place    = [[Vigan]], [[Ilocos Sur]], [[Kapitania Heneral ti Filipinas]]
| death_date     = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1884|10|4|1849|4|19|df=y}}
| death_place    = [[Vigan]], [[Ilocos Sur]], [[Kapitania Heneral ti Filipinas]]
| occupation     = Nobelista, mannurat iti politika ken agiwarwarnak
| language       = Espaniol, Ilokano
| nationality    = Filipino
| ethnicity      =
| spouse        = Elias de los Reyes (1863–1884, aginggana idi pimmusay ni Florentino)
| children      = 5, mairaman ni [[Isabelo de los Reyes]]
}}

Ni '''Leona Florentino''' (nayanak '''Leona Josefa Florentina''', 19 Abril 1849 – 4 Oktubre 1884) ket maysa idi a nawaya a Filipino kadagiti pagsasao nga Espaniol ken Ilokano.  Naikeddeng isuna a kas &quot;ina ti literatura ti babbai iti Filipinas&quot; ken ti &quot;silpo manipud iti naisasao ken literario a tradision&quot;.

Naiyanak iti nabaknang ken nalatak a pamilia idiay Vigan, Ilocos, ni Florentino ket nangrugi a nagsurat kadagiti umuna a bersikulona iti Ilokano iti nasapa nga edad. Nupay kasano ti kinasayaat ti tina, saan a napalubosan a makaawat iti uniberso gapu iti maysa nga isu ket maysa a babai. Imbes ketdi ni Florentino ket insuro ti inana, ken idi agangay babaen kadagiti nadumaduma a libre a mannursuro. Isu ket insuro ti nabaybay-an nga Espaniol babaen ti maysa nga edukado nga Ilokano a padi ken inawisna a mangpadur-as ti timek na.

Idi agtawen iti 14, inkallaysa ni Florentino ni Elias de los Reyes, maysa a politiko. Lima ti annak ti agassawa. Nagbalin a Filipino a mannurat, aktibista, ken senador ti balasangda a ni Isabelo de los Reyes. Gapu iti kina-feminista dagiti sinuratna, liniklikan ni Florentino ti asawa ken annakna; isu ket naidestiero, a sadiay nagnaed nga agmaymaysa ken naisina iti pamiliana. Isu ket natay iti edad na.

== Dagiti obra ==
Ti maipapan iti liriko a daniwna iti Espaniol, ken naipangpangruna iti Ilokano, ket nakagun-od iti pannakadillaw kadagiti nadumaduma a forum idiay [[Espania]], [[Paris]] ken [[St. Louis, Missouri]]. Dagiti literario a kontribusionna – a naipangpangruna dagiti 22 a napreserba a daniw – nabigbigan isuna idi nairaman iti ''Encyclopedia Internationale des Oeuvres des Femmes'' (Sangalubongan nga Ensiklopedia dagiti Obra ti Babbai) idi 1889.  Naipampamattian nga isuna ti immuna a Filipina a nakaawat iti datoy a sangalubongan a dayaw, ti maysa a panagraem a napasamak kalpasan ti ipupusayna idi ubing pay laeng.&lt;ref name=&quot;Firefly&quot;&gt;[http://www.filippiinit-seura.fi/firefly.html The History of Filipino Women's Writings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720180836/http://www.filippiinit-seura.fi/firefly.html |date=2011-07-20 }}, an article from Firefly – Filipino Short Stories (Tulikärpänen – filippiiniläisiä novelleja), 2001 / 2007&lt;/ref&gt; Naipabpabuya dagiti obrana iti Exposition Filipina iti Madrid idi 1887 ken iti Exposition Internationale iti Paris idi 1889.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of Modern Asia|url=https://archive.org/details/isbn_9780684312460|last=Carbo|first=Nick|publisher=Charles Scribner's Sons|year=2002|isbn=|editor-last=Christensen|editor-first=Karen|location=|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780684312460/page/537 537]-539|chapter=Poetry—Philippines|editor-last2=Levinson|editor-first2=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/164990238|title=Dictionary of women worldwide : 25 000 women through the ages|last=Commire, Anne.|date=2007|publisher=Thomson/Gale|isbn=0-7876-7677-2|oclc=164990238}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Florentino, Leona}}
[[Kategoria:1849 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1884 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti peminista manipud iti Filipinas]]
[[Kategoria:Tattao nga Ilokano]]
[[Kategoria:Dagiti mannurat iti pagsasao nga Ilokano]]
[[Kategoria:Dagiti mannurat manipud iti Filipinas]]</text>
      <sha1>o00jzbwljefm2x5e5tx7t8hm2u7uy39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kristianidad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3443</id>
    <revision>
      <id>406553</id>
      <parentid>403341</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 9 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44673" sha1="m6d143gww4h4jfgh2hf7lwa8rmns6wc" xml:space="preserve">{{kristianidad}}
Ti '''Kristianidad''' (manipud iti {{lang-grc|Χριστιανός|Christianos}}&lt;ref&gt;Χριστιανός &quot;Kristianos&quot; ket maysa a termino a naipayammo {{bibleref2|Acts|26:28}} ti panangilawlawag kadagiti sumursurot kadagiti sursuro ni Hesukristo&lt;/ref&gt;) ket maysa a [[monoteismo|namatmati ti maysa a dios]] ken [[Dagiti Abraham a relihion|Abraham]] a [[relihion]]&lt;ref name=&quot;Monotheism&quot;&gt;Ti kasaaad ti Kristianidad a kas maysa a namatmati ti maysa a dios ket napaneknekan iti, kendagiti nadumaduma pay a nagtaudan, ti ''[[Katoliko nga Ensiklopedia]]'' (artikulo &quot;[http://www.newadvent.org/cathen/10499a.htm Monotheism]&quot;); [[William F. Albright]], ''Manipud iti Bato a Panawen iti Kristianidad''; [[H. Richard Niebuhr]]; About.com, [http://ancienthistory.about.com/od/monotheisticreligions/ ''Rekusos dagiti Monoteismo a Relihion''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060521180942/http://ancienthistory.about.com/od/monotheisticreligions/|date=2006-05-21}}; Kirsch, ''Dios a sumupiat kadagiti Dios''; Woodhead, ''Maysa a Pangyuna ti Kristianidad''; [[Ensiklopedia ti Columbia|Ti Elektroniko nga Ensiklopedia ti Columbia]] [http://www.infoplease.com/ce6/society/A0833762.html ''Monoteismo'']; Ti Baro a Diksionario iti [[Kultural a Pannakaammo ti panagbasa ken panagsurat]], [https://web.archive.org/web/20071212011435/http://www.bartleby.com/59/5/monotheism.html ''monoteismo'']; Baro a Diksionario iti Teolohia, [http://www.ntwrightpage.com/Wright_NDCT_Paul.htm ''Paul''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180704060440/http://www.newadvent.org/cathen/10499a.htm|date=2018-07-04}}, pp. 496–99; Meconi. &quot;Pagano a Monoteismo iti Naladaw a Taga-ugma&quot;. p. 111f.&lt;/ref&gt; a naibatay iti biag panursuro ni [[Hesus]] a kas ti nairepresenta dagiti [[kanonikal nga ebanghelio]] ken dagiti dadduma pay a sinursuratan ti [[Baro a Tulag a pannakaimatangan ti biag ni Hesus|Baro a Tulag]].&lt;ref&gt;[[BBC]], [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/ ''BBC—Relihion ken dagiti Etiko 566, Kristianidad'']&lt;/ref&gt; Ti panursurot ti pammati a Kristiano ket ammo a kas dagiti [[Kristiano]].&lt;ref name=&quot;name&quot;&gt;The term &quot;Kristiano&quot; ([[Pagsasao a Griego|Griego]] {{lang|grc|Χριστιανός}}) ket immuna nga inusar para iti pannakareperensia kadagiti [[Disipulo (Kristianidad)|disipulo]] ni Hesus idiay siudad iti [[Antioch]]{{bibleref2c|Acts|11:26}} idi agarup a 44&amp;nbsp;AD, a kayatna a sawen ket &quot;dagiti sumursurot kenni Kristo&quot;. Ti nagan ket inted babaen dagitisaan a Hudio nga agtaeng idiay  Antioch, baka ngata daytoy ket para iti panagsuron, kadagiti disipulo ni Hesus. Iti Baro a Tulag dagiti nagan babaen a pinagtawtawagan kaniada ket &quot;kakabsat&quot;, &quot;ti mammmati&quot;, &quot;napili&quot;, &quot;dagiti santo&quot;, &quot;namatmati&quot;. Ti kasapaan a nairehistro a panagusar ti termino a &quot;Kristianidad&quot; (Griego {{lang|grc|Χριστιανισμός}}) ket babaen ni [[Ignasio iti Antioch]], idi agarup a 100&amp;nbsp;AD. Kitaen ti Elwell/Comfort. ''Tyndale Diksionariuo ti Biblia'', pp. 266, 828&lt;/ref&gt;

Dagiti Kristiano ket sapasap a namatmati kenni Hesus ket isu ti [[Dios Anak]], ti [[Inkarnasion (Kristianidad)|Dios a nagbalin a tao]] ken ti [[Pannakisalakan (Kristianidad)|mangisalakan ti nagtagitaoan]]. Gapu iti daytoy, dagiti Kristiano ket sapasapa a mangikungkuna kenni Hesus a ka ni Kristo wenno [[Mesias]].&lt;ref name=&quot;Briggs&quot;&gt;Briggs, Charles A. ''Ti kammasapulan a Kristiano a pammati: ti nagtaudan, pakasaritaan ken panagipatarus dagiti Apostol ken kredo ti Nisea.'' Annakni C. Scribner, 1913. [http://books.google.com/books?id=VKMPAAAAIAAJ Books.Google.com]&lt;/ref&gt;
Ti [[Ministro ni Hesus|ministro]] ni Hesus, [[pannakailansa ti krus ni Hesus|sakripisio a pannakatay]], ken ti simmaruno a [[Panagungar ni Hesus|panagungar]], ket kadawyan a maikunkuna a kas ti [[Ebanghelio]] a mensahe (&quot;naimbag a damag&quot;). Iti ababa, ti Enbanghelio ket damag iti [[Dios]] ti agnanayon a panagabak [[Dios Ama|ti Ama]] kadagiti [[dakes]] ,&lt;ref&gt;[[N. T. Wright]], manipud iti Glosario iti ''Para iti Amin'' a serye, babaen ti artikulo a &quot;Dagiti panagilawlawag ti Ebanghelio&quot; ni Wright: &quot;Ti kapanunotan iti 'naimbag a damag...'&quot; &quot;...ket kayatna a sawen ti inururay ti nabayag a panagballigi ni [[YHWH]] kadagiti kadaksan ken panagisalakanna kadagiti taona.&quot; http://thegospelcoalition.org/blogs/trevinwax/2008/09/04/gospel-definitions-nt-wright/&lt;/ref&gt; ken ti kari iti [[Pannakisalakan]] ken [[agnanayon a biag (Kristianidad)|agnanayon a biag]] par iti amin a tattao, baben ti [[nailangitan a grasia]].&lt;ref&gt;[[Surat para kadagiti Romano]] 6:23: &quot;Para kadagiti tangdan iti basol ket panakatay, ngen ti nawara a regalo manipud iti Dios ket agnanayon a biag kenni Apo Hesukristo.&quot;&lt;/ref&gt;

Iti sanaglubongan dagiti tallo a kadakkelan a grupo iti Kristianidad ket ti [[Romano Katoliko a Simbaan]], ti [[simbaan ti Dumaya nga Ortodokso]], ken dagiti nadumaduma a denominasion iti [[Protestantismo]]. Ti Katoliko Romano ken Akindaya nga Ortodokso a [[patriarkado]] ket nagsisinada iti [[Daya–Laud a panagsisina]] iti 1054&amp;nbsp;AD, ken ti Protestantismo ket rimsua manipud iti [[Panagreporma a Protestante]] iti maika-16 a siglo, a nakisina manipud iti Simbaan a Romano Katoliko.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=q-vhwjamOioC&amp;pg=PA23&amp;dq=anagignoskomena#v=onepage&amp;q=anagignoskomena&amp;f=true |title=Ti Ortotodokso ken Wesleyana nga Ekritura Scriptural a panagawawat ket pannakasanay| editor=S. T. Kimbrough|publisher=St Vladimir's Seminary Press|year=2005|isbn=978-0-88141-301-4}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Dagiti Hudio a Kristiano#Hudio a tinaudan iti Kristianidad|Kristianidad ket nangrugi a kas maysa a Hudio a sekta]] idi tengnga ti umuna a siglo.&lt;ref name=&quot;Robinson&quot;&gt;Robinson, ''Kammasapulan a Hudaismo: Ti Kompleto ng aAlagaden kadagiti Pammat, dagiti Ugali ken dagiti Ritos'', p. 229.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Esler&quot;&gt;Esler. ''Ti Nasapa  Lubong ti Kristianidad''. p. 157f.&lt;/ref&gt; Daytoy ket nagtaud manipud idiay Lebante a rehion ti Tengnga a Daya (moderno nga [[Israel]] ken [[Palestina]]), daytoy ket napardasan a naiwaras idiay [[Siria]], [[Mesopotamia]], [[Asia Minor]] ken [[Ehipto]]. Daytoy ket dimmakkel ti kinaadu ken impluensia kadagiti napalabas a siglo, ken idi gibus ti maika-4 a siglo isu daytoyen ti nagbalin nga opisial nga [[estado a simbaan ti Romano nga Imperio]], a nangsuksukat kadagiti sabali a porma iti [[Relihion iti taga-ugma a Roma|relhion a sinansanay babaen ti Romano a turay]].&lt;ref&gt;Ti relihion iti Romano nga Imperio, Wiley-Blackwell, babaen ni James B. Rives, panid 196&lt;/ref&gt; Idi las-ud ti [[Tengnga a Panpanawen]], kaaduan idi kadagiti nabatbati iti Europa ket [[Kristianisasion|Nakristiano]], a dagiti Kristiano ket sagpaminsanda pay a dakkel a relihioso a minoridad idiay [[Tengnga a Daya]], [[Amianan nga prika]], [[Etiopia]]&lt;ref&gt;[http://www.newadvent.org/cathen/07218b.htm Katoliko nga ensiklopedia] Baro nga Idadateng&lt;/ref&gt; ken dagiti paset ti [[India]].&lt;ref&gt;McManners, ''Oxford nga Nailustrado a Pakasaritaan ti Kristianidad'', pp. 301–03.&lt;/ref&gt; Kalpasan ti [[Panawen ti Panagduktal]], babaen ti [[misionario]] nga obra ken kolonisasion, ti Kristianidad ket naiwaras iti Kaamerikaan, [[Australasia]], sub-Sahara nga Aprika, ken ti amin a sangalubongan.&lt;ref name=&quot;Spread&quot;&gt;{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=g2AtOlJMPTUC&amp;pg=PA52|title =Muslim-Kristiano a Pannakibiang|publisher = Unibersidad ti Amsterdam a Pagmalditan|quote=Ti regget para iti ebanghalisasion kadagiti Kristiano ket kinaduaan pay babaen ti pannakaamo ati kaunaan a masolbar a problema ket no kasano ti panagserbi kadagiti adu a bilang dagiti baro a [[Pangbaliwen iti Kristianidad|pangbaliwen]]. Kinuna ni Simatupang ket, no dagiti bilang ti Kristiano ket agdoble wenno agpatallo, isu a ti bilang dagiti ministro ket nasken a madoble ken maipatallo ken ti bilang ti laikado ket nasken a mapadakkel ken ti Kristiano a serbiso iti kagimongan babaen kadagiti eskuela, dagiti unibersidad, dagiti ospital ken dagiti pagulilaan , ket nasken a maipadakkel. Iti maipatinayon, para iti kaniana ti mision a Kristiano ket nasken a mairaman iti panagbinglay iti hustisia kadagiti pamay-an ken modernasisasion.|accessdate = Oktubre 18, 2007|isbn = 978-90-5356-938-2|year = 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charity&quot;&gt;{{cite book|url = http://books.google.com/?id=WmuV6g0yR3sC&amp;pg=PA77&amp;dq=christianity+serve+others+hospitals+orphanages+schools#v=onepage&amp;q&amp;f=false|author=Fred Kammer|title =Panagaramid ti Pammati a Hustisia|publisher = Paulist Press|quote=Dagiti teologo, dagiti obispo, ken dagiti agsersermon ket nagawawisda kadagiti komunidad ti Kristiano nga isuda ket mannakaawa koma a kas ti mannakaawa iti Diosda idi, a naiyunayunay a ti pannakaparsua idi ket para iti amin a nagtagitaon. Naala ken nagparang-ay kadagiti adu a bilang dagiti pannakainanganan dagiti peregrino no Kristo ken ti kammasapulan a rebbeng ti Kristiano kadagiti napanglaw. Dagiti relihioso a kongregasion ken dagiti karismatiko a daulo ket nagiyaddangda ti panagrang-ay kadagiti adu a bilang dagiti patakder-ospital, dagiti hospisio para kadagiti peregrino, dagiti orpanato, dagiti papanan para kadagiti di naasawaan nga inna-a nakaibatayan ti pundasion para iti moderno a &quot;dakkel a network dagiti ospital, dagiti orpanato ken dagiti eskuela, tapno makaserbi kadagiti napanglaw ken ti kagimongan.&quot;|accessdate = Oktubre 18, 2007|isbn = 978-0-8091-4227-9|date = Mayo 1, 2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Service&quot;&gt;{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=dz_EM2ofIb4C&amp;pg=PA132|title =Babbai ti Kristiano a Simbaan: Dagii Agsuksukog iti Tignay|publisher = Chalice Press|quote=Kadagidiay tengnga a probinsia ti India nagipatakderda kadagiti eskuela, dagiti orpanato, dagiti ospital, ken dagiti simbaan, ken nagiwarwaras kadagiti mensahe ti ebanghelio dagiti zenana (maipanggep ti babbai).|accessdate = Oktubre 18, 2007|isbn = 978-0-8272-0463-8|date = Marso 1994}}&lt;/ref&gt;

Dagiti Kristiano ket namatmatida a ni Hesus ket isu ti Mesias a [[padpadto ti Biblia|naipadto]] iti [[Hebreo a Biblia]]. Ti pundasio ti Kristiano a [[teolohia]] ket naiyebkas kadagiti nasapa nga [[dagiti ekumeniko a kredo|ekumeniko a kredo]]  ti Kristiano a naglaon kadagiti panagtunton a kaaduan anaaw-awat babaen dagiti simmursurot iti Kristiano a pammati.&lt;ref&gt;Naipalplawag tapno maliklikan ti termino nga &quot;ortodokso&quot;&lt;/ref&gt; Dagitoy a [[Propesion (relihioso)|propesion]] ket nangibagbaga a ni Hesus ket nagsagsagaba, pimmusay, ken naitabon idi, ken [[panangungar|naungar]] manipud iti ipupusay tapno mangited ti agnanayon a biag kadagiti namatmati kanianan ken nagtaltalek kaniana para iti [[pakawan#Kristianidad|pammakawan]] kadagiti bukodda a [[Kristiano a panirigan iti basol sin|basol]] ([[pannakaisalakan]]).&lt;ref&gt;Sheed, Frank. ''Teolohia ken Sanidad''. (Ignatius Press: San Francisco, 1993), pp. 276.&lt;/ref&gt; Intaltalinaayda pay a ni Hesus ket nainbagian a [[Ingangato ni Hesus|ngimmato]] iti langit nga idiay ketkaduan nga agturturay ni [[Dios ti Ama]]. Kaaduan kadagiti [[denominasion ti Kristiano|denominasion]] ket nagisursuro a ni Hesus ket [[Maikadua nga iyu-umay|agsublinto]] tapno [[Kinaudi a Panangukom|ukomanna]] amin a nagtagitaon, ti sibibiag ken natay, ken mangited ti [[Agnanayon a biag (Kristianidad)|agnanayon a biag]] kadagiti sumursurot kaniana.&lt;ref name=&quot;Christianity&quot;&gt;{{cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/traditions/christianity|title=Kristianidad|work=Dagiti Pannkaamo a Rekurso|publisher=[[Berkley a Sentro para iti Relihion, Kappia, ken Pannakibiang iti Lubong]]|accessdate=2011-11-22|archive-date=2013-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130315032601/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/traditions/christianity|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Isu ket naipanpanunotan a ti [[papel a modelo|modelo]] iti maysa a [[kinasingpet|nasingpet]] a biag, ken ti [[rakurak|mangirakurak]] ken pisikal a [[inkarnasion (Kristianidad)|inkarnasion]] iti [[Dios iti Kristianidad|Dios]].&lt;ref name=&quot;McGrath4&quot;&gt;McGrath, ''Kristianidad: Ti maysa aPangyuna'', pp. 4–6.&lt;/ref&gt;

Manipud iti nasapsapa ngem maika-21 a siglo, ti Kristianidad ket adda dagiti agarup a 2.6 bilion a namatmati.&lt;ref name=&quot;World&quot;&gt;33.2% iti 6.7&amp;nbsp;a bilion ti populasion ti lubong (babaen ti paset a 'Tattao') {{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=World|publisher=CIA world facts|access-date=2013-03-04|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |date=2010-01-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;foreignpolicy.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835|title=Ti Listaan: Dagiti Kapardasana Dumakdakkela Relihion iti Lubong|publisher=foreignpolicy.com|date=Marso 2007|accessdate=Enero 4, 2010|archive-date=2007-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070521093323/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Major Religions Ranked by Size&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |title=Dagiti Kangrunaan a Relihion a Nairanggo babaen ti Kadakkel |publisher=Adherents.com |date= |accessdate=2009-05-05 |archive-date=2010-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2007-07-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Global Christianity&quot;&gt;{{cite web |author=ANALYSIS Disiembre 19, 2011 |url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-exec.aspx |title=Global a Kristianidad |publisher=Pewforum.org |date=2011-12-19 |accessdate=2012-08-17 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |date=2018-12-26 }}&lt;/ref&gt; Ti Kristianidad ket mangirepresenta ti agarup a maysa apagkatlo ti populasion ti lubong ken isu ti [[Dagiti kangrunaan a relihioso a grupo|kadakkelan a relihion iti lubong]].&lt;ref&gt;Hinnells, ''Ti Routledge a Kumaduaan ti Panagadal ti Relihion'', p. 441.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Panagadal: Ti populasion ti Kristiano ket napnapan manipud idiay Europa|author=Zoll, Rachel |url=http://www.guardian.co.uk/world/feedarticle/10003271|newspaper=Associated Press |date=Disiembre 19, 2011 |accessdate=25 Pebrero 2012}}&lt;/ref&gt; Ti Kristianidad ket isu ti [[estado a relihion]] dagiti nadumaduma a pagilian&lt;ref&gt;Kitaen ti [[Kristianidad#Demograpiko]] para iti pakaammo ken dagiti reperensia&lt;/ref&gt; Kadagiti amin a [[Kristiano]], 37.5% ket agnanaed idiay [[Kaamerikaan]], 25.7% ti agnanaed idiay [[Europa]], 22.5%ti agnanaed idiay [[Aprika]], 13.1% ti agnanaed idiay [[Asia]], 1.2% ti agnanaed idiay [[Oceania]] ken 0.9% ti agnanaed idiay [[Tengnga a Daya]].
Ti Kristianidad ket adda idi ti nangruna apapel iti panagsukog iti sub-Sahara ng a Aprika ken [[Lumaud a sibilisasion]].&lt;ref&gt;Dagiti Relihion iti Sangalubongan a Kagimongan- Panid 146, Peter Beyer – 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge University Historical Series&quot;&gt;Dagiti Naipakasaritaan a Serie ti Unibersidad ti Cambridge, ''Ti Maysa a Salaysay iti Lumaud a Sibilisasion iti Ekonomiko nga Aspetona'' , p.40:
Ti Hebraismo, kasla iti Helenismo, ket naipangruna amin a banag idi iti panagrang-ay ti Lumaud a Sibilisasion; ti Hudaismo, a kas ti simmarunuan ti Kristianidad, ket adda ti saan a dagus iti panagsukog kadagiti kapanunotan ken moralidad dagiti lumaud a pagilian manipud idi panawen ti Kristiano.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Caltron J.H Hayas&quot;&gt;Caltron J.H Hayas, ''Kristianidad ken Lumaud a Sibilisasion'' (1953),Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan, p.2:
A ti adda a naisangsangayan a langa iti bukodtayo a Akinlaud a Sibilisasion— ti sibilisasion ti akinlaud nga Europa ken ti Amerika— ket nangruna a sinukog idi babaen ti Hudaeo – Graeko – Kristianidad, Katoliko ken Protestante.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Horst Hutter‏&quot;&gt;Horst Hutter‏, Unibersidad ti New York, ''Panagsukog ti Kasakbayan:Baro a Turay ti Kararua ken ti Bukodna nga Asetikoa Panagsansanay ni Nietzsche'' (2004), p.111:dagiti tallo a nalatak apundador ti Lumaud a kultura, ni Sokrates, Hesus, and Plato.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fred Reinhard Dallmayr‏&quot;&gt;Fred Reinhard Dallmayr‏, ''Dialogo Kadagiti Sibilisasion: Adda Dagiti Naindayegan a Boses'' (2004), p.22: Ti Akinlaud a sibilisasion ket sagpaminsan pay a nailawlawagan a kas ti &quot;Kristiano&quot; wenno &quot;Husio- Kristiano&quot; a sibilisasion.&lt;/ref&gt;

Iti sangalubongan, dagiti tallo a kadakkelan a grupo ti Kristianidad ket ti [[Romano Katoliko a Simbaan]], ti [[Simbaan ti Daya nga Ortodokso]], ken dagiti nadumaduma a denominasion iti [[Protestantismo]]. Ti Romano Katoliko ken ti Daya nga Ortodokso a [[patriarkado]] ket nagsinada manipud idi [[Daya–Laud a Panagsina|panagsina ti maika-11 a siglo]], ken ti Protestantismo ket rimsua idi las-ud ti [[Protestante a Repormasion|Repormasion]] iti maika-16 a siglo, a nakisinnina manipud iti Simbaan ti Romano Katoliko.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=q-vhwjamOioC&amp;pg=PA23&amp;dq=anagignoskomena#v=onepage&amp;q=anagignoskomena&amp;f=true |title=Pannakaawat ken panagsanay ti Ortodokso ken Wesleya a Nasantuan a Sinuratan | editor=S. T. Kimbrough|publisher=St Vladimir's Seminary Press|year=2005|isbn=978-0-88141-301-4}}&lt;/ref&gt; Manipud idi nasapa maika-21 a siglo, ti Kristianidad ket isun ti [[Dagiti kangrunaan a relihioso a grupo|kadakkelan a relihion iti lubong]],&lt;ref&gt;Hinnells, ''Ti Routledge a Kakuyog ti Panagadal ti Relihion'', p. 441.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Adal: Ti populasion ti Kristiano nga immalis manipud idiay Europa |author=Zoll, Rachel |url=http://www.guardian.co.uk/world/feedarticle/10003271|newspaper=Associated Press |date=Disiembre 19, 2011 |accessdate=25 Pebrero 2012}}&lt;/ref&gt; nga adda dagiti agarup a 2.2&amp;nbsp;bilion a sumursurot.&lt;ref name=&quot;World&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;foreignpolicy.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Major Religions Ranked by Size&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Global Christianity&quot;/&gt;

== Dagiti pammati ==
[[Papeles:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|thumb|right|Ti [[Sermon idiay Bantay]] babaen ni [[Carl Heinrich Bloch]], Danes a pintor, d. 1890.]]

Urayno adda dagiti nangruna a paggigiddiatan iti panangipatarus ken kapanunotan iti Biblia no ania ti nakaibatayan ti Kristianidad, dagiti Kristiano ket nakibinningayda kadagiti agasmang ti pammati a tinengtengelda a kas kammasapulan iti pammatida.&lt;ref name=&quot;Olsen&quot;&gt;Olson, ''Ti Mosaiko ti Kristiano a Pamamti''.&lt;/ref&gt;

== Demograpiko ==
[[Papeles:Khor Virap Monastery and Mount Ararat, Armenia.jpg|thumb|left|To maika-7 a siglo a [[monasterio]] ti [[Khor Virap]] idiay anniniwan ti [[Bantay Ararat]]. Ti [[Armenia]] ket isu idi ti immuna nga estado a nangampon ti Kristianidad a kas ti relihion ti estado idi AD 301.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Armenia&quot; /&gt;--&gt;]]

[[Papeles:Christian world map.png|thumb|right|300px|Dagiti pagilian nga adda kadagiti 50% ken ad-adu a [[Kristiano]] ket namarisan ti morado bayat a dagiti pagilian nga adda kadagiti 10% aginggana ti 50% a Kristiano ket namarisan ti derosas.]]
[[Papeles:Map of state religions.svg|right|thumb|300px|Dagitipagilian a ti Kristianidad ket isu ti [[estado a relihion]]da:
{{legend|#0774F1|[[Simbaan ti Daya nga Ortodokso|Ortodokso a Kristianidad]]}}
{{legend|#062A87|[[Protestantismo]] ken [[Anglikanismo]]}}
{{legend|#04E3F1|[[Katolisismo]]}}
]]
Nga adda iti agarup a 2.2&amp;nbsp;bilion a sumursurot&lt;ref name=&quot;World&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;foreignpolicy.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Major Religions Ranked by Size&quot; /&gt; a naisinsina kadagiti tallo a sanga ti [[Katoliko]], [[Protestante]] ken [[Daya Kristianidad|Ortodokso]], ti Kristianidad ket isu ti [[dagiti kangrunaan a relihioso a grupo|kadakkelan a relihion iti lubong]].&lt;ref name=&quot;Adherents—Religion Sizes&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title = Dagiti Kangrunaan a Relihion a Nairanggo babaen ti Kadakkel|publisher = Dagiti Sumursurot|accessdate = 2007-12-31|archive-date = 2010-01-29|archive-url = https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2007-07-07 }}&lt;/ref&gt; Ti Kristiano a bingay iti populasion ti lubong ket adda iti agarup a 33% para kadagiti kinaudi a sangkagasut a tawtawen, a mangibagbaga a maysa kada tallo a tao iti Daga ket [[Kristiano]]. Daytoy ket lappedanna ti kangrunaan a pannakaiyalis kadagiti demograpiko iti Kristianidad; dagiti dakkel a pannkaadu kadagiti agrangrang-ay a lubong (agarup a 23,000 tunggal maysa nga aldaw) ket kinuyogen babaen ti adu a pannakaapday iti narang-ay a lubong, a kangrunaan idiay Europa ken Amianan nga Amerika (agarup a 7,600 tunggal maysa nga aldaw).&lt;ref&gt;Werner Ustorf. &quot;A missiological postscript&quot;, iti McLeod ken ni Ustorf (eds), ''Ti Pannakaapday iti Kristemdom idiay (Lumaud) Europa, 1750–2000'', (Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 2003) pp. 219–20.&lt;/ref&gt; Daytoy ket isu pay laeng ti predominante a relihion idiay Europa, ti Kaamerikaan ken Akin-abagatan nga Aprika. Idiay Asia, daytoy ti katurayan a relihion idiay Georgia, Armenia, Daya a Timor ken ti Filipinas.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/table?tocId=9394911 Encyclopædia Britannica] tabla dagiti relihion, babaen ti rehion. Naala idi Nobiembre 2007.&lt;/ref&gt;Nupay kasta, daytoy ket naapapdayen kadagiti adu a lugar a mairaman ti [[Akin-amianan nga Estados Unidos|Akin-amianan]] ken [[Lumaud nga Estados Unidos]],&lt;ref&gt;{{cite web |author=ARIS 2008 Reporta: Paset IA – Pannakatagikua |url=http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/p1a_belong.html |title=Sukisok ti Relihioso nga Identipikasion ti Amerika 2008 |publisher=B27.cc.trincoll.edu |date= |accessdate=2010-11-19 |archive-date=2011-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518163841/http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/p1a_belong.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti Oceania (Australia ken Baro a Selanda), akin-amianan nga Europa (a mairaman ti Gran Britania,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ekklesia.co.uk/news/uk/061223/christendom |title=Baro a panabutos ti kapanunotan idiay UK ket mangipakpakita ti panagtultuloy a pannakarebba ti 'Kristendom' |publisher=Ekklesia.co.uk |date=2006-12-23|accessdate=2010-11-19}}&lt;/ref&gt; Ti [[Eskandinabia]] ken dadduma pay a luglugar), Pransia, Alemania, dagiti probinsia ti Kanada iti [[Ontario]], [[Britaniko a Columbia]], ken [[Quebec]], ken dagiti paset ti Asia (a naipangpangruna idiay Tengnga a Daya,&lt;ref&gt;Barrett/Kurian.''Ensiklopedia ti Kristiano ti Lubong'', p. 139 (Britania), 281 (Pransia), 299 (Alemania).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4499668.stm |title=Dagiti Kristiano idiay Tengnga a Daya|publisher=BBC News |date=2005-12-15 |accessdate=2010-11-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Katz |first=Gregory |url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/world/4425100.html |title=Ti kadi Kristianidad ket matmatayen idiay nakaipasngayan ni Hesus? |publisher=Chron.com |date=2006-12-25 |accessdate=2010-11-19}}&lt;/ref&gt; Ti [[Kristianidad idiay Abagatan a Korea|Abagatan a Korea]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.omf.org/omf/uk/about_asia/countries/korea/south_korea_profile |title=Bilang dagiti Kristiano kadagiti ubbing a Koreano ket bimmassit babaen ti 5% tunggal maysa a tawen |publisher=Omf.org |date= |accessdate=2010-11-19 |archive-date=2009-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226073820/http://www.omf.org/omf/uk/about_asia/countries/korea/south_korea_profile |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226073820/http://www.omf.org/omf/uk/about_asia/countries/korea/south_korea_profile |date=2009-02-26 }}&lt;/ref&gt; Ti [[Taiwan]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://americanbuddhist.net/christianity-fading-taiwan |title=Ti Kristianidad ket maaw-awanen idiay Taiwan &amp;#124; American Buddhist Net |publisher=Americanbuddhist.net |date=2007-11-10 |accessdate=2009-05-05 |archive-date=2009-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224112858/http://americanbuddhist.net/christianity-fading-taiwan |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224112858/http://americanbuddhist.net/christianity-fading-taiwan |date=2009-02-24 }}&lt;/ref&gt; Ti [[Pilipnas]] ken [[Macau]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Greenlees |first=Donald |url=http://www.nytimes.com/2007/12/26/world/asia/26macao.html?_r=1&amp;oref=slogin |title=A Gambling-Fueled Boom Adds to a Church's Bane |location=Macao |publisher=Nytimes.com |date=2007-12-26 |accessdate=2011-06-30}}&lt;/ref&gt;). Ti populasion ti [[Kristiano]] ket saan a bumasbassit idiay [[Brasil]], ti [[Akin-abagatan nga Estados Unidos]]&lt;ref name=ARIS2008&gt;{{cite web |url=http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/ARIS_Report_2008.pdf |format=PDF |title=AMERICAN RELIGIOUS IDENTIFICATION SURVEY (ARIS) 2008 |author=Barry A. Kosmin ken ni Ariela Keysar |year=2009 |publisher=Trinity College |location=Hartford, Connecticut, USA |accessdate=2009-04-01 |archive-date=2009-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090407053149/http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/ARIS_Report_2008.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ken ti probinsia ti [[Alberta]], [[Kanada]],&lt;ref name=&quot;census2001&quot;&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/themes/RetrieveProductTable.cfm?Temporal=2001&amp;PID=55822&amp;APATH=3&amp;GID=431515&amp;METH=1&amp;PTYPE=55440&amp;THEME=56&amp;FOCUS=0&amp;AID=0&amp;PLACENAME=0&amp;PROVINCE=0&amp;SEARCH=0&amp;GC=99&amp;GK=NA&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=&amp;FL=0&amp;RL=0&amp;FREE=0 |title=Dagiti Relihion idiay Kanada—SEnso ti 2001 |publisher=2.statcan.ca |date=2010-03-09 |accessdate=2010-11-19 |archive-date=2007-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228090744/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/themes/RetrieveProductTable.cfm?Temporal=2001&amp;PID=55822&amp;APATH=3&amp;GID=431515&amp;METH=1&amp;PTYPE=55440&amp;THEME=56&amp;FOCUS=0&amp;AID=0&amp;PLACENAME=0&amp;PROVINCE=0&amp;SEARCH=0&amp;GC=99&amp;GK=NA&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=&amp;FL=0&amp;RL=0&amp;FREE=0 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228090744/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/themes/RetrieveProductTable.cfm?Temporal=2001&amp;PID=55822&amp;APATH=3&amp;GID=431515&amp;METH=1&amp;PTYPE=55440&amp;THEME=56&amp;FOCUS=0&amp;AID=0&amp;PLACENAME=0&amp;PROVINCE=0&amp;SEARCH=0&amp;GC=99&amp;GK=NA&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=&amp;FL=0&amp;RL=0&amp;FREE=0 |date=2007-02-28 }}&lt;/ref&gt; ngem ti porsiento ket bumasbassit. Kadagiti pagilian a kas ti [[Australia]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/PopularAreas?&amp;collection=Census&amp;period=2006&amp;&amp;navmapdisplayed=true&amp;textversion=false |title=Australiano  a senso ti 2006 – Relihion |publisher=Censusdata.abs.gov.au |date= |accessdate=2010-11-19 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324174147/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/PopularAreas?&amp;collection=Census&amp;period=2006&amp;&amp;navmapdisplayed=true&amp;textversion=false |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324174147/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/PopularAreas?&amp;collection=Census&amp;period=2006&amp;&amp;navmapdisplayed=true&amp;textversion=false |date=2012-03-24 }}&lt;/ref&gt; ken [[Baro a Selanda]],&lt;ref name=&quot;2006table28&quot;&gt;[http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Publications/Census/2006-reports/quickstats-subject/Culture-Identity/quickstats-about-culture-and-identity-tables.ashx Tabla 28, 2006 a Datos ti Senso – QuickStats a Maipanggep ti Kultura ken Identidad – Tabtabla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724200044/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Publications/Census/2006-reports/quickstats-subject/Culture-Identity/quickstats-about-culture-and-identity-tables.ashx |date=2011-07-24 }}.&lt;/ref&gt; ti populasion ti [[Kristiano]] ket naapapday kadagiti bilang ken porsiento. Urayno dagiti naapapday a bilang, ti Kristianidad ket agtultuloy nga isu ti naturay a relihion iti [[Lumaud a Lubong]], nga adda dagiti 70% ket [[Kristiano]],&lt;ref name=&quot;Global Christianity&quot; /&gt; idiay [[Europa]] 76.2% ti populasion ket nangikedkeddeng kaniada a kas [[Kristiano]],&lt;ref&gt;{{cite web |author=ANALYSIS Disiembre 19, 2011 |url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-europe.aspx |title=Europa |publisher=Pewforum.org |date=2011-12-19 |accessdate=2012-08-17 |archive-date=2012-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104153842/http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-europe.aspx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104153842/http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-europe.aspx |date=2012-01-04 }}&lt;/ref&gt; ken 86.0% iti [[Kaamerikaan]]&lt;ref&gt;{{cite web |author=ANALYSIS Disiembre 19, 2011 |url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-americas.aspx |title=Kaamerikaan |publisher=Pewforum.org |date=2011-12-19 |accessdate=2012-08-17 |archive-date=2012-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104153945/http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-americas.aspx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104153945/http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-americas.aspx |date=2012-01-04 }}&lt;/ref&gt; ken 73.36% idiay [[Oceania]] ket agsansanay pay iti Kristianidad.&lt;ref name=&quot;Global Christianity&quot; /&gt;

Nupay kasta, adu [[dagiti karismatiko a tignay]] a nagbalinen a nasayaat a nabangon kadagiti paset iti lubong, a naipangpangruna idiay [[Arika]], [[Latin nga Amerika]] ken [[Asia]].&lt;ref&gt;David Stoll, &quot;Ti kadi Latin nga Amerika ket Agbalbalinen a Protestante?&quot; pannakaipablaak idiay Berkeley: Unibersidad ti California a Pagmalditan. 1990&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://religiousmovements.lib.virginia.edu/nrms/penta.html|title=Pentekostalismo|author=Jeff Hadden|year=1997|accessdate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427204250/http://religiousmovements.lib.virginia.edu/nrms/penta.html|archivedate=2006-04-27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=movedbythespirit&gt;{{cite web|url= http://pewforum.org/events/?EventID=109|title=Napaggunay babaen ti Espiritu: Pentekostal Pa Bileg ken Politika kalpasan ti  100&amp;nbsp;a Tawtawen|author=Pew Forum on Religion and Public Life|date=2006-04-24|accessdate=2008-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=britannica&gt;{{cite encyclopedia| title =Pentekostalismo | encyclopedia =Britannica Concise Encyclopedia  | year =2007 | url = http://www.encyclopedia.com/doc/1B1-374862.html | accessdate = 2008-12-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CTReview&gt;{{cite web|url=http://www.christianitytoday.com/ct/2000/november13/36.107.html|title=The CT Review: Pie-in-the-Sky Now|author=Ed Gitre, Christianity Today Magazine|date=2000-11-13|accessdate=}}&lt;/ref&gt; Ti mangiyun-una a [[Saudi Arabia]]no a daulo ti [[Muslim]] a ni Sheikh Ahmad al Qatanni ket nagreporta idiay [[Aljazeera]] nga iti tunggal maysa nga aldaw 16,000 kadagiti [[Aprika]]no a [[Muslim]]  ket mapmapan iti Kritianidad . Isu ket nagtunton a ti [[Islam]] ket makapukpukaw idi ti 6&amp;nbsp;a riwriw kadagiti [[Aprika]]no a  [[Muslim]] iti tungngal maysa a tawen tapno agbalinda a [[Kristiano]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.net/programs/shareea/articles/2000/12/12-12-6.htm |title=Aljazeera |publisher=Aljazeera.net |date= |accessdate=2010-11-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.orthodoxytoday.org/articles6/AlJazeerahAfrica.php |title=Innem a riwriw kadagiti Aprikano a Muslim ket nagbalinda a Kristiano iti Tunggal Maysa a Tawen |publisher=Orthodoxytoday.org |date= |accessdate=2010-11-19 |archive-date=2017-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619083810/http://www.orthodoxytoday.org/articles6/AlJazeerahAfrica.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Naipablaak idi 12:00 AM |url=http://www.americanthinker.com/blog/2006/05/six_million_african_muslims_le.html |title=Innem a Riwriw kadagiti Aprikano a Muslims ket pinanawandad ti Islam iti tunggal maysa a tawen |publisher=American Thinker |date= |accessdate=2010-11-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mensnewsdaily.com/2006/12/31/over-a-million-muslim-converts-to-christianity/ |title=Sumurok a Maysa a Riwriw a Muslim ket Mapan iti  Kristianidad– MND |publisher=Mensnewsdaily.com |date=2006-12-31 |accessdate=2010-11-19 |archive-date=2008-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319022055/http://mensnewsdaily.com/2006/12/31/over-a-million-muslim-converts-to-christianity/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319022055/http://mensnewsdaily.com/2006/12/31/over-a-million-muslim-converts-to-christianity/ |date=2008-03-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=khadijabibi |url=http://www.chowk.com/ilogs/74351/51514 |title=Idiay Aprika, 6 a riwriw a muslim ket agbalin a Kristiano iti tunggal maysa a tawen |publisher=Chowk |date=2009-10-30 |accessdate=2010-11-19 |archive-date=2012-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108175739/http://www.chowk.com/ilogs/74351/51514 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108175739/http://www.chowk.com/ilogs/74351/51514 |date=2012-11-08 }}&lt;/ref&gt; a mairaman dagiti [[Muslim]] idiay [[Alheria]],&lt;ref name=&quot;ChristianAction&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.christianaction.org.za/articles./MuslimsTurnToChrist.htm |title=Dagiti Muslims ket Sapsapulenda ni Kristo  – ChristianAction |access-date=2013-05-31 |archive-date=2020-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426201024/http://www.christianaction.org.za/articles./MuslimsTurnToChrist.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200426201024/http://www.christianaction.org.za/articles./MuslimsTurnToChrist.htm |date=2020-04-26 }}&lt;/ref&gt; [[Pransia]],&lt;ref name=&quot;ChristianAction&quot; /&gt; [[Iran]],&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gary Lane |url=http://www.cbn.com/CBNnews/437006.aspx |title=Dagiti Balay a Simbaan ket Amad-adu idiay Iran |publisher=Cbn.com |date= |accessdate=2012-08-17}}&lt;/ref&gt; [[India]],&lt;ref name=&quot;ChristianAction&quot; /&gt; [[Morocco]],&lt;ref name=&quot;ChristianAction&quot; /&gt; [[Rusia]],&lt;ref name=&quot;ChristianAction&quot; /&gt; and [[Turkey]],&lt;ref name=&quot;ChristianAction&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=khadijabibi |url=http://www.chowk.com/ilogs/74358/51514 |title=35,000 a Muslim ket mapmapanda iti Kristianidad iti tunggal maysa a tawen idiay Turkia |publisher=Chowk.com |date=2009-10-30 |accessdate=2010-11-19 |archive-date=2011-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525095631/http://www.chowk.com/ilogs/74358/51514 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110525095631/http://www.chowk.com/ilogs/74358/51514 |date=2011-05-25 }}&lt;/ref&gt; ken [[Tengnga nga Asia]].&lt;ref&gt;{{cite web |author=Kitaen pay dagiti adu nga artikulo babaen ni Jeni Mitchell |url=http://icsr.info/blog-item.php?id=111 |title=FREEradicals – Panagpunta kadagiti Kristiano idiay Tengnga nga Asia |publisher=Icsr.info |date= |accessdate=2012-08-17 |archive-date=2012-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224154546/http://icsr.info/blog-item.php?id=111 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224154546/http://icsr.info/blog-item.php?id=111 |date=2012-02-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.opendoorsusa.org/pray/prayer-updates/2011/December/Christianity-Is-Alive-in-Central-Asia |title=Despite Government Set-backs, Christianity Is Alive in Central Asia |publisher=Opendoorsusa.org |date=2011-11-30 |accessdate=2012-08-17 |archive-date=2012-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110173826/http://www.opendoorsusa.org/pray/prayer-updates/2011/December/Christianity-Is-Alive-in-Central-Asia |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110173826/http://www.opendoorsusa.org/pray/prayer-updates/2011/December/Christianity-Is-Alive-in-Central-Asia |date=2012-01-10 }}&lt;/ref&gt;
Nairepota pay a ti Kristianidad ket nadayeg kadagiti tao iti nadumaduma a taudan idiay [[India]] (a nangruna kadagiti [[Hindu]]),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.answerbag.com/article/Kandhmal:+66+percent+Christian+population+growth+in+10+years/cad07d37-403a-0b7b-48f3-e984412a9262/population-growth-rate |title=Kandhmal: 66 a porsiento ti populasion ti Kristiano a dumakdakkel kadagiti n 10 a tawtawen |publisher=Answerbag.com |date= |accessdate=2010-11-19}}&lt;/ref&gt; ken [[Malaysia]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.christianaggression.org/item_display.php?id=1116227550&amp;type=news |title=160,000 Ket Rimmuar iti Hinduismo idiay Malaysia kadagiti 25 a Tawtawen |publisher=Christianaggression.org |date=2005-05-16 |accessdate=2010-11-19 |archive-date=2007-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071123035716/http://www.christianaggression.org/item_display.php?type=NEWS&amp;id=1116227550 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071123035716/http://www.christianaggression.org/item_display.php?type=NEWS&amp;id=1116227550 |date=2007-11-23 }}&lt;/ref&gt; [[Mongolia]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongolia-attractions.com/religions-in-mongolia.html |title=Dagiti Relihion idiay Mongolia |publisher=Mongolia-attractions.com |date= |accessdate=2010-11-19 |archive-date=2011-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513073925/http://www.mongolia-attractions.com/religions-in-mongolia.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Nigeria]],&lt;ref name=&quot;Religious Demographic Profiles&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pewforum.org/world-affairs/countries/?countryID=150 |title=Bariweswes dagiti Relihioso a Demograpiko – Pew Forum |access-date=2013-05-31 |archive-date=2010-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421200729/http://pewforum.org/world-affairs/countries/?countryID=150 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Bietnam]],&lt;ref name=&quot;liberty&quot;&gt;{{cite web |author=| title =Annual Report on International Religious Freedom for 2005 – Bietnam | work = Departamento ti Estado ti Estados Unidos| date = 2005-06-30| url = http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/rsd/rsddocview.html?tbl=RSDCOI&amp;id=437c9cdd2&amp;count=0| accessdate = 2007-03-11 }}&lt;/ref&gt; [[Singapur]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://newnation.sg/2011/01/christianity-non-religious-register-biggest-growth-census-2010/ |title=Kristianidad, kadakkelan nga iyaadu ti saan a relihioso a rehistro: Senso 2010 |publisher=Newnation.sg |date=2011-01-13 |accessdate=2012-08-17 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018140945/http://newnation.sg/2011/01/christianity-non-religious-register-biggest-growth-census-2010/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018140945/http://newnation.sg/2011/01/christianity-non-religious-register-biggest-growth-census-2010/ |date=2017-10-18 }}&lt;/ref&gt; [[Indonesia]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gZ68H857ADsOp81TePJQmLhShESw |title=Idiay Indonesia, a Baro a Tawen ti maysa a duog a panagsanay para kadagiti agtutubo a Kristiano |publisher=Webcitation.org |date= |accessdate=2012-08-17 |archive-date=2011-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111128130042/http://afp.google.com/article/ALeqM5gZ68H857ADsOp81TePJQmLhShESw |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128130042/http://afp.google.com/article/ALeqM5gZ68H857ADsOp81TePJQmLhShESw |date=2011-11-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/04/27/opinion/27iht-edbrazier.html?_r=1 |title=Idiay Indonesia, dagiti Insik ket mapmapanda idiay simbaan |publisher=Nytimes.com |date=2006-04-27 |accessdate=2012-08-17}}&lt;/ref&gt; [[China]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-12060445/Christianity-2010-a-vie-from.html |title=Kristianidad 2010:ti panirigan manipud iti baro nga Atlas iti Global a Kritianidad |publisher=Goliath.ecnext.com |date=2010-01-01 |accessdate=2012-08-17}}&lt;/ref&gt; [[Hapon]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wnd.com/2006/03/35319/ |title=Ti Kristianidad ket umad-adu idiay Hapon|publisher=Wnd.com |date=2006-03-18 |accessdate=2012-08-17}}&lt;/ref&gt; ken [[Kristianidad idiay Abagatan a Korea|Abagatan a Korea]].&lt;ref&gt;{{cite news|last=Landau |first=Christopher |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8322072.stm |title=AAgbalin kadi a Kristiano ti Abagatan a Korea? |publisher=BBC News |date=2009-10-26 |accessdate=2012-08-17}}&lt;/ref&gt;
{{clearleft}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

;Adu pay a mabasbasa
{{Refbegin|30em}}
*{{Cite book |author=Gill, Robin |title=The Cambridge companion to Christian ethics |url=https://archive.org/details/cambridgecom_xxxx_2001_000_6685357 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2001 |pages= |isbn=0-521-77918-9 |oclc= |doi=}}
*{{Cite book |author=Gunton, Colin E. |title=The Cambridge companion to Christian doctrine |url=https://archive.org/details/cambridgecom_xxxx_1997_000_6738321 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1997 |pages= |isbn=0-521-47695-X |oclc= |doi= }}
* MacCulloch, Diarmaid. ''Christianity: The First Three Thousand Years'' (Viking; 2010) 1,161 pages; survey by leading historian
*{{Cite book |author=MacMullen, Ramsay |title=Voting About God in Early Church Councils|url=https://archive.org/details/votingaboutgodin0000macm |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |year=2006 |pages= |isbn=0-300-11596-2 |oclc= |doi=}}
*{{Cite book |author1=Padgett, Alan G. |author2=Sally Bruyneel |title=Introducing Christianity |url=https://archive.org/details/introducingchris0000bruy |publisher=Orbis Books |location=Maryknoll, N.Y. |year= 2003 |pages= |isbn= 1-57075-395-4 |oclc= |doi=}}
*{{Cite book |author1=Price, Matthew Arlen |author2=Collins, Michael |title=The story of Christianity |url=https://archive.org/details/storyofchristian0000coll |publisher=Dorling Kindersley |location=New York |year=1999 |pages= |isbn=0-7513-0467-0 |oclc= |doi=}}
*{{Cite book |author=[[Papa Benedicto XVI|Ratzinger, Joseph]] |title=Introduction To Christianity (Communio Books) |url=https://archive.org/details/introductiontoch0000bene_v8m7 |publisher=Ignatius Press |location=San Francisco |year= 2004 |pages= |isbn=1-58617-029-5 |oclc= |doi= }}
* Roper, J.C., ''Bp''. (1923), ''et al.''. ''Faith in God'', in series, ''Layman's Library of Practical Religion, Church of England in Canada'', vol. 2. Toronto, Ont.: Musson Book Co. ''N.B''.: The series statement is given in the more extended form which appears on the book's front cover.
*{{Cite book |author1=Tucker, Karen |author2=Wainwright, Geoffrey |title=The Oxford history of Christian worship |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofc0000unse_f8e3 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=2006 |pages= |isbn=0-19-513886-4 |oclc= |doi=}}
*{{Cite book |author=Wagner, Richard |title=Christianity for Dummies |url=https://archive.org/details/christianityford0000wagn |publisher=For Dummies |location= |year= 2004|pages= |isbn=0-7645-4482-9}}
*{{Cite book |author= Webb, Jeffrey B. |title=The Complete Idiot's Guide to Christianity |url= https://archive.org/details/completeidiotsgu0000webb_i4x8 |publisher=Alpha Books |location=Indianapolis, Ind |year= 2004|pages= |isbn= 1-59257-176-X }}
*{{Cite book |author=Woodhead, Linda |title=Christianity: a very short introduction |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=2004 |pages= |isbn=0-19-280322-0}}
{{Refend}}

== Dagti akinruar a silpo ==
* {{commonscat-inline|Christianity|Kristianidad}}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/115240/Christianity &quot;Kristianidad&quot;]. Encyclopædia Britannica Online.
* {{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/index.shtml |title=BBC—Relhion ken Etika-Kristianidad |accessdate=2008-01-03 |author= |last= |first= |authorlink= |date= |year= |work= |publisher=British Broadcasting Corporation |pages= |doi= |archiveurl= |archivedate= |quote= }} Dagiti adu a bilang ti pangyuna nga artikulo iti Kristianidad.
* {{cite web |url=http://www.netzarim.co.il |title=Netzarim |accessdate= 2008-10-21 |author= |last= |first= |authorlink= |date= |year= |work= |publisher=- Ipindut iti Pakasaritaan a Museo' iti kanigid a pagpilian |pages= |doi= |archiveurl= |archivedate= |quote= }} Ti taudan ti Kristianidad
* Adena, L. [http://cliojournal.wikispaces.com/How+the+Jesus+Cult+Captured+the+Roman+State Ti 'Hesus a Kulto' ken ti Romano nga Estado iti Maikatlo a Siglo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104073248/http://cliojournal.wikispaces.com/How+the+Jesus+Cult+Captured+the+Roman+State |date=2015-01-04 }}, Clio a Warnakan ti Pasaritaan, 2008.

[[Kategoria:Kristianidad]]
[[Kategoria:Dagiti monoteistiko a relihion]]
[[Kategoria:Akinlaud a kultura]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>m6d143gww4h4jfgh2hf7lwa8rmns6wc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sistema a Solar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3639</id>
    <revision>
      <id>406279</id>
      <parentid>404356</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36994" sha1="i77qlsw8pxa3z1wj90png4ijolnnqhh" xml:space="preserve">{{Infobox planetario a sistema
| title             = Sistema a Solar
| image             = [[Papeles:Solar System size to scale mul.svg|upright=1.5|frameless]]
| caption           = Dagiti [[planeta]] ken dagiti [[ansisit a planeta]] iti Sistema a Solar. Dagiti kadakkelan ket naigantingan. Ti kaadayo iti Init ket saan a naigantingan.
| age               = 4.568 bilion a tawtawen
| location          = [[Lokal ng Interestelar nga Ulep]], [[Lokal a Labutab]], [[Orion–Cygnus nga Ima]], [[Nagririmpuok a Bitbituen]]
| system_mass       = 1.0014 kadagiti [[solar a masa]]
| neareststar       = [[Proxima Centauri]] (4.22 ly), [[Alpha Centauri]] a sistema (4.37 ly)
| nearestplanetary  = [[Epsilon Eridani]] system (10.49 ly)
| semimajoraxis     = 4.503 bilion km (30.10 [[Astronomiko a paset|AU]])
| Kuiper_cliff      = 50 [[Astronomiko a paset|AU]]
| stars             = 1
| planets           = 8
| dwarfplanets      = 5 (adda pay dagiti sangadosena nga agururay ti panapasingkedda,mabalin a ginasut)
| satellites        = 401 (176 kadagiti planeta&lt;ref name=JPLbodies&gt;{{cite web
  |title=Mano ngata dagiti Babagi ti Sistema a Solar?
  |publisher=NASA/JPL Solar System Dynamics
  |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count
  |accessdate=2012-07-22}}&lt;/ref&gt; ken 225 kadagiti menor a planeta&lt;ref name=MPMJohnston&gt;{{cite web
 | date=2012-07-21
 | title=Dagiti asteroid nga adda kadagiti Satelite
 | publisher=Arkibo ni Johnston
 | author=Wm. Robert Johnston
 | url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html
 | accessdate=2012-07-22}}&lt;/ref&gt;)
| minorplanets      = 587,527&lt;ref name=JPLbodies /&gt;
| comets            = 3,155&lt;ref name=JPLbodies /&gt;
| roundsat          = 19
| inclination       = 60.19° (ekliptiko)
| galacticcenter    = 27,000±1,000 ly
| orbitalspeed      = 220&amp;nbsp;km/s
| orbitalperiod     = 225–250 Myr
| spectral          = [[G-tip a nagruna a panagsasaruno a bituen|G2V]]
| frostline         = 2.7 [[Astronomiko a paset|AU]]
| heliopause        = ~120 [[Astronomiko a paset|AU]]
| hillsphere        = ~1–2 ly
| noknown_stars     = yes
| noknown_planets   = yes
| outerplanetname   = [[Neptuno]]
}}
{{Listaan dagiti banbanag ti Sistema a Solar}}
Ti '''Sistema a Solar'''{{Ref label|A|a|none}} ket buklen iti [[Init]] ken dagiti [[astronomiko a banbanag]] a [[grabidad|gumuyguyod]] a naibedbed iti [[pagliklikmutan]] ti lawlawna, amin dagitoy ket [[Panagporma ken ebolusion iti Sistema a Solar|naporma]] manipud iti panagrebba ti maysa a higante a  [[molekular nga ulep]] idi agarup a 4.6 a bilion a tawtawen. Ti kawatiwatan a kaaduan a masa ti sistema ket adda idiay Init. Kadagiti adu a banbanag a [[pagliklikmutan]] ti Init, kaaduan kadagiti [[masa]] ket nailaon kadagiti walo a minaig a solitario a [[planeta]]{{ref label|E|e|none}} a dagiti pagliklikmutanda ket gangani a nagtitimbukel ken naisanglad iti gangani a dalumpinas a disko a tinawtawagan ti [[plano iti ekliptiko|ekliptiko a plano]]. Dagiti uppat nga akinuneg a babassit a planeta, [[Merkurio]], [[Benus]], [[Daga (planeta)|Daga]] ken [[Márte]], ken makunkuna pay dagitoy a  [[naindagaan a planeta]], ket naipangrunaan a binuklan iti bato ken metal. Dagiti uppat nga akin ruar a planeta, dagiti [[alingasaw a higante]], dagitoy ket ad-adu a dakdakkel ngem dagiti naindagaan. Dagiti dua a kadakkelan, ti [[Hupiter]] ken [[Saturno]], ket naipangrunaan a binuklan iti hidrohenio ken helio; dagiti dua a karuaran unay, ti [[Urano]] ken [[Neptuno]], ket kaaduan a buklan dagiti [[Nalaka nga agbalbaliw|yelo]], a kas ti danum, amoniako ken [[metano]], ken dagitoy ket nailasin a tinawtawagan a kas dagiti &quot;higante a yelo&quot;.

Ti Sistema a Solar ket pagtaengan kadgiti adu a bilang ti rehion nga adda ti populasion babaen dagiti babbabassit a banbanag. Ti [[asteroid a barikes]], a naisanglad ti nagbaetan ti Marte ken Hupiter, ket kapadpada dagiti naindgaan a planeta a kaaduana binuklan iti bato ken metal. Iti labes ti pagliklikmutan ti Neptuno ket naisanglad ti [[Kuiper a barikes]] ket [[naiwarakiwak a disko]]; dagiti naisilpo a populasion dagiti [[trans-Neptuniko a banbanag]] a kaaduana buklan iti [[Nalaka nga agbalbaliw|yelo]] a kas iti danum, amoniuako ken metano. Iti kaunegan kadagitoy a populasion, dagiti lima nga agmaymaysa a banbanag, ti [[Ceres (ansisit a planeta)|Ceres]], [[Pluto]], [[Haumea (ansisit a planeta)|Haumea]], [[Makemake (ansisit a planeta)|Makemake]] ken [[Eris (ansisit a planeta)|Eris]], ket mabigbigan dagitoy a dakkelen ken binukel babaen ti bukodda a grabidad, ken isu ngarod a dagitoy ket natermino a kas dagiti [[ansisit a planeta]].{{ref label|E|e|none}} Iti patinayon kadagiti ribribo a [[Bassit a bagi a Sistema a Solar|babassit a bagbagi]]{{ref label|E|e|none}} iti dagitoy dua a rehion, adda dagiti sangadosena a dagitoy ket naipanunutan a kandidato dagiti ansisit a planeta, dagiti nadumaduma a populasion ti babassit a bagbagi a mairaman dagiti [[bandust]], [[Centaur (bassit a planeta)|centaurs]] ken [[interplanetario a tapok]] ket nawaya dagitoy nga agdaliasat ti baetan dagiti rehion. Innem kadagiti planeta ken tallo kadagiti ansisit a planeta ket pagliklikmutan babaen dagiti [[masna a satelite]],{{Ref label|B|b|none}} a kadawyan a natermino a kas dagiti &quot;bulan&quot; manipud iti [[Bulan]] ti daga. Tunggal maysa kadagitoy nga akin ruar a planeta ket palpalikmutan babaen dagiti [[planetario a sinsing]] iti tapok ken dagiti nadumaduma a partikula.

Ti [[solar nga angin]], ti maysa a panagayos iti [[plasma (pisika)|plasma]] manipud iti Init, ket agpartuat ti maysa a [[labutab ti stelar nga angin|labutab]] idiay [[interstelar a medio]] a naamammoan a ti [[heliospera]], a gumay-at iti ruar nga igid iti [[naiwarakiwak a disko]]. Ti [[Oort nga ulep]], a napammatian a nagtaudan para dagiti [[atiddog a paset ti panawen a bandus]], baka adda pay dagitoy iti kaadayo nga agarup ti mamin ribo a kaadayo ngen ti heliospera. Ti [[heliopause]] ket isu ti puntos a ti presion manipud iti solar nga angin ket kapadpada ti sumupiat a presion iti [[interstelar nga angin]]. Ti Sistema a Solar ket mabirukan iti uneg ti maysa  kadagiti akin ruar nga ima iti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] nga [[ariwanas]], a naglaon iti agarup a 200 bilion a bitbituen.

== Panagduktal ken panagsukisok ==
{{Nangruna|Panagduktal ken panagsukisok iti Sistema a Solar}}
Para kadagiti napalabas a ribribo a tawen, ti nagtagitaon, nga adda dagiti bassit a malaksid a naisangayan, ket saan a nakabigbig ti kaadda ti Sistema a Solar. Dagiti tattao ket namatmatida a ti Daga ket saan nga agguygunay iti tengnga ti [[law-ang]] ken naikategoria a sabali manipud kadagiti nadiosan wenno nailangitan a banbanag nga agguygunay iti langit. Urayno a ti [[Taga-ugma a Gresia|Griego]] a pilosopo a ni [[Aristarko iti Samos]] ket naisipanna iti maysa a heliosentriko a panakaurno sti kosmos,&lt;ref&gt;{{cite journal|title= Ti astronomiko a sistema ni Koperniko|author=WC Rufus|journal=[[Nadayeg nga Astronomia (Estados Unidos a magasina)|Nadayeg nga Astronomia]]|volume=31|page=510|year= 1923|bibcode=1923PA.....31..510R}}&lt;/ref&gt; Ni [[Nikolas Koperniko]] ket isu idi ti immuna a nagparang-ay ti matematiko a panagpadto ti [[heliosentriko]] a sistema.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Koperniko, Darwin, ken Freud: dagiti rebolusion iti pakasaritaan ken pilosopia iti siensia |first=Friedel |last=Weinert |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |year=2009 |page=21 |isbn=978-1-4051-8183-9}}&lt;/ref&gt; Dagiti simmaruno kaniana iti maika-17 a siglo, a ni [[Galileo Galilei]], [[Johannes Kepler]] ken [[Isaac Newton]], ket nagparany-ayda ti panakaawat iti [[pisika]] a nangiturong ti nagininut a panakaawat iti kapanunutan a ti Daga  ketpalpalikmutenna ti Init ken dagiti planeta ket naturayanda babaen dagiti isu met laeng a maipapan ti bagi a linteg a mangituray ti Daga. Ti patinayon, ti  panakainbento ti teleskopio ket nangiturong ti panakaduktal kadagiti adadayo pay a planeta ket dagiti bulan. Kasdagiti kaasitgan a napalabas a panawen, ti panakaparang-ay ti teleskopio ken ti panagusar iti [[saan a namaneho a pagluganan ti limbang]] ket nagpakabael ti panagusig iti heolohiko penomena a kas dagiti [[banbantay]] ken dagiti [[Impakto nga abut|abut]], ken meteorolohiko a penomena ti tiempo a kas dagiti [[ulep]], dagiti [[tapok a bagio]] ken dagiti [[yelo a gora]] kadagiti sabsabali a planeta.

== Patakder ==
[[Papeles:Oort cloud Sedna orbit.svg|thumb|upright=2|Dagiti [[panagpalpalikmut]] dagiti bagbagi iti Sistema a Solar a naigantingan (agpakanawan manipud iti ngato a kanigid)]]

{{multiple image
| align     = right
| direction = horizontal
| width     = 220
| image1    = Ecliptic plane 3d view.gif
| alt1      = 
| image2    = Solarsystem3DJupiter.gif
| alt2      = 
| footer  = Ti Sistema a Solar a manipakpakita ti dalumpinas ti panagliklikmutan ti Daga iti lawlaw ti Init iti 3D. Ti Merkurio, Benus, Daga, ken Marte ket naipakita kadagiti dua a benneg; ti kanawan a benneg ket mangipakita pay ti Hupiter nga agararamid ti maysa a napno a panaglikmut a ti Saturno ken Urano ket agararamid ti kissay ti maysa a panagpalpalikmut.
}}

Ti kangrunaan a mangbukel ti Sistema a Solar ket ti Init, ti maysa a [[G-a kita a nagruna a panagsarsaruno a bituen|nangruna a panagsarsaruno a G2 a bituen]] a mangbukel ti 99.86 a porsiento iti naamammoan a a masa ti sistema ken iturayanna ti bukodna a grabidad.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=M Woolfson |title=Ti taudad ken ebolusion ti Sistema a Solar |doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=[[Astronomia ken Heopisika]] |volume=41 |issue=1 |pages=1.12}}&lt;/ref&gt; Dagiti uppat a kadakkelan a bagbagi nga agpalpalikmut ti Init, dagiti [[higante nga alingasaw]], ket mangbuket ti 99 a porsiento iti nabati a masa, a ti Hupiter ken Saturno ket mangbukel iti 90 a porsiento.{{Ref label|C|c|none}}

Kaaduan kadagiti dadakkel a banbanag nga agpalpalikmut iti Init ti sumangladdda ti asideg a dalumpinas ti pagliklikmutan ti Daga, a makunkuna a ti [[ekliptiko]]. Dagiti planeta ket asidegda iti ekliptiko, bayat a dagiti bandus ken dagiti banbanag a [[Kuiper a barikes]] ket kanayonda iti ad-adu nga anggulo.&lt;ref name=&quot;Levison2003&quot;&gt;{{cite journal
 | last = Levison | first = H. F. | authorlink = Harold F. Levison | last2 = Morbidelli |first2=A.
 | title = Ti panakaporma ti Kuiper a barikes babaen ti agparuar a panagbaniaga dagiti bagbagi idi panawen ti panag-akar iti Neptuno
 | journal = [[Katutubo (warnakan)|Katutubo]]
 | volume = 426 | pages = 419-421
 | publisher = | date = 2003-11-27 | language =
 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v426/n6965/abs/nature02120.html
 | doi = 10.1038/nature02120 | pmid = 14647375
 | accessdate = 2012-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Manipud ti Kuiper a Barikes aginggana dagiti Bandus a Pamilia ti Hupiter Ti Nailimbang a Panakaiwarwaras dagiti Ekliptiko a Bandus|author=Harold F. Levison, Martin J Duncan|journal=[[Ikarus (warnakan)|Ikarus]]|year=1997|pages=13–32|doi=10.1006/icar.1996.5637 |issue=1|volume=127|bibcode=1997Icar..127...13L}}&lt;/ref&gt; Amin dagiti planeta ken kaaduan kadagiti banbanag ket palikmutenda ti Init iti agpapada a turong iti panagpalpalikmut iti Init (agpakanigid, a kas makita manipud iti ngato ti amianan nga ungto ti Init).&lt;ref&gt;{{cite web| last = Grossman | first = Lisa | title = Immuna a nakita ti maysa a paneta nga agsansanud nga agpalpalikmut iti bituenna | publisher = NewScientist | date = 13 Agosto 2009 | url = http://www.newscientist.com/article/dn17603-planet-found-orbiting-its-star-backwards-for-first-time.html | accessdate = 10 Oktubre 2009}}&lt;/ref&gt; Adda dagiti [[retrogrado a panaggunay|malaksid]], a kas ti [[Bandus ni Halley]].

Kaaduan ti patakder dagiti nadokumento a rehion iti Sistema a Solar ket buklen ti Init, dagiti uppat a bassit a planeta a napalawlawan dagiti barikes iti kabatbatuan nga asteroid, ken dagiti uppat a higante nga alingasaw a nalawlawan babaen ti  Kuiper a barikes dagiti yelo a banbanag. Dagiti astronomo ket sagpaminsanda a biningbingay daytoy a patakder kadagiti sabsabali a rehion. Ti ''akin-uneg a Sistema a Solar'' a mairaman dagiti uppat a nailangitan a planeta ken ti asteroid a barikes. Ti ''akin-ruar a Sistema a Solar'' ket adda iti labes dagiti asteroid, a mairaman dagiti uppat a higante nga alingasaw.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ti Bassit a Panakakita ti Sistema a Solar |author=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |accessdate=2007-02-15}}&lt;/ref&gt; Manipud idi naduktalan ti Kuiper a barikes, dagiti akin-ruar unay a paset iti Sistema a Solar ket naipanunutan a maysa a naisangsangayan a rehion a mangbukel kadagiti banbanag iti labes ti Neptuno.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ti New Horizons ket Maipatuodto iti 9-a tawen a Panagbaniaga ti Pluto ken ti Kuiper a Barikes |author=Amir Alexander |work=TiPlanetario a Kagimongan |year=2006 |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |accessdate=2006-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |archivedate=2006-02-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Kaaduan kadagiti planet aiti Sistema a Solar  ket agtagikuada kadagiti maikadua a bukodda a sistema, a pinalpalikmutan dagiti planetario a banbanag a makunkuna a dagiti [[masna a satelite]], wenno bulbulan (dua kadagitoy ket dakdakkel ngem ti planeta a [[Merkurio]]), wenno, iti kaso dagiti uppat a [[higante nga alingasaw]], babaen dagiti [[planetario a sinsing]]; dagiti naingpis a bedbed dagiti babassit a partikula nga agpapaparis nga agpalpalikmut kaniada. Kaaduan kadagiti kadakkelan a masna asatelite ket addadda iti [[agpapada a panagtayyek]], nga adda iti maysa a rupa anga agnanayon a naiturong iti inada.

Ti [[linteg ti planetario a panaggunay ni Kepler]] ket mangipalpalawag kadagiti panagpalpalikmut dagiti banbanag iti Init. Ti panagsurot ti linteg ni Kepler, ti tunggal maysa a banag ket agbanbaniaga iti igid ti maysa a [[basikaw nga immitlog]] a ti Init ket adda iti maysa a [[pakapatengngaan (heometria)|pakapatengngaan]]. Dagiti banbanag nga asasideg iti Init (nga adda ti basbassit a [[semi-mayor a pagtayyekan]]) ket naparpardas nga agbaniaga, ngaminket kadawyanda a maapektaran ti grabidad ti Init. Iti  basikaw nga immitlog a panagpalikmut, ti kaadayo ti maysa a bagi manipud iti Init ket agdumaduma kadagiti mapalpalabas a paset iti tawen. Ti kaasitgan nga iyaasideg ti maysa a bagi iti Init ket makunkuna a ti bukodna a ''[[perihelion]]'', a ti kaadywana puntos manipud iti Inity ket makunkuna a ti bukodna nga ''[[aphelion]]''. Dagiti panagliklikmut kadagiti planeta ket gangani nga agtitimbukel, ngem adu kadagiti bandus, dagiti asteroid ken banbanag a Kuiper a barikes ket surotenda ti nangato a  basikaw nga immitlog a panagpalpalikmut. Dagiti pueto dagiti bagbagi iti Sistema a Solar ket mabalin a maipadto babaen ti panagusar dagiti [[numeriko a modelo itie Sistema a Solar|numeriko a modelo]].

Gapu kadagiti panakairaman dagiti nawatiwat a kaadayo, adu kadagiti panakairepresenti iti Sistema a Solar ket agipakita kadagiti agpapada a kaadayo a panagpalpalikmut. Iti kinaagpayso, nga adda bassit a malaksid , no adadayo ti maysa a planeta wenno barikes manipud iti Init, ti kaadayo ket dakdakkel ti paggiddiatanda ken ti napalabas a panagpalikmut. Kas pagarigan, ti Benus ket agarup a 0.33&amp;nbsp;[[astronomiko a paset]] (AU){{Ref label|D|d|none}} nga adadayo manipud iti Init ngen ti Merkurio, bayat a ti Saturno ket 4.3&amp;nbsp;AU nga adadayo ngen ti Hupiter, ken ti Neptuno ket naisanglad iti 10.5&amp;nbsp;AU manipud iti Urano. Adda dagiti panagpadas a panagikeddeng ti maysa relasion ti nagbaetan kadagitoy a kaadayo ti panakpalikmut (kas pagarigan, ti [[Titius–Bode a linteg]]),&lt;ref&gt;{{cite web|title=Parbangon: Ti Panagbaniaga ti Irurugi iti Sistema a Solar|work=Sentro ti Pisika ti Law-ang: UCLA|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|year=2005|accessdate=2007-11-03|archiveurl=https://archive.is/20120524184638/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|archivedate=2012-05-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ngem awan pay kadagitoy a teoria ti naawat.

Adda dagiti bilang dagiti [[Modelo ti Sistema a Solar]] ditoy Daga a a mangpadas a mangipan kadagiti minaig a gantingan a pakairamanan ti Sistema a Solar iti nagtagitaoan a termino. Adda dagiti modelo a mekaniko — a makunkuna a dagiti [[planetario]] — bayat a dagiti dadduma ket ket gumayatda kadagiti ballasiw ti siudad ken rehional a luglugar.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.noao.edu/education/peppercorn/pcmain.html | title= Ti Sangaribo nga Anet a Modelo | author= Guy Ottewell | date=1989 | work= NOAO Educational Outreach Office | accessdate=Mayo 10, 2012}}&lt;/ref&gt; Daytoy ti kadakkelan a gantingan a modelo, ti [[Suesia a Sistema a Solar]], ket agus-usar ti 110-metro a [[Ericsson a Globo]] idiay [[Estokolmo]] a kas ti sabali nga Initna, ken, sursurotenna ti gantingan, ti Hupiter ket maysa a 7.5 metro a nagtimbukel idiay [[Sangalubongan nga Eropuerto ti Arlanda]], iti 40&amp;nbsp;km a kaadayo, bayat a ti agdama kaadaywan a nbanag, ti Sedna, ket maysa a 10-sentimetro a nagtimbuket idiay [[Luleå]], iti 912&amp;nbsp;km a kaadayo.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Panagbanniaga kadagiti Modelo ti Sistema a Solar|url=http://internal.psychology.illinois.edu/~wbrewer/solarmodel.html|publisher=Unibersidad iti Illinois|accessdate=Mayo 10, 2012|archive-date=2011-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110412124455/http://internal.psychology.illinois.edu/~wbrewer/solarmodel.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Sedna&gt;{{cite web | url=http://www.kuriren.nu/arkiv/2005/11/17/Lokalt/1510647/Lule%C3%A5-%C3%A4r-Sedna.aspx | title=Luleå är Sedna. I alla fall om vår sol motsvaras av Globen i Estokolmo. | publisher=Norrbotten Kuriren (iti Pagsasao a Suéko)| accessdate=Mayo 5, 2010}}&lt;/ref&gt;
{{-}}

{{Kaadayo manipud ti Init nga inusar ti EasyTimeline}}

== Pakabuklan ==
Ti Init, a gangani a mangbukel kadagiti amain a banag iti Sistema a Solar, ket buklen ti gangani a 98% hidrohenio ken helio.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dagiti Nagruna nga Estadistika ti Init
 |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html
 |publisher=Solara Sentro ti Stanford
 |accessdate=2008-07-29
 |archive-date=2012-07-03
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703061116/http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html
 |url-status=dead
 }}, citing {{cite book
 |last=Eddy
 |first=J.
 |title=Ti Baro nga Init: Dagiti Solar a Nagbanagan manipud iti Skylab
 |url=http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm
 |publisher=[[NASA]]
 |year=1979
 |page=37
 |id=NASA SP-402
 |access-date=2012-07-29
 |archive-date=2015-01-13
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113155042/http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; Ti [[Hupiter]] ken [[Saturno]], a mangbukel kadagiti amin a nabati a banag, ket agtagikua ti tangatang a mangbukel ti gangani a  99% kadagita nga isu met laeng nga elemento.&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html
|title = Dagiti Kinpudno a Sabanas ti Saturno
|publisher = NASA
|last = Williams
|first = Dr. David R.
|accessdate = 2007-07-31
|date = Septiembre 7, 2006
|archive-date = 2010-01-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20100106203847/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|title = Jupiter Fact Sheet|publisher = NASA|last = Williams|first = Dr. David R.|accessdate = 2007-08-08|date = Nobiembre 16, 2004|archive-date = 2011-09-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20110926211234/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; Ti pannakabuklan a gradiente ket adda iti Sistema Solar, a pinartuat babaent  pudot ken [[presion ti lawag]] manipud iti Init; dagita a banbanag nga asasideg iti Init, a maapektaran babaen ti pudot ken presion ti lawag, ket buklen dagiti elemento nga adda kadagiti nagato a punto s ti panakalunag. Dagiti banag nga adadayo manipud iti Init ket kaaduan abuklen dagiti materiales nga adda ti nababba a puntos ti panakalunag.&lt;ref&gt;{{cite book|title= Ensiklopedia ti sistema a solar|url= https://archive.org/details/bwb_W8-BGD-739|author=Paul Robert Weissman, Torrence V. Johnson|year=2007|page=[https://archive.org/details/bwb_W8-BGD-739/page/615 615]|isbn=0-12-088589-1|publisher=Academic Press}}&lt;/ref&gt; Ti pagbeddengan ti Sistema a Solar ti labes dagiti nalaka nga agbalbaliw a sustansia a mabalin a maipababaan ket makunkuna a ti [[Linia ti linaaw a nagbalay (astropisika)|linia ti linaaw a nagbalay]], ken naisanglad ti agarup a 4 AU manipud iti Init.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pormasion ti Planeta (idiay Sistema a Solar)|url=http://www.astro.utoronto.ca/~mhvk/AST221/L20/L20_4.pdf|publisher=Unibersidad ti Toronto|accessdate=2011-07-11|archive-date=2011-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928100051/http://www.astro.utoronto.ca/~mhvk/AST221/L20/L20_4.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Dagiti banag ti akin-uneg a Sistema a Solar ket kaaduan a buklen kadagiti ''bato'',&lt;ref name=&quot;Podolak Weizman et al. 1995&quot;&gt;{{cite journal| doi = 10.1016/0032-0633(95)00061-5| last1 = Podolak| first1 = M.| last2 = Weizman| first2 = A.| last3 = Marley| first3 = M.
| date=Disiembre 1995 | title = Comparative models of Uranus and Neptune| journal = Planetary and Space Science| volume = 43| issue = 12| pages = 1517–1522| pmid = | pmc = | bibcode = 1995P&amp;SS...43.1517P| ref = {{sfnRef|Podolak Weizman et al.|1995}}}}&lt;/ref&gt; ti naurnong a nagan para kadagiti kompuesto nga adda ti nagato a puntos ti pannakalunag, a kas dagiti [[silikato]], landok wenno nikel, a nagbatbati a natangken babaen kadagiti gangani nga amin a kasasaad idiay [[protoplanetario a nebulosa]].&lt;ref name=&quot;Podolak Podolak et al. 2000&quot;&gt;{{cite journal| doi = 10.1016/S0032-0633(99)00088-4| last1 = Podolak| first1 = M.| last2 = Podolak| first2 = J. I.| last3 = Marley| first3 = M. S.| date=Pebrero 2000 | title = Further investigations of random models of Uranus and Neptune| journal = Planetary and Space Science| volume = 48| issue = 2–3| pages = 143–151| pmid = | pmc = | bibcode = 2000P&amp;SS...48..143P| ref = {{sfnRef|Podolak Podolak et al.|2000}}}}&lt;/ref&gt; Ti Hupiter ken Saturno ket kaaduan a buklen dagiti ''alingasaw'', ti astronomiko a termino para kadagiti materiales nga adda kadagiti patingga a nababa a puntos ti pannakalunag ken nangato a [[presion ti sengngaw]] a kas ti [[molekular a hidrohenio]], [[helio]], ken [[neon]], a dagitoy ket kankanayon idi nga adda ti alingasaw a paset idiay nebulosa.&lt;ref name=&quot;Podolak Podolak et al. 2000&quot; /&gt; ''Dagiti Yelo'', a kas ti [[danuym]], [[metano]], [[amoniako]], [[hidrohenio sulpuro]] ken [[karbon dioksido]],&lt;ref name=&quot;Podolak Weizman et al. 1995&quot; /&gt; ket adda kadagiti panaglunag a puntos ti mabalin a kangato ti ginasut a kelvins, bayat a dagiti pasetda ket agtaltalek iti ambiente a presion ken temperatura.&lt;ref name=&quot;Podolak Podolak et al. 2000&quot; /&gt; Dagitoy ket mabalin a mabirukan kadagiti yelo, dagiti likido, wenno alingasaw a luglugar isiay Sistema a Solar, bayat nga idiay nebulosa ti paset sagitoy ket mabalin a likido wenno alingasaw.&lt;ref name=&quot;Podolak Podolak et al. 2000&quot; /&gt; Dagiti yelo a sustansia ti kaaduan a mangbukel kadagiti satelite dagiti higante a planeta, ken kaaduan pay ti Urano ken Neptuno (dagiti makunkuna a &quot;[[higante nga alingasaw]]&quot;) ken dagiti adu a babassit a banag a naisanglad ti labes a pagtayyekan ti Neptuno.&lt;ref name=&quot;Podolak Weizman et al. 1995&quot; /&gt;&lt;ref name=zeilik&gt;{{cite book | page=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240] | author=Michael Zellik| title=Astronomia: Ti Agbalbaliw a Law-ang | url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil | edition=maika-9 | year=2002 | publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan | isbn=0-521-80090-0 | oclc=223304585}}&lt;/ref&gt; No maitipon, dagiti alingasaw ken dagiti yelo ket makunkuna a ''[[volatiles|nalak nga agbalbaliw]]''.&lt;ref name=Placxo&gt;{{cite book|last=Placxo|first=Kevin W.|last2=Gross |first2=Michael|title=Astrobiolohia: ti ababa a pangyuna|year=2006|publisher=[[JHU Press]]|page=66|isbn=978-0-8018-8367-5|url=http://books.google.com/?id=2JuGDL144BEC&amp;pg=PA66&amp;dq=inventory+volatiles+hydrogen&amp;q=inventory%20volatiles%20hydrogen}}&lt;/ref&gt;

== Init ==
{{Nangruna|Init}}
[[Papeles:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|upright|Ti [[panaglasat iti Benus]]]]

Ti Init ket isu ti [[bituen]] ti Sistema a Solar, ken isu ti kangrunaan a pakabuklanna. Ti dakkel a masana ket (332,900 ket a masa ti Daga)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Init: Dagiti Kinapudno ken dagiti Bilang|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&amp;Display=Facts&amp;System=Metric|accessdate=2009-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&amp;Display=Facts&amp;System=Metric|archivedate=2008-01-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ket agpataud kadagiti temperatura ken dagiti densidad idiay [[Init#Bugas|bugasna]] a nalataken nga agtalinaay ti [[nuklear a panaglunag]],&lt;ref&gt;{{cite book|last=Zirker|first=Jack B.|title=Ti Panagbaniaga ti Sentro ti Init|year=2002|publisher=Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan|isbn=978-0-691-05781-1|pages=120–127}}&lt;/ref&gt; a daytoy ket agibet ti nawatiwat a kaadu nga [[enerhia]], a kaaduan kadagitoy ket [[naraniag nga enerhia|agraniag]] idiay [[akin-ruar a limbang|limbang]] a kas ti [[elektromagnetiko a radiasion]], a ngumatngato iti 400–700&amp;nbsp;nm a banda iti [[makitkita a lawag]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Apay a ti makitkita a lawag ket makiata, ngem saan a dagiti sabali a paset ti espektro?|publisher=The Straight Dome|year=2003|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum|accessdate=2009-05-14}}&lt;/ref&gt;

Ti Init ket naidasig a kas maysa a G2 a tipo ti [[duyaw nga ansisit]], ngem daytoy a nagan ket makaallilaw no, maipada kadagti kaaduan a bituen idiay [[Nagririmpuok a Bitbituen|bukodtayo nga ariwanas]], ti Init ket dakkel unay ken naraniag.&lt;ref name=sun&gt;{{cite news |first=Ker |last=Ngem |title=Dagiti astronomo ket saanda a Napudnoan: Kaaduan kadagiti Bituen ket Agmaymaysa|publisher=SPACE.com |date=Enero 30, 2006 |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |accessdate=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; Dagiti bituen ket naidasig babaen ti [[Hertzsprung–Russell a diagrama]], ti maysa a grapiko a mangipakita ti karaniag dagiti bituen kadagiti [[temperatura]] ti rabawda. Iti sapasap, dagiti napudpudot a bituen ket naranraniag. Dagiti bituen a sumursurot iti daytoy a tabas ket makunkunada nga adda ti [[nangruna a panagsarsaruno]], ken ti Init ket naisanglad iti tengngana daytoy. Nupay kasta, dagiti bituen a naranraniag ken napudpudot ngem ti Init ket manmano, bayat a dagiti nakuskusnaw ken nalamlamiis a bituen, a makunkuna akas dagiti [[nalabbaga nga ansisit]], ket ad-adu, a mangaramid kadagiti 85 a porsiento kadagiti bituen idiay ariwanas.&lt;ref name=sun /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite conference|year=2001|pages=119 |author=Smart, R. L. |author2= Carollo, D. |author3= Lattanzi, M. G. |author4= McLean, B. |author5= Spagna, A.|booktitle=Dagiti Nalamiis Unay nga Ansisist: Dagiti Baro nga Espektro a tipo ti L ken T |editor=Hugh R. A. Jones |editor2= Iain A. Steele |publisher=[[Springer (agipabpablaak)|Springer]] |title=Ti Maikadua a Pagsurotan a katologo ti Bituen ken dagiti Nalimiis a Bituen|bibcode=2001udns.conf..119S}}&lt;/ref&gt;

Dagiti ebidensia ket agipaltiing a ti puesto ti Init iti nagruna apanagsarsaruno ket mangikabil daytoy idiay &quot;kangrunaa iti biag&quot; para iti maysa a bituen, a daytoy ket saan pay a nakaibus kadagiti naipenpen a hidrohenio ti nuklear a panaglunag. Ti Init ket agranraniag pay laeng; iti nasap a pakasaritaanna adda daytoy ti 70 a porsiento a karaniagna a kas tatta nga aldaw.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Ti Panakapapan ti Pagbanagan ti Nasapa a Paradokso ti Nakusnaw nga Init: Ti Nababbaba a Kosmiko a Rayus manipud iti maysa a Napigpigsa a Solar nga Angin|author=Nir J. Shaviv|journal=Warnakan iti Heopisikal a Panagsukisok|doi=10.1029/2003JA009997|arxiv=astroph/0306477|year=2003|volume=108|issue=A12|page=1437|bibcode=2003JGRA..108.1437S}}&lt;/ref&gt;

Ti Init ket maysa a [[Populasion I a bitbituen|populasion I a bituen]]; daytoy ket naipasngay iti naladladaw a paset ti [[Linia Pagorasan ti Big Bang|ebolusion ti law-ang]], ken isu a daytoy ket aglaon kadagiti ad-adu nga elemento a nadagdagsen ngem hidrohenio ken helio (&quot;[[metalisidad|dagiti metal]]&quot; iti panakasaonga astronomiko) ngem dagiti laklakay a polpulasion II a bitbituen.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=T. S. van Albada, Norman Baker |title=Kadagidiay dua nga Oosterhoff a Grupo ti Nagtitimbukel a Rimpuok |journal=[[Astropisikal a Warnakanl]] |volume=185 |year=1973 |pages=477–498 |doi=10.1086/152434 |bibcode=1973ApJ...185..477V}}&lt;/ref&gt; Dagiti elemento a nadagdagsen ngem hidrohenio ken helio ket naporma kadagidiay [[solar a bugas|bugas]] titaga-ugma ken bimbimtak a bitbituen, nga isu a dagiti immuna akaputtotan ti bitbituen ket naskenda a natay sakbay a ti law-ang ket napabaknang kadagitoy nga atomo. Dagiti kalaklakayan a bituen ket aglaon laeng kadagiti bassit a metal, bayat a dagiti bituen a naududi a naipasngay ket ket aglaonda ti ad-adu. Daytoy a kinagato ti metalisidad ket naipagarup a nagruna ti panagrang-ay ti Init iti maysa a [[planetario a sistema]], gapu ta dagiti planeta ket maporma manipud iti panakapartuat dagiti &quot;metal&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Ti maysa a Karkulo ti Tawen a Panakaiwarwaras dagiti Naindagaan a Planeta iti Law-ang: Ti Panakaibilang ti Metalisidad a kas ti Panagpili a Pataud |author=Charles H. Lineweaver |journal=[[Icarus (warnakan)|Icarus]] |date=2001-03-09 |arxiv=astro-ph/0012399 |doi=10.1006/icar.2001.6607|volume=151 |issue=2 |pages=307–313 |bibcode=2001Icar..151..307L}}&lt;/ref&gt;

== Interplanetario a medio ==
{{Nangruna|Interplanetario a medio|Helioesperio}}
[[Papeles:Heliospheric-current-sheet.gif|left|thumb|Ti [[helioesperiko nga agdama a sabanas]]]]

No mairaman ti [[Lawag ti Init|lawag]], ti Init ket agisilnag ti agtultuloy nga ayos dagiti nakarga a patikula (a [[plasma (pisika)|plasma]]) a naamammoan a kas ti [[solar nga angin]]. Daytoyy a panagyos ti partikula ket agparuar a maiwarwaras ti agarup a  1.5 a riwriw a kilometro ti tungngal maysa nga oras,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Solar a Pisika: Ti Solar nga Angin|work=Marshall Space Flight Center|date=2006-07-16|url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml|accessdate=2006-10-03|archive-date=2015-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; nga agparpartuat ti nakaro a tangatang (ti helioesperioe) a mangipasagepsep ti Sistema a Solar iti  100&amp;nbsp;AU (kitaen ti [[#Heliopause|heliopause]]).&lt;ref name=&quot;Voyager&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |work=NASA |accessdate=2007-04-02 |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;Daytoy ket makunkuna akas ti [[interplanetario a medio]]. Ti panagtigtignay ti rabaw ti Init, a kas dagiti [[solar a gilayab]] ken dagiti [[koronal a masa a panagipalsut]], ket riruenna ti helioesperio, nga agparpartuat ti  [[limbanga tiempo]] ken gapuanan dagiti[[heomagnetiko a bagio]].&lt;ref name=&quot;SunFlip&quot;&gt;{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |title=TI Init ket Bimmaliktad |accessdate=2007-02-04 |last=Phillips |first=Tony |date=2001-02-15 |work=Science@NASA |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512121817/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti kadakkelan a patakder iti uneg ti helioesperio ket ti [[helioespriko nga agdama a sabanas]], ti maysa nga agkuskusikos a porma a pinartuat babaen ti aksion ti panagtaytayyek ti magnetiko a lugara ti Init idiay interplanetario a medio.&lt;ref&gt;[http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm Ti Bituen nga adda dagiti dua nga Aminana nga Ungto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090718014855/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |date=2009-07-18 }}, Abril 22, 2003, Siensia idiay NASA&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Riley |bibcode=2002JGRA..107.1136R |first1=Pete |title=Panagmodelo ti helioesperiko nga agdama a sabanas: Dagiti Panagdumaduma a Siklo ti Solar |doi=10.1029/2001JA000299 |year=2002 |volume=107 |journal=Warnakan ti Heopisikal a Panagsukisok |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |access-date=2012-07-29 |archive-date=2009-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ti [[magnetiko a lugar ti Daga]] ket pasardenganna ti [[Tangatang ti Daga|bukodna atangatang]] manipud iti panakaikkatan babaen ti slar nga angin. Ti Benus ken Marte ket awan dagitoy ti magnetiko a lugar, ken kas ti pagbanagana, ti solar nga angin ket mangipataud kadagiti bukodda a tangatang ti agininut a maikkat idiay limbang.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lundin |first=Rickard |date=2001-03-09 |title=Manurunor babaen ti Solar nga Angin|authorlink=Rickard Lundin |journal=[[Siensia(warnakan)|Siensia]] |volume=291 |issue=5510 |page=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |pmid=11245195}}&lt;/ref&gt; Dagiti [[koronal a masa a panakapalsut]] ken dagiti kapadpadana pasamak ket mangpuyot ti maysa amagnetiko a lugar ken adu a bilang dagiti materiales manipud iti rabaw ti Init. Ti panagitignay iti daytoy a magnetiko a lugar ken ti materiales ket dagiti magnetiko a lugar ket mangimbudo kadagiti nakarga apartikula iti ngato a tangatang ti Daga, a dagitoy a panagitignay ket agpartuat ti [[Aurora (astronomia)|aurorae]] a makita idiay asideg kadagiti [[magnetiko a lugar ti Daga#Dagiti magnetiko nga ungto|magnetiko nga ungto]].

Dagiti [[kosmiko a rayus]] ket tumaud idiay ruar ti Sistema a Solar. Ti helioesperio ket ladpedanna bassit ti Sistema a Solar, ken dagiti magnetiko a lugar (para kadagiti nga adda kadagitoy) ket mangited pay kadagitoy ti panagsalaknib. Ti densidad dagitikosmiko a rayus idiay [[interestelar a medio]] ken ti kapigsa ti magnetiko a lugar ti Init ket agbalbaliw ti atiddog unay a gantingan ti panawen, tapno ti lessaad tikosmiko a radiasion idiay Sistema a Solar ket agdumaduma, ngemno kasano ti kaaduna ket saan a naamammoan.&lt;ref name=&quot;Langner_et_al_2005&quot;&gt;{{cite journal |last=Langner |first=U. W. |author2=M. S. Potgieter |year=2005 |title=Dagiti Pagbanagan ti puesto ti solar nga angin a panakasiddaw a pagpatinggaan ken ti heliopause idiay helioesperio a modulasion ti kosmiko a rayus |journal=[[Dagiti Panagrang-ay ti Limbang a Panagsukisok]] |volume=35 |issue=12 |pages=2084–2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |bibcode=2005AdSpR..35.2084L}}&lt;/ref&gt;

Ti interplanetario a medio ket pagtaengan ti dua a kasla disko a rehion ti [[kosmiko a tapok]]. Ti umuna, ti [[interplanetario a tapok nga ulep|zodiacal a tapok nga ulep]], ket naisanglad idiay uneg ti Sistema a Solar ken gapuanan ti [[zodiacal a lawag]]. Daytoy ket kasla ti panakaporma babaen ti panagdungpar idiay uneg ti asteroid a barikes nga indagas babaen ti panagtignay kadagiti planeta.&lt;ref&gt;{{cite web |year=1998 |title=Atiddog a termino nga Ebolusion iti odiacal nga Ulep |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |accessdate=2007-02-03 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti maikadua ket maiagayat manipud iti agarup a 10 AU aginggan ti agarup a 40 AU, ken mabalin a napartuat babaen ti nmaipadpada a panagdungpar ti uneg ti [[Kuiper a barikes]].&lt;ref&gt;{{cite web |year=2003 |title=Dagiti ESA a sientista ket nakaduktalda ti pamay-an ti ababa a panakailista dagiti bituen a mabilin nga adda kadagiti planeta |work=ESA a Siensia ken Teknolohia |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |accessdate=2007-02-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Landgraf |first=M. |author2=Liou, J.-C. |author3=Zook, H. A. |author4=Grün, E. |date=May 2002 |title=Ti Taudan ti Sistema a Solar a Tapok ti labes ti Hupiter |journal=Ti Astronomiko a Warnakan |volume=123 |issue=5 |pages=2857–2861 |doi=10.1086/339704 |url=http://astron.berkeley.edu/~kalas/disksite/library/ladgraf02.pdf |accessdate=2007-02-09 |bibcode=2002AJ....123.2857L |archive-date=2016-05-15 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515115002/http://astron.berkeley.edu/~kalas/disksite/library/ladgraf02.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Sistema Solar}}

[[Kategoria:Sistema a Solar| ]]
[[Kategoria:Siensia ti planeta]]
[[Kategoria:Dagiti planetario a sistema]]
[[Kategoria:Siensia ti limbang]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>i77qlsw8pxa3z1wj90png4ijolnnqhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Populasion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4040</id>
    <revision>
      <id>406309</id>
      <parentid>303699</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="822" sha1="soblo8vyepv013nhm8ywcorakjjkkwk" xml:space="preserve">[[Papeles:World population.PNG|thumb|350px|Mapa dagiti [[pagilian]] segun iti populasion]]

Iti [[sosiolohia]] ken [[biolohia]], ti '''populasion'''&lt;ref&gt;{{cite book |last= Rubino|first=Carl |date=1 Pebrero 2001 |title=Ilocano Dictionary and Grammar|url= https://archive.org/details/ilocanodictionar0000rubi|location= |publisher= University of Hawaii Press|page=[https://archive.org/details/ilocanodictionar0000rubi/page/475 475] |isbn=978-0-8248-2088-6 }}&lt;/ref&gt; ket ti kadagupan ti [[tao (sebbangan)|tattao]], wenno dagiti [[organismo]] ti maysa a [[sebbangan]], nga agnanaed wenno agbibiag iti maysa a naited a [[heograpia|heograpiko]] a [[lugar]], wenno [[espasio]].

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

{{pungol}}

[[Kategoria:Ekolohia]]
[[Kategoria:Populasion]]
[[Kategoria:Sosiolohia]]

[[id:Penduduk#Penduduk dunia]]</text>
      <sha1>soblo8vyepv013nhm8ywcorakjjkkwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taaw Pasipiko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4080</id>
    <revision>
      <id>406223</id>
      <parentid>403302</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 11 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33060" sha1="nww3dux21ra66af4fzje8a1pkq8il09" xml:space="preserve">[[Papeles:Pacific Ocean - en.png|thumb|right|250px|Mapa ti Taaw Pasipiko]]
{{5 a taaw}}

[[Papeles:Middle East to the South Pacific Ocean.ogv|right|thumb|250px|]]

Ti '''Taaw Pasipiko'''&lt;ref&gt;{{cite-Rubino|Pasipiko|page=445}}&lt;/ref&gt; ket isu ti kadakkelan a pannakabingbingay dagiti [[taaw]] iti [[Daga (planeta)|Daga]]. Daytoy ket gumay-at manipud iti [[Taaw Artiko]] iti amianan aginggana ti [[Akin-abagatan a Taaw]] (wenno, depende iti panangipalawag, aginggana iti [[Antartika]]) iti abagatan ken bineddengan babaen ti [[Asia]] ken [[Australia (kontinente)|Australia]] iti laud ken ti [[Kaamerikaan]] iti daya.

Kadagiti 165.25 riwriw a kuadrado kilometro (63.8 riwriw a kuadrado milmilia) iti kalawa, daytoy ti kadakkelan a pannakabingbingay ti [[Taaw ti Lubong]]&amp;nbsp;– ken, ken iti dayta a gapu, ti [[hidrospera]]&amp;nbsp;– ket sakupenna ti agarup a 46% iti rabaw ti danum ti Daga ken agarup a a maysa a pagkatlo iti dagupna a kalawa iti rabaw, a mangaramid daytoy a dakdakkel ngem no maitiptipon amin dagup ti kalawa ti daga iti lubong.&lt;ref name=ebc&gt;[http://concise.britannica.com/ebc/article-9374340/Pacific-Ocean Pacific Ocean]&quot;.  ''[[Encyclopædia Britannica|Britannica Concise]].'' 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.&lt;/ref&gt; Ti [[ekuador]] ket bingayenna pay daytoy iti '''Amianan a Taaw Pasipiko''' ken '''Abagatan a Taaw Pasipiko''', nga addaan dagiti dua mailaksid: ti [[Is-isla Galápagos|Galápagos]] ken ti [[Is-isla Gilbert]], a bayat nga agas-askaw iti ekuador, dagitoy ket sibubukelda nga adda iti uneg ti Abagatan a Pasipiko.&lt;ref name=IHO1953&gt;{{cite web
|author=International Hydrographic Organization
|year=1953
|url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf
|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition
|publisher=International Hydrographic Organization
|location=Monte Carlo, Monaco
|accessdate=12 Hunio 2010
|archive-date=2011-10-08
|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; Ti [[Trinsera ti Marianas]] idiay akinlaud nga Amianan a Pasipiko ket isu ti kaadaleman a punto iti lubong, nga umabot daytoy iti kaadalem iti {{pagbaliwen|10911|m}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web-japan.org/atlas/technology/tec03.html|title=Japan Atlas: Japan Marine Science and Technology Center|accessdate=2007-07-04}}&lt;/ref&gt;

Ti akindaya a Taaw Pasipiko ket isu idi ti immuna a nakita babaen dagiti Europeano idi nasapa a maika-16 a siglo idi ti Espaniol nga eksplorador a ni [[Vasco Núñez de Balboa]] ket binallasiwna ti [[Ismo ti Panama]] idi 1513 ken naduktalanna ti nalatak nga &quot;akin-abagatan a baybay&quot; a ninagananna iti ''Mar del Sur''. Ti agdama a nagan ti taaw ket inaramid babaen ni [[Ferdinand Magellan]] ti [[Portugal|Portugues]] nga eksplorador idi las-ud ti Espaniol a [[sirkumnabigasion]] iti lubong idi 1521, idi nakasarak kadagiti nasayaat nga angin iti panangabotna ti taaw. isu a tinawaganna idi daytoy ti ''Mar Pacifico'' iti [[Pagsasao a Portuges|Portuges]], a kayatna a sawen ket &quot;nalinak a baybay&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/09526b.htm |title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Ferdinand Magellan |publisher=Newadvent.org |date=1910-10-01 |accessdate=31 Oktubre 2010}}&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==

=== Dagiti nasapa migrasion ===
[[Papeles:Ortelius - Maris Pacifici 1589.jpg|right|thumb|Ti [[Maris Pacifici]] babaen ni [[Abraham Ortelius|Ortelius]] (1589). Maysa kadagiti immuna a naiprenta a mapa tapno maipakita ti Taaw Pasipiko; kitaen pay ti [[mapa Waldseemüller]] (1507).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.loc.gov/today/pr/2001/01-093.html |title=Library Acquires Copy of 1507 Waldseemüller World Map – News Releases (Library of Congress) |publisher=Loc.gov |accessdate=2013-04-20}}&lt;/ref&gt;]]
[[Papeles:USS Lexington (CV-2) under air attack during the Battle of the Coral Sea, 8 May 1942 (NH 95579).jpg|thumb|Ti USS ''[[USS Lexington (CV-2)|Lexington]]'' a naat-atake idi 8 Mayo 1942 idi las-ud ti [[Gubat ti Baybay Coral]]]]

Dagiti nangruna a migrasion ket napasamak idiay Pasipiko kadagiti prehistoriko a panawen. Idi agarup a 3000&amp;nbsp;BC, dagiti [[tattao nga Austronesio]] idiay isla ti [[Taiwan]] ket nalainganda iti arte adayo a distansia a panagbanniaga iti canoe ken inwarwarisda ti bagbagida ken dagiti pagsasaoda iti abagatan ti [[Filipinas]], [[Indonesia]], ken ti [[maritimo nga Abagatan a daya nga Asia]]; ti laud a mapan idiay [[Madagascar]]; ti abagatan a daya a mapan idiay [[Baro a Guinea]] ken [[Melanesia]] (nakiinnasawa kadagiti patneng a [[Tattao a Papua|Papua]]); ken ti daya a mapan kadagiti isla ti [[Mikronesia]], [[Oceania]] ken [[Polinesia]].&lt;ref name=&quot;Stanley2004&quot;&gt;{{cite book|last=Stanley|first=David|title=South Pacific|url=http://books.google.com/books?id=EDGapfBX-CAC&amp;pg=PA19|accessdate=12 Hunio 2013|year=2004|publisher=David Stanley|isbn=978-1-56691-411-6|page=19}}&lt;/ref&gt;

Ti adayo ti distansia a panagtagilako ket napadur-as iti amin nga igid ti aplaya manipud idiay [[Mozambique]] aginggana idiay [[Hapon]]. Ti panagtagilako, ken isu ti nagresultaan ti pannakaammo, ken naisakup kadagiti isla ti Indonesia ngem saan nga idiay Australia. Idi saan a naladladaw ngem 878 idi adda iti adu a pagtaengan ti Islamiko idiay [[Guangzhou|Kanton]] kaaduan daytoy a panagtagilako ket tinengngel idi babaen dagiti Arabo wenno dagiti Muslim. Idi 219&amp;nbsp;BC ni [[Xu Fu]] ket naglayag idiay Pasipiko a nagbirbiruk para iti engkanto ti immortalidad. Manipud idi 1404 aginggana idi 1433 ni [[Zheng He]] ket nangidaulo kadagiti [[Dagiti banniaga ti gameng|ekspedision idiay Taaw Indiano]].

=== Eksplorasion ti Europeano ===
[[Papeles:A generall chart of the South Sea ... NYPL481132.tiff|thumb|Mapa ti Taaw Pasipiko idi las-ud ti Eksplorasion ti Europeano, circa 1702–1707.]]
[[Papeles:A compleat chart of the coast of Asia and America with the great South Sea - R.W. Seale del. et sculp. NYPL465242.tiff|thumb|Mapa ti Taaw Pasipiko idi las-ud ti Eksplorasion ti Europeano, circa 1754.]]

Ti immuna nga iyaasideg dagiti Europeano a nabigador iti akinlaud nga igid ti Taaw Pasipiko ket inaramid babaen ti Portuges nga ekspedision ni [[António de Abreu]] ken ni [[Francisco Serrão]] idiay [[Is-isla Maluku]] idi 1512,&lt;ref&gt;Hannard (1991), panid 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Milton|first=Giles|authorlink=|title=Nathaniel's Nutmeg|url=https://archive.org/details/nathanielsnutmeg0000milt_q2s7|publisher=Sceptre|year=1999|location=Londres|pages=[https://archive.org/details/nathanielsnutmeg0000milt_q2s7/page/5 5], 7|isbn=978-0-340-69676-7}}&lt;/ref&gt; ken iti ekspedision ni [[Jorge Álvares]] iti abagatan a Tsina idi 1513,&lt;ref name=&quot;Porter, Jonathan 1996&quot;&gt;Porter, Jonathan.  [1996] (1996).  ''Macau, the Imaginary City: Culture and Society, 1557 to the Present''.  Westview Press.  {{ISBN|0-8133-3749-6}}&lt;/ref&gt; ken dagitoy a dua ket inbilin babaen ni [[Afonso de Albuquerque]].

Ti daya a bangir ti taaw ket naduktalan babaen ti Espaniol nga eksplorador a ni [[Vasco Núñez de Balboa]] idi 1513 kalpasan ti ekspedisionna a nangballasiw ti [[Ismo ti Panama]] ken nakaabot iti baro a taaw.&lt;ref name=&quot;Ober&quot;&gt;{{cite book|last=Ober|first=Frederick Albion|title=Vasco Nuñez de Balboa|url=http://books.google.com/books?id=98zUIbdvAYgC&amp;pg=PT129|accessdate=12 Hunio 2013|publisher=Library of Alexandria|isbn=978-1-4655-7034-5|page=129}}&lt;/ref&gt; Ninagananna daytoy iti ''Mar del Sur'' (literal a, &quot;Baybay iti Abagatan&quot; wenno &quot;Baybay Abagatan&quot;) gapu ta ti taaw ket adda iti abagatan ti aplaya ti ismo nga idiay ti immuna a nagpaliiwanna ti Pasipiko.

Kalpasanna, ti Portuges nga eksplorador a ni [[Ferdinand Magellan]] ket naglayag idiay Pasipiko iti ekspedision iti [[sirkumnabigasion]] iti lubong manipud idi 1519 aginggana idi 1522. Ni Magellan ket inawagna ti taaw iti ''Pacífico'' (wenno &quot;Pasipiko&quot; [a kayatna a sawen ket &quot;nalinak&quot;]) gapu ta, kalpasan ti panaglayag kadagiti nabagio a baybay iti [[Rawis ti Sara]], isu ket nasorpresa no kasano ti nakaipanan ti katalna dagiti danum. Urayno ni Magellan ket pimmusay diay [[Filipinas]] idi 1521, ti Espaniol a nabigador a ni [[Juan Sebastián Elcano]] ket indauluan ti ekspedision nga agsubli idiay Espania iti ballasiw ti [[Taaw Indiano]] ken iti likmut ti [[Rawis ti Naimbag a Namnama]], ken nangkompleto daytoy ti immuna a sirkumnabigasion ti lubong idi 1522.&lt;ref name=oceanario&gt;[http://www.oceanario.pt/cms/1316/ &quot;Life in the sea: Pacific Ocean&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014024402/http://oceanario.pt/cms/1316/ |date=2014-10-14 }}, Oceanário de Lisboa. Naala idi 9 Hunio 2013.&lt;/ref&gt;  Iti panaglayag iti likmut ti daya dagiti Molucca, idi baetan ti 1525 ken 1527, dagiti ekspedision ti Portuges ket nakaduktal iti [[is-isla Caroline]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Galvano|first=Antonio|title=The Discoveries of the World from Their First Original Unto the Year of Our Lord 1555, issued by the Hakluyt Society|publisher=Kessinger Publishing|url=http://books.google.com/?id=XivHTiZoMycC&amp;lpg=1|isbn=0-7661-9022-6|ref=Galvano 1563|accessdate=2011-06-16|page=168}}{{Natay a silpo|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ken [[Papua Baro a Guinea]].&lt;ref name=Whiteway&gt;{{cite book
  | last = Whiteway
  | first = Richard Stephen
  | title = The rise of Portuguese power in India, 1497–1550
  | publisher = A. Constable
  | year = 1899
  | location = Westminster
| url = http://books.google.com/?id=jM4NAAAAIAAJ&amp;pg=PA333&amp;dq=Jorge+de+Menezes+New+Guinea#v=onepage&amp;q&amp;f=false}} 1563–2004 reissue&lt;/ref&gt; Idi 1542–43 ti Portuges ket naabotn apay ti [[Hapon]].

Idi 1564, dagiti lima nga Espaniol a barko a naglaon kadagiti 379 nga eksplorador ket binallasiwda ti taaw manipud idiay Mehiko nga indauluan babaen ni [[Miguel López de Legazpi]] ken naglayagda idiay [[Filipinas]] ken [[Is-isla Mariana]].&lt;ref name=&quot;HendersonDelpar2000&quot;&gt;{{cite book|last1=Henderson|first1=James D.|last2=Delpar|first2=Helen|last3=Brungardt|first3=Maurice Philip|last4=Richard N. |first4=Weldon |title=A Reference Guide to Latin American History|url=http://books.google.com/books?id=e2F7c0wW7g4C&amp;pg=PA28|accessdate=12 Hunio 2013|date=Enero 2000|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-1-56324-744-6|page=28}}&lt;/ref&gt; Para kadagiti nabati a paset ti maika-16 a siglo, adu dagiti impluensia dagiti Espaniol, nga addaan kadagiti barko a naglaylayag manipud idiay [[Mehiko]] ken [[Peru]] iti ballasiw ti Taaw Pasipiko a mapan idiay Filipinas, babaen ti [[Guam]], ken ti panangipatakder [[Dagiti Espaniol a Daya nga India]]. Dagiti [[galeon ti Manila]] ket nagtartaray kadagiti dua ken gudua a sigsiglo ken nangisilpo ti [[Manila]] ken [[Acapulco]], iti maysa kadagiti kaatiddogan a dalan ti panagtagilako iti pakasaritaan. Dagiti ekspedision ti Espaniol ket nakaduktal pay ti [[Tuvalu]], ti [[Is-isla Marquesas|Marquesas]], ti [[Is-isla ti Solomon]],ken [[Baro a Guinea]] idiay Abagatan a Pasipiko.&lt;ref name=&quot;Fernandez-Armesto 2006 305–307&quot;&gt;{{cite book |last= Fernandez-Armesto |first= Felipe |title= Pathfinders: A Global History of Exploration |url= https://archive.org/details/pathfindersgloba0000fern_o3w9 |year= 2006 |publisher= W.W. Norton &amp; Company |isbn= 0-393-06259-7 |pages= [https://archive.org/details/pathfindersgloba0000fern_o3w9/page/305 305]–307}}&lt;/ref&gt;

Kalpasanna, iti panagbiruk ti [[Terra Australis]] (kas &quot;ti [nalatak] nga Akin-abagatan a Daga&quot;), dagiti Espaniol nga eksplorador iti maika-17 a siglo ket naduktalanda dagiti purpuro ti [[Is-isla Pitcairn|Pitcairn]] ken [[Vanuatu]], ken naglayag iti Lingsat [[Lingsat Torres|Torres]] iti baetan ti [[Australia]] ken Baro a Guinea, a nanaganan iti nabigador a ni [[Luís Vaz de Torres]]. Dagiti Olandes nga eksplorador, ket naglaylayag iti likmut ti akin-abagatan nga Aprika, ket nakibinglayda met ti panagduktal ken panagtagilako; ni [[Abel Tasman|Abel Janszoon Tasman]] ket naduktalanna ti [[Tasmania]] ken [[Baro a Selanda]] idi 1642.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Primary Australian History: Book F [B6] Ages 10-11|url=http://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6|accessdate=12 Hunio 2013|year=2008|publisher=R.I.C. Publications|isbn=978-1-74126-688-7|page=6}}&lt;/ref&gt; Ti maika-18 a siglo ket mangmarka ti rugi ti nangruna nga eksplorasion babaen dagiti Ruso idiay [[Alaska]] ken ti [[Is-isla Aleutiana]]. Nangipatulod pay ti Espña kadagiti [[Dagiti ekspedision ti Espania iti Amianan a laud a Pasipiko|ekspedision idiay Amianan a laud a Pasipiko]] ken nakaabot iti [[Isla Vancouver]] idiay akin-abagatan a Kanada, ken Alaska. Dagiti Pranses ket sinukimatda ken tinaenganda ti [[Polinesia]], ken dagiti Britaniko ket naglayag kadagiti tallo ken ni [[James Cook]] idiay Abagatan a Pasipiko ken [[Australia]], [[Hawaii]], ken ti [[Amianan a laud ti Pasipiko]] ti Amianan nga Amerika. Idi 1768, ni [[Pierre-Antoine Véron]], ti ubing nga [[astronomo]] a kinykuyogna ni [[Louis Antoine de Bougainville]] iti panagbanniagana iti eksplorasion, ket nagipundar ti umiso a kaakaba ti Pasipiko ti umuna iti pakasaritaan.&lt;ref name=&quot;Williams2004&quot;&gt;{{cite book|last=Williams|first=Glyndwr|title=Captain Cook: Explorations And Reassessments|url=http://books.google.com/books?id=VqDHGru-zcIC&amp;pg=PA143|accessdate=12 Hunio 2013|year=2004|publisher=Boydell Press|isbn=978-1-84383-100-6|page=143}}&lt;/ref&gt; Maysa kadagiti kasapaan a panagbanniaga iti sientipiko nga eksplorasion ket inurnos idi babaen ti Espania iti [[Ekspedision Malaspina]] ti 1789–1794. Daytoy ket naglayag iti nawatiwat a luglugar iti Pasipiko, manipud idiay Rawis ti Sara aginggana idiay Alaska, Guam ken ti Filipinas, Baro a Selanda, Australia, ken ti Abagatan a Pasipiko.&lt;ref name=&quot;Fernandez-Armesto 2006 305–307&quot; /&gt;

Idi maika-16 ken maika-17 a siglo ti Espania ket inkeddengna ti Taaw Pasipiko a ''[[Mare clausum]]'' – ti baybay a narikpan kadagiti dadduma a bileg ti marina. Ti ammo laeng a sumrekan manipud iti Atlantiko, ti Lingsat [[Lingsat ti Magallanes|ti Magallanes]] ket sagpaminsan a napatpatruliaan idi babaen dagiti plota a naipatulod a mangpawil ti panaserrek dagiti saan nga Espaniol a barko.  Idiay akinlaud a patingga ti Taaw Pasipiko ti Olandes ket nagpangta iti [[Filipinas|Espaniol a Filipinas]].&lt;ref name=lytle&gt;{{Citation
| last  = Lytle Schurz
| first = William
| title = The Spanish Lake
| journal = The Hispanic American Historical Review
| volume  = 5
| issue   = 2
| year    = 1922
| pages   = 181–194
| url     = http://www.jstor.org/stable/pdfplus/2506024.pdf?acceptTC=true
}}&lt;/ref&gt;

=== Baro nga Imperialismo ===
[[Papeles:Trieste (23 Jan 1960).jpeg|thumb|Ti [[Bathyscaphe Trieste]], sakbay ti rekord a panagbatokna iti sirok ti [[Trinsera Mariana]], 23 Enero 1960]]
Ti umad-adu nga [[imperialismo]] idi las-ud ti maika-19 a siglo ket nagresultaan iti pannakasakop iti kaaduan ti Oceania babaen dagiti bileg ti Europa, ken kalpasanna, ti [[Hapon]] ken ti [[Estados Unidos]]. Dagiti adu a kontribusion ti oseanograpiko a pannakaammo ket naaramid kadagitoy a panagbanniaga ti [[HMS Beagle|HMS ''Beagle'']] kadagiti tawen ti 1830, a nakalugan ni [[Charles Darwin]]; ti [[HMS Challenger|HMS ''Challenger'']] idi las-ud dagiti tawen ti 1870; ti [[USS Tuscarora (1861)|USS ''Tuscarora'']] (1873–76); ken ti Aleman a ''Gazelle'' (1874–76).

[[Papeles:TahitiDupetitThouars.jpg|thumb|Ni [[Abel Aubert Dupetit Thouars|Dupetit Thouars]] a nangala ti [[Tahiti]] idi Septimbre 9, 1842.]]

Idiay Oceania, Ti Pransia ket naakala iti pangyuna a puesto a kas imperial a bileg kalpasan iti panagramidna a protektorado ti [[Tahiti]] ken ti [[Baro a Caledonia]] idi 1842 ken 1853.&lt;ref name=Asiapacific&gt;Bernard Eccleston, Michael Dawson. 1998. ''The Asia-Pacific Profile''. Routledge. p. 250.&lt;/ref&gt; Kalpasan idi binisita ti marima ti [[Isla ti Paskua ti Panagungar]] idi 1875 ken 1887, ti Chileno nga opisial ti marina a ni [[Policarpo Toro]] ket nakabael a nakitulag ti maysa nga inkorporasion ti isla iti Chile iti natibo a ni [[Rapanui]] idi 1888. Babaen ti panagsakup ti Isla ti Paskua ti Panangungar, ti Chile ket timmipon kadagiti imperial a pagilian.&lt;ref name=&quot;sater&quot;&gt;William Sater, ''Chile and the United States: Empires in Conflict'', 1990 by the University of Georgia Press, {{ISBN|0-8203-1249-5}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=53}} Babaen idi 1900 ganggani amin nga is-isla ti Pasipiko ket tinengngel babaen ti Britania, Pransia, Estados Unidos, Alemania, Hapon, ken Chile.&lt;ref name=Asiapacific /&gt;

Urayno ti Estados Unidos ket nakagun-od iti panagtengngel iti [[Guam]] ken ti [[Filipinas]] manipud iti [[Espania]] idi 1898,&lt;ref name=&quot;TewariAlvarez2008&quot;&gt;{{cite book|last1=Tewari|first1=Nita|last2=Alvarez|first2=Alvin N.|title=Asian American Psychology: Current Perspectives|url=http://books.google.com/books?id=m8qgAi0LVj8C&amp;pg=PA161|accessdate=12 Hunio 2013|date=17 Septiembre 2008|publisher=CRC Press|isbn=978-1-84169-749-9|page=161}}&lt;/ref&gt; ti Hapon ket isu tikaaduan a nagtengngel ti akinlaud a Pasipiko babaen idi 1914 ken sinakopna dagiti adu nga isla idi las-ud ti [[Sangalubongan a Gubat II]]. Nupay kasta, idi nagpatingga dayta a gubat, ti Hapon ket naabak ken ti [[Marina ti Estados Unidos|Plota ti Pasipiko ti Estados Unidos]] ket isu idi ti birtual a master ti taaw. Manipud idi patingga ti Sangalubongan a Gubat II, adu kadagiti dati a kolonia idiay Pasipiko ket nagbalinday kadagiti nawaya nga [[naturay nga estado|estado]].

== Heograpia ==
[[Papeles:Iss007e10807.jpg|thumb|Ilelennek ti init idiay Taaw Pasipiko a kas nakitkita ti [[International Space Station]].]]
Ti pasipiko ket isinana ti [[Asia]] ken [[Australia]] manipud iti [[Kaamerikaan]]. Daytoy ket mabalinpay nga ad-adu a mabingbingay babaen ti ekuador kadagiti paset ti akin-amianan (Amianan a Pasipiko) ken akin-abagatan (Abagatan a Pasipiko) . Daytoy ket gumay-at iti rehion ti [[Antartika]] iti abagatan aginggana idiay [[Artiko]] iti amianan.&lt;ref name=ebc /&gt; Ti Taaw Pasipiko ket sakupenna ti agarup a mays a pagkatlo ti rabaw ti [[Daga (planeta)|Daga]], ken addaan iti kalawa iti 165.2 ririw kuadrado kilkilometro (63.8 riwriw a kuadrado milmilia)&amp;nbsp;—ken ad-adu a dakdakkel ngem ti intero a masa ti Daga iti agarup a 150 riwriw kuadrado kilkilometro (58 a riwriw kuadrado milmilia).&lt;ref&gt;[http://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml &quot;Area of Earth's Land Surface&quot;], ''The Physics Factbook''. Naala idi 9 Hunio 2013.&lt;/ref&gt;

Daytoy ket gumay-at iti agarup a 15,500&amp;nbsp;kilkilometro (9,600&amp;nbsp;mi) manipud idiay [[Baybay Bering]] idiay [[Artiko]] aginggana idiay akin-amianan a patingga ti sirkumpolar ti [[Akin-abagatan a Taaw]] iti [[maika-60 a paralelo abagatan|60°S]] (dagiti nadadaan a panangipalawag ket igay-atna daytoy aginggana idiay [[Baybay Ross]] ti [[Antartika]]), ti Pasipiko ket umabot iti kalatakanna iti daya-laud a kaakaba iti agarup ti [[maika-5 a paralelo amianan|5°N latitud]], nga idiay ket maigay-at iti agarup a 19,800&amp;nbsp;kilkilometro (12,300&amp;nbsp;mi) manipud idiay [[Indonesia]] aginggana idiay aplaya ti [[Colombia]] – kagudua daytoy iti likmut ti lubong, ken ad-adu a mamin lima a beses ti diametro iti Bulan.&lt;ref name=&quot;Nuttall2005&quot;&gt;{{cite book|last=Nuttall|first=Mark|title=Encyclopedia of the Arctic: A-F|url=http://books.google.com/books?id=LcucDSk4w3YC&amp;pg=PA1461|accessdate=10 Hunio 2013|year=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-57958-436-8|page=1461}}&lt;/ref&gt; Ti ammo a kababaan a punto iti Daga—ti [[Trinsera ti Marianas]]—ket mabirukan iti 10,911 metmetro (35,797&amp;nbsp;ft wenno dagiti 5,966&amp;nbsp;a [[kadeppa]]) iti baba ti [[pantar ti baybay]]. Ti agtengnga a kaadalemna ket 4,280 metmetro (14,040&amp;nbsp;ft weno dagiti 2,333&amp;nbsp;a kadeppa), a mangikabil ti dagup a tomo ti danum iti 710,000,000 kubiko kilkilometro.&lt;ref name=ebc /&gt;

Gapu kadagiti epekto ti [[plata tektoniko]], ti Taaw Pasipiko ket agdama a bumasbassit babaen ti agarup a maysa a pulgada iti tunggal maysa a tawen (2–3&amp;nbsp;cm/yr) kadagiti tallo a bangir, agarup nga agtengnga iti {{pagbaliwen|0.2|sqmi|km2}} iti tinawen. Babaen iti pannakaigiddiat, ti [[Taaw Atlantiko]] ket dumakdakkel.&lt;ref&gt;[http://www.bucknell.edu/x17758.xml &quot;Plate Tectonics&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225224202/http://www.bucknell.edu/x17758.xml |date=2014-02-25 }}, Bucknell University. Naala idi 9 Hunio 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Young2009&quot;&gt;{{cite book|last=Young|first=Greg|title=Plate Tectonics|url=http://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&amp;pg=PT9|accessdate=9 Hunio 2013|year=2009|publisher=Capstone|isbn=978-0-7565-4232-0|pages=9–}}&lt;/ref&gt;

Iti igid ti saan a regular nga akinlaud  a pagbeddenagn ti Taaw Pasipiko ket mabieukan dagiti adu a bayaby, ti kadakkelan kadagitoy ket ti [[Baybay Celebes]], [[Baybay Coral]], [[Baybay Daya Tsina]], [[Baybay Filipinas]], [[Baybay ti Hapon]], [[Baybay Abagatan Tsina]], [[Baybay Sulu]], [[Baybay Tasman]], ken ti [[Baybay Duyaw]]. Ti [[Lingsat ti Malacca]] ket tumipon iti Pasipiko ken ti [[Taaw Indiano]] iti laud, ken ti [[Pasahe Drake]] ken ti [[Lingsat ti Magallanes]] ket isilpona ti Pasipiko iti [[Taaw Atlantiko]] iti daya. Iti amianan, ti Lingsat [[Lingsat Bering|Bering]] ket isilpona ti Pasipiko iti [[Taaw Artiko]].&lt;ref name=&quot;Organization1953&quot;&gt;{{cite book|author=International Hydrographic Organization|title=Limits of Oceans and Seas|url=http://books.google.com/books?id=wD0dAQAAIAAJ|accessdate=9 Hunio 2013|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization}}&lt;/ref&gt;
[[Papeles:Storm in Pacifica.jpg|thumb|Ti [[bagio]] idiay [[Pacifica, California|Pacifica]], [[California]]]]

Iti panagsaksakaw ti Pasipiko ti [[maika-180 a meridiano]], ti ''Laud a Pasipiko'' (wenno ''akinlaud a Pasipiko'', idiay asideg ti Asia) ket adda iti [[Akindaya a Hemisperio]], bayat a ti ''Daya Pasipiko'' (wenno ''akindaya a pasipiko'', idiay asideg ti Kaamerikaan) ket adda iti [[Akinlaud a Hemisperio]].&lt;ref name=&quot;Lydia&quot;&gt;{{cite book|author=Agno, Lydia|title=Basic Geography|url=http://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&amp;pg=PA25|accessdate=9 Hunio 2013|year=1998|publisher=Goodwill Trading Co., Inc.|isbn=978-971-11-0165-7|pages=25–}}&lt;/ref&gt;

Para kadagiti kaaduan a panagbanniaga ni Magalanes manipud iti [[Lingsat ti Magallanes]] idiay [[Filipinas]], ti eksplorador ket agpayso a naduktalanna a nalinak ti taaw. Nupay kasta, ti Pasipiko ket saan a kankanayon a nalinak. Adu dagiti [[tropikal a bagio]] ti mangsumpeg kadagiti isla ti Pasipiko.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/437703/Pacific-Ocean/36086/The-trade-winds &quot;Pacific Ocean: The trade winds&quot;], ''Encyclopædia Britannica''. Naala idi 9 Hunio 2013.&lt;/ref&gt;  Dagiti daga ti likmut ti [[Ngarab ti Pasipiko]] ket napno kadagiti [[bulkan]] ken masansan a maapektaran babaen dagiti [[gingined]].&lt;ref name=&quot;Murphy1979&quot;&gt;{{cite book|last=Murphy|first=Shirley Rousseau|title=The Ring of Fire|url=http://books.google.com/books?id=xyJbAAAAMAAJ|accessdate=9 Hunio 2013|year=1979|publisher=Avon|isbn=978-0-380-47191-1}}&lt;/ref&gt; Dagiti [[tsunami]], a pinataud babaen dagiti adda iti sirok ti baybay a gingined, ket nakadadael kadagiti adu nga isla ken kadagiti dadduma kaso ket nagdadael kadagiti intero nga ili.&lt;ref name=&quot;Bryant2008&quot;&gt;{{cite book|last=Bryant|first=Edward|title=Tsunami: The Underrated Hazard|url=http://books.google.com/books?id=6lvl6i7r2CcC&amp;pg=PR26|accessdate=9 Hunio 2013|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-3-540-74274-6|pages=26–}}&lt;/ref&gt;

=== Nagbeddengan a pagpagilian ken terteritorio ===

==== Dagiti naturay a pagilian ====
{{div col|colwidth=30em}}
*{{AUS}}
*{{BRN}}
*{{KHM}}
*{{CAN}}
*{{CHL}}
*{{CHN}}
*{{COL}}
*{{CRI}}
*{{ECU}}
*{{SLV}}
*{{FSM}}
*{{FIJ}}
*{{GTM}}
*{{HND}}
*{{IDN}}
*{{JAP}}
*{{KIR}}
*{{PRK}}
*{{KOR}}
*{{MYS}}
*{{MHL}}
*{{MEX}}
*{{NRU}}
*{{NZL}}
*{{NIC}}
*{{PLW}}
*{{PAN}}
*{{PNG}}
*{{PER}}
*{{PHL}}
*{{RUS}}
*{{WSM}}
*{{SGP}}
*{{SLB}}
*{{TWN}}&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
*{{THA}}
*{{TLS}}
*{{TON}}
*{{TUV}}
*{{USA}}
*{{VUT}}
*{{VNM}}
{{div col end}}
''&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Naisuppiatan ti kasasaad ti Taiwan. Para iti adu pay a pakaammo, kitaen ti [[politikal a kasasaad ti Taiwan]].''

==== Terteritorio ====
{{div col|colwidth=30em}}
*{{ASM}} (Estados Unidos)
*{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Isla Baker]] (Estados Unidos)
*{{COK}} (Baro a Selanda)
*{{wagaywayikono|AUS}} [[Is-isla ti Baybay Coral]] (Australia)
*{{wagayway|Isla ti Paskua ti Panagungar}} (Chile)
*{{PYF}} (Pransia)
*{{GUM}} (Estados Unidos)
*{{HKG}} (Tsina)
*{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Isla Howland]] (Estados Unidos)
*{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Isla Jarvis]] (Estados Unidos)
*{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Isla Johnston]] (Estados Unidos)
*{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Raw-ang Kingman]] (Estados Unidos)
*{{MAC}} (Tsina)
*{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Atol Midway]] (Estados Unidos)
*{{NCL}} (Pransia)
*{{NIU}} (Baro a Selanda)
*{{NFK}} (Australia)
*{{MNP}} (Estados Unidos)
*{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Atol Palmyra]] (Estados Unidos)
*{{PCN}} (UK)
*{{TKL}} (Baro a Selanda)
*{{WLF}} (Pransia)
*{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Isla Wake]] (Estados Unidos)
{{div col end}}

=== Dagiti masa ti daga ken is-isla ===

[[Papeles:Pacific Culture Areas.jpg|thumb|Ti Mikronesia, Melanesia, ken Polinesia]]
[[Papeles:Tahuna maru islet Raroia.jpg|thumb|Ti bassit nga isla ti Tahuna maru, [[Pranses a Polinesia]]]]

Dagiti isla iti intero nga uneg ti Taaw Pasipiko ket mabalin a mabingbingay kadagiti tallo a nangruna a grupo nga ammo a kas ti [[Mikronesia]], [[Melanesia]] ken [[Polinesia]]. Ti Mikronesia, a mabirukan iti amianan ti ekuador ken laud ti [[Internasional a Linia ti Petsa]], ket mairaman ti [[Is-isla Mariana]] iti amianan a laud, ti [[Is-isla Caroline]] iti tengnga, ti [[Is-isla ti Marshall]] iti laud ken ti is-isla ti [[Kiribati]] iti abagatan a laud.&lt;ref name=&quot;AAE&quot;&gt;{{cite book|title=Academic American encyclopedia|url=http://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ|accessdate=12 Hunio 2013|year=1997|publisher=Grolier Incorporated|isbn=978-0-7172-2068-7|page=8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LalFortune2000&quot;&gt;{{cite book|last1=Lal|first1=Brij Vilash|last2=Fortune|first2=Kate|title=The Pacific Islands: An Encyclopedia|url=http://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&amp;pg=PA63|accessdate=14 Hunio 2013|year=2000|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-2265-1|pages=63–}}&lt;/ref&gt;

Ti Melanesia, iti abagatan a laud, ket mairaman ti [[Baro a Guinea]], ti maikadua a kadakkelan nga isla iti lubong kalpasan ti [[Greenland]] ken isu ti kadakkelan kadagiti isla ti Pasipiko. Dagiti sabali pay a nangruna a grupo ti Melanesia manipud iti amianan aginggana iti abagatan ket ti [[Purpuro Bismarck]], ti [[is-isla ti Solomon]], [[Is-isla Santa Cruz|Santa Cruz]], [[Vanuatu]], [[Fiji]] ken [[Baro a Caledonia]].&lt;ref name=&quot;West2009&quot;&gt;{{cite book|last=West|first=Barbara A.|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|url=http://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&amp;pg=PA521|accessdate=14 Hunio 2013|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-1913-7|pages=521–}}&lt;/ref&gt;

Ti kadakkelan a lugar, ti [[Polinesia]], a gunay-at manipud idiay [[Hawaii]] iti amianan aginggana ti [[Baro a Selanda]] iti abagatan, ken sakupenna pay ti [[Tuvalu]], [[Tokelau]], [[Samoa]], [[Tonga]] ken ti [[Is-isla Kermadec]] iti laud, ti [[Is-ila Cook]], [[Is-isla Society]] ken ti [[is-isla Austral ]] iti tengnga, ken ti [[is-isla Marquesas]], [[Tuamotus|Tuamotu]], [[Is-isla Mangareva]] ken ti [[Isla ti Paskua ti Panagungar]] iti daya.&lt;ref name=&quot;DunfordRidgell1996&quot;&gt;{{cite book|last1=Dunford|first1=Betty|last2=Ridgell|first2=Reilly|title=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia|url=http://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC|accessdate=14 Hunio 2013|year=1996|publisher=Bess Press|isbn=978-1-57306-022-6|pages=125–}}&lt;/ref&gt;

[[Papeles:Los Molinos.JPG|thumb|right|Ti [[Los Molinos, Chile|Los Molinos]] idiay aplaya ti [[Zona Sur|Akin-abagatan a Chile]]]]

Dagiti isla idiay Taaw Pasipiko ket addaan kadagiti uppat a batayan a kita: kontinental nga is-isla, nangato nga is-isla, rawraw-ang ti korales, ken dagiti naisalto a plataporma ti korales. Dagiti kontinetal nga isla ket mabirukan iti ruar ti linia ti andesita ken mairaman ti Baro a Guinea, dagiti isla ti Baro a Selanda, ken ti [[Filipinas]]. Adda dagitoy nga isla ket estruktura a mainaig kadagiti asideg a kontinente. Dagiti nangato nga isla ket bulkaniko iti taudan, ken adu kadagitoy ket aglaon kadagiti bulkan. Dagiti kastoy ket ti [[Isla Bougainville|Bougainville]], Hawaii, ken ti Is-isla ti Solomon.&lt;ref name=&quot;GillespieClague2009&quot;&gt;{{cite book|last1=Gillespie|first1=Rosemary G.|last2=Clague|first2=David A.|title=Encyclopedia of Islands|url=http://books.google.com/books?id=g9ZogGs_fz8C&amp;pg=PA706|accessdate=12 Hunio 2013|year=2009|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25649-1|page=706}}&lt;/ref&gt;

Dagiti [[raw-ang ti korales]] iti Pasipiko ket dagiti ababa nga estruktura a dimmakkel iti balsatiko nga ayus ti lava iti sirok ti rabaw ti taaw. Maysa a kas pagarigan iti daytoy ket ti [[Nalatak a Bangen ti Raw-ang]] idiay akin-amianan a daya ti [[Australia]] nga addaan kadagiti kawar ti takop ti raw-ang. Ti maikadua a kita ti isla a naporma iti korales ket ti naisalto a plataporma ti korales, a daytoy ket kadawyan a dakdakkel bassit ngem dagiti ababa nga isla ti korales. Dagiti pagarigan ket mairaman ti [[Isla Banaba|Banaba]] (dati nga Isla Taaw) ken ti [[Makatea]] iti grupo ti Tuamotu ti [[Pranses a Polinesia]].&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137072/coral-island &quot;Coral island&quot;], ''Encyclopædia Britannica''. Naala idi 22 Hunio 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm &quot;Nauru&quot;], Charting the Pacific. Naala idi 22 Hunio 2013.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin|30em}}
*{{Cite book|last=Barkley|first=Richard A.|title=Oceanographic Atlas of the Pacific Ocean|year=1968|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu}}
*{{Cite book|title=Blue Horizons: Paradise Isles of the Pacific|year=1985|publisher=National Geographic Society|location=Washington, D.C.|isbn=0-87044-544-8|author=prepared by the Special Publications Division, National Geographic Society.}}
*{{Cite book|last=Cameron|first=Ian|title=Lost Paradise: The Exploration of the Pacific|url=https://archive.org/details/lostparadiseexpl00came|year=1987|publisher=Salem House|location=Topsfield, Mass.|isbn=0-88162-275-3}}
*{{Cite book|last=Couper|first=A. D.|title=Development and Social Change in the Pacific Islands|url=https://archive.org/details/developmentsocia0000unse_k6u1|year=1989|publisher=Routledge|location=London|isbn=0-415-00917-0}}
*{{Cite book|last=Gilbert|first=John|title=Charting the Vast Pacific|url=https://archive.org/details/chartingvastpaci0000gilb|year=1971|publisher=Aldus|location=London|isbn=0-490-00226-9}}
*{{Cite book|last=Igler|first=David|title=The Great Ocean: Pacific Worlds from Captain Cook to the Gold Rush|url=https://archive.org/details/greatoceanpacifi0000igle|year=2013|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=0-19-991495-8}}
*{{Cite book|last=Lower|first=J. Arthur|title=Ocean of Destiny: A Concise History of the North Pacific, 1500–1978|url=https://archive.org/details/oceanofdestinyco0000lowe|year=1978|publisher=University of British Columbia Press|location=Vancouver|isbn=0-7748-0101-8}}
*{{Cite book|last=Napier|first=W.|author2=Gilbert, J. |author3=Holland, J. |title=Pacific Voyages|year=1973|publisher=Doubleday|location=Garden City, N.Y.|isbn=0-385-04335-X}}
*{{cite book|last=Nunn|first=Patrick D.|title=Pacific Island Landscapes: Landscape and Geological Development of Southwest Pacific Islands, Especially Fiji, Samoa and Tonga|url=http://books.google.com/books?id=AN8486A8fMcC&amp;pg=PA15|year=1998|publisher=|isbn=978-982-02-0129-3}}
*{{Cite book|last=Oliver|first=Douglas L.|title=The Pacific Islands|url=https://archive.org/details/pacificislands03edoliv_i0p2|year=1989|edition=3rd|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu|isbn=0-8248-1233-6}}
*{{Cite book|last=Ridgell|first=Reilly|title=Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia|year=1988|edition=2nd|publisher=Bess Press|location=Honolulu|isbn=0-935848-50-9}}
*{{Cite book|last=Soule|first=Gardner|title=The Greatest Depths: Probing the Seas to {{pagbaliwen|20000|ft|m}} and Below|url=https://archive.org/details/greatestdepthspr00soul|year=1970|publisher=Macrae Smith|location=Philadelphia|isbn=0-8255-8350-0}}
*{{Cite book|last=Spate|first=O. H. K.|title=Paradise Found and Lost|url=https://archive.org/details/paradisefoundlos0000spat|year=1988|publisher=University of Minnesota Press|location=Minneapolis|isbn=0-8166-1715-5}}
*{{Cite book|last=Terrell|first=John|title=Prehistory in the Pacific Islands: A Study of Variation in Language, Customs, and Human Biology|url=https://archive.org/details/prehistoryinpaci0000john|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-30604-3}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Pacific Ocean|{{PAGENAME}}}}
{{Coord|0|N|160|W|type:waterbody_scale:100000000|display=title}}

{{Listaan dagiti baybay}}
{{Dagiti rehion iti lubong}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Taaw Pasipiko|Pasipiko]]
[[Kategoria:Tataaw]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>nww3dux21ra66af4fzje8a1pkq8il09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rusia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4208</id>
    <revision>
      <id>406206</id>
      <parentid>404888</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21509" sha1="4s1mnumw9bt7kfmsymc75v4foi1mxd2" xml:space="preserve">{{Coord|60|N|90|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name               = {{lang|ru|Российская Федерация}}&lt;br /&gt;{{lang|ru|Rossiyskaya Federatsiya}}
|conventional_long_name    = Ruso a Pederasion
|common_name               = Rusia
|national_anthem           = &lt;br /&gt;{{nowrap|{{lang|ru|Государственный гимн Российской Федерации}}}}&lt;br /&gt; {{transl|ru|Gosudarstvenny gimn Rossiyskoy Federatsii}}&lt;br /&gt;(&quot;[[Kanta ti Estado ti Pederasion a Ruso]]&quot;)&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[Papeles:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg]]}}&lt;/div&gt;
|image_flag                = Flag of Russia.svg
|image_coat                = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
|image_map                 = Russian Federation (orthographic projection) - Annexed Territories disputed.svg
|map_width                 = 220px
|capital                   = [[Moscow]]
|coordinates               = {{Coord|55|45|N|37|37|E|type:city}}
|largest_city              = kapitolio
|official_languages        = [[Pagsasao a Ruso|Ruso]] opisial iti amin iti daytoy a pagilian; [[Dagiti pagsasao ti Rusia|27 a dadduma a maikuyog nga opisial]] iti sabsabali a rehion
|ethnic_groups             = 81% Dagiti [[Tattao a Ruso|Ruso]]&lt;br /&gt; 3.7% [[Dagiti Tataro|Tataro]]&lt;br /&gt;1.4% [[Dagiti Ukrainiano idiay Rusia|Ukrainiano]]&lt;br /&gt; 1.1% [[Dagiti Bashkir|Baskir]]&lt;br /&gt;1% [[Tattao a Chuvash|Chuvash]]&lt;br /&gt;11.8% ken dadduma pay a saan a nainaganan&lt;ref name=&quot;perepis-2010.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt |title=Archive copy |access-date=2012-02-21 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|ethnic_groups_year        = 2010
|demonym                   = [[Tattao a Ruso|Ruso]]
|government_type           = [[Pederalismo|Pederal]] [[Semi-presidensial a sistema|semi-presidensial]] a [[republika]]
|leader_title1             = [[Presidente ti Rusia|Presidente]]
|leader_name1              = [[Vladimir Putin]] (Владимир Путин)
|leader_title2             = [[Kangrunaan a Ministro ti Rusia|Kangrunanan a Ministro]]
|leader_name2              = [[Mikhail Mishustin]] (Михаил Мишустин)
|leader_title3             = [[Konseho ti Ruso a Pederasion|Mangipangulo ti Konseho ti Pederasion]]
|leader_name3              = [[Valentina Matviyenko]] (Валенти́на Матвие́нко)&lt;small&gt; ([[Nagkaykaysa a Rusia|UR]])&lt;/small&gt;
|leader_title4             = [[Mangipangulo ti Estado a Duma]]
|leader_name4              = [[Vyacheslav Volodin]] (Вячеслав Володин)&lt;small&gt; ([[Nagkaykaysa a Rusia|UR]])&lt;/small&gt;
|legislature               = [[Pederal a Gimong ti Rusia|Pederal a Gimong]]
|upper_house               = [[Konseho ti Ruso a Pederasion|Konseho a Pederasion]]
|lower_house               = [[Estado a Duma]]
|sovereignty_type          = Pannakaipatakder
|established_event1        = [[Dinastia a Rurik]]
|established_date1         = 862
|established_event2        = [[Kievan Rus']]
|established_date2         = 882
|established_event3        = [[Vladimir-Suzdal]] Rus'
|established_date3         = 1169
|established_event4        = [[Nalatak a Dukado ti Moscow]]
|established_date4         = 1283
|established_event5        = [[Sarismo ti Rusia]]
|established_date5         = 16 Enero 1547
|established_event6        = [[Imperio a Ruso]]
|established_date6         = 22 Oktubre 1721
|established_event7        = [[Ruso a Sobiet a Pederatibo a Sosialista a Republika]]
|established_date7         = 7 Nobiembre 1917
|established_event8        = [[Kappon ti Sobiet|Dagiti Sosialista a Republika a Kappon ti Sobiet]]
|established_date8         = 10 Disiembre 1922
|established_event9        = Ruso a Pederasion
|established_date9         = 25 Disiembre 1991
| area_km2                    = 17098246
| area_footnote               = &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Statistics Division, United Nations Department of Economic and Social Affairs |url=https://unstats.un.org/unsd/publications/pocketbook/files/world-stats-pocketbook-2016.pdf#page=182 |title=World Statistics Pocketbook, 2016 Edition |date=2016 |publisher=United Nations |isbn=978-92-1-161612-5 |location=New York |language=en |access-date=24 Abril 2018}}&lt;/ref&gt;
17,125,191 km2 (mairaman ti Crimea)&lt;ref&gt;{{Cite web |script-title=ru:Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 1 Enero 2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации) |trans-title=Information About Availability and Distribution of Land in the Russian Federation as of 1 January 2017 (by Federal Subjects of Russia) |url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |language=ru |type=Tables |via=rosreestr.ru |access-date=19 September 2021 |archive-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%25D0%25A1%25D0%25B2%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2520%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2584.22%2520%25D0%25B7%25D0%25B0%25202016%2520%25D0%25B3%25D0%25BE%25D0%25B4%2520(%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B1%25D1%258A%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BC%2520%25D0%25A0%25D0%25A4)_%25D0%25BD%25D0%25B0%2520%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25B9%25D1%2582.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| area_rank                   = Umuna
| percent_water               = 13&lt;ref name=&quot;gen&quot;&gt;{{Cite web |title=The Russian Federation: General Characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 Hulio 2011 |access-date=5 Abril 2008 |website=Federal State Statistics Service |language=en}}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;{{small|(mairaman dagiti kalugnakan)}}
| population_estimate         = {{plainlist|
* {{DecreaseNeutral}} 146,171,015
* {{nowrap|{{small|(mairaman ti [[Crimea]])}}&lt;ref name=&quot;gks.ru-popul&quot;&gt;{{Cite web |script-title=ru:Оценка численности постоянного населения на 1 января 2021 г. и в среднем за 2020 г. |trans-title=Estimated population as of 1 January 2021 and on the average for 2020 |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/6F3rqSlB/Popul2021_Site.xls |access-date=6 Abril 2021 |language=ru |format=XLS |trans-website=Federal State Statistics Service |script-website=ru:Федеральная служба государственной статистики}}&lt;/ref&gt;}}
* {{DecreaseNeutral}} 143,759,445
* {{small|(malaksid ti Crimea)}}&lt;ref name=&quot;gks.ru-popul&quot; /&gt;}}
| population_estimate_year    = 2021
| population_estimate_rank    = Maika-9
| population_density_km2      = 8.4
| population_density_sq_mi = 21.5
| population_density_rank     = Maika-181
| GDP_PPP                     = {{increase}} $4.328 trilion&lt;ref name=&quot;IMFWEORU&quot;&gt;{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2021 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=922,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=17 Abril 2020 |publisher=International Monetary Fund |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year                = 2021
| GDP_PPP_rank                = Maika-6
| GDP_PPP_per_capita          = {{increase}} $29,485&lt;ref name=&quot;IMFWEORU&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank     = Maika-55
| GDP_nominal                 = {{increase}} $1.710 trilion&lt;ref name=&quot;IMFWEORU&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year            = 2021
| GDP_nominal_rank            = Maika-11
| GDP_nominal_per_capita      = {{increase}} $11,654&lt;ref name=&quot;IMFWEORU&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-64
| Gini                        = 37.5 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year                   = 2018
| Gini_change                 = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref                    = &lt;ref name=&quot;WBgini&quot;&gt;{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |access-date=22 Marso 2020 |publisher=World Bank |language=en}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank                   = Maika-98
| HDI                         = 0.824&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year                    = 2019&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change                  = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                     = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite report |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |title=Human Development Report 2020 |last=United Nations Development Programme |date=2020 |language=en |isbn=978-92-1-126442-5 |access-date=15 Disiembre 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank                    = Maika-52
| currency                    = [[Rublo ti Rusia]] ([[Senias ti rublo|₽]])
| currency_code               = RUB
| utc_offset                  = +2 to +12
| drives_on                   = kanawan
| calling_code                = +7
| cctld                       = {{unbulleted list |[[.ru]]|[[.рф]]}}
| religion_year = 2017
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;Pew2017&quot; /&gt;
| religion = {{ublist |item_style=white-space;
|73% Kristianidad |—70% Ortodokso a Ruso |—3% Dadduma a Kristiano |15% Awan relihion |10% Islam |2% Dadduma}}
| today                       =
}}
Ti '''Rusia''' {{IPAc-en|audio=en-us-Russia.ogg|ˈ|r|ʌ|ʃ|ə}} wenno {{IPAc-en|ˈ|r|ʊ|ʃ|ə}} ({{lang-rus|Россия|Rossiya|rɐˈsʲijə|Ru-Россия.ogg}}), opisial nga ammo a kas ti '''Rusia''' ken ti '''Ruso a Pederasion'''&lt;ref&gt;&quot;Dagiti nagan a Ruso a Pederasion ken Rusia ket nasken nga agpadpadan to&quot;. {{Cite web |title=Consititution of the Russian Federation, Article 1 |trans-title=Ti Batay-linteg iti Ruso a Pederasion, Artikulo 1 |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-02.htm |access-date=25 Hunio 2009 |language=en |via=constitution.ru}}&lt;/ref&gt; ({{lang-rus|Российская Федерация|r=Rossiyskaya Federatsiya|p=rɐˈsʲijskəjə fʲɪdʲɪˈratsɨjə|a=Ru-Rossiyskaya Federatsiya.ogg}}), ket maysa a pagilian idiay akin-amianan nga [[Eurasia]].&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Cite web |title=Russia |trans-title=Rusia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia/38597/The-Indo-European-group?anchor=ref422350 |access-date=31 Enero 2008 |website=Encyclopædia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket maysa a [[pederasion|pederal]] a [[semi-presidensial]] a republika, a buklen dagiti 83 [[pederal a suheto ti Rusia|pederal a suheto]]. Manipud ti amianan a laud a mapan iti abagatan a daya, ti Rusia ket [[dagiti pagbeddengan iti Rusia|makibingbingay ti pagbeddengan]] iti [[Norwega]], [[Pinlandia]], [[Estonia]], [[Letonia]], [[Lituania]] ken [[Polonia]] (dagitoy dua ket babaen ti [[Kaliningrad Oblast]]), [[Belarus]], [[Ukrania]], [[Georgia (pagilian)|Georgia]], [[Azerbaijan]], [[Kazakhstan]], [[Tsína]], [[Mongolia]], ken [[Amianan a Korea]]. Adda pay daytoy dagiti [[maipapan ti baybay a pagbeddengan]] iti [[Haón]] babaen ti [[Baybay ti Okhotsk]], ken ti estado ti Etados Unidos iti [[Alaska]] babaen ti [[Nailet a Baybay Bering]]. Iti {{pagbaliwen|17075400|km2|mi2}}, ti Rusia ket isu ti [[kadakkelan a pagilian iti lubong]], a mangsakop iti sumurok a pagkawalo iti matagtagitao a lugar iti Daga. Ti Rusia ket isu pay ti maikawalo a [[kaaduan ti populasion a pagilian]] nga adaan ti 146.2&amp;nbsp;a riwriw a tattao.&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt; Sumakop daytoy ti ballasiw ti sibubukel iti [[Amianan nga Asia|akin-amianan nga Asia]] ken 40% iti Europa, agsangapda kadagiti [[Oras ti Rusia|siam a sona ti oras]] ken agitiptipon iti maysa a nalawa a sakup iti [[Kapalikmutan iti Rusia|kapalikmutan]] ken dagiti porma ti daga. Ti Rusia ket adda ti kadakkelan a reserba kadagiti mineral ken dagiti rekurso ti enerhia iti lubong&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Panorama of Russia |trans-title=Panorama iti Rusia |url=http://www.unesco.ru/en/?module=pages&amp;action=view&amp;id=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323113010/http://www.unesco.ru/en/?module=pages&amp;action=view&amp;id=1 |archive-date=2011-03-23 |access-date=29 Oktubre 2010 |website=Commission of the Russian Federation for UNESCO |language=en |trans-website=Komision iti Ruso a Pederasion para iti UNESCO}}&lt;/ref&gt; ken isu ti kadakkelan nga agpatpataud iti [[agpatpataud iti lana|lana]] ken [[agpatpataud iti masna nga alingasaw|masna nga alingasaw]] iti sangalubongan. Ti Rusia ket addaan iti kadakkelan a [[reserba a kabakiran]] ken dagiti danawna ket aglaon iti agarup a maysa a pagkapat iti [[di-naapgad a danum]] iti lubong.&lt;ref name=&quot;loc&quot;&gt;{{Cite book |title=Russia: A Country Study |date=1998 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress [Pederal a Panagsukisok Dibision, Biblioteka iti Kongreso] |isbn=0-8444-0866-2 |editor-last=Curtis |editor-first=Glenn E. |location=Washington, DC |pages=126–134 |language=en |trans-title=Rusia: Panagadal ti Pagilian |chapter=Topography and Drainage |trans-chapter=Topograpia ken Pagayusan ti Danum |lccn=97007563 |chapter-url=http://countrystudies.us/russia/23.htm}}&lt;/ref&gt;

Ti pakasaritaan iti daytoy a pagilian ket nangrugi kadagiti [[Daya nga Eslabo]], nga immungar a kas dagiti malaslasin a grupo idiay Europa a nagbaetan dagiti maika-3 ken maika-8 a siglo AD.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; Binangon ken tinurayan babaen ti maysa a [[Barangiano]] a napili a mannakigubat ken dagiti kaputotanda, ti [[mediebal]] nga estado iti [[Rus (estado)|Rus]] ket rimsua idi maik-9 a siglo. Idi 988 inamponna ti [[Ortodokso a Kristianidad]] manipud iti [[Imperio a Bisantino]],&lt;ref name=Curtis /&gt; a nagrugian ti sintesis dagiti Bisantino ken Eslabo a kultura a nagilawlawag ti [[Ruso a kultura]] para kadagiti [[Milenio iti Rusia|sumaruno a milenio]].&lt;ref name=&quot;Curtis&quot;&gt;{{Cite book |title=Russia: A Country Study |url=https://archive.org/details/russiacountrystu00curt |date=1998 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress [Pederal a Panagsukisok Dibision, Biblioteka iti Kongreso] |isbn=0-8444-0866-2 |editor-last=Curtis |editor-first=Glenn E. |location=Washington, DC |pages=[https://archive.org/details/russiacountrystu00curt/page/3 1]–10 |language=en |trans-title=Rusia: Panagadal ti Pagilian |lccn=97007563}}&lt;/ref&gt; Ti Rus' ket naapday ken nagbalin kadagiti nadumaduma a babassit nga estado; kaaduan kadagiti Rus' a dagdaga ket sinakop babaen dagiti [[Panagraut ti Mongol iti Rus'|panagraut ti Mongol]] ken dagitoy ket nagbalin a tributario dagiti nomadiko a [[Nabalitokan a Horda]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Prawdin |first=Michael |title=The Mongol Empire: Its Rise and Legacy |date=2005 |publisher=Transaction |location=Somerset, N.J. |pages=512–550 |language=en |trans-title=Ti Mongol nga Imperio: Ti Ibabangon ken Legado}}&lt;/ref&gt; Ti [[Nalatak a Dukado ti Moscow]] ket nagininut a nangtipon kadagiti nakapalikmut a Ruso a prisipalidad, nakaganab ti pannakawayawayas manipud iti Nabalitokan a Horda, ken nangituray ti kultura ken politika a legado iti [[Kievan Rus']]. Babaen ti maika-18 a siglo, daytoy a pagilian ket kaaduan a nagpalawa babaen ti panagrukma, panangikapet, ken [[Dagiti Ruso nga eksplorador|eksplorasion]] a nagbalin iti [[Imperio a Ruso]], nga isu daytoy ti maikatlo a [[kadakkelan nga imperio]] iti pakasaritaan, a sumakop manipud iti Polonia idiay Europa aginggana idiay [[Ruso nga Alaska|Alaska]] iti Amianan nga Amerika.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Taagepera |first=Rein |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |trans-title=Panagpalawa ken Panagpabassit a Tabs dagiti Dakkel a Turay: Kontesto para iti Rusia |journal=International Studies Quarterly |language=en |volume=41 |issue=3 |pages=475–504 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |doi-access=free |trans-journal=Pagkapat nga Internasional a Panagadadal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Turchin |first=Peter |last2=Adams |first2=Jonathan M. |last3=Hall |first3=Thomas D. |date=2006 |title=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |trans-title=Daya-Laud Orientasion iti Pakasaritaan dagiti Imperio |journal=Journal of World-Systems Research |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |doi-access=free |trans-journal=Warnakan iti Lubong-Sistema a Panagsukisok}}&lt;/ref&gt;

Sakbayan ti [[Ruso Rebolusion]], ti Rusia ket nagbalin ti kadakkelan ken ti umuna a kumaduaan iti [[Kappon ti Sobiet]], ti immuna a batay-linteg a [[sosialista nga estado]] iti lubong ken mabigbigan a maysa a nalatak a bileg,&lt;ref&gt;Dagiti politika dagiti nalatak a Bileg: ti panagbalbaliw iti Estado Unidos ken ti Kappon ti Sobiet [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&amp;pg=PA4 Books.Google.com]&lt;/ref&gt; a daytoy ket nagbanagan ti naikeddeng a papel dagiti [[Dagiti Kumaduaan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Kumadua]] a panagballigi iti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Weinberg |first=G. L. |title=A World at Arms: A Global History of World War II |url=https://archive.org/details/worldatarmsgloba0000gerh |date=1995 |publisher=Cambridge University Press [Cambridge nga Unibersidad ti Pagmalditan] |isbn=0-521-55879-4 |page=[https://archive.org/details/worldatarmsgloba0000gerh/page/264 264] |language=en |trans-title=Nakaarmas a Lubong: Ti Sangalubongan a Pakasaritaan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rozhnov |first=Konstantin |date=2005-05-05 |title=Who Won World War II? |language=en |trans-title=Sino ti Nangabak ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat? |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm |access-date=2021-09-20}}&lt;/ref&gt; Ti panawen ti Sobiet ket nakakita kadagiti [[Linia ti oras iti Ruso a panagparnuay ken dagiti rehistro ti teknolohia|kaaduan a nagun-od iti teknolohia]] iti maika-20 a siglo, a mairaman ti [[umuna a panagbanniaga ti nagtagitaon iti limbang]] iti lubong. Ti Ruso a Pederasion ket nabangon sakbay ti [[pannakarunaw iti Kappon ti Sobiet]] idi 1991, ngem daytoy ket mabigbigan a kas ti nalinteg a personalidad iti Sobiet nga estado.

Ti [[Ruso nga ekonomia]] ket isu ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|maikasiam a kadakkelan]] iti lubong babaen ti [[nominal a GDP]] ken [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP)|maikanem a kadakkelan]] babaen ti [[pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang]], nga adda ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti panaggasto ti militar|maikatlo a kadakkelan]] a nominal ti militar a busbos. Ti Rusia ket maysa kadagiti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti pudno a gatad ti panagrang-ay ti (kinaudi a tawen)|kapardasen nga agrangrang-ay a kangrunaan nga ekonomia]] iti lubong. Maysa pay kadagiti lima a [[Nuklear a Saan a Proliperasion a Tulag|mabigbig]] a [[dagiti naarmasan ti nuklear nga estado|naarmasan ti nuklear nga estado]] ken agtagikua kadagiti [[Russia ken dagiti armas iti dagup a panagdadael|kadakkelan ti reserba dagiti armas iti dagup a panagdadael]]. Ti Rusia ket maysa a [[nalatak a bileg]] ken agnanayon a kameng iti [[Konseho ti Salaknib ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]], kameng iti [[G8]], [[G20]], ti [[Konseho ti Europa]], ti [[Pagtitinnulongan ti Ekonomia ti Asia-Pasipiko]], ti [[Gunglo ti Pagtitinnulongan ti Shanghai]], ti [[Komunidad ti Eurasiano nga Ekonomiko]], ti [[Gunglo iti Salaknib ken Pagtitinnulongan iti Europa]] (OSCE), ti [[Gungloti Komersio iti Lubong]] (WTO), ken ti daulo a kameng iti [[Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado]].

[[Papeles:StBasile SpasskayaTower Red Square Moscow.hires.jpg|left|thumbnail|350px|Ti [[Katedral ti Saint Basil]] ken ti Torre ti Spasskaya ti [[Moscow Kremlin]] iti [[Red Square]] iti Moscow]]

{{clear}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Pew2017&quot;&gt;{{Cite web |date=10 Mayo 2017 |title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe |url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/ |access-date=9 Septiembre 2017 |website=Pew Research Center |language=en}}&lt;/ref&gt;

}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline}}

* [http://www.novokat.ru/ Ekonomiko a datos iti Rusia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221131218/http://www.novokat.ru/ |date=2019-02-21 }}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Europa}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Rusia| ]]
[[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Nangisit]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Tengnga nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Baltiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Dagiti pederal a pagilian]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G8]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G20]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Amianan nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso]]
[[Kategoria:Dagiti Eslabo a pagilian ken teritorio]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>4s1mnumw9bt7kfmsymc75v4foi1mxd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aprika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4870</id>
    <revision>
      <id>406268</id>
      <parentid>404716</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33091" sha1="apd7htrry3l7it44iaq02u2jq20lsas" xml:space="preserve">{{Infobox kontinente
|title = Aprika
|image = [[Papeles:Africa (orthographic projection).svg|200px]]
|area = {{pagbaliwen|30,221,532|km2|sqmi|abbr=on}},&amp;nbsp;[[Listaan dagiti kontinente babaen ti kalawa|Maika-2]]
|population = 1.1 bilion&lt;ref name=&quot;2013 World Population Data Sheet&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prb.org/pdf13/2013-WPDS-infographic_MED.pdf |title=2013 World Population Data Sheet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227011232/http://www.prb.org/pdf13/2013-WPDS-infographic_MED.pdf |archive-date=2013-12-27 |type=Infographic |publisher=Population Reference Bureau |language=en |access-date=2015-02-04 }}&lt;/ref&gt; (2013, [[Listaan dagiti kontinente babaen ti populasion|Maika-2]])
|density = 30.51/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (agarup a 80/sq mi)
|demonym = [[Aprikano]], Taga-Aprika
|countries = 54 (ken 2 a nasuppiatan)
|list_countries = Listaan dagiti naturay nga estado ken dagiti agkamkammatalek a teritorio idiay Aprika
|dependencies = {{Marebba a listaan
 | list_style = text-align:left;
 |title = Akinruar (3)
 | 1 = [[Mayotte]] | 2 = [[Réunion]] | 3 = [[Santa Elena, Ascension ken Tristan da Cunha]]
 }}
 {{Marebba a listaan
 | list_style = text-align:left;
 |title = Akin-uneg (4)
 | 1 = [[Is-isla Kanarias]] | 2 = [[Ceuta]]
 | 3 = [[Is-isla Madeira]] | 4 = [[Melilla]]
 }}
|languages = [[Dagiti pagsasao ti Aprika|Listaan dagiti pagsasao]]
|time = [[UTC-1]] aginggana ti [[UTC+4]]
|cities = [[Listaan dagiti metropolitano a lugar idiay Aprika]]&lt;br /&gt;[[Listaan dagiti siudad idiay Aprika]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Nigeria}} [[Lagos]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Ehipto}} [[Cairo]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Demokratiko a Republika ti Kongo}}{{wagaywayikono|Republika ti Kongo}} [[Kinshasa]]-[[Brazzaville]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Abagatan nga Aprika}} [[Kalatakan a Johannesburg]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Somalia}} [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Sudan}} [[Khartoum]]-[[Omdurman]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Tanzania}} [[Dar es Salaam]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Ehipto}} [[Alexandria]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Côte d'Ivoire}} [[Abidjan]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Morocco}} [[Casablanca]]
}}
[[Papeles:AfricaCIA-HiRes.jpg|thumb|240px|Mapa ti Aprika]]
Ti '''Aprika''' ket ti maikadua a kadakkelan ken ken ti maikadua a kaaduan ti populasion a [[kontinente]] iti lubong. Iti agarup a 30.2 riwriw km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (11.7 riwriw sq&amp;nbsp;mi) ken mairaman dagiti asideg nga isla, daytoy ket sakupenna ti innem a porsiento iti dagup a kalawa ti rabaw ti [[Daga (planeta)|Daga]] ken 20.4 porsiento iti dagup a kalawa ti daga.&lt;ref name=Sayre&gt;Sayre, April Pulley (1999), ''Africa'', Twenty-First Century Books. {{ISBN|0-7613-1367-2}}.&lt;/ref&gt; Daytoy ket addaan kadagiti 1.1 bilion a tattao manipud idi 2013, daytoy ket kadagupan iti agarup a 15% iti populasion ti tao iti lubong.&lt;ref name=&quot;2013 World Population Data Sheet&quot;/&gt; Ti kontinente ket napalikmutan babaen ti [[Baybay Mediteraneo]] iti amianan, ti [[Kanal Suez]] ken ti [[Baybay Nalabbasit]] iti igid ti [[Peninsula Sinai]] iti amianan a daya, ti [[Taaw Indiano]] iti abagatan a daya, ken ti [[Taaw Atlantiko]] iti laud. Ti kontinente ket iramanna ti [[Madagascar]] ken dagiti nadumaduma a [[purpuro]]. Daytoy ket addaan kadagiti 54 napno a nabigbigan a [[naturay nga estado]] (&quot;[[pagilian|pagpagilian]]&quot;), siam a [[Tertorio (subdibision ti pagilian)|terteritorio]] ken dagiti dua a ''de facto'' a nawaya nga [[Listaan dagiti estado nga addaan iti limitado a pannakabigbig|estado nga addaan iti limitado wenno awan pannakabigbig]].&lt;ref&gt;Kitaen ti [[Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a terteritorio idiay Aprika]].&lt;/ref&gt;

Ti populasion ti Aprika ket isu ti kaubingan kadagiti amin a kontinente; 50% kadagiti Aprikano ket agtawen ti 19 wenno ub-ubing.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.huffingtonpost.com/njideka-u-harry/african-youth-innovation-_b_3904408.html | work=Huffington Post | first=Njideka U. | last=Harry | title=African Youth, Innovation and the Changing Society | date=11 Septiembre 2013}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Arhelia]] ket ti kadakelan a pagilian ti Aprika babaen ti kalawa, ken ti [[Nigeria]] ket ti kadakkelan babaen ti populasion. Ti Aprika, a naisangayan ti sentral nga [[Akindaya nga Aprika]], ket kaaduan a naaw-awat a kas ti lugar a taudan dagiti [[tao (sebbangan)|tatttao]] ken ti [[klado]] ti [[Hominidae]] (dagiti [[nalatak a bakes]]), a kas naebidensiaan babaen dagiti kasapaan a [[hominidae]] ken dagiti taudanda, ken dagiti pay naud-udi a napetsaanen iti agarup a pito a riwriw a tawtawen ti napalabas, a mairaman ti ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'', ''[[Australopithecus africanus]]'', ''[[Australopithecus afarensis|A. afarensis]]'', ''[[Homo erectus]]'', ''[[Homo habilis|H. habilis]]'' ken ''[[Homo ergaster|H. ergaster]]'' – a dagiti kasapaan a ''[[Homo sapiens]]'' (moderno a tao) ket nabirukan idiay [[Etiopia]] ken napetsaan idi agarup a 200,000 a tawtawen ti napalabas.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://web.utah.edu/unews/releases/05/feb/homosapiens.html |last=University of Utah Public Relations |title=The Oldest Homo sapiens: Fossils Push Human Emergence Back to 195,000 Years |date=16 Pebrero 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805053127/http://web.utah.edu/unews/releases/05/feb/homosapiens.html |archive-date=2007-08-05 |language=en |access-date=2015-02-04 }}&lt;/ref&gt; Ti Aprika ket sakkawenna ti [[ekuador]] ken sakupenna dagiti nadumaduma a luglugar ti klima; daytoy laeng ti kontinente a gumay-at manipud iti akin-amianan a [[temperado]] aginggana dagiti akin-abagatan a temperado a sona.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |title=Africa |website=Visual Geography |access-date=2007-11-24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan ti Aprika}}

=== Kasakbayan a pakasaritaan ===
[[Papeles:Lucy blackbg.jpg|thumb|150px|Ni [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]], ti maysa  a rurog ti ''[[Australopithecus afarensis]]'' a naduktalan idi Nobiembre 24, 1974, idiay [[Ginget Awash]] idiay [[Depresion Afar]] ti [[Etiopia]]]]

Ti Aprika ket naikeddeng babaen dagiti kaaduan a [[paleoantropolohia|paleoantropologo]] nga isu ti [[Duyan ti Nagtagitaoan|kaduogan a natagtagitao a teritorio]] iti [[Daga (planeta)|Daga]], a ti [[Tao (sebbangan)|sebbangan ti tao]] ket nagtaud manipud iti daytoy a kontinente.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2000-12-06 |title=Genetic Study Roots Humans in Africa |last=Whitehouse |first=David |website=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1058484.stm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Geological Society of America |date=30 Agosto 2007 |title=Migration of Early Humans From Africa Aided By Wet Weather |language=en |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/08/070828155004.htm}}&lt;/ref&gt; Idi las-ud ti tengnga ti maika-20 a siglo, dagiti [[Antropolohia|antropologo]] ket nakaduktalda kadagiti adu a [[posil]] ken ebidensia ti panagtaeng ti tao a mabalin a nasapsapa ngem 7 a riwriw a tawtawen ti napalabas. Dagiti tidda ti posil dagiti nadumaduma a sebbangan iti nasapa a kasla bakes a tattao ket naipagarup a [[Ebolusionn|nagbalin]] iti moderno a tao, kas ti ''[[Australopithecus afarensis]]'' ([[Radiometriko apanangipetsa|radiometriko a napetsaan]] iti agarup a 3.9–3.0&amp;nbsp;riwriw a tawtawen [[Sakbay ni Kristo|SK]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kimbel |first=William H. |last2=Rak |first2=Yoel |last3=Johanson |first3=Donald C. |title=The Skull of Australopithecus afarensis |url=https://archive.org/details/skullofaustralop0000kimb |date=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-515706-0 |location=Oxford |language=en}}&lt;/ref&gt; Ti ''[[Paranthropus boisei]]'' (c. 2.3–1.4&amp;nbsp;riwriw a tawtawen SK)&lt;ref&gt;Tudge, Colin. (2002) ''The Variety of Life.'', Oxford University Press. {{ISBN|0-19-860426-2}}.&lt;/ref&gt; ken ti ''[[Homo ergaster]]'' (c. 1.9&amp;nbsp;riwriw–600,000 a tawtawen SK) ket naduktalanen.&lt;ref name=Sayre /&gt;

Kalpasan ti ebulosion ti [[homo sapiens sapiens]] idi agarup a 150,000 to 100,000 a tawtawen ti napalabas idiay Aprika, ti kontinente ket kangrunaan a natagtagitao babaen dagiti grupo ti [[agananup-agburburas]].&lt;ref&gt;Ivan Sertima, Ivan. (1995) ''Egypt: Child of Africa/S V12 (Ppr)'', Transaction Publishers. pp. 324–325. {{ISBN|1-56000-792-3}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mokhtar, G. (1990) ''UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa'', University of California Press. {{ISBN|0-85255-092-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) ''Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1'', Universal Publishers. p. 210. SBN 1-58112-564-X.&lt;/ref&gt; Dagitoy nga immuna a moderno a tattao ket pinanawanda ti Aprika ken tinagtagitaoda ti amin a paset ti lubong idi las-ud ti migrasion ti [[Out of Africa|Iruruar idiay Aprika]] a napetsaan idi agarup a  50,000 a tawtawen ti napalabas, ken rimmuar iti kontinente a mabalin a bimmallasiw iti [[Bab-el-Mandeb]] idiay [[Baybay Nalabbasit]],&lt;ref&gt;Spencer Wells, [http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html ''The Journey of Man'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stephen Oppenheimer. [http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html ''The Gates of Grief''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |date=2014-05-30 }}&lt;/ref&gt; ti [[Lingsat ti Gibraltar]] idiay Morocco,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Winters |first=Clyde |date=2011 |title=The Gibraltar Out of Africa Exit for Anatomically Modern Humans |url=http://www.webmedcentral.com/article_view/2319 |journal=WebmedCentral BIOLOGY |language=en |volume=2 |issue=10 |doi=10.9754/journal.wmc.2011.002319 |access-date=2015-02-04 |archive-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330221025/http://www.webmedcentral.com/article_view/2319 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; wennoti [[Ismo ti Suez]] idiay Ehipto.&lt;ref&gt;[http://www.ffzg.unizg.hr/arheo/ska/tekstovi/out_of_africa.pdf Robin Derricourt, &quot;Getting 'Out of Africa': Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations&quot;], 7 Hulio 2006.&lt;/ref&gt;

Dagiti sabali pay a migrasion dagitoy a moderno a tattao iti kaunegan ti kontinente ti Aprika ket napetsaanen iti dayta a panawen, nga adda iti ebidenisa ti nasapa a panagtaeng ti tao a nabirukan idiay [[Akin-abagatan nga Aprika]], [[Abagatan a daya nga Aprika]], [[Amianan nga Aprika]], ken ti [[Sahara]].&lt;ref&gt;Candice Goucher et al., World History: Journeys from Past to Present (2013), pp. 2-20, books.google.com/books?isbn=1134723547&lt;/ref&gt;

Ti kadakkel ti [[Sahara]] ket naipakasaritaanen a nakaro nga agdumaduma, nga iti kalawana ket napardas nga agdumaduma ken dagiti dadduma a panawen ket mapukpukaw depende kadagiti klimatiko a kasasaad ti lubong.&lt;ref&gt;The Sahara: Past, Present and Future, pp. 1-41, books.google.com/books?isbn=1317970012&lt;/ref&gt; Iti patingga dagiti [[Panawen ti yelo]], a nakarkulo idi agarup a 10,500 SK, ti [[Sahara]] ket nagbalin manen a berde a nalames a ginget, ken dagiti populasion ti Aprika ket nagsubli iti uneg ken dagiti kabambantayan nga aplaya idiay [[Sub-Sahara nga Aprika]], ken adda dagiti pinintaan iti bato a nangpakpakita ti nalames a Sahara ken dagiti adu a populasion a naduktalan idiay [[Tassili n'Ajjer]] a napetsaan iti agarup a 10 milmilenio.&lt;ref&gt;Mercier, Norbert; Le Quellec, Jean-Loïc; Hachid, Mimalika; Agsous, Safia; Grenet, Michel (Hulio 2012). &quot;OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara)&quot;. ''Quaternary Geochronology'' 10: 367–373. {{DOI|10.1016/j.quageo.2011.11.010}}. Naala idi 7 Marso 2013.&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ti panagpudpudot ken ti panagmagmaga ti klima ket kaibuksilanna a babaen idi 5000 BC, ti rehion ti Sahara ket immad-adun a nagbalbalin a namaga ken nabusor. Idi agarup a 3500SK, gapu ti pakbo ti pagtayyekan ti Daga, ti Sahara ket nakasanay ti paset ti panawen iti napardas a panagbalin iti desierto.&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.ht &quot;Sahara's Abrupt Desertification Started by Changes in Earth's Orbit, Accelerated by Atmospheric and Vegetation Feedbacks&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307060153/http://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.ht |date=2014-03-07 }}, ''Science Daily''.&lt;/ref&gt; Ti populasion ket immakarda kadagiti rehion ti Sahara ken napanda idiay Ginget ti Nilo iti baba ti [[Dagiti katarata ti Nilo|Maikadua a Katarata]] nga idiay ket nagaramidda kadagiti permanente wenno semi-permanente a pagtaengan. Napasamak ti nakaro a resesion ti klima, ken nagpabassit ti nakaro ken kankanayon a panagtudtudo idiay Sentral ken [[Daya nga Aprika|Akindaya nga Aprika]]. Manipud idin iti daytoy a panawen, dagiti namaga a kondision ti nagtultuloy idiay Akindaya nga Aprika ken immad-adu idi las-ud ti naudi a 200 a tawtawen, idiay [[Etiopia]].

Ti panagpaamo ti [[baka]] idiay Aprika ket immay sakbay ti [[agrikultura]] ken mabalin nga adda a kakuyog dagiti kultura ti agan-anup ken agburburas. Naipagpagarup a babaen idi 6000 SK, ti baka ket napaamon idiay Amianan nga Aprika.&lt;ref&gt;Diamond, Jared. (1999) &quot;Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York:Norton, pp.167.&lt;/ref&gt; Idiay kompleks ti Sahara-Nilo, dagiti tattao ket nagpaamoda kadagiti nadumaduma nga ayuop, a mairaman ti [[burro]] ken ti bassit a nasaraan ti tornilio a kalding a kadawyan idi manipud idiay [[Arhelia]] aginggana idiay [[Nubia]].
Idi tawen ti 4000 SK, ti klima ti Sahara ket nangrugrugi a pimmardas a nagbalin a nagmagmaga.&lt;ref name=&quot;O'Brien&quot;&gt;O'Brien, Patrick K. (General Editor). ''Oxford Atlas of World History''. New York: Oxford University Press, 2005, pp. 22–23.&lt;/ref&gt; Daytoy a panagbaliw ti klima ket taudan ti panagpabassit dagiti danaw ken dagiti karayan ken taudan ti imad-adu a panagbalin ti desierto . Daytoy ket isu ti gapuanan ti panagpaadu ti gatad ti daga a nasayaat para kadagiti pagtaengan ken nangtulong kadagiti migrasion dagiti komunidad ti agtaltalon idiayi ad-adu a tropikal a klima ti [[Laud nga Aprika]].&lt;ref name=&quot;O'Brien&quot; /&gt;

Babaen ti umuna a milenio SK, naipayammo ti panagobra iti landok idiay Akin-amianan nga Aprika ken napardas a naiwaras iti ballasiw ti Sahara kadagiti akin-amianan a paset ti sub-Sahara nga Aprika,&lt;ref&gt;[http://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm#Irontechnology Martin and O'Meara, &quot;Africa, 3rd Ed.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011083356/http://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm#Irontechnology |date=2007-10-11 }} Indiana: Indiana University Press, 1995.&lt;/ref&gt; ken babaen idi 500 SK, ti panagobra ti metal ket nagbalinen a kadawyan idiay Laud nga Aprika. Ti panagobra ti landok ket napnon a naipundar idi agarup a 500 SK kadagiti adu a lugar iti Daya ken Laud nga Aprika, ngem dagiti dadduma a rehion ket saanda met a nangrugi iti panagobra ti landok aginggana  kadagiti nasapa a siglo ti AD. Dagiti banag ti [[gambang]] manipud idiay [[Ehipto]], Amianan nga Aprika, Nubia, ken Etiopia a napetsaan idi agarup a 500 SK ket nakali idiay Laud nga Aprika, ken mangisingasing a dagiti network ti [[Trans-Sahara a panagtagilako]] ket napundaren babaen ti daytoy a petsa.&lt;ref name=&quot;O'Brien&quot; /&gt;
{{clear}}
== Dagiti teritorio ken dagiti rehion ==
Dagiti pagilian iti daytoy a tabla ket naikategoria segun ti isbangan dagiti heograpiko a rehion nga inus-usar babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken ti datos a nairaman ket naala kadagiti taudan manipud kadagiti artikulo ken no agiddiat dagitoy maikkan met dagitoy iti pakaammo.
{|&lt;!-- This table keeps maps to the right, to not overlap the
 -- region-table, but it might overlap for some browsers.
 -- DON'T USE &quot;align=right&quot; but use style=&quot;float:right&quot; as
 -- the right-side alignment used by infoboxes.
--&gt; style=&quot;width:155px; float:right; margin-right:0.0em;&quot;
|[[Papeles:Africa-regions.svg|thumb|150px|[[Listaan dagiti rehion ti Aprika|Dagiti rehion]] ti Aprika:
{{legend|#800080|[[Amianan nga Aprika|Akin-amianan nga Aprika]]}}
{{legend|#ADFF0A|[[Laud nga Aprika|Akinlaud nga Aprika]]}}
{{legend|#A52A2A|[[Tengnga nga Aprika|Sentral nga Aprika]]}}
{{legend|#C0C0C0|[[Daya nga Aprika|kindaya nga Aprika]]}}
{{legend|#FF0A0A|[[Akin-abagatan nga Aprika]]}}]]
|-
|&amp;nbsp;&lt;!--put space to force empty row to appear--&gt;
|-
|&amp;nbsp;
|-
|[[Papeles:topography of africa.png|thumb|150px|Pisikal a mapa ti Aprika]]
|-
|[[Papeles:African continent-en.svg|thumb|150px|Politikal a mapa ti Aprika]]
|}&lt;!--end thumbnails--&gt;

&lt;!--begin country info tables--&gt;
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse; margin: 1em auto;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Nagan ti rehion&lt;ref&gt;Dagiti kontinental a rehion segun ti isbangan ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt; ken&lt;br /&gt;teritorio, nga addaan iti wagayway
! [[Listaan dagiti pagilian babaen ti kalawa|Kalawa]]&lt;br /&gt;(km²)
! [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|Populasion]]&lt;ref name=&quot;uscen&quot;&gt;[http://www.census.gov/cgi-bin/ipc/idbrank.pl USCensusBureau:Countries and Areas Ranked by Population: 2009]&lt;/ref&gt;
! Tawen
! [[Listaan dagiti naturay nga estado ken dagiti agkamkammatalek a teritorio babaen ti densidad ti populasion|Densidad]]&lt;br /&gt;(per km²)
! [[Kapitolio]]
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
|colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''[[Akin-amianan nga Aprika]]'''
|-
|{{WP|Algeria}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2,381,740
|style=&quot;text-align:right;&quot;|34,178,188
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|14
|[[Arhel]]
|-
|{{WP|Canary Islands}} (Espania)&lt;ref&gt;Ti Espaniol nga [[Is-isla Kanarias]], a ti [[Las Palmas de Gran Canaria]] ken [[Santa Cruz de Tenerife]] ket agkadua kapitolio,  ken masansan a naikeddeng a paset ti Akin-amianan nga Aprika gapu ti relatibo a kaasidegda iti [[Morocco]] ken ti [[Akinlaud a Sahara]]; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:right;&quot;|7,492
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2,118,519
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2010
|style=&quot;text-align:right;&quot;|226
|[[Las Palmas de Gran Canaria]],&lt;br /&gt;[[Santa Cruz de Tenerife]]
|-
|{{WP|Ceuta}} (Espania)&lt;ref&gt;Ti Espaniol nga eksklabe ti [[Ceuta]] ket napalikmutan iti daga babaen ti Morocco idiay Akin-amianan nga Aprika; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:right;&quot;|20
|style=&quot;text-align:right;&quot;|71,505
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2001
|style=&quot;text-align:right;&quot;|3,575
|—
|-
|{{WP|Egypt}}&lt;ref&gt;Ti [[Ehipto]] ket kadawyan a naikeddeng a [[Listaan dagiti transkontinental a pagilian|transkontinental a pagilian]] idiay Akin-amianan nga Aprika (rehion ti Nagkaykaysa a Pagpagiliann) ken Akinlaud nga Asia; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para laeng iti paset ti Aprika, iti laud ti [[Kanal Suez]].&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,001,450
|style=&quot;text-align:right;&quot;|82,868,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2012
|style=&quot;text-align:right;&quot;|83
|[[Cairo]]
|-
|{{WP|Libya}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,759,540
|style=&quot;text-align:right;&quot;|6,310,434
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|4
|[[Tripoli]]
|-
|{{WP|Madeira}} (Portugal)&lt;ref&gt;Ti Portuges nga [[Is-isla Madeira]] ket masansan a naikeddeng a paset ti Akin-amianan nga Aprika gapu ti relatibo a kaasidegda iti Morocco; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:right;&quot;|797
|style=&quot;text-align:right;&quot;|245,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2001
|style=&quot;text-align:right;&quot;|307
|[[Funchal]]
|-
|{{WP|Melilla}} (Espania)&lt;ref&gt;Ti Espaniol nga eksklabe ti [[Melilla]] ket napalikmutan iti daga babaen ti Morocco idiay Akin-amianan nga Aprika; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:right;&quot;|12
|style=&quot;text-align:right;&quot;|66,411
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2001
|style=&quot;text-align:right;&quot;|5,534
|—
|-
|{{WP|Morocco}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|446,550
|style=&quot;text-align:right;&quot;|34,859,364
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|78
|[[Rabat]]
|-
|{{WP|Sudan}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,861,484
|style=&quot;text-align:right;&quot;|30,894,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2008
|style=&quot;text-align:right;&quot;|17
|[[Khartoum]]
|-
|{{WP|Tunisia}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|163,610
|style=&quot;text-align:right;&quot;|10,486,339
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|64
|[[Tunis]]
|-
|{{noflag}} [[Akinlaud a Sahara]]&lt;ref name=&quot;Sahrawi Arab Democratic Republic&quot;&gt;Ti teritorio ti [[Akinlaud a Sahara]] ket tinunton babaen ti [[Demokratiko a Republika ti Arabo a Sahrawi]] ken [[Morocco]]. Ti Demokratiko a Republika ti Arabo a Sahrawi ket mabigbigan a kas naturay nga estado babaen ti [[Kappon ti Aprika]]. Ti [[Morocco]] ket tuntonenna ti intero a pagilian a kas bukodna nga [[Akin-amianan a Probprobinsia]]. Ti Morocco mangimaton iti 4/5 iti teritorio bayat a ti Demokratiko a Republika ti Arabo a Sahrawi ket agtengel iti 1/5. Ti panangikapet ti Morocco' iti daytoy a teritorio ket saan pay a nabigbigan ti sangalubongan.&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:right;&quot;|266,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|405,210
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2
|[[El Aaiún]]
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
|colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''[[Sara ti Aprika]]''' wenno '''[[Amianan a daya nga Aprika]]'''
|-
|{{WP|Djibouti}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|23,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|623,891
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2012
|style=&quot;text-align:right;&quot;|22
|[[Djibouti (city)|Djibouti]]
|-
|{{WP|Eritrea}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|121,320
|style=&quot;text-align:right;&quot;|5,647,168
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|47
|[[Asmara]]
|-
|{{WP|Ethiopia}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,127,127
|style=&quot;text-align:right;&quot;|84,320,987
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2012
|style=&quot;text-align:right;&quot;|75
|[[Addis Ababa]]
|-
|{{WP|Somalia}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|637,657
|style=&quot;text-align:right;&quot;|9,832,017
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|15
|[[Mogadishu]]
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
|colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''[[Akindaya nga Aprika]]'''
|-
|{{WP|Burundi}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|27,830
|style=&quot;text-align:right;&quot;|8,988,091
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|323
|[[Bujumbura]]
|-
|{{WP|British Indian Ocean Territory}} - [[Purpuro Chagos]]&lt;br /&gt;(Nagkaykaysa a Pagarian)
|style=&quot;text-align:right;&quot;|56.13
|style=&quot;text-align:right;&quot;|3,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2012
|style=&quot;text-align:right;&quot;|53.4
|[[Diego Garcia]]
|-
|{{WP|Comoros}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2,170
|style=&quot;text-align:right;&quot;|752,438
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|347
|[[Moroni, Comoros|Moroni]]
|-
|{{WP|Kenya}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|582,650
|style=&quot;text-align:right;&quot;|39,002,772
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|66
|[[Nairobi]]
|-
|{{WP|Madagascar}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|587,040
|style=&quot;text-align:right;&quot;|20,653,556
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|35
|[[Antananarivo]]
|-
|{{WP|Malawi}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|118,480
|style=&quot;text-align:right;&quot;|14,268,711
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|120
|[[Lilongwe]]
|-
|{{WP|Mauritius}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2,040
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,284,264
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|630
|[[Port Louis]]
|-
|{{WP|Mayotte}} (Pransia)
|style=&quot;text-align:right;&quot;|374
|style=&quot;text-align:right;&quot;|223,765
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|490
|[[Mamoudzou]]
|-
|{{WP|Mozambique}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|801,590
|style=&quot;text-align:right;&quot;|21,669,278
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|27
|[[Maputo]]
|-
| {{WP|Réunion}} (Pransia)
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2,512
|style=&quot;text-align:right;&quot;|743,981
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2002
|style=&quot;text-align:right;&quot;|296
|[[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]
|-
|{{WP|Rwanda}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|26,338
|style=&quot;text-align:right;&quot;|10,473,282
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|398
|[[Kigali]]
|-
|{{WP|Seychelles}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|455
|style=&quot;text-align:right;&quot;|87,476
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|192
|[[Victoria, Seychelles|Victoria]]
|-
|{{WP|South Sudan}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|619,745
|style=&quot;text-align:right;&quot;|8,260,490
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2008
|style=&quot;text-align:right;&quot;|13
|[[Juba]]
|-
|{{WP|Tanzania}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|945,087
|style=&quot;text-align:right;&quot;|44,929,002
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|43
|[[Dodoma]]
|-
|{{WP|Uganda}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|236,040
|style=&quot;text-align:right;&quot;|32,369,558
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|137
|[[Kampala]]
|-
|{{WP|Zambia}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|752,614
|style=&quot;text-align:right;&quot;|11,862,740
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|16
|[[Lusaka]]
|-
|{{WP|Zimbabwe}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|390,580
|style=&quot;text-align:right;&quot;|11,392,629
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|29
|[[Harare]]
|-
|colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#eee; text-align:center;&quot;|'''[[Sentral nga Aprika]]'''
|-
|{{WP|Angola}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,246,700
|style=&quot;text-align:right;&quot;|12,799,293
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|10
|[[Luanda]]
|-
|{{WP|Cameroon}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|475,440
|style=&quot;text-align:right;&quot;|18,879,301
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|40
|[[Yaoundé]]
|-
|{{WP|Central African Republic}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|622,984
|style=&quot;text-align:right;&quot;|4,511,488
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|7
|[[Bangui]]
|-
|{{WP|Chad}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,284,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|10,329,208
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|8
|[[N'Djamena]]
|-
|{{WP|Republic of the Congo}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|342,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|4,012,809
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|12
|[[Brazzaville]]
|-
|{{WP|Democratic Republic of the Congo}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2,345,410
|style=&quot;text-align:right;&quot;|69,575,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2012
|style=&quot;text-align:right;&quot;|30
|[[Kinshasa]]
|-
|{{WP|Equatorial Guinea}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|28,051
|style=&quot;text-align:right;&quot;|633,441
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|23
|[[Malabo]]
|-
|{{WP|Gabon}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|267,667
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,514,993
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|6
|[[Libreville]]
|-
|{{WP|São Tomé and Príncipe}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,001
|style=&quot;text-align:right;&quot;|212,679
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|212
|[[São Tomé]]
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
|colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''[[Akin-abagatan nga Aprika]]'''
|-
|{{WP|Botswana}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|600,370
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,990,876
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|3
|[[Gaborone]]
|-
|{{WP|Lesotho}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|30,355
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2,130,819
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|70
|[[Maseru]]
|-
|{{WP|Namibia}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|825,418
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2,108,665
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|3
|[[Windhoek]]
|-
|{{WP|South Africa}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,219,912
|style=&quot;text-align:right;&quot;|51,770,560
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2011
|style=&quot;text-align:right;&quot;|42
|[[Bloemfontein]], [[Cape Town]], [[Pretoria]]&lt;ref&gt;Ti [[Bloemfontein]] ketti ukoman a kapitolio ti Abagatan nga Aprika, bayat a ti [[Cape Town]] ket ti lehislatibo a tugaw, ken ti [[Pretoria]] ket ti administratibo a tugaw ti pagilian.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|{{WP|Swaziland}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|17,363
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,123,913
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|65
|[[Mbabane]]
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
|colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''[[Akinlaud nga Aprika]]'''
|-
|{{WP|Benin}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|112,620
|style=&quot;text-align:right;&quot;|8,791,832
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|78
|[[Porto-Novo]]
|-
|{{WP|Burkina Faso}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|274,200
|style=&quot;text-align:right;&quot;|15,746,232
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|57
|[[Ouagadougou]]
|-
|{{WP|Cape Verde}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|4,033
|style=&quot;text-align:right;&quot;|429,474
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|107
|[[Praia]]
|-
|{{WP|Gambia}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|11,300
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,782,893
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|158
|[[Banjul]]
|-
|{{WP|Ghana}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|239,460
|style=&quot;text-align:right;&quot;|23,832,495
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|100
|[[Accra]]
|-
|{{WP|Guinea}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|245,857
|style=&quot;text-align:right;&quot;|10,057,975
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|41
|[[Conakry]]
|-
|{{WP|Guinea-Bissau}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|36,120
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,533,964
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|43
|[[Bissau]]
|-
|{{WP|Ivory Coast}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|322,460
|style=&quot;text-align:right;&quot;|20,617,068
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|64
|[[Abidjan]],&lt;ref&gt;Ti [[Yamoussoukro]] ket ti opisial a kapitolio ti [[Côte d'Ivoire]], nayat a ti [[Abidjan]] ket ti''[[de facto]]'' a tugaw.&lt;/ref&gt; [[Yamoussoukro]]
|-
|{{WP|Liberia}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|111,370
|style=&quot;text-align:right;&quot;|3,441,790
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|31
|[[Monrovia]]
|-
|{{WP|Mali}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,240,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|12,666,987
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|10
|[[Bamako]]
|-
|{{WP|Mauritania}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,030,700
|style=&quot;text-align:right;&quot;|3,129,486
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|3
|[[Nouakchott]]
|-
|{{WP|Niger}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,267,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|15,306,252
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|12
|[[Niamey]]
|-
|{{WP|Nigeria}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|923,768
|style=&quot;text-align:right;&quot;|166,629,000
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2012
|style=&quot;text-align:right;&quot;|180
|[[Abuja]]
|-
|{{WP|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}} (Nagkaykaysa a Pagarian)
|style=&quot;text-align:right;&quot;|420
|style=&quot;text-align:right;&quot;|7,728
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2012
|style=&quot;text-align:right;&quot;|13
|[[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
|-
|{{WP|Senegal}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|196,190
|style=&quot;text-align:right;&quot;|13,711,597
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|70
|[[Dakar]]
|-
|{{WP|Sierra Leone}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|71,740
|style=&quot;text-align:right;&quot;|6,440,053
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|90
|[[Freetown]]
|-
|{{WP|Togo}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|56,785
|style=&quot;text-align:right;&quot;|6,019,877
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|106
|[[Lomé]]
|-style=&quot;font-weight:bold; background:#eee;&quot;
||{{noflag}} Dagup ti Aprika
|style=&quot;text-align:right;&quot;|30,368,609
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1,001,320,281
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2009
|style=&quot;text-align:right;&quot;|33
|style=&quot;background:#eee;&quot;|
|}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book|last=Asante|first=Molefi|title=The History of Africa|url=https://archive.org/details/historyofafricaq0000asan_v6f8|publisher=Routledge|location=Estados Unidos|year=2007|isbn=0-415-77139-0}}
* {{cite book|last=Clark|first=J. Desmond|title=The Prehistory of Africa|publisher=Thames and Hudson|location=Londres|year=1970|isbn=978-0-500-02069-2}}
* {{cite book|last=Crowder|first=Michael|title=The Story of Nigeria|url=https://archive.org/details/storyofnigeria0000crow_x6k2|publisher=Faber|location=London|year=1978|isbn=978-0-571-04947-9}}
* {{cite book|last=Davidson|first=Basil|title=The African Past: Chronicles from Antiquity to Modern Times|publisher=Penguin|location=Harmondsworth|year=1966|oclc=2016817}}
* {{cite book|last=Gordon|first=April A.|author2=Donald L. Gordon|title=Understanding Contemporary Africa|url=https://archive.org/details/understandingcon0000unse_h5y4|publisher=Lynne Rienner Publishers|location=Boulder|year=1996|isbn=978-1-55587-547-3}}
* {{cite book|last=Khapoya|first=Vincent B.|title=The African experience: an introduction|url=https://archive.org/details/africanexperienc00khap|publisher=Prentice Hall|location=Upper Saddle River, NJ|year=1998|isbn=978-0-13-745852-3}}
* Moore, Clark D., and Ann Dunbar (1968). ''Africa Yesterday and Today'', in series, ''The George School Readings on Developing Lands''. New York: Praeger Publishers.
* [[V. S. Naipaul|Naipaul, V. S.]]. ''The Masque of Africa: Glimpses of African Belief''. Picador, 2010. {{ISBN|978-0-330-47205-0}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline|Africa|Aprika}}
* {{dmoz|Regional/Africa}}

{{Dagiti kontinente iti lubong}}
{{Dagiti rehion iti lubong}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti kontinente|Aprika]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>apd7htrry3l7it44iaq02u2jq20lsas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alemania</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4910</id>
    <revision>
      <id>406356</id>
      <parentid>403598</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42712" sha1="s61e42g16lnh6tzn0lvpacqodvl6uka" xml:space="preserve">{{Coord|51|N|9|E|display=title}}
{{Infobox Pagilian
|native_name            = {{patubo a nagan|de|Bundesrepublik Deutschland|icon=no}}
|conventional_long_name = Pederal a Republika iti Alemania
|common_name            = Alemania
|national_anthem        = ''[[Deutschlandlied]]''{{brk}}&lt;small&gt;Kanta ti Alemania (ti maikatlo laeng a berso)&lt;/small&gt;{{brk|2}}[[Papeles:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg|center]]
|image_flag             = Flag of Germany.svg
|image_coat             = Coat of Arms of Germany.svg
|image_map              = EU-Germany.svg&lt;!--pangngaasi a pakitungtungan sakbay a sukatan daytoy nga imahen--&gt;
|map_caption            = {{map caption|location_color=nangisit a berde|region=Europa|region_color=nangisit a kolordapo|subregion=[[Kappon ti Europa]]|subregion_color=berde|legend=EU-Germany.svg}}
|official_languages     = [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]]{{Ref|1}}
|demonym                = [[Dagiti Aleman|Aleman]]
|ethnic_groups = [[Tattao nga Aleman|Aleman]] 91.5%, Turko 2.4%, dadduma pay 6.1% (kaaduan a buklen dagiti Griego, Italiano, Polako, Ruso, Serbo-Kroata, Espaiol)
|capital                = [[Berlin]]
|coordinates          = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
|largest_city         = kapitolio
|government_type     = [[Pederal a republika|Pederal]] a [[parlamentario a sistema|parlamentario]] a [[batay-linteg a republika]]
|leader_title1       = [[Presidente iti Alemania|Presidente]]
|leader_name1        = [[Frank-Walter Steinmeier]]
|leader_title2       = [[kanselor iti Alemania (Pederal a Republika iti Alemania)|Kanselor]]
|leader_name2        = [[Friedrich Merz]] (CDU)
|sovereignty_type    = [[Pagarian iti Alemania|Nagtakderan]]
|established_event1  = [[Nasantuan nga Imperio a Romano]]
|established_date1   = 2 Pebrero 962
|established_event2  = [[Panagkaykaysa iti Alemania|Panagkaykaysa]]
|established_date2   = 18 Enero 1871
|established_event3  = [[Pakasaritaan ti Alemania|Pederal Republika]]
|established_date3   = 23 Mayo 1949
|established_event4  = [[Panagkaykaysa manen ti Alemania|Panagkaykaysa manen]]
|established_date4   = 3 Oktubre 1990
|area_km2            = 357,588
|area_sq_mi          = 137,847 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|area_rank           = Maika-63
|percent_water         = 1.27
| population_estimate = {{increase neutral}} 83,129,285&lt;ref name=&quot;Bevölkerungsstand&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |title=Bevölkerungsstand am 30. Juni 2021 |publisher=Statistisches Bundesamt (Destatis) |access-date=2021-10-28 |archive-date=2019-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322141059/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2021
| population_estimate_rank = Maika-18
| population_density_km2 = 232
| population_density_sq_mi = 601 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = Maika-58
| GDP_PPP = {{increase}} $4.743 trillion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{Cite web |date=Abril 2021 |title=World Economic Outlook Database: April 2021 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=134,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412070027/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=134,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |archive-date=12 Abril 2021 |access-date=12 Abril 2021 |website=[[International Monetary Fund]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank = Maika-5
| GDP_PPP_year = 2021
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $56,956&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-15
| GDP_nominal = {{increase}} $4.319 trillion&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank = Maika-4
| GDP_nominal_year = 2021
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $51,860&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-15
| Gini = 29.7 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2019
| Gini_change = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref name=&quot;eurogini&quot;&gt;{{Cite web |title=Gini Coefficient of Equivalised Disposable Income |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |archive-date=9 Oktubre 2020 |access-date=15 Disiembre 2020 |website=[[Eurostat]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank =
| HDI = 0.947 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2019&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web |date=15 Disiembre 2020 |title=Human Development Report 2020 |url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215100725/http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |archive-date=15 Disiembre 2020 |access-date=15 Disiembre 2020 |website=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-6
|currency              = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]){{Ref|2}}(2002 – agdama)&lt;br /&gt;[[Suiso a prsnko]] (''de facto'' idiay [[Büsingen am Hochrhein|Büsingen]])
|currency_code         = EUR, CHF
|time_zone             = CET
|utc_offset            = +1
|time_zone_DST         = CEST
|utc_offset_DST        = +2
|drives_on             = kanawan
|cctld                 = [[.de]] {{Ref|3}}
|calling_code          = [[Dagiti numero ti telepono iti Alemania|49]]
|footnote1             = {{note|1}} [[Pagsasao a Danes]], [[Nababa nga Alemania]], [[Pagsasao a Sorbian|Sorbian]], [[Pagsasao a Romani|Romani]] ken [[Pagsasao a Frisian|Frisian]] ket opisial a mabigbigan babaen ti [[Dokumento ti linteg a Europa para iti Rehional wenno dagiti Minoridad a Pagsasao|ECRML]].
|footnote2             = {{note|2}} Sakbay idi 2002: [[Deutsche Mark]] (DEM).
|footnote3             = {{note|3}} Ken ti [[.eu]], naibingbingay kadagiti kameng nga estado ti [[Kappon ti Europa]].
}}

Ti '''Alemania''' &lt;ref&gt;{{cite-Rubino|Alemania|page=22}}&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Federal Republic of Germany}}); ([[Pagsasao nga Aleman|Aleman]]: ''Bundesrepublik Deutschland''), a ti pannakaibalikas ket [bun·des·re·pu·blík dóych·land]) ket maysa a [[parlamentario a republika]] a [[tiponan ti muyong]] idiay [[Europa]]. Daytoy a pagilian ket addan dagiti [[Dagdaga iti Alemania|16 nga estado]] nga ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti [[Berlin]]. Naisakupan ti Alemania iti kalawa nga 357,021&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ken addaan iti kaaduan a kalalainganna a kasasaad ti panawen. Nga addaan daytoy iti 81.8 a riwriw a nagtaeng, isu daytoy ti kaaduan dagiti bilang ti umili a kameng ti estado ken isu ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP|kadakkelan nga ekonomia]] iti [[Kappon ti Europa]]. Maysa daytoy a nagruna a nabileg a politika iti kontinente iti Europa ken daulo ti teknolohikal kadagiti ad-adu pay a paset.

Ti maysa a rehion a nanaganan iti [[Hermania]], a tinaengan dagiti nadumaduma a [[Dagiti Hermaniko a tattao|Hermaniko a tattao]], nga idi ket [[Hermania (libro)|nadokukomento]] sakbay idi AD&amp;nbsp;100. Iti las-ud ti [[Panag-akar a Paset ti panawen]], dagiti Hermaniko a tribu ket nagpaabagatanda a nagpadakkel ken nangipatakder kadagiti agsasaruno a pagarian iti amin a Europa. Idi rugi ti maika-10 a siglo, dagiti Aleman a teritorio ket nagporma ti sentro a paset ti [[Nasantuan nga Imperio a Romano]].&lt;ref&gt;Ti Latin a nagan ''Sacrum Imperium'' (Nasantuan nga Imperio) ket nadokumentuan manipud idi 1157. Ti Latin a nagan ''Sacrum Romanum Imperium'' (Nasantuan nga Imperio a Romano) ket immuna idi a nadokumentuan idi 1254. Ti napno a nagan &quot;Nasantuan nga Imperio a Romano ti Aleman a Pagilian&quot; (''Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation'') ket napetsaan manipud idi maika-15 a siglo.&lt;br /&gt;{{cite book | last = Zippelius| first = Reinhold| title = Kleine deutsche Verfassungsgeschichte: vom frühen Mittelalter bis zur Gegenwart| edition   = Maika-7| origyear  = 1994| year  = 2006| publisher =Beck| location  = Munich| language  = Aleman| isbn  = 978-3-406-47638-9| page = 25}}&lt;/ref&gt; Idi las-ud ti maika-16 a siglo, dagiti akin-amianan a rehion ti Alemania ket nagbalin a sentro ti [[Protestante a Repormasion]] bayat a dagiti akin-abagatan ken akin-laud a paset ket nabati a tinurayan babaen dagiti [[Katoliko a Simbaan|Romano Katoliko]] a denominasion, a dagitoy dua a sangkatiponan ket nakilaban idiay [[Tallopulo a Gubat]], a daytoy ti nagmarka ti rugi ti Katoliko–[[Protestante]] a panakabingbingay a nakaidasig ti Aleman a kagimongan manipud idin.&lt;ref name=&quot;georgetown1&quot;&gt;{{cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/germany|title=Alemania|publisher=Berkley a Sentro para iti Relihion, Kappia, ken Pannakibiang iti Lubong|accessdate=2011-12-15|archive-date=2013-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012004817/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/germany|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Nasakupan idi las-ud ti [[Napoleoniko a Gubgubat]], ti itattakder ti [[Pan-Hermanismo]] idiay uneg ti [[Aleman a Konpederasion]] a nagbanagan idi 1871 iti [[panagkaykaysa iti Alemania|panagkaykaysa dagiti kaaduan nga estado ti Alemania]] iti [[Alemania nga Imperio]], a kaaduan a tinurayan ti [[Prusia]]. Kalpasan ti [[Aleman a Rebolusion iti 1918–1919]] ken ti simmaruno a panagsuko ti milisia iti [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]], ti Imperio ket sinukatan babaen ti [[Weimar a Republilka]] idi 1918, ken nabingbingay babaen ti [[Tulag iti Versailles]]. Iti tengnga ti [[Great Depression|Nalatak a Panagsagsagaba]], ti [[Nazi nga Alemania|Maikatlo a Reich]] ket nairangarang idi 1933. Dayta a naudi a paset ti panawen ket namarkaan babaen ti [[Passmo]] ken [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]]. Kalpasan ti 1945, ti Alemania ket nabingbingay idi babaen ti [[Sinakupan ti Kumaduaan nga Alemania|simmakup a kumaduaan]], ken nagbalin daytoy a dua nga estado, ti [[Daya nga Alemania]] ken [[Laud nga Alemania]]. Idi 1990 ti pagilian ket [[Aleman a panagkaykaysa|naipagkaykaysa]].

Ti Alemania ket kameng a nangibangon ti [[Dagiti Europeano a Komunidad|Europeano a Komunidad]] idi 1957, a daytoy ket nagbalin a ti Kappon ti Europa idi 1993. Daytoy ket paset ti [[Schengen a Lugar]] ken manipud idi 1999 daytoy ket kameng ti [[eurosona]]. Ti Alemania ket maysa a [[Nalatak a Bileg]] ken kameng ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], [[NATO]], ti [[G8]], ti [[Dagiti G-20 a kangrunaan nga ekonomia|G20]], ti [[Organisasion para iti Ekonomiko a Pagtitinnulongan ken Panagrang-ay|OECD]] ken ti [[Konsilo iti Europa]], ken nkaala ti saan nga agtultuloy a tugaw idiay [[Salaknib a Konsilo ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|Salaknib a Konsilo ti UN]] par aiti 2011–2012 a termino.

Daytoy ket adda ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|maikapat a kadakkelan nga ekonomia babaen ti nominal GDP]] iti Lubong ken ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP)|maikalima a kadakkelan babaen ti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang]]. Ti Alemania ket isu ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti komersio iti ruar|maikadua a kadakkelan ti komersio iti ruar]] ken [[Listaan dagiti pagilian babaen ti importasion|maikatlo a kadakkelan nga agimimportar]] kadagiti tagilako. Ti pagilian ket nakaparang-ay ti maysa a [[Listaan dagiti pagilian babaen ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan|nangato unay a pagalagadan ti panagbiag]] ken maysa a komprehensibo a sistema ti [[sosial sekuridad]]. Ti Alemania ket pagtaengan pay dagiti adu a makaseknan a [[Aleman apilosopia|pilosopo]], dagiti [[Siensia ken teknolohia idiay Alemania|sientista ken agin-inbento]], ken naamammoan pay para iti bukodna a [[Kultura idiay Alemania|kultura]] ken [[Dagiti politiko iti Alemania|politiko]] a [[Pakasaritaan iti Alemania|pakasaritaan]].

== Etimolohia ==
{{Nangruna|Dagiti nagan ti Alemania}}
Ti balikas nga ''Alemania'' ket naala manipud iti Latin a [[Hermania]], a daytoy ket nairugi a naususar idi inampon ni [[Julius Caesar]] para kadagiti tattao ti daya ti [[Rin]].&lt;ref&gt;{{cite book |last= Schulze |first=Hagen |authorlink= |title=Alemania: Ti Baro a Pakasaritaan |publisher= Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan |page=4 |year=1998 |isbn= 0-674-80688-3}}&lt;/ref&gt; Ti [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]] a termino ''Deutschland'' (kasisigud a ti ''diutisciu land'', &quot;ti Aleman a dag-daga&quot;) ket naala manipud iti [[wiktionary:deutsch#German|''deutsch'']], a nanipud ti [[Daan a Ngato nga Aleman]] ''diutisc'' &quot;nadayeg&quot; (kas iti, tagikua ti ''aag'' wenno ''minamaag'' a &quot;tattao&quot;; kasisigud idi nga inus-usar a panangilasin ti [[Bernakular|pagsasao ti kadawyan a tao]] manipud iti Latin ken dagiti nagtaudanna a Romanse). Daytoy ket nagtaud metten manipud iti [[Proto-Hermaniko]] [[wiktionary:Appendix:Proto-Germanic/þiudiskaz|*''þiudiskaz'']] &quot;nadayeg&quot; (kitaen pay ti nai-Latin a porma ti [[Theodiscus]]), a naala manipud iti [[wiktionary:Appendix:Proto-Germanic/þeudō|*''þeudō'']], a nagtaud manipud iti [[Proto-Indo-Europeano a pagsasao|Proto-Indo-Europeano]] [[wiktionary:Appendix:Proto-Indo-European/tewtéh₂|*''tewtéh₂-'']] &quot;tattao&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck &amp; Ruprecht|location=Göttingen|isbn=3-525-20768-9|pages=699–704|url=http://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&amp;pg=PA523|first2=Rosemarie|last2=Lühr |first3=Otto |last3= Springer|language=Aleman}} (para iti ''minamaag'')
{{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck &amp; Ruprecht|location=Göttingen|isbn=3-525-20768-9|pages=685–686|url=http://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&amp;pg=PA516|first2=Rosemarie|last2=Lühr |first3=Otto |last3= Springer|language=Aleman}} (para iti ''maag'')&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan iti Alemania}}

=== Dagiti Hermaniko a tribu ken Pranko nga Imperio ===
{{Nangruna|Hermania|Panag-akar a Paset ti panawen}}
[[Papeles:Imperium Romanum Germania.png|thumb|300px|Mapa iti [[Hermania]] ken ti [[Imperio a Romano]]]]
Dagiti [[Dagiti Hermaniko a Tattao|Hermaniko a Tribu]] ket dagiti [[etnohenesis|napanuntan a napetsaan]] iti [[Nordiko a Gambang a Panawen]] wenno ti [[Sakbay ti Romano a Landok a Panawen]]. Manipud ti akin-abagatan nga Eskandinabia ken amianan nga Alemania, nagpabagatanda a nagpadakkel, ti daya ken ti laud manipud idi umuna a siglo&amp;nbsp;BC, a nakasarakda kadagiti [[Selta]] a tribu ti [[Gaul]] ken dagiti pay [[Tattao nga Irani|Irani]], [[Baltiko]], ken dagiti [[Tattao nga Eslabo|Eslabo]] a tribu idiay [[Akindaya nga Europa]].&lt;ref&gt;{{cite book |first =Jill N. |last = Claster |title =Mediebal a Kapadasan: 300–1400 |url =https://archive.org/details/unset0000unse_g6n9 |publisher =Unibersidad ti New York a Pagmalditan |year =1982 |page =[https://archive.org/details/unset0000unse_g6n9/page/35 35] |isbn=0-8147-1381-5}}&lt;/ref&gt; Babaen ni [[Augustus]], ti Romano a Heneral a ni [[Publius Quinctilius Varus]] ket nangrugida a nagraut ti Hermania (ti maysa a lugar nga agarup a naigay-at manipud iti [[Rhine]] aginggana ti [[Ural a Banbantay]]). Idi AD&amp;nbsp;9, dagiti tallo [[Sangaarbanan a Romano]] nga indauloan babaen ni Varus ket [[Gubat iti Teutoburg a Kabakiran|inabak]] babaen ti [Cheruscan]] a daulo a ni [[Arminius]]. Babaen ti AD&amp;nbsp;100, idi ni [[Tacitus]] ket nagsurat ti ''[[Hermania (libro)|Hermania]]'', dagiti Hermaniko a tribu ket nagtaengda kadagiti igid ti Rin ken ti Danube (ti [[Limes Germanicus]]), a kaaduan a simmakop kadagiti lugar ti moderno nga Alemania; Austria, akin-abagatan a [[Bavaria]] ken ti lumaud a [[Rhineland]], nupay kasta, dagitoy ket Roman a probinsia.&lt;ref name=&quot;9-13&quot;&gt;Fulbrook 1991, pp. 9–13.&lt;/ref&gt;

Idi maika-3 a siglo adda dagiti nagtitipon a dakkel a tribu ti Lumaud nga Hermaniko a tribu: ti [[Alemanni]], [[Franks]], [[Chatti]], [[Saxons]], [[Frisii]], [[Sicambri]], ken [[Thuringii]]. Idi agarup a 260, dagiti Hermaniko a tattao ket naisinada kadagiti natengtengngel ti Romano a dag-daga.&lt;ref&gt;{{cite book |series= Ti Cambridge a Taga-ugma a Pakasaritaan |title =Ti didigra ti imperio, A.D. 193–337 |volume =12 |page =442 |isbn=0-521-30199-8 |first =Alan K. |last =Bowman |first2 =Peter |last2 =Garnsey |first3 =Averil |last3 =Cameron |publisher =Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|year = 2005}}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti panaraut dagiti [[Huns]] idi 375, ken ti panakapaay iti Roma manipud idi 395, dagiti Hermaniko atribu ket immadayoda nga immalis idiay abagatan a laud. Adda pay dagiti dadkkel a tribu a naggigiddan a nagporma a tattan ket ti makunkuna nga Alemania ken pinatalwda dagiti babbabassit a Hermaniko a tribu. Dagiti dadakkel a lugar (nga ammo manipud idi [[Merobingio]] a paset ti panawen a kas ti [[Austrasia]]) ket [[Francia|sinakupan babaen dagiti Pranko]], ken ti Akin-amianan nga Alemania ket tinurayan babaen dagiti Sahone ken dagiti Eslabo.&lt;ref name=&quot;9-13&quot; /&gt;

=== Nasantuan nga Imperio a Romano ===
{{Nangruna|Nasantuan nga Imperio a Romano}}
[[Papeles:Lucas Cranach (I) workshop - Martin Luther (Uffizi).jpg|thumb|upright|left|Ni [[Martin Luther]] ket isu ti nangirugi ti [[Protestante a Repormasion]].]]

Idi 25 Disiembre 800, ni [[Charlemagne|Karlomagno]] ket inpatakderna ti [[Carolingian Empire|Imperio a Karolingio]], nga daytoy ket [[Tulagiti Verdun|nabingbingay idi 843]].&lt;ref name=&quot;f11&quot;&gt;Fulbrook 1991, p. 11.&lt;/ref&gt; Ti Nasantuan nga Imperio a Romano ket nagbanagan manipud iti [[Daya a Francia|dumaya a paset]] tipanakabingbingay. Ti bukodna ateritorio ket gumay-at manipud iti [[Karayan Eider]] idiay amianan aginggana idiay abagatn nga aplaya ti [[Baybay Mediteraneo|Mediteraneo]].&lt;ref name=&quot;f11&quot; /&gt; Babaen ti anagturay dagiti emperador ti [[Otoniana]] (919–1024), adda dagiti nadumaduma a [[Stem duchy|dukado]] a naipagkaykaysa idi, ken ti ari ti Alemania ket nabalangaatn idi a kas ti [[Emperador ti Nasantuan a Romano]] kadagitoy a rehion idi 962. Ti Nasantuan nga Imperio a Romanoket sinagepsepanna ti akin-amianan nga Italia ken [[Burgundy (naipakasaritaan a rehion)|Burgundy]] babaen ti panagturay dagiti [[Salian]] nga emperador(1024–1125), ngem dagitoy nga emperador ket napulkawda dagiti kabileganda babaen ti [[Inbestidura a Kontobersia]].

Babaen dagiti [[Kamara iti Hohenstaufen|Hohenstaufen]] nga emperador(1138–1254), dagiti Aleman a prinsipe ket nagpaaduda kadagiti mpluensia ti adayo a nagpaabagatan ken dagiti daya a teritorio a natagtagitao babaen dagiti [[Tattao nga Eslabo|Eslabo]], a sinarunuan ti [[Pakasaritaan ti Aleman apagtaengan idiay Tengnga ken Dumaya Europa|Aleman a pagtaengan]] kadagitoy a lugar ket ti ad-adayo a daya ''([[Ostsiedlung]])''. Dagiti akin-amianan nga ili ti ti Aleman ket rimang-ayda a kas dagiti kameng ti [[Hanseatika aLIga]].&lt;ref&gt;Fulbrook 1991, pp. 13–24.&lt;/ref&gt; Iti panagirugi ti [[Nalatak a Bisin iti 1315–1317|Nalatak a Bisin]] idi 1315, ken ti pay [[Black Death|Nangisit a Patay]] iti 1348–50, bimassit ti populasion ti Alemania.&lt;ref&gt;{{cite book |url =http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title =Ti Nalatak a Bisin (1315–1317) ken ti nagisit a Patay (1346–1351) |first =Lynn Harry |last =Nelson |publisher =Unibersidad iti Kansas |accessdate =19 Marso 2011}}&lt;/ref&gt; Ti bilin iti [[Golden Bull of 1356|Nabalitokan a Turete]] idi 1356 ket nangited ti naikabatayan ti batay-linteg ti imperio ken inkodigona ti panakabutos tiemperador babaen dagiti pito a [[prinsipe a butos]] nga isu tinagituray kadagiti kabilegan a prinsipalidad ken arsobispado.&lt;ref&gt;Fulbrook 1991, p. 27.&lt;/ref&gt;

Ni [[Martin Luther]] ket nangipadayeg [[The Ninety-Five Theses|Ti Siam a pulo ket lima a Tesis]] idi 1517, a kimmarit ti Romano Katoliko a Simbaan ken nangirugi ti [[Protestante Repormasion]]. Ti sabali a [[Luheranismo|Luterano]] a simbaan ket nagbali nga opisial a relihion kadagiti adu nga estado ti Alemania kalpsan idi 1530. Ti relihioso a suppiatan ket nagiturong ti [[Thirty Years' War|Tallopulo a Gubat]] (1618–1648), a daytoy ket nagdadael kadagiti daga ti Alemania.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Philpott|first=Daniel|title=Ti Relihioso a Ramut iti Moderno a Sangalubongan a Panakibiang|journal=Dagiti politika ti lubong|date=Enero 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245}}&lt;/ref&gt; Ti populasion dagiti estado ti Alemania ket napabassit babaen ti agarup a 30%.&lt;ref&gt;{{cite book |title =Dagiti salbahe a gubat ti kappia: Inglatera, Hapon ken ti Malthus a palab-og |url =https://archive.org/details/savagewarsofpeac0000macf |first =Alan |last= Macfarlane |publisher =Blackwell |year = 1997 |page=[https://archive.org/details/savagewarsofpeac0000macf/page/51 51] | isbn= 978-0-631-18117-0}}&lt;/ref&gt; Ti [[Kappia Westphalia]] (1648) ket nangipatingga ti kadagiti panakigubatan ti relihion kadagiti estado ti Alemania, ngem ti imperio ket ''de facto'' idi a nabingbingay kadagiti nadumaduma a nawaya a prinsipalidad. Idi maika-18 a siglo, ti Nasantuan nga Imperio a Romano ket binukel dagiti agarup a 1,800 kadagitoy a [[Listaan dagiti estado ti Nasantuan nga Imperio a Romano|teritorio]].&lt;ref&gt;Gagliardo, G., ''Reich ken Pagilian, Ti Nasantuan nga Imperio a Romano a kas maysa a Kapanunotan ken Kinapudno, 1763–1806'', Unibersidad ti Indiana a Pagmalditan, 1980, p. 12-13.&lt;/ref&gt; Manipud idi 1740 ken dagiti sumakbayan, ti [[Aleman a dualismo|dualismo]] a nagbaetan ti Austriano a [[Monarkia ti Habsburg]] ken t [[Pagarian iti Prusia]] ket dagitoy ti nagituray ti pakasaritaan ti Alemania. Idi 1806, ti ''Imperium'' ket naraut idi ken narunaw a kas ti nagbanagan ti [[Napoleoniko a Gubgubat]].&lt;ref&gt;Fulbrook 1991, p. 97.&lt;/ref&gt;

=== Aleman a Konpederasion ken Imperio ===
{{nangruna|Aleman a Konpederasion|Aleman nga Imperio|Pan-Hermanismo}}
[[Papeles:Wernerprokla.jpg|thumb|Pundasion ti Aleman nga Imperio idiay [[Versailles]], 1871. Ni [[Otto von Bismarck|Bismarck]] ket adda idiay tengnga a naka-uniporme ti puraw.]]
Kalpasan ti panakatnag ni [[Napoleon]], ti [[Kongreso iti Vienna]] ket nagtaripnong idi 1814 ken nangipatakder ti Aleman a Konpederasion (Deutscher Bund), ti nalukay a liga dagiti [[Dagiti estado ti Aleman a Konpederasion|39 a naturay nga estado]]. Ti suppiatan iti [[Europeano a Restorasion|restorasion]] a politika ket bassit a gapuanan ti bassit ti itatakder dagiti [[Liberalismo idiay Alemania|liberal]] a tignay, a sinarunuan babaen dagiti baro a pamay-an iti panagigawid babaen ti Austriano nga estadista a ni [[Klemens von Metternich|Metternich]]. Ti ''[[Zollverein]]'', ti taripa a kappon, ket nagpasayaat pay ti ekonomia apanagkaykaysa dagiti estado ti Alemania.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Henderson |first=W. O. |title=The Zollverein |journal=History |date=Enero 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x}}&lt;/ref&gt; Dagiti [[nasionalismo|Panakaumilian]] ken liberal a kapanunotan ti [[Pranses a Rebolusion]] ket nakaala ti immad-adu a suporta kadagiti kagimongan, a naipangpangruna dagiti katutubo, nga Aleman. Iti nagbanagan dagiti [[dagiti Rebolusion iti 1848|serye ti rebolusionario a tignay idiay Europa]], nga isu daytoy ti nangipatakder ti republika [[Pranses a Rebolusion iti 1848|idiay Pransia]], dagiti nasirib ken dagiti saan a nantanok a tattao ket nangirugida [[dagiti Rebolusion iti 1848 kadagiti Aleman nga estado]]. Ni ari [[Frederick William IV iti Prusia]] ket naidatonan idi ti titulo a kas ti Emperador, ngem gapu ti panakapukawna ti bileg; linikudanna ti balangat ken nagidiaya ti batay-linteg, a ngiturong daytoy ti temporario a pannakapaay para iti tignay.

[[Papeles:Deutsches Reich 1871-1918.png|left|thumb|Imperial nga Alemania (1871–1918), nga adda tinaturay a [[Pagarian iti Prusia]] iti asul]]
Ti suppiat a nagbaetan ni Ari [[William I, Aleman nga Emperador|William I]] iti Prusia ken ti umad-adu a liberal a parlamento ket rimsuak gapu kadagiti milisia a reporma idi 1862, ken ti ari ket indutokna ni [[Otto von Bismarck]] idiay baro a [[Ministro Presidente iti Prusia]]. Ni Bismarck ket nagballigi a nangitangda ti [[Maikadua a Gubat ti Schleswig|gubat idiay Dinamarka]] idi 1864. Ti Prusiano a panagballigi iti [[Austro-Prusiano a Gubat]] idi 1866 ket nagpakabael kaniana a nagpartuat ti [[Amianan nga Aleman a Konpederasion]] (Norddeutscher Bund) ken ti panagilaksid ti [[Austriano nga Imperio|Austria]], a daytoy ket ti dati a daulo ti Aleman nga estado, manipud kadagiti pannakibinag ti pederasion. Kalpasan ti Pranses a pakaabak iti [[Pranko-Prusiano a Gubat]], ti Aleman nga Imperio ket nairangarang idi 1871 idiay [[Palasio iti Versailles|Versailles]], a daytoy ket nagikaykaysa kadagiti naiwarwara a paset ti Alemania malaksid ti Austria ({{lang|de|[[Aleman a salusod|Kleindeutschland]]}}, wenno &quot;Basbassit nga Alemania&quot;). Nga adda ti gangani a dua a pagkatlo kadagiti teritoriona ken populasion, ti Prusia ket isu idi ti katurayan a konstituente ti baro nga estado; ti [[Kamara iti Hohenzollern|Hohenzollern]] nga Ari iti Prusia ket isu ti nagturay a kas ti agdama nga Emperadorna, ken ti Berlin ket isu ti nagbalin a kapitoliona. Iti {{lang|de|[[Gründerzeit]]}} a paset ti panawen a kalpasan ti [[panagkaykaysa ti Alemania]], ti gangganaet nga annuroten ni Bismarck' a kas ti [[Kanselor iti Alemania]] babaen ni Emperador William I ket nagpasingked ti puesto ti Alemania a kas maysa a nalatak a pagilian babaen ti panagpanday dagiti sangkatiponan, a nagisina ti [[Maiaktlo a Republika ti Pransia|Pransia]] babaen dagiti diplomatiko apamay-an, ken ti panalillik ti gubat. Babaen ni [[Wilhelm II, Aleman nga Emperador|Wilhelm II]], nupay kasta, ti Alemania, a kasla dagiti dadduma pay a bileg ti Europa, ket nangala ti [[Baro nga Imperialismo|imperialistiko]] a dalan a nagiturong ti panakabusor dagiti kumaaruba a pagilian. A kas nagbanagan ti [[Berlin a Komperensia]] idi 1884 ti Alemania ket nangitunton kadagiti nadumaduma a [[Listaan dagiti dati a kolonia ti Alemania|kolonia]] a mairaman ti [[Aleman a Daya nga Aprika]], ti [[Aleman a Abagatan aLaud nga Aprika]], ti [[Togoland|Togo]], ken ti [[Kamerun]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=978-1-4027-2885-3 |editor=Black, John |page=202}}&lt;/ref&gt; Kaaduan kadagiti kumaduaan idi a nakairamanan ti Alemania ket saan a napabaro, ken dagiti baro a kumaduaan ket inaksidda ti pagilian.&lt;ref&gt;Fulbrook 1991, pp. 135, 149.&lt;/ref&gt;

Ti [[Pannakapatay ni Arkiduke Franz Ferdinand iti Austria|asasinasion]] ni [[Arkiduke Franz Ferdinand iti Austria|nabalangatn a prinsipe ti Austria]] idi 28 Hunio 1914 ket isu ti nagkalbit ti [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]]. Ti Alemania, a kas paset [[dagiti Sentro a Bileg]], ket nakasagaba ti suppiatan a panakaabak manipud iti [[Dagiti Kumaduaan iti Umuna a Sangalubongan a Gubat|Kumaduaan]] iti [[Dagiti nadangran ti Umuna a Sangalubongan a Gubat|maysa kadagiti kadaksan]] a suppiatan iti amin a panawen. Adda ti nakarkulo a dua a riwriw nga Aleman asoldado ti natay iti Umuna aSangalubongan a Gubat.&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |title = Last German World War I Veteran Believed to Have Died |work =Spiegel Online |date =22 Enero 2008 |first =David |last =Crossland |accessdate=25 Marso 2011}}&lt;/ref&gt; Ti [[Aleman a Rebolusion iti 1918–1919|Aleman aRebolusion]] ket rimsua idi Nobiembre 1918, ken ni Emperador Wilhelm II ken amin dagiti agturturay nga prinsipe ti Aleman ket [[abdikasion|nagikkatda]]. Ti [[Armistisio iti Alemania|armistisio]] ketnagipasardeng ti gubat idi 11 Nobiembre, ken ti Alemania ket napilit a nagpirma ti [[Tulag iti Versailles]] idi Hunio 1919. Daytoy a tulag ket nasirmata idiay Alemania a kas maysa a panagemma a panagtultuloy ti gubat, ken kankanayon a nadakdakamat a kas ti nangimpluesia ti itatakder iti [[Nazismo]].&lt;ref&gt;{{cite book |first =Stephen J. |last =Lee |title =Europa, 1890–1945 |url =https://archive.org/details/europe189019450000lees |publisher =Routledge |year =2003 |page =[https://archive.org/details/europe189019450000lees/page/131 131] |isbn = 978-0-415-25455-7}}&lt;/ref&gt;

=== Weimar a Republika ken Nazi a Turay ===
{{Nangruna|Weimar a Republika|Nazi nga Alemania}}
[[Papeles:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|thumb|upright|left|Ni [[Adolf Hitler]], kanselor ken presidente&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; ti [[Nazi nga Alemania|1933–1945]]&lt;br /&gt;1: ti opisina ket dati a bakante manipud idi Agosto 1934; ni Hitler ket inestilona ti bagina a kas ti ''&quot;[[Führer]] und Reichskanzler&quot;''&lt;ref name=&quot;bdp_2003&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39548/gleichschaltung |title = Beginn der nationalsozialistischen Herrschaft (Teil 2) |first = Hans-Ulrich |last = Thamer |year = 2003 |work = Nationalsozialismus I |publisher = Pederal nga Ahensia para iti Sibik nga Edukasion |location = Bonn |language =  Aleman |accessdate = 5 Abril 2012 |quote = Ni Presidente Paul von Hindenburg ket pimmusay idi maikadua ti Agosto, 1934. Ti aldaw sakbay, a nagpasingked ti gabinete a nagited ken ni Hitler a kas ti sumaruno kaniana. Ti opisina ti presidente ket marunawto ken maitiponn iti opisina ti kanselor babaen ti nagan a &quot;Führer und Reichskanzler&quot;. Nupay kasat, daytoy ket sawagen iti Panagbakabael a Tignay. (naipangyababa ken sinabalin ti pannakaisao)}}&lt;/ref&gt;]]
Iti rugi ti Aleman a Rebolusion idi Nobiembre 1918, ti Alemania ket nairangarang a kas maysa a [[republika]]. Nupay kasta, ti panagsagsagaba para iti bileg ket nagtultuloy, nga adda ti radikal a kanigid a [[Komunista]] a [[Babaro a Sobiet a Republika|nagagaw ti bileg idiay Babaria]]. Ti rebolusion ket nagpatingga idi 11 Agosto 1919, nga idi ti demokratiko a [[Weimar a Batay-linteg]] ket pinirmaan idi babaen ni [[Presidente iti Alemania|Presidenet]] [[Friedrich Ebert]].&lt;ref&gt;Fulbrook 1991, pp. 156–160.&lt;/ref&gt; Nagsagsagaba manipud iti [[Nalatak a Depresion]] iti 1929, ti narusanger a kasasaad ti kappia a nga indiktaran Tulag iti Versailles, ken dagiti adu a panagsasaruno ti saan a natalinaay a gobierno, dagiti Aleman ket immadaduda a naawanan ti panakailasin iti gobierno. Daytoy ket pinakaro babaen ti sapasap a kanawan a payak ti {{lang|de|Dolchstoßlegende}}, wenno [[agbagkong ti likudan a sarsarita]], a nagisuppiat a ti Alemania ket naabak ti Umuna a Sangalubongan a Gubat gapu kadagiti nagayat a mangituang ti gobierno. Ti Weimar a gobierno ket napabasol a nagliput ti Alemania babaen ti panagpirma ti Tulag iti Versailles. Babaen idi 1932, ti [[Partido Komunista iti Alemaniay|Aleman a Partido Komunista]] ken ti [[Nazi a Partido]] ket nagtengtengngel ti kaaduan iti [[Reichstag (Weimar a Republika)|Parlamento]], a sinungrodan daytoy babaen ti panakadiskontento ti Weimar a gobierno. Kalpasan kadagiti serye ti napaay a gabite, ni Presidente [[Paul von Hindenburg]] ket indutokna ni [[Adolf Hitler]] a kas ti kanselor iti Alemania idi 30 Enero 1933.&lt;ref&gt;Fulbrook 1991, pp. 155–158, 172–177.&lt;/ref&gt; Odi 27 Pebrero 1933 ti [[Reichstag nga uram|Reichstag]] a pasdek ket nauram, ken ti simmaruno a [[Reichstagnga Uram a Bilin|emerhensia a bilin]] ket nagikkat kadagiti pagibatayan a karbengan dagiti umili. Ti [[enabling act|panagpakabael a tignay]] ket naipasa idiay parlamento ken nagited ken ni Hitler ti awan ti lappedna a lehislatibo a bileg. Ti laeng [[Partido Sosial Demokratiko ti Alemania|Partido Sosial Demokratiko]] ti bimmutos a simmupiat ti daytoy, bayat a dagiti [[KPD|Komunista]] nga [[Kameng ti Parlamento|MP]] ket naibaluden.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html |title=Das Ermächtigungsgesetz 1933 |accessdate=25 Marso 2011 |publisher=Museo ti Deutsches Historisches|language=Aleman}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last= Stackelberg| first =Roderick |year =1999 |title= Alemania ni Hitler: Dagiti taudan, pannakaipatarus, legado |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-20115-5 |page =103}}&lt;/ref&gt; Nga nagus-usar ti bilegna ti manglusit ti ania man a pudno wenno makapataud a resistansia, ni Hitler ket nangibangon ti naipatengnga a [[totalitariano nga estado]] kadagiti sumaganad a bulan. Ti industria ket naparang-ay nga adda ti napatengngaan ti isip ti panag-armas manen ti milisia.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |title=Industrie und Wirtschaft |accessdate=25 Marso 2011 |publisher=Museo ti Deutsches Historisches |language=Aleman}}&lt;/ref&gt;

Idi 1935, ti Alemania nakaala manen ti panagtengngel iti [[Saar (Liga dagiti Pagilian)|Saar]] ken idi 1936 ti milisia a panagtengngel iti [[Rhineland]], a dagitoy dua ket napukaw idi babaen ti Tulag iti Versailles.&lt;ref&gt;Fulbrook 1991, pp. 188–189.&lt;/ref&gt; Idi 1938, ti [[Austria]] ket [[Anschluss|naikapet]], ken idi 1939, ti [[Aleman a panagsakop iti Czechoslovakia|Czechoslovakia]] ket naiyeg babaen ti Aleman a turay. Ti [[panagraut iti Polonia]] ket naisaga idi babaen ti [[Molotov–Ribbentrop a tulag]] ken [[Operasion Himmler]]. Odi 1 Septiembre 1939 ti Aleman a [[Wehrmacht]] nangirugi ti [[blitzkrieg]] idiay [[Maikadua a Polako a Republika|Polonia]], a daytoy ket nadaras a sinakupan babaen ti Alemania ken babaen ti [[Nalabbaga a Buyot]] ti Sobiet. Ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Pransia ket nagirangarand ti gubat iti Alemania, a daytoy ti nagmarka ti irurugi iti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]].&lt;ref name=&quot;Fulbrook 190&quot;&gt;Fulbrook 1991, pp. 190–195.&lt;/ref&gt; Idi nagprogproferso ti gubat, ti Alemania ken dagiti [[Dagiti aksis a bileg|kumaduaanna]] ket napardasda a nakatengngel ti kaaduan ti [[Nasakupan a Europa|kontinental a Europa]] ken [[Amianan nga Aprika]], ngem ti plano a [[Gubat iti Britania|mangpilit ti Nagkaykaysa aPagarian]] ti mangipasrdeng ti gubat wenno sumuko ket napaay. Idi 22 Hunio 1941, ti Alemania ket nagtukkol ti Molotov–Ribbentrop a tulag ken ti [[Operasion Barbarossa|rinautna ti Kappon ti Sobiet]]. Ti [[panagraut idiay Pearl Harbor]] ti [[Imperio iti Hapon|Hapon]] ket nagiturong ti Alemania a mangirangarang ti gubat iti Estados Unidos. Ti [[Gubat Stalingrad]] ket pimmilit ti buyot ti Alemania nga agpasanod idiay [[Dumaya a Sanguanan (Maikadua a Sangalubongan a Gubat)|Dumaya a Sanguanan]].&lt;ref name=&quot;Fulbrook 190&quot; /&gt; Idi Septiembre 1943, ti kumaduaan ti Alemani anga Italia ket simmuko, ken dagiti tropa ti Alemania ket napilitda a mangsalaknib ti nainayon a sanguanan idiay Italia. Ti [[Dagiti panagsanglad ti Normandy|D-Day]] ket naglukat ti maysa a [[Lumaud a Sanguanan (Maikadua a Sangalubongan a Gubat)|Lumaud a Sanguanan]], a kas dagiti puersa ti Kumaduaan ket nagtultuloyda a nagabanse kadagiti teritorio ti Alemania. Odi 8 Mayo 1945, [[Aldaw a Panagballigi idiay Europa|dagiti Aleman a puersa ket simmukoda]] kalpasan ti panagsakop ti Nalabbaga a Buyot iti Berlin.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steinberg |first=Heinz Günter |title=Die Bevölkerungsentwicklung in Deutschland im Zweiten Weltkrieg: mit einem Überblick über die Entwicklung von 1945 bis 1990 |year=1991 |publisher=Kulturstiftung der dt. Vertriebenen |isbn=978-3-88557-089-9 |language=Aleman}}&lt;/ref&gt;
[[Papeles:Potsdamer Platz 1945.jpg|thumb|Ti Berlin a nadaddadael kalpasan ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]]]]

Iti kalpasan daytoy a nagbalin nga ammo a kas ti [[Holokausto]], ti Maikatlo a Reich a turay ket nagaramid kadagiti annuroten a dagus a nagparukma kadagiti adu a disidente ken minoridad. Rinwriw a tattao ti pinatay babaen dagiti Nazis idi lasud ti Holokausto, a mairaman dagiti agarup nga innem a riwriw a [[Hudio]], ken dagiti adu a bilang dagiti [[Porajmos|tattao a Romani]], [[Saksi ni Jehovah]], [[Generalplan Ost|Polako ken dagiti dadduma pay nga Eslabo]], [[Dagiti Nazi a krima kadagiti Naibalud a Sobiet|naibalud a Sobiet]], [[Aktion T4|attao nga adda sakit tiulo ken/wenno maipapan ti bagi a disabilidad]], dagiti [[Panagrukma dagiti bakla iti Nazi nga Alemania ken ti Holokausto|bakla]], ken [[Holokausto#Ti politiko a kanigid|kamkameng dagiti suppiatan ti politiko ken relihion]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |title=Ti Columbia a Pagalagadan ti Holokausto |year=2000 |publisher=Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan|pages=45–52 |author2=Nicosia, Francis R. |isbn =978-0-231-11200-0}}&lt;/ref&gt; Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket akinrebbeng para kadagiti ad-adu ngem 40&amp;nbsp;a riwriw a natnatay idiay Europa.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm | title = Dagiti daulo ti Sobiet ket agdungdung-awda kadagiti natnatay ti gubat | work = BBC News | date=9 Mayo 2005 |accessdate=18 Marso 2011 }}&lt;/ref&gt; [[Dagiti tribunal ti Nuremberg]] ket natenggel para kadagiti [[Nazi a mangdakdakes ti gubat]] kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Overy |first=Richard |title=Nuremberg: Dagiti napabpabasol a Nazi |url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuremberg_article_01.shtml |publisher=BBC History |date =17 Pebrero 2011 |accessdate=25 Marso 2011}}&lt;/ref&gt; Dagiti [[Dagiti Aleman a Nadangran ti Maikadua a Sanagalubongan a Gubat|nadangran ti gubat para iti Alemania]] ket nakarkulo iti 5.3 a riwriw nga Aleman a soldado&lt;ref name=&quot;Rűdiger Overmans 2000&quot;&gt;Rűdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg''. Oldenbourg 2000. {{ISBN|3-486-56531-1}}&lt;/ref&gt; ken riniwriw nga Aleman a paisano;&lt;ref&gt;Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/1, {{ISBN|3-421-06236-6}}. Page 460 (Daytoy a panagadal ket insagana babaen ti Panagsukisok ti Pakasaritaan ti Militar ti Siiigam a Buyot ti Alemania]], ti maysa nga ahensia ti Aleman a gobierno)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Peter Antill|author2=Peter Dennis|title=Berlin 1945: gibus ti Sangaribo a Tawen ti Reich|url=http://books.google.com/books?id=vAzgsCDUky0C|accessdate=24 Hunio 2011|date=10 Oktubre 2005|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1-84176-915-8|page=85}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bonn : Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen, 1945–1948 : Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974 : Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'' / [Redaktion, Silke Spieler]. Bonn :1989 {{ISBN|3-88557-067-X}}. (Daytoy ket ti panagadal ti Aleman a nadangran a napatalaw gapu ti &quot;managdakakes ti gubat&quot; nga insagana babaen dagiti Arkibo ti Aleman a Gobierno)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dagiti reporta ti Alemania. Nga dda ti pangyuna babaen ni Konrad Adenauer. Alemania (Laud). Presse- und Informationsamt. Wiesbaden, Distribution: F. Steiner, 1961] Panid 32&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert N. Proctor, ''Racial Hygiene: Ti Medisina babaen dagiti Nazi'', Harvard 1988,&lt;/ref&gt; ken ti pannakaabak ti gubat ket nagbanagan iti [[Oder-Neisse a linia|dakkel a panakapukaw dagiti teritorio]]; [[Panagpatalaw kadagiti Aleman kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|ti panagpatalwa dagiti agarupa 15&amp;nbsp;a riwriw nga etniko nga Aleman]] manipud kadagiti [[dati nga akindaya a teritorio iti Alemania]] ken dagiti dumaya a Europiano a pagilian; [[Panagrames iti las-ud ti panagsakop iti Alemania|adu a pangrames kadagiti Alemania a babbai]];&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beevor |first=Antony |author-link= |title=Berlin: The Downfall 1945  |trans-title=Berlin: Ti Panakarebba 1945 |year=2003 |orig-year=2002 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-028696-0 |pages=31–32, 409–412 |language=en}}&lt;/ref&gt; ken ti [[Estratehiko a panagbomba iti las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|panakadadael kadagiti nadumaduma a kangrunaan a siudad]].

{{clear}}
== Administribo a pannakabingbingay ==

{| style=&quot;background:none;&quot; cellspacing=&quot;2px&quot;
!{{Dagiti Pederal nga Estado ti Alemania|options=float:left; font-size:90%; border:3px; max-width:480px; width:50%;}}
|
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%;&quot;
|- style=&quot;font-size:100%; text-align:right;&quot;
! style=&quot;width:140px;&quot;| [[Dagiti estado iti Alemania|Estado]] !! style=&quot;width:85px;&quot;| Kapitolio !! style=&quot;width:85px;&quot;| Kalawa (km²)!! style=&quot;width:85px;&quot;| Populasion
|-
| [[Baden-Württemberg]] || [[Stuttgart]] || style=&quot;text-align:right&quot;|35,752|| style=&quot;text-align:right&quot;|10,717,000
|-
| [[Bavaria]] || [[Munich]] || style=&quot;text-align:right&quot;|70,549|| style=&quot;text-align:right&quot;|12,444,000
|-
| [[Berlin]] || [[Berlin]] ||style=&quot;text-align:right&quot;|892|| style=&quot;text-align:right&quot;|3,400,000
|-
| [[Brandenburg]] || [[Potsdam]] || style=&quot;text-align:right&quot;|29,477|| style=&quot;text-align:right&quot;|2,568,000
|-
| [[Bremen (estado)|Bremen]] || [[Bremen]] || style=&quot;text-align:right&quot;|404|| style=&quot;text-align:right&quot;|663,000
|-
| [[Hamburg]] || [[Hamburg]] ||style=&quot;text-align:right&quot;|755|| style=&quot;text-align:right&quot;|1,735,000
|-
| [[Hesse]] || [[Wiesbaden]] || style=&quot;text-align:right&quot;|21,115|| style=&quot;text-align:right&quot;|6,098,000
|-
| [[Mecklenburg-Vorpommern]] || [[Schwerin]] || style=&quot;text-align:right&quot;|23,174|| style=&quot;text-align:right&quot;|1,720,000
|-
| [[Nababa a Saxony]] || [[Hanover]] || style=&quot;text-align:right&quot;|47,618|| style=&quot;text-align:right&quot;|8,001,000
|-
| [[Amianan a Rhine-Westphalia]] || [[Düsseldorf]] || style=&quot;text-align:right&quot;|34,043|| style=&quot;text-align:right&quot;|18,075,000
|-
| [[Rhineland-Palatinate]] || [[Mainz]] || style=&quot;text-align:right&quot;|19,847|| style=&quot;text-align:right&quot;|4,061,000
|-
| [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style=&quot;text-align:right&quot;|2,569|| style=&quot;text-align:right&quot;|1,056,000
|-
| [[Saxony]] || [[Dresden]] || style=&quot;text-align:right&quot;|18,416|| style=&quot;text-align:right&quot;|4,296,000
|-
| [[Saxony-Anhalt]] || [[Magdeburg]] || style=&quot;text-align:right&quot;|20,445|| style=&quot;text-align:right&quot;|2,494,000
|-
| [[Schleswig-Holstein]] || [[Kiel]] || style=&quot;text-align:right&quot;|15,763|| style=&quot;text-align:right&quot;|2,829,000
|-
| [[Thuringia]] || [[Erfurt]] || style=&quot;text-align:right&quot;|16,172|| style=&quot;text-align:right&quot;|2,355,000
|}
|}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Union ti Europa}}
{{Europa}}

[[Kategoria:Alemania]]
[[Kategoria:Dagiti Alpino a pagilian]]
[[Kategoria:Tengnga nga Europa]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Baltiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Dagiti pederal a pagilian]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G8]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G20]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Aleman]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti NATO]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1871]]
[[Kategoria:Akinlaud nga Europa]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>s61e42g16lnh6tzn0lvpacqodvl6uka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Australia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4916</id>
    <revision>
      <id>406216</id>
      <parentid>403351</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 12 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21326" sha1="o0yqcwbpg9myrvlkveu4q42mh1p2kh4" xml:space="preserve">{{maipapan|pagilian}}
{{Coord|27|S|133|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name =
|conventional_long_name = Mankomunidad ti Australia
|common_name = Australia
|image_flag = Flag of Australia.svg
|image_coat = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg
|image_map = Australia (orthographic projection).svg
|map_width = 220px
|national_anthem = &quot;[[Advance Australia Fair]]&quot;{{#tag:ref|Ti Australia ket addan ti maysa a [[naarian a kanta]], &quot;[[God Save the Queen]] (or King)&lt;br /&gt; ({{lang-ilo|Apo Isalakanmo ti Rena}})&quot;, a daytoy ket may-ayam no adda dagiti kameng iti [[Kamara iti Windsor|Naarian a pamilia]] no addada idiay Australia. Kadagiti dadduma pay a maibagay a linaon, ti [[nailian a kanta]] ti Australia, &quot;[[Advance Australia Fair]]&quot;, ket isu ti maay-ayam.&lt;ref&gt;[http://www.itsanhonour.gov.au/symbols/anthem.cfm Daytoy ket Pammadayaw&amp;nbsp;– Dagiti Simbolo&amp;nbsp;– Ti Nailian a Kanta iti Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109134834/http://www.itsanhonour.gov.au/symbols/anthem.cfm |date=2007-11-09 }} ken [http://www.dfat.gov.au/facts/nat_anthem.html DFAT&amp;nbsp;– &quot;Ti Nailian a Kanta ti Australia&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023080802/http://www.dfat.gov.au/facts/nat_anthem.html |date=2007-10-23 }}; {{Cite book |title=Parliamentary Handbook of the Commonwealth of Australia |year=2002 |edition=Maika-29 |language=en |chapter=Dagiti Nailian a Simbolo |access-date=7 Hunio 2007 |chapter-url=http://www.aph.gov.au/library/handbook/40thparl/national+symbols.pdf |archive-date=2007-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611101901/http://www.aph.gov.au/library/handbook/40thparl/national+symbols.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|name=&quot;panangipalpalawag ti nailian a kanta&quot;|group=&quot;N&quot;}}
|official_languages = Awan{{#tag:ref|Ti Ingles ket awan ti ''[[de jure]]'' a kasasaad.|name=&quot;official language&quot;|group=&quot;N&quot;}}
|languages_type = [[Nailian a pagsasao]]
|languages = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] (''[[de facto]]'')&lt;ref name=&quot;official language&quot; group=&quot;N&quot; /&gt;
|capital = [[Canberra]]
|coordinates = {{Coord|35|18.48|S|149|7.47|E|type:city}}
|largest_city = [[Sydney]]
|government_type =[[Pederalismo|Pederal]] a [[Parlamentario a sistema|parlamentario]] a [[batay-linteg a monarkia]]
|leader_title1 = [[Monarkia ti Australia|Monarkia]]
|leader_title2 = [[Gobernador-Heneral ti Australia|Gobernador-Heneral]]
|leader_title3 = [[Kangrunaan a Ministro iti Australia|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name1 = [[:en:Charles III|Charles III]]
|leader_name2 = [[:en:Sam Mostyn|Sam Mostyn]]
|leader_name3 = [[:en:Anthony Albanese|Anthony Albanese]]
|legislature = [[Parlamento ti Australia|Parlamento]]
|upper_house = [[Senado ti Australia|Senado]]
|lower_house = [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Australia|Kamara dagiti Pannakabagi]]
|area_rank = Maika-6
|area_km2 = 7617930
|percent_water =
|population_estimate = {{datos ti Australia|poptoday|formatnum}}&lt;ref name=&quot;popclock&quot;&gt;{{Cite web |title=Population Clock |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument |access-date=3 Abril 2018 |website=Australian Bureau of Statistics |language=en}} Ti populasion a karkulo ket inaldaw nga automatiko a makarkulo iti 00:00 UTC ken naibatay iti datos a naala manipud iti pagorasan ti populasion iti petsa a naipakita iti dakamat.&lt;/ref&gt;
|population_census        = 23,401,892&lt;ref&gt;{{Census 2016 AUS|id=036|name=Australia|accessdate=27 Hunio 2017|quick=on}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}}
|population_estimate_rank = Maika-51
|population_census_year   = 2016
|population_density_km2   = {{#expr:{{Datos ti Australia|poptoday}} / 7692024 round 1}}
|population_density_rank  = Maika-236
|sovereignty_type = Wayawaya
|sovereignty_note = manipud iti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]
|established_event1 = [[Batay-linteg ti Australia|Batay-linteg]]
|established_event2 = [[Alagaden ti Westminster iti 1931|Alagaden ti Westminster]]
|established_event3 = [[Alagaden ti panagampon ti Tignay ti Westminster iti 1942|Alagaden ti panagampon ti Tignay ti Westminster]]
|established_event4 = [[Tignay ti Australia iti 1986|Tignay ti Australia]]
|established_date1 = 1 Enero 1901
|established_date2 = 11 Disiembre 1931
|established_date3 = 9 Oktubre 1942 (nga addaan iti naapektaran manipud idi 3 Septiembre 1939)
|established_date4 = 3 Marso 1986
|currency = [[Doliar ti Australia]]
|currency_code = AUD
|time_zone = [[Oras idiay Australia|sabsabali]]&lt;ref name=&quot;time&quot; group=&quot;N&quot;&gt;Adda dagiti babassit a paggiddiatan manipud kadagiti tallo a sona ti oras, kitaen ti [[Oras idiay Australia]].&lt;/ref&gt;
|utc_offset = +8 aginggana iti +10.5
|time_zone_DST = [[Oras idiay Australia|sabsabali]]&lt;ref name=&quot;time&quot; group=&quot;N&quot; /&gt;
|utc_offset_DST = +8 aginggana iti +11.5
|demonym = [[Australiano]], [[Aussie]], Taga-Australia&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Macquarie Dictionary |language=en |trans-title=Ti Macquarie a Diksionario}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Collins English Dictionary |url=https://archive.org/details/collinsenglishdi0000unkn |publisher=HarperCollins |year=2009 |isbn=978-0-00-786171-2 |location=Bishopbriggs, Glasgow |page=[https://archive.org/details/collinsenglishdi0000unkn/page/n27 18] |language=en |trans-title=Collins Ingles a Diksionario}}&lt;/ref&gt;
|drives_on = kanigid
|cctld = [[.au]]
|calling_code = [[+61]]
|GDP_PPP_year = 2011
|GDP_PPP = $918.978 bilion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{Cite web |title=Australia |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&amp;ey=2016&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=193&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=84&amp;pr1.y=12 |access-date=5 Nobiembre 2011 |website=International Monetary Fund |language=en}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank = Maika-18
|GDP_PPP_per_capita = $40,836&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-12
|GDP_nominal = $1.507 trilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_rank = Maika-13
|GDP_nominal_year = 2011
|GDP_nominal_per_capita = $66,984&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-5
|Gini           = 33.6&lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref       = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=OECD Economic Surveys: Norway 2012 |url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/economics/oecd-economic-surveys-norway-2012/gini-coefficients-before-and-after-taxes-and-transfers_eco_surveys-nor-2012-graph1-en#page1 |url-status=dead |language=en |access-date=2015-06-25 |archive-date=2014-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812150611/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/economics/oecd-economic-surveys-norway-2012/gini-coefficients-before-and-after-taxes-and-transfers_eco_surveys-nor-2012-graph1-en#page1 }}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank      = Maika-19
|Gini_year      = 2012
|Gini_change    = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI            = 0.933&lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref        = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |date=2014 |title=2014 Human Development Report Summary |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |publisher=United Nations Development Programme |pages=21–25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank       = Maika-2
|HDI_year       = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change     = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
}}

Ti '''Australia''', opisial a ti '''Mankomunidad iti Australia''',&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Constitution of Australia |trans-title=Batay-linteg ti Australia |url=http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f |access-date=5 Agosto 2011 |language=en |via=ComLaw |quote=3. It shall be lawful for the Queen, with the advice of the Privy Council, to declare by proclamation2 that, on and after a day therein appointed, not being later than one year after the passing of this Act, the people of New South Wales, Victoria, South Australia, Queensland, and Tasmania, and also, if Her Majesty is satisfied that the people of Western Australia have agreed thereto, of Western Australia, shall be united in a Federal Commonwealth under the name of the Commonwealth of Australia |trans-quote=3. Ket kalintegan to para iti Reina, nga addaan iti nabagbagaan iti Pribado a Konsilo,nga iparangarang babaen ti proklamasion a, ti daytoy ken kalpasan ti maysa nga aldaw a daytoy ket naidutoken, a saan a naladladaw ngem maysa a tawen ti mapalabas kalpasan ti pannakaipasa iti daytoy a Tignay, dagiti tatao ti New South Wales, Victoria, Abagatan nga Australia, Queensland, ken Tasmania, ken no ti Apo ket napaneknekan a dagiti tatao iti Akinlaud nga Australia ket umannurot, ket agkaykaysa da iti Pederal a Mankomunidad iti Australia.}}&lt;/ref&gt; ket maysa a pagilian idiay [[Akin-abagatan a Hemisperio]] a nabuklan ti kangrunaan a daga iti [[Australia (kontinente)|kontinente iti Australia]] ken dagiti is-isla iti [[Tasmania]] ken dadduma pay a [[listaan dagiti isla ti Australia|babassit nga isla]] idiay [[Taaw Indiano|Indiano]] ken [[Taaw Pasipiko]]. Daytoy ket isu ti [[Listaan dagiti pagilian ken territorio babaen ti dagup a kadakkel|maikanem a kadakkelan a pagilian babaen ti dagup a kadakkel]]. Dagiti kaarrubana a pagilian ket mairaman ti [[Indonesia]], [[Daya a Timor]] ken [[Papua Baro a Guinea]] iti amianan; ti [[Is-isla ti Solomon]], [[Vanuatu]] ken [[Baro a Caledonia]] iti amianan-daya; ken [[Baro a Selanda]] iti abagatan-daya.

Para kadagiti 40,000 a tawtawen&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wade |first=Nicholas |date=22 Septiembre 2011 |title=Australian Aborigine Hair Tells a Story of Human Migration |language=en |trans-title=Ti Australiano nga Aborihen a Buok ket Mangibagbaga ti Sarita ti Migrasion ti Nagtagitaoan |work=The New York Times |url=http://www.nytimes.com/2011/09/23/science/23aborigines.html}}&lt;/ref&gt; sakbay ti [[Pakasaritaan ti Australia (1788–1850)|Europeano a panagtaeng]] idi naladaw a maika-18 a siglo, ti Australia ket tinaengan idi babaen [[dagiti patneng nga Australiano]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Anitei |first=Stefan |date=9 Mayo 2007 |title=Both Australian Aborigines and Europeans Rooted in Africa: 50,000 Years Ago |trans-title=Dagiti Australiano nga Aborihen ken dagiti Europeano ket Nairamutanda idiay Aprika: Idi 50,000 a Tawtawen |url=https://news.softpedia.com/news/Both-Aborigines-and-Europeans-Rooted-in-Africa-54225.shtml |website=Softpedia News |language=en |access-date=2021-07-08 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010150754/http://news.softpedia.com/news/Both-Aborigines-and-Europeans-Rooted-in-Africa-54225.shtml |url-status=dead }}[ &amp;nbsp;– ]&lt;/ref&gt;
a naikameng ti, maysa wenno ad-adu ti agarup a [[dagiti patneng nga Australiano a pagsasao|250 a grupgrupo ti pagsasao]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Australian Social Trends |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.NSF/2f762f95845417aeca25706c00834efa/aadb12e0bbec2820ca2570ec001117a5!OpenDocument |website=Australian Bureau of Statistics website |publisher=Mankomunidad ti Australia |accessdate=6 Hunio 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Walsh |first=Michael |title=Language in Australia |date=1991 |publisher=Cambridge University Press&lt;!--Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan--&gt; |isbn=0-521-33983-9 |editor-last=Romaine |editor-first=Suzane |location=Cambridge |language=en |trans-title=Pagsasao idiay Australia |chapter=Overview of Indigenous Languages of Australia |trans-chapter=Pakabuklan dagiti Patneng a Pagsasao ti Australia}}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti panakadukatal babaen dagiti [[Olandes a Republika|Olandes]] nga eksplorador idi 1606, ti akin-daya a kagudua ti Australia' ket tinunton babaen ti [[Pagarian ti Gran Britania|Gran Britania]] idi 1770 ken tinagtagitao babaen ti [[penal a pagluganan]] idiay kolonia ti [[New South Wales]] manipud idi 26 Enero 1788. Ti populasion ket nagin-inut a dimmakkel kadagiti simmarsaruno a dekada; ti kontinente ket nasuksukimat ken nanayonan ti lima a naipatakder a [[Akinrebbeng a gobierno|bukod nga agturturay]] a [[Dagiti Ballasiw Taaw a Teritorio ti Britaniko|Balangat a kolkolonia]].

Idi 1 Enero 1901, dagitoy nga innem a kolonia ket [[Pederasion ti Australia|napederado]], a nangporma ti Mankomunidad ti Australia. Manipud iti Pannakapederasion, ti Australia ket nakataripato ti natalinaay a [[liberal a demokrasia|liberal a demokratiko]] a sistema ti politika nga agpamay-ay a kas maysa a [[Pederalismo|pederal]] a [[parlamentario a demokrasia]] ken [[batay-linteg a monarkia]]. Ti pederasion ket buklen dagiti [[Dagiti estado ken teritorio ti Australia|innem nga estado ken nadumaduma a terteritorio]]. Ti populasion iti {{#expr:{{Datos ti Australia|poptoday}} / 1000000 round 0}} a riwriw&lt;ref name=&quot;popclock&quot; /&gt; ket adu a naipatengngaan a dagidiay [[Dagiti daya nga estado ti Australia|Akindaya nga estado]] ken kaaduan nga [[Urbanisasion|urbanisado]].

Daytoy ket maysa a nangato a [[narang-ay a pagilian]], ti Australia ket isu ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|maika-13 a kadakkelan nga ekonomia iti lubong]] ken addaan iti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal) tunggal maysa a tao|maikanem a kangatuan ti matgedan ti tunggal maysa a tao]] iti lubong. Ti panaggastus ti Australia iti militar ket isu ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti militar panaggastus|maika-13 a kadakkelan iti lubong]]. Addaan daytoy iti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan|maikadua a kangatuan ti pagsurotan ti panagrangrang-ay ti nagtagitaoan iti lubong]], ti Australia ket nangato a mairanggo kadagiti adu a sangalubongan a panagipadpada ti nailian a pannakaaramid, a kas ti kasayaat ti biag, salun-at, edukasion, [[economic freedom|waya ti ekonomiko]], ken ti panagsalaknib ti [[sibil a wayawaya]] ken dagiti karbengan ti politika.&lt;ref name=&quot;World Audit&quot;&gt;{{Cite web |title=Australia: World Audit Democracy Profile |url=http://www.worldaudit.org/countries/australia.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213032213/http://www.worldaudit.org/countries/australia.htm |archive-date=2007-12-13 |access-date=5 Enero 2008 |website=WorldAudit.org |language=en }}&lt;/ref&gt; Ti Australia ket maysa a kameng ti [[G20]], [[Organisasion para iti Ekonomiko a Panagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay|OECD]], [[Gunglo ti Komersio ti Lubong|WTO]], [[Asia-Pasipiko a Panagtitinnulongan ti Ekonomiko|APEC]], [[Nagkaykaysa a Pagpagilian|UN]], [[Mankomunidad dagiti Pagilian]], [[ANZUS]], ken ti [[Pacific Islands Forum|Sangkatipunan dagiti Isla ti Pasipiko]].

== Paammo ==
{{Reflist|group=&quot;N&quot;}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book |last=Denoon |first=Donald |title=A History of Australia, New Zealand, and the Pacific |url=https://archive.org/details/historyofaustral0000deno |last2=Mein-Smith |first2=Philippa |date=2000 |publisher=Blackwell |isbn=0-631-17962-3 |location=Oxford, U.K. |language=en |trans-title=Ti Pakasaritaan ti Australia, Baro a Selanda, ken ti Pasipiko}}
* {{Cite book |title=The Oxford Companion to Australian History |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |date=1999 |publisher=Oxford University Press&lt;!--Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan--&gt; |isbn=0-19-553597-9 |editor-last=Davison |editor-first=Graeme |location=Melbourne, Vic. |language=en |trans-title=Ti Oxford a Kumaduaan ti Australiano Pakasaritaan |editor-last2=Hirst |editor-first2=John |editor-last3=Macintyre |editor-first3=Stuart}}
* {{Cite book |title=Emily Kngwarreye: Paintings |date=1996 |publisher=Craftsman House / G + B Arts International |isbn=90-5703-681-9 |location=North Ryde, NSW |language=en |trans-title=Emily Kngwarreye: Dagiti Pinintaan}}
* {{Cite book |last=Germaine |first=Max |title=Artists and Galleries of Australia |url=https://archive.org/details/artistsgalleries0000germ |date=1990 |publisher=Craftsman House |isbn=976-8097-02-7 |location=Roseville, Vic. |language=en |trans-title=Dagiti Artista ken dagiti Palko ti Australia}}
* {{Cite book |title=The Encyclopedia of Australian Architecture |url=https://archive.org/details/encyclopediaofau0000unse_v6w4 |date=2011 |publisher=Cambridge University Press&lt;!--Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan--&gt; |isbn=978-0-521-88857-8 |editor-last=Goad |editor-first=Philip |location=Port Melbourne, Vic. |language=en |trans-title=Ti Ensiklopedia ti Australiano nga Arkitektura |editor-last2=Willis |editor-first2=Julie}}
* {{Cite book |last=Hughes |first=Robert |title=The Fatal Shore: The Epic of Australia's Founding |url=https://archive.org/details/fatalshore0000hugh_w6k7 |date=1986 |publisher=Knopf |isbn=0-394-50668-5 |location=New York, N.Y. |language=en |trans-title=Ti Makadangran nga Aplaya: Ti Epiko a Panakabangon ti Australia}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Vivien |url=http://www.nma.gov.au/exhibitions/papunya_painting/catalogue/ |title=Papunya Painting: Out of the Desert |date=2007 |publisher=Museum of Australia&lt;!--Nailian a Museo ti Australia--&gt; |isbn=978-1-876944-58-2 |location=Canberra |language=en |trans-title=Papunya a Pinintaan: Manipud ti Desierto |access-date=2012-09-27 |archive-date=2018-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014450/http://www.nma.gov.au/exhibitions/papunya_painting/catalogue |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Jupp |first=James |title=The Australian People: An Encyclopedia of the Nation, Its People and Their Origins |date=2001 |publisher=Cambridge University Press&lt;!--Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan--&gt; |isbn=0-521-80789-1 |location=Cambridge, U. K. |language=en |trans-title=Ti Australiano a Tattao: Ti Ensiklopedia ti Pagilian, Tattaona, ken Dagiti Punganayanda}}
* {{Cite book |last=Macintyre |first=Stuart |title=A Concise History of Australia |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000maci_v5j1 |date=2000 |publisher=Cambridge University Press&lt;!--Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan--&gt; |isbn=0-521-62359-6 |location=Cambridge, U. K. |language=en |trans-title=Ti Ababa a Pakasaritaan ti Australia}}
* {{Cite book |last=McCulloch |first=Alan |title=The New McCulloch's Encyclopedia of Australian Art |url=https://archive.org/details/newmccullochsenc0000mccu |last2=McCulloch |first2=Susan |last3=Childs |first3=Emily McCulloch |date=2006 |publisher=The Miegunyah Press |isbn=0-522-85317-X |location=Fitzroy BC, Vic. |language=en |trans-title=Ensiklopedia ti Australiano nga Arte ni McCulloch}}
* {{Cite book |last=Powell |first=J. M. |title=An Historical Geography of Modern Australia: The Restive Fringe |url=https://archive.org/details/historicalgeogra0000powe |date=1988 |publisher=Cambridge University Press&lt;!--Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan--&gt; |isbn=0-521-25619-4 |location=Cambridge, U.K. |language=en |trans-title=Ti Naipakasaritaan a Heograpia ti Moderno nga Australia: The Restive Fringe}}
* {{Cite book |last=Robinson |first=G. M. |title=Australia and New Zealand: Economy, Society and Environment |url=https://archive.org/details/australianewzeal00guyr |last2=Loughran |first2=R. J. |last3=Tranter |first3=P. J. |date=2000 |language=en |trans-title=Australia ken Baro a Selanda: Ekonomia, Kagimongan ken Enbironmento}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Bernard |title=Australian Painting 1788–1990 |url=https://archive.org/details/australianpainti0000smit_t9s9 |last2=Smith |first2=Terry |date=1991 |publisher=Oxford University Press&lt;!--Unibersidad ti Oxford a Pag,alditan--&gt; |isbn=0-19-554901-5 |location=Melbourne, Vic.}}
* {{Cite book |last=Teo |first=Hsu-Ming |title=Cultural History in Australia |url=https://archive.org/details/culturalhistoryi0000unse |last2=White |first2=Richard |date=2003 |publisher=University of New South Wales Press&lt;!--Unibersidad ti New South Wales a Pagmalditan--&gt; |isbn=0-86840-589-2 |language=en |trans-title=Kultural a Pakasaritaan idiay Australia}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* [http://www.dfat.gov.au/geo/australia/ Maipanggep ti Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231054514/http://www.dfat.gov.au/geo/australia/ |date=2014-12-31 }} manipud iti sapot a pagsaadan ti Departamento ti Ganganaet a Pannakibiang ken Komersio
* [http://www.gov.au/ sapot a pagsaadan ti Gobierno ti Australia] (pederal, es-estado ken terteritorio)
* [http://www.australia.gov.au/ sapot a pagsaadan ti Gobierno ti Australia]
* [http://www.aph.gov.au/whoswho/index.htm Parlamento ti Australia: Siasinoman (mairaman dagiti daulo ti estado)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215160003/http://www.aph.gov.au/whoswho/index.htm |date=2012-02-15 }}
* [http://www.abs.gov.au/ Opisina dagiti Estadistika ti Australia]
* [http://www.community.gov.au/ portal dagiti organisasion ti komunidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502175505/http://www.community.gov.au/ |date=2010-05-02 }}

[[Kategoria:Australia| ]]
[[Kategoria:Dagiti batay-linteg a monarkia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Taaw Indiano]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti pederal a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G20]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Oceania]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1901]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>o0yqcwbpg9myrvlkveu4q42mh1p2kh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Banglades</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4924</id>
    <revision>
      <id>406253</id>
      <parentid>400993</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13268" sha1="jx882lzafbzwsyfw4t51p8w7vdkejlv" xml:space="preserve">{{coord|23.8|90.3|display=title}}
{{Infobox pagilian
| native_name              = {{unbulleted list
 | {{lang|bn|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ}}
 | {{lang|inc-Latn|Gônoprojatontri Bangladesh}}
 }}
| conventional_long_name   = Republika ti Tattao ti Banglades
| common_name              = Banglades
| image_flag               = Flag of Bangladesh.svg
| image_coat               = 
|symbol_type               = Kayarigan
| national_motto           =
| legislature = [[Jatiya Sangsad]]
| national_anthem          = ''[[Amar Shonar Bangla]]''{{brk}}&lt;small&gt;Nabalitokan a Banglak&lt;/small&gt;{{brk|2}}[[Papeles:Amar Sonar Bangla - official vocal music of the National anthem of Bangladesh.ogg|center]]
| image_map                = Bangladesh (orthographic projection).svg
| official_languages       = [[Pagsasao a Bengali|Bengali]]
| ethnic_groups = 98% [[Tattao a Bengali|Bengali]]&lt;br /&gt;2% dadduma pay&lt;ref name=&quot;CIA2011&quot; /&gt;
| ethnic_groups_year = 1998
| demonym                  = [[Demograpiko ti Banglades|Bangladeshi]], Taga-Banglades
| capital = [[Dhaka]]
| coordinates = {{Coord|23|42|N|90|21|E|type:city}}
| largest_city = kapitolio
| government_type          = [[Unitario nga estado|Unitario]] [[Parlamentario a sistema|parlamentario a demokrasia]]&lt;ref name=&quot;constitution-V-1-66&quot;&gt;[http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/index.htm Batay-linteg iti Banglades] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306083926/http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/index.htm |date=2012-03-06 }}, Paset V, Kapitulo 1, Artikule 66; Unibersidad iti Minnesota, naala idi: 2010-08-28&lt;/ref&gt;
| leader_title1            = [[Presidente ti Banglades|Presidente]]
| leader_name1             = [[Zillur Rahman]]
| leader_title2            = [[Kangrunaan a Ministro ti Banglades|Kangrunaan Ministro]]
| leader_name2             = [[Sheikh Hasina]]
| leader_title3            = [[Tagabitla (politika)|Tagabitla]]
| leader_name3             = [[Abdul Hamid (politiko)|Abdul Hamid]]
|leader_title4             = [[Pangulo ti Hustisia iti Banglades|Pangulo ti Hustisia]]
|leader_name4              =  Md. Muzammel Hossain
| sovereignty_type         = [[Pakasaritaan ti Banglades|Panakawayawayas]]
| sovereignty_note         = manipud iti [[Pakistan]]
| established_event1       = [[Panakawayawaya nga aldaw iti Banglades|Nairangarang]]
| established_date1        = Marso 26, 1971
| established_event3       = Agdama a Batay-linteg
| established_date3        = Nobiembre 4, 1972&lt;ref name=CIA2011&gt;{{cite web|author=Ahensia ti Sentral nga Intelihensia|title=Bangladesh|work=The World Factbook|publisher=Ahensia ti Sentral nga Intelihensia|location=Langley, Virginia|year=2011|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html|accessdate=2011-10-05|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101182840/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| area_km2                 = 147,570
| area_sq_mi               = 56,977 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| area_rank                = Maika-94
| area_magnitude           =
| percent_water            = 6.4
| population_estimate      = 142,319,000&lt;ref&gt;[http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/BBS/PHC2011Preliminary%20Result.pdf Senso ti 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225043444/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/BBS/PHC2011Preliminary%20Result.pdf |date=2018-12-25 }}. (PDF) . Naala idi 2011-11-16.&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2011
| population_estimate_rank = Maika-9
| population_density_km2   = 964.42
| population_density_sq_mi = 2,497.4
| population_density_rank  = Maika-9
| GDP_PPP_year             = 2010
| GDP_PPP                  = $258.608 bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&amp;pr.y=7&amp;sy=2008&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=513&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |title=Bangladesh|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=2011-04-20}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank             =
| GDP_PPP_per_capita       = $1,572&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank  =
| GDP_nominal              = $104.919 bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_rank         =
| GDP_nominal_year         = 2010
| GDP_nominal_per_capita   = $638&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini_year = 2010
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini = 32.1 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref =&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=[[Banko ti Lubong]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archivedate=16 Pebrero 2015 |accessdate=2 Marso 2011 }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank =
| HDI_year = 2013 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI = 0.558 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref =&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |format=PDF |title=Human Development Report 2014 Summary |publisher=[[United Nations]] |date=2014 |accessdate=24 Hulio 2014 }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-142
| currency                 = [[Taka ti Banglades|Taka]]
| currency_code            = BDT
| time_zone                = [[Banglades a Pagalagadan ti Oras|BST]]
| utc_offset               = +6
| drives_on                =kanigid
| cctld                    = [[.bd]]
| calling_code             = [[Dagiti numero ti telepono idiay Banglades|880]]
| footnote1                = Nasimpa a populasion, p.4,
{{cite web |url=http://www.banbeis.gov.bd/bd_pro.htm |publisher=Opisina dagiti Estadistika ti Banglades |title=Senso ti Populasion ti 2001, Immuna a reporta |date=Agosto 2001 |access-date=2012-03-02 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823065703/http://www.banbeis.gov.bd/bd_pro.htm |url-status=dead }}
}}

{{Aglaon ti teksto nga Indio}}
Ti '''Banglades''' ({{IPAc-en|ˈ|b|ɑː|ŋ|ɡ|l|ə|d|ɛ|ʃ}}, {{IPAc-en|ˌ|b|ɑː|ŋ|ɡ|l|ə|ˈ|d|ɛ|ʃ}}, {{IPAc-en|ˌ|b|ʌ|ŋ|ɡ|l|ə|ˈ|d|ɛ|ʃ}} ; {{lang-bn|[[:bn:বাংলাদেশ|&lt;big&gt;বাংলাদেশ&lt;/big&gt;]]}}, {{IPA-bn|ˈbaŋlad̪eʃ|pron|Bn-বাংলাদেশ.oga}}), opisial a ti '''Republika ti Tattao ti Banglades''' ({{lang|bn|&lt;big&gt;গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ&lt;/big&gt;}} ''{{lang|inc-Latn|Gônoprojatontri Bangladesh}}''), ket maysa a pagilian idiay [[Abagatan nga Asia]]. Daytoy ket saksakkawenna ti nalames a [[Delta Ganges-Brahmaputra]], daytoy ket paset ti naipakasaritaan nga etno-linguistiko a rehion ti [[Bengal]]. Ti nagan a''Banglades'' ket kaibuksilanna ti &quot;Pagilian ti Bengal&quot; iti opisial a pagsasao ti Bengal. Daytoy ket sanguenna ti [[Luek ti Bengal]] iti abagatan, ken bineddengan babaen ti [[India]] iti amianan, iti laud ken daya, ken ti pay [[Burma]] ([[Myanmar]]) iti abagatan a daya. Daytoy ket naisinsina babaen dagiti [[Himalaya]] a pagpagilian iti [[Nepal]] ken [[Bhutan]] babaen ti akikid  a [[koridor Siliguri]], ken adada iti heograpiko a kaarrubayan iti [[Tsina]].

Dagiti agdama nga aldaw a pagbeddengan ti Banglades ket nabangon dagitoy idi las-ud ti Britaniko a [[Pannakabingay ti Britaniko nga India|pannakabingay]] ti Bengal idi 1947, idi ti rehion ket nagbalin a [[Daya a Bengal]] (kapasanna [[Daya a Pakistan]]), a paset i kabarbaro a naporma a pagilian iti [[Dominio ti Pakistan|Pakistan]]. Nupay kasta, daytoy ket naisina manipud iti [[Laud a Pakistan]] babaen ti gangani a 1,500&amp;nbsp;km (agarup a 900&amp;nbsp;mi) iti teritorio ti [[India]]. Gapu ti politikal a pannakaisinsina, dagiti etniko ken linguistiko a diskriminasion ken ekonomiko a panagbaybay-an babaen dagiti politiko nga agturturay a lumaud a payak, ti nadayeg a pannakariribok ket immad-adu ken nagited ti iyu-ugnar ti maysa a nailian a tignay ti sekular a kultura, a nangiturongan ti pannakairangarang ti wayawaya ken ti [[Pannakawaya a Gubat ti Banglades]] idi 1971. Kalpasan daytoy a gubat ken pannakawayawaya, ti baro nga estado ket nagib-ibtur ti kinapanglaw, bisin, politikal a riribuk ken dagiti [[Dagiti milisia a kudeta idiay Banglades|milisia a kudeta]]. Ti pannkaisubli ti demokrasia idi 1991 ket sinarsaruno idi ti nakalma ken ekonomiko a panagrangrag-ay. Tatta nga aldaw, ti Banglades ket maysa a [[Sekular a demokrasia|sekular]], a [[unitario]], a [[Batay-linteg a republika]].&lt;ref&gt;http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=157212&lt;/ref&gt;

Ti Banglades ket maysa a [[parlamentario a demokrasia]], nga adda iti nabutosan a parlamento a tinawtawagan ti [[Jatiyo Sangshad]]. Daytoy ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|maikawalo a kaaduan ti populasion a pagilian]] ken adda ti maysa a [[Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a teritorio babaen ti densidad ti populasion|kapusekan ti populasion iti lubong]]. Ti pagilian ket nailaslasin a kas maysa a [[Sumaruno a Sangapulo ket maysa]] nga ekonomia. Ti maysa a pionera iti rehional a pannakitignay idiay Abagatan nga Asia, ti Banglades ket maysa a nangibangon a kameng ti [[SAARC]] ken ti [[BIMSTEC]]. Daytoy ket kameng pay ti [[Mankomunidad]], ti [[Di Nailinia a Tignay]], ti [[OIC]], ti [[Agrangrang-ay a 8 a Pagpagilian]] ken ti [[BIMSTEC]].

Ti pagilian ket sunagsango kadagiti nadumaduma a nakaro a parikut, a mairaman ti kinapanglaw, binalitungeg, politikal a riribuk, [[overpopulation|adu unay a populasion]] ken pannakadangran ti panagbalbaliw iti klima. Nupay kasta, daytoy ket dinaydayaw babaen ti sangalubongan akomunidad para kadagiti adu a panagprogresona iti [[Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan]].&lt;ref&gt;Programa ti Panagrang-ay ti Nagkaykaysa a Pagpalian idiay Banglades: ''[http://www.undp.org.bd/info/events.php?newsid=734 Ti HDR 2010 ket binigbigna ti panagprogreso ti Banglades kadagiti napalabas a panawen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115170804/http://www.undp.org.bd/info/events.php?newsid=734 |date=2013-01-15 }}''. 5 Nobiembre 2010. Naala idi: 25 Oktubre 2012.&lt;/ref&gt; Babaen kadagiti nadumaduma a naitunton a publiko ti Banglades ken dagiti sosial a programa nga inturungan ti [[Saan a maipapan ti gobierno a gunlo|NGO]], ti pagilian ket rumangrang-ay kadagiti alagaden ti panagbiag ken ti kabayag ti panagbiag, a mangipakpatakder ti literasia ken [[Peminismo|panagikeddeng ti babbai]], panagtengngel ti iyaadu ti populasion ken panagipatakder kadagiti inprastruktura ti panagaywan ti salun-at.&lt;ref&gt;http://www.economist.com/news/briefing/21565617-bangladesh-has-dysfunctional-politics-and-stunted-private-sector-yet-it-has-been-surprisingly&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Meeting Millennium Development Goals |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8548923.stm |publisher=BBC News |accessdate=25 Oktubre 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ban lauds Ti panagprogreso ti salun-at ti bababi ken ubbing idiay Banglades |url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=40399&amp;Cr=maternal&amp;Cr1#.UIK6m2_MjEU |work=UN News Center |publisher=Nagkaykaysa a Pagpagilian |date=15 Nobiembre 2011 |accessdate=25 Oktubre 2012}}&lt;/ref&gt; Ti Banglades ket mapmapan pay iti napardas nga industrialisasion, nga adda ti sangalubongan a pannakikompetensia kadagiti industria kadagiti [[Industria ti tela ti Banglades|tela]], panagaramid ti barko ken dagiti agas.&lt;ref&gt;http://www.nytimes.com/2012/04/24/business/global/in-bangladesh-strong-promise-of-economic-growth.html?pagewanted=all&amp;_r=0&lt;/ref&gt; Ti [[Dhaka]] ken [[Chittagong]], dagiti kadakkelan a siudad ti pagilian, ket isu dagitoyen ti mangidurduron a puersa kadagiti agdama nga adu nga idadakkel.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book
|last=Baxter |first=C |year=1997 |title=Banglades, manipud iti maysa a Pagilian iti maysa nga Estado |url=https://archive.org/details/bangladeshfromna0000unse |publisher=Westview Press |isbn=0-8133-3632-5
|oclc=47885632}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commons-nailinia}}
* {{wikivoyage-inline|BangladeshBanglades}}
* [http://www.bangladesh.gov.bd/ Nailian a Portal ti Web Portal ti Banglades]
* {{CIA World Factbook link|bg|Banglades}}
* {{dmoz|Regional/Asia/Bangladesh|Banglades}}
* {{Wikiatlas|Bangladesh|Banglades}}
* [http://www.banglapedia.net/Atlas/bangladesh.htm Datos ti Rehional a Mapa ti Banglapedia]

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Banglades| ]]
[[Kategoria:Bengal]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Taaw Indiano]]
[[Kategoria:Dagiti nabingbingay a rehion]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]]
[[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian‏]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti sosialista nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1971]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>jx882lzafbzwsyfw4t51p8w7vdkejlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baro a Selanda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4926</id>
    <revision>
      <id>406567</id>
      <parentid>399837</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16205" sha1="k8mr524qk5u40h4f8wzmmdt7lccp13h" xml:space="preserve">{{coord|42|S|174|E|scale:5000000_source:GNS|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name = ''Aotearoa''
|conventional_long_name = Baro a Selanda
|common_name = New Zealand
|image_flag = Flag of New Zealand.svg
|image_coat = Coat of arms of New Zealand.svg
|image_map = NZL orthographic NaturalEarth.svg
|map_caption = Ti hemisperio a naipatengnga idiay Baro a Selanda
|national_anthem ={{brk}}&quot;'''[[Apo Dios Ikanawam ti Baro a Selanda]]'''&quot;{{brk}}&quot;[[Apo Dios Isalakanmo ti Reina]]&quot;{{#Tag:ref|Ti &quot;Apo Dios Isalakanmo ti Reina&quot; ket opisial a nailian a kanta ngem mapasap a maus-usar laeng kadagiti naarian ken bise a naarian a paspasamak.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/national-anthems |title=Dagiti Nailian a Kanta ti Baro a Selanda |publisher=[[Ministro para iti Kultura ken Tinawtawid]] |accessdate=17 Pebrero 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AnthemProtocol&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/national-anthems |title=Pagalagadan para iti panagusar kadagiti Nailian a Kanta ti Baro a Selanda  |publisher=Ministro para iti Kultura ken Tinawtawid |accessdate=17 Pebrero 2008}}&lt;/ref&gt;|group =n}}{{brk|2}}[[Papeles:God Defend New Zealand instrumental.ogg|center]]
|capital = [[Wellington]]
|coordinates  = {{Coord|41|17|S|174|27|E|type:city}}
|largest_city = [[Auckland]]
|official_languages = [[Ingles ti Baro a Selanda|Ingles]] (95.9%){{#Tag:ref|Ti porsiento ti pagsasao ket agnayon ti ad-adu ngem 100% gapu ta adu dagiti tattao nga agsasao ti ad-adu ngen maysa a pagsasao. Saanda nga iraman dagiti saan a mausar a sungbat ken dagiti saan nga agsao ti pagsasao (a kas dagiti ubbing unay nga agsao).|group =n}}&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Māori|Māori]] (4.2%)&lt;br /&gt;[[Senial a pagsasao ti Baro a Selanda]] (0.6%)
|languages_type = [[Nailian a pagsasao]]
|languages = [[Ingles ti Baro a Selanda|Ingles]] (98%)
|ethnic_groups = 78%&amp;nbsp;[[Baro a Selanda nga Europeano|Europeano]]/Dadduma oay{{#Tag:ref|Ti porsiento ti etnisidad ket agnayon ti sumurok a 100% gapu ta adu dagiti tattao a nainaganan nga ad-adu ngen maymaysa nga etniko a grupo.&lt;ref name=&quot;EthnicityData&quot;&gt;{{cite journal |first1=Robert |last1=Didham |last2=Potter |first2=Deb |last3=Allan |first3=Jo-anne |url=http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/population/census_counts/review-measurement-of-ethnicity/~/media/Statistics/Publications/Analytical-reports/review-measurement-ethnicity/understanding-working-ethnicity-data.ashx |title=Pannakaawat ken Panagobra iti Datos ti Etnisidad |date=Abril 2005 |publisher=[[Estadistika ti Baro a Selanda]] |isbn=978-0-478-31505-9 |accessdate=19 Septiembre 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071125133402/http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/F9967810-E15B-4D28-A8E3-DBAD6B80954C/0/UnderstandingWorkingEthnicityData.pdf |archivedate=2007-11-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|group =n}}&lt;br /&gt;14.6% [[Tattao a Māori|Māori]]&lt;br /&gt;9.2% [[Tattao nga Asiano|Asiano]]&lt;br /&gt;6.9% [[Taga-isla ti Pasipiko|Tattao ti pasipiko]]
|demonym = [[Taga-Baro a Selanda]], &lt;br /&gt;[[Kiwi (tattao)|Kiwi]] (panagsarsarita)
|sovereignty_type = [[Pananagwayawayas iti Baro a Selanda|Panagwaywayas]]
|sovereignty_note = manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian{{#Tag:ref|Adda dagiti adu a petsa a mangibaga ti panagwayawayas (kitaen ti [[Pananagwayawayas iti Baro a Selanda]]).|group =n}}
|established_event1 = [[Batay-linteg a Tignay ti Baro a Selanda 1852]]
|established_date1 = 17 Enero 1853
|established_event2 = [[Pagturayan iti Baro a Selanda|Pagturayan]]
|established_date2 = 26 Septiembre 1907
|established_event3 = [[Alagaden iti Westminster 1931|Alagaden iti Westminster]]
|established_date3 = 11 Disiembre 1931 (naampon idi 25 Nobiembre 1947)
|established_event4 = [[Batay-linteg a Tignay 1986]]
|established_date4 = 13 Disiembre 1986
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Parlamentario a sistema|parliamentario]] a [[batay-linteg a monarkia]]
|leader_title1 = [[Monarkia iti Baro a Selanda|Monarkia]]
|leader_name1 = [[Elizabeth II|Isabel II]]
|leader_title2 = [[Gobernador-Heneral iti Baro a Selanda|Gobernador-Heneral]]
|leader_name2 = [[Cindy Kiro]]
|leader_title3 = [[Kangrunaan a Ministro iti Baro a Selanda|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name3 = [[Jacinda Ardern]]
|area_rank = Maika-75
|area_km2 = 268,021
|area_sq_mi = 103,483 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water = 1.6{{#Tag:ref|Ti pannakaitutop ti lugar iti Baro a Selanda (malaksid dagiti estuario) dagiti nasakupan ti karayan, dagiti danaw ken dagiti alog, manipud kadagiti bilang ti Kelleb ti Kasisigud a Datos ti Baro a Selanda,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mfe.govt.nz/issues/land/land-cover-dbase/index.html |title=Ti Kelleb ti Kasisigud a Datos ti Baro a Selanda |work=Kelleb ti Kasisigud a Datos ti Baro a Selanda 2 |publisher=Ministro ti Katutubo ti Baro a Selanda |date=1 Hulio 2009 |accessdate=26 Abril 2011 |archive-date=2011-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314113106/http://www.mfe.govt.nz/issues/land/land-cover-dbase/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ket (357526 + 81936) / (26821559 – 92499–26033 – 19216) = 1.6%. No dagiti nalukatan nga estuario a danum, manglares, ken dagiti naapgadan a mulmula ket mairaman, ti bilang ket 2.2%.|group =n}}
|population_estimate = 5,132,870 &lt;ref name=&quot;populationestimate&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.stats.govt.nz/tools/population-clock|title=Population clock |publisher=[[Statistics New Zealand]] |access-date=22 October 2021}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = October 2021
|population_estimate_rank = Maika-121
|population_census = 4,699,755&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/2018-census-population-and-dwelling-counts|title=2018 Census population and dwelling counts|publisher=[[Statistics New Zealand]]|date=23 Sep 2019|access-date=25 Sep 2019|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|population_census_year = [[2018 New Zealand census|2018]]
|population_density_km2 = 19.1
|population_density_sq_mi = 49.5&lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = Maika-167
| GDP_PPP                = {{increase}} $226.566 billion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,LE,&amp;sy=2018&amp;ey=2025&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects: October 2020 |publisher=International Monetary Fund |access-date=21 October 2020}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = 64th
| GDP_PPP_year           = 2021
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $44,226&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 42nd
| GDP_nominal            = {{increase}} $243.332 billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = 50th
| GDP_nominal_year       = 2021
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $47,499&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 22nd
| Gini_year              = 2019
| Gini_change            = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = 33.9&lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Household income and housing-cost statistics: Year ended June 2019
 |url= https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/Household-income-and-housing-cost-statistics/Download-data-corrected/household-income-and-housing-cost-statistics-year-ended-june-2019-corrected-21-feb-2020.xlsx |format=[[XLSX]] |at=Table 9 |publisher=[[Statistics New Zealand]] |access-date=24 February 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200224040109/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/Household-income-and-housing-cost-statistics/Download-data-corrected/household-income-and-housing-cost-statistics-year-ended-june-2019-corrected-21-feb-2020.xlsx |archive-date=24 February 2020}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = 2019&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = 0.931&lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web |url= http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |title=Human Development Report 2020 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |date=December 15, 2020 |access-date=December 15, 2020}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-14
|currency = [[Doliar ti Baro a Selanda]]
|currency_code = NZD
|time_zone = [[Oras iti Baro a Selanda|NZST]]{{#Tag:ref|Ti [[Is-isla ti Chatham]] ket addaan iti sabali a sona ti oras, 45 minuto nga umuna ngem ti Baro a Selanda.|group =n}}
|utc_offset = +12
|time_zone_DST = [[Oras iti Baro a Selanda|NZDT]]
|DST_note = (Sep aginggana ti Abr)
|utc_offset_DST = +13
|date_format= aa/bb/tttt
|drives_on = kanigid
|cctld = [[.nz]]{{#Tag:ref|Dagiti teritorio iti [[Niue]], ti [[Is-isla ti Cook]] ken [[Tokelau]] ket adda bukodda a [[Pagilian a kodigo ti kangatuan a pagturayan|cctlds]], [[.nu]], [[.ck]] ken [[.tk]] respectively.|group =n}}
|calling_code = [[+64]]
|footnotes =
}}

Ti '''Baro a Selanda''' ({{lang-en|New Zealand}}) ({{lang-mi|Aotearoa}}) ket maysa nga isla a pagilian a mabirukan idiay abagatan a laud ti [[Taaw Pasipiko]]. Ti heograpiko a pakabuklan daytoy a pagilian ket buklen ti dua a kangrunaaan a bagi ti dagdaga iti [[Amianan nga Isla|Amianan]] ken [[Abagatan nga Isla|Abagatan nga is-isla]] ‒ ken dagiti adu pay a [[Is-isla iti Baro a Selanda|babassit nga is-isla]]. Naisanglad ti Baro a Selanda ti {{convert|1500|km|-2}} a daya iti [[Australia]] ti ballasiw ti [[Baybay Tasman]] ken ti agarup a {{convert|1000|km|-2}} nga abagatan dagiti [[Is-isla ti Pasipiko|isla a pagilian ti Pasipiko]] iti [[New Caledonia|Baro a Kaledonia]], [[Fiji]], ken [[Tonga]]. Gapu ti kaadayona, isu daytoy ti kaudian a tinagtagitao ti tattao.

Dagiti [[Polinesio]] ket tinaenganda ti Baro a Selanda idi 1250–1300 CE ken nakaparang-ayda ti naisangsangayan a [[Māori a kultura]], kendagiti [[Dagiti etniko a grupo idiay Europa|Europeano]] ket immunada a nakadanon idi 1642 CE. Ti panangiyam-ammo ti patatas ken dagiti maskit ket nangirugi kadagiti yaalsa kadagiti [[Tattao a Māori|Māori]] idi las-ud ti kasapaan ti maika-19 a siglo, a nangiturongan dagiti suppiat ti tribu a [[Maskit a Gubgubat]]. Idi 1840 dagiti Britaniko ken Māori ket nagpirmada ti [[Tulag ti Waitangi|maysa a tulagan]] a nangaramid ti Baro a Selanda a kas maysa a kolonia ti [[Britaniko nga Imperio]]. Ti bilang dagiti imigrante ket immad-adu unay ken dagiti suppiat ket kimmaro kadagiti [[Gubgubat ti Baro a Selanda]], a nagbanagan iti adu a [[panagala ti daga iti Baro a Selanda|panagala kadagiti daga ti Māori]] idiay tengnga ti Amianan nga Isla. Ti ekonomiko a panagsagsagaba ket sinarunuan babaen dagiti paset ti panawen iti politikal a reporma, nga addan ti [[Panagbutos ti babbai idiay Baro a Selanda|ti pannakagun-od ti babbai a makabutos]] idi las-ud ti tawtawen ti 1890, ken ti maysa a [[nam-ay nga estado]] a naipatpatakder manipud idi tawtawen ti 1930. Kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II, ti Baro a Selanda ket kimmaddua iti Australia ken ti Estados Unidos iti seguridad a tulagan ti [[ANZUS]], urayno ti Estados Unidos iti kalpasan daytoy, aginggana idi 2010, ket pinasardengna ti tulagan idi ti Baro a Selanda ket [[Nawaya a sona ti nuklear ti Baro a Selandad|nangiparit kadagiti armas a nuklear]]. Ti Baro a Selandad ket paset ti pannakibingbingayan ti intelihensia kadagiti Angloesperio a pagilian, ti [[UKUSA a Tulagan]]. Dagiti Tga-Baro a Selanda ket agragrag-oda ti maysa a kangatuan nga [[alagaden ti panagbiag]] iti lubong idi tawtawen ti 1950, ngem idi tawtawen ti 1970 daytoy ket nakakitan ti nakaro a a resesions, a pinakaro babaen kadagiti kellat ti petroleo ken ti iseserrek ti Nagkaykaysa a Pagarian iti [[Ekonomiko a Komunidad ti Europa]]. Ti pagilian ket napan iti [[Rogernomiko|nangruna nga ekonomiko a panabalbaliw]] idi las-ud ti tawtawen ti 1980, a nnagibaliw daytoy manipud iti maysa a [[protektionismo|protktionista]] iti maysa a liberalisado a [[nawaya a panagtagilako]] nga ekonomia. Dagiti pagtagilakuan ti Baro a Selanda kadagiti eksport ti agrikultura ket immadu a nagdumaduma manipud idi tawtawen ti 1970, nga adda idi ti kaaduan nga eksport ti dutdut ket sinukatan ti babaen ti paggatasan a produkto, karne, ken bino.

=== Dagiti paammo ===
{{Reflist|group=n}}

=== Dagiti dakamat ===
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
* {{cite book|author=Alley, Roderic |title=Ti Baro a Selanda iti Lubong a Pannakibiang iti IV 1990–2005|url=http://books.google.com/books?id=VEa-0PKh__oC|year=2008|publisher=Unibersidad ti Victoria a Pagmalditan}}
* {{Cite book |first=Carolyn |last=Bain |publisher=Lonely Planet |title=Baro a Selanda |url=https://archive.org/details/newzealand0000unse_j6l4 |year=2006 |isbn=1-74104-535-5 }}
* {{cite book |title=Australia, Baro a Selanda, ken ti Pasipiko: ti maipapan ti enbiromento a pakasaritaan |url=https://archive.org/details/australianewzeal0000gard |first=Donald |last=Garden |year=2005 |publisher=ABC-CLIO/Greenwood |series=Katutubo ken dagiti Kagimongan ti Tao |editor-last= Stoll |editor-first=Mark |isbn=978-1-57607-868-6}}
* {{cite book|year=2007|title=Kultura ken Panangidaulo iti Ballasiw ti Lubong: Ti GLOBO Libro kadagiti Nasayaat a Panagadal kadagiti 25 a Kagimongan|url=https://archive.org/details/cultureleadershi0000unse_a4f0|editor1-first=Jagdeep |editor1-last=Chhokar|editor2-first=Felix |editor2-last= Brodbeck|editor3-first=Robert|editor3-last=House|isbn=978-0-8058-5997-3|publisher=Psychology Press|location=US|chapter=Panangidaulo ken Kultura idiay Baro a Selanda|first=Jeffrey |last= Kennedy}}
*{{cite book|title=Dagiti dialekto titi Ingles: Ingles ti baro a Selandah|first1=Jennifer |last1=Hay|first2=Margaret|last2= Maclagan|first3=Elizabeth|last3=Gordon|isbn=978-0-7486-2529-1|publisher=Unibersidad ti Edinburgh a Pag,malditan|year=2008}}
* {{Cite book | last = King | first = Michael | authorlink = | title = Ti Penguin a Pakasaritaan ti Baro a Selanda | url = https://archive.org/details/penguinhistoryof0000king | publisher=Penguin Books | year = 2003 | location = Baro a Selanda| isbn = 978-0-14-301867-4}}
* {{Cite book| last = Mein Smith| first = Philippa| title = Ti Ababa a Pakasaritaan ti Baro a Selanda |publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan| year = 2005| location = Australia |isbn = 0-521-54228-6}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book |title=Bateman nga Ensiklopedia ti Baro a Selanda |url=https://archive.org/details/batemannewzealan0000unse |year=2005 |isbn=1-86953-601-0 |edition=Maika-6 |editor=Bateman, David}}
*{{cite book| last=Sinclair |first=Keith |title=Ti Pakasaritaan ti Baro a Selanda| url=https://archive.org/details/historyofnewzeal0000sinc_w5f6 |year=2000 |isbn=978-0-14-029875-8 |authorlink=|author2=Dalziel, Raewyn}}
* Dagiti Estadistika ti Baro a Selanda. ''Opisial a Tinawen a Libro ti Baro a Selanda'' (tinawen). {{ISBN|1-86953-776-9}} (2010).

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commons-nailinia}}
* {{Wikivoyage-inline|New Zealand|Baro a Selanda}}
* {{dmoz|Regional/Oceania/New_Zealand}}
* {{wikiatlas|New Zealand|Baro a Selanda}}
* [http://newzealand.govt.nz/ Portal ti Gobierno ti Baro a Selanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813175450/http://newzealand.govt.nz/ |date=2007-08-13 }}
* [http://www.mch.govt.nz/ Ministro para iti Kultura ken Tawidan]
* [http://www.stats.govt.nz/ Dagiti Estadistika ti Baro a Selanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226234248/http://stats.govt.nz/ |date=2011-02-26 }}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Baro a Selanda| ]]
[[Kategoria:Dagiti purpuro ti Taaw Pasipiko]]
[[Kategoria:Dagiti batay-linteg a monarkia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Oceania]]
[[Kategoria:Polinesia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1840]]
[[Kategoria:Selandia (kontinente)]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>k8mr524qk5u40h4f8wzmmdt7lccp13h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Botswana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4933</id>
    <revision>
      <id>406491</id>
      <parentid>396568</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8226" sha1="akvu9xye3k9izhs2fqtcdku06tf3xlu" xml:space="preserve">{{Coord|24|39.5|S|25|54.5|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
| Africa_name              =
| conventional_long_name   = Republika ti Botswana &lt;br /&gt; ''Lefatshe la Botswana''
| common_name              = Botswana
| image_flag               = Flag of Botswana.svg
| image_coat               = Coat of arms of Botswana.svg
| image_map                = Location Botswana AU Africa.svg
| map_caption              = {{map caption|countryprefix=|location_color=nangisit nga asul|region=Aprika|region_color=nangisit a kolordapo|subregion=ti [[Kappon ti Aprika]]|subregion_color=nakusnaw nga asul|legend=Location Botswana AU Africa.svg}}
| national_motto           = ''Pula'' (Rain)
| national_anthem          = ''[[Fatshe leno la rona]]'' &lt;br /&gt;(''Tagikua Tayo Daytoy a Daga'')
| official_languages       = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Setswana|Setswana]]
| demonym                  = Batswana/Motswana
|ethnic_groups             = [[Tattao a Tswana|Batswana]] 79%&lt;br /&gt;[[Kalanga]] 11%&lt;br /&gt;[[Basarwa]] 3%&lt;br /&gt;[[Kgalagadi]] 3%&lt;br /&gt;[[Puraw nga Aprikano]] 3%&lt;br /&gt;dadduma pay 1%
| capital                  = [[Gaborone]]
| coordinates              = {{Coord|24|39.5|S|25|54.5|E|type:city}}
| largest_city             = kapitolio
| government_type          = [[Parlamentario a republika]] &lt;!--cia.gov--&gt;
| leader_title1            = [[Presidente ti Botswana|Presidente]]
| leader_name1             = [[Mokgweetsi Masisi]]
| leader_title2            = [[Bise Presidente ti Botswana|Bise Presidente]]
| leader_name2             = [[Slumber Tsogwane]]
| legislature              = [[Nailian nga Asembleia (Botswana)|Nailian nga Asemblia]]
| sovereignty_type         = [[Panakawayawaya]]
| established_event1       = manipud iti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]
| established_date1        = 30 Septiembre 1966
| area_rank                = Maika-47
| area_km2                 = 581,730
| area_sq_mi               = 224,610 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water            = 2.6
| population_estimate      = 2,029,307&lt;ref name=cia&gt;{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink= |publisher=[he World Factbook |title=Botswana |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html |year=2009 |accessdate=3 Pebrero 2010 |archive-date=2015-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015203531/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = Maika-144
| population_estimate_year = 2010
| population_census        = 1,680,863
| population_census_year   = 2001
| population_density_km2   = 3.4
| population_density_sq_mi = 8.9
| population_density_rank  = Maika-229
| GDP_PPP                  = $29.707 bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=113&amp;pr.y=16&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=616&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |title=Botswana|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank             =
| GDP_PPP_year             = 2011
| GDP_PPP_per_capita       = $16,029&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank  =
| GDP_nominal              = $17.570 bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_rank         =
| GDP_nominal_year         = 2011
| GDP_nominal_per_capita   = $9,480&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini_year = 1993
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini = 63
| Gini_ref =&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt;
| Gini_rank =
| HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI = 0.683&lt;!--number only, between 0 and 1--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-109
| currency                 = [[Pula ti Botswana|Pula]]
| currency_code            = BWP
| country_code             =
| time_zone                =
[[Oras ti Tengnga nga Aprika]] ([[UTC+02]])
| utc_offset               =
| time_zone_DST            = saan a mapalpaliiw
| utc_offset_DST           =
| drives_on                = kanigid
| cctld                    = [[.bw]]
| calling_code             = [[+267]]
| footnotes                =
}}

Ti '''Botswana''', opisial a ti '''Republika ti Botswana''' ({{lang-tn|Lefatshe la Botswana}}), ket maysa a [[napalikmutan ti daga a pagilian]] a mabirukan idiay [[Akin-abagatan nga Aprika]]. Dagiti umili ket tinawtawagan a kas dagiti  &quot;Batswana&quot; (maymaysa: Motswana), ngem adu kadagiti pagsasao nga Ingles a taudan ket agus-usarda ti &quot;Botswanan&quot;. Daytoy ket dati idi a Britaniko a [[protektorado]] ti [[Bechuanaland a Protektorado|Bechuanaland]], ti Botswana ket nangampon ti baro a naganna kalpasan a nagbalin a nawaya iti uneg ti [[Mankomunidad ti Pagpagilian|Mankomunidad]] idi 30 Septiembre 1966. Daytoy ket nagtengtenggel ti nawaya ken demokratiko a [[Dagiti panagbubutos iti Botswana|panagbubutos]] manipud iti pannakawayana.

Ti Botswana ket nadalumpinas, ken sumurok a 70% ket nasakupan babaen ti [[Desierto Kalahari]].Daytoy ket nabeddengan babaen ti [[Abagatan nga Aprika]] iti abagatan ken abagatan a daya, ti [[Namibia]] iti laud ken amianan, ken ti [[Zimbabwe]] iti amianan a daya. Daytoy ket beddengan ti [[Zambia]] iti amianan idiay asideg ti [[Kazungula, Zambia]] ken saan a nasayaat a naipalpalawag ngem ti kaaduanna ket bassit laeng a gasut a metro.&lt;ref&gt;{{Cite book
   |url= http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Multinational%20(Zambia-Bostwana)%20-%20AR%20-%20Kazungula%20Bridge%20Project.pdf
   |title= Rangtay a Gandat ti Kazungula
   |last= Darwa
   |first= P. Opoku
   |publisher= Pundo ti Aprikano a Panagrang-ay
   |year= 2011
   |page= Apendise IV
   |accessdate= 2012-05-04
   |archive-date= 2012-11-14
   |archive-url= https://web.archive.org/web/20121114113821/http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Multinational%20(Zambia-Bostwana)%20-%20AR%20-%20Kazungula%20Bridge%20Project.pdf
   |url-status= dead
   }}&lt;/ref&gt;

Daytoy ket maysa a naipakatenggaan ti kadakkelna a pagilian nga adda ti sumurok a dua a riwriw a tattao, ti Botswana ket maysa kadagiti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti desidad ti populasion|karasayan ti populasion]] a pagilian iti lubong. Ti Botswana ket maysa idi kadagiti kapanglawan a pagilian idiay Aprika idi daytoy ket nakagun-od ti pannakawaya manipud iti [[Nagkaykaysa a Pagarian]] idi 1966, nga adda ti GDP ti tunggal maysa a tao ti agarup a US$70. Ti Botswana manipud idin ket napabpabaro, a nagbalbalin a maysa kadagiti kapardasan a dumakdakkel nga ekonomia iti lubong ti maysa a GDP (paggidiiatan ti bileg a panaggatang) ti tunggal maysa a tao ti agarup a $14,000.&lt;ref name=cia /&gt; Ti pagilian ket addaan pay iti napigsa a tawidan a kas maysa a [[representatibo a demokrasia]].

== Dagiti nagibasaran ken paammo ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{Cite book|last=Denbow |first=James |name-list-style=amp |last2=Thebe |first2=Phenyo C. |title=Kultura ken dagiti Kannawidan ti Botswana |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000denb |location=Westport, CT |publisher=Greenwood Press |year=2006 |isbn=0-313-33178-2}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline}}
* {{CIA World Factbook link|bc|Botswana}}
* {{dmoz|Regional/Africa/Botswana}}
* {{Opisial a website|http://www.gov.bw}}
* {{Wikiatlas|Botswana}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Botswana| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1966]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]</text>
      <sha1>akvu9xye3k9izhs2fqtcdku06tf3xlu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ehipto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4954</id>
    <revision>
      <id>406320</id>
      <parentid>404824</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17206" sha1="hvlvbq5bnixhibohlnzgufdsyar7diy" xml:space="preserve">{{coord|26|N|30|E|dim:1000km_type:country_region:EG|format=dms|display=title}}
{{Infobox Pagilian
|native_name = جمهورية مصر العربية &lt;br /&gt;''{{transl|ar|DIN|Ǧumhūriyyat Maṣr al-ʿArabiyyah}}''
|conventional_long_name = Arabo a Republika iti Ehipto
|common_name = Ehipto
|image_flag = Flag of Egypt.svg
|image_coat = Coat of arms of Egypt (Official).svg
|image_map = Egypt (orthographic projection).svg&lt;!--pangngaasi a pakitungtungan sakbay a sukatan daytoy nga imahen--&gt;
|national_anthem = &quot;[[Bilady, Bilady, Bilady]]&quot;{{brk}}&lt;small&gt;''&quot;Pagiliak, pagiliak, pagiliak&quot;''&lt;/small&gt;{{brk|2}}[[Papeles:Bilady, Bilady, Bilady.ogg|center]]
|official_languages = [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]{{ref label|offlang|a|}}
|demonym = Ehipsio
|capital = [[Cairo]]
|coordinates = {{coord|30|2|N|31|13|E|type:city_region:EG}}
|largest_city = kapitolio
|government_type =[[Hunta ti militar]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Ehipto|Presidente]]
|leader_name1 = [[Abdel Fattah el-Sisi]]
|leader_title2 = [[Nangruna a Ministro iti Ehipto|Nangruna Ministro]]
|leader_name2 = [[Moustafa Madbouly]]
|established_event1 = Panagkaykaysa ti [[Akinngato ken Akinbaba nga Ehipto|Akinngato&lt;br/&gt;ken Akinbaba nga Ehipto]]&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Goldschmidt |first1=Arthur |title=Modern Egypt: The Formation of a Nation-State |url=https://books.google.com/books?id=YmZyAAAAMAAJ&amp;q=state |year=1988 |publisher=Westview Press |location=Boulder, CO |isbn=978-0-86531-182-4 |page=5 |quote=Among the peoples of the ancient Near East, only the Egyptians have stayed where they were and remained what they were, although they have changed their language once and their religion twice. In a sense, they constitute the world's oldest nation. For most of their history, Egypt has been a state, but only in recent years has it been truly a nation-state, with a government claiming the allegiance of its subjects on the basis of a common identity.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5309.htm |title=Background Note: Egypt |date=10 Nobiembre 2010 |publisher=United States Department of State Bureau of Near Eastern Affairs |accessdate=5 Marso 2011}}&lt;/ref&gt;{{ref label|offlang|b|}}
|established_date1 = c. 3150 SK
|established_event2 = Nainogorado ti [[Disnastia ti Muhammad Ali]]
|established_date2 = 9 Hulio 1805&lt;ref&gt;{{cite book |author=Pierre Crabitès |title=Ibrahim of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=1NbCRckI3EoC&amp;pg=PA1 |accessdate=10 Pebrero 2013 |year=1935 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-81121-7 |page=1 |quote=...&amp;nbsp;on July 9, 1805, Constantinople conferred upon Muhammad Ali the pashalik of Cairo&amp;nbsp;...}}&lt;/ref&gt;
|established_event3 = {[[Unilateral a Panangirangarang ti Wayawaya ti Ehipto|Wayawaya]] manipud iti&lt;br/&gt;[[Nagkaykaysa a Pagarian ti Gran Britania ken Irlanda|Nagkaykaysa a Pagarian]]
|established_date3 = 28 Pebrero 1922
|established_event5 = [[Rebolusion ti Ehipto ti 1952|Nairangarang ti Republika]]
|established_date5 = 18 Hunio 1953
|established_event4 = [[Rebolusion ti Ehipto ti 1952|Aldaw ti Rebolusion]]
|established_date4 = 23 Hulio 1952
|established_event6 = [[Batay-linteg ti Ehipto ti 2014|Agdama a batay-linteg]]
|established_date6 = 18 Enero 2014
|area_rank = Maika-29
|area_km2 = 1,010,407.87 
|area_sq_mi = 387,048
|percent_water = 0.632
|population_estimate = {{formatnum: {{#expr: 85782.965+5.983*{{Age in days|2014|1|1}} round 0}}000}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.capmas.gov.eg/?lang=2 |title=Population Clock |date=27 Abril 2013 |publisher=Central Agency for Public Mobilization and Statistics |accessdate=27 Abril 2013 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117121826/http://capmas.gov.eg/?lang=2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = 2017
|population_estimate_rank = Maika-14
|population_census = 72,798,000
|population_census_year = 2006
|population_density_km2 = 90
|population_density_sq_mi = 234 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
|population_density_rank = Maika-118
|GDP_PPP_year = 2011
|GDP_PPP = $508.265 bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=82&amp;pr.y=11&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=469&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Ehipto|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=19 Septiembre 2011}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank =
|GDP_PPP_per_capita = $6,361&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank =
|GDP_nominal = $231.111 bilion&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_rank =
|GDP_nominal_year = 2011
|GDP_nominal_per_capita = $2,892&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank =
|Gini_year = 2008
|Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 30.8 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=GINI index |publisher=World Bank |accessdate=8 Pebrero 2013}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.682 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-110
|currency = [[Libra ti Ehipto]]
|currency_code = EGP
|time_zone = [[Oras ti Akindaya nga Europa|EET]]
|utc_offset = +2 (Awan [[Panagininut ti lawag nga oras|DST]] idi 2011)
|drives_on = kanawan
|cctld = [[.eg]], [[مصر.]]
|calling_code = [[+20]]
|footnotes =
a.{{note|offlang}} [[Moderno a Pagalagadan nga Arabiko|Literaria nga Arabiko]] ket isu laeng ti opisial a pagsasao. [[Ehipsio nga Arabiko]] ket isu ti nailain maisasao. Dadduma pay [[Dagiti pagsasao iti Ehipto|dagiti dialekto ken minoridad a pagsasao]] ket maususar iti rehional.&lt;br /&gt;b.{{note|Tantawi}} ''[[De facto]]'' interim a daulo ti estado.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hope |first=Christopher |author2=Swinford, Steven |date=15 Pebrero 2011 |title=WikiLeaks: Ti daulo ti Ehipto 'ket saan na a kayat ti agreporma' |journal=The Daily Telegraph |accessdate=5 Marso 2011 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8326225/WikiLeaks-Egypts-new-man-at-the-top-was-against-reform.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sis.gov.eg/En/Story.aspx?sid=53709 |title=Ti Suprema Konseho iti Siiigam a Buyot: Panagyebkas ti Batay-linteg |date=13 Pebrero 2011 |publisher=Pakaammo a Serbisio ti Estado ti Ehipto |accessdate=5 Marso 2011 |quote=Ti Mangipangulo a Suprema Konseho iti Siiigama Buyot ket irepresenta na iti uneg ken ruar. |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427082524/http://www.sis.gov.eg/En/Story.aspx?sid=53709 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;c.{{note|density}} Ti densidad ket naibatay iti 2006 a bilang ti populasion. Ti buang ti matematika ken ti agpayso a densidad ket ti kinapudno a 98% dagiti Ehipsio ket agtaeng iti 3% iti teritorio.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=de Blij |first1=H. J.|last2=Murphy |first2=Alexander B. |last3=Fouberg |first3=Erin H. |title=Human Geography: Tattao, Lugar, ken Kultura |url=https://archive.org/details/humangeographype0000debl |edition=Maika-8 |year=2006 |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=New York |isbn=9780471679516 |page=[https://archive.org/details/humangeographype0000debl/page/38 38]}}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''Ehipto'''&lt;ref&gt;{{cite-Rubino|Ehipto|page=180}}&lt;/ref&gt;, {{{lang-ar|مِصر}} {{transl|ar|''Miṣr''}}, {{lang-arz|مَصر}} {{transl|arz|''Maṣr''}}, {{lang-cop|Ⲭⲏⲙⲓ}} {{transl|cop|''K&lt;sup&gt;h&lt;/sup&gt;ēmi''}}), opisial a ti '''Arabo a Republika iti Ehipto''', Arabiko: {{audio|ar-Gumhuriyat_Misr_al-Arabiyah.ogg|'''جمهوريّة مصر العربيّة'''}}, ket maysa a pagilian a nangruna idiay [[Amianan nga Aprika]], nga adda iti [[Sinai a Peninsula]] a mangbukel ti maysa a [[daga a rangtay]] idiay [[Abagatan a laud nga Asia]]. Ti Ehipto ngarud ket maysa a [[transkontinental a pagilian]], ken maysa a nangruna a bileg idiay [[Aprika]], ti [[Mediteraneo a Labneng]], ti [[Tengnga a Daya]] ken ti [[Muslim a lubong]]. Mangsakop daytoy ti kalawa iti agarup a {{pagbaliwen|1010000|km2|sp=us}}, ti Ehipto ket nabeddengan babaen ti [[Baybay Mediteraneo]] iti amianan, ti [[Gaza Strip]] ken [[Israel]] iti amianan a daya, ti [[Baybay Nalabbaga]] iti daya, ti [[Sudan]] iti abagatan ken ti [[Libya]] iti laud.

Ti Ehipto ket maysa kadagiti kaaduan ti populasion a pagilian idiay Aprika ken ti [[Tengnga a Daya]]. Kaaduan kadagiti agarup a 81 a riwriw a tattaona ket&lt;ref name=&quot;popclock&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=1&amp;lname= |title=Pagorasan ti Populasion |date=16 Abril 2011 |publisher=Sentro nga Ahensia para iti Mobilisasion iti Publiko ken dagiti Estadistika |accessdate=16 Abril 2011 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723154011/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=1&amp;lname= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; agtaeng iti igid iti Karayan [[Nilo]], iti kalawa ti agarup a {{pagbaliwen|40000|km2|sp=us}}, a daytoy laeng ti mabirukan a [[mataltalon a daga]]. Dagiti dakkel a lugar iti Desierto ti [[Sahara]] ket bassit laeng dagiti agtaeng. Agarup a kagudua kadagiti agtaeng iti Ehipto ket adda kadagiti urbano a luglugar, a kaaduan ket maiwarwaras iti ballasiw kadagiti napusek ti populasion a sentro iti kalatakan a [[Cairo]], [[Alexandria]] ken dagiti daduma pay a kangrunaan a siudad idiay [[Nile a Delta]].

Dagiti momumento idiay Ehipto a kas ti [[Giza a piramida a patakder]] ken ti bukodna a [[Nalatak nga Espinghe iti Giza|Nalatak nga Espinghe]] ket pinatakder babaen ti bukodna a [[Taga-ugma nga Ehipto|taga-ugma a sibilisasion]]. Dagiti bukodna a taga-ugma a nadadael, a kas dagiti [[Memphis, Ehipto|Memphis]], [[Thebes, Ehipto|Thebes]], ken [[Karnak]] ken ti [[Tanap dagiti Ari]] iti ruar ti [[Luxor]], ket naimudingan a pakipatengngaan iti arkeolohiko a panagadadal. Ti [[turismo idiay Ehipto|turismo]] nga industria ken ti [[Baybay Nalabbaga a Riviera]] ket pagtrabahuan dagiti agarup a 12% nga Ehipsio.

Ti [[ekonomia ti Ehipto]] ket maysa  kadagiti nakadumduma iti Tengnga a Daya, nga adda kadagiti paset a kas ti turismo, agrikultura, industria ken serbisio a gangani nga agpapada ti lessaad dagiti pinataudan.

Idi kasapaan ti 2011, ti Ehipto ken [[2011 Ehisio a Rebolusion|napan iti maysa a rebolusion]], a nagbanagan ti pannakaikkat ni Presidente [[Hosni Mubarak]] kalpasan ti gangani a 30 tawtawen a nagturay.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2011/02/12/world/middleeast/12egypt.html?pagewanted=all|title=Hosni Mubarak |accessdate=2012-05-23}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Ehipsio a panagbuto sti presidente, 2012|panagbutos ti Presidente]] ket naiskediul iti Mayo 2012.

== Nagnagan ==
Ti nagan nga ''Ehipto'' ket naala manipud ti [[taga-ugma a Griego]] ''{{transl|grc|Aígyptos}}'' ({{lang|grc|Αἴγυπτος}}), babaen ti [[Tengnga a Pranses]] nga ''Egypte'' ken [[Pagsasao a Latin|Latin]] ''{{lang|la|Aegyptus}}''. Daytoy ket naipakita iti [[Misenika a Griego|nasapa a Griego]] a [[Linear B]] a tabtableta a kas ti 𐁁𐀓𐀠𐀴𐀍 ''a-ku-pi-ti-yo''. Ti panaginagan nga ''aigýpti-, aigýptios'' ket binulod idi ti Koptiko a kas ti {{Coptic|ⲅⲩⲡϯⲓⲟⲥ/ⲕⲩⲡϯⲓⲟⲥ}} ''{{transl|cop|gyptios}}, {{transl|cop|kyptios}}'', ken manipud diay iti Arabiko a kas ti {{lang|ar|قبطي}} ''{{transl|ar|qubṭī}}'', a naipasubli a naporma iti {{lang|ar|قبة}} ''{{Transl|ar|qubṭ}}'', nga iti Ingles a ''[[Copt]]''. Dagiti Griego a porma ket binulod manipud ti  [[Naladaw nga Ehipto]] ''(Amarna) Hikuptah'' &quot;Memphis&quot;, ti pannakadadael ti nasapsapa a [[Pagsasao nga Ehipsio|Ehipsio]] a nagan a ''Hwt-ka-Ptah'' ({{transl|egy|ḥwt-kꜣ-ptḥ}}), a kayatna a sawen ket &quot;pagtaengan ti [[Ehipsio a kararua|ka]] (kararua) ni Ptah&quot;, ti nagan ti templo iti dios a ni [[Ptah]] idiay [[Memphis, Ehipto|Memphis]].&lt;ref&gt;{{cite journal| last =Hoffmeier| first =James K| author-link =| title =Rameses of the Exodus narratives is the 13th B.C. Royal Ramesside Residence| journal =Trinidad a Warnakan| page =1| date =1 Oktubre 2007| url =http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3803/is_200710/ai_n21137941/pg_2| access-date =2012-09-26| archive-date =2013-08-01| archive-url =https://web.archive.org/web/20130801072529/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3803/is_200710/ai_n21137941/pg_2| url-status =dead}}&lt;/ref&gt; Ni [[Strabo]] ket nangibaga ti nagtaudan ti nagan manipud ti [[folk nga etimolohia]] nga iti ''{{transl|grc|Aígyptos}}'' ({{lang|grc|Αἴγυπτος}}) ket nagbalin a kas ti kompuesto manipud ti ''{{transl|grc|Aigaiou huptiōs}}'' ({{lang|grc|Aἰγαίου ὑπτίως}}), a kayatna a sawen ket &quot;ti baab ti [[Baybay Egeo|Egeo]]&quot;.

Ti ''{{Transl|ar|Miṣr}}'' ({{IPA-ar|mesˤr|IPA}}) ket isu ti [[Literario nga Arabiko]] ken ti moderno nga opisial a nagan ti Ehipto, bayat a ti ''{{transl|arz|Maṣr}}'' ({{IPA-arz|mɑsˤɾ|IPA}}) ket isu ti sapasap a pannakabalikas iti [[Ehipsio nga Arabiko]]. Ti nagan ket manipud ti [[Semitiko]] a punganayan, a dagus a [[kognado]] kadagiti sabali a Semitiko a balikas para iti Ehipto a kas ti [[pagsasao a Hebreo|Hebreo]] {{Hebrew|מִצְרַיִם}} (''{{Transl|he|Mitzráyim}}''), a literal a kayatna a saoen ket &quot;dagiti dua nga ilet&quot; (ti pannakaibasar ti dinastiko a panagsinsina ti ngato ken baba nga Ehipto).&lt;ref name=&quot;hebrewname&quot;&gt;{{cite web
 | url=http://www.ancient-hebrew.org/emagazine/011.html
 | title=Biblical Hebrew E-Magazine. Enero, 2005
 | publisher=Ancient-hebrew.org
 | accessdate=25 Agosto 2010
 | archive-date=2008-04-07
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080407192813/http://www.ancient-hebrew.org/emagazine/011.html
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; Ti balikas ket kasisigud a nangibagbaga ti &quot;metropolis&quot; wenno &quot;sibilisasion&quot; ket ti kayatna a sawen ket &quot;pagilian&quot;, wenno &quot;prontera-daga&quot;.

Ti taga-ugma nga Ehipsio a nagan ti pagilian ket ''Kemet'' ({{transl|egy|[[Km (hieroglyph)|km]].t}}) ⟨'''𓆎𓅓𓏏𓊖'''⟩, a kayatna a sawen ket &quot;nangisit a daga&quot;, a mangibagbaga ti nalames a nangisit a dagdaga ti nalayusan a tanap ti Nilo, a naisalsalunina manipud ti ''deshret'' ({{transl|egy|dšṛt}}), wenno &quot;nalabbasit a daga&quot; iti [[desierto]].&lt;ref&gt;{{cite book|author=Rosalie, David |title=Dagiti Nagipatakder ti Piramida ti Taga-ugma nga Ehipto: Ti Moderno a Panagsuksukisok dagiti Mangob-obra ti Paraon |publisher=Routledge |year=1997 |page=18}}&lt;/ref&gt; Ti nagan ket naibagbaga a kas ti ''{{transl|cop|kēme}}'' ken''{{transl|cop|kēmə}}'' iti [[Pagsasao a Koptiko|Koptiko]] a paset ti pagsasao nga Ehipsio, ken nagparang idi nasapa a Griego a kas {{lang|grc|Χημία}} (''{{transl|grc|Khēmía}}'').&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chm.bris.ac.uk/webprojects2002/crabb/history.html|title=Ti Ababa a Pakasaritaan ti Alkemia|publisher=UNIBERSIDAD TI BRISTOL A PAGADALAN TI KIMIKA|accessdate=21 Agosto 2008}}&lt;/ref&gt; Ti sabali pay a nagan idi ket ''{{transl|egy|tꜣ-mry}}'' &quot;daga ti igid ti karayan&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Dagiti Taga-ugma a Rehistro ti Ehipto |last=Breasted |first=James Henry |author2= Peter A. Piccione |year=2001 |publisher=Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan|isbn=978-0-252-06975-8 |pages=76;40|url=http://books.google.com/?id=bT0q7nt1-gUC }}&lt;/ref&gt; Dagiti nagan ti [[Akinngato ken Akinbaba nga Ehipto]] ket dagidi ''Ta-Sheme'aw'' ({{transl|egy|tꜣ-šmꜥw}}) &quot;sedgeland&quot; ken ''Ta-Mehew'' ({{Transl|egy|tꜣ mḥw}}) &quot;amianan a daga&quot;.

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
* {{CIA World Factbook}}
* {{StateDept}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
;Gobierno
* [http://www.egypt.gov.eg/english/ Portal ti Serbisio ti Gobierno ti Ehipto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060320212726/http://www.egypt.gov.eg/english/ |date=2006-03-20 }} (Arabiko, Ingles)
* [http://www.eip.gov.eg/ Portal ti Pakaammo ti Ehipto] (Arabiko, Ingles)
* [http://www.idsc.gov.eg/ Sentro a Suporta ti Pakaammo ken Panagikeddeng ti Ehipto] (Arabiko, Ingles)
* [http://www.sis.gov.eg/ Dagiti Serbisio ti Estado ti Ehipto] (Arabiko, Ingles, Pranses)

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Tengnga a Daya}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}

[[Kategoria:Ehipto]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti Arabo a republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko]]
[[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Nalabbasit]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Daya a Mediteraneo]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G15]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti La Francophonie]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya]]
[[Kategoria:Amianan nga Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika]]
[[Kategoria:Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>hvlvbq5bnixhibohlnzgufdsyar7diy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Etiopia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4957</id>
    <revision>
      <id>406345</id>
      <parentid>398429</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17507" sha1="exha5rt46n8z1cztlfxaw31ff0nxf8d" xml:space="preserve">{{Coord|8|N|38|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name={{lang|gez|2={{nobold|የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ &lt;br /&gt; ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ}}}}&lt;br /&gt;''{{Transl|gez|ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk}}''
|conventional_long_name            = Pederal Demokratiko a Republika ti Etiopia
|common_name                       = Etiopia
|image_flag                        = Flag of Ethiopia.svg
|image_coat                        = Coat of arms of Ethiopia.svg
|image_map                         = Ethiopia (Africa orthographic projection).svg&lt;!--pakitungtungan sakbay a baliwan--&gt;
|national_anthem                   = {{lang|am|[[Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya]]}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(&quot;Agmartsaka nga Agpakauna, Nadungngo nga Ina Etiopia&quot;)&lt;/small&gt; [[Papeles:Wedefit Gesgeshi Widd Innat Ittyoppya.ogg|center]]
|official_languages                = [[Pagsasao nga Amariko|Amariko]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Etiope a Batay-linteg|url=http://www.apapeth.org/Documents/EthiopianLaws.html|work=Artikulo 5 Etiope a batay-linteg.|publisher=APAP|accessdate=3 Disiembre 2011|archive-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304035224/http://www.apapeth.org/Documents/EthiopianLaws.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|regional_languages                = [[Dagiti pagsasao iti Etiopia|Dagiti dadduma a pagsasao]] opisial kadagiti nudumaduma nga [[Dagiti tattao iti Etiopia|etnisidad]] ken dagiti bukodda a [[Dagiti rehion itiEtiopia|rehion]].
|ethnic_groups                     = {{bulleted list|[[Tattao nga Oromo|Oromo]] 34.5%|[[Tattao nga Amhara|Amhara]] 26.9%|[[Tattao a Somali|Somali]] 6.2%|[[Tattao a Tigray|Tigray]] 6.1%|[[Tattao a Sidama|Sidama]] 4.%|[[Tattao a Gurage|Gurage]] 2.5%|[[Tattao a Welayta|Welayta]] 2.3%|[[Hadiya]] 1.7%|[[Tattao nga Afar|Afar]] 1.7%|[[Tattao a Gamo|Gamo]] 1.5%|[[Tattao a Gedeo|Gedeo]] 1.3%|Dadduma pay 11.3%&lt;ref name=&quot;Ciaethn&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#et CIA – Etiopia – Dagiti Grupo ti Etniko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#et |date=2018-11-16 }}. Cia.gov. Naala idi 2012-03-03.&lt;/ref&gt;}}
|demonym                           = [[Dagiti demograpiko iti Etiopia|Etiope]], Taga-Etiopia
|capital                           = [[Addis Ababa]]
|coordinates = {{Coord|9|1|N|38|45|E|type:city}}
|largest_city                      = kapitolio
|government_type=[[Pederal a republika|Pederal]] a [[parlamentario a republika]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|leader_title1=[[Listaan dagiti Presidente ti Etiopia|Presidente]]
|leader_name1=[[Sahle-Work Zewde]]
|leader_title2=[[Listaan dagiti daulo ti gobierno ti Etiopia|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2=[[Abiy Ahmed]]
|legislature = [[Pederal a Parlamentario a Gimong]]
|upper_house = [[Kamara ti Pederasion]]
|lower_house = [[Kamara dagiti Pannakabagi dagiti Tattao]]
|sovereignty_type=[[Pakasaritaan ti Etiopia|Panakapatakder]]
|established_event1=[[Pagarian ti Axum]]
|established_date1=980 &lt;small&gt;SK&lt;/small&gt;
|established_event2=[[Imperio ti Etiopia]]
|established_date2=1137
|established_event3=[[Batay-linteg ti Etiopia|Agdama a batay-linteg]]
|established_date3=1991
|area_rank=Maika-27
|area_km2=1,104,300
|area_sq_mi=426,371&lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water=0.7
|population_estimate=82,101,998&lt;ref name=&quot;CSA&quot; /&gt;
|population_estimate_year=2011
|population_estimate_rank=Maika-14
|population_census=73,918,505
|population_census_year=2007
|population_density_km2=74
|population_density_sq_mi=194&lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank=Maika-123
|GDP_PPP_year=2011
|GDP_PPP = $94.878-bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=12&amp;pr.y=16&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=644&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |title=Etiopia|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=2012-04-18}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank=
|GDP_PPP_per_capita = $1,092&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank=
|GDP_nominal = $31.256-bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_year=2011
|GDP_nominal_per_capita = $360&lt;ref name=imf2 /&gt;
|Gini_year = 2011
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 33.6 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref =&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 Marso 2011}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank = 
|HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.435 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_rank = Maika-173
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
|currency=[[Birr ti Etiopia|Birr]]
|currency_code=ETB
|time_zone=[[Oras ti Daya nga Aprika|EAT]]
|utc_offset=+3
|time_zone_DST=saan a mapalpaliiw
|utc_offset_DST=+3
|drives_on=kanawan
|cctld=[[.et]]
|calling_code=251
|footnote1=Babaen ti ''Ti Ekonomista'' manipud iti Demokrasia a Pagsurotan, ti Etiopia ket maysa a &quot;hibrido a turay&quot;, nga addaan iti [[mangituray a partido a sistema]] nga indauloan babaen ti [[Etiope a Sanguanan ti Rebolusionario a Demokrata dagiti Tattao]].
|footnote2=Ranggo a naibatay ti karkulo a populasion iti 2005 babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.
}}

&lt;!--Paammo: Daytoy a pangyuna ket resulta ti naannad nga [[NPOV]] nga obra. Panngaasi a saan nga agaramid kadagiti kontrobersial a panagurnos a saan a masakbayan a mapatungtungan. Agyaman kami.--&gt;
Ti '''Etiopia''' ([[Alpabeto a Ge'ez|Ge'ez]]: ኢትዮጵያ ''{{Transl|gez|ʾĪtyōṗṗyā}}''), opisial nga ammo a kas ti '''Pederal Demokratiko a Republika ti Etiopia''', ket maysa a pagilian a mabirukan idiay [[Sara iti Aprika]]. Isu daytoy ti maikadua a kaaduan ti populasion a pagilian idiay [[Áprika]], nga adda ti sumurok a 82 a riwriw nga agtaeng,&lt;ref name=&quot;CSA&quot;&gt;Ahensia ti Tengnga nga Estadistika iti Etiopia. [http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&amp;view=category&amp;id=75&amp;Itemid=561 Ahensia ti Tengnga nga Estadistika iti Etiopia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215200742/http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&amp;view=category&amp;id=75&amp;Itemid=561 |date=2012-02-15 }}&lt;/ref&gt; ken ti maikasangapulo a kadakkelan babaen ti kalawa ti lugar, a sumakop ti 1,100,000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Ti Etiopia ket nabeddengan babaen ti [[Eritrea]] iti amianan, ti [[Djibouti]] ken [[Somalia]] iti daya, ti [[Sudan]] ken [[Abagatan a Sudan]] iti laud, ken [[Kenya]] iti abagatan. Ken ti kapitoliona ket adda iti [[Addis Ababa]], isu pay daytoy ti kaaduan ti populasion a [[Napalikmutan ti daga a pagilian|napalikmutan ti daga]] iti lubong.

Ti Etiopia ket maysa idi a [[monarkia]] para kadagiti kaaduan a pakasaritaanna, ken ti [[Pakasaritaan iti Etiopia|Etiope a dinastia]] ket masurotanna ti ramutna manipud iti maikadua a siglo BC.&lt;ref&gt;Idi agsasao kalpasan ti panagpirmana ti naisuppiatan a nagbaetan a tulagan ti Etiopia ken Italia idi 1889,ni Emperador Menelik II ket nangipalpalawag ti puestona: ''&quot;Saantayo a makapalubos ti integridad tayo a masalsaludsodan a kas dagiti Kristiano ken nataknengan a pagilian, wenno ti karbengan a mangituray ti bukodtayo nga imperio iti patingga a panagwayawaya. Ti Emperador iti Etiopia ket maysa a kaputotan iti dinastia nga agtawen iti 3,000 &amp;nbsp;— ti maysa a dinastia nga iti dayta nga agdama a panawen ket saan pay a simmuko kadagiti gangganaet. Ti Etiopia ket saan pay a naparukmaan ken isu ket saanto a maparukmaan babaen ti siasinoman.&quot;'' [http://books.google.com/books?id=7zaniYN-kqUC&amp;pg=PR25&amp;dq=ethiopia+%223000+years%22&amp;lr=&amp;sig=rE1plTiqZ61uD-JMhO0Md1vd4Ao ''Ti Etiopia a Di-nabedbedan: Panagadal kadagiti Emansipasion ti Puli'' – p. xxv babaen ni Joseph Ephraim Casely Hayford]&lt;/ref&gt; Ti Etiopia ket maysa pay kadagiti kadaanan a sitio iti rimsuaan ti nagtagitaoan a naam-ammuan dagiti sientista iti tatta nga aldawi, a nakaparnuay kadagiti kadaanan a pagsurotan iti nagtagitaoan.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1038/news050214-10  | title = Ti Etiopia ket isu ti kasayaatan a pagpilian para iti duyan dagiti Homo sapiens | journal = [[Katutubo (warnakan)|Katutubo]] | date = 16 Pebrero 2005|author=Michael Hopkin}}&lt;/ref&gt; Mabalin nga isu daytoy ti rehion nga immuna a naggapuan dagiti ''Homo sapiens'' para iti ipapanda idiay [[Tengnga a Daya]] ken dagiti puntos iti labes.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Sangalubongan a Panakibiang ti Nagtagitaoan a Naadaw manipud iti Nalawa a Henoma a Tabas iti Pannakadumaduma|journal=Siensia|year=2008|volume=319|issue=5866|pages=1100–1104|doi=10.1126/science.1153717|author=Li, J. Z.|pmid=18292342|last2=Absher|first2=DM|last3=Tang|first3=H|last4=Southwick|first4=AM|last5=Casto|first5=AM|last6=Ramachandran|first6=S|last7=Cann|first7=HM|last8=Barsh|first8=GS|last9=Feldman|first9=M|display-authors=2|bibcode=2008Sci...319.1100L}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=awJVkvnk8KjM&amp;refer=australia |title=Dagiti Nagtagitaoan ket Immakar Manipud ti Aprika a Bimmallasiw iti Lubong, a Kinunan ti Panagadal ti DNA |publisher=Bloomberg.com |date=2008-02-21 |accessdate=2009-03-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Karen Kaplan, Los Angeles Times |url=http://www.startribune.com/world/15860017.html |title=Napalikmutan ti Lubong manipud iti Addis Ababa |publisher=Startribune.com |date=2008-02-21 |accessdate=2009-03-16 |archive-date=2008-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225143432/http://www.startribune.com/world/15860017.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Kaduaanna ti Roma, Tsina ken Persia, ti Etiope nga Aksum nga Imperio ket naipanunutan idi a kas maysa kadagiti uppat a nalatak a kabilegan iti maika-3 a siglo.&lt;ref name=&quot;Munro-Hay57&quot;&gt;Stuart Munro-Hay, [http://www.dskmariam.org/artsandlitreature/litreature/pdf/aksum.pdf Aksum: Maysa nga Aprikano a Sibilisasion iti Naladaw a Taga-ugma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123223427/http://www.dskmariam.org/artsandlitreature/litreature/pdf/aksum.pdf |date=2013-01-23 }}. Edinburgh: Unibesidad a Pagmalditan, 1991, p. 57 {{ISBN|0-7486-0106-6}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://workmall.com/wfb2001/ethiopia/ethiopia_history_ethiopia_and_the_early_islamic_period.html Aksumite Etiopia]. Workmall.com (2007-03-24). Naala idi 2012-03-03.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Paul B. Henze 2005&quot;&gt;Paul B. Henze, ''Dagiti Tuon iti Oras: Pakasaritaan iti Etipia'', 2005 {{ISBN|1-85065-522-7}}.&lt;/ref&gt; Idi agdama a panawen ti [[Karapkap para iti Áprika]], ti Etiopia ket isu laeng ti Aprikano a pagilian malaksid ti [[Liberia]] a nakataginayon ti [[katurayan]]na a kas maysa a mabigbigan a nawaya a pagilian, ken maysa idi kadagiti uppat nga Aprikano a kameng iti [[Liga dagiti Pagilian]]. Kalpasan ti bassit a panawen iti [[Italiano a Daya nga Aprika|Italiano a panagsakop]], ti Etiopia ket nagbalin a [[dokumento ti linteg a kameng]] ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]]. Idi dagiti dadduma a pagilian ti Aprika ket nakagun-od ti panakawayaway kalpasan ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]], adu kadagitoy ti immampon kadagiti maris iti wagaywaway iti Etiopia, ken ti Addis Ababa ket nagbalin a lokasion kadagiti nadumaduma nga internasional nga organisasion a naipakatengngaan ti isip para iti Áprika. Ti Etiopia ket maysa kadagiti nangibangon a kaemeng ti [[Di-Nailinia a Tignay]], [[Grupo ti 77|G-77]] ken ti [[Organisasion ti Aprikano a Panagkaykaysa]]. Ti Addis Ababa ket isuti agdama a kuartel ti [[Kappon ti Aprika]], ti Pan Aprikano a Kamara ti Komersio, [[UNECA]] ken ti [[Aprikano nga Agsagsagana a Puersa]]. Ti Etiopia nakakitan dagiti nadumaduma a sistema ti gobierno kalpasan ti dinastia nga indauloan babaen ni [[Emperador Haile Selassie I ti Etiopia|Haile Selassie]] ket naabak idi 1974.

Ti taga-ugma a [[Ge'ez a sinuratan]] ket nawatiwat a maus-usar idiay Etiopia. Ti [[Etiopiano a kalendario]] ket pito aginggana ti walo a tawen a likudan ti [[Kalendario a Gregoriano|Gregorian a kalendario ]]. Ti pagilian ket maysa nga [[Dagiti pagsasao ti Etiopia|adu ti pagsasaona]] ken [[Dagiti etniko a grupo idiay Etiopia|adu ti etnikona]] a kagimongan kadagiti agarup a 80 a grupo, a dagiti dua a kadakkelan ket ti [[Tattao nga Oromo|Oromo]] ken ti [[Tattao nga Amhara|Amhara]], a dagitoy a dua ket agsasaoda kadagiti [[Sasao nga Apro-Asiatiko|Apro-Asiatiko]]. Ti kaaduan a populasionna ket Kristiano bayat a ti maysa apagkatlo ket Muslim, a dagitoy a dua a relihion ket adda ti napigsa aramutda iti pagilian. Ti adu a populasion dagiti [[Etiopiano a Hudio]] ket nagtataengda idiay Etiopia aginggana ti panawen ti 1980. Ti pagilian ket ibalayanna pay ti naikararuaan a [[Rastafari a tignay]]. Adda dagiti 9 [[Tabla ti Tinawtawid a Lugar ti Lubong babaen ti pagilian|UNESCO a Tinawtawid a Lugar ti Lubong]] idiay Etiopia.

Urayno isu ti kangrunaan a taudan iti [[Nilo|kayaran Nilo]], ti Etiopia ket nakapan kadagiti seriye ti panagbisin idi panawen ti 1980, a naipakaro babaen dagiti nakariro a heopolitiko ken sibil a gubgubat. Ti pagilian ket narugianen a makaungar, ken adda tattan ti kadakkelan nga ekonomia babaen ti GDP idiay Daya nga Aprika ken Tengnga nga Aprika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nazret.com/blog/index.php/2010/02/06/ethiopia_surpasses_kenya_to_become_east_|title=Ti Etiopia ket linabsanna ti Kenya tapno nagbalin nga isu ti Kadakkelan nga Ekonomia ti Daya nga Aprika|publisher=Nazret.com|date=2010-02-06|accessdate=2010-06-02|archive-date=2010-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222182548/http://nazret.com/blog/index.php/2010/02/06/ethiopia_surpasses_kenya_to_become_east_|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&amp;pr.y=2&amp;sy=2008&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=644&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= Ti GDP a panagggatang a kabilegan ti Etiopia idi 2010: 86 bilion]. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 2012-03-03.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=664&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=69&amp;pr.y=14 Ti GDP a panaggatang a kabilegan ti Kenya GDP idi 2010: 66 Bilion]. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 2012-03-03.&lt;/ref&gt; Ti Etiopia ket sursurotenna ti maysa a [[Pederal a parlamentario a republika|pederal a republika]] a sistema ti politika ken ti [[Rebolusionario a Sanguanan ti Demokratiko dagiti Tattao ti Etiopia|EPRDF]] ket isu ti agturturay a partido manipud idi 1991.

== Dagiti paammo ==
{{reflist|group=ethnologue}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
*Beshah, Girma ken Aregay, Merid Wolde ''Ti Saludsod iti Kappon dagiti Simbaan kadagiti Luso-Etiopiano a Panakibiang (1500–1632)'', Lisbon, Junta de Investigações do Ultramar ken Centro de Estudos Históricos Ultramarinos (1964).

== Adu pay a mabasa ==
*{{Cite book|last=Zewde|first=Bahru |title=Ti Pakasaritaan ti Moderno nga Etiopia, 1855–1991|url=https://archive.org/details/historyofmoderne00bahr|edition= Maika-2 nga |year=2001 |publisher=Unibersidad ti Ohio a Pagmalditan|location=Athens, OH |isbn=0-8214-1440-2}}
*{{Cite book|last=Selassie I. |first=Haile |title=Ti Biagko ken Panagrangrang-ay ti Etiopia: Ti Autobiograpia ni Emperador Haile Selassie I |authorlink= |others=Inpatarus babaen ni Edward Ullendorff |year=1999 |publisher=Frontline |location=Chicago |isbn=0-948390-40-9 }}
*{{Cite book|last=Henze |first=Paul B. |title=Dagiti Tuon ti Oras: Ti Pakasaritaan ti Etiopia |year=2004 |publisher=Shama Books|isbn=1-931253-28-5 }}
*{{Cite book|last=Marcus |first=Harold G. |title=Ti Biag ken dagiti Panawen ni Menelik II: Etiopia, 1844–1913 |year=1975 |publisher=Clarendon |location=Oxford, U.K.}} Naiprenta manen, Trenton, NJ: Red Sea, 1995. {{ISBN| 1-56902-009-4}}.
*{{Cite book|last=Marcus |first=Harold G. |title=Ti Pakasaritaan ti Etiopia |url=https://archive.org/details/historyofethiopi0000marc |edition=napabaro nga|year=2002 |publisher=Unibersidad iti California a Pagmalditan |location=Berkeley |isbn=0-520-22479-5 }}
*{{Cite book|last=Mockler |first=Anthony |title=Gubat ni Haile Selassie |year=1984 |publisher=Random House |location=New York }} Naimaldit manen, New York: Olive Branch, 2003. {{ISBN|1-902669-53-3}}.
*{{Cite book|last=Rubenson|first=Sven|title=Ti Panagbiag ti Etiopiano a Panagwaywayas|edition=Maika-4|year=2003|publisher=Tsehai|location=Hollywood, CA |isbn=0-9723172-7-9}}
* Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2003). ''Encyclopaedia aethiopica'', Tom. 1: A-C. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
* Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2005). ''Encyclopaedia aethiopica'', Tom. 2: D-Ha. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
* Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2007). ''Encyclopaedia aethiopica'', Tom. 3: He-N. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline|Ethiopia|Etiopia}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}

[[Kategoria:Etiopia| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pederal a republika]]
[[Kategoria:Dagiti dati nga imperio]]
[[Kategoria:Sara ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng  ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>exha5rt46n8z1cztlfxaw31ff0nxf8d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Irak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4970</id>
    <revision>
      <id>406492</id>
      <parentid>403204</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14040" sha1="qe89rmeymjcd409gzdjvui6c961eze7" xml:space="preserve">{{Coord|33|N|44|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name = {{patubo a nagan|ar|جمهورية العراق|italic=no}}&lt;br /&gt;
|conventional_long_name = Republika ti Irak
|common_name = Irak
|image_flag = Flag of Iraq.svg
|image_coat = Coat_of_arms_of_Iraq.svg
|image_map = Iraq (orthographic projection).svg&lt;!--pangngaasi a pakitungtungan sakbay a sukatan daytoy nga imahen--&gt;
|national_motto = الله أكبر {{Spaces|2}}&lt;small&gt;([[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;''&quot;[[Takbir|Allahu Akbar]]&quot;''{{Spaces|2}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{lang-ilo|Islamiko a konsepto iti Dios ket isu ti katan-okan}})&lt;/small&gt;
|national_anthem = [[Papeles:United States Navy Band - Mawtini.ogg|center]]''[[Mawtini]]''&lt;br /&gt;(موطني‎){{Spaces|2}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{lang-ilo|Ti Pagiliak}})&lt;/small&gt;
|capital = [[Baghdad]]
|official_languages = [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]&lt;br /&gt;
|demonym = Iraki
|coordinates = {{Coord|33|20|N|44|26|E|type:city}}
|largest_city = kapitolio
|government_type = [[Pederal a republika|Pederal]] a [[parlamentario a republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Irak|Presidente]]
|leader_title2 = [[Umuna a Ministro ti Irak|Umuna Ministro]]
|leader_title3 = [[Konseho dagiti Pannakabagi ti Irak|Tagabitla ti Konseho dagiti Pannakabagi]]
|leader_name1 = [[Barham Salih]]
|leader_name2 = [[Mustafa Al-Kadhimi]] 
|leader_name3 = [[Mohamed Al-Halbousi]]
|area_rank = Maika-59
|area_km2 = 438,317
|area_sq_mi = 169,234 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water = 1.1
|population_estimate = 30,399,572&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |title=CIA - The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2011-12-02 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_rank =Maika-39  
|population_estimate_year = 2011
|population_census =
|population_census_year =
|population_density_km2 = 73.5
|population_density_sq_mi = 187.6 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = 125th
|GDP_PPP = $125.665 billion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=433&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=19&amp;pr.y=18 |title=Irak|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=2011-04-21}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank = Maika-63
|GDP_PPP_year = 2011
|GDP_PPP_per_capita = $3,826&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-126
|GDP_nominal_year = 2011
|GDP_nominal = $108.418 bilion&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_rank = Maika-62
|GDP_nominal_per_capita = $3,301&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-110
|sovereignty_type = [[Panakaiwayawayas]]
|established_event2 = manipud ti {{nowrap|[[Nagkaykaysa a Pagarian]]}}
|established_date2 = 3 Oktubre 1932
|established_event3 =  [[Rebulosion iti 14 Hulio|Pannakairangarang iti republika]]
|established_date3 = 14 Hulio 1958
|established_event4 = [[Batay-linteg iti Irak|Agdama a batay-linteg]]
|established_date4 = 15 Oktubre 2005
|Gini_year = 2007
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 30.9 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=World Bank GINI index |publisher=Data.worldbank.org }}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.642 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf |title=Human Development Index and its components. Human Development Report 2011 |format=PDF |publisher=UNDP}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-120
|currency = [[Iraki a dinar]]
|currency_code = IQD
|time_zone = GMT+3
|utc_offset = +3
|time_zone_DST = saan a masursurot
|utc_offset_DST = +3
|drives_on = kanawan
|cctld = [[.iq]]
|calling_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay Irak|964]]
}}

Ti '''Irak''' ({{IPAc-en|ɪ|ˈ|r|æ|k}} or {{IPAc-en|audio=En-us-Iraq.ogg|ɪ|ˈ|r|ɑː|k}}; {{lang-ar|العراق}} {{transl|ar|''al-‘Irāq''}}); opisial a ti '''Republika iti Irak''' (Arabiko: {{audio|Ar-Jumhūriyyat al-‘Irāq.oga|'''جمهورية العراق‎'''}} ''{{transl|ar|Jumhūriyyat al-‘Irāq}}'', ket maysa a pagilian idiay [[Akinlaud nga Asia]] a makaisakop ti kaaduan ti amianan a laud a patingga iti [[Banbantay Sagros|kabanbantayan ti Sagrose]], ti akindaya a paset iti [[Siriano a Let-ang]] ken ti akin-amianan a paset iti [[Arabiano a Let-ang]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/11/20071126-11.html|title=Ti Panakairangarang iti Pamunganayan para iti Nabayag a Pannakibiang iti Panakitinnulong ken Panakigayyem a Baetan ti Republika ti Irak ken ti Estados Unidos iti Amerika}}&lt;/ref&gt;

Ti Irak ket nabeddengan babaen ti [[Siria]] iti amianan a laud, ti [[Turkia]] iti amianan, ti [[Iran]] iti daya, ti [[Jordan|Hordania]] iti abagatan a laud ken ti [[Kuwait]] ken [[Saudi Arabia]] iti abagatan. Ti Irak ket addaan iti akikid a paset iti aplaya nga agrukod ti {{convert|58|km|mi|abbr=on}} idiay akin-amianan ti [[Golpo a Presiano]]. Ti kapitolio na a siudad ket ti [[Baghdad]] ken isu daytoy ti sentro a daya iti daytoy a pagilian.

Ti Irak ket addaan kadagiti dua a kangrunaan a karayan, ti [[Tigris]] ken ti [[Euprates]], dagitoy ket agayosda iti tengnga ti Irak, agay-ayos dagitoy manipud ti amianan a laud nga agpaabagatan a daya. Dagitoy a karayan ket mangited ti Irak ti pannakabaelna iti agrikultura a dagdaga a maigiddiat kadagiti [[desierto|kadaratan]] a kaaduan a naisakop iti Akinlaud nga Asia.


Ti Irak ket naam-ammuan babaen ti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a toponimo ti '[[Mesopotamia]]' ''(Daga a nagbaetan iti dua a karkarayan)'' ken natagtagitaon dagiti nagtultuloy ken nagsasaruno a sibilisasion manipud idi [[maika-6 a milenio SK]]. Ti rehion a nagbaetan ti karayan Tigris ken Euprates ket masansan a makunkuna a kas ti [[duyan ti sibilisasion]] ken ti nakayanakan ti [[panagsurat]]. Kadagiti nadumaduma a paset ti panawen iti pakasaritaanna, ti Irak ket sentro idin dagiti patneng nga [[Akadio nga Imperio|Akadio]], [[Maikatlo a Dinastia ti Ur|Sumerio]], [[Neo-Asirio nga Imperio|Asirio]], ken dagiti imperio ti [[Neo-Babilonio nga Imperio|Babilonio]]. Daytoy ket paset pay idi dagiti imperio ti [[Akuemenida nga Asiria|Akuemenida]], [[Seleusid nga Imperio|Helenistiko]], [[Partia nga Imperio|Partia]], [[Sasanida nga Imperio|Sasanida]], [[Romano nga Imperio|Romano]], [[Rashidun a Kalipato|Rashidun]], [[Umayad a Kalipato|Umayad]], [[Abasida a Kalipato|Abasida]], [[Ilkanate|Mongol]], [[Sapabida nga Imperio|Sapabida]], [[Apsarida a dinastia|Apsarida]], ken ti [[Otomano nga Imperio]], ken babaen ti [[Nagkaykaysa a Pagagarian|Britaniko]] a turay a kas maysa a [[bilin ti Liga ti Pagpagilian]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.livescience.com/history/top10_iraq_battles.html |title=Top 10 Battles for the Control of Iraq |publisher=Livescience.com |accessdate=2009-03-23}}&lt;/ref&gt;

Dagiti moderno a pagbeddengan ti Irak ket kaaduan a namarkaan idi 1920 babaen ti [[Liga ti Pagpagilian]] idi ti Otomano nga Imperio ket nabiungbingay babaen ti [[Tulag ti Sèvres]]. Ti Irak ket naikabil idi babaen ti turay ti Nagkaykaysa a Pagarian a kas ti [[Britaniko a Bilin ti Mesopotamia]]. Ti monarkia ket naipatakder idi 1921 ken ti [[Pagarian ti Irak]] ket nakagun-od ti pannakawayawaya manipud ti Britania idi 1932. Idi 1958, ti monarkia ket natuang idi ken napartuat ti Republika ti Irak . Ti Irak ket [[Baatista nga Irak|tinengngel]] idi babaen ti [[Partido Ba'ath]]  manipud idi 1968 aginggana idi 2003. Kalpasan ti maysa a [[panagraut ti Irak idi 2003|panagraut]] nga indauloan babaen dagiti [[Multi-Nasional a Puersa – Irak|multinasional a puersa]], ti partido Ba'ath ket naikkat idi iti kinabilegna ken natengngel dagiti adu a partido a [[panagbutos ti parlamento ti Irak, Disiembre 2005|panagbutos ti parlamento]]. Ti [[Gubat tiu Irak|Amerikano a kaada idiay Irak]] ket nagpatingga idi 2011.&lt;ref name=&quot;cnn-dec11&quot;&gt;{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2011/12/17/world/meast/iraq-troops-leave/index.html|title=Nagpatinggan ti Makapatay a gubat ti Irak iti iruruar dagiti naudi a tropa ti Estados Unidos|last=Basu |first=Moni |date=2011-12-18 |work=CNN.com |accessdate=18 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt; Ti Irak ket pagbalayan ti dua a kasantuan a lugar iti lubong kadagiti [[Shia nga Islam|Shia]]: Ti [[Najaf]] ken [[Karbala]].&lt;ref&gt;On Point: The United States Army In Operation Iraqi Freedom - Panid 265, Gregory Fontenot - 2004&lt;/ref&gt;

==Etimolohia== 
Ti [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] a nagan nga {{lang|ar|{{big| '''العراق''' }}}} ''{{transl|ar|DIN|al-ʿIrāq}}'' ket naus-usaren manipud ti kasakbayan ti maika-6 a siglo. Adda dagiti nadumaduma a naisingsingasinga tinaudan para iti nagan. Ti maysa ket napetsaan iti [[Sumer]]io a siudad ti [[Uruk]] (Bibliko a Hebreo ''[[Erech]]'') ken isunga kanungpalan ti [[Pagsasao a Sumerio|Sumerio]] a tinaudan, gaputa ti ''Uruk'' ket isu idi ti [[Pagsasao nga Akadio|Akadio]] a nagan para iti Sumerio a siudad ti ''{{lang|sux-Latn|Urug}}'', a naglaon ti Sumerio a balikas para iti &quot;siudad&quot;, [[Dagiti isudad ti Taga-ugma nga Asideg a Daya|UR]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=iraq |title=Online e Diksionario ti Etimolohia|publisher=Etymonline.com |date=1979-12-10 |accessdate=2009-03-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Halloran|first=John A.|title=Sumerio a Leksikon|url=http://sumerian.org/sumerlex.htm|year=2000|quote=Ti nagan ti taga-ugma unay a siudad ti URUK- Ti Siudad ti Gilgamesh ket napartuat manipud ti siudad ti UR ken UK a naipagpagarup a kaibuksilan ti pannakaparsua(a-ku, a-Ki &amp; a-ko. Ti Aramiko ken Arabiko a ramut ti IRQ ken URQ ket mangibagbaga kadagiti tributario ti ken mangibagbga pay ti kondensasion (ti danum).}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Akin-baba a Mesopotamia]] ket kankanayon idi a tinawtawagan  &quot;''ti daga tiIrak''&quot; iti Arabiko, a ti kaibuksilanna ket &quot;''ti [[Nalames nga Immindayon|nalames]]''&quot; wenno &quot;''[[wiktionary:deep-rooted|naramutan ti nauneg]] a daga''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rassam|first=Suha|title=Kristianidad idiay Irak: Dagiti Tinaudan ken Panagrang-ay aginggana iti Agdama nga Aldaw|url=https://archive.org/details/christianityinir0000rass|date=2005-10-31|publisher=Gracewing Publishing|isbn=978-0-85244-633-1}}&lt;/ref&gt; Idi las-ud tithe mediebal a paset ti panawen, adda met idi ti rehion a tinawtawagan ti ''ʿIrāq ʿArabī'' (&quot;Arabiano nga Irak&quot;) para iti [[akin-baba a Mesopotamia]] ken ''ʿIrāq ʿajamī'' (&quot;Ganganaet nga Irak&quot;),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/293631/Iraq |title=Iraq – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2010-04-21}}&lt;/ref&gt; para iti rehion a mabirukan idiay Tengnga ken Akinlaud nga Iran.&lt;ref name=&quot;ʿERĀQ-EʿAJAMĪ Persian Iraq&quot;&gt;{{cite web |title=ʿERĀQ-E ʿAJAM(Ī) |url=http://www.iranicaonline.org/articles/eraq-e-ajami |publisher=Encyclopaedia Iranica}}&lt;/ref&gt; Ti pannakaibaga ket naipakasaritaan a mairaman ti tanap iti abagatn ti  [[Banbanatay Hamrin]] ken saan a nangiraman ti akin-amianan unay ken dagiti [[Al-Jazira, Mesopotamia|akin-laud unay]] a paset ti moderno a teritorio ti Irak.&lt;ref name=&quot;Bernhardsson-97&quot;&gt;{{cite book|author=Magnus Thorkell Bernhardsson|title=Reclaiming a Plundered Past: Archaeology And Nation Building in Modern Iraq|url=http://books.google.com/books?id=MVHtRZwU-cAC&amp;pg=PA97|accessdate=25 Enero 2013|year=2005|publisher=Unibersidad ti Texas a Pagmalditan|isbn=978-0-292-70947-8|page=97|quote=Ti pannakaibaga nga Irak ket saan a nangiraman kadagiti rehion ti Tikrit idiay Tigris ken idiay asideg ti Hīt idiay Euprates.}}&lt;/ref&gt; Ti panangibaga a ''[[Sawad]]'' ket inusar pay idi iti nasapa a panawen ti Islamiko para iti rehion ti deposito ti sedimento ti karayan Tigris ken Euprates, a mangigiddiat iti namaga a desierto ti Arabia.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commons-nailinia}}
* [http://www.nmc.gov.iq/default.aspx Nailian a Sentro ti Midia ti Irak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031102522/http://www.nmc.gov.iq/default.aspx |date=2012-10-31 }}
* [http://www.iraqipresidency.net/ Presidensia ti Irak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702180107/http://www.iraqipresidency.net/ |date=2014-07-02 }}
* [http://www.cabinet.iq/default.aspx Gabinete ti Irak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025101044/http://www.cabinet.iq/default.aspx |date=2012-10-25 }}
* [http://www.parliament.iq/LiveWebsites/English/Home.aspx Parlamento ti Irak]
* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-i/iraq.html Pangulo ti Estado ken Kamkameng ti Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313003308/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-i/iraq.html |date=2013-03-13 }}
*{{CIA World Factbook link|iz|Irak}}
*{{dmoz|Regional/Middle_East/Iraq}}

{{Tengnga a Daya}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}

[[Kategoria:Irak| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko]]
[[Kategoria:Dagiti pederal a republika]]
[[Kategoria:Lebante]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti GPAP]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Mesopotamia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Asideg a Daya]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Golpo Persiano]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1932]]
[[Kategoria:Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>qe89rmeymjcd409gzdjvui6c961eze7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Italia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4973</id>
    <revision>
      <id>406201</id>
      <parentid>404577</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33848" sha1="qv81fcz0jrvwnrjgm26pt32aeg2102o" xml:space="preserve">{{Coord|43|N|12|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name        = {{lang|it|Repubblica &lt;!--ti italiana ket saan a dakkel a letra, saan a baliwan--&gt;italiana}}
|conventional_long_name = Italiano a Republika
|common_name        = Italia
|image_flag         = Flag of Italy.svg
|image_coat         = Italy-Emblem.svg
|symbol_type        = Kayarigan
|image_map          = EU-Italy.svg
|map_caption        = {{map caption|location_color=nangisit a berde|region=Europa|region_color=nangisit a kolordapo|subregion=ti [[Kappon ti Europa]]|subregion_color=berde|legend=EU-Italy.svg}}
|national_motto     =
|national_anthem = {{lang|it|[[Il Canto degli Italiani]]}}{{Spaces|2}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Ti Kanta dagiti Italiano''&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Papeles:Inno di Mameli instrumental.ogg|center]]
|official_languages = [[Pagsasao nga Italiano|Italiano]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IT |title=Ethnologo a reporta |publisher=Ethnologue.com |date= |accessdate=30 Oktubre 2010}}&lt;/ref&gt;
|capital            = [[Roma]]
|coordinates        = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}}
|largest_city       = kapitolio
|demonym            = [[Tattao nga Italiano|Italiano]]
|government_type    = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[parlamentario a sistema|parlamentario]] a [[batay-linteg a republika]]
|leader_title1      = [[Presidente ti Italia|Presidente]]
|leader_name1       = [[Sergio Mattarella]]
|leader_title2      = [[Kangrunaan a Ministro ti Italia|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2       = [[Mario Draghi]]
|legislature        = [[Parlamento ti Italia|Parlamento]]
|upper_house        = [[Italiano a Senado|Senado iti Republika]]
|lower_house        = [[Italiano a Kamara dagiti Deputado|Kamara dagiti Deputado]]
|area_rank          = Maika-71
|area_km2           = 301,338
|area_sq_mi         = 116,346 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water      = 2.4
|population_estimate      = 60,681,514 &lt;ref name=&quot;Istat&quot;&gt;{{cite web|language=Italiano|url=http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index.html|title=Binulan a demograpiko a katimbengan: Enero 2011|publisher=[[Istat]]|date=10 Septiembre 2011|accessdate=10 Septiembre 2011|archive-date=2012-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120225051014/http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_rank = Maika-23
|population_estimate_year = 2011
|population_census        = 56,995,744
|population_census_year   = 2001
|population_density_km2   = 201.2
|population_density_rank  = Maika-61
|population_density_sq_mi = 521.2&lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|GDP_PPP            = $1.828 trillion&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&amp;ey=2016&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=136&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=27&amp;pr1.y=19|title=Italia|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=14 Oktubre 2011}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank       = Maika-10
|GDP_PPP_year       = 2011
|GDP_PPP_per_capita = $30,165&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-30
|GDP_nominal        = $2.245 trilion&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|GDP_nominal_rank   = Maika-8
|GDP_nominal_year   = 2011
|GDP_nominal_per_capita = $37,046&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-24
|sovereignty_type   = [[Pakasaritaan iti Italia|Pannakabangon]]
|established_event1 = [[Italiano a pangtitipon|Panagtitipon]]
|established_date1  = 17 Marso 1861
|established_event2 = [[Batay-linteg a reperendum ti Italiano, 1946|Republika]]
|established_date2  = 2 Hunio 1946
|Gini_year = 2011
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 31.9 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=13 Agosto 2013|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.872 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-26
|currency           = [[Euro]] ([[Senial ti Eurol|€]]){{Smallsup|2}}
|currency_code      = EUR
|country_code       =
|time_zone          = [[Oras ti Tengnga nga Europa|CET]]
|utc_offset         = +1
|time_zone_DST      = [[Kalgaw nga Oras ti Tengnga nga Europa|CEST]]
|utc_offset_DST     = +2
|drives_on          = kanawan
|cctld              = [[.it]]{{Smallsup|3}}
|calling_code       = [[Dagiti numero ti telepono iti Italia|39]]{{Smallsup|4}}
|footnote1 = &lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt;Ti pranses ket kumadua nga opisial idiay [[Ginget ti Aosta]]; ti [[Pagsasao nga Eslobeno|Eslobeno]] ket kumadua nga opisial idiay [[probinsia iti Trieste]] ken ti [[probinsia iti Gorizia]]; Ti Aleman ken ti [[Ladin]] ket kumadua nga opisial idiay probinsia iti [[Abagatan a Tyrol]].&lt;/span&gt;
|footnote2 = &lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt;Sakbay ti 2002, ti [[Italiano a lira|Italiano a Lira]]. Ti euro ket maawawat idiay [[Campione d'Italia]], ngem ti opisial a kuarta idiay ket ti [[Suiso a Pranko]].&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/ |title=Comune di Campione d'Italia |publisher=Comune.campione-d-italia.co.it |date=14 Hulio 2010 |accessdate=30 Oktubre 2010}}&lt;/ref&gt;
|footnote3 = &lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt;Ti [[.eu]] a pagturayan ket maus-usar pay, a daytoy ket pinagbibingayan dagiti kameng nga estado ti [[Kappon ti Europa]].&lt;/span&gt;
|footnote4 = &lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt;Ti panagtawag idiay [[Campione d'Italia]], nasken nga agusar ti ti Suiso a kodigo a +41.&lt;/span&gt;
}}

Ti '''Italia'''&lt;ref&gt;{{cite-Rubino|Italia|page=228}}&lt;/ref&gt; {{IPAc-en|audio=en-us-Italy.ogg|ˈ|ɪ|t|ə|l|i}} ({{lang-it|Italia}} {{IPA-it|iˈtaːlja|}}), opisial a ti '''Italiano a Republika'''&lt;ref&gt;Ti Ingles a nagan ti estado ti Italia a nausar iti Ingles a teksto iti [[Tulag iti Lisbon]],&lt;/ref&gt; wenno ti '''Republika iti Italia'''&lt;ref&gt;A kas maus-usar kadigiti sumaganad a sinurat a mangipalagip ti Nagkaykaysa a Pagpagilian: {{cite web|url=http://unterm.un.org/dgaacs/unterm.nsf/c2f5f1ea9d52ce7485256dc5006e5940/a7c582eab561fa3f852573b600767fad?OpenDocument |title=UNTERM database iti Nagkaykaysa a Pagpagilian |publisher=Sekretario ti Nagkaykaysa a Pagpagilian |date= |accessdate=28 Marso 2012}}&lt;/ref&gt;  ({{lang-it|Repubblica italiana}}&lt;ref group=&quot;paammo&quot;&gt;Idiay Italia, dagiti [[Dagiti pagsasao iti Italia|sabsabali a pagsasao]] ket opisial a mabigbigan a mayanaup ti linteg a [[patneng a pagsasao|patneng]] a [[rehional a pagsasao|(rehional) a pagsasao]] babaen ti [[Europeano a Dokumento ti linteg para iti Rehional wenno dagiti Rehionala Pagsasao]]. Iti tunggal maysa kadagitoy, ti opisial a nagan ti Italia ket dagiti sumaganad:
* {{lang-eml|Ripòbblica Itaglièna}};
* {{lang-fur|Republiche Taliane}};
* {{lang-lld|Republica taliana}};
* {{lang-lmo|Repùblega Taliana}};
* {{lang-nap|Repubbreca italiana}};
* {{lang-pms|Repùblica Italian-a}};
* {{lang-sc|Repubrica Italiana}};
* {{lang-scn|Ripùbblica di Tàlia}};
* {{lang-vec|Republica Tałiana}}&lt;/ref&gt;), ket maysa a [[Unitario nga estado|unitario]] a [[parlamentario a republika]] idiay Abagatan a Tengga ti [[Europa]]. Iti amianan, pagbeddenganna ti Pransia, Suisa, Austria ken Eslobenia iti igid ti Alpes. Iti abagatan, buklenna ti sibubukel nga [[Italiano a Peninsula]], Sicilia, Sardinia–dagiti dua a kadakkelan nga is-isla idiay Baybay Mediteraneo ken dagiti adu pay a babbabassit nga is-isla. Dagiti naturay nga estado ti [[San Marino]] ken ti [[Siudad ti Batikano]] ket dagiti [[enclave]] iti uneg ti Italia, ngem ti [[Campione d'Italia]] ket maysa nga Italiano nga [[exclave]] idiay Suisa. Ti teritorio ti Italia ket sakupenna ti {{convert|301338|km2|sqmi|abbr=on}} ken naimpluensiaan babaen ti [[kalalainganna a klima]]. Nga addaan iti 60.6&amp;nbsp;a riwriw nga agtaeng, isu daytoy ti [[Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a teritorio iti Europa babaen ti populasion|maikalima a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Europa]], ken ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|maika-23]] a kaaduan ti populasion iti lubong.

Ti [[Roma]], ket isu ti kapitolio iti Italia, kadagiti napalabas a sigsiglo isu daytoy idi ti sentro ti politika ken relihion iti [[Lumaud a lubong|Lumaud a sibilisasion]] a kas kapitolio ti [[Romano nga Imperio]] ken ti lugar ti [[Santa Sede]]. Kalpasan ti [[panagapday iti Romano nga Imperio]], ti Italia ket nakaibtur kadagiti panagraut dagiti gangganaet a tattao, manipud dagiti [[Hermaniko a tribu]] a kas dagiti [[Lombardo]] ken [[Ostrogodo]], aginggana dagiti [[Imperio a Bisantino|Bisantino]] ken ti kaudian, dagiti [[Normando]], ken dadduma pay. Kalpasan dagiti napalbas a siglo, ti Italia ket nagbalin a nakaipasngayan dagiti [[Maritimo a republika]] ken ti [[Italiano a Renasimiento|Renasimiento]]&lt;ref name=&quot;immaculateheartacademy.org&quot;&gt;{{Cite journal
|title=Europeano a Renasimiento ken Pannakaipatakder manen
|location=Ili iti Washington, NJ
|publisher=Akademia ti Immakulada a Puso
|publication-date=
|accessdate=20 Disiembre 2009
|url=http://www.immaculateheartacademy.org/outside2/socialstudies/kuhns/1%20Italy%20Birthplace%20of%20the%20Renaissance.pdf
|postscript=&lt;!--None--&gt;
|archive-date=2011-04-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081145/http://www.immaculateheartacademy.org/outside2/socialstudies/kuhns/1%20Italy%20Birthplace%20of%20the%20Renaissance.pdf
|url-status=dead
}}.&lt;/ref&gt;. Urayno ti kaaduan kadagiti kalpasan ti Romano a pakasaritaanna, ti Italia ket nanbingbingay idi kadagiti nadumaduma a siudad ken rehional nga estado (a kas ti [[Republika ti Benesia]] ken ti [[Simbaan nga Estado]]), ngem daytoy ket [[Italiano a panagkaykaysa|naiapgkaykaysa]] idi 1861.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/TQ0312582/unification.html |title=Panagkaykaysa ti Italia |publisher=Library.thinkquest.org |date=4 Abril 2003 |accessdate=19 Nobiembre 2009 |archive-date=2009-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307050237/http://library.thinkquest.org/TQ0312582/unification.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Idi naladaw a maika-19 a siglo, babaen ti Sangalubongan a Gubat I, ken aginggana ti Sangalubongan a Gubat II, ti Italia ket nagtagikua ti [[Imperio ti Italiano a Kolonia|maysa a kolonial nga imperio]].&lt;ref name=&quot;allempires.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |title=Ti Imperio ti Italiano a Kolonia |publisher=Amin nga Imperio |accessdate=17 Hunio 2012 |quote=Iti kapantokanna, idi sabayan ti WWII, ti Italiano nga Imperio ket binuklan na dagiti teritorio ti agdama nga aldaw nga Italia, Albania, Rodas, Dodecaneses, Libya, Etiopia, Eritrea, 2/3 ti Somalia ken ti bassit a konsesio ti Tientsin idiay Tsina |archive-date=2012-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |date=2012-02-24 }}&lt;/ref&gt;

Ti moderno nga Italia ket maysa a demokratiko a republika. Daytoy ket nairanggo a kas ti maika-24 a karang-ayan a pagilian iti lubong&lt;ref name=&quot;HDI&quot; /&gt; ken ti [[Pagsurotan ti Kasayaat ti panagbiag]] ket nairanggo idin a kas ti sangapulo a kasayaatan iti lubong idi 2005.&lt;ref name=&quot;economist.com&quot;&gt;[http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf The Economist Intelligence Unit’s quality-of-life index], Economist, 2005&lt;/ref&gt; Ti Italia ket agragrag-o ti maysa a [[Listaan dagiti pagilian babaen ti Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan|nangato a pagalagadan ti panagbiag]], ken adda ti nangato a [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP tunggal maysa atao|GDP ti tunggal maysa atao ]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=26&amp;pr.y=9&amp;sy=2009&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=NGDPDPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto |publisher=Imf.org |date=14 Septiembre 2006 |accessdate=2 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ddp-ext.worldbank.org/ext/DDPQQ/member.do?method=getMembers&amp;userid=1&amp;queryId=135 |title=DDP Quick Query |publisher=Ddp-ext.worldbank.org |date=20 Hulio 2004 |accessdate=2 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nangibangon a kameng ti inawtawagan tattan a ti [[Kappon ti Europa]] ken paset ti [[Eurosona]]. Ti Italia ket kameng pay ti [[G8]], [[G-20 a nangnangruna nga ekonomia|G20]] ken [[NATO]]. Daytoy ket adda ti [[Reserba ti balitok|maikatlo a kadakkelan a reserba ti balitok]], [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|maikawalo a kadakkelan a nominal GDP]], [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP)|maikasangapulo a kangatuan ti GDP (PPP)]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=9&amp;pr.y=12 |title=Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto |publisher=Imf.org |date=14 Septiembre 2006 |accessdate=2 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt; ken ti [[Busbos ti gobierno babaen ti pagilia|maikanem a kangatuan ti busbos ti gobierno]] iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2056.html |title=CIA World Factbook, Budget |publisher=Cia.gov |accessdate=26 Enero 2011 |archive-date=2018-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706234818/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2056.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706234818/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2056.html |date=2018-07-06 }}&lt;/ref&gt; Daytoy ket kameng pay nga estado ti [[Organisasion para iti Ekonomiko a Pagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay]], ti [[Organisasion ti Komersio ti Lubong]], ti [[Konsilo ti Europa]], ti [[Kappon ti Lumaud a Europa]] ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Ti Italia ket adda ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti panaggastos ti milisia|maikasiam a kadakkelan ti busbos ti salaknib]] ken makibinningay ti [[Nuklear a pannakibinningay|nulklear nga armas ti NATO]].

Ti Italia ket adda ti nangruna a papel iti Europeano ken milisia ti lubong, [[kultura]]l ken diplomatiko a pannakibiang. Ti Europeano a politiko ti pagilian, sosial ken ekonomiko nga inpluensia ket mangaramid daytoy ti maysa a nangruna a [[rehional a bileg]].&lt;ref name=&quot;Leonardis, 2003, p. 17&quot;&gt;M. De Leonardis, ''Il Mediterraneo nella politica estera italiana del secondo dopoguerra'', Bologna, Il Mulino, 2003, p. 17&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=X4xw8-Oj9usC&amp;pg=PA157&amp;lpg=PA157&amp;dq=regional+power+italy+in+europe#PPP1,M1 |title=Ti Tengnga a Daya ken ti Europa|publisher=Liblibro ti Google |date=24 Nobiembre 1998 |accessdate=30 Mayo 2011}}&lt;/ref&gt; Ti pagilian ket adda ti maysa a [[Edukasion a Pagsurotan|nangato nga agpang ti publiko nga edukasion]] ken maysa a nangato a [[Globalisasion a Pagsurotan|globalisado]] a pagilian.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://globalization.kof.ethz.ch/static/pdf/press_release_2009_en.pdf |title=KOF – Pressemitteilung |format=PDF |accessdate=27 Oktubre 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427080724/http://globalization.kof.ethz.ch/static/pdf/press_release_2009_en.pdf |archivedate=2011-04-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
Dagiti pannagipagarup iti etimolohia iti nagan nga &quot;Italia&quot; ket adu unay ken dagiti sumaganad a pannakaipalawag nga insingsingasing babaen dagiti historiador ken dagiti linguista ket nawatiwat.&lt;ref name= Manco&gt;Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico'', 2009, [[Napoli]], L'Orientale, {{ISBN|978-88-95044-62-0}}&lt;/ref&gt; Segun ti maysa kadagiti kadawyan a pannakaipalplawag, ti termino nga ''[[Italia (Romano nga Imperio)|Italia]]'', manipud iti {{lang-lat|Italia}},&lt;ref&gt;Latin a Diksionario ti Oxford, p. 974: &quot;umuna a silaba. kadawyan nga ababa (cf. [[Quintilian|Quint.]]''Inst.''1.5.18), ken naiskan pay iti &lt;span style=&quot;font-variant:small-caps&quot;&gt;[[Gaius Lucilius|Lucil.]]&lt;/span&gt;825, ngem iti daktiliko a berso a naipaatiddog ''metri gratia''.&quot;&lt;/ref&gt; ket binulod idi babaen ti [[Taga-ugma a Griego|Griego]] manipud iti [[Pagsasao nga Oscan|Oscan]] ''Víteliú'', a ti kaibuksilanna ket &quot;dagiti ubbing a baka (urbon)&quot; (''cf.'' [[Pagsasao a Latin|Lat]] ''vitulus'' &quot;calf&quot;, [[Pagsasao nga Umbriano|Umb]] ''vitlo'' &quot;urbon&quot;).&lt;ref&gt;J.P. Mallory ken ni D.Q. Adams, ''Ensiklopedia ti Indo-Europeano a Kultura'' (Londres: Fitzroy ken ni Dearborn, 1997), 24.&lt;/ref&gt; Ti toro ket simbolo dagiti akin-abagatan a tribu ti Italia ken kankanyon a nangipakpakita a sumangsangdo ti Romano a lobo a kas kumarkarit a simbolo iti nawaya nga Italia idi las-ud ti [[Sosial a Gubat (91–88 BC)|Sosial a Gubat]]. Ti Griego a historiador a ni [[Dionisio ti Halikarnasio]] ket isu tinangibagbaga iti daytoy a pannakalaglagip a kakuyogna ti sarsarita a ti Italia ket nainaganan idi kalpasan kenni [[Italus]],&lt;ref&gt;Dionisio ti Halikarnasio,
''Dagiti Romano a Kina-ugma'', [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35], iti LacusCurtius&lt;/ref&gt; nga inbagbaga pay babaen ni [[Aristoteles]]&lt;ref&gt;Aristoteles, ''Politika'', [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b], iti Perseus&lt;/ref&gt; ken ni [[Tusidides]].&lt;ref&gt;Tucidides, ''Ti Peloponesio a Gubat'', [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4], iti Perseus&lt;/ref&gt;

Ti nagan nga ''Italia'' ket kasisigud idi a naipakat laeng ti paset nga itan ket ti [[Akin abagatn nga Italia]] – segun kenni [[Antioko ti Sirakusa]], ti akin abagatan a paset ti peninsula ti Bruttium (moderno a [[Calabria]]: probinsia iti [[Reggio Calabria|Reggio]], ken paset dagitiprobinsia ti [[Catanzaro]] ken [[Vibo Valentia]]). Ngem babaen ti daytoyen a panawen ti [[Oenotria]] ken Itali aken nagbalinen nga agpadpada, ken ti nagan ket naipakat pay ti kaaduan iti [[Lucania]]. Dagiti Griego ket nagin-inutda a nangipakat ti nagan nga &quot;Italia&quot; iti dakdakkel a rehion, ngem idi panagturay ti [[Romano nga Emperador|Emperador] [[Augustus]] (gibus ti umuna a siglo BC) a daytoy a termino ket naipadakkel a mangsakop ti intero a peninsula aginggana kadagiti Alpes.&lt;ref&gt;Pallottino, M., Pakasaritaan ti Kasapaan nga Italia, patarus. Ryle, M &amp; Soper, K. kadagiti Lektura ni Jerome, Maikasangapulo ket pito kadagiti Serie, p. 50&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==

=== Kasakbayan a pakasaritaan ken kina-ugma ===

[[Papeles:Colosseum in Rome, Italy - April 2007.jpg|thumb|Ti [[Koleseo]] idiay Roma, nabangon idi ca. 70 – 80 AD, ket naikedkeddengan a kas maysa kadagiti kalatakan nga obra iti [[Romano nga arkitektura]] ken [[Romano nga inhennieria|inhennieria]].]]

Dagiti nakalkali manipud kadagiti amin a paset ti Italia ket nangipakpakita ti kadda ti [[Neanderthal]] a napetsaan manipud idi [[Paleolitiko]] a paset ti panawen, iti agarup a 200,000&amp;nbsp;tawtawen,&lt;ref&gt;Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-306-46463-2}}.&lt;/ref&gt; Dagiti [[Anatomiko a moderno a tattao|moderno a tao]] ket simmangpetda idi agarup a 40,000 tawtawen. Dagiti [[Taga-ugna atattao ti Italia|Taga-ugma atao]] iti kasakbayan ti Romano nga Italia – a kas dagiti [[Umbri]]ano, ken dagiti [[Tattao a Latin|Latin]] (a nagtaudan dagiti [[taga-ugma a Roma|Romano]]), [[Volsci]], [[Samnita]], dagiti [[Kelta]] ken dagiti [[Ligures]] a nagtagtagitao iti akin amianan nga Italia, ken dagiti dadduma pay – ket dagidi [[Indo-Europeano]] a tattao; ti kangrunaan a naipakasaritaan a tattao iti saan nga Indo-Europeanoa tawidan ket mangiraman kadagiti [[Etruscans]], dagiti [[Elymians]] ken [[Sicani]] idiay Sicilia ken dagiti [[pakasaritaan ti Sardinia|prehistoriko a Sardinia]].

Idi baetan ti maika-17 ken maika-11 a siglo BC dagidi [[Miseneo a Gresia|Misenio a Griego]] ket nangibangonda kadagiti pannakaiyasideg iti Italia&lt;ref&gt;[http://www.gla.ac.uk/departments/archaeology/research/projects/mycenaeansitaly/ Ti Miseneo ken Italia: ti arkeolohiko ken arkeometriko nga ebidensia ti seramiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822030452/http://www.gla.ac.uk/departments/archaeology/research/projects/mycenaeansitaly/ |date=2009-08-22 }}, Unibersidad ti Glasgow, Departamento ti Akeolohia&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Emilio Peruzzi, ''Dagiti Miseneo ti Nasapa a Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo &amp; Bizzarri, Roma, 1980&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lord William Taylour, Miseneo a Bangbanga idiay Italia ken dagiti Kaaripingna a Lugar (Cambridge 1958)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gert Jan van Wijngaarden, ''Panagusar ket Panagayat ti Miseneo a Bangbanga idiay Lebante, Cyprus ken Italia (1600–1200 B.C.): Ti Kinapangruna iti Konteksto'', Arkeolohiko a Panagad-adal ti Amsterdam, Unibersidad ti Amsterdam a Pagmalditan, 2001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Andrea Vianello, ''Miseneo a Naladaw a Panawen ti Gambang ken dagiti Italiko a Produkto iti Laud a Mediteraneo: Ti Sosial ken Ekonomiko a Panagusig'', (Dagiti Reporta dagiti Serie ti Britaniko nga Arkeolohiko), Dagiti Reporta ti Britaniko nga Arkeolohiko&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miriam S. Balmuth, Robert J. Rowland, ''Dagiti Panagad-adal iti Sardinio nga Arkeolohia'', Unibersidad ti Michigan a Pagmalditan, 1984&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bryan Feuer, ''Miseneo a sibilisasionn: ti maysa a naipababa a bibliograpia aginggana iti 2002'', McFarland &amp; Company; Nabalbaliwan a Sub-edision (2 Marso 2004)&lt;/ref&gt; ken idi maika-8 ken maika-7 a sigsiglo BC [[dagiti kolonia ti Gresia]] ket nabangonda amin iti igid ti aplaya ti [[Sicilia]] ken ti akin abagatan a paset ti Italiano a Peninsula ket nagbalin a naamammuan a kas ti [[Magna Graecia]]. Ken dagidi pay [[Penisia]] ket nangbangonda kadagiti kolonia kadagiti aplaya ti Sardinia ken Sicilia.

Ti taga-ugma a Roma ket isu idi ti immuna a bassit a komunidad ti agrikultura a nabangon idi maika-8 a siglo BC, a dimmakkel kadagiti napalabas a siglo iti kadakkelan nga [[Romano nga imperio|imperio]] a nangbukel ti sibubukel a [[Baybay Mediteraneo]], a nakairuaran dagiti Taga-ugma a Griego ken Romano a kultura iti maysa a sibilisasion. Daytoy a sibilisasion ket impluensial unay a ti legado ket nangruna iti sangalubongan. Ti Taga-ugma a Roma ket nakaro a naimpluensiaan ket nangibati ti markana iti moderno a gobierno, linteg, politika, administrasion, urbano a panagplano, inhennieria, pilosopia, arkitektura, dagiti arte ken dagiti dadduma pay nga aspeto iti lumaud a lubong, a nangporma ti nakaibatayan ti [[Akinlaud a lubong|Akinlaud a sibilisasion]].

Iti nabontog a pannaka-apday manipud idi naladaw a maikadua a siglo AD, thi imperio ket nagtungpalan ti pannakapisi iti dua a paset idi 395 AD: ti [[Lumaud a Romano nga Imperio]] ken ti [[Akindaya a Romano nga Imperio]]. Ti akinlaud a paset – babaen ti presion dagidi [[Pranko]], dagidi [[Bandalo]], dagidi [[Huno]], dagiti [[Godo]] ken dagiti dadduma pay a populasion manipud iti Akindaya nga Europa – ket nakaitungpalan a natunaw idi 476 AD, idi ti [[Romulus Augustulus|kinaudi nga akinlaud nga Emperador]] ket inikkat babaen ti Barbaro a hepe nga [[Odoakro]].

=== Tengnga a Panpanawen ===
[[Papeles:Naval Jack of Italy.svg|thumb|right|Ti [[Wagayway ti baybay]] ti Italia, a mangipakpakita ti eskudo kadagiti kangrunaan nga uppat a [[Dagiti Maritimo a Republika|Maritimo a Republika]]. Agpakanawan manipud iti ngato a kanigid: [[Republika ti Benesia|Benesia]], [[Republiak ti Genoa|Genoa]], [[Republika ti Pisa|Pisa]], [[Republika ti Amalfi|Amalfi]].]]

Kalpasan ti pannakatnag ti Roma, ti Italia ket pinarukma babaen dagiti Hermaniko a Tribu dagiti [[Ostrogodo]], ngem idi maika-6 a siglo ti [[Bisantino nga Imperio|Taga-daya Romano]] nga Emperador a ni [[Justiniano I|Justiniano]] ket [[Gotiko a Gubat (535–554)|pinarukmana manen]]. Ti panagraut ti sabali pay a  [[Tattao a Hermaniko|Hermaniko a Tribu]] (dagiti [[Lombardo]]) iti naladaw nga isu met laeng a siglo ket nangpabasiit ti kaadda ti Bisantino iti bassit a pirgis iti daga a nagbaetan ti [[Ekskardo ti Rabena|Rabena]] ken Roma ken dagiti dadduma pay a daga idiay akin-abagatan nga Italia, a nangburak ti panagkaykaysa ti peninsula aginggana idi 1870.

Ti panagturay ti Lombardo iti akin-amianan a ken tengnga nga Italia ket sinagepsep idi ti [[Pranko nga Imperio]] babaen ni [[Karlomagno]] idi naladaw a maika-8 a siglo. Dagiti [[Tattao a Pranko|Pranko]] nga ari ket timmulongda oay iti pannakaporma kadagiti [[Estado ti Papa]] idiay tengnga ti Italia, a gimmay-at manipud idiay  Roma aginggana idiay Rabena, urayno ti kaaduan ti Tengnga a Panpanawen ti Kina-Papa ket tinengtengngel laeng ti [[Latium]]. Ti kaadda daytoy a teokratiko nga estado ket nangtiped kadagiti napalabas a siglo ti panagkaykaysa ti peninsula. Aginggana idi maika-13 a siglo, dagiti politika ti Italiano ket tinurturayan babaen ti pannakaikabagian ti baetan dagiti Aleman a [[Emperador ti Nasantuan a Romano]] ken dagiti papa, a kaaduan kadagiti Italiano a siudad ket nakitiptiponda iti dati a  (''[[Guelpo ken  Gibelino|Gibelini]]'') wenno para iti naud-udi a (''Guelfi'') manipud iti temporario a pakainugotan.

Iti daytoy  idi a kawaw iti turay nga ti Italia ket nakakita ti pannakaipangato iti naisangayan nga patakder, ti [[mediebal a komuna]]. Kadagiti anarkaiko a kasasaad a kankanayon a nagballigi kadagiti mediebal nga Italiano a siudad-estado, dagiti tao ket binukbokudanda a nagurnos tapno maipasubli ken maikatda ti armas dagiti nagsisinnupiat a napilpili a tattao. Idi maika-12 a siglo, ti liga dagiti komuna, ti [[Liga ti Lombardo]], ket inabakda ti Aleman nga emperador a ni [[Frederick Barbarossa]], a nangiturongan ti proseso a pannakaited ti epektino a pannakawaya kadagiti kaaduan ti akin-amianan ken tengnga a siudad ti Italia. Uray pay ti pannakadadaelna kadagiti nadumaduma a gubat, ti Italia ket nagtalinaay, a naipangpangruna idiay amianan ken tengnga, ti relatibo a narang-ay nga urbano a sibilisasion.

Iti las-ud ti isu met laeng a paset ti panawen, ti Italia ket nakakita iti pannakaipangato kadagiti nadumaduma a [[Repubbliche Marinare|Maritimo a Republika]], a ti kadayegan ket ti [[Republika ti Benesia|Benesia]], [[Republika tiGenoa|Genoa]], [[Republika ti Pisa|Pisa]] ken [[Amalfi]]. Nakaroda a nairaman kadagiti [[Dagiti Krudada|Krusada]], nagatiwda kadagiti opurtunidad iti politikal ken panagtagilako. Ti Benesia ken ti Genoa ket dimtengan a nagbalinan a kas ti aruangan ti Europa iti panagtagilako iti Daya, a nangbangbangon kadagiti kolonia iti kaadayo iti [[Baybay Nangisit]] ken kankanayon a kaaduan a nagtengtengngel ti panagtagilako iti [[Bisantino nga Imperio]] ken ti lubong ti Islamiko a Mediteraneo. Ti [[kondado ti Saboya]] ket nangpadakkel ti teritoriona idiay peninsula idi kaladawan ti [[naladaw a Tengnga a Panpanawen]], bayat a ti Florencia ket nagrangrang-ay iti nasayaat a naurnos a komersio ken pinansia a siudad-estado, a nagbalin kadagiti kaaduan a siglo ti Europeano a kapitolio iti seda, dutdot, panangibanko ken alahas.

Idiay abagatan, ti Bisantino a Sicilia ket nagbalinen a maysa nga [[Islamiko a pannakarukma ti Sicilia|Islamiko nga emirato]] idi maika-9 a siglo, a nagrangrang-ay aginggana idi pinarukma dagidi [[Italo-Normano]] idi naladaw a maika-11 a siglo a kinuyog kadagiti kaaduan nga estado ti Lombardo ken Bisantino iti akin-abagatan nga Italia. Babaen dagiti narikut a serye dagiti pasamak, ti akin-abagatan nga Italia ket rimmang-ay a kas maysa a naipagkaykaysa a pagarian, nga immuna babaen ti [[Kamara ti Hohenstaufen]], kalpasan daytoy babaen ti [[Kapetiano a Kamara ti Anjou]] ken, manipud idi maika-15 a siglo, ti [[kamara ti Aragon]] (urayno ti Sicili aket naisina nga Aragones a pagarian manipud idi naladaw a maika-13 a siglo aginggana idi maika-15 a siglo). Idia [[Sardinia]], dagiti dati a probinsia ti Bisantino ket nagbalinda a nawaya nga estado a tinawtawagan a kas ti [[giudicati]], urayno kaaduan ti isla ket tinurturayan babaen ti Genoa wenno Pisa aginggana idi pinarukma dagiti Aragones idi maika-15 a siglo.

== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=paammo}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

;Bibliograpia
* {{Cite book|title=Italia|publisher=DK|year=2005|isbn=1-4053-0781-1}}
* {{Cite book|last=Miller |first=Judith|title=Alikamen: dagiti estilo ti lubong a klasiko aginggana ti kontemporario|publisher=DK Publishing|year=2005|isbn=0-7566-1340-X }}
* {{Cite book|title=Akin-amianan nga Italia|url=https://archive.org/details/northernitaly0000unse|publisher=APA Publications|year=2004|isbn=981-234-903-0}}
* {{cite web|title=Pakasaritaan ti Italia: Dagiti Kangrunaan a Dokumento|first=Richard|last=Hacken|publisher=EuroDocs: Biblioteka ti Harold B. Lee: Unibersidad ti Brigham Young |url=http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Italy:_Primary_Documents|accessdate=6 Marso 2010}}
* {{cite web|title=FastiOnline: Ti datos a pagibatayan ti arkeolohiko a panagkalkali manipud idi tawen ti 2000|date=2004–2007|publisher=Internasional nga Asosasion ti Klasiko nga Arleohiko (AIAC)|url=http://www.fastionline.org/|accessdate=6 Marso 2010}}
* {{cite web|title=Pakasaritaan ti Italia – Pagsurotan ti Italiano a Pakasaritaan|language=Italiano, Ingles|date=1995–2010|publisher=Intituto ti Europeano nga Unibersidad, The World Wide Web Virtual Library|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|accessdate=6 Marso 2010|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html |date=2021-08-15 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commons-nailinia|Italia}}
*{{wikivoyage-inline|Italy|Italia}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm Dagiti Online a rekurso a maipanggep ti Italia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm |date=2008-12-16 }}
* {{dmoz|Regional/Europe/Italy}}
* [http://www.study-in-italy.it/ Nangatngato nga Edukasion para kadagiti Internasional nga Estudiante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419134614/http://www.study-in-italy.it/ |date=2009-04-19 }}
* [http://www.parks.it/Eindex.html Dagiti Nailian ken Rehional a Parke ti Italia]
* [http://www.italia.it/en/home.html Opisial a  Website ti Turismo ti Italia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091018203348/http://www.italia.it/en/home.html |date=2009-10-18 }}

{{Union ti Europa}}
{{Europa}}

[[Kategoria:Italia| ]]
[[Kategoria:Dagiti Alpino a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G8]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G20]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Italiano]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti NATO]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Konseho ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1861]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>qv81fcz0jrvwnrjgm26pt32aeg2102o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kazakhstan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4978</id>
    <revision>
      <id>406500</id>
      <parentid>404182</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 10 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15448" sha1="i6q4cpu4qztwdn89791upwbtuz1rzwd" xml:space="preserve">{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Republika ti Kazakhstan
|native_name = {{unbulleted list
|{{patubo a nagan|kk|{{lower|0.2em|Қазақстан Республикасы&amp;nbsp;}}|italics=off}}
|{{patubo a nagan|ru|{{lower|0.2em|Республика Казахстан&amp;nbsp;}}|italics=off}}
 }}
|common_name = Kazakhstan
|image_flag = Flag of Kazakhstan.svg
|image_coat = Coat of arms of Kazakhstan.svg
|symbol_type = Kayarigan
|image_map = Kazakhstan (orthographic projection).svg
|map_caption = {{map caption |location_color= berde}}
|national_motto =
|national_anthem = [[Meniñ Qazaqstanım|Менің Қазақстаным]]&lt;br /&gt;{{transl|kk|Meniñ Qazaqstanım}}&lt;br /&gt;{{small|''Kazakhstanko''}}&lt;br /&gt;[[Papeles:Kazakhstan 2006.ogg|center]]
|official_languages = {{unbulleted list |[[Pagsasao a Kazakh|Kazakh]] {{small|(estado)}} |[[Pagsasao a Ruso|Ruso]]{{small|  (opisiall)&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/eng/docs/K950001000_ &quot;Constitution of the Republic of Kazakhstan&quot;]. zan.kz.&lt;/ref&gt;}}}}
|ethnic_groups =
 {{unbulleted list
  | 63.6% [[Tattao a Kazakh|Kazakh]]
  | 23.3% [[Dagiti Ruso idiay Kazakhstan|Ruso]]
  |  2.9% [[Tattao nga Uzbek|Uzbek]]
  |  2.0% [[Tattao a Ukraniano|Ukraniano]]
  |  1.4% [[Tattao a Uighur|Uighur]]
  |  1.2% [[Tattao a Tataro|Tataro]]
  |  1.1% [[Tattao nga Aleman|Aleman]]
  |  4.5% dadduma
 }}
|ethnic_groups_year = 2010
|capital = [[Nur-Sultan]]
|largest_city = [[Almaty]]
|coordinates = {{Coord|51|10|N|71|26|E|type:city}}
|demonym = Kazakhstani, Taga-Kazakhstan&lt;!--This is the demonym for Kazakhstan citizens. Do not change it to Kazakh, which is the demonym for the ethnic group--&gt;&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html |date=2018-12-24 }}. ''CIA World Factbook''.&lt;/ref&gt;
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Dominante a partido a sistema|dominante a partido]] a [[Presidensial a sistema|presidensial a republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Kazakhstan|Presidente]]
|leader_name1 = Nursultan Nazarbayev
|leader_title2 = [[Kangrunaan a Ministro ti Kazakhstan|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2 = Karim Massimov
|legislature = [[Parlamaneto ti Kazakhstan|Parlamento]]
|upper_house = [[Senado ti Kazakhstan|Senado]]
|lower_house = ''[[Mazhilis]]''
|area_rank = Maika-9
|area_km2 = 2,724,900
|area_sq_mi = 1,052,085 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water = 1.7
|population_estimate = 17,563,300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.gov.kz/faces/homePage?c404=1&amp;_afrLoop=15526269458682213#%40%3F_afrLoop%3D15526269458682213%26c404%3D1%26_adf.ctrl-state%3D15rdpqq2kx_9|title=Негізгі|publisher=|accessdate=14 Pebrero 2016|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304123823/http://www.stat.gov.kz/faces/homePage?c404=1&amp;_afrLoop=15526269458682213#%40%3F_afrLoop%3D15526269458682213%26c404%3D1%26_adf.ctrl-state%3D15rdpqq2kx_9|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = Agosto 1, 2015
|population_estimate_rank = Maika-62
|population_density_km2 = 5.94
|population_density_sq_mi = 15.39 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = Maika-227
|GDP_PPP_year = 2014
|GDP_PPP = $420.629-bilion&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&amp;pr.y=13&amp;sy=2014&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=916&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Kazakhstan |publisher=International Monetary Fund |accessdate=28 Hunio 2014}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank = Maika-43
|GDP_PPP_per_capita = $24,143&lt;ref name=IMF /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-50
|GDP_nominal_rank = Maika-50
|GDP_nominal = $225.619-bilion&lt;ref name=IMF /&gt;
|GDP_nominal_year = 2014
|GDP_nominal_per_capita = $12,950&lt;ref name=IMF /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-54
|sovereignty_type = Wayawaya manipud iti [[Kappon ti Sobiet]]
|established_event1 = Nairangarang
|established_date1 = 16 Disiembre 1991
|established_event2 = Finalized
|established_date2 = 25 Disiembre 1991
|established_event3 = Timmipon iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
|established_date3 = 2 Marso 1992
|established_event4 = Agdama a batay-linteg
|established_date4 = 30 Agosto 1995
|Gini_year = 2013
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 26.4 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=WB1&gt;{{cite web |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title= Gini index |publisher=[[World Bank]] |accessdate= 21 Nobiembre 2015}}&lt;/ref&gt;
|HDI_year = 2014&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.788 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report  |year=2015 |accessdate=14 Disiembre 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-56
|currency = [[Tenge ti Kazakhstan|Tenge]] (₸)
|currency_code = KZT
|time_zone = [[Oras idiay Kazakhstan|Laud{{\}}Daya]]
|utc_offset = [[UTC+05:00|+5]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/obshestvo/6425975-kazakhstan-perekhodit-na-edinyy-chasovoy-poyas-chto-nuzhno-znat.html|title=Казахстан переходит на единый часовой пояс: что нужно знать|lang=ru|first=|last=|website=[[zakon.kz]]|date=2024-02-29|access-date=}}&lt;/ref&gt;
|time_zone_DST = |utc_offset_DST =
|drives_on = kanawan
|calling_code = +7-6xx, +7-7xx
|cctld = {{unbulleted list |[[.kz]] |[[.қаз]]}}
}}

Ti '''Kazakhstan''' ({{lang-kk| Қазақстан, Qazaqstan}}), opisial a ti '''Republika ti Kazakhstan''', ket ti pagilian idiay [[Tengnga nga Asia]], ken adda met bassit a partena idiay laud ti [[Karayan Ural]] ken isu nga mabalin pay nga adda idiay [[Europa]].&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt; Ti Kazakhstan ket isu ti kadakkelan a [[napalikmutan ti daga a pagilian]] babaen ti kalawa ti daga ken ti [[Listaan dagiti pagilian ken territorio babaen ti dagup a kadakkel|maikasiam]] a kadakkelan a pagilian iti lubong. Ti teritoriona iti {{pagbaliwen|2,724,900|km²}} ket dakdakkel ngem iti amin nga [[Akinlaud nga Europa]].&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz |title=Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan (ASRK). 2005. Main Demographic Indicators |publisher=Stat.kz|accessdate=1 Hunio 2010}}&lt;/ref&gt; Babaen idi 2006, ti Kazakhstan ket nagbalinen a dominante a pagilian iti Tengnga nga Asia babaen ti ekonomia, ken agpatpataud iti 60% iti GDP ti rehion, ken kangrunaan babaen ti industriana iti lana ken gas. Ti pagilian ket adu kadagiti rekurso ti mineral.&lt;ref name=&quot;time&quot; /&gt;

Daytoy ket addaan iti pagbeddengan iti (agpakanawan manipud iti amianan) [[Rusia]], [[Tsina]], [[Kirgistan]], [[Uzbekistan]], ken [[Turkmenistan]], ken danumna pay ti dakkel a parte iti [[Baybay Kaspio]]. Ti langa ti daga ti Kazakhstan ket mairaman dagiti nadalumpinas a daga, [[estepa]], [[taiga]], dagiti [[Canyon|bato a canyon]], [[turod|turturod]], dagiti [[delta ti karayan|delta]], dagiti naabungotan iti niebe a [[bantay|banbantay]], ken dagiti [[desierto]]. Addaan iti nakarkulo iti 18 a riwriw a tattao manipud idi 2014,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inform.kz/eng/article/2558103 |title=Census2010 |publisher=Stat.kz |accessdate=1 Hunio 2010 |archive-date=2013-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012030115/http://www.inform.kz/eng/article/2558103 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012030115/http://www.inform.kz/eng/article/2558103 |date=2013-10-12 }}&lt;/ref&gt; ti Kazakhstan ket ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|maika-61 iti kaaduan ti populasion]] a pagilian iti lubong. No  maited ti kalawa ti dagana, ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti densidad ti populasion|densidad ti populasionna]] ket maysa kadagiti kabassitan, iti basbassit ngem 6 a tattao iti tunggal maysa a kuadrado kilometro (15 a tattao iti tunggal maysa a sq. mi.). Ti kapitoliona ket ti [[Nur-Sultan]], naiyalis daytoy manipud idiay [[Almaty]] idi 1997.

Ti teritorio ti Kazakhstan ket historiko a tinagtagitao babaen dagiti [[Nomado|nomadiko a tribu]]. Daytoy ket nagbaliw idi maika-13 a siglo, idi ni [[Genghis Khan]] ket sinakupanna ti pagilian a kas parte ti Imperio ti Mongolia. Kalpasan ti panagsalisal dagiti nagparukma, ti bileg ket kanungpalan a naisubli kadagiti momadiko a tribu. Babaen idi maika-16 a siglo, dagiti [[Tattao a Kazakh|Kazakh]] ket rimmuarda a kas naisangayan a grupo, ken nabingbingay kadagiti tallo a ''[[jüz]]'' (dagiti sanga ti kaputotan a mangsakop kadagiti naisangayan a teritorio). Dagiti [[Tattao a Ruso|Ruso]] ket nangrugida a nagabanse diay [[estepa Kazakh]] idi maika-18 a siglo, ken babaen idi tengnga timaika-19 a siglo, nominal isuda a nagturturay iti amin a Kazakhstan a kas parte ti [[Imperio ti Rusia]]. Kalpasan ti [[Rebolusion ti Rusia ti 1917]] ken ti simmaruno a [[Sibil a Gubat ti Rusia|sibil a gubat]], ti teritorio ti Kazakhstan ket naurno-urnos idi kadagiti adu a beses. Idi 1936 daytoy ket iramid idi a [[Republika ti Sosialista a Sobiet ti Kazakh]], ken naikeddeng a kas maysa nga integral a parte ti [[Kappon ti Sobiet]].

Ti Kazakhstan ket isu idi ti naudi kadagiti [[Dagiti Republika ti Kappon ti Sobiet|republika ti Sobiet]] a nagirangarang iti wayawaya kalpasan ti pannakawaswas ti Kappon ti Sobiet idi 1991. Ti agdama a [[Presidente ti Kazakhstan|Presidente]], ni [[Nursultan Nazarbayev]], ket isun ti daulo ti pagilian manipud idin, ken naikarakterisado a kas autoritariano, nga addaan iti pakasaritaan ti gobierno kadagiti panagabuso iti tao ken panaglapped iti oposision iti politika.&lt;ref name=&quot;time&quot; /&gt; Nagobra ti Kazakhstan a mangpadur-as iti ekonomiana, ken naipangpangruna iti dominate nga industriana iti [[hidrokarbon]].&lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{cite news|last=Zarakhovich|first=Yuri|date=27 Septiembre 2006|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html|title=Kazakhstan Comes on Strong|work=Time|accessdate=13 Disiembre 2015|archive-date=2015-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151207235354/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin|30em}}
*{{Cite book|title=Uneasy Alliance: Relations Between Russia and Kazakhstan in the Post-Soviet Era, 1992–1997 |url=https://archive.org/details/uneasyalliancere0000alex |first=Mikhail |last=Alexandrov |location=Westport, CT |publisher=Greenwood Press |year=1999 |isbn=0-313-30965-5 }}
*{{Cite book|title=Lonely Planet Guide: Central Asia |url=https://archive.org/details/centralasia0000mayh |first=Paul |last=Clammer |first2=Michael |last2=Kohn |name-list-style=amp |first3=Bradley |last3=Mayhew |location=Oakland, CA |publisher=Lonely Planet |year=2004 |isbn=1-86450-296-7}}
*{{Cite book|title=Kazakhstan: Power and the Elite |url=https://archive.org/details/kazakhstanpowere0000cumm |first=Sally |last=Cummings |location=London |publisher=Tauris |year=2002 |isbn=1-86064-854-1}}
*{{Cite book|title=The Russian Colonization of Kazakhstan |first=George |last=Demko |location=New York |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=0-7007-0380-2 }}
*{{Cite book|title=Kazakhstan: Coming of Age |first=Michael |last=Fergus |name-list-style=amp |first2=Janar |last2=Jandosova |location=London |publisher=Stacey International |year=2003 |isbn=1-900988-61-5}}
*{{Cite book|title=Journey into Kazakhstan: The True Face of the Nazarbayev Regime |url=https://archive.org/details/journeyintokazak0000geor |first=Alexandra |last=George |location=Lanham |publisher=University Press of America |year=2001 |isbn=0-7618-1964-9}}
*{{Cite book|title=Law and Custom in the Steppe |first=Virginia |last=Martin |location=Richmond |publisher=Curzon |year=2000 |isbn=0-7007-1405-7}}
*{{Cite book|title=Epicenter of Peace |url=https://archive.org/details/epicenterofpeace0000naza |first=Nursultan |last=Nazarbayev |location=Hollis, NH |publisher=Puritan Press |year=2001 |isbn=1-884186-13-0 }}
*{{Cite book|title=Post-Soviet Chaos: Violence and Dispossession in Kazakhstan |first=Joma |last=Nazpary |location=London |publisher=Pluto Press |year=2002 |isbn=0-7453-1503-8}}
*{{Cite book|title=Kazakhstan: Unfulfilled Promise |url=https://archive.org/details/kazakhstanunfulf00olco |first=Martha Brill |last=Olcott |location=Washington, DC |publisher=Brookings Institution Press |year=2002 |isbn=0-87003-189-9}}
*{{Cite book|title=Silk Road to Ruin: Is Central Asia the New Middle East? |url=https://archive.org/details/silkroadtoruinis0000rall_t5u8 |first=Ted |last=Rall |location=New York |publisher=NBM |year=2006 |isbn=1-56163-454-9}}
*{{Cite book|title=In Search of Kazakhstan: The Land That Disappeared |url=https://archive.org/details/insearchofkazakh0000robb |first=Christopher |last=Robbins |location=London |publisher=Profile Books |year=2007 |isbn=978-1-86197-868-4}}
*{{Cite book|title=Once in Kazakhstan: The Snow Leopard Emerges |url=https://archive.org/details/onceinkazakhstan0000rost |first=Keith |last=Rosten |location=New York |publisher=iUniverse |year=2005 |isbn=0-595-32782-6}}
*{{Cite book|title=The Lost Heart of Asia |url=https://archive.org/details/lostheartofasia00thub |first=Colin |last=Thubron |location=New York |publisher=HarperCollins |year=1994 |isbn=0-06-018226-1}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline|Kazakhstan}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1298071.stm Bariweswes ti Pagilian] manipud iti BBC News.
* {{CIA World Factbook link|kz|Kazakhstan}}
* {{dmoz|Regional/Asia/Kazakhstan}}
* {{Wikiatlas|Kazakhstan}}
* [http://www.mfa.kz/ Ministro ti Ganganaet a Pannakibiang ti Republika ti Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://e.gov.kz/wps/portal?lang=en E-Gobierno ti Republika ti Kazakhstan]
* [http://en.government.kz/ Gobierno ti Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810182052/http://en.government.kz/ |date=2019-08-10 }}

{{Heograpiko a lokasion
| Northeast = [[Pederasion ti Rusia]]
| North = [[Pederasion ti Rusia]]
| Northwest = [[Pederasion ti Rusia]]
| West = [[Baybay Kaspio]]
| Centre = Kazakhstan
| East = {{hlist |[[Republika ti Tattao ti Tsina]] |[[Pederasion ti Rusia]]}}
| Southwest = [[Baybay Kaspio]]
| South = {{hlist |[[Baybay Aral]] |[[Uzbekistan]] |[[Turkmenistan]] |[[Kirgistan|Republika ti Kirgistan]]}}
| Southeast = [[Republika ti Tattao ti Tsina]]
}}

{{coord|48|N|68|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}}
{{Europa}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Kazakhstan| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Tengnga nga Asia]]
[[Kategoria:Eurasia]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Konseho ti Turko]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Azerbaijani]]</text>
      <sha1>i6q4cpu4qztwdn89791upwbtuz1rzwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abagatan a Korea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4979</id>
    <revision>
      <id>406337</id>
      <parentid>404524</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22813" sha1="5qelcggzcg0jfgv8e54xwz91v3ir5om" xml:space="preserve">{{Coord|36|N|128|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = Republika ti Korea
| common_name            = Abagatan a Korea
| native_name            = {{unbulleted list|{{patubo a nagan|ko|대한민국|italics=off}}|{{small|''Daehan Minguk''}}}}
| image_flag             = Flag of South Korea.svg
| other_symbol           = &lt;div style=&quot;padding:0.3em;&quot;&gt;
[[Papeles:Seal of South Korea.svg|85px|]]&lt;/div&gt;
| other_symbol_type      = [[Selio ti Abagatan aa Korea|Nailian a selio]]&lt;br /&gt;{{nobold|{{lang|ko|&quot;국새&quot;}}}}
| alt_flag               = Naipatengnga a taegeuk itimaysa a puraw a rektanggulo a mangiraman kadagiti uppat a nangisit a trigramo
| image_coat             = Emblem of South Korea.svg
| alt_coat               = Naipatengnga a taegeuk itimaysa a hibiscus syriacus a napalikmutan babaen dagiti lima a naestilo a petalo ken maysa a ribbon
| symbol_type            = Kayarigan
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|ko|&quot;홍익인간&quot;|italics=off}} {{small|(''[[de facto]]'')}} &lt;br /&gt;&quot;[[Hongik Ingan]]&quot;&lt;br /&gt;{{small|&quot;Pagimbagan a nasekkeg ti nagtagitaoan a lubong&quot;}}&lt;ref name=&quot;lie&quot;&gt;{{Cite journal |last=Cozmiuc |first=Cornelia |date=2010 |title=A New Way of Seeing Country Social Responsibility |url=http://www.fssp.uaic.ro/argumentum/Numarul%2010%20%282%29/Articol%20Cozmiuc.pdf |url-status=dead |journal=Argumentum |language=en |volume=10 |issue=2 |page=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925143746/http://www.fssp.uaic.ro/argumentum/Numarul%2010%20%282%29/Articol%20Cozmiuc.pdf |archive-date=25 Septiembre 2013 |access-date=16 Enero 2014}}&lt;/ref&gt;
| anthem                 = &lt;br /&gt;{{lang|ko|&quot;애국가&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;&quot;[[Aegukga]]&quot; &lt;br /&gt;{{small|&quot;Ti Patriotiko a Kanta&quot;}}{{lower|0.2em|[[Papeles:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav|center]]}}
| image_map              = Republic of Korea (orthographic projection).svg
| map_width              = 220px
| alt_map                = 
| map_caption            = Daga a tinengngel babaen ti Abagtan a Korea ket naipakita iti nangisit a berde; daga a tinunton ngem saan a tinengngel ket naipakita iti napusasaw a berde
| capital                = [[Seoul]]&lt;br /&gt;{{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}}
| largest_city           = kapitolio
| official_languages     = [[Pagsasao a Koreano|Koreaon]] ([[Pagalagadan a pagsasao ti Abagatan a Koreano|Pyojuneo]])&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Senias ti Korea]]&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2016 |script-title=ko:[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정] |trans-title=Enforcement 2016.8.4. Law No. 13978, enacted on February 3, 2016 |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |access-date=26 Hulio 2017 |language=ko}}&lt;/ref&gt;
| languages_type         = [[Opisial a sinuratan]]
| languages              = [[Hangul|Koreano]]
| ethnic_groups          = {{plainlist|
* 95.1% Koreano
* 4.9% saan a Koreano
}}
| ethnic_groups_year     = 2019
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 Pebrero 2020 |title=Foreign Population in Korea Tops 2.5 Million / Gugnae geoju oegug-in ingu 250 manmyeong dolpahaessda |url=http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html |website=The Korea Times |language=en,ko}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ublist |item_style=white-space;
  |56.1% Awan relihion
  |27.6% [[Kristianidad]]{{efn|name=Kristiano|19.7% ket [[Protestantismo|Protestante]], 7.9% ket [[Katoliko]]}}
  |15.5% [[Budismo]]
  |0.8% Dadduma
  }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;Kim-Shon-Chosunilbo2016&quot;&gt;{{Cite news |last=Kim |first=Han-soo 김한수 |last2=Shon |first2=Jin-seok 손진석 |date=20 Disiembre 2016 |title=Sinja su, gaesingyo 1 wi… &quot;jong-gyo eobsda&quot; 56% |script-title=ko:신자 수, 개신교 1위… &quot;종교 없다&quot; 56% |language=ko |work=Chosun Ilbo |url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2016/12/20/2016122000155.html |access-date=2 Hulio 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ABC-CLIO&quot; /&gt;
| demonym                = {{hlist|Abagatan a Koreano|Koreano}}
| government_type        = {{nowrap|[[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]]&lt;br /&gt;a [[batay-linteg]] a [[republika]]}}
| leader_title1          = Presidente
| leader_name1           = [[Moon Jae-in]]
| leader_title2          = Kangrunaan a Ministro
| leader_name2           = [[Kim Boo-kyum]]
| leader_title3          = Tgabitla ti Nailian nga Asemblia
| leader_name3           = [[Park Byeong-seug]]
| leader_title4          = Mangipangulo ti Hustisia
| leader_name4           = [[Kim Myeong-soo]]
| leader_title5          = Presidente ti Korte ti Batay-linteg
| leader_name5           = [[Yoo Nam-seok]]
| legislature            = Nailian nga Asemblia
| sovereignty_type       = Pakasaritaan ti pannakapundar
| established_event1     = [[Gojoseon|Umuna a Pagarian]]
| established_date1      = c. maika-7 a siglo BCE
| established_event2     = {{nowrap|Deklarasion ti wayawaya}}
| established_date2      = 1 Marso 1919
| established_event3     = Probisional a Gobierno
| established_date3      = 11 Abril 1919
| established_event4     = Wayawaya manipud iti [[Imperio ti Hapon|Hapon]]
| established_date4      = 15 Agosto 1945
| established_event5     = Administrasion ti EU iti Korea iti abagatan ti [[maika-38 a paralelo amianan|maika-38 a paralelo]]
| established_date5      = 8 Septiembre 1945
| established_event6     = Nabangon ti Republika ti Korea
| established_date6      = 15 Agosto 1948
| established_event7     = Agdama a batay-linteg
| established_date7      = 25 Pebrero 1988
| established_event8     = Naawat iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian|UN]]
| established_date8      = {{nowrap|17 Septiembre 1991}}
| area_km2               = 100,363
| area_rank              = Maika-107 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 38,750
| percent_water          = 0.3 (301&amp;nbsp;km{{smallsup|2}}{{\}}116&amp;nbsp;mi{{smallsup|2}})
| population_estimate    = {{increase neutral}} 51,709,098&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kosis 100 dae jipyo |script-title=ko:Kosis 100대 지표 |url=http://kosis.kr/nsportalStats/nsportalStats_0102Body.jsp?menuId=10 |language=ko}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2019
| population_estimate_rank = Maika-27
| population_density_km2   = 507
| population_density_rank  = Maika-13
| GDP_PPP                  = {{decrease}} $2.293 trilion&lt;ref name=&quot;IMFWEOKR&quot;&gt;{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects: October 2020 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=542,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2020&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=14 Oktubre 2020 |website=World Economic Outlook Database |publisher=International Monetary Fund |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year            = 2020
| GDP_PPP_rank            = Maika-14
| GDP_PPP_per_capita      = {{decrease}} $44,292&lt;ref name=&quot;IMFWEOKR&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-24
| GDP_nominal             = {{decrease}} $1.586 trilion&lt;ref name=&quot;IMFWEOKR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year        = 2020
| GDP_nominal_rank        = Maika-10
| GDP_nominal_per_capita  = {{decrease}} $30,644&lt;ref name=&quot;IMFWEOKR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-26
| Gini                    = 34.5
| Gini_year               = 2018
| Gini_change             = decrease
| Gini_ref                = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Income Inequality |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |access-date=17 Hulio 2021 |website=OECD Data |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |language=en}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank               = 
| HDI                     = 0.916&lt;!-- Number only, between 0 and 1. --&gt;
| HDI_year                = 2019&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --&gt;
| HDI_change              = increase&lt;!-- Increase/decrease/steady. --&gt;
| HDI_ref                 = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite report |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |title=Human Development Report 2020 |last=United Nations Development Programme |date=2020 |language=en |isbn=978-92-1-005516-1 |access-date=15 Disiembre 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank                = Maika-23
| currency                = [[Won ti Abagatan a Korea|Won ti Republika ti Korea]] (₩)
| currency_code           = KRW
| time_zone               = [[Pagalagadan nga Oras ti Korea]]
| utc_offset              = +9
| date_format             = {{unbulleted list|tttt년 m월 d일|tttt. m. d. ([[Kadawyan a panawen|CE]])}}
| electricity             = 220 V–60 Hz
| drives_on               = kanawan
| calling_code            = +82
| cctld                   = {{hlist|[[.kr]]|[[.한국]]}}
| p1                      = Mikalima a Republika ti Korea
| today                   = 
}}
Ti '''Abagatan a Korea''' ({{Audio|En-us-South Korea.ogg|denggen}}), opisial a ti '''Republika ti Korea''' ([[Pagsasao a Koreano|Koreano]]: ''Daehan Minguk'' {{Audio|Ko-Daehan Minguk.ogg|denggen|help=no}}), ket maysa a [[naturay nga estado]] idiay akin-abagatan a paset iti [[Koreano a Peninsula]].&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;CIA World Factbook&lt;/ref&gt; Naipalawag daytoy iti maysa a resolusion ti U.N. idi 1948 a kas daytoy laeng ti nalintegan a gobierno idiay Korea. Ti nagan a &quot;Korea&quot; is ket naala manipud iti [[Goryeo]], maysa a dinastia a nagturay kadagti Tengnga a Panawen.

Dagiti kaarrubana ket ti [[Tsina]] iti laud, ti [[Hapon]] iti daya, ti [[Amianan a Korea]] iti amianan, ken ti [[Baybay Daya a Tsina]] iti abagatan. Ti Abagatan a Korea ket naisadag iti [[Kalalainganna a klima|natemplado a sona ti amianan]] nga daytoy ket addan ti kaaduan kabanbantayan a dagdaga. Naksakup daytoy ti dagup a kalawa a 99,392 kuadrado kilometro&lt;ref name=&quot;kgeography&quot;&gt;{{Cite web |date=1 Pebrero 2010 |title=Korea's Geography |trans-title=Ti Heograpia ti Korea |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/geography.htm#TERRITORY |access-date=13 Hulio 2010 |website=Asianinfo.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ken addaan iti populasion ti agarup a {{Nowrap|51 a riwriw}}. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti siudad ti [[Seoul]], nga addaan iti populasion iti 10 a riwriw.

Ti arkeolohia ket mangipakpakita a ti Peninsula ti Korea ket sinakup idi babaen ti [[Akin-baba a Paleolitiko|Akin-baba a Paleolitiko a paset ti panawen]] (2.6 [[Megaannum|Ma]]–300 [[Kiloannum|Ka]]).&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Gallery of Korea |date=12 Disiembre 2005 |publisher=Royal Ontario Museum |url=http://www.rom.on.ca/news/releases/public.php?mediakey=sg1yebpnv8 |language=en |access-date=Abril 25, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108064155/http://www.rom.on.ca/news/releases/public.php?mediakey=sg1yebpnv8 |archive-date=2010-01-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Prehistoric Korea |trans-title=Prehistoriko a Korea |url=http://www.opm.go.kr/warp/webapp/content/view?meta_id=english&amp;id=35 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302014245/http://www.opm.go.kr/warp/webapp/content/view?meta_id=english&amp;id=35 |archive-date=2008-03-02 |website=Office of the Prime Minister |language=en |trans-website=Opisina ti Primo Ministro}}&lt;/ref&gt; Ti [[pakasaritaan ti Korea]] ket mangrugi ti pannakapundar ti [[Gojoseon]] idi 2333 SK babaen ti naipakasaritaan a [[Dan-gun]]. Kalpasan ti panagkaykaysa ti [[Tallo a Pagpagarian ti Korea]] babaen ni [[Silla]] AD&amp;nbsp;668, ti Korea ket tinurayan idi babaen ti Dinastia a Goryeo (918–1392) ken [[Dinastia a Joseon]] (1392–1910). Daytoy ket insilpo babaen ti [[Imperio ti Hapon]] isi 1910. Idi patingga ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, ti Korea ket [[Pannakabingbingay ti Korea|nabingbingay]] idi kadagiti sona a panagsakup ti Sobiet ken Estados Unidos. Ti maysa a panagbubutos ket natengngel idti sona ti Estados Unidos idi 1948 a nakaiturongan ti pannakapartuat ti Republika ti Korea. Uray no ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ket nangipasa iti resolusion a nangirangang a ti Republika laeng ti nainkalintegan a gobierno idiay Korea,&lt;!--&lt;ref name=&quot;UN195&quot; /&gt;--&gt; dagiti Sobiet ket nangipatakderda iti kasuppiat a gobierno idiay Amianan.

Nangrugi ti [[Gubat ti Koreano]] idi 1950 idi rinaut ti Abagatan dagiti puersa manipud iti Amianan. Nagpaut ti gubat iti tallo a tawen ken nairaman ti Estados Unidos, Tsina, ti Kappon ti Sobiet, ken dagiti dadduma pay a pagpagilian. Ti pagbeddengan a nagbaetan kadagitoy dua  a pagilian ket agtultuloy a kas ti kakaruan a napasammakedan iti lubong.&lt;!--&lt;ref name=&quot;border&quot; /&gt;--&gt; Kadagiti dekada a simmaruno, ti [[ekonomia ti Abagatan a Korea]] ket dimmakkel unay ken ti pagilian ket nabaliwan iti maysa a [[Dagit kangrunaan nga ekonomia ti G-20|nangruna nga ekonomia]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: Economic and Social Developments |trans-title=Abagatan a Korea: Ekonomiko ken dagiti Sosial a Panmagrang-ay |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/322280/South-Korea/34997/Economic-and-social-developments |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812042820/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/322280/South-Korea/34997/Economic-and-social-developments |archive-date=2010-08-12 |access-date=Pebrero 18, 2010 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ti sibilian a gobierno ket sinukatanna ti militar a turay idi 1987. Iti agdama, ti Abagatan a Korea ket addaan iti nainget a linteg ti [[panagtengngel ti paltog]] a mairanggo kadagiti pagilian nga addaan iti [[Bilang dagiti paltog tungngal maysa a tao babaen ti pagilian|kabassitan a bilang dagiti armas iti tungngal maysa a tao]].

Ti Abagatan a Korea ket maysa a [[presidensial a sistema|presidensial]] a [[republika]] a mangbukel kadagiti 17 nga [[Administratibo apannakabingbingay ti Abagatan a Korea|administratibo a pannakabingbingay]] ken maysa daytoy a [[narang-ay a pagilian]] nga addaan iti nangato unay nga [[Listaan dagiti pagilian babaen ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan|alagaden ti panagbiag]]. Daytoy ti maikapat a kadakkelan nga ekonomia ti Asia ken ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|maika-15]] ([[Dagup ti domestiko a produkto|nominal]]) wenno [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP)|Maika-12]] ([[Pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang]]) a kadakkelan nga ekonomia iti lubong.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |trans-title=Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&amp;ey=2011&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=70&amp;pr1.y=5&amp;c=512,941,914,446,612,666,614,668,311,672,213,946,911,137,193,962,122,674,912,676,313,548,419,556,513,678,316,181,913,682,124,684,339,273,638,921,514,948,218,943,963,686,616,688,223,518,516,728,918,558,748,138,618,196,522,278,622,692,156,694,624,142,626,449,628,564,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,716,321,456,243,722,248,942,469,718,253,724,642,576,643,936,939,961,644,813,819,199,172,184,132,524,646,361,648,362,915,364,134,732,652,366,174,734,328,144,258,146,656,463,654,528,336,923,263,738,268,578,532,537,944,742,176,866,534,369,536,744,429,186,433,925,178,746,436,926,136,466,343,112,158,111,439,298,916,927,664,846,826,299,542,582,967,474,443,754,917,698,544&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430000438/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&amp;ey=2011&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=70&amp;pr1.y=5&amp;c=512,941,914,446,612,666,614,668,311,672,213,946,911,137,193,962,122,674,912,676,313,548,419,556,513,678,316,181,913,682,124,684,339,273,638,921,514,948,218,943,963,686,616,688,223,518,516,728,918,558,748,138,618,196,522,278,622,692,156,694,624,142,626,449,628,564,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,716,321,456,243,722,248,942,469,718,253,724,642,576,643,936,939,961,644,813,819,199,172,184,132,524,646,361,648,362,915,364,134,732,652,366,174,734,328,144,258,146,656,463,654,528,336,923,263,738,268,578,532,537,944,742,176,866,534,369,536,744,429,186,433,925,178,746,436,926,136,466,343,112,158,111,439,298,916,927,664,846,826,299,542,582,967,474,443,754,917,698,544&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |archive-date=2011-04-30 |website=International Monetary Fund |language=en |trans-website=Internasional a Pundo ti Panguartaan}}&lt;/ref&gt; Ti ekonomia ket pinaadar kadagiti panagiluas, nga adda dagiti pannakaipatenga ti panagpataud kadagiti [[elektronika]], dagiti [[Industria tilugan|lugan]], dagiti panagaramid ti barko, [[makina (mekanikal)|makina]], dagiti [[petrokimiko]] ken [[robotika]]. Ti Abgatan a Korea ket kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, [[WTO]], ken [[OECD]], ken ti nangpundar a kameng ti  [[APEC]] ken ti [[Pantok ti Daya nga Asia]].

== Etimolohia ==
Ti nagan a ''Korea'' ket nagtaud manipud iti [[Goryeo]], a mangibagbaga ti taga-ugma a pagarian ti [[Goguryeo]], ti immuna a dinastia ti Korea a binisita babaen dagiti agtagtagilako a Persiano a nangibagbaga iti daytoy iti Koryŏ (Goryeo; 고려) a kas Korea.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yunn |first=Seung-Yong |title=Religious Culture In Korea |date=1996 |publisher=Hollym International |page=99 |language=en |trans-title=Relihioso a Kultura ti Korea |chapter=Muslims Earlier Contact with Korea |trans-chapter=Dagiti Nasapa a Pannakaiyasideg dagiti Muslim iti Korea}}&lt;/ref&gt; Ti termino a ''Koryŏ'' ket kaaduan pay a nausar tapno mangibaga ti Goguryeo, a bukod a nanginagan kaniana iti ''Koryŏ'' idia maika-5 a siglo. Uray ti kaadda dagiti panangiletra iti ''Corea'' ken ''Korea'' kadagiti pablaak ti maika-19 a siglo, adda met dagiti Koreano a namatmati a ti [[Imperio ti Hapon]], iti dayta a panawen ti panagsakup ti Hapon, ket nangigagara ti naiyalagad a panangiletra iti ''Korea'', a mangaramid ti [[Hapon]] nga umuna nga alpabetiko nga agparang.&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;{{Cite news |last=Demick |first=Barbara |date=18 Septiembre 2003 |title=Breaking the Occupation Spell: Some Koreans See Putdown in Letter Change in Name |language=en |work=Boston.com |url=http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2003/09/18/breaking_the_occupation_spell |access-date=2 Septiembre 2013}}&lt;/ref&gt;

Babaen ti [[Korea babaen ti turay ti Hapon|turay ti Hapon]], ti &quot;Joseon&quot; ket nagbalin nga opisial a nagan para iti intero a teritorio, ngem saan daytoy a unibersal nga inaw-awat. Idi las-ud ti daytoy a panawen, adda met dagiti nadumaduma a grupo a nakilaban para iti pannakawayawaya, ti kadayegan ket ti  ''Daehan Minguk Imsi Jeongbu''.

Kalpasan ti [[panagsuko ti Hapon]], idi 1945, ti ''Republika ti Korea'' (''Daehan Minguk'') ket naampon idi a kas ti nalinteg a nagan para iti baro a pagilian. Gapu ta ti gobierno ket tinengngelna laeng ti akin-abagatan a paset ti pagilian ti [[Koreano a  Peninsula]], naaramid idi ti inpormal a termino ti ''Abagatan a Korea'' , ken nagbalbalin daytoy a kadawyan iti [[Akinlaud a lubong]]. Nupay kasta, dagiti [[Tattao a Koreano|Koreano]] ket agtultuloyda a a mangibagbaga ti masa ti daga wenno ti intero a peninsula a kas laeng ti ''Hanguk'' (''Korea'') wenno ''Namhan'' (''Abagatan a Korea'').

== Dagiti nota ==
{{notelist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;ABC-CLIO&quot;&gt;{{Cite book |last=Quinn |first=Joseph Peter |title=Religion and Contemporary Politics: A Global Encyclopedia |date=2019 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-3933-7 |editor-last=Demy |editor-first=Timothy J. |page=365 |language=en |chapter=South Korea |editor-last2=Shaw |editor-first2=Jeffrey M. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=vt-vDwAAQBAJ&amp;pg=PA365}}&lt;/ref&gt;
}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book |last=Amsden |first=Alice H. |title=Asia's Next Giant: South Korea and Late Industrialization |url=https://archive.org/details/asiasnextgiantso0000amsd |date=1992 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-505852-6 |language=en |orig-date=&lt;!--First published 1989--&gt;}}
* {{Cite book |last=Breen |first=Michael |title=The Koreans: Who They Are, What They Want, Where Their Future Lies |url=https://archive.org/details/00book873865537 |date=2004 |publisher=St. Martin's Griffin |isbn=978-0-312-32609-8 |edition=Rev. and updated |language=en}}
* {{Cite book |last=Hart |first=Dennis |url=https://archive.org/details/fromtraditiontoc00hart |title=From Tradition to Consumption: Constructing a Capitalist Culture in South Korea |date=2001 |publisher=Jimoondang Publishing |isbn=89-88095-44-8 |language=en}}
* {{Cite book |last=Cumings |first=Bruce |url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun00bruc |title=Korea's Place in the Sun |date=1997 |publisher=W. W. Norton |isbn=978-0-393-31681-0 |language=en |url-access=registration}}
* {{Cite book |last=Lew |first=Yong Ick |title=The Making of the First Korean President: Syngman Rhee's Quest for Independence |date=2013 |publisher=University of Hawai'i Press |language=en}}
* {{Cite book |last=Nahm |first=Andrew C. |title=Korea: A History of the Korean People |date=1996 |publisher=Hollym |isbn=978-1-56591-070-6 |edition=Maika-2 |language=en}}
* {{Cite book |last=Schneidewind |first=Dieter K. |title=Economic Miracle Market South Korea: A Blueprint for Economic Growth in Developing Nations |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-981-10-0613-5 |language=en}}
* {{Cite book |last=Yang |first=Sung-chul |title=The North and South Korean Political Systems: A Comparative Analysis |url=https://archive.org/details/northsouthkorean0000yang |date=1999 |publisher=Hollym |isbn=978-1-56591-105-5 |edition=Rev. |location=Seoul |language=en}}
* {{Cite book |last=Yonhap News Agency |title=Korea Annual 2004 |date=2004 |isbn=978-89-7433-070-5 |language=en}}
* {{Cite book |last=Yuan |first=Robert T. |title=Biotechnology in Singapore, South Korea, and Taiwan |date=1988 |publisher=Macmillan Publishers |isbn=978-1-349-10768-1 |language=en}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commons-nailinia}}
* {{Wikivoyage-inline|South Korea}}
* [http://www.korea.net/ Ti opisial a website ti Republika ti Korea (Korea.net)]
* [http://english.visitkorea.or.kr/enu/index.kto Ti Opisial a Sitio ti Alagaden ti Turismo ti Korea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301031654/http://english.visitkorea.or.kr/enu/index.kto |date=2017-03-01 }}
*{{CIA World Factbook link|ks|Abagatan a Korea}}
*{{dmoz|Regional/Asia/South_Korea/}}
* {{curlie|Regional/Asia/South_Korea/}}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Korea, Abagatan}}
[[Kategoria:Abagatan a Korea| ]]
[[Kategoria:Dagiti nabingbingay a rehion]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Daya nga Asia]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G20]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1948]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>5qelcggzcg0jfgv8e54xwz91v3ir5om</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amianan a Korea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4986</id>
    <revision>
      <id>406318</id>
      <parentid>401415</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22524" sha1="sxfpeo06yf51dwp7bamal2chmyhig61" xml:space="preserve">{{Coord|40|N|127|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name      = Demokratiko a Republika ti Tattao ti Korea
| common_name                 = Aminan a Korea
| native_name                 = {{unbulleted list|{{patubo a nagan|ko|조선민주주의인민공화국|italics=off}}|{{small|{{lang|ko-latn|Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk}}}}}}
| image_flag                  = Flag of North Korea.svg
| image_coat                  = Emblem of North Korea.svg
| symbol_type                 = Kayarigan
| national_anthem             = {{lang|ko|애국가}}&lt;br /&gt;{{transl|ko|[[Aegukka]]}}&lt;br /&gt;&quot;Ti Patriotiko a Kanta&quot;
| national_motto              = {{lang|ko|강성대국}}&lt;br /&gt;{{transl|ko|[[Nabileg ken Narang-ay a Pagilian|Kangsŏngtaeguk]]}}&lt;br /&gt;&quot;Nabileg ken Narang-ay a Pagilian&quot;
| image_map                   = Democratic People's Republic of Korea (orthographic projection).svg
| map_caption                 = Daga a tinengngel babaen ti DRTK ket naipakita iti nangisit a berde; tinunton ti daga ngem di natengngel ket naipakita iti napusasaw a berde.
| capital                     = [[Pyongyang]]
| largest_city                = kapitolio
| coordinates                 = {{Coord|39|2|N|125|45|E|type:city}}
| official_languages          = [[Pagsasao a Koreano|Koreano]] ([[Pagalagadan a pagsasao ti Amianan a Korea|Munhwaŏ]])&lt;ref name=&quot;Minahan2014&quot;&gt;{{cite book|last=Minahan|first=James B.|title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=oZAAQBAJ&amp;pg=PA147|year=2014|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara|isbn=978-1-61069-018-8|page=147|language=en}}{{Natay a silpo|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| languages_type              = [[Opisial a sinuratan]]
| languages                   = [[Hangul|Chosŏn'gŭl]]&lt;ref name=&quot;AltonChidley2013&quot;&gt;{{cite book|last1=Alton|first1=David|last2=Chidley|first2=Rob|title=Building Bridges: Is There Hope for North Korea?|url=https://books.google.com/books?id=eTWqpOOXI_QC&amp;pg=PA89|year=2013|publisher=Lion Books|location=Oxford|isbn=978-0-7459-5598-8|page=89|language=en}}&lt;/ref&gt;
| demonym                     = {{hlist |Aminan a Koreano|Koreano}}
| religion                    = [[Ateismo ti estado]]
| government_type             = [[Unitario nga estado|Unitario]] a ''[[Juche]]'' a [[Maysa a partido nga estado|maysa a partido]] a [[republika]] babaen ti maysa a [[Totalitarianismo|totalitariano]] a [[Diktadoria ti pamilia|tinawid a diktadora]]&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15256929|title=North Korea country profile|date=9 Abril 2018|work=BBC News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2017/world/north-korea-defectors/|title=Kim Jong Un's North Korea: Life inside the totalitarian state|website=Washington Post|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/totalitarianism|title=Totalitarianism|publisher=Encyclopædia Britannica|date=2018|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Do not change without consensus. See Talk page and its archives.--&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Britannica Book of the Year 2014|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LccRAwAAQBAJ&amp;pg=PA642|year=2014|publisher=Encyclopedia Britannica, Inc.|location=London|isbn=978-1-62513-171-3|page=642|chapter=Korea, North|language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- The title of &quot;Supreme Leader&quot; has not been written into the state constitution or the party rules as a separate office. --&gt;
| leader_title1               = [[Sapasap a Sekretario ti Partido dagiti Agob-obra ti Korea|Sapasap a Sekretario ti PAK]]
| leader_name1                = [[Kim Jong-un]]{{Efn|Agtengngel ni Kim Jong-un kdagiti uppat a puesto: [[Sapasap a Sekretario ti Partido dagiti Agob-obra ti Korea|Sapasap a Sekretario ti Partido dagiti Agob-obra]], [[Komision ti Tengnga a Militar ti Partido dagiti Agob-obra ti Korea|Mangipangulo ti Komision ti Tengnga a Militar]], [[Presidente ti Komision dagiti Pannakibiang ti Estado]] ken [[Kangatuan nga Agbilbilin iti Siiigam a Buyot ti Amianan a Korea|Kangatuan nga Agbilbilin iti Siiigam a Buyot]].}}
| leader_title2               = [[Presidente ti Komision dagiti Pannakibiang ti Estado|Presidente ti KPE]]
| leader_name2                = Kim Jong-un
| leader_title3               = [[Mangipangulo ti Agdama a Komite ti Kangatuan nga Asemblia ti Tattao|Mangipangulo ti Agdama a Komite ti KAT]]
| leader_name3                = {{nowrap|[[Choe Ryong-hae]]{{Efn|Ni Choe Ryong-hae ket mangirepresenta ti Amianan a Korea iti sangalubongan. Naisurat ti Presidensia iti batay-linteg idi 1998. Ni [[Kim Il-sung]], a pimmusay idi 1994, ket nairangarang idi a kas &quot;[[Dagiti eternal a daulo ti Amianan a Korea|eternal a Presidente]]&quot; iti bukodna a preamble.}}}}
| leader_title4               = [[Komision ti Pannakibiang ti Estado ti Amianan a Korea|Umuna a Bise Presidente ti KPE]]
| leader_name4                = Choe Ryong-hae
| leader_title5               = [[Komision ti Pannakibiang ti Estado ti Amianan a Korea|Bise Presidente ti KPE]]
| leader_name5                = [[Pak Pong-ju]]
| leader_title6               = [[Premier ti Amianan a Korea|Premier oti Gabinete]]
| leader_name6                = [[Kim Tok-hun]]
| leader_title7               = [[Mangipangulo ti Kangatuan nga Asemblia ti Tattao|Mangipangulo ti KAT]]
| leader_name7                = [[Pak Thae-song]]
| ethnic_groups               = 
| ethnic_groups_year          = 
| legislature                 = [[Kangatuan nga Asemblia ti Tattao]]
| sovereignty_type            = Pannakaporma
| established_event1          = Administrasion ti Sobiet
| established_date1           = 3 Oktubre 1945
| established_event2          = Umuna a probisional a gobierno
| established_date2           = 8 Pebrero 1946
| established_event3          = Maika-2 a probisional a gobierno
| established_date3           = 22 Pebrero 1947
| established_event4          = Nabangon ti DRTK
| established_date4           = 9 Septiembre 1948
| established_event5          = Agdama a batay-linteg
| established_date5           = 27 Disiembre 1972
| established_event6          = Naawat iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian|UN]]
| established_date6           = {{nowrap|17 Septiembre 1991}}
| established_event7          = {{nowrap|[[Pannakairangarang ti Panmunjom]]}}
| established_date7           = 27 Abril 2018
| area_km2                    = 120,540
| area_sq_mi                  = 46,540
| area_rank                   = Maika-97&lt;!--Demographic Yearbook--&gt;&lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area --&gt;
| area_footnote               = &lt;ref name=&quot;unstats08&quot; /&gt;
| percent_water               = 0.11
| population_estimate_year    = {{UN Population|Year}}
| population_estimate         = {{UN Population|Dem. People's Republic of Korea}}{{UN Population|ref}}
| population_estimate_rank    = Maika-55
| population_census_year      = 2008
| population_census           = 24,052,231&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf#20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |archive-date=31 Marso 2010 |page=14 |title=DPR Korea 2008 Population Census National Report |year=2009 |publisher=DPRK Central Bureau of Statistics |access-date=19 Pebrero 2011 |location=Pyongyang |url-status=dead|language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2      = 212
| population_density_rank     = Maika-45
| GDP_PPP                     = $40 bilion&lt;ref name=&quot;CIAGDP(PPP)&quot; /&gt;
| GDP_PPP_year                = 2014
| GDP_PPP_rank                = 
| GDP_PPP_per_capita          = $1,800&lt;ref name=&quot;CIAGDP(PPP)Capita&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank     = 
| GDP_nominal                 = $30 bilion&lt;ref name=&quot;unsd&quot;&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |title=National Accounts Main Aggregate Database |publisher=United Nations Statistics Division |date=Disiembre 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205025204/http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |archive-date=5 Pebrero 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nkeconwatch.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nkeconwatch.com/category/statistics/gdp-statistics/ |title=North Korean Economy Watch » GDP statistics |access-date=9 Pebrero 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170108045819/http://www.nkeconwatch.com/category/statistics/gdp-statistics/ |archive-date=8 Enero 2017 }} Hyundai Research Institute (Abagatan a Korea)&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year            = 2017
| GDP_nominal_rank            = 
| GDP_nominal_per_capita      = $1,300&lt;ref name=&quot;nkeconwatch.com&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| HDI                         = 
| HDI_year                    = 
| currency                    = [[Won ti Amianan a Korea|Won ti Tattao ti Korea]] (₩)
| currency_code               = KPW
| time_zone                   = [[Oras iti Amianan a Korea|Oras ti Pyongyang]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decree on Redesignating Pyongyang Time|url=http://www.naenara.com.kp/en/news/?19+8938|website=Naenara|access-date=4 Mayo 2018|date=30 Abril 2018|archive-date=2018-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065624/http://www.naenara.com.kp/en/news/?19+8938|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| utc_offset                  = +9
| DST_note                    = 
| time_zone_DST               = 
| antipodes                   = 
| date_format                 = {{unbulleted list |yy, {{lang|ko|tttt년 mm월 dd일}} |tt, tttt/bb/aa {{resize|75%|([[Klaendario a Juche|AD–1911]]{{\}}[[Anno Domini|AD]])}}}}
| drives_on                   = kanawan
| calling_code                = +850&lt;ref name=&quot;CIATelephone&quot; /&gt;
| iso3166code                 = 
| cctld                       = [[.kp]]&lt;ref name=&quot;Hersher2016&quot; /&gt;
| today                       = 
}}
{{Infobox nagan a Koreano
|title = '''Demokratiko a Republika ti Tattao ti Korea'''
|image = North Korea.svg
|image_size = 300px
|caption=Ti &quot;Demokratiko a Republika ti Tattao ti Korea&quot; kadagiti sinuratan ti [[Hangul|Chosŏn'gŭl]] (ngato) ken [[Hanja|hancha]] (baba).
|hangul = {{linktext|조선|민주주의|인민|공화국}}
|hanja = {{lang|ko|{{linktext|朝鮮|民主主義|人民|共和國}}}}
|mr = Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk
|rr = Joseon Minjujuui Inmin Gonghwaguk
|Guideline for the Romanization of Korean = Choson Minjujuui Inmin Konghwaguk
|color = khaki
|context = north
}}
{{Infobox Insik
| title = Amianan a Korea
| skhangul = {{linktext|북|한}}
| skhanja = {{linktext|北韓}}
| skrr = Bukhan
| skmr = Puk’an
| nkhangul = {{linktext|조선}}
|  nkhanja = {{linktext|朝鮮}}
| nkrr = Joseon
| nkmr = Chosŏn
}}

Ti '''Amianan a Korea''',{{efn|[[Pagsasao a Koreano|Koreano]]: {{linktext|조선}} / {{linktext|朝鮮}}, [[McCune–Reischauer|MR]]: ''Chosŏn''; literal a {{linktext|북조선}} / {{linktext|北朝鮮}}, [[McCune–Reischauer|MR]]: ''Pukchosŏn'', wenno {{linktext|북한}} / {{linktext|北韓}} [[Nabaliwan a Romanisasion ti Koreano|RR]]: ''Bukhan'' iti panagusar iti Abagatan a Koreano.}} opisial a ti '''Demokratiko a Republika ti Tattao ti Korea''' ('''DRTK'''),{{efn|Naipangyababa pay iti '''DRT ti Korea''' ken '''Korea, DRT'''; Koreano: {{linktext|조선민주주의인민공화국}} / {{linktext|朝鮮民主主義人民共和國}}, ''Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk''}} ket ti maysa a pagilian iti [[Daya nga Asia]], a mangbukel ti akin-amianan a parte ti Peninsula ti [[Korea]]. Daytoy ket beddenganna ti [[Tsina]] ken [[Rusia]] iti amianan, kadagiti karayan [[Karayan Yalu|Yalu]] (Amnok) ken [[Karayan Tumen|Tumen]]; daytoy ket beddenganna ti [[Abagatan a Korea]] iti abagatan iti [[Sona ti Demilitarisado ti Koreano]]. Ti akinlaud a pagbeddenganna ket ti [[Luek Korea]] ken ti [[Baybay Duyaw]], bayat a ti akindaya a pagbeddenganna ket maipalawag babaen ti [[Baybay ti Hapon]]. Ti Amianan a Korea, kas met ti akin-abagatan a kapadana, ket mangtunton nga isu ti lehitimado a gobierno ti intero a peninsula ken dagiti kabangibang nga isla. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti pagilian ket ti [[Pyongyang]].

Idi 1910, [[Imperio ti Korea|Korea]] inkapet idi bbaen ti [[Imperio ti Hapon]]. Idi 1945, kalpasan ti panagsuko ti Hapon iti patingga ti [[Gubat ti Sangalubongan II]], nabingbingaay ti Korea kadagiti dua a sona iti igid ti  [[Maika-38 a paralelo amianan|maika-38 a paralelo]], a ti amianan ket sinakup babaen ti Kappon ti Sobiet ken ti abagatan ket sinakup babaen ti Estados Unidos. Napaay dagiti negosasion iti panagkaykaysa, ken idi 1948, nabukel dagiti agsisina a gobierno: ti sosialista a DRTK iti amianan, ken ti kapitalista nga [[Umuna a Republika ti Korea]] iti abagatan. Ti pannakaporma ti DRTK ket nagtaud manipud kadagiti nadumaduma a probisional a gobierno: ti [[Republika ti Tattao ti Korea]] (RTK), ti Sibil nga Administrasion ti Sobiet (SAS), ti [[Probisional a Komite ti Tattao ti Amianan  Korea]], ken ti [[Komite ti Tattao ti Amianna a Korea]]. Nangrugi ti [[Gubat ti Koreano]] idi 1950, iti maysa a panagraut iti Amianna a Korea, ken nagpatingga aginggana idi 1953. Ti  [[Korean Armistice Agreement]] ket nakaiyeg iti maysa a panagsardeng ti panaglalaban ken nangibangon iti maysa a [[demilitarisado a sona]] (demilitarized zone – DMZ), ngem awan ti pormal a napirman a [[tulag ti kappia]].

Segun ti Artikulo 1 [[Batay-linteg ti Amianan a Korea|batay-linteg ti estado]], ti Amianan a Korea ket maysa a &quot;nawaya a [[sosialista nga estado]]&quot;.{{Efn|Ti batay-linteg ti DRTK, Artikulo 1, ket mangibaga a ti &quot;Ti Demokratiko a Republika ti Tattao ti Korea ket maysa a nawaya a sosialista nga Estado a mangirepresenta kadagiti interesado iti amin a Koreano a tattao.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite wikisource|title=Socialist Constitution of the Democratic People's Republic of Korea (2019)|year=2019|anchor=CHAPTER_I._POLITICS| plainchapter=CHAPTER I. POLITICS}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=naenara&gt;{{Cite web|url=http://www.naenara.com.kp/index.php/Main/index/en/politics?arg_val=constitution|title=DPRK Socialist Constitution|website=www.naenara.com.kp|language=en|access-date=2021-08-18|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815120128/http://www.naenara.com.kp/index.php/Main/index/en/politics?arg_val=constitution|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Agtengngel daytoy kadagiti panagbubutos, ngem impalawagen dagiti indipendente nga agpalpaliiw a kas dagiti ulbod a panagbubutos, gapu ta ti Amianan a Korea ket maysa a [[Totalitarianismo|totalitariano]] a [[diktadura]],&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; nga addan iti maysa nga eloborado a kulto a personalidad iti likmut ti dinastia a Kim: [[Kim Il-sung|Il-sung]], [[Kim Jong-il|Jong-il]], ken ti agdama a daulo a ni [[Kim Jong-un|Jong-un]]. Ti [[Partido dagiti Agob-obra ti Korea]], nga idauluan babaen ti maysa a kameng ti agturturay a pamilia, ket ti dominante a partido ken mangidaulo ti [[Demokratiko a Sanguanan para iti Panagkaykaysa ti Korea]], nga amin dagiti opisial ti politika ket naskenda a kameng.

Segun iti Artikulo 3 ti batay-linteg, ti ''[[Juche]]'' ket ti opisial nga [[ideolohia]] ti Amianan a Korea.&lt;ref name=&quot;naenara&quot; /&gt; Dagiti pamay-an ti panagpataud ket tagikua babaen ti estado babaen ti patpatarayen ti estado a negosio ken ti kolektibo a taltalon. Kaaduan dagiti serbisio—kas ti panagaywan ti salun-at, edukasion, pagbalayan ken panagpataud iti makan—ket nayonan a bayadan wenno bayadan ti estado. Manipud idi 1994 aginggan aidi 1998, nagsagaba ti bisin ti Amianan a Korea a nagresultaan ti ipupusay dagiti baetan ti 240,000 ken 420,000 a tattao, ken agtultuloy nga agsagsagaba iti malnutrision ti populasion.

== Dagiti nota ==
{{Notelist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;CIAGDP(PPP)&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html#kn |title=GDP (PPP) Field listing |publisher=CIA World Factbook |access-date=31 Mayo 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625150555/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html |archive-date=25 Hunio 2014 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CIAGDP(PPP)Capita&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2004.html#kn |title=GDP (PPP) per capita Field listing |publisher=CIA World Factbook |access-date=31 Mayo 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625151025/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2004.html |archive-date=25 Hunio 2014 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CIATelephone&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2124.html#kn |title=Telephone System Field Listing |publisher=CIA The World Factbook |access-date=17 Hunio 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625143457/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2124.html |archive-date=25 Hunio 2014 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Hersher2016&quot;&gt;{{cite news|last1=Hersher |first1=Rebecca |title=North Korea Accidentally Reveals It Only Has 28 Websites |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/09/21/494902997/north-korea-accidentally-reveals-it-only-has-28-websites |access-date=22 Septiembre 2016 |agency=NPR |date=21 Septiembre 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160922004655/http://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/09/21/494902997/north-korea-accidentally-reveals-it-only-has-28-websites |archive-date=22 Septiembre 2016 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;unstats08&quot;&gt;{{Cite book|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf#page=5|title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density|publisher=United Nations Statistics Division|year=2012|access-date=29 Nobiembre 2014|page=5}}&lt;/ref&gt;

}}

== Dagiti taudan ==
{{Refbegin|30em}}
* {{cite web|url=https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/North_Korea-new.pdf|title=Country Profile: North Korea|date=July 2007|publisher=Library of Congress&amp;nbsp;– Federal Research Division|access-date=4 July 2009|ref={{SfnRef|Country Profile|2007}}}}
* Armstrong, Charles K. &quot;North Korea in 2016.&quot; ''Asian Survey'' 57.1 (2017): 119–27. [http://as.ucpress.edu/content/57/1/119 abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721052258/https://as.ucpress.edu/content/57/1/119 |date=2019-07-21 }}
* {{cite book|last=French|first=Paul|date=2007|title=North Korea: The Paranoid Peninsula: A Modern History|url=https://archive.org/details/northkoreaparano0000fren_o0h7|edition=Second|publisher=Zed Books|location=London|isbn=978-1-84277-905-7}}
* Hayes, Peter, and Roger Cavazos. &quot;North Korea in 2015.&quot; ''Asian Survey'' 56.1 (2016): 68–77. [http://as.ucpress.edu/content/56/1/68.abstract abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721052302/https://as.ucpress.edu/content/56/1/68.abstract |date=2019-07-21 }}
* Hayes, Peter, and Roger Cavazos. &quot;North Korea in 2014.&quot; ''Asian Survey'' 55.1 (2015): 119–31. [http://as.ucpress.edu/content/55/1/119.abstract abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721052259/https://as.ucpress.edu/content/55/1/119.abstract |date=2019-07-21 }}; also [http://nautilus.org/napsnet/napsnet-special-reports/north-korea-in-2014-a-fresh-leap-forward-into-thin-air/ full text online]
* {{cite book |last=Jackson |first=Van |title=Rival Reputations: Coercion and Credibility in US–North Korea Relations |url=https://archive.org/details/rivalreputations0000jack |year=2016 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-1-107-13331-0}}, covers 1960s to 2010.
* Jackson, Van. &quot;Deterring a Nuclear-Armed Adversary in a Contested Regional Order: The 'Trilemma' of US–North Korea Relations.&quot; ''Asia Policy'' 23.1 (2017): 97–103. [https://muse.jhu.edu/article/647791/summary online]
* Lee, Hong Yung. &quot;North Korea in 2013: Economy, Executions, and Nuclear Brinksmanship.&quot; ''Asian Survey'' 54.1 (2014): 89–100. [http://home.sogang.ac.kr/sites/jaechun/courses/Lists/b7/Attachments/21/as.2014.54.1.89.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808021517/http://home.sogang.ac.kr/sites/jaechun/courses/Lists/b7/Attachments/21/as.2014.54.1.89.pdf |date=2019-08-08 }}
* {{Cite book | last=Martin | first=Bradley K.| title=Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty| url=https://archive.org/details/underlovingcareo0000mart_r4p6 | publisher=Thomas Dunne Books| year=2004| location=New York| isbn=978-0-312-32322-6}}
* {{cite book|last=Myers|first=Brian Reynolds|year=2011|title=The Cleanest Race: How North Koreans See Themselves and Why It Matters|url=https://archive.org/details/cleanestracehown00myer|publisher= Melville House|isbn= 978-1-933633-91-6}}
* {{cite web|url=http://cdn.loc.gov/master/frd/frdcstdy/no/northkoreacountr00word/northkoreacountr00word.pdf|title=North Korea – A Country Study|year=2009|publisher=Library of Congress Country Studies|ref={{SfnRef|Country Study|2009}}}}
* {{cite book|last=Ryang|first=Sonia|editor-last=Ryang|editor-first=Sonia|title=Koreans in Japan: Critical Voices from the Margin|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OXBHAQAAQBAJ&amp;pg=PA32|year=2013|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-1-136-35305-5|chapter=The North Korean Homeland of Koreans in Japan|pages=32–54}}
* {{cite book|editor=Yonhap News Agency|title=North Korea Handbook|publisher=Yonhap T'ongsin|year=2003|isbn=978-0-7656-1004-1|url=https://books.google.com/books?id=JIlh9nNeadMC|ref={{SfnRef|North Korea Handbook|2003}}}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline|North Korea}}
*[http://naenara.com.kp/main/index/en/first Naenara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818062128/http://www.naenara.com.kp/main/index/en/first |date=2021-08-18 }} – opisial a portal ti gobierno ti Amianan a Korea
*{{curlie|Regional/Asia/North_Korea}}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Amianan a Korea]]
[[Kategoria:Dagiti komunista nga estado]]
[[Kategoria:Korea|Aminan a Korea]]&lt;!--Korean Peninsula--&gt;
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1948]]
[[Kategoria:Dagiti agmaymaysa a partido nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Hapon]]</text>
      <sha1>sxfpeo06yf51dwp7bamal2chmyhig61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malawi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4991</id>
    <revision>
      <id>406601</id>
      <parentid>404760</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13545" sha1="9s78dz94jbiir6845i4ob00vty1byxl" xml:space="preserve">{{Coord|13|30|S|34|00|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Republika ti Malawi
|native_name = {{nowrap|{{lang|ny|Dziko la Malaŵi}}}}
|common_name = Malawi
|image_flag = Flag of Malawi.svg
|image_coat = Coat of arms of Malawi.svg
|image_map = Location Malawi AU Africa.svg
|map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=nangisit nga asul |region=Aprika |region_color=nangisit a kolor-dapo |subregion=ti [[Kappon ti Aprika]] |subregion_color=napusasaw nga asul}}
|national_motto=&quot;Unity and Freedom&quot;&lt;!--&lt;ref name=&quot;Flag&quot; /&gt;--&gt;
|national_anthem = {{patubo a nagan|ny|[[Mulungu dalitsa Malaŵi]]}}&lt;br /&gt;{{small|''O Bendisionam Apo ti Dagami a Malawi''}}&amp;nbsp;{{lower|0.1em|&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lyricsondemand.com/miscellaneouslyrics/nationalanthemslyrics/malawinationalanthemlyrics.html |title=Malawi National Anthem Lyrics |work=National Anthem Lyrics |publisher=Lyrics on Demand |accessdate=24 Agosto 2008}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;[[Papeles:Malawian national anthem.oga|center]]
|official_languages = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]&lt;ref name=language&gt;{{cite web |url=http://www.malawi.gov.mw/ |title=Malawi Government |publisher=Malawi Government |accessdate=31 Hulio 2015 |archive-date=2020-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416051012/https://www.malawi.gov.mw/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|national_languages = [[Chichewa]]&lt;ref name=&quot;language&quot; /&gt;
|ethnic_groups =
 {{unbulleted list
  | 32.6% [[Tattao a Chewa|Chewa]]
  | 17.6% [[Tattao a Lomwe|Lomwe]]
  | 13.5% [[Tattao a Yao (Daya nga Aprika)|Yao]]
  | 11.5% [[Tattao a Ngoni|Ngoni]]
  |  8.8% [[Tattao a Tumbuka|Tumbuka]]
  |  5.8% [[Tattao a Nyanja|Nyanja]]
  |  3.6% [[Tattao a Sena|Sena]]
  |  2.1% [[Tattao a Tonga ti Malawi|Tonga]]
  |  1.0% [[Tattao a Nyakyusa|Ngonde]]
  |  3.5% others
 }}
|ethnic_groups_year = 2008
|demonym = Taga-Malawi
|capital = [[Lilongwe]]
|coordinates  = {{Coord|13|57|S|33|42|E|type:city}}
|largest_city = [[Lilongwe]]
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a [[republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Malawi|Presidente]]
|leader_name1 = [[Peter Mutharika]]
|leader_title2 = [[Bise Presidente ti Malawi|Bise-Presidente]]
|leader_name2 = [[Jane Ansah]]
|legislature = [[Nailian nga Asemblia (Malawi)|Nailian nga Asemblia]]
|area_km2 = 118,484
|area_sq_mi = 45,747 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|area_rank = Maika-99
|percent_water = 20.6%
|population_estimate = 22,224,282&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malawi Population |url=https://www.worldometers.info/world-population/malawi-population/ |access-date=5 October 2025 |website=worldometers.info |language=en}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = 2025
|population_estimate_rank = Maika-64
|population_census = 17,563,749&lt;ref name=&quot;Census2018&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/2018%20Malawi%20Population%20and%20Housing%20Census%20Main%20Report.pdf |title=2018 Population and Housing Census Main Report |publisher=Malawi National Statistical Office |access-date=25 December 2019 |archive-date=8 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608191931/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/2018%20Malawi%20Population%20and%20Housing%20Census%20Main%20Report.pdf }}&lt;/ref&gt;
|population_census_year = 2018
|population_density_km2 = 187.6
|population_density_sq_mi = 333.6 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank  = Maika-86
|GDP_PPP_year = 2023
|GDP_PPP = $37.919-bilion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.MW&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=676,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Malawi) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=18 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank =
|GDP_PPP_per_capita = $1,668&lt;ref name=&quot;IMFWEO.MW&quot; /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank =
|GDP_nominal = $13.176 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.MW&quot; /&gt;
|GDP_nominal_year = 2023
|GDP_nominal_per_capita = $579&lt;ref name=&quot;IMFWEO.MW&quot; /&gt;
|Gini_year = 2016
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 44.7 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=23 June 2021}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2023&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.517 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web |date= 6 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024|url= https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MWI|access-date=6 May 2025|publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-172
|sovereignty_type = Wayawaya
|established_event1 = fmanipud iti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]
|established_date1 = 6 Hulio 1964
|established_event2 = republika
|established_date2 = 6 Hulio 1966
|established_event3 = Agdama aBatay-linteg
|established_date3 = 18 Mayo 1994
|currency = [[Kwacha ti Malawi|Kwacha]] (D)
|currency_code = MWK
|time_zone = [[Oras ti Tengnga nga Aprika|CAT]]
|utc_offset = +2
|time_zone_DST = saan a mapalpaliiw
|utc_offset_DST = +2
|drives_on = kanigid
|calling_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay Malawi|+265]]&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1068913.stm |title=Country profile: Malawi |work=BBC News Online |publisher=BBC |date=13 Marso 2008 |accessdate=17 Agosto 2008}}&lt;/ref&gt;
|cctld = [[.mw]]&lt;ref name=&quot;BBC&quot; /&gt;
|footnotes =
• Dagiti karkulo ti populasion para iti daytoy a pagilian ket nalawag a mangiraman dagiti epekto iti adu nga ipupusay gapu ti [[HIV/AIDS|AIDS]]; daytoy ket mabalin a pagresultaan iti ab-ababa a panagbiag, nagatngato a gatad ti ipupusay dagiti maladaga, dagiti ab-ababa a gatad ti populasion iya-adu ti populasion, ken dagiti panagbalbaliw iti pannakaiwarwaras ti populasion babaen ti tawe ken sekso a no saan ket mabalin nga isu ti manamnama.&lt;br /&gt;
• Ti pakaammo ket naala manipud iti CIA Factbook malaksid no adda sabali a naipakaammo.
}}

Ti '''Malawi''' ({{IPA-ny|malaβi|[[Pagsasao a Chewa|Chichewa]]}}), opisial a ti '''Republika ti Malawi''', ket ti [[napalikmutan ti daga a pagilian]] idiay abagatan a daya nga Aprika a dati nga ammo a kas ti [[Nyasalandia]]. Daytoy ket bineddengan babaen ti [[Zambia]] iti amianan a laud, ti [[Tanzania]] iti amianan a daya, ti [[Mozambique]] iti daya, abagatan ken laud. Ti pagilian ket naisina manipud iti Tanzania ken Mozambique babaen ti [[Danaw Malawi]]. Ti Malawi ket sumurok a {{pagbaliwen|118484|km²|0|abbr=on}} ken addaan daytoy iti nakarkulo a populasion ti 22,224,282 (karkulo ti Hulio 2025). Ti kapitoliona ket ti [[Lilongwe]] ken isu pay daytoy ti kadakkelan a siudad ti Malawi; ti maikadua a kadakkelan ket ti [[Blantyre]] ken ti maikatlo ket ti [[Mzuzu]]. Nagtaud ti nagan a Malawi manipud iti [[Maravi]], ti duog a nagan ti [[tattao a Nyanja]] a nagtagtagitao iti lugar. Ti pagilian ket nabirngasan pay iti &quot;'''The Warm Heart of Africa'''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.novocmalawi.org/index.php/about/malawi-the-warm-heart-of-africa/|title=Malawi, The Warm Heart of Africa|publisher=Network of Organizations for Vulnerable &amp; Orphan Children|accessdate=26 Enero 2011|archive-date=2011-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727131527/http://www.novocmalawi.org/index.php/about/malawi-the-warm-heart-of-africa/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727131527/http://www.novocmalawi.org/index.php/about/malawi-the-warm-heart-of-africa/ |date=2011-07-27 }}&lt;/ref&gt;

Ti Malawi ket maysa kadagiti kabassitan a pagilian iti Aprika. Ti Danaw Malawi ket mangsakop iti agarup a pagkatlo iti kalawa ti Malawi.&lt;ref&gt;{{cite book|title = Songs from the Heart, Malawi's amazing birdlife|last = |first = |publisher = Central Africana Limited|year = 2014|isbn = 978-99908-14-33-0|location = |pages = }}&lt;/ref&gt;

Ti lugar idiay Aprika nga ammo itan a kas Malawi ket tinagtagitao idi babaen dagiti immak-akar a grupo ti Bantu idi agarup a maika-10 a siglo. Kadagiti napalabas a siglo idi 1891 ti lugar ket kinolonia babaen ti Britaniko. Iti 1953 a Malawi, idi ammo a kas Nyasalandia, ti [[protektorado]] ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]], ket nagbalin a [[protektorado]] iti kaunegan ti nawaya-bassit a [[Pederasion ti Rhodesia ken Nyasalandia]]. Nawaswas ti Pederasion idi 1963. Idi 1964 nagpatingga ti protektorado ti Nyasaland ken ti Nyasaland ket nagbalin a nawaya a pagilian babaen ni [[Monarkia ti Malawi|Reina Isabel]] ken addaan iti baro a nagan iti Malawi. Kalpasan ti dua a tawen ti Malawi ket nagbalin a republika. Kalpasan ti pannakaala iti wayawaya daytoy ket nagbalin a [[maysa-partido nga estado]] babaen ti presidensia ni [[Hastings Banda]], ken nagtultuloy a presidente aginggana idi 1994, idi naabak isuna iti panagbubutos. Ni [[Peter Mutharika]] ti agdama a presidente. Ti Malawi ket addaan iti demokratiko, [[adu-partido]] a gobierno. Ti Malawi ket addaan iti bassit a puersa ti militar nga adaan iti buyot, marina ken aero puersa. Ti gangganaet nga annuroten ti Malawi ket [[Akinlaud a lubong|managkayat iti Akinlaud]] ken mangiraman kadagiti positibo a diplomatiko a pannakibiang kadagiti kaaduan a pagilian ken ti pannakibinglay kadagiti nadumaduma a gunglo ti sangalubongan.

Ti Malawi ket maysa kadagiti saan unay a naparang-ay a pagilian. Kaaduan iti ekonomiana ket naibatay iti agrikultura, ken kaaduan iti populasionna ket adda iti away. Ti gobierno ti Malawi ket kaaduan nga agdepdepende kadagiti tulong manipud kadagit isabali a pagilian tapno tapno maabotna dagiti masapulna iti panagdur-as, ngem daytoy met a kasapulan ket bimaasiten (ken ti nadaton a tulong) manipud idi 2000. Makasango ti gobierno ti Malawian kadagiti karit iti panagpartuat ken panagpadakkel iti ekonomia, panagpasayaat iti edukasion, panagaywan ti salun-at, panagsalaknib iti enbironmento, ken iti panagbalin a nawaya iti pinasia. Ti Malawi ket addaan kadagiti nadumaduma a naparang-ay a programa manipud idi 2005 a mangipatengnga iti isip kadagitoy a parikut, ken ti masakbbayn ti pagilian ket sumaysayaat, gapu kadagiti panagpasayaat ti panagpadakkel ti ekonomia, edukasion ken panagaywan ti salun-at a nakita idi 2007 ken 2008.

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Refbegin}}
* {{cite book|author=Cutter, Charles H.|title=Africa 2006|edition=41st|year=2006|publisher=Stryker-Post Publications|location=Harpers Ferry, West Virginia|isbn=1-887985-72-7}}
* {{cite book|author=Davidson, Basil|title=Africa in History: Themes and Outlines|url=https://archive.org/details/africainhistoryt0281davi|edition=Revised and Expanded|publisher=Collier Books, MacMillan Publishing Company|location=New York|year=1991|isbn=0-02-042791-3}}
* {{cite book|author=Dickovick, J. Tyler|title=Africa 2008|url=https://archive.org/details/africa20080000dick|edition=43rd|year=2008|publisher=Stryker-Post Publications|location=Harpers Ferry, West Virginia|isbn=978-1-887985-90-1}}
* {{cite book|author=Gall, Timothy L.|title=Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life|volume=1|publisher=Eastword Publications Development Inc.|location=Cleveland, Ohio|year=1998|isbn=0-7876-0553-0}}
* {{cite book|author=Meredith, Martin|title=The Fate of Africa&amp;nbsp;– From the Hopes of Freedom to the Heart of Despair: A History of 50 Years of Independence|url=https://archive.org/details/fateofafricafrom00mere|publisher=Public Affairs|location=New York|year=2005|isbn=1-58648-246-7}}
*{{cite book|author=Murphy, Philip |title=Central Africa: Closer Association 1945–1958|publisher=The Stationery Office|location=London, UK|year=2005|isbn=0-11-290586-2}}
*{{cite book|author=Reader, John|title=Africa: A Biography of the Continent|publisher=Vintage Books|location=New York|edition=First Vintage Books|year=1999|isbn=0-679-73869-X}}
*{{cite book|author=Turner, Barry |title=The Statesman's Yearbook 2009: The Politics, Cultures and Economies of the World|url=https://archive.org/details/statesmansyearbo0000barr_m8e6 |publisher=Macmillan Publishers|year=2008|isbn=978-1-4039-9278-9}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline}}
*[http://www.malawi.gov.mw/ Goboerno ti Republika ti Malawi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200416051012/https://www.malawi.gov.mw/ |date=2020-04-16 }} Opisial a website
*{{CIA World Factbook link|mi|Malawi}}
*[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malawi.htm Malawi] manipud iti ''UCB Libraries GovPubs''
*{{dmoz|Regional/Africa/Malawi}}
*[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13864367 Bariweswes ti Malawi] manipud iti BBC News
*{{Wikiatlas|Malawi}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Malawi| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi  1964]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio]]
[[Kategoria:Dagiti mankomunidad a republika]]</text>
      <sha1>9s78dz94jbiir6845i4ob00vty1byxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mali</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4995</id>
    <revision>
      <id>406349</id>
      <parentid>402900</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13722" sha1="sccqcka91unzopedyrlmdrnqmoiqcw3" xml:space="preserve">{{Coord|17|N|4|W|display=title}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Republika ti Mali
|native_name = {{unbulleted list|item_style=font-size:88%; |{{patubo a nagan|fr|République du Mali}} |{{patubo a nagan|bm|Mali ka Fasojamana}}}}
|common_name = Mali
|image_flag = Flag of Mali.svg
|image_coat = Seal of Mali.svg
|symbol_type = Eskudo
|image_map = Mali (orthographic projection).svg
|map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=berde}}
|image_map2 = Mali - Location Map (2013) - MLI - UNOCHA.svg
|national_motto = {{patubo nga insasao|fr|&quot;Un peuple, un but, une foi&quot;|italics=off|nolink=on}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;Maysa a tattao, maysa a gandat, maysa a pammati&quot;}}
|national_anthem = {{patubo nga insasao|fr|[[Pour l'Afrique et pour toi, Mali|Le Mali]]|nolink=on}}&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081220122918/http://www.koulouba.pr.ml/spip.php?article93&amp;calendrier_mois=9&amp;calendrier_annee=2008 Presidency of Mali: Symboles de la République, L'Hymne National du Mali]. Koulouba.pr.ml. Naala idi 4 Mayo 2012.&lt;/ref&gt;
|official_languages = [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]
|languages_type = Dagiti [[nailian a pagsasao]]
|languages = {{hlist |[[Pagsasao a Bambara|Bambara]] |[[Pagsasao a Bomu|Bomu]] |[[Pagsasao a Bozo|Tieyaxo Bozo]]}} {{hlist |[[Toro So Dogon]]}} {{hlist |[[Maasina Fulfulde]] |[[Hassaniya nga Arabiko]] |[[Pagsasao a Minyanka|Mamara Senoufo]] |[[Pagsasao a Kita Maninka|Kita Maninkakan]] |[[Pagsasao a Soninke|Soninke]]}} {{hlist |[[Koyraboro Senni]] |[[Pagsasao a Senara|Syenara Senoufo]] |[[Pagsasao a Tamasheq|Tamasheq]] |[[Pagsasao a Kassonke|Xaasongaxango]]}}
|demonym = Maliano, Taga-Mali
|ethnic_groups =
 {{unbulleted list
  | 50% [[Dagiti tattao a Mandé|Mande]]
  | 17% [[Tattao a Fula|Fula]]
  | 12% Voltaiko ([[Tattao a Senufo|Senufo]] / [[Tattao a Bwa|Bwa]])
  | {{nowrap|10% [[Tattao a Tuareg|Tuareg]] / [[Tattao a Moro (Iberiko)#Moderno a panawen|Moro]]}}
  |  6% [[Tattao a Songhai|Songhai]]
  |  4% dadduma
 }}
|capital = [[Bamako]]
|coordinates = {{Coord|12|39|N|8|0|W|type:city}}
|largest_city = Bamako
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[semi-presidensial]] a [[republika]]
|leader_title1 = [[Listaan dagiti daulo ti estado ti Mali|Presidente]]
|leader_name1 = [[Assimi Goïta]]
|leader_title2 = [[Listaan dagiti daulo ti gobierno ti Mali|Kangrunaan a Minsitro]]
|leader_name2 = [[Choguel Kokalla Maïga]]
|legislature = [[Nailian nga Asemblia (Mali)|Nailian nga Asemblia ]]
|area_rank = Maika-23
|area_km2 = 1,240,192 &lt;!--UN DYB--&gt;
|area_sq_mi = 478,839 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water = 1.6
|population_estimate = |population_estimate_rank = |population_estimate_year =
|population_census = 14,517,176&lt;ref name=census&gt;{{cite web|url=http://instat.gov.ml/voir_actu.aspx?lactu=44 |title=Mali preliminary 2009 census |publisher=Institut National de la Statistique |accessdate=12 Enero 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100418055748/http://instat.gov.ml/voir_actu.aspx?lactu=44 |archivedate=18 Abril 2010 |df= }}&lt;/ref&gt;
|population_census_rank = Maika-67
|population_census_year = April 2009
|population_density_km2 = 11.7
|population_density_sq_mi = 30.3 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = Maika-215
|GDP_PPP = $40.974-bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&amp;pr.y=12&amp;sy=2017&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=614%2C668%2C638%2C674%2C616%2C676%2C748%2C678%2C618%2C684%2C624%2C688%2C622%2C728%2C626%2C692%2C628%2C694%2C632%2C714%2C636%2C716%2C634%2C722%2C662%2C718%2C642%2C724%2C643%2C199%2C644%2C733%2C646%2C734%2C648%2C738%2C652%2C742%2C656%2C746%2C654%2C754%2C664%2C698%2C666&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=#cs149 |title=Mali |publisher=International Monetary Fund |accessdate=20 Abril 2012}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank =
|GDP_PPP_year = 2017
|GDP_PPP_per_capita = $2,360&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank =
|GDP_nominal = $14.344&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_year = 2017
|GDP_nominal_per_capita = $826&lt;ref name=imf2 /&gt;
|sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Mali|Wayawaya]]
|established_event1 = manipud iti Pransia&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
|established_date1 = 20 HUnio 1960
|established_event2 = kas Mali
|established_date2 = 22 Septiembre 1960
|Gini_year = 2010
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 33.0 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref =&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=[[World Bank]] |accessdate=2 Marso 2011}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2015&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.442 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref =&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf|title=2016 Human Development Report|year=2016|accessdate=21 Marso 2017|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-175
|currency = [[Pranko CFA ti Laud nga Aprika]]
|currency_code = XOF
|time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
|utc_offset = +0
|time_zone_DST = 
|utc_offset_DST = 
|drives_on = kanawan&lt;ref&gt;[http://www.brianlucas.ca/roadside/ Which side of the road do they drive on?] Brian Lucas. Agosto 2005. Naala idi 28 Enero 2009.&lt;/ref&gt;
|calling_code = [[+223]]
|cctld = [[.ml]]
|footnote_a = Kas ti [[Pranses a Sudan|Sudanes a REpublika]], a ti [[Senegal]] a kas ti [[Pederasion ti Mali]].
}}
Ti '''Mali''' ({{IPA-fr|mali|lang}}), opisial a ti '''Republika ti Mali''' ({{lang-fr|link=no|République du Mali}}), ket ti maysa a [[napalikmutan iti daga a pagilian]] idiay [[Laud nga Aprika]]. Ti Mali ket ti maikawalo a kadakeklan a pagilian idiay [[Aprika]], nga addaan iti kalawa iti sumurok a {{pagbaliwen|1240000|sqkm|sqmi}}. Ti populasion ti Mali ket 14.5 a riwriw. Ti kapitoliona ket ti [[Bamako]]. Ti Mali ket buklen dagiti walo a rehion ken dagiti pagbeddenganna iti amianan ket nauneg nga umabot iti tengnga ti [[Sahara|Desierto ti Sahara]], bayat a ti akin-abagatan a parte ti pagilian, nga ayan ti kaaduan dagiti agtataeng, ket mangiladawan kadagiti karayan ti [[Karayan Niger|Niger]] ken [[Karayan Senegal|Senegal]]. Dagiti sentro ti ekonomia ti pagilian ket ti agrikultura ken panagkalap. Adda dagiti prominente a masna a rekurso ti Mali ket mairaman ti balitok, ken isu ti maikatlo a kadakkelan nga agpatpataud iti balitok iti kontinente ti Aprika,&lt;ref&gt;[http://www.sabc.co.za/news/a/65656d0049a2edb0a589ef9f13675c4c/Mali-gold-reserves-rise-in-2011-alongside-price-20120101 ''Mali gold reserves rise in 2011 alongside price''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121041039/http://www.sabc.co.za/news/a/65656d0049a2edb0a589ef9f13675c4c/Mali-gold-reserves-rise-in-2011-alongside-price-20120101 |date=2015-11-21 }}. Naala idi 17 Enero 2013&lt;/ref&gt; ken asin. Agarup a kagudua tu populasion ket agbibiagda iti baba ti linia ti kinapanglaw iti lubong iti $1.25 (E.U.) iti maysa nga aldaw.&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf ''Human Development Indices''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112083827/http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf}}, Table 3: Human and income poverty, p. 6. Naala idi 1 Hunio 2009&lt;/ref&gt; Kaaduan ti populasionna ket (90%) dagiti [[Muslim]].&lt;ref&gt;&quot;Chapter 1: Religious Affiliation&quot;. The World's Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project. 9 Agosto 2012. Naala idi 4 Septiembre 2013.&lt;/ref&gt;

Ti agdama nga aldaw a Mali ket parte idi dagiti tallo a Laud nga Imperio ti Aprika a tinengngel babaen ti trans-Sahara a panagtagilako: ti [[Imperio a Ghana]], ti [[Imperio a Mali]] (ti nakainaganan ti Mali), ken ti [[Imperio a Songhai]]. Idi las-ud ti nabalitokan a panawenna, adda idi ti rumangrang-ay a matematika, [[astronomia]], literatura, ken arte.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131214115452/http://muslimheritage.com/topics/default.cfm?ArticleID=371 Topics]. MuslimHeritage.com (5 Hunioe 2003). Naala idi 8 Oktubre 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110822200824/http://muslimmuseum.org/1005/sankore-university Sankore University]. Muslimmuseum.org. Naala idi 8 Oktubre 2012.&lt;/ref&gt; Iti kalatakanna idi 1300, ti Imperio a Mali ket sinakopna iti kalawa iti kadakkel ti agdama nga aldaw a Pransia ken gimmay-at iti laud nga aplaya ti Aprika.&lt;ref&gt;[http://www.blackpast.org/gah/mali-empire-ca-1200 Mali Empire (ca. 1200- ) | The Black Past: Remembered and Reclaimed]. The Black Past. Naala idi 8 Oktubre2012.&lt;/ref&gt; Idi naladaw a maika-19 a siglo, idi las-ud ti [[Karapkap para iti Aprika]], innla ti Pransia ti Mali, ken inaramidna akas parte ti [[Pranses a Sudan]]. Ti Pranses a Sudan (ammo idi a kas ti Sudanes a Republika) ket kimmaddua iti [[Senegal]] idi 1959, ken nakagun-od iti wayawaya idi 1960 a kas ti [[Pederasion ti Mali]]. Kalpasan ti nabiit, kalpasan ti ipapanaw ti Senegal manipud iti pederasion, bukod nga inrangarang ti Sudanes a Republika a kas ti nawaya a Republika ti Mali. Kalpasan ti napaut a paset ti panawen iti turay ti maysa a partido, ti kudeta idi 1991 ket isu ti nakaiturongan ti pannakaisurat ti baro a batay-linteg ken ti pannakaipatakder ti Mali a kas demoratiko, ken kas adu a partido nga estado.

Idi Enero 2012, napasamak ti maysa a [[Suppiat ti Akin-amianan a Mali (2012–agdama)|siiigam a suppiat idiay akin-amianan a Mali]], a dagiti [[Nailian a Tignay para iti Liberasion ti Azawad|rebelde a Tuareg]] ket nangalada iti panagtengngel idi Abril ken inrangrangda ti ipapanaw iti baro nga estado ti [[Azawad]].&lt;ref&gt;Lydia Polgreen and Alan Cowell, [https://www.nytimes.com/2012/04/07/world/africa/mali-rebels-proclaim-independent-state-in-north.html?_r=1&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1333728086-ZXpwSz3KFqUnA4lteq4j4w &quot;Mali Rebels Proclaim Independent State in North&quot;], ''The New York Times'' (6 Abril 2012)&lt;/ref&gt; Ti suppiat ket pinarikutan ti maysa a [[Kudeta ti Mali idi 2012|kudeta ti militar]] a napasamak idi Marso&lt;ref name=&quot;telegraph.co.uk&quot;&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9161930/UN-Security-council-condemns-Mali-coup.html UN Security council condemns Mali coup]. Telegraph (23 Marso 2012). Naala idi 24 Marso 2013.&lt;/ref&gt; ken kalpasanna ti panalalaban dagiti rebelde ti Tuareg ken Islamista. Iti panagsungbat kadagiti panagal iti teritoria babaen dagiti Islamista, inrugi ti militar ti Pransia ti [[Opération Serval]] idi Enero 2013.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2013/01/12/la-france-demande-une-acceleration-de-la-mise-en-place-de-la-force-internationale-au-mali_1816033_3212.html |title=Mali – la France a mené une série de raids contre les islamistes |date=12 Enero 2013 |work=Le Monde |accessdate=13 Enero 2013}}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti maysa a bulan, dagiti puersa ti Mali ken Pransia ket naalada manen ti kaaduan ti amianan.

== Dagiti nagibasaran ==
&lt;references /&gt;

== Bibliograpia ==
* {{cite web|ref=Const|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/CAFRAD/UNPAN002746.pdf|title=Constitution of Mali|language=Pranses|access-date=2017-08-30|archive-date=2018-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920144209/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/CAFRAD/UNPAN002746.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920144209/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/CAFRAD/UNPAN002746.pdf |date=2018-09-20 }} A student-translated [http://confinder.richmond.edu/admin/docs/Mali.pdf English version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329163633/http://confinder.richmond.edu/admin/docs/Mali.pdf |date=2017-03-29 }} is also available.
*{{cite book|ref=DiPiazza | last = DiPiazza | first = Francesca Davis | title = Mali in Pictures | publisher=Learner Publishing Group | year = 2006 | location = Minneapolis, Minnesota | isbn = 978-0-8225-6591-8 |url=https://books.google.com/books?id=OR4Ovt7U_2IC&amp;pg=PA55 }}
* {{cite web|ref=Prof|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Mali.pdf |title=Mali country profile|publisher=Library of Congress Federal Research Division |date=Enero 2005}} ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''
* {{cite book|ref=Milet|author1=Milet, Eric  |author2=Manaud, Jean-Luc  |name-list-style=amp |title=Mali|url=https://archive.org/details/guidemali0000eric|publisher=Editions Olizane |year=2007|isbn=2-88086-351-1|language=Pranses}}
* {{cite book|ref=Velton|author=Velton, Ross|title=Mali|publisher=Bradt Travel Guides |year=2004|isbn=1-84162-077-7}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline}}
{{Wikivoyage-inline}}
{{wikiatlas|Mali}}

*{{Opisial a website|http://www.primature.gov.ml}}
*{{CIA World Factbook link|ml|Mali}}
*[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/mali.htm Mali] manipud iti ''UCB Libraries GovPubs''
*{{dmoz|Regional/Africa/Mali}}
*[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13881370 Bariweswes ti Mali] manipud iti BBC News

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Mali| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Laud nga Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Pransia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti La Francophonie]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]</text>
      <sha1>sccqcka91unzopedyrlmdrnqmoiqcw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mehiko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4998</id>
    <revision>
      <id>406357</id>
      <parentid>404761</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37399" sha1="8yupsp46w5ngggoq767z9f58v3bpb1c" xml:space="preserve">{{Coord|23|N|102|W|display=title}}
{{Infobox Pagilian
| native_name            = {{patubo a nagan|es|Estados Unidos Mexicanos{{spaces|1}}&lt;ref name=&quot;presidencia.gob.mx&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.presidencia.gob.mx/index.php?DNA=91 | publisher =Ti Presidensia ti Mehiko | title = Opisial a Nagan iti Pagilian | location = MX |date=2005-03-31 |accessdate= 2010-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt;}}
| conventional_long_name = Estados Unidos dagiti Mehikano
| common_name            = Mehiko
| image_flag             = Flag of Mexico.svg
| alt_flag               = 
| image_coat             = Coat of arms of Mexico.svg
| alt_coat               = 
| symbol_type            = Eskudo
| national_motto         = 
| national_anthem        = &quot;[[Himno Nacional Mexicano]]&quot;&lt;br /&gt;({{lang-ilo|Nailian a Kanta ti Mehikano}})
| royal_anthem           = 
| motto                  = 
| other_symbol_type      = Nailian a Selio:
| other_symbol           = [[Selio ti Estados Unidos dagiti Mehikano]] [[Papeles:Seal of the Government of Mexico.svg|18px]]
| image_map              = MEX orthographic.svg
| map_width              = 220px
| alt_map                = 
| map_caption            = 
| image_map2             = 
| alt_map2               = 
| map_caption2           = 
| capital                = [[Siudad ti Mehiko]]
| coordinates            = {{Coord|19|26|N|99|08|W|type:city}}
| largest_city           = Siudad ti Mehiko
| official_languages     = [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]] &lt;ref name=&quot;SRE English&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.sre.gob.mx/en/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10&amp;Itemid=271 | publisher = Sekretario iti Ganganaet a Pannakibiang | title = Sapasap a Paammo a maipapan iti Mehiko | location = MX | date = 2011-04-26 | accessdate = 2011-04-26 | archive-date = 2011-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110420200816/http://www.sre.gob.mx/en/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10&amp;Itemid=271 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110420200816/http://www.sre.gob.mx/en/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10&amp;Itemid=271 |date=2011-04-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BritannicaLang&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379167/Mexico/27385/Languages |title=Encyclopaedia Britannica – Dagiti pagsasao ti Mehiko |publisher=britannica.com |date=2011-04-26 |accessdate=2011-04-26}}&lt;/ref&gt;
| national_languages     = 62 a [[Dagiti pagsasao ti Mehiko|pagsasao dagiti patneng nga Amerindiano]]&lt;ref name=&quot;ofc_lang&quot;&gt;Ti Sapasap a Linteg dagiti Karbengan ti Lingguistika para kadagiti Patneng a Tattao ket maibigbiganna amin dagiti Amerindio a minoridad a pagsasao, a mairaman ti Espaniol, a kas nailian a pagsasao ken naitimbeng nga umisu laeng kadagiti teritorio a maisasao. Ti gobierno ket maibigbigan na dagiti 62 a patneg a pagsasao, ken dagiti sabsabali a kita a saan mawawatan. {{cite document | title = Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas | publisher = CDI | place = Méhiko | url = http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=90 | website = www.gob.mx | access-date = 2012-01-21 | archive-date = 2011-05-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110501151457/http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=90 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501151457/http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=90 |date=2011-05-01 }}&lt;/ref&gt;
| regional_languages     = 
| languages_type         = 
| languages              = 
| ethnic_groups          = - Mestiso 70%&lt;ref name=&quot;Lizcano&quot; /&gt;&lt;br /&gt; – Puraw 15%&lt;ref name=&quot;Lizcano&quot; /&gt;&lt;br /&gt; – Patneng 9.8%&lt;ref name=CDI1&gt;{{cite web |url=http://www.cdi.gob.mx/cedulas/sintesis_resultados_2005.pdf |title=Síntesis de Resultados |publisher=Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas |year=2006 |accessdate=2010-12-22 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192903/http://www.cdi.gob.mx/cedulas/sintesis_resultados_2005.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192903/http://www.cdi.gob.mx/cedulas/sintesis_resultados_2005.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;- Sabsabali 1%&lt;ref name=&quot;Lizcano&quot;&gt;{{cite journal |last=Lizcano Fernández |first=Francisco |date=Mayo 2005 |title=Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI |journal=Convergencia |volume=38 |pages=185–232; table on p. 218 |publisher=Universidad Autónoma del Estado de México, Centro de Investigación en Ciencias Sociales y Humanidades |location=Méhiko |issn=1405-1435 |url=http://convergencia.uaemex.mx/rev38/38pdf/LIZCANO.pdf |language=Espaniol |access-date=2012-01-21 |archive-date=2014-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140224061845/http://convergencia.uaemex.mx/rev38/38pdf/LIZCANO.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224061845/http://convergencia.uaemex.mx/rev38/38pdf/LIZCANO.pdf |date=2014-02-24 }}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 
| demonym                = Mehikano
| government_type        = {{nowrap|[[Pederalismo|Pederal]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]]&lt;br /&gt;  [[batay-linteg a republika]]&lt;ref&gt;{{cite web | location = MX | url = http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf | title = Politikal a Batay-linteg dagiti Nagkaykaysa nga Estado ti Méhiko Titulo 2 Artikulo 40 | publisher = SCJN | accessdate = 2010-08-14 | archive-date = 2011-05-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |date=2011-05-11 }}&lt;/ref&gt;}}
| leader_title1          = [[Presidente ti Mehiko|Presidente]]
| leader_name1           = [[Claudia Sheinbaum]]
| leader_title2          = [[Sekretario ti Kaunegan (Mehiko)|Sekretario ti Kaunegan]]
| leader_name2           = [[Alejandro Poiré Romero|Alejandro Poiré]]
| leader_title3          = [[Korte Suprema ti Hustisia ti Pagilian|Presidente ti Korte Suprema]]
| leader_name3           = [[Juan N. Silva Meza|Juan Silva Meza]]
| leader_title4          = 
| leader_name4           = 
| leader_title5          = 
| leader_name5           = 
| leader_title6          = 
| leader_name6           = 
| legislature            = [[Batay-linteg ti Mehiko|Kongreso]]
| upper_house            = [[Senado (Mehiko)|Senado]]
| lower_house            = [[Kamara dagiti Deputado (Mehiko)|Siled dagiti Deputado]]
| sovereignty_type       = [[Gubat ti Wayawaya ti Mehiko|Wayawaya]]
| sovereignty_note       = manipud iti [[Espania]]
| established_event1     = Nairangarang
| established_date1      = Septiembre 16, 1810
| established_event2     = Mabigbigan
| established_date2      = Septiembre 27, 1821
| established_event3     = 
| established_date3      = 
| established_event4     = 
| established_date4      = 
| established_event5     = 
| established_date5      = 
| established_event9     = 
| established_date9      = 
| area_rank              = Maika-14
| area                   = 
| area_km2               = 1,972,550
| area_sq_mi             = 761,606
| area_footnote          = 
| percent_water          = 2.5
| area_dabodyalign       = 
| population_census      = 112,322,757&lt;ref name=&quot;INEGI 2010 Census Statistics&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |title=INEGI 2010 nga Estadistika ti Senso |publisher=inegi.org.mx |accessdate=2010-11-25 |archive-date=2011-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108101543/http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_census_rank = Maika-11
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 57
| population_density_sq_mi = 142
| population_density_rank = Maika-142
| GDP_PPP                = $1.629 trilion&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&amp;pr.y=9&amp;sy=2009&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=273&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CGGXWDG_NGDP&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, Oktubre 2010 |author= |date= |publisher=IMF |accessdate=5 Marso 2011}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = Maika-11
| GDP_PPP_year           = 2011
| GDP_PPP_per_capita     = $15,113&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&amp;ey=2016&amp;ssd=1&amp;sort=subject&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=PPPPC&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=40&amp;pr1.y=10 | title = IMF}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-58
| GDP_nominal            = $1.041 trilion&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = Maika-13
| GDP_nominal_year       = 2011
| GDP_nominal_per_capita = $9,489&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-58
| Gini_year              = 2010
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = 47.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=[[World Bank]] |accessdate=Mayo 23, 2012}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = 0.756 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url= http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf |title= 2013 Human Development Report Statistics |work= Human Development Report 2013 |publisher= United Nations Development Programme |date= Marso 14, 2013 |accessdate= Marso 16, 2013 |archive-date= 2013-03-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130319020106/http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = Maika-71
| currency               = [[Pisos ti Mehiko|Pisos]]
| currency_code          = MXN
| time_zone              = [[Oras idiay Mehiko|Dagiti opisial a sona ti oras ti Mehiko]]
| utc_offset             = −8 aginggana iti −6
| time_zone_DST          = sabsabali
| antipodes              = 
| date_format            = 
| DST_note               = 
| utc_offset_DST         = −7 aginggana iti −5
| drives_on              = kanawan
| cctld                  = [[.mx]]
| iso3166code            = 
| calling_code           = [[+52]]
| image_map3             = 
| alt_map3               = 
| footnotes              = 
| footnote1              = 
| footnote2              = 
| footnote7              = 
}}

Ti '''Estados Unidos dagiti Mehikano'''&lt;ref&gt;{{cite-Rubino|Mehikano|page=366}}&lt;/ref&gt;wenno kadawyan a makunkuna a kas '''Mehiko'''&lt;ref&gt;{{cite-Rubino|Mehiko|page=366}}&lt;/ref&gt;, ket maysa nga batay-linteg a pederal a republika iti [[Amianan nga Amerika]]. Nabeddengan iti amianan iti [[Estados Unidos]]; iti abagatan ken laud babaen ti [[Taaw Pasipiko]]; iti abagatan a daya babaen ti [[Guatemala]], [[Belis]], ken ti [[Baybay Karibe]]; ken iti daya babaen ti [[Golpo ti Mehiko]].&lt;ref&gt;Heograpiko a Diksionario ti Merriam-Webster, Maika-3 nga ed. Springfield, MA: Merriam-Webster, Inc.; p. 733&lt;/ref&gt;Naisakupan na daytoy iti nganngani a dua a [[riwriw]] a kuadrado kilometro (sumurok a 760,000 kuadrado milia),&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{CIA World Factbook link|mx|Méhiko}}&lt;/ref&gt;Ti Méhiko ket isu ti maikalima a kadakkelan a pagilian iti [[Kaamerikaan]] babaen ti dagup a kalawa ken ti maika-13 a kadakkelan a naiwayawayas a pagilian iti lubong. Nga addan ti nakarkulo a populasion iti surmurok a 112 a riwriw,&lt;ref name=&quot;INEGI 2010 Census Statistics&quot; /&gt; isu daytoy ti maika-11 a kapusekan ti populasion ken ti kapusekan ti populasion kadagiti agsasao ti Españiol a pagilian. Ti Mehiko ket maysa a a tiponan ti muyong a nagbuklan [[Dagiti politikal a pannakabingbingay ti Mehiko|dagiti tallo pulo ket maysa nga estado]] ken maysa a [[Siudad ti Mehiko|Pederal a Distrito]], ti kapitolio a siudad.

Ti [[Kasakbayan ti Kolumbiano a Mehiko]] adu kadagiti kultura ket nataenganda dagiti napalaing a sibilisasion a kas ti [[Olmec]], ti [[Toltec]], ti [[Teotihuacan]], ti [[Sapoteko a sibilisasion|Sapoteko]], ti [[Maya a sibilisasion|Maya]] ken ti [[Aztec|Asteka]] sakbay nga immunada a nakakita kadagiti Europeano. Idi 1521, ti Espania [[Espaniol a panagrukma ti Asteka nga Imperio|nangirukma]] ken nangikolonisado ti teritorio manipud iti kuartelna idiay [[Tenochtitlan|Mehiko-Tenochtitlan]], a daytoy ket naadministrado a kas ti Birreinato ti [[Baro nga Espania]]. Daytoy a teritorio ket dimteng a nagbalin a ti Mehiko a kas ti [[Mehikano a Gubat ti Panagwaywayas|panagwaywaya]] ket nabigbigan idi 1821. Ti kalpasan ti panagwayawaya a paset ti panawen ket naidasig idi babaen ti [[Ekonomiko a pakasaritaan ti Mehiko#Wayawaya|ekonomiko a pannakatalna]], ti [[Mehikano-Amerikano a Gubat]] ken ti [[Maipapan ti teritorio nga ebolusion ti Mehiko|maipapan ti teritorio a pannakaiyakar]] iti Estados Unidos, ti [[Reporma a Gubat|sibil a gubat]], dagiti [[Emperador ti Mehiko|dua nga imperio]] ken [[Listaan dagiti Presidente ti Mehiko|ti domestiko a diktadura]]. Ti kinaudi a naibaga ket nakaiturongan ti [[Mehikano a Rebolusion]] idi 1910, a nakaipatinggaan ti panakaiyebkas ti [[Batay-linteg ti Mehiko|1917 a Batay-linteg]] ken ti irurumsua ti agdama a [[Dagiti politika ti Mehiko|sistema ti politika]] ti Mehiko. Dagiti [[Sapasap a panagbutos ti Mehiko, 2000|panagbutos a natengngel idi Hulio 2000]] ket nangmarka ti immuna a panangabak ti presidensia ti kasuppiatan a partido manipud iti [[Partido ti Institusional a Rebolusionario]]. Manipud idi 2006 ti pagilian ket adda iti tengnga ti maysa a [[Mehikano a Gubat ti Druga|druga a gubat]] a nakatunton kadagiti 60,000 a biag.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.zetatijuana.com/2011/12/12/quinto-ano-de-gobierno-60-mil-420-ejecuciones/ |title=Quinto año de gobierno |work=Semanario Zeta |date=2011-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120702221820/http://www.zetatijuana.com/2011/12/12/quinto-ano-de-gobierno-60-mil-420-ejecuciones/ |archivedate=2012-07-02 |access-date=2012-09-27 |url-status=bot: unknown }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702221820/http://www.zetatijuana.com/2011/12/12/quinto-ano-de-gobierno-60-mil-420-ejecuciones/ |date=2012-07-02 }}&lt;/ref&gt;

Ti Mehiko ket maysa kadagiti kadakkelan nga ekonomia iti lubong, ken daytoy ket naipanunotan a kas maysa a [[rehional a bileg]] ken [[tengnga a bileg]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kasano ti mangipada kadagiti rehional a bileg: dagiti panagusig a konsepto ken panagsukisok dagiti topiko|url=http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fstaff%2Fnolte%2Fpublications%2Fhow_to_compare_nolte.pdf|publisher=Britaniko a Gimong ti Internasional a Panagadadal|accessdate=Abril 11, 2012|archive-date=2012-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130192145/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fstaff%2Fnolte%2Fpublications%2Fhow_to_compare_nolte.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130192145/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fstaff%2Fnolte%2Fpublications%2Fhow_to_compare_nolte.pdf |date=2012-11-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2006/05.pdf |title=Ministro ti Ganganaet a Pannakibiang ti Hapon |date= |accessdate=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oxanstore.com/displayfree.php?NewsItemID=130098 |title=Oxford Analytica |access-date=2012-09-27 |archive-date=2007-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070424211219/http://www.oxanstore.com/displayfree.php?NewsItemID=130098 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070424211219/http://www.oxanstore.com/displayfree.php?NewsItemID=130098 |date=2007-04-24 }}&lt;/ref&gt; Iti maipatinayon, ti Mehiko ket isu idi ti immuna a kameng ti Latino Amerikano nga [[Organisasion para iti Ekonomiko a Panagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay]] OECD (manipud idi 1994), ken naipanpanunotan a maysa nga akinngato a tengnga a matgedan a pagilian babaen ti Banko ti Lubong.&lt;ref name=&quot;wb-upper-middle&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#Upper_middle_income |title=Pagilian ken Agpatpautang a Grupgrupo  |publisher=Banko ti Lubong |accessdate=Marso 5, 2011|quote=Ti Akinngato a tengnga a Matgedan a naipalawagan a kas ti matgedan ti tungngal maysa a tao a nagbaetan ti $3,976 – $12,275}}&lt;/ref&gt; Ti Mehiko ket naipanpanunotan a kas maysa a [[baro a naindustrialisado a pagilian]]&lt;ref name=Globalization&gt;{{cite book|title=Globalisasion ket Panagbalbaliw ti Ganganaet nga Annuroten ti Ekonomiko|url=https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy|author=Paweł Bożyk|chapter=Baro a Naindustrialisado a Pagilian|publisher=Ashgate Publishing, Ltd|year=2006|isbn=0-7546-4638-6|page=[https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy/page/n175 164]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Limits&gt;{{cite book|title=Dagiti Patingnga ti Pagtutumpongan|author=Mauro F. Guillén|chapter=Dagiti Multinational, Ideolohia, ken Naurnos a Panagobra|pages=126 (Tabla 5.1)|publisher=Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan|year=2003|isbn=0-691-11633-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AIA&gt;{{cite book|title=Heograpia, Ti Napagkaykaysa nga Arngian|url=https://archive.org/details/geographyintegra0000waug|author=David Waugh|chapter=Dagiti Agpatpataud nga Industria (kapitulo 19), panagrangrang-ay ti Lubong (kapitulo 22)|pages=[https://archive.org/details/geographyintegra0000waug/page/563 563], 576–579, 633, and 640|publisher=Nelson Thornes Ltd.|year=2000|isbn=0-17-444706-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Principles&gt;{{cite book|title=Dagiti Punganayan dagiti Ekonomia|author=N. Gregory Mankiw|year=2007|isbn=978-0-324-22472-6|publisher=Thomson/South-Western|location=Mason, Ohio}}&lt;/ref&gt; ken maysa a [[Rumrumsua a Bilbileg|rumrumsua a bileg]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=38056 |title=G8: Nupay dagiti paggiddiatan, ti Mehiko ket Nanam-ay a kas Rumrumsua a Bileg|publisher=Ipsnews.net |date=Hunio 5, 2007 |accessdate=Mayo 30, 2010}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket addaan iti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|maikasangapulo ket tallo a kadakkelan]] ti nominal GDP ken ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP)|maikasangapulo ket maysa a kadakkelan]] babaen ti [[pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang]]. Ti [[Ekonomia ti Mehiko|ekonomiana]] ket napigsa a naisilpo kadagiti kumaduaanna ti [[North American Free Trade Agreement|Nawaya a Tulagan ti Komersio ti Amianan nga Amerika]] (NAFTA), a naipangpangruna ti Estados Unidos.&lt;ref&gt;[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35749.htm Mehiko (05/09)]. Departamento ti Estado ti Estados Unidos. Naala idi:2009-11-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL34733.pdf CRS a Reporta para iti Kongreso]. Serbisio ti Kongresional a Panagsukisok. Nobiembre 4, 2008&lt;/ref&gt; Ti Mehiko ket mairanggo ti maikanem iti lubong ken umuna iti Kaamerikaan babaen ti bilang ti [[UNESCO]] a [[Tawid a Luglugar iti Lubong]] nga addaan iti [[Listaan dagiti Tawid a Llugar iti Lubong idiay Kaamerikaan#Mehiko (31)|31]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list |title=UNESCO World Heritage Centre – World Heritage List |publisher=UNESCO |accessdate=Mayo 25, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/events/295 |title=Mexico's World Heritage Sites Photographic Exhibition at UN Headquarters |publisher=Whc.unesco.org |accessdate=Mayo 30, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tabla dagiti Tawid a Lugar iti Lubong babaen ti pagilian&lt;/ref&gt; ken idi 2007 ket isu idi ti maikasangapulo a kaaduan a nabisbisita a pagilian iti lubong nga adda dagiti 21.4 a riwriw nga internasional a simmangsangpet ti tungngal maysa a tawen.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unwto.org/facts/eng/pdf/highlights/UNWTO_Highlights08_en_HR.pdf |title=Turismo |accessdate=Mayo 30, 2010 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145219/http://unwto.org/facts/eng/pdf/highlights/UNWTO_Highlights08_en_HR.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728145219/http://unwto.org/facts/eng/pdf/highlights/UNWTO_Highlights08_en_HR.pdf |date=2011-07-28 }}&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
{{Nangruna|Nagan ti Mehiko}}
[[Papeles:CodexMendoza01.jpg|thumb|Ladawan ti Mehiko-[[Tenochtitlan]] manipud iti [[Codex Mendoza]]]]
Kalpasan ti panagun-od ti Baro nga Espania ti panakawayawaya manipud iti Espania, naikeddeng daytoy a ti baro a pagilian ket managananto manipud iti kapitoliona, ti [[Siudad ti Mehiko]], a nabangon idi 1524 iti tuon ti taga-ugma nga Aztec a kapitolio ti [[Tenochtitlan|México-Tenochtitlan]]. Ti nagan ket naggapu manipud iti [[Pagsasao a Nahuatl]], ken di ammo ti kaibuksilanna.

Ti ''[[Nagan ti Mehiko|Mēxihco]]'' ket isu idi ti Nahuatl a termino para iti puseg a daga ti [[Imperio ti Aztec]], a nainaganan, ti [[Ginget ti Mehiko]], ken dagiti taona, ti [[Mexica]], ken dagiti naipalikmut a teritorio a nagbalin nga isu ti [[Estado ti Mehiko]] a kas maysa a panakabingbingay ti [[Baro nga Espania]] sakbay ti  pannakawayawaya (ipada ti ''[[Latium]]''). Daytoy ket sapasap a naipanunotanm a maysa a [[toponimo]] para iti ginget a nagbalin a ti kangrunaan nga [[etonimo]] para iti nagbanagan ti [[Tinallo a Kumaduaan ti Aztec]], wenno ti baliktadna daytoy.

Ti pasakbay a ''-co'' ket isu ti [[lokatibo]] ti Nahuatl , a mangaramid a nagan ti lugar ti balikas. Iti labes ti daytoy, ti etimolohia ket di am-ammo. Naisingasing daytoy a naala manipud iti [[Mextli]] wenno Mēxihtli, ti nalimed a nagan para iti dios ti gubat ken patron dagiti Aztec, ti [[Huitzilopochtli]], nga iti kaso ti Mēxihco ket kayatna a sawen ti &quot;Lugar a pagtaengan ti Huitzilopochtli&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aguilar-Moreno|first=Manuel|title=Manual ti Biag iti Asteka a Lubong|year=2006|publisher=Facts of Life, Inc.|isbn=0-8160-5673-0|page=19}}&lt;/ref&gt; Ti sabali pay a hipotesis&lt;ref name=edomex /&gt; ket mangisingasing ti ''Mēxihco'' ket naala manipud iti maysa a [[portmanteau|a panagtipon ti dua a balikas]] ti Nahuatl a balikas para iti &quot;bulan&quot; (''mētztli'') ken puseg (''xīctli''). A kayatna a sawen daytoy ti (&quot;Lugar iti Tengnga ti Bulan&quot;) a mabalin a mangibagbaga ti puesto ti Tenochtitlan idiay tengnga ti [[Danaw Texcoco]]. Ti sistema dagiti nagsisilpo a danaw, a nakapormaan ti sentro ti Texcoco, ket adda ti porma ti maysa a kuneho, a dagiti Mesoamerikano a [[pareidolia]] a mainaig iti [[kuneho ti bulan|bulan]]. Ti sabali pay a hipotesis ket mangisingasing a naala daytoy manipud iti Mēctli, ti diosen ti [[Agave americana|maguey]].&lt;ref name=&quot;edomex&quot;&gt;{{cite web|title=Nombre del Estado de México|publisher=Gobierno ti Estado ti Mehiko|url=http://www.edomexico.gob.mx/identidad/civica/htm/NomMexico.htm|accessdate=Oktubre 3, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070427111842/http://www.edomexico.gob.mx/identidad/civica/htm/NomMexico.htm|archivedate=2007-04-27|url-status=live}} {{iti sao|es}}&lt;/ref&gt;

Ti nagan ti siudad-estado ket naisurat ti Espaniol iti México nga adda iti ponetiko a pateg ti &lt;x&gt; a letra iti Mediebal nga Espaniol, a nangirepresenta ti [[voiceless palato-alveolar sibilant|awan timek a prikatiba a postalbeolar]] ti {{IPA|[ʃ]}}. Daytoy nga uni, ken ti pay [[voiced palato-alveolar sibilant|natimekan a prikatiba a postalbeolar]] ti {{IPA|[ʒ]}}, a nangirepresenta ti &lt;j&gt;, ket nagbalin ti maysa a [[voiceless velar fricative|awan timek a makedngan a prikatiba]] ti {{IPA|[x]}} idi las-ud ti maika-16 a siglo. Daytoy ket nangiturong ti sabsabali a pannakaibaga ti ti Méjico kadagiti nadumaduma apablaak iti Espaniol, a kangrunaan idiay Espania, nga idiay Mehiko ken dagiti pagilian nga agsasao ti Espaniol ket kinaykayatda ti panagiletra a México. Kadagiti napalabas a tawen ti [[Real Academia Española]], nga agalalagad ti pagsasao nga Espaniol, ket nangikeddeng a dagitoy dua a kita ket mabalin a maawat iti Espaniol ngen ti maipatpatalked a [[panangiletra]] ket ti México.&lt;ref&gt;http://buscon.rae.es/dpdI/SrvltConsulta?lema=méxico&lt;/ref&gt; Kaaduan kadagiti pablaak kadagiti amin nga agsasao ti Espaniol a pagilian ket sursurotendan daytoy, urayno ti pagpilia a sabali a kita ket sagpaminsan pay laeng a maus-usar.Iti Ingles, ti &lt;x&gt; iti Mexico ket saan a mangirepresenta ti kasisigud wenno ti agdama nga uni, ngem ti konsonante a rimpuok ti {{IPA|[ks]}}.

Ti opisial a nagan ti pagilian ket nagbalbaliw kadagiti panagbalbaliw ti [[porma ti gobierno]]. Iti dua nga okasion (1821–1823 ken 1863–1867), ti pagilian ket naam-ammuan idi a kas ti Imperio Mexicano ([[Imperio Mehikano]]). Amin kadagiti tallo a batay-linteg (1824, 1857 ken ti 1917, ti agdama abatay-linteg) ket agus-usar ti nagan nga Estados Unidos Mexicanos&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ierd.prd.org.mx/coy128/hlb.htm |title=El cambio de la denominación de &quot;Estados Unidos Mexicanos&quot; por la de &quot;México&quot; en la Constitución Federal |publisher=Ierd.prd.org.mx |accessdate=Nobiembre 4, 2009 |archive-date=2012-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311004027/http://ierd.prd.org.mx/coy128/hlb.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311004027/http://ierd.prd.org.mx/coy128/hlb.htm |date=2012-03-11 }}&lt;/ref&gt;—wenno ti sabali a pannakaibaga nga Estados Unidos mexicanos&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tarlton.law.utexas.edu/constitutions/text/image/A02.html |title=Constitucion Federal de los Estados Unidos Mexicanos (1824) |publisher=Tarlton.law.utexas.edu |date=Septiembre 2, 2009 |accessdate=Oktubre 30, 2010 |archive-date=2013-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130720132054/http://tarlton.law.utexas.edu/constitutions/text/image/A02.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720132054/http://tarlton.law.utexas.edu/constitutions/text/image/A02.html |date=2013-07-20 }}&lt;/ref&gt; ken Estados-Unidos Mexicanos,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tlahui.com/politic/politi99/politi8/con1857.htm |title=Constitución Mexicana de 1857 |publisher=Tlahui.com |accessdate=Mayo 30, 2010}}&lt;/ref&gt; nga amindagitoy ket naipatarus ti Ilokano a kas ti &quot;Estados Unidos dagiti Mehikano&quot;. Ti termino a República Mexicana, &quot;Mehikano a Repubika&quot; ket nausar idi kadagiti Linteg ti Batay-linteg ti 1836.&lt;ref&gt;[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm Leyes Constitucionales de 1836] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160114182409/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm |date=2016-01-14 }}. Cervantes Virtual&lt;/ref&gt;

== Administratibo a pannakabingbingay ==
{{Nangruna|Dagiti politikal a pannakabingbingay ti Mehiko|Listaan dagiti Mehikano nga estado babaen ti populasion}}

Ti Estados Unidos dagiti Mehikano ket maysa a pederasion dagiti tallo pulo ket maysa a nawaya ken dagiti naturay nga estado, a mangporma ti maysa a kappon nga agsansanay ti grado ti pannakaturay kadagiti [[Pederal a Distrito ti Mehikano|Pederal a Distrito]] ken dagiti dadduma a [[teritorio (administratibo a pannakabingbingay)|teritorio]].

Ti tunngal maysa nga estado ket adda ti bukodna a batay-linteg, [[kongreso]], ken maysa nga ukom, ken dagiti umili ket agbutbutos babaen ti [[dagus a butos|dagus a panagbutos]] ti [[Listaan dagiti gobernador ti estado ti Mehikano|gobernador]] para iti innem a tawen a termino, ken dagiti pannakabangi kadagiti bukodda a maymaysa a kamara a kongreso ti estado para iti tallo a tawen a termino.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Artikulo 116|work=Politikal a Batay-linteg ti Estados Unidos Mehikanos|publisher=Kongreso ti Kappon ti Estados Unidos Mehikanos|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=Oktubre 7, 2007|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ti Pederal a Distrito ket maysa a naipangpangruna a politikla a pannakabingbingay a tagikua ti sibubukel a pederasion ken saan a ti maysa a naisangsangayan nga estado, ken iti kastoy, ad-adu ti naipatingga a lokal a papel a panagturay ngem dagiti estado ti pagilian.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Artikulo 112|work=Politikal a Batay-linteg ti Estados Unidos Mehikanos|publisher=Kongreso ti Kappon ti Estados Unidos dagiti Mehikano|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=Oktubre 7, 2007|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Dagiti estado ket nabingbingay kadagiti [[Dagiti munisipalidad ti Mehiko|munisipalidad]], ti kabassitan a politikal nga entidad ti administrasion iti pagilian, a tinurayan babaen ti maysa a [[mayor]] wenno presidente ti munisipio (Presidente munisipal), a binutosan babaen dagiti agtaeng babaen ti kinaadu.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Artikulo 115|work=Politikal a Batay-linteg ti Estados Unidos Mehikanos|publisher=Kongreso ti Kappon ti Estados Unidos dagiti Mehikano|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=Oktubre 7, 2007|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{Nanaganan a mapa ti Mehiko|float=center|margin=10px}}

== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan ti Mehiko}}

[[Papeles:El Castillo Stitch 2008 Edit 2.jpg|thumb|right|[[Chichen Itza]]]]
[[Papeles:Piramide de la Luna 072006.jpg|thumb|right|Pakaimatangan ti piramida ti bulan idiay [[Teotihuacan]], ti maysa a dakkel a a kasakbayan ti Columbiano a siudad, nga addaan kadagiti ad-adu ngem 150,000 a nagtataeng idi katurayna idi maika-5 a siglo.]]
[[Papeles:Xipe Totec mask Louvre MH 78-1-60.jpg|thumb|left|Jade a maskara ti Azteca manipud iti maika-14 a siglo a mangipakpakita ti dios a ni [[Xipe Totec]].]]

=== Dagiti taga-ugma a kultura ===

==== Arkaiko a paset ti panawen ====

Dagiti kasapaan a tidda ti [[tao]] idiay Mehiko ket dagiti sangkap dagiti [[ramit a bato]] a nabirukan idiay asideg ti kampo ti apoy idiay Ginget ti Mehiko ken napetsaan babaen ti radio karbon idii circa 23,000 a tawtatwen.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dagiti Patneng nga Amerikano: Dagiti Kasapaan a Panagak-akar|year=2009|publisher=MSN Encarta|url=http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761570777/Native_Americans.html#s76|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090614055405/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761570777/native_americans.html#s76|archivedate=2009-06-14|access-date=2013-02-06|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013055809/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761570777/Native_Americans.html#s76 |date=2009-10-13 }}&lt;/ref&gt; Ti Mehiko ket isu ti lugar ti panagtaltalon ti mais ken [[phaseolus|bukbukel]] a gapuanan ti maysa a nagdaliasatan  manipud dagiti [[Dagiti Paleo-Indiano|paleo-Indiano]] agan-anup ken agburburas kadagiti purok ti sedentario nga agrikultura idi rugi ti 7000 BCE.

==== Dagiti klasiko a paset ti panawen ====
Iti simmarsaruno a naporma a luglugar a nagtaltalonan ti mais ken dagiti kultural a kababalin a kas ti narikut a mitolohiko ken relihioso a narikut, ti maysa a vigesimal a numeriko a sistema (naibatay ti duapulo a sistema ti panagbilbilang), ket naiwarwaras kadagiti Mehikano a kultura iti sabsabali a lugar ti [[Mesoamerika]].&lt;ref&gt;Kirchhoff, Paul (1943). &quot;Mesoamérica — Sus Límites Geográficos, Composición Étnica y Caracteres Culturales&quot;. Acta Americana 1 (1): 92–107.&lt;/ref&gt; Iti daytoy a paset ti panawen dagiti purok ket nangrugrugida a nagbalbalin a sosial a napagustuan ken naparang-ay iti maysa a [[chiefdom|Naidauluan ti hepe]], ken ti panagirang-ay kadagiti dakkel a sentro ti pagseremonian.&lt;ref&gt;Carmack, Robert; et al. (1996). Ti legado ti Mesoamerika: ti pakasaritaan ken kultura ti maysa a sibilisasion ti Patneng nga Amerikano. New Jersey: Prentice Hall.&lt;/ref&gt;

Kadagiti kasapaan a narikut a sibilisasion idiay Mehiko idi ket ti [[Olmec]] a kultura a nagrangrang-ay idiay Aplaya ti Golpo idi agarup a 1500 BCE. Ti Olmec a kababalin ti kultura ket naiwarwaras babaen ti Mehiko kadagiti sabali a pannakaporma a panawen ti kultura idiay Chiapas, ti Oaxaca ken ti Ginget ti Mehiko. Ti pannkaporma a paset ti panawen ket nakakitkita ti pannakaiwarwaras ti naisangsangayan a relihioso ken dagiti simboliko a tradision, ken dagiti pay artistiko ket dagiti arkitektural a karikutan.&lt;ref&gt;Diehl, Richard A. (2004). Dagiti Olmec : Immuna a Sibilisasion ti Amerika. Londres: Thames ken Hudson. pp. 9–25.&lt;/ref&gt;  Iti simmarsaruno a [[Mesoamerikano a kronolohia|kasakbayan a klasiko a paset ti panawen]], dagiti sibilisasion ti [[Maya a sibilisasion|Maya]] ken [[Zapoteco a sibilisasion|Zapoteco]] ket nakaparang-ayda kadagiti narikut a sentro idiay [[Calakmul]] ken [[Monte Albán]]. Iti las-ud ti daytoy a paset ti panawen ti immuna nga gapyso a [[Mesoamerikano a sistema ti panagsurats]] ket naparang-ay kadagiti kultura ti [[Epi-Olmeca kultura|Epi-Olmec]] ken ti Zapoteco, ken ti Mesoamerikano a tradision ti panagsurat ket nakaabot ti kasayaatna iti Klasiko a [[Maya a sinuratan|Maya a Hieroglipiko a sinuratan]].&lt;ref&gt;Sampson, Geoffrey; ''Dagiti sistema ti panagsursurat: Ti Linguistoko a Pangyuna'', Hutchinson (Londres), 1985.&lt;/ref&gt;

Idiay Tengnga a Mehiko, ti karang-ayan a klasiko a paset ti panawen ket nakakita ti irarang-ay ti[[Teotihuacano]], a nagporma ti milisia ken komersio nga imperio a ti politikal nga impluensiana ket naigay-at iti abagatan aginggana iti Maya a luglugar ken iti pay amianan. Iti paset ti panawen a karang-ayna, ti Teotihuacan, ket naglaon kadagiti kadakkelan a [[Mesoamerikano a pyramide|pyramide nga estruktura]] a nabangon idi kasakbayan ti Columbian nga Kaamerikaan, adda ti populasion iti nasurok a 150,000 a tattao. Iti panawen a pannakarebba ti Teotihuacán idi agarup a 600 CE, ti panagsalsalisal a baetan dagiti kangrunaan a sentro ti politiko ket nangrugrugi idiay tengnga a Mehiko a kas ti [[Xochicalco]] ken [[Cholula (Mesoamerikano a lugar)|Cholula]]. Iti daytoy a panawen idi las-ud ti Epi-Klasiko a [[Nahua a tattao]] ket nangrugrugida nga immal-alis iti abagatan idiay Mesoamerika manipud iti Amianan, ken politikal ken kultural a nagbalbalinda a nagturturay idiay tengnga a Mexico, idi pinapanawda dagiti agsasao kadagiti [[Sasao a Oto-Manguean|pagsasao a Oto-Manguean]].

{{clearleft}}
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book|first=Enrique| last=Krauze| authorlink=| title=Mehiko: Biograpia ti Bileg: Ti pakasaritaan ti Moderno a Mehiko 1810–1996|url=https://archive.org/details/mexico00enri| publisher=Harper Perennial| location=New York, New York| year=1998| isbn=0-06-092917-0| page=896 }}
* {{cite book| first=Michael C.| last=Meyer| author2=William H. Beezley| title=Ti Oxford a Pakasaritaan ti Mehiko| publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan| year=2000| isbn=0-19-511228-8| page=736 }}
* {{cite book| last=Parkes| first=Henry Bamford| authorlink=| title=Ti Pakasaritaan ti Mehiko| isbn=0-395-08410-5| publisher=Houghton Mifflin| location=Boston| year=1972| edition=Maika-3}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline|Mexico}}
*{{Opisial a website|http://en.presidencia.gob.mx/|name=Ti Presidensia ti Mehiko}} {{iti sao|en}}
* {{CIA World Factbook link|mx|Mehiko}}
* {{Dmoz|Regional/North_America/Mexico}}
* {{Wikiatlas|Mexico|Mehiko}}
* {{OSM relation|114686}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Mehiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko]]
[[Kategoria:Dagiti pederal a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pederal a republika]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Espania]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G15]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G20]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1813]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>8yupsp46w5ngggoq767z9f58v3bpb1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Olanda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5007</id>
    <revision>
      <id>406531</id>
      <parentid>403059</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35477" sha1="jmule02403p4fi4vfzn1lt1rvowlkf5" xml:space="preserve">{{Coord|52|19|N|5|33|E|type:country|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name                 = {{patubo a nagan|nl|Nederland|icon=no}}
|conventional_long_name      = Olanda
|common_name                 = ti Olanda
|image_flag                  = Flag of the Netherlands.svg
|image_coat                  = Royal Coat of Arms of the Netherlands.svg
|image_map                   = EU-Netherlands.svg
|map_width                   = 250px
|map_caption                 = {{map caption|countryprefix=the|location_color=nangisit a berde|region=[[Europa]]|region_color=nangisit a kolordapo|subregion=ti [[Kappon ti Europa]]|subregion_color=napudaw a berde|legend=EU-Netherlands.svg}}
|image_map2                  = BES islands location map.svg
|map2_width                  = 250px
|map_caption2                = &lt;span style=&quot;font-size:11px;&quot;&gt;Espesial a munisipalidad iti '''Olánda''' &lt;span style=&quot;font-size:9px;&quot;&gt;(berde)&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;idiay [[Olanda a Karibe|Karibe]]&lt;/span&gt;
|national_motto              = &lt;span style=&quot;line-height:133%;&quot;&gt;''Je maintiendrai''{{Spaces|2}}&lt;small&gt;([[Pagsasao a Pranses|Pranses]])&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Wat is het Koninklijk wapen iti Rijkswapen?  (Google translate)|url=http://translate.google.com/translate?js=n&amp;prev=_t&amp;hl=nl&amp;ie=UTF-8&amp;layout=2&amp;eotf=1&amp;sl=auto&amp;tl=en&amp;u=http%3A%2F%2Fwww.rijksoverheid.nl%2Fdocumenten-en-publicaties%2Fvragen-en-antwoorden%2Fwat-is-het-koninklijk-wapen-of-rijkswapen.html|work=Opisial a sapot ti pagsasadan ti Olandes|accessdate=8 Agosto 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;({{lang-ilo|Itandudokto}}){{Ref|box1|1}}&lt;/span&gt;
|national_anthem             = Ti ''[[Wilhelmus]]''
|official_languages          = [[Pagsasao nga Olandes|Olandes]]
|regional_languages = [[Pagsasao a Laud a Prisio|Prisio]] (idiay [[Friesland]]), [[Pagsasao a Papiamento|Papamiento]] (idiay [[Bonaire]]), [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] (idiay [[Sint Eustatius]] ken [[Saba (isla)|Saba]]){{Ref|box3|3}}
|ethnic_groups               = 80.7% [[Tattao nga Olandes|Olandes]],&lt;br /&gt;5% [[EU]] sabsabali,&lt;br /&gt;2.4% [[Tattao nga Indonesio|Indonesio]],&lt;br /&gt;2.2% [[Dagiti Turko idiay Olanda|Turko]],&lt;br /&gt;2% [[Tattao a Surinames|Surinames]],&lt;br /&gt;2% [[Tattao a Morokan|Morokan]],&lt;br /&gt;0.8% [[Olandes a Karibe|Karibe]]&lt;br /&gt;4.8% dudduma pay
|ethnic_groups_year          = 2008
|demonym                     = Olandes
|capital                     = [[Amsterdam]]{{Ref|box2|2}}
|largest_city                = kapitolio
|coordinates                 = {{Coord|52|22|N|4|53|E|type:city}}
|government_type             = [[Batay-linteg a monarkia]], &lt;br /&gt;[[Unitario nga estado|Unitario]] [[Parlamentario a sistema|parlamentario]] [[pannakabagi a demokrasia]]
|leader_title1               = [[Monarkia ti Olanda|Ari]]
|leader_name1                = [[Willem-Alexander ti Olanda|Willem Alexander]]
|leader_title2               = [[Kangrunaan a Ministro ti Olanda|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2                = [[Mark Rutte]] ([[Partido dagiti Tattao para ti Wayawaya ken Demakrasia|VVD]])
|leader_title3               = [[Deputado a Kangrunaan a Ministro iti Olanda|Deputado a Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name3                =  [[Hugo de Jonge]] ([[Christian Democratic Appeal|CDA]]), [[Kajsa Ollongren]] ([[Democraten 66|D66]]) [[Carola Schouten]] ([[ChristenUnie|CU]])
|leader_title4               = [[Sapasap a panagbubtos Olandes, 2010|Agdana kumakadduaan]]
|leader_name4                = [[Rutte a gabinete|VVD-CDA a Kumakadduaan]]
|legislature                 = [[Estado Heneral iti Olanda|Estado Heneral]]
|upper_house                 = [[Senado iti Olanda|Senado]]
|lower_house                 = [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Olanda|Kamara dagiti Pannakabagi]]
|area_rank                   = Maika-135
|area_km2                    = 41,543
|area_sq_mi                  = 16,039 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water               = 18.41
|population_estimate         = 16,847,007
|population_estimate_year    = {{CURRENTYEAR}}
|population_estimate_rank    = Maika-61
|population_census           =
|population_census_year      =
|population_density_km2      = {{#expr:{{Data Netherlands|poptoday}} / 41526 round 1}}
|population_density_sq_mi    = {{#expr:{{Data Netherlands|poptoday}} / 16033 round 1}} &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank     = Maika-30
|GDP_PPP_year                = 2011
|GDP_PPP                     = $694.574 bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=138&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=40&amp;pr.y=0 |title=Olánda|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=6 Mayo 2011}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank                = Maika-21
|GDP_PPP_per_capita          = $41,691&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank     = Maika-9
|GDP_nominal                 = $832.160 bilion&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_rank            = Maika-16
|GDP_nominal_year            = 2011
|GDP_nominal_per_capita      = $49,950&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-9
|sovereignty_type            = [[Pannakawayawayas]]
|sovereignty_note            = A kas nagbanagan iti [[Walopulo a Tawtawen a Gubat]] manipud ti [[Imperio ti Habsburg]]
|established_event1          = Nairangarang
|established_date1           = 26 Hulio 1581 &lt;!--Usaren ti Euro nga estilo [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|established_event2          = Mabigbigan
|established_date2           = 30 Enero 1648{{Ref|box4|4}} &lt;!--Usaren ti Euro nga estilo [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|Gini_year = 2011
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 25.8 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=13 Agosto 2013|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank = Maika-111
|HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.915 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-4
|currency                    = [[Euro]] ([[€]]): Olanda{{Ref|box5|5}}, [[Doliar ti Estados Unidos]] ([[$]]): [[Olanda a Karibe]]{{Ref|box6|6}}
|time_zone                   = [[Oras ti Tengnga nga Europa|CET]] ken [[Pagalagadan ti Oras ti Atlantiko|AST]]
|utc_offset                  = +1 ken −4
|time_zone_DST               = [[Kalgaw nga Oras ti Tengnga nga Europa|CEST]] ken [[Pagalagadan ti Oras ti Atlantiko|AST]]&lt;br /&gt;
|utc_offset_DST              = +2 ken −4
|drives_on                   = kanawan
|cctld                       = [[.nl]]{{Ref|box7|7}}
|calling_code                = [[Dagiti numero ti telepono idiay Olanda|31]], [[+599]]{{Ref|box8|8}}
|footnote1                   = {{note|box1}} Ti opisial a pasasao ket Pranses; ti literal a panakaipatarus iti Ilokano ket is &quot;Itandudokto&quot; (ti, integridad ken pannakawayawaya iti teritorio)
|footnote2                   = {{note|box2}} Bayat a ti [[Amsterdam]] ket isu ti batay-linteg a kapitolio, [[Ti Hague]] ket isu ti nagtugawan ti gobierno.
|footnote3                   = {{note|box3}} [[Pagsasao a laud a Prisio|Prisio]] ([[Friesland]]),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wetten.overheid.nl/BWBR0002219/tekst_bevat_Fries/geldigheidsdatum_25-10-2010|title=Wet gebruik Friese taal in het rechtsverkeer|publisher=wetten.nl|accessdate=25 Oktubre 2010|language=Olandes}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasao a Papiamento|Papiamento]] ([[Bonaire]])&lt;ref name=languages&gt;{{cite web|url=http://wetten.overheid.nl/BWBR0028063/tekst_bevat_taal%2Bin%2Bhet%2Bbestuurlijk%2Bverkeer/geldigheidsdatum_01-01-2011|title=Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba|language=Olandes|publisher=wetten.nl|accessdate=1 Enero 2011}}&lt;/ref&gt; ken [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] ([[Sint Eustatius]] ken [[Saba (isla)|Saba]])&lt;ref name=languages/&gt; ket addaan iti pormal a kasasaad iti napili a paset iti daytoy a pagilian. Ti [[Pagsasao a Yidis|Yidis]] ken ti [[Pagsasao a Romani]] ket maibigbigan a saan teritorio a pagsasao. [[Nababa a Sahon nga Olandes]] ken [[Pagsasao a Limburges|Limburges]] ket maibigbigan a kas [[Dokumento ti linteg a Europa para ti Rehional wenno dagiti Minoridad a pagsasao|dagiti rehional a pagsasao]] babaen ti Dokumento ti linteg para ti Rehional wenno dagiti minoridad a pagsasao.
|footnote4                   = {{note|box4}} [[Kappia iti Westphalia]]
|footnote5                   = {{note|box5}} Sakbay ti 2002: [[Florin ti Olanda]].
|footnote6                   = {{note|box6}} Ti [[Doliar ti Estados Unidos]] ket isu laeng ti magastos ti kaunegan ti [[Olanda a Karibe]]. Sakbay ti 2011: [[Florin ti Olanda nga Antilla]].
|footnote7                   = {{note|box7}} Ti [[.eu]] a pagturayan ket maus-usar pay, daytoy ket pinagbibingayan dagiti naikameng nga estado ti [[Kappon ti Europa]].
|footnote8                   = {{note|box8}} 599 ket isu idi ti kodigo ti pagilian a nainaganan para ti awan tattan a  [[Olanda nga Antilles]]. Ti Karibe nga Olanda ket agus-usar pay laeng ti 599-7 (Bonaire), 599-3 (Sint Eustatius) ken 599-4 (Saba).
}}

Ti '''Olanda'''&lt;ref&gt;{{cite-Rubino|Olanda|page=394}}&lt;/ref&gt; ({{IPAc-en|audio=en-us-Netherlands.ogg|ˈ|n|ɛ|ð|ər|l|ə|n|d|z}}; Olandes: ''Nederland'' {{IPA-nl|ˈneːdərˌlɑnt||Nl-Nederland.ogg}}) ket maysa a [[konstituente a pagilian]] ti [[Pagarian ti Olanda]], a nangruna a mabirukan idiay [[Amianan-Laud nga Europa]] nga adda dagiti [[Karibe nga Olanda|isla]] idiay [[Karibe]]. Ti [[Nangruna a daga ti Olanda]] ket pagbeddenganna ti [[Baybay Amianan]] iti amianan ken laud, ti [[Belhika]] iti abagatan, ken ti [[Alemania]] iti daya, ken makibinningay dagiti [[Maritimo a pagbeddengan|maritimo a pagbeddengan]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defensie.nl/english/navy/hydrographic_service/geodesy_and_tides/maritime_limits/north_sea|title=Baybay Amianan|publisher=Ministro ti Salaknib|accessdate=6 Marso 2012}}&lt;/ref&gt; iti Belhika, Alemania ken ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]. Daytoy ket maysa a [[Parlamentario a sistema|parlamentario]] a [[demokrasia]] a naurnos a kas maysa a [[unitario nga estado]]. Ti [[Kapitolio ti Olanda|pagilian a kapitoliona]] ket ti [[Amsterdam]] ken ti tugaw ti gobierno ket [[Ti Hague]].&lt;!-- Pangngaasi a saan a sukatan daytoy --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.minbuza.nl/en/you-and-netherlands/about-the-netherlands/general-information/the-country-and-its-people.html|author=Olandes a Ministro ti Ganganaet a pannakibiang| title=Maipapan ti Olanda| accessdate=3 Marso 2011}}&lt;/ref&gt; Ti ''Olanda'' iti pakabuklanna ket kadawyan a naibagbaga a kas [[Holanda]], urayno ti [[Amianan a Holanda|Amianan]] ken ti [[Abagatan a Holanda]] ket agpayso laeng a dagitoy ket dua kadagiti [[Dagiti probinsia ti Olanda|sangapulo ket dua a probinsiana]].

Ti Olanda maysa a heograpiko a naisanglad ti nababa a pagilian, nga adda iti agarup a 20% ti kalawana ken 21% kadagiti populasionna ket mabirukan ti babba ti [[pantar ti baybay]],&lt;ref name=milrek&gt;{{cite web
 |title = Milieurekeningen 2008
 |publisher = Centraal Bureau voor de Statistiek
 |url = http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/D2CE63F9-D210-4006-B68B-98BE079EA9B6/0/2008c167pub.pdf
 |accessdate = 4 Pebrero 2010
 |archive-date = 2010-02-15
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100215002601/http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/D2CE63F9-D210-4006-B68B-98BE079EA9B6/0/2008c167pub.pdf
 |url-status = dead
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215002601/http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/D2CE63F9-D210-4006-B68B-98BE079EA9B6/0/2008c167pub.pdf |date=2010-02-15 }}&lt;/ref&gt; ken 50% kadagiti dagana ket naisanglad ti basbassit ngem maysa a metro ti [[Ngato ti katimbengan a lessaad ti baybay|ngato ti pantar ti baybay]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eupedia.com/netherlands/trivia.shtml |title=Olanda a Pagsurotan – Dagiti Nakakaskasdaaw a kinapudno a maipanggep ti Olandas |publisher=Eupedia |date=19 Abril 1994 |accessdate=29 Abril 2010}}&lt;/ref&gt; Daytoy a naisalsalumina a langana ket agiparawad ti nagan ti pagilian: iti Olandes (''Nederland''), Ingles, ken kadagiti dadduma pay nga Europeano a pagsasao (a kas ti Aleman: ''Niederlande'', Portuges: ''Países Baixos'', Kroata: ''Nizozemska'', Gales: ''Yr Iseldiroedd'', Irlandes: ''An Ísiltír'', Espaniol: ''Países Bajos'', Pranses: ''Les Pays-Bas'', Sueko: ''Nederländerna'', Norwego: ''Nederland'', Italiano: ''Paesi Bassi'', Griego: ''Κάτω Χώρες'' ken Pinlandes: ''Alankomaat''), ti naganna ket literal a kayatna a sawen ket &quot;(Ti) [[Ababa a Pagpagilian]]&quot; wenno &quot;Ababa a Pagilian&quot;. Kaaduan kadagiti lugar ti baba ti lessaad ti baybay ket inaramid ti tao, a gapuanan babaen dagiti siglo ti nawatiwat ken di nasayaat a panagtengngel ti panagala ti [[peat|turba]], a nagipababa ti rabaw babaen kadagiti adu a metro. Uray dagiti nalayusan a lugar ti panagal kadagiti turba ket agtultuloy babaen ti panagkalkali ti karuotan. Manipud ti naladaw a maika-16 a siglo, nangrugi ti [[panagala manen ti daga]] ken ti dakkel a luglugar ti [[polder]] ket naipreserba tattan babaen kadagiti nasayaat a pagayusan a sistema nga adda  dagiti [[tambak (patakder)|tambak]], dagiti kanal ket pagbombaan nga estasion. Kaaduan ti Olánda ket naporma babaen ti [[estuario]] ti tallo a nangruna a  karayan ti Europa, a ti panagtitipon dagitoy kadagiti [[distributario]] ket mangporma ti [[delta Rin-Mosa-Eskalda]].  Kaaduan ti pagilian ket nadalumpinas, malaksid kadagiti bakras ti turturod idiay adayo nga abagatan a daya ken dagiti nadumaduma nga ababa turturod idiay tengnga a paspaset.

Ti Olanda ket maysa idi kadagiti immuna a pagilian a bimmutos ti parlamento. Kadagiti adu a pakaikaduaan, ti pagilian ket maysa a nangibangon a kameng ti Kappon ti Europa, [[NATO]], [[Organisasion para iti Ekonomiko a Panagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay|OECD]] ken [[Organisasion ti Komersio ti Lubong|WTO]]. Ti Olánda ket adda ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP) tunggal maysa a tao|maikasiam a kangatuan]] a matgedan ti tunggal maysa a tao iti lubong. No kaduanna ti Belga ken [[Luxembourg]] dagitoy ket mangporma ti ekonomiko a kappon ti [[Benelux]].  Ti pagilian ket mangsangsangaili ti [[Organisasion para iti Panagiparit kadagiti Kimika nga Armas]] ken dagiti lima a sangalubongan a korte: ti [[Permanent Court of Arbitration|Agtultuloy a Korte ti Panagikeddeng]], ti [[International Court of Justice|Sangalubongan a Korte ti Hustisia]], ti [[International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|Sangalubongan a Tribunal ti Kriminal para iti Dati a Yugoslavia]], ti [[International Criminal Court|Sangalubongan a Korte ti Kriminal]] ken ti [[Special Tribunal for Lebanon|Naipangpangruna a Tribunal para iti Lebanon]].  Dagiti uppat nga immuna ket mabirukan idiay Ti Hague, ken ti pay ahensia ti kriminal nga intelihensia ti EU a [[Europol]] ken ti maipapan ti hustisia a panagtitinnulongan nga ahensia ti [[Eurojust]].  Daytoy ket nangiturong a panakaiparboan ti siudad a kas ti &quot;ti legado a kapitolio ti lubong&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book|last = van Krieken|first = Peter J.|author2 = David McKay|title = Ti Hague: Legado a Kapitolio ti Lubong|url = https://archive.org/details/haguelegalcapita0000unse|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|year= 2005|isbn = 90-6704-185-8}}, a naisangsangayan, ''&quot;Idi ti 1990 a tawtawen, idi las-ud ti termino a kas  Sekretario Heneral ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ni Boutros Boutros-Ghali ket nangirugrugi a timmawtawag Ti Hague a ti legado a kapitolio ti lubong.&quot;''&lt;/ref&gt; Ti Olánda ket adda ti naibatay ti paggatangan nga aglalaok nga ekonomia, a nairanngo ti maika-13 kadagiti 157 a pagilian segun ti [[Index of Economic Freedom|Pagsurotan ti Nawaya nga Ekonomiko]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080823212557/http://www.heritage.org/Index/country.cfm?id=Netherlands Olanda], Index of Economic Freedom. heritage.org&lt;/ref&gt; Idi Mayo 2011, nairanggo idi ti Olanda a kas ti &quot;karagsakan&quot; a pagilian segun kadagiti resulta babaen ti OECD.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.searchofficespace.com/blog/blog/where-is-the-happiest-place-on-earth/ |title=Ayan kadi ti karagsakan a lugar iti Daga? &amp;#124; The Search Office Space Blog &amp;#124; Searchofficespace |publisher=News.searchofficespace.com |date=25 Mayo 2011 |accessdate=28 Oktubre 2011 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011235050/http://www.searchofficespace.com/blog/blog/where-is-the-happiest-place-on-earth/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Etimolohia==
Ti intero nga Olanda ket masansan a naibagbaga iti daan a pannakainaganna iti &quot;[[Holanda]]&quot;, ngem daytoy ket nainget laeng a mangibagbaga ti [[Amianan a Holanda|Amianan]] ken [[Anagatan Holanda]], dua kadagiti sangapulo ket dua a probinsia ti pagiliant, a napartuat manipud ti dati a [[Kondado ti Holanda]]. Dayta a kondado ket kangrunaan idi akondado iti ekonomia ken politika iti rehion. Iti pakasaritaan, ti Holanda ket masansan nga agserbi a kas [[metonimia]] para iti intero a pagilian. Ti panangibaga ti Olanda a kas Holanda ket pagarigan iti ''[[pars pro toto]]'' ken naikeddenga a teknikal a saan a husto&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://handbook.reuters.com/index.php?title=H#Holland|title=The Reuters Style Guide|accessdate=31 Marso 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.media.uoa.gr/lectures/linguistic_archives/academic_papers0506/notes/stylesheets_3.pdf|title=The BBC News Styleguide|accessdate=31 Marso 2014|archive-date=2012-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227003642/http://www2.media.uoa.gr/lectures/linguistic_archives/academic_papers0506/notes/stylesheets_3.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227003642/http://www2.media.uoa.gr/lectures/linguistic_archives/academic_papers0506/notes/stylesheets_3.pdf |date=2012-02-27 }}&lt;/ref&gt; wenno inpormal,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/topics/about-us/style-book/1435302/Telegraph-style-book-places-and-peoples.html|title=Telegraph style book: places and peoples|accessdate=31 Marso 2014 | location=London|work=The Daily Telegraph|date=12 Abril 2008}}&lt;/ref&gt; depende iti kontesto, ngem nsaysayaat a maawat no mangibagbaga iti timpuyogan ti nailain a putbol.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://image.guardian.co.uk/sys-files/Guardian/documents/2004/07/15/styleguidepdfjuly2004.pdf|title=The Guardian style guide|accessdate=31 Marso 2014 | location=London}}&lt;/ref&gt;

Ti ''De Lage landen'' ([[Dagiti Ababa a Pagilian]]) ket heograpiko a panangibaga iti sapasap a lugar ti [[Belhika]], ti Olanda, ken [[Luxembourg]], ken ammo pay a kas para iti ad-adu a heopolitiko a termino ti [[Benelux]]. Depende iti kontesto, ti panangibaga ti &quot;Ababa a Pagpagilian&quot; ket sagpaminsan a mainayon ti dati a tagikua ti [[Borgonones nga Olanda|Borgonones]] ken [[Habsburgo nga Olanda|Habsburgo]] nga itan ket paset ti akin-amianan a [[Pransia]] ([[Pranses a Flanders]], [[Pranses a Hainaut]], [[Artois]], [[Picardy]] aginggana iti [[Somme (karayanr)|Somme]]) ken ti dati a rehion ti [[Luxembourg]] iti likmut ti [[Thionville|Diedenhoven]] ken [[Alemania]] (daya [[Frisia]], [[Julich]], [[Cleves]], [[Bentheim]], [[Lingen]], ti rehion ti likmut ti [[Geldern]], ti likmut ti [[Bitburg]], dagiti dadduma amunisipalidad iti daya dagiti akindaya a probinsia nga insilpo babaen ti [[Prusia]] idi 1815, kdpy.). Thi Olanda ket addaan iti agarup a kaibuksilan  akas ti Ababa a Pagpagilian, ngem iti ad-adu a historiograpiko a saad.

Idi maika limapulo a siglo ti nagan &quot;ti Olanda&quot; (&quot;de Nederlanden&quot;) ket naus-usaren. Saan met daytoy a kapada ti [[Pransia]] ken [[Inglatera]] gapu ta daytoy ket awan ti etniko a taudan, ngem daytoy ket kasisigud a heograpiko a termino a mangibaga ti paggidiatan iti nangato a daga. Daytoy ket naisansanayen manipud dagitipanawen ti [[Romano nga Imperio|Romano]]s, wa nangisalumina  iti nagbaetan dagiti probinsia ti Romano iti [[Germania Inferior]] ken [[Germania Superior]], a mangibagbaga ti sumalog ken sumang-at a lokasion dagitoy a dua a probinsia. Dagiti nagan ti lugar iti ''Neder'' ken ''Nieder'' ket naus-usar pay laeng kadagiti nadumaduma alugar kadagiti lugar ti pagsasao ti Olandes ken Aleman. Dagiti pay termino kasla ti akinbaba a [[Rin]] ken akinbaba a [[Mosa (karayan)|Mosa]] ket kadawyan idi dagitoy a naus-usar (maisuppiat iti tengnga a Rin wenno akinngato a Rin).

Ti ''Niderlant'' idi Tengnga a Panpanawen ket ti rehion iti nagabetan ti [[Mosa (rkarayan)|Mosa]] ken ti [[Rin]], ti Lugar ti Akinbaba a Rin ket nairaman itan. Ti lugar nga ammo a kas ti ''Oberland'' (Nangato a pagilian) ket naikeddeng idi nga agarup a mangrugi idiay asideg iti nangatngato a pakabirukan ti [[Cologne]]. Babaen ti panagpaatiddog, ti termino ket mabalin pay a maipakat iti delta ti [[delta Rin–Mosa–Eskelda|Eskelda, Mosa ken Rin]], ken kalpasanna maibaganto iti porma ti ad-adu ngem maysa. Gapu ti kinapangruna ti Ababa a Pagpagilian, ti nagan ket immad-adu idin a naus-usar para iti daytoy a lugar. Manipud idi agarup a 1490, dagiti probinsia ti Borgonones-Habsburgo ket naibagbaga pay dagitoy. Malaksid ti [[Flanders]], &quot;ti Olanda&quot; idi ket, manipud ti tengnga ti maika-sangapulo ket innem a siglo ken ti masakbayan, ket mabalin a ti kaaduan a naus-usar.

==Pakasaritaan==
===Kasakbayan a pakasaritaan (sakbay ti 500 SK)===
[[Papeles:5500vc ex leg.jpg|thumb|upright|left|160px|Ti OLanda idi 5500 SK]]
[[Papeles:500vc ex leg copy.jpg|thumb|upright|left|160px|Ti OLanda idi 500 SK]]
Ti kasakbayan a pakasaritaan ti lugar nga itan ket ti Olanda ket kaaduan a sinukog babaen ti kankanayon a panagbaliw ti ababa ti ayan a heograpia. Ti kaduogan a tugot i tao ([[Neanderthal]]) idiay Olanda ket banirukan idiay pagbatuan ti Belvédère idiay asideg ti [[Maastricht]]: dagititidda ti kampo dagiti agan-anup ken agburburas manipud kadagiti 250,000 a tawe a naplabas. Kalpasan ti patingga ti panawen ti yeloe, dagitinadumaduma a [[Paleolitiko]] a grupo ket tinagtagitaoda ti lugar, ken idi agarup a 8000 SK, dagiti [[Mesolitiko]] a tribu ket nagnaedda idiay Friesland ken Drenthe, nga idia ti kakadutalan ti [[Pesse canoe|kaduogan a canoe]] iti lubong, a napetsaan iti isu met laeng a paset ti panawen.&lt;ref&gt;{{Citation | last1 = Van Zeist | first1 = W. | title = De steentijd van Nederland | journal=Nieuwe Drentse Volksalmanak | volume = 75 | pages = 4–11 | year = 1957}}&lt;/ref&gt; Dagiti autoktono nga [[agan-anup ken agburburas]] manipud ti [[kultura ti Swifterbant]] ket naibagbaga manipud idi agarup a 5600 SK ken masakbayan.&lt;ref name=Kooijmans1998&gt;Louwe Kooijmans, L.P., &quot;[https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/1108/171_060.pdf?sequence=1 Trijntje van de Betuweroute, Jachtkampen uit de Steentijd te Hardinxveld-Giessendam]&quot;, 1998, ''Spiegel Historiael'' 33, pp. 423–428&lt;/ref&gt; Dagitoy ket napigsa a naisilpo kadagiti karayan ken nawaya a danum ken maikabagianda iti akin-abagatan nga Eskandibia a [[kultura ti Ertebølle]] (5300 SK–4000 SK). Iti laus, dagiti isu met laeng a tribu ket nangipatakderda kadagiti kampo ti panaganupan tapno aganup kadagiti ayup iti panaglalam-ek. Dagiti tattao ket napanda iti panagtaraken kadagiti dinguen idi agarup a baetan ti 4800 SK ken 4500 SK. Ti transpormasion ti agrikultura ket nagin-inut a napasamak, idi baetan ti 4300SK–4000 SK.&lt;ref&gt;Volkskrant 24 Agosto 2007 &quot;[http://www.volkskrant.nl/wetenschap/article455140.ece/Prehistorische_akker_gevonden_bij_Swifterbant Prehistoric agricultural field found in Swifterbant, 4300–4000 BC]&quot;&lt;/ref&gt; Ti [[kultura ti Funnelbeaker]] ket maysa idi nga agtaltalon a kultura a gimmay-at manipud idiay Dinamarka babaen ti akin-amianan nga Alemania aginggana idiay akin-amianan nga OLanda. Iti daytoy a panawen iti kasakbayan a panawen ti Olanda, ti immuna a nangruna atidda ket naipatakder: dagiti [[dolmen]], dagiti monumento ti dakkel a tanem iti bato idiay [[Drente]], ken mabalin a nabangon idi nagbaetan ti agarup a 4100 SK ken 3200 SK. Iti abagatn a laud, ti [[kultura ti Vlaardingen]] (agarup a 2600 BC), ti mays nga ad-adu a primitibo a kultura dagiti agan-anup ken agburburas ket nasayaatda met a nagbiag kadagiti paset ti panawen ti [[Neolitiko]]. .

Ti pannakabiruk ti gambang ket mangipakpakita nga adda met idi ti panagtagilako kadagii sabali a lugar idiay Europa, gapu ta ti natural a gambang ket saan amabirukan iti daga ti Olanda. Ti [[Panawen ti Bronse]] ket mabalin a nagrugi idi agarup a 2000 SK ken nagpaut aginggana idiagarup a 800 SK. Dagiti kadawyan a bronse a banag manipud ti daytoy a paset ti panawen ket mairaman dagiti [[kutsilio]], [[espada]], [[wasay]], tulang ti lulod ken dagiti [[pulsera]]. Dagiti network ti pagtagilakuan iti las-ud ti daytoy a panawen ket gimmay-at kadagiti adayo a distansia. Dagiti adu a nabirukan idiay [[Drente]] dagiti karkarna ken napateg a banag, a kas dagiti lata-abolario a kuenta, ket mangisingasing a ti Drente idi ket setro ti pagtagilakuan idiay Olanda idi Panawen ti Bronse. 
{{clearleft}}
==Heograpia==

===Ti Europeano nga Olanda===
[[Papeles:Satellite image of the Netherlands in May 2000.jpg|thumb|left|Ti satelite a pannakakita ti Olanda.]]

Ti Europeano a lugar ti Olanda ket mabirukan iti nagbaetan dagiti [[latitud]] ti [[maika-50 a paralelo amianan|50°]] ken [[maika-54 a paralelo amianan|54° N]], ken dagiti longtud ti [[maika-3 a meridiano daya|3°]] ken [[maika-8 a meridiano daya|8° E]].

Ti OLanda ket heograpiko nga ababa unay ken nadalumpinas a pagilian, nga addaan iti agarup a 26% iti kalawana&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Schiermeier|first1=Quirin|title=Few fishy facts found in climate report|journal=Nature|date=5 Hulio 2010|volume=466|issue=170|doi=10.1038/466170a|url=http://www.nature.com/news/2010/100705/full/466170a.html}}&lt;/ref&gt; and 21% of its population&lt;ref name=milrek/&gt; ket mabirukan iti baba ti pantar ti baybay, ken agarup laeng a 50% iti daga ket sumurok iti maysa metro iti [[Pantar ti baybay|ngato ti pantar ti baybay]].&lt;!--&lt;ref name=&quot;Eupedia&quot;/&gt;--&gt; Ti pagilian iti kaaduan ket nadalumpinas, malaksid kadagiti turod iti adayo nga abagatan a daya, ken agtayag dagitoy ti saan a nangatngato ngem 321 a metmetro, ken dagiti pay dadduma nga ababa a turod iti sentral a paspase. Kaaduan kadagiti lugar iti baba ti pantar ti baybay ket inaramid ti tao, pinataud babaen ti panangiyaud ti [[peat|turba]] wenno nagun-od babaen ti panangala manen ti daga. Manipud idi maika-16 a siglo, dagiti dakkel a lugar ti [[polder]] ket naipreserba babaen dagiti napasayaat a sistema ti pagayusan ti danum a mangiraman kadagiti tambak, kanal ken dagiti estasion ti pagbombaan. Gangani 17% iti kalawa ti daga ti pagilian ket naala manen manipud ti baybay ken manipud kadagiti danaw.

Kaaduan ti pagilian ket naporma idi babaen dagiti [[estuario]] dagiti tallo a dakkel a karayan ti Europa: ti [[Rin]] (''Rijn''), thi [[Karayan Mosar|Mosa]] (''Maas'') ken ti [[Karayan Eskalda|Eskalda]] (''Schelde''), ken dagiti pay [[distributario]]da. Ti abagatan-laud a paset ti Olanda ket aginggana ita nga aldaw ket [[delta ti karayan]] dagitoy a karayan, ti [[delta Rin-Mosa-Eskalda]].
 
Ti Olanda ket nabingbingay kadagiti paset ti amianan ken abagatan babaen ti Rin, ti [[Waal (karayan)|Waal]], ti kangrunaan a distributario a sanga, ken ti Mosa. Iti napalabas dagitoy a karayan ket nagrebbeng a kas natural a bangen a nagbaetan dagiti peudo ken isu a dagitoy ket historikal a napartuat a kultural a pannakabingay, kas nakitkita kadagiti ponetiko a panagkukua a mabalin a malasin iti ania man a bangir iti tinawtawagan dagiti Olandes iti  &quot;Nalatak a Karkarayan&quot; (''de Grote Rivieren''). Ti sabali pay a nangruna a sanga ti Rin, ti karayan [[IJssel]], ket agayus idiay [[IJsselmeer|Danaw IJssel]], ti dati a [[Zuiderzee]] ('akin-abagatan a baybay'). Kasla met ti dati, daytoy a karayan ket mangporma ti lingnguistiko a pannakabingay: dagiti tattao iti amianan a daya iti daytoy a karayan ket agsaoda kadagiti dialekto ti [[Ababa a Sahon nga Olandes]] (malaksid ti probinsia ti [[Friesland]], nga addaan met daytoy iti bukod a pagsasao).&lt;ref name=&quot;international2000&quot;&gt;Welschen, Ad: Course ''Dutch Society and Culture'', International School for Humanities and Social Studies ISHSS, Universiteit van Amsterdam, 2000–2005.&lt;/ref&gt;

====Klima====
Ti predominante a direksion ti angin idiay Olanda ket abagatan-laud, nga agpataud ti moderado a [[Oseaniko a klima|klima ti baybay]], nga addaan kadagiti nalamiis a kalgaw ken kalalainganna a panaglalam-ek, ken kadawyan a nadam-eg. Daytoy ket nangruna nga agpayso iti asideg ti Aplaya ti Olanda, a dagiti temperatura ket mabalin a ad-adu ngem {{pagbaliwen|10|C-change|0}} iti kangato (iti panaglalam-ek) wenno ab-ababa (iti kalgaw) ngem idiay (abagatan) daya ti pagilian.

Dagiti sumaganad a tabla ket naibatay kadagiti natimbeng a panagrukod babaen ti estasion ti tiempo ti [[KNMI (instituto)|KNMI]] idiay [[De Bilt]] idi baetan ti 1981 ken 2010:

{{Klima
|location = De Bilt (1981–2010 agtetengnga), amin a lokasion ti KNMI (dagiti nakaro idi 1901–2011), naniebe nga al-aldaw: (1971–2000 agtetengnga).
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan record high C = 17.2
|Feb record high C = 20.4
|Mar record high C = 25.6
|Apr record high C = 32.2
|May record high C = 35.6
|Jun record high C = 38.4
|Jul record high C = 37.1
|Aug record high C = 38.6
|Sep record high C = 35.2
|Oct record high C = 30.1
|Nov record high C = 22.0
|Dec record high C = 17.8
|year record high C = 38.6
|Jan high C = 5.6
|Feb high C = 6.4
|Mar high C = 10.0
|Apr high C = 14.0
|May high C = 18.0
|Jun high C = 20.4
|Jul high C = 22.8
|Aug high C = 22.6
|Sep high C = 19.1
|Oct high C = 14.6
|Nov high C = 9.6
|Dec high C = 6.1
|year high C = 14.1
|Jan mean C = 3.1
|Feb mean C = 3.3
|Mar mean C = 6.2
|Apr mean C = 9.2
|May mean C = 13.1
|Jun mean C = 15.6
|Jul mean C = 17.9
|Aug mean C = 17.5
|Sep mean C = 14.5
|Oct mean C = 10.7
|Nov mean C = 6.7
|Dec mean C = 3.7
|year mean C = 10.1
|Jan low C = 0.3
|Feb low C = 0.2
|Mar low C = 2.3
|Apr low C = 4.1
|May low C = 7.8
|Jun low C = 10.5
|Jul low C = 12.8
|Aug low C = 12.3
|Sep low C = 9.9
|Oct low C = 6.9
|Nov low C = 3.6
|Dec low C = 1.0
|year low C = 6.0
|Jan record low C = -27.4
|Feb record low C = -26.8
|Mar record low C = -20.7
|Apr record low C = -9.4
|May record low C = -5.4
|Jun record low C = -1.2
|Jul record low C = 0.7
|Aug record low C = 1.3
|Sep record low C = -3.7
|Oct record low C = -8.5
|Nov record low C = -14.4
|Dec record low C = -22.3
|year record low C = -27.4
|Jan precipitation mm = 69.6
|Feb precipitation mm = 55.8
|Mar precipitation mm = 66.8
|Apr precipitation mm = 42.3
|May precipitation mm = 61.9
|Jun precipitation mm = 65.6
|Jul precipitation mm = 81.1
|Aug precipitation mm = 72.9
|Sep precipitation mm = 78.1
|Oct precipitation mm = 82.8
|Nov precipitation mm = 79.8
|Dec precipitation mm = 75.8
|year precipitation mm = 832.5
|precipitation colour = green
|Jan humidity= 87
|Feb humidity= 84
|Mar humidity= 81
|Apr humidity= 75
|May humidity= 75
|Jun humidity= 76
|Jul humidity= 77
|Aug humidity= 79
|Sep humidity= 84
|Oct humidity= 86
|Nov humidity= 89
|Dec humidity= 89
|year humidity= 82
|unit precipitation days = 0.1 mm
|Jan precipitation days = 17
|Feb precipitation days = 14
|Mar precipitation days = 17
|Apr precipitation days = 13
|May precipitation days = 14
|Jun precipitation days = 14
|Jul precipitation days = 14
|Aug precipitation days = 14
|Sep precipitation days = 15
|Oct precipitation days = 16
|Nov precipitation days = 18
|Dec precipitation days = 17
|year precipitation days = 184
|unit snow days = 0 cm
|Jan snow days = 6
|Feb snow days = 6
|Mar snow days = 4
|Apr snow days = 2
|May snow days = 0
|Jun snow days = –
|Jul snow days = –
|Aug snow days = –
|Sep snow days = –
|Oct snow days = 0
|Nov snow days = 2
|Dec snow days = 5
|year snow days = 25
|Jan sun = 62.3
|Feb sun = 85.7
|Mar sun = 121.6
|Apr sun = 173.6
|May sun = 207.2
|Jun sun = 193.9
|Jul sun = 206.0
|Aug sun = 187.7
|Sep sun = 138.3
|Oct sun = 112.9
|Nov sun = 63.0
|Dec sun = 49.3
|year sun = 1601.5
|date=December 2011
|source 1 = Knmi.nl&lt;ref name=&quot;knmi&quot;&gt;{{cite web
| url = http://www.knmi.nl/|title = Knmi.nl| accessdate =25 Disiembre 2011
|language = Olandes}}&lt;/ref&gt;
}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
; Heograpia ken enbironmento
* Burke, Gerald L. ''The making of Dutch towns: A study in urban development from the 10th–17th centuries'' (1960)
*  Lambert, Audrey M. ''The Making of the Dutch Landscape: An Historical Geography of the Netherlands'' (1985); focus on the history of land reclamation
* Meijer, Henk. ''Compact geography of the Netherlands''  (1985)
* Riley, R. C., and G. J. Ashworth. ''Benelux: An Economic Geography of Belgium, the Netherlands, and Luxembourg'' (1975) [http://www.questia.com/read/85882918/benelux-an-economic-geography-of-belgium-the-netherlands online]

; Pakasaritaan
* Paul Arblaster. ''A History of the Low Countries''. Palgrave Essential Histories Series New York: Palgrave Macmillan, 2006. 298 pp.&amp;nbsp;{{ISBN|1-4039-4828-3}}.
* J. C. H. Blom and E. Lamberts, eds. ''History of the Low Countries'' (1998)
* Jonathan Israel. ''The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806'' (1995)
* J. A. Kossmann-Putto and E. H. Kossmann. ''The Low Countries: History of the Northern and Southern Netherlands'' (1987)

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline|Netherlands|Olanda}}

; Sapasap a pakaammo
*{{CIA World Factbook link|nl|Olanda}}
*{{dmoz|Regional/Europe/Netherlands}}
*{{Wikiatlas|Netherlands|Olanda}}

; Gobierno
* [http://overheid.nl/english/ Overheid.nl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527231402/http://overheid.nl/english |date=2010-05-27 }} – Opisial a portal ti Olandes a gobierno
* [http://www.government.nl/ Government.nl] – Opisial a sapot ti pagsaadan ti Olandes a gobierno
* [http://www.cbs.nl/en-GB/menu/home/default.htm Estadiska ti Olanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090411152217/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/home/default.htm |date=2009-04-11 }} 

; Panagbanniaga
* [http://www.holland.com/ Holland.com] – Ingles a website ti opisina ti turismo ti Olanda
* [http://www.netherlands-tourism.com/ netherlands-tourism.com] – Tarabay ti turismo ti Olanda
* [http://www.nbtc.nl/en/homepage.htm nbtc.nl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131117065936/http://nbtc.nl/en/homepage.htm |date=2013-11-17 }} – Gunglo nga akinrebbeng iti panangiragpat ti Olanda iti pagilian ken sangalubongan

{{Union ti Europa}}
{{Europa}}

[[Kategoria:Olanda| ]]
[[Kategoria:Benelux]]
[[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti batay-linteg a monarkia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Olandes]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Akin-abagatan nga Europa]]
[[Kategoria:Akinlaud nga Europa]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Karibe]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti NATO]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagsasao nga Olandes]]</text>
      <sha1>jmule02403p4fi4vfzn1lt1rvowlkf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nauru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5008</id>
    <revision>
      <id>406259</id>
      <parentid>399605</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5061" sha1="cm0lwp0w0bftflql5thngppwplinabr" xml:space="preserve">{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Republika ti Nauru
|native_name = ''Repubrikin Naoero''
|common_name = Nauru
|image_flag = Flag of Nauru.svg
|image_coat = Coat of arms of Nauru.svg
|image_map = Nauru on the globe (Polynesia centered).svg
|national_motto = &quot;God's will first&quot;
|national_anthem = ''[[Nauru Bwiema]]''&lt;br/&gt;{{small|&quot;Nauru, ti Pagiliantayo&quot;}}
|official_languages = {{unbulleted list |[[Pagsasao a Nauruano|Nauruano]] {{small|(patneng)}} |{{nowrap|[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] {{small|(kaaduan a naisasao)}}}}}}
|demonym = Nauruano, Taga-Nauro
|capital = [[Distrito ti Yaren|Yaren]] {{small|(''[[de facto]]'')}}&amp;nbsp;{{ref label|kapitolio|a|}}
|government_type = [[Saan a partisano a demokrasia]] a [[Parlamentrio a republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Nauru|Presidente]]
|leader_name1 = [[Lionel Aingimea]]
|leader_title2 = [[Listaan dagiti Tagabitla ti Parlamento ti Nauru|Tagabitla ti Parlamento]]
|leader_name2 = [[Marcus Stephen]]
|legislature = [[Parlamento ti Nauru|Parlamento]]
|area_rank = 239th
|area_km2 = 21
|area_sq_mi = 8.1 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water = 0.57 &lt;!--% of Nauru's area taken up by Buada Lagoon--&gt;
|population_census = 10,084&lt;ref name=&quot;Nauru Census&quot;&gt;{{cite web |title=National Report on Population ad Housing |url=http://www.spc.int/prism/nauru/PublicDocuments/Census/Nauru_2011_Census_Report_FINAL.pdf |publisher=Nauru Bureau of Statistics |accessdate=9 Hunio 2015}}&lt;/ref&gt; 
|population_census_year = Oktubre 2011
|population_census_rank = Maika-234
|population_density_km2 = 480
|population_density_sq_mi = 1,243 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = Maika-25
|GDP_PPP = $36.9&amp;nbsp;million
|GDP_PPP_rank = Maika-192
|GDP_PPP_year = 2006
|GDP_PPP_per_capita = {{nowrap|$2,500 {{small|(karkulo idi 2006)}}&amp;nbsp;&lt;br/&gt;$5,000 {{small|(karkulo idi 2005)}}&amp;nbsp;}}
|GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-135/Maika-141
|sovereignty_type = Wayawaya
|established_event1 = manipud ti [[Naitalek a Terteritorio ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|Naitalek ti Nagkaykaysa a Pagilian]], (manipud ti Nagkaykaysa a Pagarian, Australia, ken [[Baro a Selanda]])
|established_date1 = 31 Enero 1968
|Gini_year = |Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt; |Gini =  &lt;!--number only--&gt; |Gini_ref = |Gini_rank =
|HDI_year = |HDI_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt; |HDI =  &lt;!--number only--&gt; |HDI_ref = |HDI_rank =
|currency = [[Doliar ti Australia]]
|currency_code = AUD
|time_zone =
|utc_offset = +12
|time_zone_DST = |utc_offset_DST =
|drives_on = kanigid
|calling_code = [[+674]]
|cctld = [[.nr]]
|footnote_a = {{note|capital}} Awan ti opisial a kapitolio ti Nauru, ngem ti Yaren ket isu ti kadakkelan a pagtaengan ken ti tugaw ti parlamento.
}}

Ti '''Nauru''', opisial a ti '''Republika ti Nauru''' ken dati nga ammo a kas ti '''Isla Pleasant''', ket ti [[isla a pagilian]] iti [[Mikronesia]] idiay [[Taaw Pasipiko|Tengnga a Pasipiko]]. Ti kaasitgan a kaarrubana ket ti [[Isla Banaba]] idiay Kiribati, iti {{pagbaliwen|300|km|mi|0}} iti daya. Daytoy ket addaan kadagiti 9,488 nga agtataeng iti {{pagbaliwen|21|km2|adj=on}} a kalawa, ti Nauru ket isu ti kabassitan nga estado idiay [[Taaw Pasipiko|Abagatan a Pasipiko]] ken ti maikatlo a kabassitan nga estado babaen ti kalawa iti lubong, kalpasan laeng ti [[Siudad ti Batikano]] ken ti [[Monaco]].

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}
* ''Mangiraman daytoy nga artikulo iti testo manipud ti dominio a publiko manipud kadagiti website ti [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/16447.htm Departamento ti Estado ti Estados Unidos] ken ti CIA World Factbook.''

==Adu pay a mabasbasa==
* {{cite book|author=Gowdy, John M|author2= McDaniel, Carl N|year=2000|title=Paradise for Sale: A Parable of Nature|url=https://archive.org/details/paradiseforsalep0000mcda|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22229-8}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Nauru}}
* [http://www.naurugov.nr/ Gobierno ti Nauru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150311085049/http://www.naurugov.nr/ |date=2015-03-11 }}
* {{CIA World Factbook link|nr|Nauru}}
* {{dmoz|Regional/Oceania/Nauru}}
* {{Wikiatlas|Nauru}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm Nauru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607085310/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm |date=2008-06-07 }} manipud ti ''UCB Libraries GovPubs''
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15433616 Bariweswes ti Nauru] manipud ti BBC News

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-heograpia}}

[[Kategoria:Nauru| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Alemania]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Mikronesia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Oceania]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi  1968]]
[[Kategoria:Dagiti mankomunidad a republika]]</text>
      <sha1>cm0lwp0w0bftflql5thngppwplinabr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Namibia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5009</id>
    <revision>
      <id>406583</id>
      <parentid>403423</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17758" sha1="8kqj7g54qzmbjh6teadkksj3kf7f7ho" xml:space="preserve">{{Coord|22|S|17|E|type:country_region:NA|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = Republika ti Namibia
| common_name            = Namibia
| native_name            = {{lang|en|Republic of Namibia}}&lt;br/&gt;{{marebba a listaan
  |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:85%;
  |title = Nagan kadagiti nailian a pagsasao
| {{Infobox
| subbox=yes
| bodystyle=font-size:78%;font-weight:normal;
| rowclass1 = mergedrow
| label1 = [[Afrikaans]]:
| data1  = {{lang|af|Republiek van Namibië}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kommunale Grondhervormingswet, 2002 |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105003/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |archive-date=25 Pebrero 2016 |access-date=18 Pebrero 2016 |publisher=Government of Namibia |language=af }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225105003/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |date=2016-02-25 }}&lt;/ref&gt;
| rowclass2 = mergedrow
| label2 = [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]]:
| data2  = {{lang|de|Republik Namibia}}
| rowclass3 = mergedrow
| label3 = [[Pagsasao a Khoekhoe|Khoekhoegowab]]:
| data3  = {{lang|naq|Namibiab Republiki dib}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Communal Land Reform Act, Khoekhoegowab |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104943/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |archive-date=25 Pebrero 2016 |access-date=18 Pebrero 2016 |publisher=Government of Namibia }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225104943/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |date=2016-02-25 }}&lt;/ref&gt;
| rowclass4 = mergedrow
| label4 = [[Pagsasao a Herero|Otjiherero]]:
| data4  = {{lang|hz|Republika yaNamibia}}
| rowclass5 = mergedrow
| label5 = [[Pagsasao nga Ovambo|Oshiwambo]]:
| data5  = {{lang|kj|Orepublika yaNamibia}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Communal Land Reform Act, Oshiwambo |url=http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301124906/http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |archive-date=18 Pebrero 2016 |access-date=1 Marso 2016 |publisher=Government of Namibia }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160301124906/http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |date=2016-03-01 }}&lt;/ref&gt;
| rowclass6 = mergedrow
| label6 = [[Pagsasao a Kwangali|RuKwangali]]:
| data6  = {{lang|kwn|Republika zaNamibia}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Communal Land Reform Act, Rukwangali |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104955/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |archive-date=25 Pebrero 2016 |access-date=18 Pebrero 2016 |publisher=Government of Namibia }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225104955/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |date=2016-02-25 }}&lt;/ref&gt;
| rowclass7 = mergedrow
| label7 = [[Pagsasao a Tswana|Setswana]]:
| data7  = {{lang|tn|Rephaboliki ya Namibia}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Communal Land Reform Act, Setswana |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105008/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |archive-date=25 Pebrero 2016 |access-date=18 Pebrero 2016 |publisher=Government of Namibia }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225105008/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |date=2016-02-25 }}&lt;/ref&gt;
| rowclass8 = mergedrow
| label8 = [[Pagsasao a Lozi|siLozi]]:
| data8  = {{lang|loz| Namibia ye Lukuluhile}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Communal Land Reform Act, Lozi |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104949/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |archive-date=25 Pebrero 2016 |access-date=18 Pebrero 2016 |publisher=Government of Namibia }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225104949/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |date=2016-02-25 }}&lt;/ref&gt;
}}
}}
| image_flag = Flag of Namibia.svg
| image_coat = Coat of Arms of Namibia.svg
| national_motto = &quot;Unity, Liberty, Justice&quot;
| national_anthem = &quot;[[Namibia, Land of the Brave]]&quot;
&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = Location Namibia AU Africa.svg
| map_caption = Lokasion ti Namibia (Nangisit nga asul) iti [[Kappon ti Aprika]] (Napusasaw nga asul)
| capital = [[Windhoek]]
| coordinates = {{Coord|22|34|S|17|5|E|type:city_region:NA}}
| largest_city = kapitolio
| official_languages = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]
| national_languages = {{unbulleted list
|[[Afrikaans]]
|[[Pagsasao nga Aleman|Aleman]]
|[[Pagsasao a Herero|Otjiherero]]
|[[Pagsasao a Khoekhoe|Khoekhoegowab]]
|[[Oshiwambo]]
|[[Pagsasao a Kwangali|RuKwangali]]
|[[Pagsasao a Tswana|Setswana]]
|[[Pagsasao a Lozi|siLozi]]
}}
| regional_languages = {{unbulleted list
| [[Pagsasao a !Kung|!Kung]]
| [[Pagsasao a Gciriku|Gciriku]]
| [[Pagsasao a Mbukushu|Thimbukushu]]
}}
| ethnic_groups = {{unbulleted list
| 49.5% [[Tattao nga Ovambo|Ovambo]]
| 9.2% [[Tattao a Kavango|Kavango]]
| 8.0% [[Namarisan a tattao iti Namibia|Namarisan]]&lt;br /&gt; – (mairaman dagiti [[Baster]])
| 7.0% [[Tattao a Herero|Herero]]
| 7.0% [[Tatttao a Damara|Damara]]
| 7.0% [[Dagiti puraw a Namibiano|Puraw]]
| 4.7% [[Tatao a Nama|Nama]]
| 3.5% [[Tattao a Lozi|Lozi]] (Capriviano)
| 3.0% [[Tattao a San|San]]
| 0.6% [[Tattao a Tswana|Tswana]]
| 0.5% Dadduma
}}
| ethnic_groups_year = 2014
| demonym = Namibiano
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Dominante-partido a sistema|dominante-partido]] a [[Semi-presidensial a sistema|semi-presidensial]] a [[republika]]&lt;ref name=&quot;Dual&quot; /&gt;
| leader_title1 = Presidente
| leader_name1 = [[Netumbo Nandi-Ndaitwah]]
| leader_title2 = Bise-Presidente
| leader_name2 = [[Lucia Witbooi]]
| leader_title3 = Kangrunaan a Ministro
| leader_name3 = [[Elijah Ngurare]]
| leader_title4 = Deputado a Kangrunaan a Ministro
| leader_name4 = [[Natangwe Ithete]]
| leader_title5 = Pangulo ti Hustisia
| leader_name5 = [[Peter Shivute]]
| legislature = Parlamento
| upper_house = Nailian a Konseho
| lower_house = Nailian nga Asemblia
| sovereignty_type = Wayawaya manipud iti Pederasion ti [[Abagatan nga Aprika]]
| established_event1 = Batay-linteg
| established_date1 = 9 Pebrero1990
| established_event2 = Wayawaya
| established_date2 = 21 Marso 1990
| area_km2 = 825,615
| area_rank = Maika-34
| area_sq_mi = 318,696 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = bassit unay
| population_estimate = 2,606,971&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;{{Cite web |title=Namibia Population |url=http://countrymeters.info/en/Namibia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518195812/https://countrymeters.info/en/Namibia |archive-date=2020-05-18 |access-date=7 Pebrero 2018 |website=CountryMeters |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2017
| population_estimate_rank = 
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 3.2
| population_density_sq_mi = 6.6 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = Maika-235
| GDP_PPP = $27.505-bilion&lt;ref name=&quot;imfna&quot;&gt;{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=49&amp;pr.y=11&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=728&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609030533/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=49&amp;pr.y=11&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=728&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a= |archive-date=2020-06-09 |access-date=20 Enero 2019 |website=International Monetary Fund |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 
| GDP_PPP_per_capita = $11,516&lt;ref name=imfna /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 
| GDP_nominal = $14.148-bilion&lt;ref name=imfna /&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_per_capita = $5,923&lt;ref name=imfna /&gt;
| Gini = 59.1 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year = 2015
| Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=GINI index (World Bank Estimate) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164913/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NA |archive-date=2019-03-28 |access-date=20 Enero 2019 |website=data.worldbank.org |publisher=[[World Bank]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.647 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year = 2017 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite report |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |last=United Nations Development Programme |access-date=14 Septiembre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914203906/http://hdr.undp.org/en/2018-update |archive-date=2018-09-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-129
| currency = [[Doliar ti Namibia]] &lt;br /&gt; (NAD) &lt;br /&gt; [[Rand ti Abagatan nga Aprika]] (ZAR)
| time_zone = [[Oras ti Tengnga nga Aprika|CAST]]
| utc_offset = +2
| drives_on = kanigid
| calling_code = +264
| cctld = [[.na]]
| footnote_a =
}}

Ti '''Namibia''' ({{IPAc-en|audio=En-us-Namibia.ogg|n|ə|ˈ|m|ɪ|b|i|ə}}, {{IPAc-en|n|æ|ˈ|-}}),&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse |publisher=Longman |year=2008 |isbn=978-1-4058-8118-0 |edition=Maika-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-15253-2 |edition=Maika-18 |location=Cambridge |language=en}}&lt;/ref&gt; opisial a ti '''Republika ti Namibia''', ket ti maysa a pagilian iti [[akin-abagatan nga Aprika]]. Ti akinlaud a pagbeddenganna ket ti [[Taaw Atlantiko]]; daytoy ket makibinningay iti daga a pagbeddengan iti [[Zambia]] ken [[Angola]] iti amianan, ti [[Botswana]] iti daya ken ti [[Abagatan nga Aprika]] iti abagatan ken daya. Uray no [[Kazungula|saanna]] a pagbeddengan ti [[Zimbabwe]], basbassit ngem 200 a metro iti Karayan [[Zambezi]] iti mangisina kadagiti dua pagilian. Nakagun-od ti Namibia iti wayawaya manipud iti Abagatan nga Aprika idi 21 Marso 1990, kalpasan ti [[Gubat ti Wayawaya ti Namibia]]. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna ket ti [[Windhoek]], ken daytoy ket kameng nga estado ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UN), ti [[Komunidad ti Pangrang-ay ti Akin-abagatan nga Aprika]] (SADC), ti [[Kappon ti Aprika]] (AU), ken ti [[Mankomunidad ti Pagpagilian]].

Ti Namibia ti kamagaan a pagilian iti Sub-Sahara nga Aprika,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shadbolt |first=Peter |date=24 Oktubre 2012 |title=Namibia Country Profile: Moving on From a Difficult Past |url=https://edition.cnn.com/2012/10/23/world/africa/namibia-eye-on-country-profile/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220120821/https://edition.cnn.com/2012/10/23/world/africa/namibia-eye-on-country-profile/index.html |archive-date=2020-02-20 |access-date=2019-12-13 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ken natagtagitaon kadaiti nasapa a panawen babaen dagiti tattao a [[Tattao a San|San]], [[Tattao a Damara|Damara]] ken [[Tattao a Nama|Nama]]. Idi agarup a maika-14 a siglo, simmangpet dagiti immak-akar a [[tatao a Bantu]] a kas parte ti [[panagpadakkel a Bantu]]. Manipud idin, dagiti grupo ti Bantu, a ti kadakkelan ket dagiti [[Tattao nga Ovamb|Ovambo]], ket isudan ti kaaduan a populasion ti pagilian; manipud idi naladaw a maika-19 a siglo, isudan ti mangbukel iti kaaduan.

Idi 1878, ti [[Cape Colony|Cape of Good Hope]], ti kolonia ti Britaniko iti dayta a panawen, ket inkapetna ti puerto ti [[Luek Walvis]] ken ti adda iti taaw nga [[Is-isla Penguin ]]; dagitoy ket nagbalinda a nangruna a paset ti baro a [[Kappon ti Abagatan nga Aprika]] iti pannakapartuatna idi 1910. Idi 1884 ti [[Imperio nga Aleman]] ket nangbangon iti turay iti kaaduan a paset ti teritorio, ken nangbukel iti kolonia nga ammo a kas ti [[Abagatan a Laud nga Aprika ti Aleman]]. Daytoy ket nagpartuat iti panagtalon ken impraestruktura. Kadagidi pagbaetan ti 1904 ken 1908 daytoy ket nagaramid iti maysa a [[Panangikisap iti puli ti Herero ken Namaqua|panangikisap iti puli]] kadagiti tattao a Herero ken Nama. Nagpatingga ti turay nga Aleman idi 1915 iti pannakaabak dagiti puersa ti Abagatan nga Aprika. Idi 1920, kalpasan ti panagpatingga ti [[Sangalubongan a Gubat I]], [[Bilin ti Liga ti Pagpagilian|binilinan]] ti [[Liga ti Pagpagilian]] ti Abagatan nga Aprika iti administrasion ti kolonia. Daytoy ket nangipataw kadagiti lintegna, mairaman kadagiti panangidasig iti puli ken dagiti alagaden. Manipud idi 1948, iti pannakabutos iti bileg ti [[Nailian a Partido (Abagatan nga Aprika)|Nailian a partido]], nangipakat pay ti Abagatan nga Aprika iti [[apartheid]] iti ammo idi nga [[Abagatan a Laud nga Aprika]].

Iti naladladaw a maika-20 a siglo, dagiti yaalsa ken dagiti demanda para iti politikal a pannakaibagi babaen dagiti politikal nga aktibista a patneng nga Aprikano nga agtartarigagay iti wayawaya a nagresultaan iti dagus a panagrebbeng iti responsibildad ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti teritorio idi 1966, ngem nagtalinaay ti Abagatan nga Aprika iti ''de facto'' a turay. Idi 1973 binigbig ti UN ti South West Africa People's Organisation ([[SWAPO]]) a kas ti opisial a pannakabagi ti tatao a Namibiano; ti partido ket kaaduan a dagiti Aawambo, nga isuda iti kaaduan iti teritorio. Kalpasan iti nagtultuloy a panaggugubat ti gerila, nangitakder ti Abagatan nga Aprika iti maysa a kabayatan nga administrasion idiay Namibia idi 1985. Nakagun-od ti Namibia iti napno a wayawaya manipud iti Abagatan nga Aprika idi 1990. Nupay kasta, ti [[Luek Walvis]] ken ti [[Is-isla Penguin]] ket nagtultuloy a tinurayan ti Abagatan nga Aprika aginggana idi 1994.

Ti Namibia ket addaan iti populasion iti 2.6&amp;nbsp;a riwriw a tattao ken ti maysa a natalna nga [[aduan partido a sistema|aduan partido]] a [[parlamentario a demokrasia]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Dual&quot;&gt;{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |date=2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057%2Fpalgrave.fp.8200087.pdf |url-status=live |journal=French Politics |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=323–351 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831003208/https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf |archive-date=2019-08-31 |access-date=4 Septiembre 2016 |quote=Of the contemporary cases, only four provide the assembly majority an unrestricted right to vote no confidence, and of these, only two allow the president unrestricted authority to appoint the prime minister. These two, Mozambique and Namibia, as well as the Weimar Republic, thus resemble most closely the structure of authority depicted in the right panel of Figure 3, whereby the dual accountability of the cabinet to both the president and the assembly is maximized. (…) Namibia allows the president to dissolve ''[the assembly]'' at any time but places a novel negative incentive on his exercise of the right: He must stand for a new election at the same time as the new assembly elections.}}&lt;/ref&gt;
}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline}}
* {{CIA World Factbook link|wa|Namibia}}
* [https://web.archive.org/web/20160303221805/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/namibia.htm Namibia] manipud iti ''UCB Libraries GovPubs''
* {{curlie|Regional/Africa/Namibia}}
* {{Wikiatlas|Namibia}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Namibia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Aleman]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1990]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio]]
[[Kategoria:Dagiti mankomunidad a republika]]</text>
      <sha1>8kqj7g54qzmbjh6teadkksj3kf7f7ho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nepal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5014</id>
    <revision>
      <id>406315</id>
      <parentid>404371</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18932" sha1="glklejokqlqcnob4czxe2ojcytkmrrt" xml:space="preserve">{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = {{nowrap|Demokratiko Pederal a Republika ti Nepal}}
| common_name            = Nepal
| native_name            = {{ubl|{{patubo a nagan|ne|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल|italics=off}}|''Saṅghīya Lokatāntrik Gaṇatantra Nepāl''}}
| image_flag             = Flag of Nepal.svg
| flag_size              = 90px
| flag_border            = no
| image_coat             =
| symbol_type            = Kayarigan
| coa_size               = 120px
| national_motto         = {{patubo nga insasao|sa|&quot;[[Janani Janmabhumishcha Swargadapi Gariyasi]]&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;&quot;Napatpateg ti ina ken nakaynakan a daga ngem iti langit&quot;
| national_anthem        = {{patubo nga insasao|ne|&quot;[[Sayaun Thunga Phulka]]&quot;|italics=off|paren=omit}}&lt;br /&gt;&quot;Naaramid kadagiti Ginasut a Sabsabong&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;class=&quot;center&quot;&gt;[[Papeles:Sayaun Thunga Phool Ka (instrumental).ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map              = Nepal (orthographic projection).svg
| image_map2             = 
| map_width              = 220px
| alt_map                = Ladawan ti maysa a globo a naipatengnga iti Nepal, namarisan ti Nepal.
| map_caption            = Naipakita ti nangisit a berde ti lugar a tinengngel babaen ti Nepal;&lt;br /&gt;naipakita iti napusasaw a berde dagiti tinunton a rehion ngem saan a tinengngel
| capital                = [[Kathmandu]]&lt;ref name=&quot;Fact Monster Nepal&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal {{!}} Facts, History &amp; News |url=https://www.infoplease.com/world/countries/nepal |website=www.infoplease.com |accessdate=29 Hunio 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| largest_city           = kapitolio
| coordinates            = {{Coord|28|10|N|84|15|E|region:NP_type:country|display=it}}
| official_languages     = [[Pagsasao a Nepali|Nepali]]&lt;ref name=&quot;Britannica Nepal&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal {{!}} Culture, History, &amp; People |url=https://www.britannica.com/place/Nepal |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=29 Hunio 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| national_languages     = Amin a patneng a dila&lt;ref name=con15&gt;{{Cite web |title=नेपालको संविधान २०७२|trans-title=Constitution of Nepal 2015|url=http://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2018/09/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-1.pdf|via=Nepal Law Commission|access-date=16 Hulio 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808043521/http://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2018/09/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-1.pdf|archive-date=8 Agosto 2019|url-status=live|format=pdf|date=20 Septiembre 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/66852/|title=Why English?|last=Mandal|first=Bidhi|last2=Nayak|first2=Ravi|newspaper=Republica|language=en|date=9 Hunio 2019|access-date=17 Abril 2020|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923072720/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/66852/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923072720/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/66852/ |date=2020-09-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{small|(kitaen ti [[Dagiti pagsasao ti Nepal]])}}
| ethnic_groups          = {{ublist|list_style=line-height:1.3em; |class=nowrap |16.6% [[Chhetri]]| 12.2% [[Bahun]]| 7.1% [[Tattao a Magar|Magar]]|6.6% [[Tattao a TharuTharu]] | 5.8% [[Tattao a Tamang|Tamang]]| 5% [[Tattao a Newar|Newar]]| 4.8% [[Tattao a Kaami|Kami]]| 4.4% [[Dagiti Nepalis Muslim|Musalman]]| 4% [[Yadav]] |2.3% [[Tattao a Rai|Rai]] | 2% [[Tattao a Gurung|Gurung]] | 1.8% [[Damai]]/Dholi | 1.6% [[Thakuri]] | 1.5% [[Tattao a Limbu|Limbu]] | 1.4% [[Sarki (grupo ti etniko)|Sarki]] | 22.9% Dadduma}}
| ethnic_groups_year     = 2011
| ethnic_groups_ref      = {{sfn|2011 National Census|p=4}}
| religion               = {{ublist|list_style=line-height:1.3em; |class=nowrap | 81.3% Hinduismo|9% Budismo|4.4% Islam|3.1% Kirant|1.4% Kristianidad|0.5% Prakriti|0.3% Dadduma}}
| religion_year          = 2011
| religion_ref           = {{sfn|2011 National Census|p=4}}
| demonym                = [[Tattao a Nepali|Nepali]], [[:wikt:Nepalese|Nepalis]]
| government_type        = [[Pederal a republika|Pederal]] a [[Parliamentario a sistema|parliamentario]] a [[republika]]
| leader_title1          = Presidente
| leader_name1           = [[Ram Chandra Poudel]]
| leader_title2          = Kangruaan a Ministro
| leader_name2           = [[Sushila Karki]] 
| leader_title3          = Tagabitla ti Kamara
| leader_name3           = vacant
| leader_title4          = Mangipangulo ti Hustisia
| leader_name4           = [[Bishowambhar Prasad Shrestha]]
| legislature            = Pederal a Parliamento
| upper_house            = Nailian nga Asemblia
| lower_house            = Kamara dagiti Pannakabagi
| sovereignty_type       = Pannakaporma
| established_event1     = [[Pagarian ti Nepal|Pagarian]]
| established_date1      = 1768&lt;ref name=history&gt;{{Cite web|url=https://mofa.gov.np/about-nepal/history-of-nepal/|title=History Of Nepal|publisher=Ministry of Foreign Affairs (Nepal)|language=en-US|access-date=17 Abril 2020|archive-date=2021-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110041500/https://mofa.gov.np/about-nepal/history-of-nepal/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211110041500/https://mofa.gov.np/about-nepal/history-of-nepal/ |date=2021-11-10 }}&lt;/ref&gt;
| established_event2     = [[Tulag ti Sugauli]]&lt;ref&gt;The Sugauli Treaty of 1816 rendered moot the degree of independence of Nepal. The sixth point of the treaty directly questions the degree of independence of Nepal. The fact that any differences between Nepal and Sikkim will be &quot;referred to the arbitration of the East India Company&quot; sees Nepal as a semi-independent or a vassal state or tributary of the British empire.&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 4 Marso 1816
| established_event3     = [[Tulag ti Nepal-Britania ti 1923]]&lt;ref&gt;Pormal a pannakabigbig ti Nepal kas maysa anawaya ken naturay nga estado babaen ti Gran Britania.&lt;/ref&gt;
| established_date3      = 21 Disiembre 1923
| established_event4     = [[Aldaw ti Republika (Nepal)|Pederal a Republika]]
| established_date4      = 28 Mayo 2008
| established_event5     = [[Batay-linteg ti Nepal|Agdama a Batay-linteg]]
| established_date5      = 20 Septiembre 2015
| area_km2               = 147,516
| area_rank              = Maika-93 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 56,827 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| percent_water          = 2.8
| population_estimate    = {{increase}} {{UN Population|Nepal}}{{UN Population|ref}}
| population_estimate_rank = Maika-49
| population_estimate_year = {{UN Population|Year}}
| population_census      = 26,494,504{{sfn|2011 National Census|p=1}}
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 180
| population_density_sq_mi = 518 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| population_density_rank = Maika-50
| GDP_PPP                = {{increase}} $94-bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&amp;pr.y=12&amp;sy=2019&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=558&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF|access-date=15 Abril 2020}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2019
| GDP_PPP_rank           = Maika-87
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $3,318&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-155
| GDP_nominal            = {{increase}} $30-bilin
| GDP_nominal_year       = 2019
| GDP_nominal_rank       = Maika-101
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,048&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-159
| Gini                   = 32.8 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2010
| Gini_change            = 
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NP |title=Gini Index (World Bank Estimate) – Nepal|publisher=[[World Bank]] |accessdate=16 Abril 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20140608054636/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archive-date=8 Hunio 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = Maika-115
| HDI                    = 0.579 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2019 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=United Nations Development Programme|date=2019 |format=PDF |accessdate=16 Abril 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = Maika-147
| currency               = [[Rupee ti Nepal]] (Rs, {{lang|ne|रू}})
| currency_code          = NPR
| time_zone              = [[Pagalagadan nga Oras ti Nepal]]
| utc_offset             = [[UTC+05:45|+05:45]]
| DST_note               = {{nowrap|''[[Oras ti panagin-inut iti lawag|DST]] saan a mapalpaliiw''}}
| drives_on              = kanigid
| calling_code           = +977
| cctld                  = [[.np]]
}}

Ti '''Nepal''' ({{lang-ne|[[:ne:नेपाल|नेपाल]]}} {{IPA-ne|neˈpal|}}), opisial a ti '''Demokratiko a Pederal a Republika ti Nepal''',&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html |title=CIA&amp;nbsp;– The World Factbook |publisher=CIA |access-date=5 Disiembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html |archive-date=29 Disiembre 2010 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html |date=2010-12-29 }}&lt;/ref&gt; ({{Audio|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल.ogg|Denggen}}) ket ti maysa a pagilian iti [[Abagatan nga Asia]]. Daytoy ket kaaduan nga adda iti [[Himalaya]], ngem mangiraman pay kadagiti parte iti [[Tanap Indo-Gangetiko]]. Daytoy ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|maika-49 a kadakkelan a pagilian]] babaen ti populasion ken ti [[Listaan dagiti pagilian ken territorio babaen ti dagup a kadakkel|maika-93 a kadakkelan a pagilian]] babaen ti kalawa. Daytoy ket napalikmutan iti daga, ken beddenganna ti [[Tsina]] iti amianan ken ti [[India]] iti abagatan, iti daya ken laud, bayat a ti [[Banglades]] ket mabirukan iti kaunegen laeng ti 27&amp;nbsp;km (17&amp;nbsp;mi) iti abagatan akindaya nga ungtona ken ti [[Bhutan]] ket naisina manipud iti daytoy babaen ti estado ti India ti [[Sikkim]]. Addaan iti nadumaduma a heograpia ti Nepal, mairaman ti [[Terai|nalames a tantanap]], dagiti sub-alpino kabakiran a turod, ken walo kadagiti sangapulo a [[Listaan dagiti kangatuan a bantay#Listaan|kangatuan a bantay]] iti lubong, mairaman ti [[Bantay Everest]], ti kangatuan a punto iti lubong. Ti [[Kathmandu]] ket ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad. Ti Nepal ket maysa nga adu ti etnikona a pagilian ken ti opisial a pagsasao ket [[Pagsasao a Nepali|Nepali]].

Immuna a nairehistro ti nagan a &quot;Nepal&quot; kadagiti teksto manipud iti  [[paset ti panawen ti Vediko]] iti [[subkontinente Indiano]], ti panawen ti [[taga-ugma nga India]] idi napundar ti [[Hinduismo]], ti predominante a relihion ti pagilian. Idi tengnga ti umuna a milenio BCE, ni [[Gautama Buddha]], ti nagpundar iti [[Budismo]], ket nayanak idiay [[Lumbini]] iti akin-abagatan a Nepal. Dagiti parte ti akin-amianan a Nepal ket naisinggalut iti kultura ti [[Tibet]]. Ti agpakatengnga a mabirukan a [[Tanap ti Kathmandu]] ket naisinggalut iti kultura dagiti [[Tattao nga Indo-Aryano|Indo-Aryano]], ken isu idi ti tugaw ti nabaknang a kompederasia ti [[Tattao a Newar|Newar]] nga ammo a kas [[Nepal Mandala]]. Ti sanga ti Himalaya ti taga-ugma a [[Kalsada Seda]] ket tinurayan idi babaen dagiti [[Lhasa Newar|agtagtagilako iti tanap]]. Ti kosmopolitano a rehion ket napadur-as iti naisangayan nga arte ken arkitektura. Babaen idi maika-18 a siglo, nakagun-od ti [[Pagarian ti Gorkha]] ti [[panagkaykaysa ti Nepal]]. Pinundar ti [[disnastia a Shah]] ti [[Oagarian ti Nepal]] ken kamaudian a nangbukel ti maysa a pagkakaduaan iti [[Imperio a Britaniko]], babaen dagiti bukodna a premier iti [[dinastia a Rana]]. Saan a pulos a nakolonisado ti pagilian ngem nagserbi a kas maysa a manglapped nga estado itipagbaetan ti [[Imperial a Tsina]] ken [[Britaniko nga India]]. Naipayammo ti [[Parliamentario a demokrasia]] idi 1951, ngem namindua a nasuspende babaen dagiti monarko ti Nepal, idi 1960 ken 2005. Ti [[Sibil a Gubat ti Nepal]] kadagiti tawen ti 1990 ken dagiti nasapa a tawen ti 2000 ket nagresultaan ti pannakaipatakder ti maysa a [[sekular]] a [[republika]] idi 2008, ken nangipatingga daytoy iti naudi a morkia ti [[Hindu ]] iti lubong.

Ti naampon a [[batay-linteg ti Nepal]] idi 2015 a ket mangpasingked ti Nepal a kas maysa a [[Sekular nga estado|sekular]] a [[pederal a republika|fpederal]] a [[parliamentario a republika]] a nabingbingay kadagiti [[Dagiti probinsia ti Nepal|pito a probinsia]]. Naawat ti Nepal iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] idi 1955, ken napirmaan dagiti pannakigayyem a tulag iti [[India]] idi 1950 ken ti [[Tsina|Republika ti Tattao ti Tsina]] idi 1960. Mangsangaili ti Nepal ti permanente a sekretariat ti [[Gunglo ti Abagatan nga para iti Rehional a Pagtitinnulongan]] (SAARC), a daytoy ket maysa a nagpundar a kameng. Ti Nepal ket maysa pay a kameng ti [[Di Nailinia a Tignay]] ken ti [[Inisiatibo ti Luek ti Bengal]]. Ti militar ti Nepal ket isu ti maikalima a kadakkelan iti Abagatan nga Asia; daytoy ket nadayeg iti pakasaritaanna iti [[Gurkha]], a naipangpangruna kadagidi [[gubat ti sangalubonga]], ken signipikante daytoy a nagparparawad kadagiti operasion ti panagtalinaay ti kappia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery class=center&gt;
Kathmandu-Basantapur Chowk-02-2007-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Votivstupas-26-Skulptur-2007-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Vakupati Mandir-12-Kinder-2013-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-34-Gottesdienst-2007-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Cyasilim Devar-08-2007-gje.jpg|Patan
Dzongla to Lobuche-20-Rote Pflanze mit Rauhreif-2007-gje.jpg|Himalaya
Gorak Shep to Everest Base Camp-32-Moraenenwanderung-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Ghami to Lo Gekar-54-Gebetsfahnen-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Tsarang-Lo Manthang-56-2015-gje.jpg|Mustang
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
{{refbegin|33em}}
* {{Cite book|last=Balakrishnan|first=T. K.|url=https://books.google.com.np/books?id=kHDySAAACAAJ|title=Foreign Policy of India: Problems and Paradoxes|chapter=India's Foreign Policy for Nepal, Bangladesh &amp; Sri Lanka|date=2010|publisher=Mohini Publishers &amp; Distributors|isbn=978-81-909928-1-7|language=en|via=[[Google Books]]}}
* {{Cite book|first=Perceval|last=Landon|author-link=|url=http://archive.org/details/nepal01perc|title=Nepal, Vol. 1|date=1928|publisher=Constable &amp; Co. (Edinburgh)|others=Public Resource|via=[[Internet Archive]]|isbn=8-120-60724-4}}
* {{Cite web|title=National Population and Housing Census 2011 (National Report)|publisher=Central Bureau of Statistics (Nepal)|date=Nobiembre 2012|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf|access-date=26 Nobiembre 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130418041642/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf|format=pdf|archivedate=18 Abril 2013|ref={{sfnRef|2011 National Census}}}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130418041642/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf |date=2013-04-18 }}
* {{Cite book|editor-last=Hutt|editor-first=Michael|editor-link=|url=https://books.google.com.np/books/about/Himalayan_people_s_War.html?id=NpYHG2sA76cC|title=Himalayan 'people's War': Nepal's Maoist Rebellion|date=2004|publisher=C. Hurst &amp; Co.|isbn=978-1-85065-722-4|language=en|access-date=18 Abril 2020}}
{{refend}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book |last=Shaha |first=Rishikesh |title=Ancient and Medieval Nepal |url=https://archive.org/details/ancientmedievaln0000shah |year=1992 |publisher=Manohar Publications |location=New Delhi |isbn=978-81-85425-69-6}}
* {{Cite book |last=Tiwari |first=Sudarshan Raj |title=The Brick and the Bull: An account of Handigaun, the Ancient Capital of Nepal |year=2002 |publisher=Himal Books |isbn=978-99933-43-52-3}}
* {{Cite book |first=Barbara |last=Crossette |title=So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas |url=https://archive.org/details/soclosetoheavenv0000cros |location=New York |publisher=Vintage |year=1995 |isbn=978-0-679-74363-7}}
* {{Cite book |author= Dor Bahadur Bista|title=People of Nepal |url= https://archive.org/details/peopleofnepal0000dorb|publisher=Department of Publicity, Ministry of Information and Broadcasting, Government of Nepal |year=1967 |isbn=978-99933-0-418-0}}
* {{Cite book |first=Dervla |last=Murphy |title=The Waiting Land: A Spell in Nepal |publisher=Transatlantic Arts |year=1968 |isbn=978-0-7195-1745-7}}
* {{Cite book |author=Rishikesh Shaha |title=Modern Nepal: A Political History |publisher=Manohar Publishers and Distributors |year=2001 |isbn=978-81-7304-403-8|author-link= }}
* {{Cite book |author=Jane Wilson-Howarth |title=A Glimpse of Eternal Snows: a family's journey of love and loss in Nepal |url=https://archive.org/details/glimpseofeternal0000wils |publisher=Bradt Travel Guides, UK |year=2012 |page=[https://archive.org/details/glimpseofeternal0000wils/page/390 390] |isbn=978-1-84162-435-8|author-link=}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline}}

=== Gobierno ===
* {{Opisial a website|http://www.nepal.gov.np}} ti Gobierno ti Nepal
* {{Opisial a website|http://www.welcomenepal.com}} ti Turismo ti Nepal

=== Sapasap a pakaammo ===
* {{CIA World Factbook link|np|Nepal}}
* {{curlie|Regional/Asia/Nepal}}
* {{wikiatlas|Nepal}}
* {{OSM relation|184633}}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Nepal| ]]
[[Kategoria:Dagiti pederal a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti dati a monarkia ti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1768]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]</text>
      <sha1>glklejokqlqcnob4czxe2ojcytkmrrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cyprus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5024</id>
    <revision>
      <id>406269</id>
      <parentid>405147</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 11 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35445" sha1="46gz0axhao0hce2d3yakl64jpkjtjkh" xml:space="preserve">{{coord|35|N|33|E|type:country_region:CY_scale:2500000_source:GNS|display=title}}
{{Infobox pagilian
| coordinates = {{Coord|35|10|N|33|22|E|type:city}}
| languages_type = Dagiti minoridad a pagsasao
| languages2_type = Dagiti bernakular
| conventional_long_name = Republika ti Cyprus
| native_name = {{unbulleted list|{{patubo a nagan|el|Κυπριακή Δημοκρατία}}|{{patubo a nagan|tr|Kıbrıs Cumhuriyeti|italics=off}}}}
| image_flag = Flag of Cyprus.svg
| image_coat = Coat of arms of Cyprus (2006).svg
| common_name = Cyprus
| national_motto = 
| national_anthem = {{lang|el|[[Himno iti Wayawaya|Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν]]}}{{efn|Ti Griego a nailian a kanta ket nampon idi 1966 babaen ti keddeng ti Konseho dagiti Ministro.&lt;ref&gt;{{cite web|title=National Anthem|url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument|website=www.presidency.gov.cy|access-date=3 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813155316/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument|archive-date=13 Agosto 2011|url-status=dead|language=en}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;Himno iti Wayawaya&quot;}}{{brk|2}}[[Papeles:Greece national anthem.ogg|center]]
| image_map = EU-Cyprus.svg
| map_caption = Lokasion ti Cyprus (nailadawan iti akinbaba a kanawan), a mangipakita ti Republika ti Cyprus iti nangisngisit a berde ken ti bukod a nairamgaramg a republika ti [[Akin-amianan a Cyprus]] iti naranraniag a berde, ken dagiti nabati a [[Kappon ti Europa]] a naipakita iti nakusnaw a berde
| capital = [[Nicosia]] &amp;nbsp;
| largest_city = kapitolio
| official_languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial;
  |[[Pagsasao a Griego|Griego]]
  |[[Pagsasao a Turko|Turko]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Cyprus|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/|website=The World Factbook|publisher=CIA|access-date=15 Enero 2016|language=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
| languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial;
  |[[Pagsasao nga Armenio|Armenio]]
  |[[Cypriota nga Arabiko]]
 }}
| languages2 = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial;
  |[[Cypriota a Griego]]
  |[[Cypriota a Turko]]
 }}
| ethnic_groups = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial;
  |Griego a Cypriota
  |Turko a Cypriota
  |Armenio a Cypriota
  |Maronita a Cypriota
 }}
| ethnic_groups_year = 
| demonym = Cypriota
| religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |72.3% [[Kristianidad]]|25.0% [[Islam]]
|1.9% Awan relihion
|0.8% Dadduma&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020 |title=Cyprus |work=Global Religious Future |publisher=Pew Research Center |access-date=13 Hulio 2021 |language=en |archive-date=2014-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717053131/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}
| religion_year = 2020; mairaman ti [[Akin-amianan a Cyprus]]
| government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a [[Republika|batay-linteg a republika]]
| leader_title1 = Presidente
| leader_name1 = [[Nicos Anastasiades]]
| leader_title2 = Bise Presidente
| leader_name2 = Bakante{{efn|Ti bise presidente ket naireserba iti para iti Turko a Cypriota. Nupay kaasta, ti puesto ket bajkanten manipud iti panagraut ti Turko idi 1974.&lt;ref name=CIA2019 /&gt;}}
| leader_title3 = Presidente dagiti Kamara ti Pannakabagi
| leader_name3 = [[Annita Demetriou]]
| legislature = Kamara dagiti Pannakabagi
| sovereignty_type = Wayawaya {{nobold|manipud iti Reino Unido}}
| established_event1 = [[Dagiti Tulagan ti Londres-Zürich]]
| established_date1 = 19 Pebrero 1959
| established_event2 = Nairangarang ti wayawaya
| established_date2 = 16 Agosto 1960
| established_event3 = [[Aldaw ti Wayawaya (Cyprus)|Aldaw ti Wayawaya]]
| established_date3 = 1 Oktubre 1960
| established_event4 = Timmipon iti Kappon ti Europa
| established_date4 = 1 Mayo 2004
| area_km2 = 9,251
| area_label = Dagupa{{efn|name=island|Mairaman ti Akin-amianan a Cyprus, ti panglapped a sona ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti [[Akrotiri ken Dhekelia]].}}
| area_rank = Maika-162 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi = 3,572 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 9
| population_estimate = {{UN Population|Cyprus}}{{efn|name=island}}{{UN Population|ref}}
| population_census = 838,897{{efn|Malaksid ti Akin-amianan a Cyprus.}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&amp;sub=2&amp;sel=1&amp;e= |title=Statistical Service – Population and Social Conditions – Population Census – Announcements – Preliminary Results of the Census of Population, 2011 |language=el |publisher=Statistical Service of the Ministry of Finance of the Republic of Cyprus |date=29 Disiembre 2011 |access-date=29 Enero 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115100623/http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&amp;sub=2&amp;sel=1&amp;e= |archive-date=15 Enero 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN Population|Year}}
| population_estimate_rank = Maika-158
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 123.4{{efn|name=island}}&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;nowiki&gt;United Nations, Department of Economic and Social Affairs, United Nations Population Division&lt;/nowiki&gt; |year=2013 |title=World Population Prospects: The 2012 Revision, DB02: Stock Indicators |location=New York |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |access-date=18 Hunio 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507213545/http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |archive-date=7 Mayo 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_density_rank = Maika-82
| population_density_sq_mi = 319.5 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| GDP_PPP = $35.970&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?sy=2019&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=45&amp;pr1.y=5&amp;c=423&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|work=World Economic Outlook Database, October 2018|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=27 Abril 2017|location=Washington, D.C.|date=12 Oktubre 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2019
| GDP_PPP_rank = Maika-126
| GDP_PPP_per_capita = $41,572&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-35
| GDP_nominal = $24.996&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2019
| GDP_nominal_rank = Maika-114
| GDP_nominal_per_capita = $28,888&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-33
| Gini = 31.1 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2019
| Gini_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=9 Agosto 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.887 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2019 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 Disiembre 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 Disiembre 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-33
| currency = [[Euro]] ([[Senias ti Euro|€]])
| currency_code = EUR
| time_zone = [[Oras ti Akindaya nga Europa|EET]]
| utc_offset = +2
| utc_offset_DST = +3
| time_zone_DST = [[Oras ti Kalgaw ti Akindaya nga Europa|EEST]]
| drives_on = kanigid
| calling_code = +357
| cctld = [[.cy]]{{efn|Maus-usar pay ti dominio ti [[.eu]], pakibinningayan kadagiti sabali nga estado a kameng ti [[Kappon ti Europa]].}}
| footnotes = 
| today =
}}

Ti '''Cyprus'''{{efn|{{lang-el|Κύπρος|translit=Kýpros}} {{IPA-el|ˈcipros|}}; {{lang-tr|Kıbrıs}} {{IPA-tr|ˈkɯbɾɯs|}}}}, opisial a tinawtawagan iti '''Republika ti Cyprus''',{{efn|{{Lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία|translit=Kypriakí Dimokratía|links=no}}, {{IPA-el|cipriaˈci ðimokraˈti.a|}}, &lt;small&gt;lit:&lt;/small&gt; Cypriota a Republika; {{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti|links=no}}, {{IPA-tr|ˈkɯbɾɯs ˈdʒumhuɾijeti|}}, &lt;small&gt;lit:&lt;/small&gt; Republika ti Cyprus}} iket ti maysa nga [[isla a pagilian]] iti akindaya a [[Baybay Mediteraneo]]. Daytoy ti maikatlo a kadakkelan ken ti maikatlo a kaaduan ti populasion nga isla iti Mediteraneo,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html|title=Biggest Islands In The Mediterranean Sea By Area|work=WorldAtlas|access-date=11 Mayo 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512043924/https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html|archive-date=12 Mayo 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html|title=The Most Populated Islands In The Mediterranean Sea|work=WorldAtlas|access-date=11 Mayo 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512043814/https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html|archive-date=12 Mayo 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ken mabirukan iti abagatan ti [[Turkia]]; iti laud ti [[Syria]]; iti amianan a laud ti [[Lebanon]], [[Israel]] ken ti [[Gaza Strip]]; iti amianan ti [[Ehipto]]; ken abagatan a daya ti [[Gresia]]. Ti [[Nicosia]] ket ti kapitolio ti pagilian ken ti kadakkelaan a siudad.

Ti [[Prehistoriko a Cyprus|kasapaan nga ammo nga aktibidad ti tao]] iti isla ket napetsado idi agarup a maika-10 a milenio BC. Dagiti arkeolohiko a tidda manipud iti daytoy a paset ti panawen ket mairaman ti nasayaat a napreserba a [[Neolitiko]] a purok ti [[Khirokitia]], ken ti Cyprus ket ti ayan dagiti sumagmamano a kaduogan a bubon iti lubong.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8118318.stm |title=Stone Age wells found in Cyprus |work=BBC News |date=25 Hunio 2009 |access-date=31 Hulio 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005060232/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8118318.stm |archive-date=5 Oktubre 2013 |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Ti Cyprus ket tinagtagitao idi babaen dagiti [[Misenio a Gresia|Misenio a Griego]] kadagiti dua nga allon iti maika-2 a milenio BC. Kas maysa nga estratehiko a lokasion iti [[Akindaya a Mediteraneo]], kanungpalan idi daytoy a sinakup babaen dagiti nadumaduma a nangruna a bileg, a mairaman dagiti imperio dagiti [[Imperio a Neo-Asiriano|Asiriano]], [[Taga-ugma nga Ehipto|Ehipto]] ken [[Imperio nga Akuamenida|Persiano]], a nakatiliwan ti isla idi 333 BC babaen ni [[Alehandro ti Natan-ok]]. Dagiti simmaruno a turay babaen ti [[Dinastia a Polemaiko|Polemaiko nga Ehipto]], ti [[Imperio a Romano|Klasiko]] ken [[Imperio a Bisantino|Imperio ti Akindaya a Romano]], dagiti kalipato ti Arabo iti nabiit a paset ti panawen, ti Pranse a [[Kamara ti Lusignan|dinastia a Lusignan]] ken dagiti [[Republika ti Venecia|Veneto]] ket sinaruno idi babaen dagiti sumurok a tallo a siglo nga [[Otomano a Cyprus|Otomano a turay]] idi baetan ti 1571 ken 1878 (''[[de jure]]'' aginggana idi 1914).&lt;ref name=&quot;Lausanne-Egypt-Sudan-Cyprus&quot;&gt;{{cite web|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne|title=Treaty of Lausanne|access-date=7 Oktubre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112221242/http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne|archive-date=12 Enero 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Naikabil idi ti Cyprus babaen ti administrasion ti Reino Unido babaen ti Kombension ti Cyprus idi 1878 ken pormal idi nga inkapet babaen ti Reino Unido idi 1914. Ti masakbayan ti isla ket panggep idi a suppiat a nagbaetan dagiti prominente a komunidad ti etniko, dagiti [[Dagiti Cypriota a Griego|Cypriota a Griego]], a mangbukel iti 77% iti populasion idi 1960, ken dagiti [[Dagiti Cypriota Turko|Cypriota Turko]], a mangbukel iti 18% iti populasion. Manipud idi maika-19 a siglo ket masakbayan, ti populasion ti Cypriota a Griego ket nagkamkamakamda iti ''[[enosis]]'', a kappon iti [[Gresia]], a nagbalin a nailian a Griego a nga annuroten kadagiti tawen ti 1950.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Faustmann|first1=Hubert|last2=Ker-Lindsay|first2=James|title=The Government and Politics of Cyprus|year=2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-03911-096-4|page=48|url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&amp;pg=PA48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mirbagheri|first1=Farid|title=Historical Dictionary of Cyprus|date=2009|publisher=Scarecrow Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&amp;pg=PA25|isbn=978-0-8108-6298-2}}&lt;/ref&gt; Immun-una anagkamakan ti populasion ti Cypriota a Turko iti panagtultuloy ti turay ti Britaniko, ken kanungpalan a nagdemanda iti pannakaikapet iti isla iti Turkia, ken kadagidi tawen ti 1950, a kakuyogna ti Turkia, ket nagpundar iti annuroten ti ''[[Taksim (politika)|taksim]]'', ti pannakabingay ti Cyprus ken ti pannakapartuat ti maysa a Turko nga estado iti amianan.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Trimikliniotis|first1=Nicos|title=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation|date=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-10080-1|page=104|url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&amp;pg=PA104}}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti ranggas kadagiti tawen ti 1950, nadatonan ti wayawaya ti Cyprus idi 1960.&lt;ref name=independence&gt;[http://www.parliament.cy/parliamenteng/index.htm Cyprus date of independence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613002758/http://www.parliament.cy/parliamenteng/index.htm |date=13 Hunio 2006}} (pinduten ti Historical review)&lt;/ref&gt; Ti didigra idi 1963–64 ket nakaiyeg pay iti ad-adu nga interkomunal a ranggas a nagbaetan dagiti dua a komunidad, napatalaw dagiti ad-adu ngem 25,000 a Cypriota a Turko kadagiti enclave&lt;ref name=&quot;Hoffmeister&quot; /&gt;{{rp|56–59}}&lt;ref name=IntercommunalViolence&gt;{{cite web |url=http://countrystudies.us/cyprus/13.htm |title=U.S. Library of Congress – Country Studies – Cyprus – Intercommunal Violence |publisher=Countrystudies.us |date=21 Disiembre 1963 |access-date=25 Oktubre 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623135118/http://countrystudies.us/cyprus/13.htm |archive-date=23 Hunio 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ken nakaiyegan ti patingga ti representasion ti Cypriota a Turko iti republika. Idi 15 Hulio 1974, nairugi ti maysa a kudeta babaen dagiti [[EOKA B|nasionalista a Cypriota a Griego]]&lt;ref&gt;{{cite book | last = Mallinson | first = William | title = Cyprus: A Modern History | publisher = I. B. Tauris | year=2005 | url = https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&amp;pg=PA81| isbn = 978-1-85043-580-8| page = 81}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |title=website |work=BBC News |date=4 Oktubre 2002 |access-date=25 Oktubre 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040726144124/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |archive-date=26 Hulio 2004 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ken dagiti elemento ti junta militar a Griego&lt;ref name=danopoulos&gt;{{cite book|author1=Constantine Panos Danopoulos|author2=Dhirendra K. Vajpeyi|author3=Amir Bar-Or|title=Civil-military Relations, Nation Building, and National Identity: Comparative Perspectives|url=https://books.google.com/books?id=wU_587RXIvsC&amp;pg=PA260|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-97923-2|page=260|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915230348/https://books.google.com/books?id=wU_587RXIvsC&amp;pg=PA260|archive-date=15 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; itimaysa a panangipadas iti ''enosis''. Nakairugian daytoy a tignay iti [[Panagraut ti Turko ti Cyprus]] idi 20 Hulio,&lt;ref name=&quot;Benvenisti2012&quot;&gt;{{cite book|author=Eyal Benvenisti|title=The International Law of Occupation|url=https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&amp;pg=PA191|date=23 Pebrero 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958889-3|page=191|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910212611/https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&amp;pg=PA191|archive-date=10 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a nakaiturongan ti pannakatiliw ti agdama nga aldaw a teritorio ti [[Akin-amianan a Cyprus]] ken ti pannakapatalw dagiti sumurok a 150,000 Cypriota a Griego&lt;ref&gt;Barbara Rose Johnston, Susan Slyomovics. ''Waging War, Making Peace: Reparations and Human Rights'' (2009), American Anthropological Association Reparations Task Force, [https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&amp;pg=PA211 p. 211] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412133508/https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&amp;pg=PA211 |date=12 Abril 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Morelli, Vincent. ''Cyprus: Reunification Proving Elusive'' (2011), DIANE Publishing, [https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&amp;pg=PA10&amp; p. 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413033218/https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&amp;pg=PA10&amp; |date=13 Abril 2016}}&lt;/ref&gt; ken dagiti 50,000 a Cypriota a Turko.&lt;ref&gt;Borowiec, Andrew. ''Cyprus: A Troubled Island'' (2000), Greenwood Publishing Group, [https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&amp;pg=PA125 p. 125] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412142842/https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&amp;pg=PA125 |date=12 Abril 2016}}&lt;/ref&gt; Timaysa a naisina nga estado ti Cypriota a Turko iti amianan ket nabangon babaen ti unilateral a panangirangarang idi 1983; daytoy nga aramid ket kaaduan idi a kinondenar babaen ti sangalongan a komunidad, a ti Turkia laeng ti mangbigbig ti baro nga estado. Dagitoy a pasamak ken ti nagresultaan a kasasaad ti politika ket panggep ti agtultuloy a suppiat.

Ti Republika ti Cyprus ket addaan iti ''[[de jure]]'' a kinaturay iti intero nga isla, mairaman dagiti teritoriona iti danum ken ti ekslusibo asona ti ekonomia, malaksid dagiti Lugar ti Naturay a Kuartel ti [[Akrotiri ken Dhekelia]], nga agtultuloy nga adda iti turay ti Reino Unido segun dagiti Tulagan ti Londres ken Zürich. Nupay kasta, ti Republika ti Cyprus ket ti de facto a naisina kadagiti dua a parte: ti lugar nga adda iti epektibo a tengngel iti Republika, a mabirukan iti abagatan ken laud ken buklen ti agarup a 59% iti kalawa ti isla, ken ti amianan,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/documents/sc/res/1984/scres84.htm |title=According to the United Nations Security Council Resolutions 550 and 541 |publisher=United Nations |access-date=27 Marso 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090319123420/http://www.un.org/documents/sc/res/1984/scres84.htm |archive-date=19 Marso 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; nga administruen babaen ti bukod a nairangarang a Turko a Republika ti Akin-amianan a Cyprus, a mangsakup iti agarup a 36% iti kalawa ti isla. Adda pay ganggani a 4% iti kalawa ti isla ket sakupen babaen ti paglappedan a sona ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Ikeddeng ti sangalubongan a komunidad ti akin-amianan a parte ti isla a teritorio ti Republika ti Cyprus a sinakup babaen dagiti puersa ti Turko.{{efn|KItaen ti:&lt;ref name=&quot;Conference2007&quot;&gt;{{cite book|author=European Consortium for Church-State Research. Conference|title=Churches and Other Religious Organisations as Legal Persons: Proceedings of the 17th Meeting of the European Consortium for Church and State Research, Höör (Sweden), 17–20 November 2005|url=https://books.google.com/books?id=hogL92shGUIC&amp;pg=PA50|year=2007|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-90-429-1858-0|page=50|quote=There is little data concerning recognition of the 'legal status' of religions in the occupied territories, since any acts of the 'Turkish Republic of Northern Cyprus' are not recognized by either the Republic of Cyprus or the international community.|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412144859/https://books.google.com/books?id=hogL92shGUIC&amp;pg=PA50|archive-date=12 Abril 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Quigley&quot;&gt;{{cite book|author=Quigley|title=The Statehood of Palestine|url=https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&amp;pg=PA164|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49124-2|page=164|quote=The international community found this declaration invalid, on the ground that Turkey had occupied territory belonging to Cyprus and that the putative state was therefore an infringement on Cypriot sovereignty.|date=6 September 2010|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906001102/https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&amp;pg=PA164|archive-date=6 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tocci2004&quot;&gt;{{cite book|author=Nathalie Tocci |title=EU Accession Dynamics and Conflict Resolution: Catalysing Peace Or Consolidating Partition in Cyprus?|url=https://books.google.com/books?id=T6Z0Io3kQZ4C&amp;pg=PA56|date=Enero 2004|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-4310-4|page=56|quote=The occupied territory included 70 percent of the island's economic potential with over 50 percent of the industrial … In addition, since partition Turkey encouraged mainland immigration to northern Cyprus. … The international community, excluding Turkey, condemned the unilateral declaration of independence (UDI) as a.|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915202840/https://books.google.com/books?id=T6Z0Io3kQZ4C&amp;pg=PA56|archive-date=15 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WivelSteinmetz2013&quot;&gt;{{cite book|author1=Dr Anders Wivel|author2=Robert Steinmetz|title=Small States in Europe: Challenges and Opportunities|url=https://books.google.com/books?id=iUeWqEjS6-IC&amp;pg=PA165|date=28 Marso 2013|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-1-4094-9958-9|page=165|quote=To this day, it remains unrecognised by the international community, except by Turkey|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922110421/https://books.google.com/books?id=iUeWqEjS6-IC&amp;pg=PA165|archive-date=22 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Neville2013&quot;&gt;{{cite book|author=Peter Neville|title=Historical Dictionary of British Foreign Policy|url=https://books.google.com/books?id=dVosJPY04xAC&amp;pg=PA293|date=22 Marso 2013|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7371-1|page=293|quote=...Ecevit ordered the army to occupy the Turkish area on 20 July 1974. It became the Turkish Republic of Northern Cyprus, but Britain, like the rest of the international community, except Turkey, refused to extend diplomatic recognition to the enclave. British efforts to secure Turkey's removal from its surrogate territory after 1974 failed.|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918212811/https://books.google.com/books?id=dVosJPY04xAC&amp;pg=PA293|archive-date=18 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}} Naipampanunotan a ti panagsakup ket saan a legado babaen ti sangalubongan a linteg ken pagbanagan daytoy a di nainkalintegan a panagsakup iti teritorio ti Kappon ti Europa gapu ta ti Cyprus ket nagbalin a kameng ti [[Kappon ti Europa]].&lt;ref name=&quot;Ker-LindsayFaustmann2011&quot;&gt;{{cite book|author1=James Ker-Lindsay|author2=Hubert Faustmann|author3=Fiona Mullen|title=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus|url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&amp;pg=PA15|date=15 Mayo 2011|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84885-678-3|page=15|quote=Classified as illegal under international law, and now due to Cyprus' accession into the [[European Union]] is also an illegal occupation of EU territory.|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918194718/https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&amp;pg=PA15|archive-date=18 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Ti Cyprus ket maysa a nangruna a papanan dagiti turista iti Mediteraneo.&lt;ref name=&quot;PenderSharpley2005&quot;&gt;{{cite book|author1=Lesley Pender|author2=Richard Sharpley|title=The Management of Tourism|url=https://books.google.com/books?id=R9r90RAJM5cC&amp;pg=PA273|year=2005|publisher=SAGE|isbn=978-0-7619-4022-7|page=273|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910231130/https://books.google.com/books?id=R9r90RAJM5cC&amp;pg=PA273|archive-date=10 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sharpley2012&quot;&gt;{{cite book|author=Richard Sharpley|title=Tourism Development and the Environment: Beyond Sustainability?|url=https://books.google.com/books?id=id8Me6CogPYC&amp;pg=PT296|date=16 Mayo 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-57330-9|page=296|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918182700/https://books.google.com/books?id=id8Me6CogPYC&amp;pg=PT296|archive-date=18 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RichardJohn2002&quot;&gt;{{cite book|author1=Sharpley, Richard|author2=Telfer, David John|title=Tourism and Development: Concepts and Issues|url=https://books.google.com/books?id=Wvo1sIjZH3UC&amp;pg=PA334|year=2002|publisher=Channel View Publications|isbn=978-1-873150-34-4|page=334|access-date=22 Hulio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918222742/https://books.google.com/books?id=Wvo1sIjZH3UC&amp;pg=PA334|archive-date=18 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Addaan iti maysa nga abanse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/data/index.htm#changes|title=World Economic Outlook Database May 2001|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=28 Hunio 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726075802/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/data/index.htm#changes|archive-date=26 Hulio 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a nangato a matgedan nga ekonomia ken ti maysa a nangato unay a [[Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#High_income |title=Country and Lending Groups |publisher=[[World Bank]] |access-date=11 Mayo 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318125456/http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups |archive-date=18 Marso 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Development Index (HDI)–2011 Rankings|url=http://hdr.undp.org/en/statistics/|publisher=United Nations Development Programme|access-date=4 Nobiembre 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112042847/http://hdr.undp.org/en/statistics/|archive-date=12 Enero 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ti Republika ti Cyprus ket kamengen iti [[Mankomunidad ti Pagpagilian|Mankomunidad]] manipud idi 1961 ken maysa idi a nagpundar a kameng ti [[Di Nailinia a Tignay]] aginggana idi timmipon iti Kappon ti Europa idi 1 Mayo 2004.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nam.gov.za/background/background.htm#4|title=The Non-Aligned Movement: Background Information|date=21 Septiembre 2001|publisher=Non-Aligned Movement|access-date=19 Enero 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160209210107/http://www.nam.gov.za/background/background.htm#4|archive-date=9 Pebrero 2016}}&lt;/ref&gt; Idi 1 Enero 2008, ti Republika ti Cyprus ket timmipon iti [[eurosona]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Development Index (HDI)–2011 Rankings|url=https://web.stanford.edu/class/e297c/war_peace/confrontation/hcypruseu.html|publisher=Stanford University|access-date=17 Nobiembre 2019|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403004203/http://web.stanford.edu/class/e297c/war_peace/confrontation/hcypruseu.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{notelist|2}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;CIA2019&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/|title=Europe :: Cyprus — The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=22 Nobiembre 2019|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Hoffmeister&quot;&gt;{{cite book |author=Hoffmeister, Frank |title=Legal aspects of the Cyprus problem: Annan Plan and EU accession |publisher=EMartinus Nijhoff Publishers |year=2006 |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC |isbn=978-90-04-15223-6}}&lt;/ref&gt;

}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |author=Anastasiou, Harry|title=Broken Olive Branch: Nationalism Ethnic Conflict and the Quest for Peace in Cyprus |url=https://archive.org/details/brokenolivebranc0000anas|publisher=Syracuse University Press |year=2008 |isbn= 978-0-8156-3196-5}}
* {{cite book |author=Charalambous, Giorgos|title=Party-Society Relations in the Republic of Cyprus|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2015|isbn= 978-1-317-38656-8}}
* {{cite book |author=Brewin, Christopher|title=European Union and Cyprus |url=https://archive.org/details/europeanunioncyp0000brew|publisher=Eothen Press |year=2000 |isbn= 978-0-906719-24-4}}
* Clark, Tommy. ''A Brief History of Cyprus'' (2020) [https://www.amazon.co.uk/Brief-History-Cyprus-Tommy-Clark/dp/1527268527/ excerpt]
* {{cite book |editor=Dods, Clement|title=Cyprus: The Need for New Perspectives |publisher=The Eothen Press |year=1999 |isbn= 978-0-906719-23-7}}
* {{cite book |author=Durrell, Lawrence |title=Bitter Lemons |publisher=Faber and Faber |year=1957 |isbn=978-0-571-20155-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bitterlemonsofcy0000durr}}
* {{cite book |author1=Faustmann, Hubert |author2=Nicos Peristianis|title=Britain and Cyprus: Colonialism and Post-Colonialism, 1878–2006 |publisher=Bibliopolis |year=2006 |isbn= 978-3-933925-36-7}}
* {{cite book |author=Gibbons, Harry Scott |title=The Genocide Files |publisher=Charles Bravos Publishers |year=1997 |isbn=978-0-9514464-2-3 |url=https://archive.org/details/genocidefiles00gibb}}
* {{cite book |author=Hannay, David|title=Cyprus: The Search for a Solution |url=https://archive.org/details/cyprussearchfors0000hann|publisher=I.B.Tauris |year=2005 |isbn= 978-1-85043-665-2}}
* {{cite book |author=Hitchens, Christopher|title=Hostage to History: Cyprus from the Ottomans to Kissinger |url=https://archive.org/details/hostagetohistory0000hitc|publisher=Verso |year=1997 |isbn= 978-1-85984-189-1}}
* {{cite book |author=Ker-Lindsay, James|title=EU Accession and UN Peacemaking in Cyprus |url=https://archive.org/details/euaccessionunpea0000kerl|publisher=Palgrave Macmillan |year=2005 |isbn= 978-1-4039-9690-9}}
* {{cite book |author1=Ker-Lindsay, James |author2=Hubert Faustmann|title=The Government and Politics of Cyprus |publisher=Peter Lang |year=2009 |isbn= 978-3-03911-096-4}}
* {{cite book |author=Mallinson, William|title=Cyprus a Modern History |url=https://archive.org/details/cyprusmodernhist0000mall_o5o8|publisher=I.B.Tauris|year=2005|isbn= 978-1-85043-580-8}}
* {{cite book|last1= Merin |first1=Jennifer |last2= Burdick |first2=Elizabeth B.|title=International directory of theatre, dance, and folklore festivals: a project of the International Theatre Institute of the United States, inc|url=https://archive.org/details/internationaldir00meri|url-access= registration |date=1 November 1979|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-20993-2}}
* {{cite book |author=Mirbagheri, Farid |title=Cyprus and International Peacemaking |publisher=Hurst |year=1989 |isbn=978-1-85065-354-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/cyprusinternatio0000mirb}}
* {{cite book |author=Nicolet, Claude|title=United States Policy Towards Cyprus, 1954–1974 |publisher=Bibliopolis |year=2001 |isbn= 978-3-933925-20-6}}
* {{cite book |author=Oberling, Pierre|title=The Road to Bellapais |url=https://archive.org/details/roadtobellapaist0000ober|publisher=Columbia University Press |year=1982 |isbn= 978-0-88033-000-8}}
* {{cite book |author1=O'Malley, Brendan |author2=Ian Craig|title=The Cyprus Conspiracy |url=https://archive.org/details/cyprusconspiracy0000omal |publisher=I.B.Tauris |year=1999 |isbn= 978-1-86064-737-6}}
* {{cite book |author=Palley, Claire|title=An International Relations Debacle: The UN Secretary-General's Mission of Good Offices in Cyprus, 1999–2004 |url=https://archive.org/details/internationalrel0000pall|publisher=Hart Publishing |year=2005 |isbn= 978-1-84113-578-6}}
* {{cite book |author=Papadakis, Yiannis|title=Echoes from the Dead Zone: Across the Cyprus Divide |publisher=I.B.Tauris |year=2005 |isbn= 978-1-85043-428-3}}
* {{cite book |author=Richmond, Oliver|title=Mediating in Cyprus |publisher=Frank Cass |year=1998 |isbn= 978-0-7146-4431-8}}
* {{cite book |editor=Richmond, Oliver |editor2=James Ker-Lindsay|title=The Work of the UN in Cyprus: Promoting Peace and Development |url=https://archive.org/details/workofunincyprus0000unse |publisher=Palgrave Macmillan |year=2001 |isbn= 978-0-333-91271-3}}
* {{cite book |author=Richter, Heinz |title=A Concise History of Modern Cyprus 1878–2009 |publisher=Rutzen |year=2010 |isbn=978-3-447-06212-1}}
* Sacopoulo, Marina (1966). ''Chypre d'aujourd'hui''. Paris: G.-P. Maisonneuve et Larose. 406 p., ill. with b&amp;w photos. and fold. maps.
* {{cite book |author=Tocci, Nathalie|title=EU Accession Dynamics and Conflict Resolution: Catalysing Peace or Consolidating Partition in Cyprus? |url=https://archive.org/details/euaccessiondynam0000tocc|publisher=Ashgate |year=2004 |isbn= 978-0-7546-4310-4}}
* {{cite book |author1=Yiorghos, Leventis |author2=Murata Sawayanagi Nanako |author3=Hazama Yasushi |title=Crossing Over Cyprus |publisher=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA) Tokyo University of Foreign Studies (TUFS)|year=2008 |isbn= 978-4-86337-003-6}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline}}
* {{curlie|Regional/Middle_East/Cyprus}}
* {{osmrelation-inline|307787}}

{{Union ti Europa}}
{{Tengnga a Daya}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Cyprus| ]]
[[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Daya a Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Is-isla ti Asia]]
[[Kategoria:Lebante]]
[[Kategoria:Is-isla ti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Asideg a Daya]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti nabingbingay a rehion]]
[[Kategoria:Dagiti mankomunidad a republika]]</text>
      <sha1>46gz0axhao0hce2d3yakl64jpkjtjkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Portugal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5026</id>
    <revision>
      <id>406407</id>
      <parentid>399161</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31764" sha1="7qeusud324bk9axwtqmkdna0rbdgjh4" xml:space="preserve">{{Coord|38|42|N|9|11|W|type:country|display=title}}
{{Infobox pagilian
| native_name              = {{patubo a nagan|pt|República Portuguesa|nbsp=omit}}
|conventional_long_name      = Portuges a Republika
|common_name                 = Portugal
|image_flag                  = Flag of Portugal.svg
|alt_flag                    =
|image_coat                  = coat of arms of Portugal.svg
|national_anthem             = &quot;''[[A Portuguesa]]''&quot;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''&quot;Ti Nailian a Kanta ti Portugal&quot;''&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Papeles:A Portuguesa.ogg|center]]
|royal_anthem                =
|motto                       =
|other_symbol_type           =
|other_symbol                =
|image_map                   = EU-Portugal with islands circled.svg
|alt_map                     =
|map_caption                 = {{map caption|location_color=nangisit a berde|region=[[Europa]]|region_color=nagisit a kolordapo|subregion=ti [[Kappon ti Europa]]|subregion_color=berde|legend=Location Portugal EU Europe.png}}
|image_map2                  =
|alt_map2                    =
|map_caption2                =
|capital                     = [[Lisbon]]
|coordinates                 = {{Coord|38|46|N|9|9|W|type:city}}
|largest_city                = kapitolio
|official_languages          = [[Pagsasao a Portuges|Portuges]]
|national_languages          =
|regional_languages          = [[Pagsasao a Mirandes|Mirandes]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|languages_type              =
|languages                   = 
|ethnic_groups               = 96.87% '''[[Tattao a Portuges|Portuges]]'''&lt;br /&gt;3.13% dadduma pay nga etnisidad&lt;br /&gt;([[Cabo Verde|Rawis Berdanos]], [[Tattao a Brasiliano|Brasiliano]], [[Dagiti Goan a Katoliko|Goans]], [[Angola]]nos, [[Tattao nga Ukranianos|Ukranianos]], ken dadduma pay.)
|ethnic_groups_year          = 2007
|demonym                     = [[Tattao a Portuges|Portuges]]
|government_type             = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[parlamentario a republika|parlamentario]]&lt;br /&gt;a [[batay-linteg a republika]]
|leader_title1               = [[Presidente ti Portugal|Presidente]]
|leader_name1                = [[Marcelo Rebelo de Sousa]]
|leader_title2               = [[Kangrunaan a Ministro ti Portugal|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2                = [[António Costa]]
|leader_title3               = {{nowrap|[[Asemblia ti Republika (Portugal)|Presidente ti Asemblia]]}}
|leader_name3                = [[Eduardo Ferro Rodriguez]]
|leader_title4               =
|leader_name4                =
|legislature                 =
|upper_house                 =
|lower_house                 =
|sovereignty_type            = [[Pakasaritaan ti Portuges a Pakipagilian|Panakabangon]]
|sovereignty_note            = Taripnong a petsa para iti Panakawayawayas ket idi 1139
|established_event1          = [[Condado de Portucale|Pannakapatakder]]
|established_date1           = 868
|established_event2          = [[Condado Portucalense|Pannakapatakder manen]]
|established_date2           = 1095
|established_event3          = [[Gubat iti São Mamede|''De facto'' a katurayan]]
|established_date3           = 24 Hunio 1128
|established_event4          = [[Pagarian iti Portugal|Pagarian]]
|established_date4           = 25 Hulio 1139
|established_event5          = [[Tulag iti Zamora|Mabigbigan]]
|established_date5           = 5 Oktubre 1143
|established_event6          = [[Manifestis Probatum|Pannakabigbigan ti Papa]]
|established_date6           = 23 Mayo 1179
|established_event7          = [[5 Oktubre 1910 a rebolusion|Republika]]
|established_date7           = 5 Oktubre 1910
|established_event8          = [[Klabel a Rebolusion|Demokrasia]]
|established_date8           = 25 Abril 1974
|area_rank                   = Maika-110
|area                        =
|area_km2                    = 92,090
|area_sq_mi                  = 35,645
|area_footnote               =
|percent_water               = 0.5
|population_estimate         = 10,576,252&lt;ref&gt;[http://www.pordata.pt/ Pordata, &quot;Base de Dados Portugal Contemporâneo&quot;]. Naala idi Disiembre 16, 2011.&lt;/ref&gt;
|population_estimate_rank    = Maika-77
|population_estimate_year    = 2011
|population_census           = 10,561,614&lt;ref&gt;[http://www.ine.pt/scripts/flex_provisorios/Main.html Portugal. Senso ti 2011]. ine.pt&lt;/ref&gt;
|population_census_year      = 2011
|population_density_km2      = 115
|population_density_sq_mi    = 298
|population_density_rank     = Maika-96
|GDP_PPP                     = $247.310 bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=182&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=40&amp;pr.y=5 |title=Portugal|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=6 Mayo 2011}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank                = 49
|GDP_PPP_year                = 2011
|GDP_PPP_per_capita          = $23,204&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank     = 42
|GDP_nominal                 = $229.336 bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_rank            = 38
|GDP_nominal_year            = 2011
|GDP_nominal_per_capita      = $22,699&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = 34
|Gini_year = 2011
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 34.2 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=13 Agosto 2013|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.822 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-41
|currency                    = [[Euro]] ([[Senial ti Euro|€]])&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|currency_code               = EUR
|time_zone                   = [[Oras ti Akinlaud nga Europa|WET]]
|utc_offset                  = +0
|time_zone_DST               = [[Kalgaw nga Oras ti Akinlaud Europa|WEST]]
|utc_offset_DST              = +1
|DST_note                    = Laglagipen a ti [[Azores]] ket addaan iti sabali a sona ti oras
|antipodes                   =
|date_format                 = aa-bb-tttt, tttt-bb-aa, ttt/bb/aa
|drives_on                   = kanawan
|cctld                       = [[.pt]]
|iso3166code                 =
|calling_code                = [[Dagiti numero ti telepono idiay Portugal|351]]
|image_map3                  =
|alt_map3                    =
|footnotes                   =
|footnote1                   = Ti [[Pagsasao a Mirandes|Mirandes]], ket naisasao kadagit sabsabali a purok iti munisipalidad iti [[Miranda do Douro]], opisial a mabigbigan idi 1999 (''Lei n.° 7/99 de 29 de Janeiro''), manipud idin nagunggunaan ta kas maysa nga opisial a nairebbengan iti panagusar ti Mirandes idiay lingnguistiko a minoridad a para iti daytoy.&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/languages/euromosaic/pt1_en.htm#13 Ti panagadal ti Euromosaiko, Mirandes idiay Portugal], europa.eu&amp;nbsp;– sapot a pagsaadan ti Europeano a Komision. Naala idi Enero 2007. Napabaro ti panilpo idi Disiembre 2011&lt;/ref&gt; Ti [[Pagsasao a Senial ti Portuges]] ket mabigbigan pay daytoy.
|footnote2                   = Sakbay idi 1999: [[Portugés nga eskudo]].
|footnote7                   =
}}
Ti '''Portugal''' ({{lang-pt|Portugal}}, {{IPA-pt|puɾtuˈɣaɫ|IPA}}), opisial a ti '''Portuges a Republika''' ({{lang-pt|República Portuguesa}}) ket maysa a pagilian a mabirukan idiay abagatan a laud nga [[Europa]] idiay [[Iberiano a Peninsula]]. Ti Portugal ket isu ti akinlaud unay a pagilian idiay Europa, ken nabeddengan daytoy babaen ti [[Taaw Atlantiko]] iti laud ken iti abagatan babaen ti [[Espania]] iti amianan ken daya. Dagiti Atlantiko a [[purpuro]] iti [[Azores|Asores]] ken [[Madeira]] ket paset dagitoy ti Portugal. Daytoy a pagilian ket nainaganan iti maikadua a kadakkelan a siudad ti [[Porto]], a ti Latin a naganna idi ket ti ''Portus Cale''.&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf |title=Leite de Vasconcelos, José. ''Cale e Portucale''. Opúsculos Vol. V&amp;nbsp;– Etnologia (Parte I) Lisboa, Imprensa Nacional, 1938 |language=Portuges |work= |date= |accessdate= |archive-date=2008-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080301090400/http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ti uneg ti daga a nagbeddengan ti Portuges a Republika tatta nga aldaw ket agnanayon a natataengan manipud idi [[Prehistoriko nga Iberia|prehistoriko a panawen]]: sinakup babaen dagiti [[Seltas]] a kas dagiti [[Gallaeci]] ken dagiti [[Lusitanos]], a naitipon iti [[Romano a Republika]] ken kalpasan daytoy ket nataengan dagiti Hermaniko a tattao a kas dagiti [[Suebi]], [[Suebos]], [[Bandalos]] ken dagiti [[Bisigodos]]. Idi maika-8 a siglo [[Umayyad a panagparukma iti Hispania|kaaduan iti Iberiano a Peninsula ket naiparukma]] babaen dagiti [[Moros|Moro]] nga umasak a nagipaduyakyak ti Islam, a kalpasan daytoy ket pinapanaw babaen dagiti [[Kaballeros Templarios]] babaen ti [[Urnos ni Kristo (Portugal)|Urnos ni Kristo]]. Idi panawen dagiti Kristiano a ''[[Reconquista]]'', ti Portugal nagbangon ti bukodna a nawaya a pagarian manipud iti [[Pagarian iti León|León]] idi 1139, a nagtunton daytoy a kas ti kadaanan a [[pagilian-estado]] iti Europa.&lt;ref&gt;Brian Jenkins, Spyros A. Sofos, [http://books.google.com/books?id=LNRyNG9NNkcC&amp;lpg=1 &quot;Pagilian ken Kinasiasino iti kontemporario nga Europa&quot;], p.145 Routledge, 1996, {{ISBN|0-415-12313-5}}&lt;/ref&gt;

Idi maika-15 ken maika-16 a sigsiglo, a nagbanagan ti pionero ti [[Tawen ti Panakaduktal]], ti Portugal [[Lumaud a Sibilisasion|lumaud]] pinadakkelna ti impluensiana ken nangbangon ti [[Portugen nga Imperio|sangalubongan nga imperio]] tapno mairam kadgiti tagikuana idiay [[Aprika]], [[Asia]], [[Oceania]], ken ti [[Abagatan nga Amerika]], nga isu ti nagbalin a kangrunaani ti lubong ti ekonomia, politika ken [[Bileg (internasional a pannakibinag)#Dagiti kategoria ti bileg|sangalubongan a bileg]] ti militar. Ti [[Portuges nga Imperio]] ket isu idi ti immuna a sangalubongan nga imperio ti pakasaritaan,&lt;ref&gt;Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481&lt;/ref&gt; ken isu pay ti kapautan kadagiti kolonia ti Eurpeano nga imperio, a gangani a nagpaut iti 600 a tawtawen, manipud iti pannakatiliw iti [[Ceuta]] idi 1415, aginggana ti pannakaited ti kinaturay ti [[Daya a Timor]] idi 2002. Nupay kasta, ti internasional a kasaadan ti pagilian ket kaaduan a naipabassit idi las-ud ti maika-19 a siglo, a naipangpangruna idi kaplasan ti [[Panagwaywayas iti Brasil]], ti kadakkelan a kolonia ti pakasaritaanna.

Kalpasan ti [[rebolusion ti 5 Oktubre 1910]] a nangikkat ti monarkia, ti demokratiko ngem saan a natalna nga [[Umuna a Republika ti Portugal]] ket nabangon idi ngem sinarunuan idi babaen ti [[Estado Novo (Portugal)|&quot;Estado Novo&quot; autoritariano a turay]]. Ti demokrasia ket naipasubli kalpasan ti [[Kolonia a Gubat ti Portugal]] ken ti [[Rosal a Rebolusion]] idi 1974, a kalpasan daytoy dagiti ballasiw taaw a probinsia ti Portugal ket nawayaanda (a naipangpangruna ti [[Portuges nga Angola|Angola]] ken [[Portuges a Mozambique|Mozambique]]); ti naudi a ballasiw taaw a teritorio ti, [[Macau]], ket naisubli ti Tsina idi 1999.

Ti Portugal ket maysa a [[naparang-ay a pagilian]] nga addaan iti nangato a [[Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaon]], ti maika-19 a kangatuan ti [[Pagsurotan ti kasayaat ti biag|kasayaat ti biag]] iti lubong manipud idi 2005, ken ti napigsa a [[Sangalubongan nga Organisasion ti Salun-at a panangiranggo ti sistema ti panagaywan ti salun-at|sistema ti panagaywan ti salun-at]]. Ti Portugal ket maysa kadagiti kaaduan a [[Globalisado a Pagsurotan Index|naiglobalisado]] iti lubong ken [[Pagsurotan ti Kappia ti Lubong|kakappian]] a pagpagilian:&lt;ref&gt;[http://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2012/06/2012-Global-Peace-Index-Report.pdf Pagsurotan ti Kappia ti Lubong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120613043618/http://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2012/06/2012-Global-Peace-Index-Report.pdf |date=2012-06-13 }}. Instituto para kadagiti Ekonomiko ken Kappia. visionofhumanity.org (Hunio 2012)&lt;/ref&gt; kemeng ti [[Kappon ti Europa]]ken ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], ken nagbangon a kameng ti [[Latin a Kappon]], ti [[Organisasion dagiti Ibero-Amerikano nga Estado]], [[Organisasion par aiti Ekonomiko Panagtitinnulong ken Panagrangrang-ay|OECD]], [[NATO]], [[Dagiti Komunidad ti Pagsasao a Portuges a Pagilian]], ti [[Eurosonea]] ken ti [[Schengen a Tulagan]].

== Pakasaritaan ==

=== Nasapa a pakasaritaan ===
[[Papeles:23.4.14 Briteiros 086 (14012393034).jpg|thumb|Ti [[Citânia de Briteiros]], idiay [[Probinsia ti Minho]], ti kasayaatan a napreserba a [[Panawen ti Landok]] ken [[Kultura Castro]] a lugar idiay Portugal.]]
[[Papeles:Mapa de Portugal tribos principais.png|thumb|upright|Dagiti tribu ti kasakbayan ti Romano ti taga-ugma a Portugal ken dagiti tabas ti panagpadakkelda.]]
Ti nasapa a pakasaritaan ti Portugal ket maibingay kadagiti amin a paset ti [[Iberio a Peninsula]] a mabirukan idiay Abagatan a laud nga Europa. Ti nagan ti Portugal ket naala manipud iti Roamno a nagan ti [[Portus Cale]]. Ti rehion idi ket tinaengan babaen dagiti Kasakbayan a [[Tattao a Keltiko|Keltiko]] ken dagiti Keltiko, ken nagtaudan dagiti tattao a kas dagiti [[Tattao a Galaiko|Galaiko]], [[Tattao a Lusitano|Lusitano]], [[Tattao a Keltiko|Keltiko]] ken [[Tattao a Konio|Konio]], a binisita babaen dagiti [[Penisia]] ken [[Tattao a Puniko|Kartahinio]], a nainkorporado kadagit dominion ti [[Romano a Republika]] idi ti [[Lusitania]] ken paset ti [[Gallaecia]], kalpasan ti 45 BC aginggana idi 298 AD, ken tinaengan manen babaen dagiti [[Tattao a Suebo|Suebo]], [[Tribu ti Burio|Burio]], ken [[Tattao a Bisogodo|Bisogodo]], ken pinarukma babaen dagiti [[Moro]]. Dagiti sabali pay nga impluensia ket mairaman pay dagiti dadduma a tugot ti maika-5 a siglo ti pagtaengan dagiti [[Tattao nga Alano|Alano]], a nabirukan idiay [[Munisipalidad ti Alenquer, Portugal|Alenquer (daan a Hermaniko &quot;Alankerk&quot;
)]], [[Coimbra]] ken [[Lisbon]].&lt;ref&gt;Milhazes, José. [http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&amp;visual=16&amp;rss=0 Os antepassados caucasianos dos portugueses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101100219/http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&amp;visual=16&amp;rss=0 |date=2016-01-01 }}&amp;nbsp;– [Rádio e Televisão de Portugal iti [[Pagsasao a Portuges|Portuges]].&lt;/ref&gt;

Ti rehion iti agdama nga aldaw a Portugal ket tinaengan idi babaen dagiti [[Neandertal]] ken kalpasanna babaen dagiti [[Homo sapiens]], a nagtawtawataw iti awan pagbeddenganna a rehion ti akin-amianan nga Iberio a peninsula.&lt;ref name=&quot;Birmp1&quot;&gt;David Birmingham (2003), p.11&lt;/ref&gt; Dagitoy ket dagidi agan-anup ken agburburas a kagimongan nga, uray a saan a nangbangon kadagiti nadur-as a pangtaengan, nangibangonda met kadagiti naurnos a kangimongan. Ti neolitiko a Portugal ket nag-eksperimento iti panagpaamo kadagiti agar-arab nga ayup, ti panangimuyong kadagiti apit ti [[sereal]] ken panagkalap.&lt;ref name=Birmp1 /&gt;

Naipampamattian babaen dagiti eskolar nga iti sapa ti immuna a milenio BC, dagiti nadumaduma nga ayus dagiti [[Tattao a Keltiko|Keltiko]] ket rinautda ti Portugal manipud iti [[Sentral nga Europa]] ken nakiinnasawa kadagiti lokal a populasion,ken nangporma kadagiti nadumaduma a grupo ti etniko, kadagiti adu a tribu.
&lt;gallery&gt;
Museu da Cultura Castreja (14926282396).jpg|Ti arkeolohiko nga artipakto manipud iti obra a napadur-as idiay lugar ti Citânia de Briteiros
23.4.14 Briteiros 109 (14012600704).jpg|Tikrus wenno ''cruzado'' idiay Citânia de Briteiros
23.4.14 Briteiros 055 (13988507706).jpg|Inpormatibo aplaka iti proto-historiko a pagtaengan ti Citânia de Briteiros
Museu da Cultura Castreja (14762739747).jpg|Sabali pay nga artipakto manipud idiay Citânia de Briteiros
Pedra Formosa Briteiros.jpg|Ti ''pedra formosa'' iti isu met laeng a lokasion
&lt;/gallery&gt;

Ti kangrunaan kadagitoy a tribu ket dagiti [[Gallaecia|Calaicia ti Akin-amianan a Portugal]], dagiti [[Tattao a Lusitano|Lusitanio ti sentral a Portugal]], dagiti [[Tattao a Keltiko|Keltiko ti Alentejo]], ken dagiti [[Tattao a Konio|Konio ti Algarve]]. Kadagiti basbassit a tribu wenno dagiti sub-dibision ket dagiti [[Brakaro]], [[Koelerno]], [[Ekueso]], [[Grobio]], [[Interamisi]], [[Leuno]], [[Luankoi]], [[Limiko]], [[Narbaso]], [[Nemetano]], [[Pesure]], [[Kuakuerno]], [[Seurbo]], [[Tamagani]], [[Taporo]], [[Turdulo]], [[Taga-ugma a Turdulo]], [[Turdulo Oppidano]], [[Turodo]], ken [[Soela]].

Adda met idiay akin-abagatan a paset ti pagilian ti bassit, semi-permanente a komersial a pagtaengan ti aplaya a binangon babaen dagiti [[Penisia]]-[[Tattao a Puniko|Kartahinio]] (a kas ti [[Munisipalidad ti Tavira|Tavira]], idiay the Algarve).

== Heograpia ==
[[Papeles:Portugal topographic map-pt.png|thumb|300px|Ti topograpiko ken administratibo a mapa ti nangruna a daga ti Portuges a Republika.]]
[[Papeles:EU OCT and OMR map en.png|thumb|Mapa ti Kappon ti Europa iti lubong nga addaan kadagiti ballasiw taaw a teritorio ken dagiti akinruar unay a rehion]]
Ti teritorio ti Portugal ket mangiraman ti maysa a lugar idiay [[Iberio a Peninsula]] (makunkuna a kas ''ti kontinente'' babaen ti kaaduan a Portuges) ken dagiti dua a purpuro idiay Taaw Atlantiko: dagiti purpuro ti Madeira ken ti Azores. Daytoy ket mabirukan iti nagbaetan dagiti latitud ti [[maika-32 a paralelo amianan|32°]] ken [[maika-43 a paralelo amianan|43° N]], ken dagiti longitud ti [[maika-32 a meridiano laud|32°]] ken [[maika-6 a meridiano laud|6° L]].

Ti [[Kontinental a Portugal|nangruna a daga a Portugal]] ket nagudua babaen ti nangruna a karayanna, ti [[Tagus]] nga agayus manipud idiay Espania ken agayus idiay Estuario ti Tagus, idiay Lisbon, sakbay a nga agayus idiay Atlantiko. Ti akin-amianan a ladawan ti daga ket kabanbantayan nga agturong iti interior nga adda met dagiti nadumadum a banak a linennekan babaen dagiti ginget ti karayan, bayat nga idiay abagatan, a mangiraman ti [[Algarve]] ken dagiti rehion ti [[Alentejo]], ket naidasdasig babaen dagiti agluklulot a tanap.

[[Papeles:Azenhas do Mar.JPG|right|thumb|250px|Azenhas do Mar, [[Sintra Municipality|Sintra]].]]
Ti kangatuan a pantok ti Portugal ket ti [[BantayPico]] idiay isla ti [[Isla Pico|Pico]] idiay Azores. Ti antigo a bulkan, nga agrukod iti {{pagbaliwen|2351|m|ft|0|abbr=on}} ket maysa nga ikoniko a simbolo ti Azores, bayat a ti [[Serra da Estrela]]ken ti nangruna a daga (ti pantok ket {{pagbaliwen|1991|m|ft|0|abbr=on}} iti ngato ti pantar ti baybay) ket maysa a nangruna nga atraksion ti panawen para kadagiti agis-ski ken dagiti managay-ayat ti isport ti panaglalam-ek.

Dagiti purpuro ti Madeira ken ti Azores ket naiwarwarisda iti uneg ti Taaw Atlantiko: ti Azores ket mangsaksakaw ti [[Pantok ti Tengnga nga Atlantiko]] idiay tallo a pagsasabtan ti tektoniko, ken ti Madeira iti igid ti kabambantayan a naporma babaen ti heolohia ti [[tektoniko a plata|adda iti plata]] a [[hotspot (heolohia)|hotspot]]. iti heolohiko, dagitoy nga isla ket naporma idi babaen dagiti bulkaniko ken seismiko a paspasamak, urayno ti naudi a naindagaan a panagbettak ti bulkan ket napasamak idi 1957–58 ([[Capelinhos]]) ken esporadiko met a mapasamak dagiti nakapsut a gingined.

Ti [[Eksklusibo a Sona ti Ekonomia ti Portugal]], ti sona ti baybay a ti Portugal ket addaan kadagiti espesial a karbengan kadagiti eksplorasion ken panagusar kadagiti rekurso ti baybay, ket addaan kadagiti 1,727,408&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Daytoy ti maikatlo a kadakkelan a [[Eksklusibo a Sona ti Ekonomia]] ti Kappon ti Europa ken ti maika-11 a kadakkelan iti lubong.

=== Klima ===
Ti Portugal ket naipalawag a kas [[klima ti Mediteraneo]] (''Csa'' iti abagatan, uneg, ken rehion ti Douro; ''Csb'' iti amianan, Sentral Portugal ken ti aplaya ti Alentejo; ken ti pay [[namaga bassit a klima]] wenno [[klima ti estepa]] (''[[nalamiis ken namaga bassit a klima|BSk]]'' kadagiti dadduma apaset ti distrito ti Beja) segun ti [[pannakaidasig ti klima ti Köppen|Pannakaidasig ti Klima ti Köppen-Geiger]]), ken maysa kadagiti kabaraan a pagilian idiay Europa: ti tinawen a natimbeng a temperatura idiay nangrun a adaga ti Portugal ket agdumaduma manipud iti {{pagbaliwen|8-12|°C|°F|1}} iti kabambantayan nga interior ti amianan aginggana ti {{pagbaliwen|16-19|°C|°F|1}} iti abagatan ken idiay labneng ti karayan ti [[Guadiana]]. Ti [[Algarve]], a naisina manipud iti rehion ti [[Alentejo]] babaen ti banbantay ket makaabot aginggana ti {{pagbaliwen|900|m|ft}} idiay Alto de Fóia, ken addaan iti klima a kapada dagiti lugar ti akin-abagatan nga aplaya ti Espania wenno Abagatan a laud nga Australia.

Ti tinawen a natimbeng apanagtutudo idiay nangruna a daga ket agdumaduma iti sumurok bassit iti {{pagbaliwen|3200|mm|in|1|abbr=on}} kadagiti akin-amianan a banbantay aginggana ti {{pagbaliwen|300|mm|in|1|abbr=on}} idiay lugar ti Karayan Massueime , idiay asideg ti Côa, iti igid ti karayan [[Douro]]. Ti [[Bantay Pico]] ket mabigbig a daytoy ti kaaduan a makaawat ti tinawen a panagtudtudo (sumurok a {{pagbaliwen|6250|mm|in|1|abbr=on}} ti tunggal maysa a tawen) idiay Portugal, segun ti''[[Instituto Português do Mar e da Atmosfera]] '' ({{lang-ilo|Instituto ti Portuges iti Baybay ken Atmosperio}}).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ipma.pt/en/index.html|title=Instituto Português do Mar e da Atmosfera, IP Portugal|publisher=ipma.pt|date=15 Enero 2010 |accessdate=27 Enero 2010}}&lt;/ref&gt;

Kadagiti dadduma a lugar, kas iti labneng Guadiana, ti tinawen a natimnbeng atemperatura ket mabalin a nangatngato ngem {{pagbaliwen|20|°C|°F}}, ken dagiti kangatuan a temperatura ti kalgaw ket mabalin a sumurok iti {{pagbaliwen|46|°C|°F}}. Ti rekord a nangato ket {{pagbaliwen|47.4|°C|°F}} ken nairehistro idiay [[Amareleja]], urayno daytoy ket saa a ti kapudotan a lugar iti kalgaw, segun kadagiti basa ti satelite.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Extremos climáticos de temperatura, Capitais Distrito|url=http://www.ipma.pt/pt/oclima/extremos.clima/|publisher=Instituto Português do Mar e da Atmosfera|accessdate=23 Enero 2013|author=Instituto Português do Mar e da Atmosfera|language=Portuges|year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ipma.pt/pt/oclima/extremos.clima/|title=Instituto Português do Mar e da Atmosfera, IP Portugal|publisher=ipma.pt |accessdate=22 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt;

Ti panagniebe ket kanayon a mapasamak iti uneg ti Amianan ken Sentro ti pagilian ken naisangayan kadagiti distrito ti [[Distrito ti Vila Real|Vila Real]], [[Distrito ti Bragança|Bragança]], [[Viseu]] ken [[Distrito ti Guarda|Guarda]]. Dagiti temperatura ti panaglalam-ek ket mabalin a bumaba iti {{pagbaliwen|-10.0|°C|°F}} ken naisangayan idiay [[Serra da Estrela]], [[Serra do Gerês]], Serra do Marão ken [[Natural a Parke ti Montesinho|Serra de Montesinho]]. Kadagitoy a lugar, mabalin nga agniebe iti ania man a paset ti panawen manipud iti Oktubre aginggana ti Mayo. Iti abagatan ti pagilian manmano nga agniebe ngem mapasamak met kadagiti nangato a lugar.

Ti pagilian ket addaan kadagiti 2500 aginggana ti 3200 nga oras ti lawag ti init iti tinawen, ti maysa nga agtengnga iti 4–6&amp;nbsp;oras iti panaglalam-ek ken 10–12&amp;nbsp;oras iti kalgaw, ken ad-adu a pateg idiay abagatan-daya ken basbassit idiay amianan-laud.

Ti [[temperatura ti rabaw ti baybay]] idiay laud nga aplaya ti nangruna a daga ti Portugal ket agdumaduma manipud iti {{pagbaliwen|13|-|15|°C|°F|1}} iti panaglalam-ek aginggana ti {{pagbaliwen|18|-|22|°C|°F|1}} iti kalgaw, bayat ngaidiay abagatan nga aplaya ketsumakop manipud iti {{pagbaliwen|15|°C|°F|1}} iti panaglalam-ek ken pumudot iti kalgaw iti agarup a {{pagbaliwen|23|°C|°F|1}} ken sagpaminsan a makaabot iti {{pagbaliwen|27|°C|°F|1}}.

Kadagiti purpuro ti Azores ken Madeira, dagitoy ket addaan iti subtropikal a klima, ngem adda met pagdumadumaan a nagbaetan dagiti isla, ti panagipadato ti tiempo ket narigat unay gapu kadagiti narusanger a topograpia. Dagiti purpuro ti Madeira ken Azorean ket addaanda iti ak-akikid a sakup ti temperatua, nga addaan kadagiti tinawen a natimbeng a temperatura nga aglabes iti {{pagbaliwen|20|°C|°F}} iti igid ti aplaya (segun ti Meteorolohiko nga Instituto ti Portugal). Adda met dagiti isla idiay Azores nga addaan kaadgiti namagmaga a bulan iti kalgaw. Iti resulta, ti isla ti Azores ket nailasinen a kas addaan iti Mediteraneo a klima (kadagiti kita ti ''Csa'' ken ''Csb''), bayat nga adda met dagiti isla (kas ti [[Isla Flores (Azores)|Flores]] wenno [[Isla Corvo|Corvo]]) a naidasig a kas Temperado a Maritimo (''Cfb'') wenno Subtropikal a nadam-eg (''Cfa''), segun ti panangidasig ti Köppen-Geiger.

Ti isla ti [[Porto Santo]] idiay Madeira ket addaan iti namaga bassit a klima ti estepa (''BSh''). Ti [[Is-isla Savage]], a paset it rehional a teritorio ti Madeira ket addaan iti naisangayan gapu ta naidasig a kadagiti klima ti Desierto (''BWh'') nga addaan iti tinawen a natimbeng a panagtudtudo iti agarup a {{pagbaliwen|150|mm|in|1|abbr=on}}. Ti temperatura ti rabaw ti baybay kadagiti purpuro ket agdumaduma manipud iti {{pagbaliwen|17|-|18|°C|°F|1}} iti panaglalam-ek aginggana ti {{pagbaliwen|24|-|25|°C|°F|1}} iti kalgaw ken sagpaminsan a makaabot iti {{pagbaliwen|26|°C|°F|1}}.

&lt;gallery mode=packed caption=&quot;Dagiti langa ti daga ken dagiti klima ti Portugal&quot;&gt;
Papeles:Dona Ana beach, Lagos.jpg|Dagiti derraas ken aplaya ti puraw a darat idiay [[Algarve]].
Papeles:Lagoa das Sete Cidades, Miradouro da vista do Rei, Sete Cidades, Ponta Delgada, ilha de São Miguel, Açores.JPG|Dagiti bulkaniko a danaw ti [[Lagoa das Sete Cidades|Sete Cidades]] idiay isla ti [[São Miguel Island|São Miguel]].
Papeles:Alentejo oak on wheat field.jpg|Ti nawatiwat ken atiddog nga agluklukot a tantanap ken ti rimpuook ti [[Quercus suber]] ti [[Alentejo]].
Papeles:CurralDasFreiras-2013.JPG|Dagiti nauneg a ginget ti [[Curral das Freiras]], idiay isla [[Madeira]].
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery mode=packed&gt;
Papeles:Alto Douro.jpg|Tinatalon a turturod ken dagiti ginget ti karayan ti [[Rehion ti Amianan, Portugal|Akin-amianan a Portugal]].
Papeles:Montezinho 7.jpg|Ti kadawyan a bakir ti [[Nailian a Parke ti Montesinho]], [[Distrito ti Bragança|Bragança]].
Papeles:2010-08-09 Ponta do Pico 01.jpg|Ti [[Bantay Pico]], ti kangatuan a pantok idiay Portugal, idiay bulkaniko nga [[Isla Pico]].
Papeles:Parque Natural da Arrábida, Setúbal, Portugal, 2012-05-11, DD 05.JPG|Ti [[Natural a Parke ti Arrábida]] a makitkita ti bantay ken baybay.
Papeles:Ilha do Pessegueiro 2007.03.23.jpg|Ti desierto ti [[Isla Pessegueiro]] idiay rehion ti aplaya ti Alentejo.
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
;Paammo
{{Reflist}}

;Taudan
{{refbegin|30em}}
* {{Cite book |first=Christopher |last=Bliss |first2=Jorge Braga de |last2=Macedo |publisher=Centre for Economic Policy Research |location=Londres, Inglatera |title=Unity with Diversity in the European Economy: the Community's Southern Frontier |url=https://archive.org/details/unitywithdiversi0000unse |year=1990 |isbn=978-0-521-39520-5}}
* {{Cite book |first=Richard M. |last=Juang |first2=Noelle Anne |last2=Morrissette |title=Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia |volume=2 |year=2008 |isbn=978-1-85109-441-7}}
* {{Cite book |first=Melvin Eugene |last=Page |first2=Penny M. |last2=Sonnenburg |title=Colonialism: An International, Social, Cultural, and Political Encyclopedia |volume=2 |year=2003 |isbn=978-1-57607-335-3}}
* {{Cite book |first=Liam Matthew |last=Brockey |title=Portuguese Colonial Cities in the Early Modern World |url=https://archive.org/details/portuguesecoloni0000unse |year=2008 |isbn=978-0-7546-6313-3}}
* {{Cite book |last=Ribeiro |first=Ângelo |last2=José Hermano |title=História de Portugal I&amp;nbsp;— A Formação do Território |trans-title=History of Portugal: The Formation of the Territory |publisher=QuidNovi |year=2004 |isbn=989-554-106-6 |language=Portuges}}
* {{Cite book |last=Ribeiro |first=Ângelo |last2=Saraiva |first2=José Hermano |title=História de Portugal II&amp;nbsp;— A Afirmação do País |trans-title=History of Portugal II: A Affirmation of Nation |publisher=QuidNovi |year=2004 |isbn=989-554-107-4 |language=Portuges}}
* {{Cite book |last=de Macedo |first=Newton |last2=Saraiva |first2=José Hermano |title=História de Portugal III&amp;nbsp;— A Epopeia dos Descobrimentos |trans-title=History of Portugal III: The Epoch of Discoveries |publisher=QuidNovi |year=2004 |isbn=989-554-108-2 |language=Portuges}}
* {{Cite book |last=de Macedo |first=Newton |last2=Saraiva |first2=José Hermano |title=História de Portugal IV&amp;nbsp;— Glória e Declínio do Império |trans-title=History of Portugal IV: Glory and Decline of Empire |publisher=QuidNovi |year=2004 |isbn=989-554-109-0 |language=Portuges}}
* {{Cite book |last=de Macedo |first=Newton |last2=Saraiva |first2=José Hermano |title=História de Portugal V&amp;nbsp;— A Restauração da Indepêndencia |trans-title=History of Portugal IV: The Restoration of Independence |publisher=QuidNovi |year=2004 |isbn=989-554-110-4 |language=Portuges}}
* {{Cite book |last=Saraiva |first=José Hermano |title=História de Portugal X&amp;nbsp;— A Terceira República |trans-title=History of Portugal X: The Third Republic |publisher=QuidNovi |year=2004 |isbn=989-554-115-5 |language=Portuges}}
* {{Cite book |last=Loução |first=Paulo Alexandre |title=Portugal, Terra de Mistérios |trans-title=Portugal: Land of Mysteries |publisher=Ésquilo |year=2000 |edition=maika-3 |isbn=972-8605-04-8 |language=Portuges}}
* {{Cite book |last=Muñoz |first=Mauricio Pasto |title=Viriato, A Luta pela Liberdade |trans-title=Viriato: The Struggle for Liberty |publisher=Ésquilo |year=2003 |edition=maika-3 |isbn=972-8605-23-4 |language=Portuges}}
* {{Cite book |title=Grande Enciclopédia Universal |publisher=Durclub |year=2004}}
* {{Cite book |title=Constituição da República Portuguesa |trans-title=Constitution of the Portuguese Republic |edition=VI Revisão Constitucional |year=2004 |language=Portuges}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Portugal}}
{{wikivoyage-inline|Portugal}}
* {{CIA World Factbook link|po|Portugal}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/portugal.htm Portugal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080727024243/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/portugal.htm |date=2008-07-27 }} iti ''UCB Libraries GovPubs''
* {{dmoz|Regional/Europe/Portugal}}
* {{Wikiatlas|Portugal}}
* {{OSM relation|295480}}

{{Union ti Europa}}
{{Europa}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Portugal| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti NATO]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Pagpagilian ti Pagsasao a Portuges]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Portuges]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Akin-abagatan nga Europa]]
[[Kategoria:Akinlaud nga Europa]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>7qeusud324bk9axwtqmkdna0rbdgjh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zambia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5030</id>
    <revision>
      <id>406250</id>
      <parentid>396259</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16209" sha1="3bfhj2co0tv1z4wimc0vmmpy44ngi5f" xml:space="preserve">{{Coord|15|S|30|E|type:country_region:ZM|display=title}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Republika ti Zambia
| native_name            = {{patubo a nagan|en|Republic of Zambia}}
| common_name            = Zambia
| image_flag             = Flag of Zambia.svg
| image_coat             = Coat of arms of Zambia.svg
| image_map              = Zambia (orthographic projection).svg
| image_map2             = 
| national_motto         = &lt;br /&gt;&quot;One Zambia, One Nation&quot;&lt;br /&gt;{{lang-ilo|&quot;Maysa a Zambia, Maysa a Pagilian&quot;|link=no}} &lt;!--speechmarks, as it's a quotation--&gt;
| national_anthem        = &quot;[[Stand and Sing of Zambia, Proud and Free]]&quot;&lt;br /&gt;{{lang-ilo|&quot;Tumakder ken Kantaem ti Zambia, Agpannakkel ken Nawaya&quot;|link=no}}&lt;div style=&quot;padding-top:0.4em; text-align:center;&quot;&gt;[[Papeles:Zambian national anthem.oga|center]]&lt;/div&gt;
| official_languages     = Ingles
| regional_languages     = {{marebba a listaan
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title =
  |liststyle = text-align: left;border-top:1px solid #aaa;
  |  33.5% [[Pagsasao a Bemba|Bemba]]
  |  14.8% [[Pagsasao a Nyanja|Nyanja]]
  |  11.4% [[Pagsasao a Tonga (Zambia ken Zimbabwe)|Tonga]]
  |  5.5% [[Pagsasao a Lozi|Lozi]]
  |  4.5% [[Pagsasao a Chewa|Chewa]]
  |  3.0% [[Pagsasao a Nsenga|Nsenga]]
  |  2.6% [[Pagsasao a Tumbuka|Tumbuka]]
  |  1.9% [[Pagsasao a Lunda|Lunda]]
  |  1.9% [[Pagsasao a Kaonde|Kaonde]]
  |  1.8% [[Pagsasao a Lala-Bisa|Lala]]
  |  1.8% [[Pagsasao a Lamba|Lamba]]
  |  1.7% Ingles
  |  1.5% [[Pagsasao a Luvale|Luvale]]
  |  1.3% [[Pagsasao a Mambwe|Mambwe]]
  |  1.2% [[Pagsasao a Lenje|Lenje]]
  |  1.2% [[Pagsasao a Namwanga|Namwanga]]
  |  1.0% Bisa
  |  0.9% Ushi
  |  0.7% [[Pagsasao nga Ila|Ila]]
  |  0.7% [[Pagsasao a Mbunda|Mbunda]]
  |  0.7% [[Pagsasao a Ngoni|Ngoni]]
  |  0.7% [[Pagsasao a Tumbuka-Senga|Senga]]
  |  0.6% [[Pagsasao a Lungu|Lungu]]
  |  0.5% Toka-Leya
  |  4.7% Dadduma
 }}
| demonym                = Zambiano
| ethnic_groups          = {{marebba a listaan
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title =
  |liststyle = text-align: left;border-top:1px solid #aaa;
  |  21.0% [[Bemba people|Bemba]]
  |  13.6% [[Tattao a Tonga ti Zambia ken Zimbabwe|Tonga]]
  |  7.4% [[Tattao a Chewa|Chewa]]
  |  5.7% [[Tattao a Lozi|Lozi]]
  |  5.3% [[Tattao a Nsenga|Nsenga]]
  |  4.4% [[Tattao a Tumbuka|Tumbuka]]
  |  4.0% [[Tattao a Ngoni|Ngoni]]
  |  3.1% Lala
  |  2.9% Kaonde
  |  2.8% Namwanga
  |  2.6% [[Tattao a Lunda|Lunda (Akin-amianan)]]
  |  2.5% [[Tattao a Mambwe|Mambwe]]
  |  2.2% Luvale
  |  2.1% [[Tattao a Lamba|Lamba]]
  |  1.9% Ushi
  |  1.6% Bisa
  |  1.6% Lenje
  |  1.2% [[Tattao a Mbunda|Mbunda]]
  |  0.9% [[Tattao a Lunda|Lunda (Luapula)]]
  |  0.9% [[Tattao a Senga|Senga]]
  |  0.8% [[Tattao nga Ila|Ila]]
  |  0.8% [[Tattao a Lungu|Lungu]]
  |  0.7% [[Tabwa]]
  |  0.7% Soli
  |  0.7% [[Tattao a Kunda|Kunda]]
  |  0.6% Ngumbo
  |  0.5% Chishinga
  |  0.5% [[Tattao a Chokwe|Chokwe]]
  |  0.5% [[Tattao a Nkoya|Nkoya]]
  |  5.4% Dadduma nga etniko
  |  0.8% Nangruna  puli
  |  0.4% Di naidasig
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;ZMBCSO2016&quot;&gt;[http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/2010_Census/2010%20Census%20of%20Population%20National%20Analytical%20Report.pdf Census of Population and Housing National Analytical Report 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114001635/http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/2010_Census/2010%20Census%20of%20Population%20National%20Analytical%20Report.pdf |date=2017-11-14 }} Central Statistical Office, Zambia&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ublist
|{{nowrap|95.7% [[Kristianidad]] {{small|(opisial)}}}}
:{{nowrap|{{small|75.3% [[Protestantismo]]}}}}
:{{nowrap|{{small|20.3% [[Katolisismo]]}}}}
|2.1% Baháʼí
|0.5% [[Islam]]
|0.2% [[Hinduismo]]
|2.5% Dadduma
}}
| capital                = [[Lusaka]]
| coordinates            = {{Coord|15|25|S|28|17|E|type:city_region:ZM}}
| largest_city           = kapitolio
| government_type        = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a [[Republika|batay-linteg  republika]]
| leader_title1          = Presidente
| leader_name1           = [[Edgar Lungu]]
| leader_title2          = Bise Presidente
| leader_name2           = [[Inonge Mutukwa Wina]]
| legislature            = Nailian nga Asemblia
| area_km2               = 752,618
| area_sq_mi             = 290,587 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| area_rank              = Maika-38 &lt;!--should be same as listed on [[List of countries and dependencies by area]]--&gt;
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;area&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf |title=Population by sex, rate of population increase, surface area and density |author=United Nations Statistics Division |access-date=9 Nobiembre 2007|language=en}}&lt;/ref&gt;
| percent_water          = 1
| population_estimate    = {{UN Population|Zambia}}{{UN Population|ref}}
| population_estimate_year = {{UN Population|Year}}
| population_estimate_rank = Maika-65
| population_census      = 13,092,666&lt;ref name=&quot;censubibpibjnii&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/2010_Census/2010%20Census%20of%20Population%20National%20Analytical%20Report.pdf |title=2010 Census Population Summaries |author=Central Statistical Office, Government of Zambia |access-date=6 Marso 2018 |language=en |archive-date=2017-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114001635/http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/2010_Census/2010%20Census%20of%20Population%20National%20Analytical%20Report.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 17.2
| population_density_sq_mi = 44.5 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = Maika-191
| GDP_PPP_year           = 2019
| GDP_PPP                = $75.857&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD/ZMB|title=Zambia |publisher=International Monetary Fund |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = 
| GDP_PPP_per_capita     = $4,148&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 
| GDP_nominal            = $23.946&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2019
| GDP_nominal_per_capita = $1,307&lt;ref name=imf2 /&gt;
| Gini_year              = 2015
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = 57.1 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=2 Septiembre 2019|language=en}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = 2019&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = 0.584 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020: The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 Disiembre 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 Disiembre 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = Maika-146
| sovereignty_type       = Wayawaya
| sovereignty_note       = manipud iti [[Reino Unido]]
| established_event1     = [[Amianan-Akinlaud a Rhodesia]]
| established_date1      = 27 Hunio 1890
| established_event2     = [[Barotziland-Amianan-Akinlaud a Rhodesia]]
| established_date2      = 28 Nobiembre 1899
| established_event3     = [[Amianan-Akindaya a Rhodesia]]
| established_date3      = 29 Enero 1900
| established_event4     = [[Akin-amianan a Rhodesia|Amalgamasion ti Akin-amianan a Rhodesia]]
| established_date4      = 17 Agosto 1911
| established_event5     = [[Pederasion ti Rhodesia ken Nyasaland]]
| established_date5      = 1 Agosto 1953
| established_event6     = Republika ti Zambia
| established_date6      = 24 Oktubre 1964
| established_event7     = [[Batay-linteg ti Zambia|Agdama a batay-linteg]]
| established_date7      = 5 Enero 2016
| currency               = [[Kwacha ti Zambia]]
| currency_code          = ZMW
| time_zone              = [[Oras ti Tegnga nga Aprika|CAT]]
| utc_offset             = +2
| date_format            = aa/bb/tttt
| drives_on              = kanigid
| calling_code           = +260
| cctld                  = [[.zm]]
| today                  = 
| date_start             = 
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;const&quot;&gt;{{cite web|title=Amended Constitution of Zambia|url=https://www.scribd.com/doc/3713564/Constitution-of-Zambia-1991Amended-to-1996|publisher=Government of Zambia|access-date=15 Oktubre 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2010
}}

TI '''Zambia''' ({{IPAc-en|ˈ|z|æ|m|b|i|ə|,_|ˈ|z|ɑː|m|-}}), opisial a ti '''Republika ti Zambia''' ([[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: ''Republic of Zambia''; [[Pagsasao a Bemba|Bemba]]:'' Icalo ca Zambia''; [[Pagsasao a Tonga (Zambia ken Zimbabwe)|Tonga]]: ''Cisi ca Zambia''; [[Pagsasao a Lozi|Lozi]]: ''Naha la Zambia''; [[Pagsasao a Chewa|Nyanja]]: ''Dziko la Zambia''), ket ti maysa a napalikmutan iti daga a pagilian iti pagtutumpongan ti [[Tengnga nga Aprika|Tengnga]], [[Akin-abagatan nga Aprika|Akin-abagatan]] ken Daya nga Aprika.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Henderson|first=Ian|date=1970|title=The Origins of Nationalism in East and Central Africa: The Zambian Case|url=https://www.jstor.org/stable/180923|journal=The Journal of African History|volume=11|issue=4|pages=591–603|doi=10.1017/S0021853700010471|jstor=180923|issn=0021-8537|language=en}}&lt;/ref&gt; Dagiti kaarrubana ket ti [[Demokratiko a Republika ti Kongo]] iti amianan, [[Tanzania]] iti amianan-daya, [[Malawi]] iti daya, [[Mozambique]] iti abagatan a daya, [[Zimbabwe]] ken [[Botswana]] iti abagatan, [[Namibia]] iti abagatan a laud, ken [[Angola]] iti laud. Ti kapitolio a siudad ti Zambia ket ti [[Lusaka]], a mabirukan iti abagatan-tengnga a parte ti Zambia. Kangrunaan a naikonsentrado ti populasion itilikmut ti [[Lusaka]] iti abagatan ken iti [[Probinsia ti Copperbelt]] iti amianan, dagiti bugas a sentro ti ekonomia ti pagilian.

Kasisigud a tinagtagitao dagiti tattao a [[Khoisan]], naapektuan ti rehion babaen ti panagpadakkel ti Bantu iti maikasangapulo ket tallo a siglo. Kalpasan dagiti eksplorador nga Europeano idi maikasangapulo ket walo a siglo, kinolinisado ti Britaniko ti rehion kadagiti protektorado ti Britaniko ti [[Barotseland-Amianan-Akinlaud a Rhodesia]] ken [[Amianan-EAkindaya a Rhodesia]] kadagiti patingga ti maikasangapulo ket siam a siglo. Naitiptipon dagitoy idi 1911 tapno mangbukel ti [[Akin-amianan a Rhodesia]]. Kadagiti kaaduan a paset ti panawen ti kolonia, tinurayan idi ti Zambia babaen ti maysa nga administrasion a naidutok manipud iti Londres a binalbalakadan ti [[Kompania ti Britaniko nga Abagtaan nga Aprika]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=History {{!}} Zambian High Commission|url=https://www.zambiapretoria.net/history/|website=www.zambiapretoria.net|access-date=26 Mayo 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;

Idi 24 Oktubre 1964, nagbalin a nawaya ti Zambia manipud iti Reino Unido ken ni kangrunaan a ministro [[Kenneth Kaunda]] ket nagbalin a ti immuna a [[Presidente ti Zambia|presidente]]. Ti  [[Sosialismo|sosialista]] a [[United National Independence Party]] (UNIP) ni Kaunda ket nangitalinaay iti bileg manipud idi 1964 aginggana idi 1991. Nangruna a nagpapel ni Kaunda iti rehional a diplomasia, nga asideg a nakitinnulong iti Estados Unidos iti panagbiruk kadagiti solusion kadagiti suppiat iti Akin-abagatan a Rhodesia (Zimbabwe), Angola, ken Namibia.&lt;ref&gt;Andy DeRoche, ''Kenneth Kaunda, the United States, and Southern Africa'' (London: Bloomsbury, 2016).&lt;/ref&gt; Mnaipudidi 1972 aginggana idi 1991, ti Zambia ket maysa idi a [[maysa partido nga estado]] a ti UNIP iti kaikaisuna a legado a politikal a partido babaen ti insasao iti &quot;Maysa a Zambia, Maysa a Pagilian&quot; nga inaramid babaen ni Kaunda. Ni Kaunda ket sinaruno idi babaen ni [[Frederick Chiluba]] ti sosial-demokratiko ti [[Movement for Multi-Party Democracy]] idi 1991, ken nangrugian ti maysa a paset ti panawen ti panagrang-ay ti sosial-ekonomia ken ti disentralisasion ti gobierno. Manipud iti dayta, nagbalinen ti Zambia a kas maysa nga adu ti partidona nga estado ken nakasanay kadagiti nadumaduma a nakappia a transision ti bileg.

Aglaon ti Zambia kadagiti adu a masna a rekurso, a mairaman dagiti mineral, naatap a biag, bakbakir, nasadiwa a danum ken maarab a daga.&lt;ref&gt;Karlyn Eckman (FAO, 2007).GENDER MAINSTREAMING IN FORESTRY IN AFRICA ZAMBIA.&lt;/ref&gt; Idi 2010, ninaganan ti [[Banko ti Lubong]] ti Zambia a kas maysa kadagiti kapardasan a nareporma nga ekonomia ti pagilian iti lubong.&lt;ref&gt;Ngoma, Jumbe (18 Disiembre 2010). [http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2010/12/18/world-bank-president-praises-reforms-zambia-underscores-need-continued-improvements-policy-governance &quot;World Bank President Praises Reforms In Zambia, Underscores Need For Continued Improvements In Policy And Governance&quot;]. World Bank.&lt;/ref&gt; Naikuartel ti [[Common Market for Eastern and Southern Africa]] (COMESA) idiay Lusaka.

== Nagan ==
Ammo idi ti teritorio ti Zambia a kas [[Akin-amianan a Rhodesia]] manipud idi 1911 aginggana idi 1964. Nanaganan manen daytoy a kas Zambia idi Oktubre 1964 kalpasan ti wayawaya manipud iti turay ti Britaniko. Ti nagan a Zambia ket naala manipud iti Karayan [[Zambezi]] (mabalin a kayat a sawen ti Zambezi ken &quot;nalatak a karayan&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Everett-Heath|first1=John|title=The Concise Dictionary of World Place Names|url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&amp;q=zambezi+name+meaning&amp;pg=PT1589|publisher=Oxford University Press|date=7 Disiembre 2017|isbn=978-0-19-255646-2|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin}}
* DeRoche, Andy, ''Kenneth Kaunda, the United States and Southern Africa'' (London: Bloomsbury, 2016)
* {{Cite book|first=James|last=Ferguson|title=Expectations of Modernity: Myths and Meanings of Urban Life in the Zambian Copperbelt|url=https://archive.org/details/expectationsofmo00ferg|publisher=University of California Press|location=Berkeley|year=1999|isbn=978-0-520-21701-0}}
* Gewald, J. B., et al. ''One Zambia, Many Histories: Towards a History of Post-colonial Zambia'' (Brill, 2008)
* Ihonvbere, Julius, ''Economic Crisis, Civil Society and Democratisation: The Case of Zambia'' (Africa Research &amp; Publications, 1996)
* LaMonica, Christopher, ''Local Government Matters: The Case of Zambia '' (Lambert Academic Publishing, 2010)
* Mcintyre, Charles, ''Zambia'', (Bradt Travel Guides, 2008)
* Murphy, Alan and Luckham, Nana, ''Zambia and Malawi'', Lonely Planet Multi Country Guide (Lonely Planet Publications, 2010)
* Phiri, Bizeck Jube, ''A Political History of Zambia: From the Colonial Period to the 3rd Republic'' (Africa Research &amp; Publications, 2005)
* Roberts, Andrew, ''A History of Zambia'' (Heinemann, 1976)
* Sardanis, Andrew, ''Africa: Another Side of the Coin: Northern Rhodesia's Final Years and Zambia's Nationhood'' (I. B. Tauris, 2003)
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline|Zambia}}
* [http://www.statehouse.gov.zm/ Opisial a website ti gobiernog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050619081520/http://www.statehouse.gov.zm/ |date=2005-06-19 }}
* {{curlie|Regional/Africa/Zambia}}
* {{wikiatlas|Zambia}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Zambia| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1964]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio]]
[[Kategoria:Dagiti mankomunidad a republika]]</text>
      <sha1>3bfhj2co0tv1z4wimc0vmmpy44ngi5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Turkia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5042</id>
    <revision>
      <id>406513</id>
      <parentid>393872</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13497" sha1="274z8gqtwp8rgyjkuq28odq84ha78pc" xml:space="preserve">{{Coord|39|N|35|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name = {{patubo a nagan|tr|Türkiye Cumhuriyeti|icon=no}}
|conventional_long_name = Republika ti Turkia
|common_name = Turkia
|national_anthem = &lt;span style=&quot;line-height:1.25em;&quot;&gt;''[[İstiklâl Marşı]]''&lt;small&gt;&lt;br /&gt;''Martsa ti Wayawaya''&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
|image_flag = Flag of Turkey.svg
|image_coat = Emblem of Turkey.svg
|symbol_type = kayarigan
|symbol =
|other_symbol_type =
|other_symbol =
|image_map = Turkey (orthographic projection).svg&lt;!--patungtungan sakbay a baliwan--&gt;
|map_caption = Lokasion ti '''Turkia'''
|capital = [[Ankara]]
|coordinates = {{Coord|39|55|N|32|50|E|type:city}}
|largest_city = [[Istanbul]]&lt;br /&gt;{{small|{{coord|41|1|N|28|57|E|display=inline}}}}
|official_languages = [[Pagsasao a Turko|Turko]]
|demonym = [[Dagiti demograpiko iti Turkia|Turko]]
|government_type = [[Presidensial a republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Turkia|Presidente]]
|leader_name1 = [[Recep Tayyip Erdoğan]]
|leader_title2 = [[Bise Presidente ti Turkia|Bise Presidente]]
|leader_name2 = [[Fuat Oktay]]
|legislature = [[Nalatak a Nailian a Gimong iti Turkia|Nalatak a Nailian a Gimong]]
|sovereignty_type = [[Panagbingbingay ti Imperio nga Otomano|Panagsarsaruno]]
|sovereignty_note = {{nowrap|iti [[Imperio nga Otomano]]}}
|established_event1 = {{nowrap|[[Tulag ti Lausanne]]}}
|established_date1 = Hulio 24, 1923
|established_event2 = {{nowrap|Panangirangarang ti Republika}}
|established_date2 = Oktubre 29, 1923
|area_km2 = 783562
|area_sq_mi = 302535 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|area_rank = Maika-37
|percent_water = 1.3
|population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 83,614,362&lt;ref name=&quot;Turkey-population&quot;&gt;{{Cite web |date=31 Disiembre 2020 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2020 |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayal%C4%B1-N%C3%BCfus-Kay%C4%B1t-Sistemi-Sonu%C3%A7lar%C4%B1-2020-37210&amp;dil=1 |access-date=5 Pebrero 2021 |website=Turkish Statistical Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_rank = Maika-19
|population_estimate_year = 31 Disiembre 2020
|population_density_km2 = 109&lt;ref name=&quot;Turkey-population&quot; /&gt;
|population_density_sq_mi = 262
|population_density_rank = Maika-107
|GDP_PPP = {{increase}} $2.749&amp;nbsp;trilion&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2021 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=186,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2010&amp;ey=2021&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=8 Abril 2021 |website=International Monetary Fund |language=en}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_year = 2021
|GDP_PPP_rank = Maika-11
|GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $32,278&lt;ref name=IMF-WEO /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-45
|GDP_nominal = {{increase}} $794.530&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=IMF-WEO /&gt;
|GDP_nominal_year = 2021
|GDP_nominal_rank = Maika-20
|GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $9,327&lt;ref name=IMF-WEO /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-67
|Gini = 43.0 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_year = 2017
|Gini_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gini Coefficient of Equivalised Disposable Income – EU-SILC Survey |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tessi190&amp;plugin=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218113419/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tessi190&amp;plugin=1 |archive-date=2020-02-18 |access-date=13 Pebrero 2020 |website=Eurostat |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank = Maika-56
|HDI = 0.820 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_year = 2019&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite report |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |title=2020 Human Development Report |last=United Nations Development Programme |language=en |access-date=15 Disiembre 2020}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-54
|currency = [[Lira ti Turkia]]&lt;ref&gt;Ti [[Lira ti Turkia]] (''Türk Lirası'', TL) ket sinukatanna ti [[Lira ti Turkia#Maika-8 nga Emision a grupo|Baro a lira ti Turkia]] idi Enero 1, 2009.&lt;/ref&gt;
|currency_code = TRY
|time_zone = [[Oras ti Akindaya nga Europa|EET]]
|utc_offset = +2
|time_zone_DST = [[Kalgaw nga Oras ti Akindaya nga Europa|EEST]]
|utc_offset_DST = +3
|date_format = aa/bb/tttt ([[Anno Domini|AD]])
|drives_on = kanawan
|cctld = [[.tr]]
|calling_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay Turkia|90]]
}}

Ti '''Turkia''' ({{lang-tr|Türkiye}}), opisial a ti '''Republika ti Turkia''' &lt;span style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt; ({{Audio|Tur-Türkiye Cumhuriyeti.ogg|''Türkiye Cumhuriyeti''}})&lt;/span&gt;, ket maysa a pagilian idiay [[Europa]] a mabirukan idiay [[Akinlaud nga Asia]] (kaaduanna idiay peninsula ti [[Anatolia]]) ken idiay [[Daya a Trasia]] idiay [[Abagatan a daya nga Europa]]. Ti Turkia ket nabeddengan babaen dagiti walo a pagilian: [[Bulgaria]] iti amianan a laud; [[Gresia]] iti laud; [[Georgia (pagilian)|Georgia]] iti amianan a daya; [[Armenia]], [[Azerbaijan]] (ti [[exclave]] iti [[Nakhchivan]]) ken [[Iran]] iti daya; ken [[Irak]] ken [[Siria]] iti abagatan a daya. Ti [[Baybay Mediteraneo]] ken [[Cyprus]] ket addada iti abagatan; ti [[Baybay Egeo]] ket adda iti laud; ken ti [[Baybay Nangisit]] ket adda iti amianan. Ti [[Baybay Marmara]], ti [[Bosporo]] ken ti [[Dardanelo]] (dagitoy ket buklenda dagiti [[Nailet a baybay ti Turko]]) ket ilasinna ti nagbeddengan a nagbaetan ti [[Daya a Trasia]] ken [[Anatolia]]; ilasinna pay ti Europa ken Asia.&lt;ref name=&quot;NatlGeoAtlas&quot;&gt;{{Cite book |title=National Geographic Atlas of the World |publisher=National Geographic Society |year=1999 |isbn=0-7922-7528-4 |edition=Maika-7 |location=Washington, D.C. |language=en |trans-title=Atlas ti Nailian a Heograpiko iti Lubong}} &quot;Europa&quot; (pp. 68–69); &quot;Asia&quot; (pp. 90–91): &quot;Ti kadawyan a maaw-awat a pannakabingbingay a baetan ti Asia ken Europa … ket pinorma babaen ti Bambantay Ural, Karayan Ural, Baybay Kaspio, Bambantay Kaukaso, ken ti Nangisit a Baybay nga addaan kadagiti pagayusanna, ti Bosporo ken Dardanelo.&quot;&lt;/ref&gt;

Ti Turkia ket maysa kadagiti innem a nawaya a [[Listaan dagiti Turko nga estado ken imperio|Turko nga estado]]. Ti kaaduan iti populasion kadagitoy ket [[Islam|Muslim]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=KONDA |date=2007 |title=Religion, Secularism and the Veil in Daily Life |trans-title=Relihion, Sekularismo ken ti Dalungdong iti Inaldaw a Biag |url=http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ghdl%26t_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005232/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ghdl%26t_en.pdf |archive-date=2009-03-25 |language=en |access-date=2012-04-18 }}&lt;/ref&gt; Ti opisial a pagsasao iti daytoy a pagilian ket ti [[Pagsasao a Turko|Turko]], a ti [[Pagsasao a Kurdo|Kurdo]] ken [[Pagsasao a Zazaki|Zazaki]] ket maisasao dagitoy babaen dagiti [[Tattao a Kurdo|Kurdo]] ken [[Tattao a Zaza|Zaza]], a mangbukel ti 18% iti populasion.&lt;ref name=&quot;ciaturkey&quot;&gt;{{Cite web |title=Turkey |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514010024/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People |archive-date=2011-05-14 |access-date=2011-05-16 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en }}&lt;/ref&gt;

Dagiti [[Oghuz a Turko]] ket nangrugrugida a mapmapan iti lugar a makunkuna tattan a ti Turkia (naala manipud iti [[Mediebal a Latin]] ''Turchia'', i.e. &quot;Daga dagiti Turko&quot;) idi maika-11 a siglo. Daytoy ket pimmardas babaen ti panangabak dagiti [[Seljuk a Turko|Seljuk]] kadagiti [[Imperio a Bisantino|Bisantino]] idiay [[Gubat ti Manzikert]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Turkey – Turkish Origins |trans-title=Turkia – Dagiti Turko a Nagtaudan |url=http://countrystudies.us/turkey/5.htm |access-date=2011-05-16 |website=Countrystudies.us |language=en}}&lt;/ref&gt; Adda dagiti bassit a [[Anatolian beyliks|beyliks]] ken ti [[Sultanato iti Rûm|Seljuk a Sultanato iti Rûm]] a nagturay ti Anatolia aginggana ti [[Mongol nga Imperio|Mongol]] a panagraut. Idi rugi ti maika-13 a siglo, ti [[Dagiti Otomano|Otomano a beylik]] ket pinagtitiponda ti Anatolia ket nagaramidda iti imperio a gumay-at iti kaaduan iti Abagatan a daya iti Europa, Akinlaud nga Asia ken Amianan nga Aprika. Kalpasan ti panagrebba ti sumaganad a pannakaabak ti [[Imperio nga Otomano]] idi [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]], adda dagiti pasetna a sinakupan babaen ti nangabak a [[Dagiti kumaduaan ti Umuna a Sangalubongan a Gubat|Kumaduaan]]. Adda maysa a grupo dagiti ubbing ng opisial a militar, nga indauloan babaen ni [[Mustafa Kemal Atatürk]] ken dagiti kaduana, nagaramidda ti nagballigi a sumupiat kadagiti Kumaduaan; idi 1923, nangipatakder dagitoy iti moderno a Republika iti Turkia ken immuna a presidente ni Atatürk.

Ti Turkia ket maysa a [[demokrasia|demokrata]], [[sekular nga estado|sekular]], [[unitario nga estado|unitario]], [[batay-linteg a republika]] nga addaan iti taga-ugma a tinawtawid a kultura. Ti Turkia ket umad-adu a naipatipon iti [[Akinlaud a lubong|Laud]] babaen ti panagkameng kadagiti organisasion a kas ti [[Konseho ti Europa]], [[NATO]], [[Organisasion para iti Ekonomia a Pagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay|OECD]], [[Organisasion para iti Salaknib ken Pagtitinnulongan iti Europa|OSCE]] ken ti [[G-20 a dagiti kangrunaan nga ekonomia]]. Ti Turkia ket nangrugi a [[Panagpangato ti Turkia iti Kappon ti Europa|nakitulag ti napno a panagkameng]] iti [[Kappon ti Europa]] idi 2005, nga isu ket maysa idin a [[Ankara Tulagan|kumaduaan a kameng]] iti [[Europeano a Komunidad ti Ekonomia]] manipud idi 1963 ken nakadanon ti maysa a [[Kappon ti Europa – Turkia a Kappon ti Aduana|tulagan ti kappon ti aduana]] idi 1995. Ti Turkia ket nagtaraken iti asideg a kultural, politikal, ekonomiko ken industria a pannakibiang iti Tengnga a Daya, dagiti [[Listaan dagiti Turko nga estado ken imperio|Turko nga estado]] iti Tengnga nga Asia ken dagiti pagilian ti Aprika babaen ti panagkameng kadagiti organisasion a kas ti [[Konseho a Turko]], [[Nagsaupan nga Administrasion iti Turko nga Arte ken Kultura]], [[Organisasion iti Islamiko a Panagtitinnulong]] ken ti [[Organisasion ti Ekonomiko a Panagtitinnulong]].

Ti lokasion ti Turkia iti nagsasabtan ti Europa ken Asia ket mangaramid daytoy a maysa a nangruna a heostratehiko a pagilian.&lt;ref name=&quot;Atatürk&quot;&gt;{{Cite book |last=Mango |first=Andrew |title=Atatürk |url=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1 |publisher=Overlook |year=2000 |isbn=1-58567-011-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ottoman_Turkey&quot;&gt;{{Cite book |last=Shaw |first=Stanford Jay |title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Volume 1, Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280–1808 |last2=Shaw, Ezel Kural |date=1977 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-29163-1 |language=en |trans-title=Pakasaritaan iti Imperio nga Otomano ken Moderno a Turkia; Tomo 1, Imperio iti Gazis. Ti Pannakabangon ken Pannakaawan ti Imperio nga Otomano, 1280–1808}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stratfor&quot;&gt;{{Cite web |last=Bhalla |first=Reva |last2=Goodrich |first2=Lauren |last3=Zeihan |first3=Peter |date=2009-03-17 |title=Turkey and Russia on the Rise |trans-title=Panagpangato ti Turkia ken Rusia |url=http://www.stratfor.com/weekly/20090317_turkey_and_russia_rise |access-date=2011-08-21 |website=Stratfor |language=en}}&lt;/ref&gt; Gapu ti naipangruna a lokasionna, dakkel nga ekonomia ken kabilegan ti militar, ti Turkia ket maysa a nangruna a [[rehional a bileg]].&lt;ref name=&quot;Stratfor&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Heptagon&quot;&gt;{{Cite web |last=Dessi |first=Andrea |date=2010-12-18 |title=Can Turkey Be a Source of Stability in the Middle East? |trans-title=Ti Turkia ngata ket Taudan iti Stabilidad ti Tengnga a Daya? |url=http://www.heptagonpost.com/Dessi/can_turkey_be_a_source_of_stability_in_the_middle_east |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613222927/http://www.heptagonpost.com/Dessi/can_turkey_be_a_source_of_stability_in_the_middle_east |archive-date=2011-06-13 |access-date=2011-05-16 |website=The Heptagon Post |language=en }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline|Turkey}}
* {{Curlie|Regional/Middle_East/Turkey}}
* {{OSM relation|174737}}
* {{Wikiatlas|Turkey}}

{{Tengnga a Daya}}
{{Europa}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Turkia| ]]
[[Kategoria:Baybay Egeo]]
[[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Nangisit]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo]]
[[Kategoria:Akindaya nga Europa]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Daya a Mediteraneo]]
[[Kategoria:Eurasia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G20]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti NATO]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Konseho ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Konseho ti Turko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Asideg a Daya]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1923]]
[[Kategoria:Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>274z8gqtwp8rgyjkuq28odq84ha78pc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Turkmenistan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5043</id>
    <revision>
      <id>406365</id>
      <parentid>396908</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9964" sha1="pvwhjkmrojvyoxdue921129r8kajk4y" xml:space="preserve">{{Coord|40|N|60|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Turkmenistan
|native_name = {{patubo a nagan|tk|Türkmenistan}}
|common_name = Turkmenistan
|image_flag = Flag of Turkmenistan.svg
|image_coat = Coat of Arms of Turkmenistan.svg
|symbol_type = Kayarigan
|image_map = Turkmenistan on the globe (Eurasia centered).svg
|map_caption = {{map caption |location_color= nalabbasit}}
|national_motto = 
|national_anthem = &lt;br /&gt;{{nowrap|''[[Nailian a kanta ti Turkmenistan|Garaşsyz Bitarap Türkmenistanyň Döwlet Gimni]]''&lt;br /&gt;{{small|''Kanta ti Estado ti Nawaya, Neutral a Turkmenistan''}}}}&lt;br /&gt;[[Papeles:National anthem of Turkmenistan, performed by the United States Navy Band.oga|center]]
|official_languages = [[Pagsasao a Turkomano|Turkomano]]
|languages_type = Sasao nga inter-etniko
|languages = [[Pagsasao a Ruso|Ruso]]
|ethnic_groups =
 {{unbulleted list
  | 85% [[Tattao a Turkomano|Turkomano]]
  |  5% [[Tattao nga Uzbek|Uzbek]]
  |  4% [[Tattao a Ruso|Ruso]]
  |  6% daddum pay
 }}
|ethnic_groups_year = 2003
|demonym = Turkomano, Taga-Turkmenistan
|capital = [[Ashgabat]]
|coordinates = {{Coord|37|58|N|58|20|E|type:city}}
|largest_city = [[Ashgabat]]
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[presidensial a republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Turkmenistan|Presidente]]
|leader_name1 = Gurbanguly Berdimuhamedow
|leader_title2 = [[Listaan dagiti Mangipangulo ti Asemblia ti Turkmenistan|Mangipangulo ti Mejlis]]
|leader_name2 = Akja Nurberdiýewa
|legislature = [[Asemblia ti Turkmenistan|Mejlis]]
|sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Turkmenistan|Pormasion]]
|established_event1 = [[Khanate ti Khiva]]
|established_date1 = 1511
|established_event2 = [[Republika ti Autonomo a Sosialista a Sobiet ti Turkestan|Turkestan a RASS]]
|established_date2 = 30 Abril 1918
|established_event3 = [[Republika ti Sosialista a Sobiet ti Turmenistan|Turkmano a RSS]]
|established_date3 = 13 Mayo 1925
|established_event4 = Nairangarang a nawaya manipud iti [[Kappon ti Sobiet]]
|established_date4 = 27 Oktubre 1991
|established_event5 = Mabigbigan
|established_date5 = 25 Disiembre 1991
|area_rank = Maika-53
|area_km2 = 491,210
|area_sq_mi = 188,456 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|area_footnote = &lt;ref&gt;Государственный комитет Туркменистана по статистике : Информация о Туркменистане : [http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/ О Туркменистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107073046/http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/ |date=2012-01-07 }} : Туркменистан — одна из пяти стран Центральной Азии, вторая среди них по площади (491,21 тысяч км2), расположен в юго-западной части региона в зоне пустынь, севернее хребта Копетдаг Туркмено-Хорасанской горной системы, между Каспийским морем на западе и рекой Амударья на востоке.&lt;/ref&gt;
|percent_water = 4.9
|population_estimate = 5,171,943&lt;ref name=unpop&gt;{{cite journal |url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |title=World Population Prospects, Table A.1 |version=2008 revision |format=PDF |publisher=United Nations |author=Department of Economic and Social Affairs Population Division |year=2009 |accessdate=12 Marso 2009}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_rank = Maika-117
|population_estimate_year = 2014
|population_census = |population_census_year =
|population_density_km2 = 10.5
|population_density_sq_mi = 27.1 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = Maika-208
|GDP_PPP = $82.151 billion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&amp;pr.y=15&amp;sy=2014&amp;ey=2016&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=925&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=|title=Turkmenistan |publisher=International Monetary Fund |accessdate=22 Abril 2012}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank = 
|GDP_PPP_year = 2014
|GDP_PPP_per_capita = $14,174&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = 
|GDP_nominal = $47.542-bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_year = 2014
|GDP_nominal_per_capita = $8,203&lt;ref name=imf2 /&gt;
|Gini_year = 1998 |Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt; |Gini = 40.8 &lt;!--number only--&gt; |Gini_ref = |Gini_rank =
|HDI_year = 2014&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change =  increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.688 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=15 Disiembre 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-109
|currency = [[Manat (Turkmenistan)|Baro a manat ti Turkmenistan]]
|currency_code = TMT
|time_zone = TMT
|utc_offset = +5
|drives_on = kanawan
|calling_code = [[+993]]
|cctld = [[.tm]]
}}

Ti '''Turkmenistan''' ({{lang-tk|Türkmenistan/Түркменистан}}, {{IPA-tu|tyɾkmeniˈθtan|pron}}) ket ti pagilian idiay [[Tengnga nga Asia]], bineddengan daytoy babaen ti [[Kazakhstan]] iti amianan a laud, ti [[Uzbekistan]] iti amianan ken daya, ti [[Apganistan]] iti abagatan a daya, ti [[Iran]] iti abagatan ken abagatan a laud, ken ti [[Baybay Kaspio]] iti laud.

Ti Turkmenistan ket nagtutumpuonganen dagiti sibilisasion kadagiti napalabas a siglo. Kadagiti mediebal apanawen, ti [[Merv]] ket maysa idi kadagiti nalatak a siudad iti Islamiko alubong ken ti maysa a nangruna a pagsardengan iti [[Kalsada Seda]], dalan daytoy ti karaban nga inus-usar para iti panagtagilako iti [[Tsina]] aginggana idi tengnga ti maika-15 a siglo. Inala daytoy ti [[Imperio ti Rusia]] idi 1881, ti Turkmenistan ket nasayaat met a nagballigi iti [[Sibil a Gubat ti Rusia|tignay ti kontra-Bolshevik]] idiay Tengnga nga Asia. Idi 1924, ti Turkmenistan ket nagbalin a konstituente a republika ti [[Kappon ti Sobiet]], [[Republika ti Sosialista a Sobiet ti Turkmenistan]] (Turkmano a RSS); daytoy ket nagbalin a naway kalpasan idi nawaswas ti Kappon ti Sobiet idi 1991.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2013-11-25 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book |last=Brummel |first=Paul |date=2006 |title=Bradt Travel Guide: Turkmenistan |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-144-9}}
*{{cite book |last=Abazov|first=Rafis|date=2005 |title=Historical Dictionary of Turkmenistan |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000abaz|publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-5362-1}}
*{{cite book |last1=Clammer |first1=Paul |last2=Kohn |first2=Michael |last3=Mayhew |first3=Bradley |date=2014 |title=Lonely Planet Guide: Central Asia |url=https://archive.org/details/centralasia0000unse |publisher=Lonely Planet |isbn=978-1-74179-953-8}}
*{{cite book |last=Hopkirk |first=Peter | authorlink = |date=1992 |title=The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia |url=https://archive.org/details/greatgame00pete |publisher=Kodansha International |isbn=978-1-56836-022-5}}
*{{cite book |last=Blackwell |first=Carole |date=2001|title=Tradition and Society in Turkmenistan: Gender, Oral Culture and Song |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1354-7}}
*{{cite book |last=Kaplan |first=Robert |date=2001 |title=Eastward to Tartary: Travels in the Balkans, the Middle East, and the Caucasus |url=https://archive.org/details/eastwardtotartar00kapl_0 |publisher=Vintage |isbn=978-0-375-70576-2}}
*{{cite book |last=Kropf |first=John |date=2006 |title=Unknown Sands:  Journeys Around the World's Most Isolated Country |publisher=Dusty Spark Publishing |isbn=978-0-9763565-1-6}}
*{{cite book |last=Rall |first=Ted |date=2006 |title=Silk Road to Ruin: Is Central Asia the New Middle East? |url=https://archive.org/details/silkroadtoruinis0000rall_t5u8 |publisher=NBM Publishing |isbn=978-1-56163-454-5}}
*{{cite web |url=http://www.newyorker.com/magazine/2007/05/28/the-golden-man |title=The Golden Man: Saparmurat Niyazov’s reign of insanity. |last=Theroux |first=Paul |date=28 Mayo 2007 |website=The New Yorker}}
*{{cite book |last=Vilmer |first=Jean-Baptiste |date=2009 |title=Turkménistan |publisher=Editions Non Lieu |language=Pranses |isbn=978-2352700685}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
{{Wikivoyage-inline}}
*{{CIA World Factbook link|tx|Turkmenistan}}
*[http://vk.com/moderntm Dagiti ladawan ti moderno a Turkmenistan]
*[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/turkmenistan.htm Turkmenistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607085919/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/turkmenistan.htm |date=2008-06-07 }} iti ''UCB Libraries GovPubs''
*{{dmoz|Regional/Asia/Turkmenistan}}
*[http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16094646 Bariweswes ti Turkmenistan] manipud iti BBC News
*{{wikiatlas|Turkmenistan}}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Turkmenistan-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Turkmenistan| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Tengnga nga Asia]]
[[Kategoria:Irani a Banak]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Konseho ti Turko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso]]
[[Kategoria:Dagiti agmaymaysa a partido nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi  1991]]</text>
      <sha1>pvwhjkmrojvyoxdue921129r8kajk4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Somalia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5052</id>
    <revision>
      <id>406374</id>
      <parentid>401591</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8015" sha1="3ldq5u08sqtp3068p6lcfz1aiepvj88" xml:space="preserve">{{Coord|10|N|49|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Pederal a Republika ti Somalia&lt;ref name=provisional /&gt;
|native_name = {{lang|so|Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya}} ([[Pagsasao a Somali|so]])&lt;br /&gt;{{lang|ar|جمهورية الصومال الفدرالية}} ([[Pagsasao nga Arabiko|ar]])&lt;br /&gt;{{smaller|{{transl|ar|ALA-LC|Jumhūrīyat aṣ-Ṣūmāl al-Fidirālīyah}}}}
|common_name = Somalia
|image_flag = Flag of Somalia.svg
|image_coat = Coat of arms of Somalia.svg
|image_map = Somalia (orthographic projection)2.svg
|image_map2 = Somalia - Location Map (2011) - SOM - UNOCHA.svg
|national_anthem = {{lang|so|[[Qolobaa Calankeed]]}}&lt;br /&gt;
|official_languages = {{hlist|[[Pagsasao a Somali|Somali]] |[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]&lt;!--&lt;ref name=&quot;Frspc&quot; /&gt;--&gt;}}
|religion = [[Islam]]
|demonym = {{hlist |Somali&lt;ref name=&quot;factbook&quot; /&gt; |Somaliano&lt;ref name=Pdllwcpaz&gt;{{cite book |author=Paul Dickson|title=Labels for Locals : What to Call People from Abilene to Zimbabwe |url=https://archive.org/details/labelsforlocalsw00dick|publisher=HarperCollins |location=New York |isbn=978-0-06-088164-1 |page=[https://archive.org/details/labelsforlocalsw00dick/page/208 208] |edition=1st Collins |date=15 Agosto 2006}}&lt;/ref&gt;|Taga-Somalia}}
|ethnic_groups = {{hlist| [[Tattao a Somali|Somali]] (85%) | [[Tattao a Somali Bantu|Bantu]] ken dadduma pay a saan a Somali (15%)&lt;ref name=&quot;factbook&quot; /&gt;}}
|government_type = [[Pederal a Gobierno ti Somalia|Pederal a parlamentario a republika]]
|leader_title1 = [[Listaan dagiti Presidente ti Somalia|Presidente]]
|leader_name1 = [[Mohamed Abdullahi Mohamed]]
|leader_title2 = [[Kangrunaan a Ministro ti Somalia|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2 = [[Mohamed Hussein Roble]]
|legislature = [[Pederal a Parlamento ti Somalia|Pederal a Parlamento]]
|capital = [[Mogadishu]]
|coordinates = {{Coord|2|2|N|45|21|E|type:city}}
|largest_city = Mogadishu
|area_km2 = 637,657
|area_sq_mi = 246,200 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|area_rank = Maika-44
|percent_water =
|population_estimate = 10,428,043&lt;ref name=&quot;factbook&quot; /&gt;|population_estimate_year = 2014
|population_estimate_rank = Maika-86
|population_density_km2 = 16.12&lt;ref name=&quot;Cwfppdn&quot;&gt;[http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_persons_per_sq_km_2011_0.html CIA World Factbook 2011 – Densidad ti populasion]. Photius.com (25 Mayo 2011). Naala idi 15 Disiembre 2011.&lt;/ref&gt;
|population_density_sq_mi = 41.73 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = Maika-199
|GDP_PPP_year = 2010
|GDP_PPP = $5.896 bilion&lt;ref name=&quot;factbook&quot; /&gt;
|GDP_PPP_rank = Maika-163
|GDP_PPP_per_capita = $600&lt;ref name=&quot;factbook&quot; /&gt;
|Gini_year= |Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt; |Gini = &lt;!--number only--&gt; |Gini_ref = |Gini_rank =
|HDI_year = 2011
|HDI_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref =
|HDI_rank = di nairanggo
|sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Somalia|Pannakaporma]]
|established_event1 = [[Maritimo a pakasaritaan ti Somalia|Siudad es-estado ti Somalia]]
|established_date1 = circa 200 {{small|[[Sakbay ti Kadawyan a Panawen|BCE]]}}
|established_event2 = [[Sultanato ti Mogadishu]]
|established_date2 = Maika-10 a siglo
|established_event3 = [[Sultanato Adal]]
|established_date3 = Maika-13 a siglo
|established_event4 = [[Warsangali Sultanate]]
|established_date4 = Maika-13 a siglo
|established_event5 = [[Sultanato Ajuran]]
|established_date5 = Maika-13 a siglo
|established_event6 = [[Sultanato Majeerteen]]
|established_date6 = Maika-17 a siglo
|established_event7 = [[Sultanata ti Geledi]]
|established_date7 = Maika-17 a siglo
|established_event8 = [[Sultanato ti Hobyo]]
|established_date8 = Maika-1i a siglo
|established_event9 = [[Britaniko a Somalilandia]]
|established_date9 = 1884
|established_event10 = [[Italiano a Somalilandia]]
|established_date10 = 1889
|established_event11 = [[Estado ti Daraawiish]]
|established_date11 = Maika-20 a siglo
|established_event12 = Kappon, Wayawaya ken Orihinal a batay-linteg
|established_date12 = 1 Hulio 1960&lt;ref name=&quot;factbook&quot; /&gt;
|established_event13 = [[Batay-linteg ti Somalia|Agdama a Batay-linteg]]
|established_date13 = 1 Agosto 2012
|currency = [[Selino ti Somali]]
|time_zone = [[Oras ti Daya nga Aprika|EAT]]
|utc_offset = +3
|time_zone_DST = {{nowrap|saan a mapalpaliiw}}
|utc_offset_DST = +3
|drives_on = kanawan
|calling_code = [[+252]]
|cctld = [[.so]]
}}

Ti '''Somalia''' ({{lang-so|Soomaaliya}}; {{lang-ar|الصومال}} {{transl|ar|aṣ-Ṣūmāl}}), opisial a ti '''Pederal a Republika ti Somalia'''&lt;ref name=provisional&gt;Ti ''Pederal a Republika ti Somalia'' ket isu ti nagan ti pagilian segun ti Artikulo 1 iti [http://www.somaliweyn.com/pages/news/Aug_12/Somalia_Constitution_English_FOR_WEB.pdf Probisional a Batay-linteg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124010543/http://www.somaliweyn.com/pages/news/Aug_12/Somalia_Constitution_English_FOR_WEB.pdf |date=2013-01-24 }}.&lt;/ref&gt; ({{lang-so|Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya}}, {{lang-ar|جمهورية الصومال الفدرالية}} ''{{transl|ar|ALA-LC|Jumhūrīyat aṣ-Ṣūmāl al-Fidirālīyah}}''), ket ti pagilian a mabirukan idiay [[Sara ti Aprika]]. Daytoy ket bineddengan babaen ti [[Etiopia]] iti laud, ti [[Djibouti]] iti amianan a laud, ti [[Golpo ti Aden]] iti amianan, ti [[Taaw Indiano]] iti daya, ken ti [[Kenya]] iti abagatan a laud. Ti Somalia ket addaan iti kaatiddogan nga aplaya iti nangruna a daga ti kontinente,&lt;ref name=FactbookCoastline&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html|title=Coastline|accessdate=3 Agosto 2013|work=World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|archive-date=2017-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken ti langa ti dagan ket nangruna a buklen dagiti [[banak]], [[tanap|tantannap]] ken [[tangkig|tangtangkik]].&lt;ref name=&quot;factbook&quot; /&gt; No ti panggep ti klima, kanayon a napudot iti amin a paset ti tawen, ken masansan nga addaan kadagiti angin ti nepnep ken sagpaminsan  a panagtudtudo.&lt;ref name=&quot;ClimateSom&quot;&gt;{{cite news |url=http://countrystudies.us/somalia/34.htm |publisher=countrystudies.us |title=Somalia – Climate |date=14 Mayo 2009}}&lt;/ref&gt;

[[File:Pembe la fedheha.png|thumb|.]]

== Dagiti nagibasaran ==
&lt;ref name=&quot;factbook&quot;&gt;{{cite web|title=Somalia|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|location=Langley, Virginia|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|access-date=2015-06-30|archive-date=2016-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701194614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Somalia}}
{{Wikivoyage-inline|Somalia}}
* {{wikiatlas|Somalia}}
* [http://www.somaligov.net/ Pederal a Gobierno ti Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408021606/http://www.somaligov.net/ |date=2015-04-08 }}
* {{CIA World Factbook link|so|Somalia}}
* {{dmoz|Regional/Africa/Somalia}}
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14094503 Bariweswes ti Somalia] manipud iti BBC News

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-heograpia}}

[[Kategoria:Somalia| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Taaw Indiano]]
[[Kategoria:Dagiti nabingbingay a rehion]]
[[Kategoria:Sara ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]</text>
      <sha1>3ldq5u08sqtp3068p6lcfz1aiepvj88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eswatini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5055</id>
    <revision>
      <id>406564</id>
      <parentid>400257</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11835" sha1="crroyraz9zd30lxgujt73qog7ujkidp" xml:space="preserve">{{Coord|26|30|S|31|30|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = Pagarian ti Eswatini
| common_name = Eswatini
| native_name = {{plainlist|
*{{patubo a nagan|ss|Umbuso weSwatini}}
*{{patubo a nagan|en|Kingdom of Eswatini}}
}}
| image_flag = Flag of Eswatini.svg
| image_coat = Coat of arms of Eswatini.svg
| national_motto = &lt;br /&gt;{{native phrase|ss|&quot;Siyinqaba&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;{{smaller|&quot;We are a fortress&quot;&lt;br /&gt;&quot;We are a mystery/riddle&quot;&lt;br /&gt;&quot;We hide ourselves away&quot;}}
| national_anthem = &lt;br /&gt;{{nowrap|&quot;[[Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati]]&quot;&lt;br /&gt;{{smaller|&quot;Oh God, Bestower of the Blessings of the Swazi'&quot;}}}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot; class=&quot;center&quot;&gt;[[Papeles:Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati (instrumental).ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = Location Swaziland AU Africa.svg
| map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=nangisit nga asul |region=Aprika |region_color=napusasaw nga asul |subregion=ti [[Kappon ti Aprika]] |subregion_color=napusasaw nga asul}}
| image_map2 = Eswatini.png
| capital = {{plainlist|
*[[Mbabane]] &lt;small&gt;(ehekutibo)&lt;/small&gt;
*[[Lobamba]] &lt;small&gt;(lehislatibo)&lt;/small&gt;}}
| largest_city = [[Mbabane]]
| official_languages = {{hlist |[[Pagsasao a Swazi|Swazi]] | [[Ingles ti Abagatan nga Aprika|Ingles]]}}
| demonym = Swazi
| government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Parlamentario a sistema|parlamentario]] [[Absoluto a monarkia|absoluto]] a [[diarkia]]
| leader_title1 = [[Ngwenyama]]
| leader_name1 = [[Mswati III]]
| leader_title2 = [[Ndlovukati]]
| leader_name2 = [[Ntfombi ti Eswatini|Ntfombi Tfwala]]
| leader_title3 = [[Listaan dagiti Kangrunaan a MInistro ti Eswatini|Kangrunaan a Ministro]]
| leader_name3 = [[Russell Dlamini]]
| legislature = [[Parlamento ti Eswatini|Parlamento]]
| upper_house = [[Senatdo ti Eswatini|Senado]]
| lower_house = [[Kamara ti Asemblia ti Eswatini|Kamara ti Asemblia]]
| sovereignty_type = Wayawaya manipud iti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]
| established_event1 = Naited
| established_date1 = 6 Septiembre 1968
| established_event2 = Pannakaikameng iti Nagkaykaysa a Pagpagilian
| established_date2 = 24 Septiembre 1968
| established_event3 = Agdama a Batay-linteg
| established_date3 = 1975
| area_km2 = 17,364
| area_rank = 153rd &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi = 6,704 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 0.9
| population_estimate = {{UN Population|Swaziland}}{{UN Population|ref}}
| population_census = 1,093,238&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 Nobiembre 2017 |title=Swaziland Releases Population Count from 2017 Census |url=https://swaziland.unfpa.org/en/news/swaziland-releases-population-count-2017-census |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807130048/https://swaziland.unfpa.org/en/news/swaziland-releases-population-count-2017-census |archive-date=7 Agosto 2018 |access-date=7 Agosto 2018 |website=United Nations Population Fund Eswatini |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN Population|Year}}
| population_estimate_rank = Maika-155
| population_census_year = 2017
| population_density_km2 = 68.2
| population_density_sq_mi = 176.8 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = Maika-135
| GDP_PPP = $12.293-bilion
| GDP_PPP_year = 2019
| GDP_PPP_per_capita = $11,089&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=47&amp;pr.y=3&amp;sy=2019&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=734&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608090801/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=47&amp;pr.y=3&amp;sy=2019&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=734&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |archive-date=2020-06-08 |website=International Monetary Fund |language=en |access-date=2019-09-10 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal = $4.662-bilion
| GDP_nominal_year = 2019
| GDP_nominal_per_capita = $4,206&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;
| Gini = 49.5 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year = 2015
| Gini_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{Cite web |last=World Bank Group |date=2014 |title=Swaziland – Country Partnership Strategy Fy2015-2018 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/2014/10/20405098/swaziland-country-partnership-strategy-fy2015-2018 |access-date=8 Marso 2015 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.588 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2017 &lt;!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |last=United Nations Development Programme |date=2018 |title=Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical Update |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917194829/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |archive-date=2018-09-17 |language=en |access-date=2021-07-10 }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-144
| currency = {{plainlist|
*[[Lilangeni a Swazi =]] (SZL)
*[[Rand ti Abagatan nga Aprika]] (ZAR)}}
| time_zone = [[Pagalagadan nga Oras ti Abagatan nga Aprika|SAST]]
| utc_offset = +2
| utc_offset_DST =
| time_zone_DST = 
| drives_on = kanigid
| calling_code = [[+268]]
| cctld = [[.sz]]
| official_website = {{URL|http://www.gov.sz/}}
}}

Ti '''Eswatini''' ({{lang-ss|eSwatini}} {{IPA-ss|ɛswáˈtʼiːni|}}, {{lang-en|Eswatini}}), opisial a ti '''Pagarian ti Eswatini''' ({{lang-ss|Umbuso weSwatini|links=no}}, {{lang-en|Kingdom of Eswatini|links=no}}) ken ammo pay a kas ti '''Swaziland''' (opisial a nanaganan manen idi 2018), ket ti [[napalikmutan iti daga pagilian]]  iti [[Akin-abagatan nga Aprika]]. Daytoy ket beddengan babaen ti [[Mozambique]] iti amianan a daya ken ti [[Abagatan nga Aprika]] iti amianan, laud ken abagatan. Iti saan a dakdakkel ngem {{pagbaliwen|200|km|mi}} iti amianan aginggana iti abagatan ken {{pagbaliwen|130|km|mi}} iti daya aginggana iti laud, ti Eswatini ket maysa kadagiti kabassitan a pagilian iti Aprika; uray no kastoy, agdumaduma ti klimana ken [[topograpia]], a sumakop manipud iti nalamiis ken kabambantayan a [[highveld]] aginggana iti napudot ken namaga a [[Veld#Lowveld|lowveld]].

Ti populasion ket kaaduan a dagiti etniko a [[Tattao a Swazi|Swazi]]. Ti pagsasao ket [[Pagsasao a Swazi|Swazi]] (siSwati iti patneng a porma). Pinundar dagiti Swazi ti pagarianda idi tengnga ti maika-18 a siglo babaen ti panangidaulo ni [[Ngwane III]].&lt;ref name=&quot;Bonner82&quot;&gt;{{Cite book |last=Bonner |first=Philip |title=Kings, Commoners and Concessionaires |url=https://archive.org/details/kingscommonersco0000bonn |date=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-24270-3 |pages=[https://archive.org/details/kingscommonersco0000bonn/page/9 9]–27 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ti pagilia ken dagit Swazi ket nakaala ti naganda manipud ken ni [[Mswati II]], ti maika-19 a siglo nga ari a ti turayna iti teritorio ti Swazi ket naipadakkel ken naikaykaysa; dagiti agdama a pagbeddengan ket naaramid idi 1881 iti las-ud ti [[Karibuso para iti Aprika]].&lt;ref name=&quot;Kuper86&quot;&gt;{{Cite book |last=Kuper |first=Hilda |title=The Swazi: A South African Kingdom |date=1986 |publisher=Holt, Rinehart and Winston |pages=9–10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti [[Maikadua a Gubat ti Boer]], ti pagarian, babaen ti nagan a Swaziland&lt;!-- Don't change historical references to Swaziland--&gt;, ket maysa idi a [[Protektorado ti Briton]] manipud idi 1903 aginggana idi nakagun-od iti wayawaya idi 6 Septiembre 1968.&lt;ref name=&quot;Gillis99&quot;&gt;{{Cite book |last=Gillis |first=Hugh |title=The Kingdom of Swaziland: Studies in Political History |url=https://archive.org/details/kingdomofswazila0000gill |date=1999 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-30670-2 |language=en}}&lt;/ref&gt; Idi Abril 2018 nabaliwan ti opisal a nagan manipud iti ''Pagarian ti Swaziland'' iti ''Pagarian ti Eswatini'', a mangipada daytoy iti kadawyan a panagusar iti Swazi.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 Mayo 2018 |title=UN Member States |url=http://www.un.org/en/member-states/index.html#gotoE |access-date=30 Hunio 2018 |website=[[United Nations]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ti gobierno ket maysa nga [[absoluto a monarkia|absoluto]] a [[diarkia]], a pagkadduan a turayan babaen ni ''[[Ngwenyama]]'' (&quot;Ari&quot;) [[Mswati III]] ken ''[[Ndlovukati]]'' (&quot;Reyan nga Ina&quot;) [[Ntfombi Tfwala]] manipud idi 1986.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tofa |first=Moses |date=16 Mayo 2013 |title=Swaziland: Wither Absolute Monarchism? |language=en |work=Pambazuka News |url=http://www.pambazuka.net/en/category/features/87402/print |url-status=dead |access-date=19 Oktubre 2014 |archive-url=https://archive.today/20141019191941/http://www.pambazuka.net/en/category/features/87402/print |archive-date=19 Oktubre 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 Hulio 2014 |title=Swaziland: Africa′s Last Absolute Monarchy |url=http://www.dw.de/swaziland-africas-last-absolute-monarchy/a-17784664 |access-date=19 Oktubre 2014 |website=Deutsche Welle |language=en}}&lt;/ref&gt; Ti immuna a naibaga ket administratibo a [[daulo ti estado]] ken mangidutok kadagiti kangrunaan a ministro iti pagilian ken dagiti bilang dagiti pannakabagi kadagiti kamara (ti [[Senado ti Swaziland|Senado]] ken [[Kamara ti Asemblia ti Swaziland|Kamara ti Asemblia]]) iti [[Parlamento ti Swaziland|parlamento ti pagilian]], bayat a ti naudi a naibaga ket ti nailian a daulo ti estado, nga agserbi a kas mangako kadagiti [[Fetishism|fetish ti rito]] iti pagilian ken mangidaulo iti tinawen a rito ti ''Umhlanga''. Matengngel dagiti panagbubutos kada lima a tawen tapno maikeddeng ti kaaduan ti Kamara ti Asemblia ken ti Senado. Ti agdama a [[Batya-linteg ti Swaziland|batay-linteg]] ket naampon idi 2005. Ti ''Umhlanga'', a matengngel iti Agosto/Septiembre,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Patricks |first=Richard M. |date=Hulio 2000 |title=Cultural Resources – Swazi Culture – The Umhlanga or Reed Dance |url=http://www.sntc.org.sz/cultural/umhlanga.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060426092304/http://www.sntc.org.sz/cultural/umhlanga.asp |archive-date=2006-04-26 |website=Swaziland National Trust Commission |language=en |access-date=2019-09-10 }}&lt;/ref&gt; ken ti ''[[incwala]]'', ti sala ti ari a matengngel iti Disiembre/Enero, ket isu dagitoy ti kangrunaan a pasamak iti pagilian.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Patricks |first=Richard M. |date=Hulio 2000 |title=Cultural Resources – Swazi Culture – The Incwala or Kingship Ceremony |url=http://www.sntc.org.sz/cultural/incwala.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060426092419/http://www.sntc.org.sz/cultural/incwala.asp |archive-date=2006-04-26 |website=Swaziland National Trust Commission |language=en |access-date=2019-09-10 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist|30em}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Swaziland}}
{{wikivoyage-inline|Swaziland}}
* {{CIA World Factbook link|wz|Eswatini}}
* {{dmoz|Regional/Africa/Swaziland}}
* {{wikiatlas|Swaziland}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Eswatini| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio]]
[[Kategoria:Dagiti batay-linteg a monarkia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi  1968]]
[[Kategoria:Dagiti mankomunidad a monarkia]]</text>
      <sha1>crroyraz9zd30lxgujt73qog7ujkidp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saudi Arabia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5060</id>
    <revision>
      <id>406385</id>
      <parentid>400938</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13530" sha1="g383c5g3kq24zfw9s8476guzvh3acu0" xml:space="preserve">{{coord|24|N|45|E|scale:10000000|display=title}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name=&lt;span style=&quot;line-height:1.33em;&quot;&gt;Pagarian iti Saudi Arabia&lt;/span&gt;
|native_name=&lt;span style=&quot;line-height:1.33em;&quot;&gt;{{lang|ar|المملكة العربية السعودية }}&lt;br /&gt;''al-Mamlakah al-‘Arabīyah as-Su‘ūdīyah''&lt;/span&gt;
|common_name=Saudi Arabia
|image_flag=Flag of Saudi Arabia.svg
|image_coat=Emblem of Saudi Arabia.svg
|symbol_type=Kayarigan
|image_map=Saudi Arabia (orthographic projection).svg&lt;!--pangngaasi a pakitungtungan sakbay a sukatan daytoy nga imahen--&gt;
|national_motto=&quot;لا إله إلا الله , محمد رسول الله
&quot;&lt;br /&gt;({{lang-ilo|Awan ti dios ngem ti Dios: Ni Mahoma ket Babaonen iti Dios}}) ([[Shahada]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |title=Maipanggep ti Saudi Arabia: Dagiti kinapudno ken Bilbilang |publisher=Ti Naarian nga Embahada iti Arabia a Saudita, Washington D.C |accessdate=6 Hunio 2011 |archive-date=2012-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417231457/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|national_anthem=&quot;[[Nailian a Kanta iti Saudi Arabia|as-Salām al-Malakiyy]]&quot;&lt;small&gt;&lt;br /&gt;({{lang-ilo|Naunday ti panagbiag ti Ari}})&lt;/small&gt;
|official_languages=[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]
|demonym=Saudi nga Arabiano, Saudi (saan a pormal)
|religion=[[Sunni nga Islam]]
|capital=[[Riyadh]]
|coordinates = {{Coord|24|39|N|46|46|E|type:city}}
|largest_city=[[Riyadh]]
|government_type=[[Unitario nga estado|Unitario]] nga [[Islamiko nga estado|Islamiko]] &lt;br /&gt;[[patingga a monarkia]]
|leader_title1=[[Ari ti Saudi Arabia|Ari]]
|leader_name1=[[Abdullah ti Saudi Arabia|Abdullah bin Abdul Aziz]]
|leader_title2=[[Nabalangat a Prinsipe]]
|leader_name2= [[Nayef, Nabalangat a Prinsipe ti Saudi Arabia|Nayef bin Abdul Aziz]]
|legislature=[[Saudi Arabia#Ti monarkia ken ti naarian a pamilia|Awan]] – lehislasion babaen ti bilin ti ari.
|sovereignty_type=[[Pakasaritaan ti Saudi Arabia|Pannakabangon]]
|sovereignty_note=
|established_event1=[[Saudi Arabia#Manipud ti panakaibangon iti Estado aginggana ti agdama|Pannakabangon ti Pagarian]]
|established_date1=[[Saudi Arabia#Manipud ti panakaibangon iti Estado aginggana ti agdama|14 Agosto 1932]]
|area_rank=Maika-13
|area_km2=2149690
|area_sq_mi=830,000 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water = 0.7
|population_estimate=27,136,977&lt;ref name=&quot;Sentro a Departamento iti Estadistika ken pakaammo&quot;&gt;[http://www.cdsi.gov.sa/english/index.php Sentro a Departamento iti Estadistika ken pakaammo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922233255/http://www.cdsi.gov.sa/english/index.php |date=2012-09-22 }} a kas naipabaro 2010&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = 2010
|population_estimate_rank = maika-46
|population_census =
|population_census_year =
|population_density_km2 = 12
|population_density_sq_mi = 31 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = Maika-216
|GDP_PPP_year = 2011
|GDP_PPP=$676.223 billion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=456&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=9&amp;pr.y=18|title=Saudi Arabia|publisher=Internasional a Pondo ti Panguartaan|accessdate=11 Hunio 2011}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank =
|GDP_PPP_per_capita=$25,345.397&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank=
|GDP_nominal=$578.566-bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_rank=
|GDP_nominal_year=2011
|GDP_nominal_per_capita=$21,685.135&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank =
|Gini_year = |Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt; |Gini = &lt;!--number only--&gt; |Gini_ref = |Gini_rank =
|HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.836 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |year=2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-34
|currency = [[Saudi a riyal]] (SR)
|currency_code = SAR
|time_zone = AST
|utc_offset = +3
|time_zone_DST = (saan a masursurot)
|utc_offset_DST = +3
|drives_on=Kanawan
|cctld = [[.sa]], [[السعودية.]]
|calling_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay Saudi Arabia|+966]]
}}

Ti '''Saudi Arabia''' wenno '''Arabia a Saudita''' ({{lang-ar| السعودية}} ''{{transl|ar|as-Su‘ūdīyah}}'' wenno ti saan nga husto a ''{{transl|ar|as-Sa‘ūdīyah}}'', nga opisial a naamamuan a ti '''Pagarian iti Saudi Arabia''' ({{lang-ar|المملكة العربية السعودية}} ''{{transl|ar|al-Mamlakah al-‘Arabīyah as-Su‘ūdīyah}}'' {{audio|Ar-Kingdom Saudi Arabia.oga|Arabiko a pannakabalikas}}), kadawyan a makunkuna a kas ti Saudi Arabia (iti Britaniko nga Ingles a kas ti &amp;nbsp;{{IPAc-en|audio=En-us-Saudi Arabia-3.ogg|ˌ|s|aʊ|d|i|_|ə|ˈ|r|eɪ|b|i|ʌ}} wenno iti Amerikano nga Ingles a kas ti {{IPAc-en|audio=En-us-Saudi Arabia-2.ogg|ˌ|s|ɔː|d|iː|_|ə|ˈ|r|eɪ|b|iː|ʌ}}) ket isu ti kadakkelan nga estado idiay [[Akinlaud nga Asia]] babaen ti kalawa, a nabuklan ti kadakkelan a paset ti [[Arabiano a Peninsula]], ken isu ti maikadua a kadakkelan iti [[Arabo a lubong]], kalpasan ti [[Algeria]]. Naibeddengan daytoy babaen ti [[Jordan|Hordania]], ken [[Irak]] iti amaianan ken amianan a daya, ti [[Kuwait]], [[Qatar]] ken ti [[Nagkaykaysa nga Emirate dagiti Arabo]] iti daya, ti [[Oman]] iti abagatan a daya, ken ti [[Yemen]] iti abagatan. Ti [[Nalabbaga a Baybay]] ket naisanglad iti laud, ken ti [[Golpo Persiano]] ket naisanglad iti amianan a daya. Ti Saudi Arabia ket addaan iti kalawa iti agarup a {{convert|2149690|km2|sqmi|abbr=on}}, ken addaan iti nakarkulo a populasion iti 27 a riwriw, nga iti daytoy ket 8.8 a riwriw ket nakarehistro a gangganaet a tattao ken addaan iti nakarkulo a 1.5 a riwriw a saan a nadokumento nga imigrante. Dagiti [[Saudi]] a naipagilian ket isuda ti nagbukel ti agarup a 16 a riwriw a tattao.&lt;ref name=&quot;American Bedu&quot;&gt;{{cite web |url=http://americanbedu.com/2009/06/06/the-expatriate-population-in-saudi-arabia/ |title=Saudi Arabia |publisher=American Bedu |accessdate=2 Nobiembre 2011 |archive-date=2011-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020165223/http://americanbedu.com/2009/06/06/the-expatriate-population-in-saudi-arabia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ti pagarian ti Saudi Arabia ket pinundar idi babaen ni [[Ibn Saud ti Saudi Arabia|Abdul-Aziz bin Saud]] (kaaduan a naamammuan a kas ni ''[[Ibn Saud]]'') idi 1932, ngem ti panagrukma a ti kanungpalan a nakaiturongan ti pannakapartuat ti Pagarian ket nangrugi idi 1902 idi natiliwna ti [[Riyadh]], ti tinaudan a balay ti pamiliana, ti [[Kamara ti Saud]], a naibagbaga iti Arabiko a kas ti ''Al Saud''. Ti [[gobierno ti Saudi Arabia]] ket napauten a kas maysa a [[patingga a monarkia]] manipud idi napartuat. Daytoy ket bukodna nga inlawlawagan a kas [[Islamiko]] ken kaaduan a naimpluensiaan babaen ti [[Wahhabismo]].&lt;ref&gt;Nipatengnga ti isip kadagiti Islamiko a Banag – Panid 23, Cofie D. Malbouisson – 2007&lt;/ref&gt; Ti Saudi Arabia ket sagpaminsan a tinawtawagan ti &quot;Du a aNasantuan a Moskito&quot; a naireperensia iti [[Masjid al-Haram|Al-Masjid al-Haram]] (idiay [[Meka]]), ken [[Al-Masjid al-Nabawi]] (idiay [[Medina]]), dagiti dua a kasantuan a lugar iti Islam.

Ti Saudi Arabia ket addaan iti maikadua a [[Listaan dagiti pagilian babaen ti napaneknekan a reserba ti lana|a reserba ti lana]] iti lubong, a kaaduanna idiay [[Akindaya a Probinsia, Saudi Arabia|Akin-daya a Probinsia]].&lt;ref&gt;{{cite book|author=James Wynbrandt|title=Ti Ababa a Pakasaritaan ti Saudi Arabia|url=http://books.google.com/books?id=99M0zoSqsF0C|year=2004|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0830-8|pages=[http://books.google.com.ph/books?id=99M0zoSqsF0C&amp;pg=PA242 242]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ti Saudi Arabia labsannanto ti Rusia iti kaaduan nga agpatpataud ti lana-IEA |author=Soldatkin, Vladimir |author2=Astrasheuskaya, Nastassia |url=http://www.reuters.com/article/2011/11/09/russia-energy-iea-idUSL6E7M93XT20111109 |agency=Reuters |date=9 Nobiembre 2011 |accessdate=10 Nobiembre 2011 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160408/http://www.reuters.com/article/2011/11/09/russia-energy-iea-idUSL6E7M93XT20111109 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti lana ket mangbukel para iti ad-adu ngem 95% kadagiti panagiluas ken 70% iti rentas ti gobierno, urayno ti bingay iti saa a lana nga ekonomia ket agdama a dumakdakkel. Daytoy ti nangurugian ti pannakabalbaliw ti saan unay a narang-ay a pagarian ti desierto ti maysa kadagiti kabaknangan a pagilian iti lubong. Dagiti adu a rentas iti lana ket nangpalubos ti napardas a pannakabarona, a kas ti pannakapartuat ti maysa a [[Pagnam-ayan nga estado]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://portal.mofa.gov.sa/Detail.asp?InSectionID=1516&amp;InNewsItemID=1746|title=Ti Pagarian ti Saudi Arabia – Ti Pagnam-ayan nga Estado|publisher=Naarian nga Embahada ti Saudi Arabia, Londres|accessdate=1 Mayo 2010|archive-date=2011-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824235352/http://portal.mofa.gov.sa/Detail.asp?InSectionID=1516&amp;InNewsItemID=1746|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Adda pay daytoy ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti napaneknekan a reserba ti masna nga alingasaw|maikanem a kadakkelan ti reserba ti alingasaw]]. Ti Saudi Arabia ket isu laeng ti pagilian iti lubong a mangiparit ti babbai nga agmaneho.&lt;ref&gt;Dagiti Web 2.0 a Teknolohia ken Panagturay, Christopher G. Reddick, Stephen Kwamena Aikins – 2012&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
Kalpasan ti panagkaykaysa dagiti pagarian ti [[Pagarian tif Hejaz|Hejaz]] ken [[Nejd]], ti baro nga estado ket nanaganan ti ''al-Mamlakah al-ʻArabīyah as-Suʻūdīyah'' (ti transliterasion ti المملكة العربية السعودية iti Arabiko) babaen ti naarian a bilin ti Septiembre 23 1932 babaen ti nangpundar daytoy, ni [[Abdul Aziz ti Saudi Arabia|kari Abdul Aziz Al Saud]]. Daytoy ket kadawyan a maipatarus a kas  &quot;ti Pagarian ti Saudi Arabia&quot; iti [[Pagsasao nga Ilokano|Ilokano]], urayno daytoy ket literal a ti kaibuksilanna ket &quot;ti Saudi Arabo a Pagarian&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ti Didigra iti Islam |last=Lewis |first=Bernard |year=2003 |isbn=0-679-64281-1 |pages= xx–xxi (pangyuna)}}&lt;/ref&gt;

Ti balikas a &quot;Saudi&quot; ket naala manipud iti elemento ti ''as-Suʻūdīyah'' iti [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] a nagan ti pagilian, ken maysa daytoy a pananginagan a naam-ammuan iti [[Arabiko a gramatiko#nisba|nisba]], a naporma manipud iti dinastiko a nagan nga [[Al Saud]] (آل سعود). Ti pannakainayon daytoy ket mangipakpakita a ti nagturay ti pagilian ket nakakita daytoy a kas bukod a tagikua ti naarian a pamilia.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Saudi Arabia: ti umay a bagio |last=Wilson |first=Peter W. |author2=Graham, Douglas |year=1994 |isbn=1-56324-394-6 |page=46 |url=http://books.google.co.uk/books?id=K_c9FOeeuewC&amp;pg=PA46 |accessdate=Hunio 6, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Kamrava&gt;{{cite book |title=Ti Moderno a Tengnga a Daya: Ti Politikal a Pakasaritaan Manipud ti Umuna a Sangalubongan a Gubat|last=Kamrava |first=Mehran |year=2011 |isbn=978-0-520-26774-9 |page=67 |url=http://books.google.co.uk/books?id=CkLHZCzMEJkC&amp;pg=PA67 |accessdate=Hunio 6, 2011}}&lt;/ref&gt; Ti ''Al Saud'' ket maysa nga [[Arabiko a nagan]] a naporma babaen ti panaginayon ti baliaks nga ''Al'', a ti kaibusilanna ket &quot;pamilia iti&quot; wenno &quot;Kamara iti&quot;,&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ti Ababa a Pakasaritaan ti Saudi Arabia  |url=https://archive.org/details/briefhistoryofsa0000wynb  |last=Wynbrandt  |first=James  |author2=Gerges, Fawaz A. |year=2010 |isbn=978-0-8160-7876-9 |page=xvii}}&lt;/ref&gt; iti personal a nagan ti tinaudan. Iti kaso iti Al Saud, daytoy ti ama ti nagpundar ti dinastia idi maika-18 a siglo, ni [[Muhammad bin Saud]] (Muhammad, anak a lalaki ni Saud).&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ti tawid ti Pagarian ti Saudi Arabia |last=Hariri-Rifai |first=Wahbi |author2=Hariri-Rifai, Mokhless |year=1990 |isbn=978-0-9624483-0-0 |page=26}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
* [http://www.saudi.gov.sa/wps/portal/espp Saudi Arabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120090610/http://www.saudi.gov.sa/wps/portal/espp |date=2016-11-20 }} ''Opisial a website ti gobierno''
* {{CIA World Factbook link|sa|Saudi Arabia}}
* {{Dmoz|Regional/Middle_East/Saudi_Arabia}}
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14702705 Bariweswes ti Saudi Arabia]
* {{Wikiatlas|Saudi Arabia}}
* {{Wikivoyage-inline}}

{{Tengnga a Daya}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}

[[Kategoria:Saudi Arabia| ]]
[[Kategoria:Peninsula Arabiano]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Nalabbasit]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G20]]
[[Kategoria:Dagiti Islamiko nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti GPAP]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Golpo Persiano]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi  1932]]
[[Kategoria:Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>g383c5g3kq24zfw9s8476guzvh3acu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Serbia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5065</id>
    <revision>
      <id>406554</id>
      <parentid>405134</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10872" sha1="dyvljqvkvb8lr20edsz4be5n0996bda" xml:space="preserve">{{Coord|44|N|21|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = Republika ti Serbia
| native_name = {{patubo a nagan|sr|Република Србија&lt;br /&gt;Republika Srbija}}
| common_name = Serbia
| image_flag = Flag of Serbia.svg
| image_coat = Coat of arms of Serbia.svg
| image_map = Europe-Serbia.svg
| map_caption = Lokasion ti Serbia (berde) ken ti naisuppiatan a teritorio ti [[Kosovo]] (napusasaw a berde)&lt;br /&gt;idiay Europa (nangisit a kolordapo).
| national_motto =
| national_anthem =[[Bože pravde|Боже правде&lt;br /&gt;Bože pravde]]&lt;br /&gt;{{small|''Dios ti Hustisia''}}&lt;br /&gt;[[Papeles:Serbian National Anthem, instrumental.oga|center]]
| capital = [[Belgrade]]
| coordinates = {{Coord|44|48|N|20|28|E|type:city}}
| largest_city = kapitolio
| official_languages = [[Pagsasao a Serbio|Serbio]]
| ethnic_groups =
 {{unbulleted list
  | 83% [[Tattao a Serbio|Serbio]]
  |  3.5% [[Tattao a Hungaro idiay Serbia|Hungararo]]
  |  2% [[Tattao a Roma idiay Serbia|Roma]]
  |  2% [[Tattao a Bosnio idiay Serbia|Bosnio]]
  | {{nowrap|9% dadduma pay}}
  | {{small|(malaksid ti Kosovo)}}
 }}
| ethnic_groups_year = 2011&lt;ref&gt;http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Nacionalna%20pripadnost-Ethnicity.pdf&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Tattao a Serbio|Serbio]]
| government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Parlamentario a sistema|parlamentario]]&lt;br&gt;a [[Republika|batay-linteg a republika]]
| leader_title1 = [[Presidente ti Serbia|Presidente]]
| leader_name1 = [[:sr:Александар Вучић|Aleksandar Vučić]] (Александар Вучић)
| leader_title2 = [[Kangrunaan a Ministro ti Serbia|Kangrunaan a Ministro]]
| leader_name2  = [[Đuro Macut]] (Ђуро Мацут)
| leader_title3 = [[Presidente ti Nailian nga Asemblia ti Serbia|Presidente ti Nailian nga Asemblia]]
| leader_name3 = [[:sr:Ана Брнабић|Ana Brnabić]] (Ана Брнабић)

| legislature = [[Nailian nga Asemblia ti Serbia|Nailian nga Asemblia]]
| sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Serbia|Pannakaporma]]
| established_event1 = {{nowrap|[[Prinsipalidad ti Serbia (mediebal)|Mediebal nga estado]]}}
| established_date1 = naladaw a maika-8 a siglo
| established_event2 = {{nowrap|[[Pagarian ti Serbia (mediebal)|Pagarian ti Serbia]]}}
| established_date2 = 1217
| established_event3 = {{nowrap|[[Imperio ti Serbia]]}}
| established_date3 = 1346
| established_event4 = {{nowrap|[[Despotado ti Serbia|Panagrukma ti Otomano]]}}
| established_date4 = 1459
| established_event5 = {{nowrap|[[Prinsipalidad ti Serbia]]}}
| established_date5 = 1817
| established_event6 = {{nowrap|[[Pagarian ti Serbia]]}}
| established_date6 = 1882
| established_event7 = [[Pagarian ti Yugoslavia|Panagkaykaysa idiay Yugoslavia]]
| established_date7 = 1918
| established_event8 = {{nowrap|Nawaya a republika}}
| established_date8 = 2006
| area_km2 = 88361
| area_label = Mairaman ti Kosovo{{efn|name=Kosovo|{{Kosovo-note}}}}
| area_rank = Maika-111
| area_sq_mi = &lt;!-- 34,116--&gt;
| area_label2 = Malaksid ti Kosovo{{efn|name=Kosovo|{{Kosovo-note}}}}
| area_data2 = {{pagbaliwen|77474|km2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;cia_profile&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/serbia/ |title = The World Factbook: Serbia |publisher = Central Intelligence Agency |date = 20 Hunio 2014 |access-date = 18 Disiembre 2014 |language = en |archive-date = 2021-02-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210204144154/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/serbia/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- | percent_water = 0.13 {{small|(mairaman tiKosovo)}}{{efn|name=Kosovo|{{Kosovo-note}}}} --&gt;| population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 6,926,705 {{small|(malaksid ti Kosovo)}}&lt;ref name=&quot;stat.gov.rs&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.stat.gov.rs/ |title = PBC stats |year = 2020 |website = stat.gov.rs }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2020
| population_estimate_rank = Maika-105
| population_density_km2 = 89 
| population_density_sq_mi = 211 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| population_density_rank = Maika-95
| GDP_PPP  = {{decrease}} $130.6 billion {{small|malaksid ti Kosovo)}}{{efn|name=Kosovo|{{Kosovo-note}}}}&lt;ref name=&quot;IMFWEORS&quot; /&gt;
| GDP_PPP_year = 2020
| GDP_PPP_rank = Maika-78
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $18,840 {{small|(malaksid ti Kosovo)}}{{efn|name=Kosovo|{{Kosovo-note}}}}&lt;ref name=&quot;IMFWEORS&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=942,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&amp;sy=2018&amp;ey=2025&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1.x=32&amp;pr1.y=2&amp;c=942&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title = World Economic Outlook Database, October 2020 |publisher = [[International Monetary Fund]] |website = IMF.org |access-date = 16 Disiembre 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank= Maika-66
| GDP_nominal = {{increase}} $52&amp;nbsp;bilion {{small|(malaksid ti Kosovo)}}{{efn|name=Kosovo|{{Kosovo-note}}}}&lt;ref name=&quot;IMFWEORS&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2020
| GDP_nominal_rank = Maika-84
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $7,497 {{small|(malaksid ti Kosovo)}}{{efn|name=Kosovo|{{Kosovo-note}}}}&lt;ref name=&quot;IMFWEORS&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-75
| Gini = 33.3 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year = 2019
| Gini_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url = https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tessi190&amp;plugin=1 |title = Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher = Eurostat |website = ec.europa.eu |access-date = 16 Disiembre 2020 }}&lt;/ref&gt;
| HDI = 0.806 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2019&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change = increase&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |title = 2019 Human Development Report |year = 2019 |access-date = 9 Disiembre 2019 |publisher = United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-64
| currency = [[Dinar ti Serbia]]
| currency_code = RSD
| time_zone = [[Oras ti Tengnga nga Europa|CET]]
| utc_offset = [[UTC+1|+1]]
| utc_offset_DST = [[UTC+2|+2]]
| time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]
| drives_on = kanawan
| calling_code = +381
| cctld = {{unbulleted list |[[.rs]] |[[.срб]]}}
| today  = 
}}

Ti '''Serbia''', opisial a ti '''Republika ti Serbia''' ({{lang-sr|Republika Srbija, Република Србија}}, {{IPA-sh|repǔblika sř̩bija|pron}}), ket ti [[naturay nga estado]] a mabirukan kadagiti pagsasabtan a nagbaetan ti [[Tengnga nga Europa|Sentral]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globaledge.msu.edu/countries/serbia|title=Serbia: Introduction|publisher= Michigan State University|date=|accessdate=3 Oktubre 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://balkans360.com/serbia/|title=Serbia|publisher=Balkans 360|work=Southeastern Europe Travel Guide|date=|accessdate=3 Oktubre 2014|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006084127/http://balkans360.com/serbia/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Serbia: On the Way to EU Accession&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/results/2013/04/08/serbia-on-the-way-to-eu-accession|title=Serbia: On the Way to EU Accession|publisher= World Bank Group|date=|accessdate=21 Oktubre 2014}}&lt;/ref&gt; ken [[Abagatan a daya nga Europa]], a mangsakop ti akin-abagatan a parte ti [[Labneng Panonika|Tanap Panonika]] ken ti sentral a [[Balkan]]. Ti Serbia ket [[naserraan ti daga a pagilian|naserraan ti daga]] ken pagbeddenganna ti [[Hungaria]] iti amianan; ti [[Romania]] ken [[Bulgaria]] iti daya; ti [[Amianan a Macedonia]] iti abagatan; ken ti [[Kroasia]], [[Bosnia ken Herzegovina|Bosnia]], ken [[Montenegro]] iti laud; daytoy ket mangtunton pay ti pagbeddenganna iti [[Albania]] babaen ti [[politikal a kasasaad ti Kosovo|naisuppiatan]] a teritorio ti [[Kosovo]]. Ti kapitolio ti Serbia ti [[Belgrade]] ket maysa kadagiti kadakkelan a siudad idiay Abagatan a daya nga Europa. Manipud kadagiti senso idi 2011, ti Serbia (malaksid ti Kosovo) ket addaan iti dagup ti populasion iti a 7.2 a riwriw.

== Dagiti nota ==
{{notelist}}
{{NoteFoot}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
* {{cite book | last = Albala | first = Ken | title = Food Cultures of the World Encyclopedia | url = https://archive.org/details/foodculturesofwo0003unse | year = 2011 | publisher = ABC-CLIO | location = Santa Barbara, California, US | isbn = 0-313-37627-1 }}
*{{cite web|authorlink=|first=Vladimir|last=Ćorović|url=http://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/index_l.html|title=Історија српског народа (Istorija srpskog naroda)|publisher=Пројекат Растко: Библиотека српске културе; Projekat Rastko: Biblioteka srpske kulture|language=Serbio|year=1941|work=Internet, 2001)}}
* {{cite book | last=Ćirković | first=Sima M. | authorlink=| title=The Serbs | publisher=Wiley-Blackwell | year=2004 | url=http://books.google.com/?id=sJJWEnXTHdIC | isbn=0-631-20471-7 }}
* {{cite book | last=Fine | first=John Van Antwerp | title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century | url=https://archive.org/details/earlymedievalbal0000fine | publisher=The University of Michigan Press | location=Michigan | year=1991 | isbn=0-472-08149-7}}
* {{Cite book | first = John Van Antwerp | last = Fine | title = The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century | publisher = University of Michigan Press | year = 1991 | isbn = 978-0-472-08149-3 | url=http://books.google.com/?id=Y0NBxG9Id58C }}
*{{Include-USGov|agency=Library of Congress Country Studies|url={{{url|http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/}}}}}
*{{CIA World Factbook}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline|Serbia}}
*{{Opisial a website}}
*[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/serbia.htm Serbia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829212325/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/serbia.htm |date=2012-08-29 }} manipud iti ''UCB Libraries GovPubs''.
*{{dmoz|Regional/Europe/Serbia}}
*[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17907947 Bariweswes ti Serbia] manipud iti BBC News.
*{{wikiatlas|Serbia}}
*{{CIA World Factbook link|ri|Serbia}}

{{Union ti Europa}}
{{Europa}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Serbia| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Balkan]]
[[Kategoria:Dagiti Eslabo a pagilian ken teritorio]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Serbo-Kroata]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 2006]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]</text>
      <sha1>dyvljqvkvb8lr20edsz4be5n0996bda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CP/M</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5187</id>
    <revision>
      <id>406412</id>
      <parentid>235385</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="752" sha1="37v0cwg7voc0f9mdut0nhrpjjte1ljm" xml:space="preserve">Ti '''CP/M''' ('''Control Program for Microcomputers'''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Newton|first=Harry|title=Newton's Telecom Dictionary|url=https://archive.org/details/newtonstelecomdi0000newt_t7g9_16ed|year=2000|publisher=CMP Books|location=New York, NY|isbn=1-57820-053-9|pages=[https://archive.org/details/newtonstelecomdi0000newt_t7g9_16ed/page/228 228]}}&lt;/ref&gt;) maysa idi nga adu a naitagtagilako a [[sistema ti panangpaandar]] a pinartuat para kadagiti [[mikrokumpiuter]] a naibatay iti [[Intel 8080]]/[[Intel 8085|85]] babaen ni [[Gary Kildall]] ti [[Digital Research|Digital Research, Inc]] (dati a nainkorporado a kas &quot;Intergalactic Digital Research&quot;).

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{pungol}}

[[Kategoria:Dagiti sistema ti panangpaandar]]</text>
      <sha1>37v0cwg7voc0f9mdut0nhrpjjte1ljm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Astronomia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5366</id>
    <revision>
      <id>406364</id>
      <parentid>404359</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33422" sha1="abjko3mc8cbkskef5m9zmi81de47y33" xml:space="preserve">{{Napili nga artikulo}}[[Papeles:Starsinthesky.jpg|thumb|Ti maysa a [[bituen]]-nga agporporma ti rehion idiay [[Dakkel a Magallanes nga Ulep]], maysa daytoy a [[rinangis nga ariwanas]].]]
[[Papeles:Crab Nebula.jpg|thumb|right| Ti maysa a ladawan ti [[Nebula a Rasa]], nabatbati iti bimtak a [[supernova a tidda]], ala iti Teleskopio Hubble]]

Ti '''astronomia''' ket maysa a [[masna a siensia]] a tulagan ti panagadal dagiti [[Astronomiko a banag|nainlangitan a banag]] (a kas dagiti [[bituen]], [[planeta]], [[bandús]], [[nebula]], [[raay ti bituen]] ken [[ariwanas|dagiti ariwanas]]) ken penomena a nagtaud ti ruar ti [[tangatang iti Daga]] (a kas ti [[Kosmiko a mikroonda a lugar iti likud a panagsilnag|kosmiko a lugar iti likud a panagsilnag]]). Mairebbeng daytoy ti ebolusion, pisika, kimiko, meteorolohia, ken panaggunay dagiti nainlangitan a banag, ken dagiti pay [[maipapan ti bagi a kosmolohia|panagporma ken panagrang-ay iti law-ang]].

Ti astronomia ket maysa kadagiti kadaanan a siensa. Dagiti prehistoriko a kultura nagibatida kadagiti astronomiko nga artepakto a kas dagiti [[Ehipsio nga astromonia|Ehipsio a monumento]], [[Nubiano a piramido|Nubiano a monumento]] ken [[Stonehenge]], ken dagiti immuna a sibilisasion a kas dagiti [[Babiloniko nga astronomai|Babiloniko]], [[Griego nga astronomia|Griego]], [[Insik nga astronomia|Insik]], [[Indio nga astronomia|Indio]], [[Tattao nga Irani|Irani]] ken [[Maya a sibilisasion|Maya]] ket nagaramidda kadagiti naipamuspusan a panagpalpaliiw iti [[rabii a langit]]. Nupay kasta, ti panagparnuay iti [[teleskopio]] ket nasken sakbay a ti astronomia ket naiparang-ay iti maysa a moderno a siensia. Iti pakasaritaan, ti astronomia ket nangiraman kadagiti disiplina a nadumduma a kas dagiti [[astrometria]], [[nailangtan a panaglayag]], panagpalpaliiw nga astronomia, ti panagaramid kadagiti [[kalendario]], ken [[astrolohia]], ngem ti propesional nga astronomia iti agdama nga aldaw ket naipanunotanen a kapadpada iti agdama nga aldaw nga [[astropisika]].

Idi panawen ti maika-20 a siglo, ti paset iti propesional nga astronomia nabingay iti [[panagpalpaliiw nga astronomia|panagpalpaliiw]] ken dagiti teoretiko a sanga. Ti panagpalpaliiw nga astronomia ket naipakatengngaan ti isip para iti panagala kadagiti datos manipud ti panagpalpaliiw kadagiti nanilangitan a banag, a dagitoy ket mausig nga agusar kadagiti kangrunaan a pamunganayan  iti pisika. Ti teoretiko nga astronomia ket maidaya nga agturong ti panagrang-ay iti kompiuter wenno dagiti mausig a modelo a mangilawlawag kadagiti astrnomiko a banag ken penomena. Dagitoy dua a paset ket agraemda iti tunggal maysa, a ti teoretiko nga astronomia ket agsuksukimat ti panagipalawag ti nagbagan tipanagpalpaliiw, ken dagiti panagpalpaliiw nga inusar tapno mapasingkedan dagiti nagbanagan ti teoria.

Dagiti [[agdadamo nga astronomia|agdadamo nga astronomo]] ket naikaitedda kadagiti kontribusion kadagiti nangruna a panagduktal ti astronomia, ken ti astronomia ket maysa kadaigiti bassit laeng a siensia a dagiti agdadamo ket mabalinda a mapakabaelan iti aktibo a karebbengan, a naipangpangruna iti panagduktal ken panagpalpaliiw iti aglabas a [[penomena]].

Ti astronomia ket saan koma a maiyallilaw iti [[astrolohia]], ti pammati a sistema a mangitunton a ti pannakibiang ti nagtagitaoan ket mainaig kadagiti puesto dagiti nainlangitan a banag. Uray no dagitoy  [[Astrolohia ken astronomia|dua a paset]] ket makibinningayda ti kadawyan a nagtaudan dagitoy tattan ket interoda a naisangayan.&lt;ref name=&quot;new cosmos&quot;&gt;{{cite book|first=Albrecht |last=Unsöld|first2=Bodo |last2=Baschek |first3=W.D. |last3=Brewer|title=Ti Baro a Kosmos : Ti Panagiyamammo ti Astronomia ken Astropisika|year=2001| location=Berlin, New York|publisher=Springer|isbn =3-540-67877-8}}&lt;/ref&gt;

==Dagiti balikas==
Ti balikas nga ''astronomia'' (manipud dagiti [[Taga-ugma a Griego|Griego]] a balikas nga ''astron'' (''[[wiktionary:ἄστρον#Ancient Greek|ἄστρον]]''), &quot;bituen&quot; ken [[wiktionary:-nomy|-nomy]] manipud ti ''nomos'' (''[[wiktionary:νόμος#Ancient Greek|νόμος]]''), &quot;linteg&quot; wenno &quot;kultura&quot;) literal a kayatna a saoen ket ti &quot;linteg dagiti bituen&quot; (wenno &quot;kultura dagiti bituen&quot; depende ti panakaipatarus).

===Panagusar ti terminno nga &quot;astronomia&quot; ken &quot;astropiska&quot;===

Iti sapapsap, ti termino nga &quot;astronomia&quot; wenno &quot;astropisika&quot; ket mabalin nga usaren a mangitudo iti daytoy a suheto.&lt;ref name=&quot;scharrinhausen&quot;&gt;{{cite web
|title=Usiosero ti Kaipapanan ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?
|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30
|first=B. |last=Scharringhausen
|accessdate=20 Hunio 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;odenwald&quot;&gt;{{cite web
|title=Dagiti naidulin a Saludsod ken Sungbat ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?
|url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html
|first=S. |last=Odenwald
|accessdate=20 Hunio 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pennstateerie&quot;&gt;{{cite web
|title=Penn State Erie-a Pagadalan iti Siensia-Astronomia ken Astrophisika
|url=http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm
|accessdate=20 Hunio 2007}}&lt;/ref&gt; Naibatay iti nainget a panagilawlawag ti diksionario, dagiti &quot;astronomia&quot; ket mangitudo &quot;ti panagadal kadagiti panggep ken banag iti ruar ti tangatang ti Daga ken dagiti bukodda a kaipappanan ti bagi ken dagiti bukodda a kimiko a tagikua&quot;&lt;ref name=&quot;mw-astronomy&quot;&gt;{{cite web
|title=Merriam-Webster Online
|work=Dagiti nagbanagan par aiti &quot;astronomia&quot;
|url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy
|accessdate=20 Hunio 2007}}&lt;/ref&gt; ken ti &quot;astropisika&quot; ket mangitudo ti sanga iti astronomia a mangitulag &quot;dagiti panagkukua, maipapan ti bagi a tagikua, ken dinamiko a panagaramid kadagiti nailangtan a banag ken penomena&quot;.&lt;ref name=&quot;mw-astrophysics&quot;&gt;{{cite web
|title=Merriam-Webster Online
|work=Dagiti nagbanagan para iti &quot;astropisika&quot;
|url=http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics
|accessdate=20 Hunio 2007}}&lt;/ref&gt; Adda dagiti kaso, a kas ti pannakayamammo ti immuna a libro a pagadalan a ''Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang'' babaen ni [[Frank Shu]], &quot;astronomai&quot; ket mabalin nga usaren a mangipalawag ti kababalin a panagadal iti daytoy a suheto, a ti &quot;astropisika&quot; ket inusar a pannakaipalawag ti maidaya ti pisika a bersion iti daytoy a suheto.&lt;ref name=&quot;shu1982&quot;&gt;{{cite book
|first = F. H. |last=Shu
|title = Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang
|url = https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf |publisher = Dagiti Libro ti Unibersidad ti Siensia
|year = 1982
|location = Mill Valley, California
|isbn = 0-935702-05-9}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, gapu dagiti moderno a panagsuksukisok ti astronomia ket mangitulag kadagiti suheto a maikabagian ti pisika, ti moderno nga astronomia ket mabalin a matawagan iti astropisika.&lt;ref name=&quot;scharrinhausen&quot;/&gt; Adda dagiti bassit a paset, a kas ti astrometria, ket puro nga astronomia nga adadda pay ngem astropisika. Dagiti nadumaduma a departamento a pagaramidan dagiti sientista ti panagsukisok iti daytoy a suheto ket mabalin nga agusar ti &quot;astronomia&quot; ken &quot;astropisika,&quot; paset a depende no ti departamento ket naipakasaritaan a kimmappon iti pisika a departamento,&lt;ref name=&quot;odenwald&quot;/&gt; ken adu kadagiti propesional nga astronomo ket addaanda iti pisika nga adadda ngem dagiti grado nga astronomia.&lt;ref name=&quot;pennstateerie&quot;/&gt; Maysa kadagiti agpakauna a sientipiko a warnakan iti daytoy a paset ket ti Europeano a warnakan a nanaganan ti [[Astronomia ken Astropisika]]. Dagiti agpakauna a warnakan nga Amerikano ket ti [[Ti Astropisika a Warnakan]] ken [[Ti Astronomiko a Warnakan]].

==Pakasaritaan==
{{Main|Pakasaritaan iti astronomia}}
{{Adu pay|Arkeoastronomia|Listaan dagiti astronomo}}

[[Papeles:Planisphæri cœleste.jpg|thumb|Ti nainlangitan a mapa manipud ti maika-17 a siglo, babaen ti Danes a kartograpo a ni [[Frederik de Wit]].]]
Idi un-unana nga aldaw, ti astronomia ket binukel laeng ti panagpalpaliiw ken dagiti maipadpadto a panaggunay dagiti banag a makitkita babaen ti mata laeng. Kadagiti dadduma a lokasion, a kas ti [[Stonehenge]], dagiti nasapa  kultura ket nagurnosda kadagiti adu nga artipakto a mabalin a dagitoy ket adda kadagiti kapanggepan ti astronomia. Iti maipatinayon kadagiti seremonia a pangusar, dagitoy nga obserbatorio ket mabalin a mausar a panangikeddeng dagiti tiempo, ti nangruna a banag ti pannakaammo ti panagmula dagiti maapit, ken ti pay pannakaawat ti kaatiddog ti tawen.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;Forbes, 1909&lt;/ref&gt;

Sakbay a naparnuay dagiti ramit a kas ti teleskopio, ti nasapa a panagadal dagiti bituen ket naar-aramid laeng kadagiti lugar a mabalin a magun-od, a kas dagiti natayag a pasdek ken dagiti nangato a lugar nga inus-usar laeng ti mata. Idi rimmang-ay ti sibilisasion, a naipangpangruna idiay [[Babiloniko nga astronomia|Mesopotamia]], [[Insik nga astronomia|Tsina]], [[Ehipsio nga astronomia|Ehipto]], [[Griego nga astronomia|Gresia]], [[Indiano nga astronomia|India]], ken [[Maya a sibilisasion|Tengnga nga Amerika]], naaramid dagiti astronomiko nga obserbatorio, ken dagiti kapanunotan ti katutubo ti law-ang ket nangrugi a nasukisok. Kaaduan kadagiti nasapa nga astronomia ket pudno a binukel ti panagimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta, ti siensia tattan a naitudtudo a kas ti  [[astrometrio]]. Manipud kadagitoy a panagpalpaliiw, dagiti nasapa a naipanpanunotan kadagiti planeta ket naporma, ken ti kasasaad ti Init, Bulan ken Daga iti law-ang ket pilosopiko a nasukisok. Ti Daga ket nainpamattian nga isu ti sentro ti law-ang a ti Init, ti Bulan ken dagiti bituen ket agpalpalikmut ti lawlawna. Daytoy ket naam-ammuan a kas ti [[heosentriko a modelo]] ti law-ang, wenno ti [[Ptolemaiko a sistema]], a nainaganan daytoy babaen kenni [[Ptolomeo]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=DeWitt|first=Richard|title=Dagiti sirmata ti lubong: Ti Pangyuna ti Pakasaritaan ken Pilosopia ti Siensia|url=https://archive.org/details/worldviewsintrod0000dewi|year=2010|publisher=Wiley|location=Chichester, Inglatera|isbn=1-4051-9563-0|page=[https://archive.org/details/worldviewsintrod0000dewi/page/113 113]|chapter=Ti Ptolemaiko a Sistema}}&lt;/ref&gt;

Ti naisangsangayan a nangruna a nasapa a naiparang-ay ket isu idi ti panagrugi ti matematiko ken sientipiko nga astronomia, a nagrugi kadagiti [[Babiloniko nga astronomia|Babilonio]], a nangipundar kadagiti pundasion para kadagiti sumaganad nga astronomiko a tinawtawid a naparang-ay kadagiti adu a ken sabsabali a sibilisasion.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Scientific Astronomy in Antiquity|author=Aaboe, A. |journal=Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan|volume=276|issue=1257|year=1974|pages=21–42|jstor=74272|doi=10.1098/rsta.1974.0007|bibcode = 1974RSPTA.276...21A }}&lt;/ref&gt; Ti [[Babiloniko nga astronomia|Babilonio]] ket naduktalanda a [[dagiti lunar a salip]] ket nagsubsublida babaen dagiti siklo a naam-ammuan a kas ti [[Saros a siklo|saros]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|title=Dagiti salip ken ti Saros|publisher=NASA|accessdate=28 Oktubre 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030225501/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|archivedate=2007-10-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Papeles:AiKhanoumSunDial.jpg|thumb|upright|Ti Griego nga ekuador nga [[init a pagorasan]], [[Alehandra idiay Oxus]], tatta nga aldaw nga [[Apganistan]] maika-3 ken maika-2 a siglo BCE.]]
Kalpasan dagiti Babilonio, adda dagiti adu a panagrang-ay ti astronomia a naaramid idiay [[taga-ugma a Gresia]] ken ti [[Helenistiko a sibilisasion|Helenistiko]] a lubong. Ti [[Griego nga astronomia]] ket naiyuna a naidasig babaen ti panagsukisok ti nanakem, pisikal a panakailawlawag para iti nainlangitan a penomena.&lt;ref&gt;{{Cite book| last = Krafft| first = Fritz| year = 2009| contribution = Astronomia| editor-last = Cancik| editor-first = Hubert| editor2-last = Schneider| editor2-first = Helmuth| title = Baro a Pauly ni Brill}}&lt;/ref&gt; Idi maika-3 a siglo BC, ni [[Aristarko iti Samos]] ket nagkarkulo ti kadakkel ti Daga, ken rinukodna ti [[Ni Aristarko iti Kadakkel ken Kaadayo|kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken ti Init]], ken isu ti immuna a nangidiaya ti [[heliosentrismo|heliosentriko]] a modelo ti of sistema a solar. Idi maika-2 a siglo BC, ni [[Hiparko]] ket naduktalanna ti [[presesion]], kinarkulona ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken nagparnuay kadagiti kasapaan a naam-ammuan nga astronomiko a ramramit a kas ti [[astrolabio]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html|title=Hiparko iti Rodas|publisher=Pagadalan iti Matematika ken Estadistika, Unibersidad ti St Andrews, Eskosia|accessdate=28 Oktubre 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023062202/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html|archivedate=2007-10-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ni Hiparko ket nagpartuat pay ti konprehensibo a katologo dagiti 1020 a bituen, ken kaaduan kadagiti konstelasion ti akin-amianan a hemisperio a naala manipud ti Griego nga astronomia.&lt;ref&gt;Thurston, H., [http://books.google.com/books?id=rNpHjqxQQ9oC&amp;pg=PA2 ''Nasapa nga Astronomia.''] Springer, 1996. {{ISBN|0-387-94822-8}} p. 2&lt;/ref&gt; Ti [[Antikythera a mekanismo]] (c. 150–80 BC) ket maysa idi a nasapa nga [[analogo a kompiuter]] a naidaremdem a mangkarkulo ti lokasion ti [[Init]], [[Bulan]], ken dagiti [[planeta]] para iti naited a petsa. Dagiti teknolohiko nga artipakto nga adda ti kapadpada a karikut ket saan a naiparuar aginggana idi maika-14 a siglo, nga idi ti mekaniko nga [[astronomiko a pagorasan]] ket rimmuar idiay [[Europa]].&lt;ref name=insearchoflosttime&gt;{{cite journal|last1=Marchant|first1=Jo|title=Panagsuksukisok ti napukaw nga oras|journal=Nature|volume=444|issue=7119|pages=534–8|year=2006|pmid=17136067|doi=10.1038/444534a|bibcode = 2006Natur.444..534M }}&lt;/ref&gt;

Idi las-ud ti Tenga a Pnawen, ti astronomia ket kaaduan a nagtaltalinaay idiay [[Tengnga a Panawen|mediebal]] nga Europa, aginggana idi maika-13 a siglo. Nupay kasta, ti [[Astronomia iti mediebal Islam|astronomia ket rimmang-ay idiay Islamiko a lubong]] ken dagiti dadduma pay a paset ti lubong. Daytoy ti nakaiturongan ti pannakairuar dagiti immuna nga astronomiko nga [[obserbatorio]] iti [[Muslim a lubong]] babaen idi nasapa a maika-19 a siglo.&lt;ref name=Kennedy-1962&gt;{{Cite journal |last=Kennedy |first=Edward S. |year=1962 |title=Panagrepaso: ''Ti Obserbatorio iti Islam ken ti Bukodna a Lugar iti Sapasap a Pakasaritaan ti Obserbatorio'' babaen ni Aydin Sayili |journal=Isis (warnakan) |volume=53 |issue=2 |pages=237–239 |doi=10.1086/349558 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Micheau-992-3&quot;&gt;{{Cite journal|last=Micheau|first=Francoise|title=Dagiti Sientipiko nga Instituto iti Mediebal nga Asideg a Daya|pages=992–3}}, iti {{Harv|Rashed|Morelon|1996|pp=985–1007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nas |first=Peter J|title=Urban Symbolism|url=https://archive.org/details/urbansymbolism0008unse |year=1993 |publisher=Brill Academic Publishers |isbn=90-04-09855-0|page=[https://archive.org/details/urbansymbolism0008unse/page/n357 350]}}&lt;/ref&gt; Idi 964, ti [[Andromeda nga Ariwanas]], ti kadakkelan nga [[ariwanas]] idiay [[Lokal a Grupo]], a naglaon ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]], ket naduktalan idi babaen ti Persiano nga astronomo a ni [[Abd al-Rahman al-Sufi|Azophi]] ken immun-una nga inpalpalawag idiay ''[[Libro dagiti Saan nga Agkutkuti a Bituen]]''.&lt;ref name=&quot;NSOG&quot;&gt;{{cite book |last= Kepple |first= George Robert |author2= Glen W. Sanner |title= Ti Rabii a Langit Pagsurotan ti Agpalpaliiw, Tomo 1 |publisher= Willmann-Bell, Inc |year= 1998 |isbn= 0-943396-58-1 |page=18}}&lt;/ref&gt; Ti [[SN 1006]] a [[supernova]], ti karaniagan nga [[apparent magnitude|nalawag a magnitud]] nga estelar a pasamak iti nairehistro  apakasaritaan, ket napaliiw idi babaen ti Ehipsio Arabiko nga astronomo a ni [[Ali ibn Ridwan]] ken dagiti [[Insik nga astronomia|Insik nga astronomo]] idi 1006. Adda dagiti nalatak nga Islamiko nga (kadawyan ket Persiano ken Arabo) nga astronomo a nakaited kadagiti nangruna a kontribusion iti siensia ket mairaman ni [[Al-Battani]], [[Thebit]], [[Abd al-Rahman al-Sufi|Azophi]], [[Ja'far ibn Muhammad Abu Ma'shar al-Balkhi|Albumasar]], [[Abu Rayhan Biruni|Biruni]], [[Abū Ishāq Ibrāhīm al-Zarqālī|Arzachel]], [[Al-Birjandi]], ken dagiti astronomo ti [[Maragheh nga Obserbatorio|Maragheh]] ken [[Ulugh Beg nga Obserbatorio|Samarkand]] nga obserbatorio. Dagiti astronomo iti las-ud ti dayta a panawen ket nangipaammoda kadagiti adu nga [[Listaan dagiti Arabiko a naganti bituen|Arabiko a nagan a tattan ket maus-usar para kadagiti agmaymaysa a bituen]].&lt;ref name=&quot;short history&quot;&gt;{{cite book|first=Arthur|last=Berry|title=Ti Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia Manipud ti Immun-una a Panawen Aginggana ti Maikasangapulo ket siam a Siglo|url=https://archive.org/details/shorthistoryofas0000berr|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|year=1961|isbn=0-486-20210-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge history&quot;&gt;{{cite book|editor=Hoskin, Michael|title=Ti Cambridge nga Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|year=1999|isbn = 0-521-57600-8}}&lt;/ref&gt; Naipampamattian pay a dagiti tidda ti nadaddadael idiay [[Nalatak a Zimbabwe]] ken [[Timbuktu]]&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=Pk-bZMS_KdUC&amp;pg=PA103&amp;lpg=PA103|title= Ti naarian a pagarian iti Ghana, Mali, ken Songhay: biag idiay mediebal nga Aprika|first=Pat|last= McKissack|author2= McKissack, Frederick|year=1995|publisher=H. Holt|isbn=978-0-8050-4259-7}}&lt;/ref&gt; ket mabalin a nangibalay ti maysa nga astronomiko nga obserbatorio.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.newscientist.com/article/dn3137-eclipse-brings-claim-of-medieval-african-observatory.html|title=Ti salip ket nangiyeg ti pannakaitunton ti mediebal nga Aprikano nga obserbatorio|year=2002|journal=Baro a Sientista|accessdate=3 Pebrero 2010|last=Clark|first=Stuart|author2=Carrington, Damian}}&lt;/ref&gt; Dagiti Europeano ket datida a namatmati nga awan ti astronomiko a panagpalpaliiw iti sakbay ti kolonial a Tengnga a Panawen a [[sub-Sahara nga Aprika]] ngem dagiti moderno a nadukduktalan ket mangipakpakita ti sabali.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scienceinafrica.co.za/2003/november/cosmic.htm|title=Agsuksukisok ti Kosmiko nga Aprika ti Aprika nga astronomia|accessdate=3 Pebrero 2002|publisher=Siensia idiay Aprika|archive-date=2003-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20031203055223/http://www.scienceinafrica.co.za/2003/november/cosmic.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=4DJpDW6IAukC&amp;pg=PA180&amp;lpg=PA180|title=Astronomia ti Aprikano a Kultura |author =Jarita C. Holbrook|author2=Medupe, R. Thebe|author3 = Urama, Johnson O.|publisher=Springer|year=2008|isbn=978-1-4020-6638-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://royalsociety.org/news.asp?year=&amp;id=4117|title=Dagiti Aprikano ket nagad-adalda iti astronomia idi mediebal a panawen|date=30 Enero 2006|publisher=Ti Naarian a Kagimongan|accessdate=3 Pebrero 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609112829/http://royalsociety.org/news.asp?year=&amp;id=4117|archivedate=2008-06-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stenger, Richard [http://articles.cnn.com/2002-12-05/tech/zimbabwe.observatory_1_supernova-forecast-eclipses-star?_s=PM:TECH Ti bituen ket nangipalpalawag ti Aprikano a 'Stonehenge']. CNN. Disiembre 5, 2002. Naala idi 2011-12-30.&lt;/ref&gt;

===Sientipiko a rebolusion===

[[Papeles:Galileo moon phases.jpg|thumb|upright|Dagiti inladawan ken pinalpaliiw ni [[Galileo]] iti [[Bulan]] ket nangiparang a ti rabawna ket kabanbantayan.]]

Idi las-ud ti [[Renasimiento]], ni [[Nicolaus Copernicus]] ket nangisingasing ti maysa a [[heliosentriko a modelo]] ti [[sistema a solar]]. Dagiti obrana ket insalsalakan, pinadakkel, ken sinimpa babaen ni [[Galileo Galilei]] ken [[Johannes Kepler]]. Ni Galileo ket nagpabaro babaen ti panag-usar kadagiti teleskopio tapno mapasayaat dagitipanagpalpaliiwna.&lt;ref name=f58-64/&gt;

Ni Kepler ket isu idi ti immuna anagaramid ti sistema a nangipalpalawag kadagii husto a salaysay ti panaggunay dagiti planeta nga adda ti Init iti tengnga. Nupay kasta, ni Kepler ket saan a nagballigi a nagaramid ti pagannurotan a teoria para kadagiti linlinteg a sinursuratna.&lt;ref&gt;Forbes, 1909, pp. 49–58&lt;/ref&gt; Daytoy ket naaramid babaen ti pinarnuay ni [[Isaac Newton]] a [[nainlangitan a dinamika]] ken ti [[grabidad|linteg ti panagguyod]] tapno maikanungpalan a maipalpalawag dagiti panaggunay dagiti planeta. Ni Newton ket nagparang-ay pay ti [[agballatek a teleskopio]].&lt;ref name=f58-64&gt;Forbes, 1909, pp. 58–64&lt;/ref&gt;

Dagiti adu pay a pannakaduktal ket gapu kadagiti pannakaparang-ay ti kadakkel ken kasayaat dagiti teleskopio. Adda dagiti nasaysayaat a katologo dagiti bituen a pinataud babaen ni [[Nicolas Louis de Lacaille|Lacaille]]. Ti astronomo a ni [[William Herschel]] ket nagaramid kadagiti naisalaysayan a katologo dagiti nebulosidad ken rimpuok, ken idi 1781 nakaduktal ti planeta a [[Uranus]], ti immuna a nabirukan a planeta.&lt;ref&gt;Forbes, 1909, pp. 79–81&lt;/ref&gt; Ti kaadayo ti maysa a bituen ket nairanngarang idi 1838 idi ti [[paralahe]] ti [[61 Cygni]] ket rinukod idi ni [[Friedrich Bessel]].&lt;ref&gt;Forbes, 1909, pp. 147–150&lt;/ref&gt;

Idi las-ud ti maika-18 ken 19 a sigsiglo, ti pannakaikaskaso iti [[tallo a bagi a parikut]] babaen ni [[Leonhard Euler|Euler]], [[Alexis Claude Clairaut|Clairaut]], ken ni [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]] ket nangiturong ti nakanatad a panagipadto kadagiti panggep a panaggunay ti Bulan ken dagiti planeta. Daytoy nga obra ket pinasayaat babaen ni [[Joseph Louis Lagrange|Lagrange]] ken ni [[Pierre Simon Laplace|Laplace]], a nangpalubos a makarkulo ti masa dagiti planeta ken  bulbulan manipud kadagiti panagkutkutida.&lt;ref&gt;Forbes, 1909, pp. 74–76&lt;/ref&gt;

Dagiti naisangsangayan a pannakaparang-ay ti astronomia ket gapuanan  ti pannakaiyamaamo ti baro a teknolohia, a mairaman ti [[espektroskopio]] ken [[otograpia]]. Ni [[Joseph von Fraunhofer|Fraunhofer]] ket nakaduktal kadagiti agarup a 600 a banda ti espektro ti Init idi 1814–15, a daytoy ket, idi 1859, ni [[Gustav Kirchhoff|Kirchhoff]] ket nangipakita kadagiti taudan  ti kaadda dagiti nadumaduma nga elemento. Dagiti bituen napasingkedan a kapadpada ti Init ti Daga, ngem adda dagiti nawatiwat a sakup dagiti [[temperatura]], [[masa]], ken kadakkel.&lt;ref name=&quot;short history&quot; /&gt;

Ti kaadda ti ariwanas ti Daga, ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]], a kas maysa a nailasin a grupo dagiti bituen, ket napasinkedang laeng idi maika-20 a siglo, a mairaman ti kaadda dagiti &quot;akin-ruar&quot; nga ariwanas, ken kalpasan ti daytoy, ti pannakaipalawag ti [[Law-ang]], a nakitkita iti panagadayo dagiti kaaduan nga ariwanas manipud ti kaniatayo.&lt;ref name=Belkora2003&gt;{{cite book|author=Belkora, Leila|title=Panagtartaripato kadagiti kalangitan: ti sarita ti pannakaduktaltayo iti Nagririmpuok a Bitbituen|isbn=978-0-7503-0730-7|url=http://books.google.com/?id=qBM-wez94WwC&amp;printsec=frontcover|publisher=CRC Press|year=2003|pages=1–14}}&lt;/ref&gt; Ti moderno nga astronomia ket nakaduktal pay kadagiti adu a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti [[quasar]], [[pulsar]], [[blazar]], ken dagiti [[radio nga ariwanas]], ken nagus-usar kadagitoy a panagpalpaliiw tapno makaparang-ay kadagiti maipapan iti bagi a teoria a mangipalpalawag kadagitoy a banbanag iti termino dagiti maipadpada a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti [[nangisit nga abut]] ken dagiti [[neutron a bituen]]. Ti [[maipapan iti bagi a kosmolohia]] ket nakaaramid kadagiti adu a panagrang-ay idi las-ud ti maika-20 a siglo, nga adda ti modelo ti [[Big Bang]] nga adu a nasupsuportaran babaen kadagiti ebidensia nga inted babaen ti astronomia ken pisika, a kasla iti [[kosmiko a mikroonda a likudan a radiason]], ti [[linteg ni Hubble]], ken ti [[Big Bang a nukleosintesis|kosmolohiko a kaadu dagiti elemento]]. Dagiti [[limbang a teleskopio]] ket nangpalubos kadagiti panagrukod kadagiti paset ti elektromagnetiko nga espektro a kadawyan a nalappedan wenno pusasawan babaen ti tangatang.

==Mapalpaliiw nga astronomia==

{{Nangruna|Mapalpaliiw nga astronomia}}

Iti astronomia, ti kangrunaan a taudan kadagiti pakaammo a maipanggep dagiti [[nainlangitan a bagi]] ken dagiti dadduma pay a banag ket ti makitkita a [[lawag]] wenno ti sapasap ti [[elektromagnetiko a radiasion]].&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title = Elektromagnetiko nga Espektro|publisher = NASA|accessdate = 8 Septiembre 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archivedate = 2006-09-05|url-status = live}}&lt;/ref&gt; Ti mapalpaliiw nga astronomia ket mabalin a mabingbingay babaen kadagiti napalpaliiw a rehion ti [[elektromagnetiko nga espektro]]. Adda dagiti paset ti espektro a mabalin a mapaliiw manipud ti rabaw ti [[Daga (planeta)|Daga]], bayat a dagiti dadduma a paset ket mabalin a mapaliiw laeng manipud ti nangato a lugar wenno ti limbang. Ti naisangsangayan a pakaammo kadagitoy a subpaset ket naited dita baba.

===Radio nga astronomia===

[[Papeles:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|thumb|Ti [[Very Large Array|Dakkel Unay a Rimpuok]] idiay [[New Mexico]], ti kas pagarigan ti maysa a [[radio a teleskopio]]]]

{{Nangruna|Radio nga astronomia}}

Ti radio nga astronomia ket adalenna ti radiasion dagiti [[wavelength|kaatiddog ti allon]] a dakdakkel ngem ti agarup a maysa a milimetro.&lt;ref name=&quot;cox2000&quot;&gt;{{cite book
|editor=Cox, A. N.
|title=Astropisikal a Kuantidan ni Allen
|year=2000
|url=http://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA124
|publisher=Springer-Verlag
|page=124
|location=New York
|isbn=0-387-98746-0}}&lt;/ref&gt; Ti radio nga astronomia ket maigiddiat manipud kadagiti sabali a porma ti mapalpaliiw nga astronomia gapu a ti napaliiw a [[allon ti radio]] ket mabalin a matrato a kas dagiti [[allon]] ngem kas dagiti mapagtalkan a [[poton]]. Isu nag, daytyoy ket nalaklaka a marukod ti [[amplitud]] ken [[Paset (allon)|paset]] dagiti allon ti radio, a dagitoy ket saan a nalaka a maaramid kadagiti ababa a kaatiddog ti allon.&lt;ref name=&quot;cox2000&quot;/&gt;

Urayno adda dagiti [[allon ti radio]] a mapatpataud babaen dagiti astronomiko a banag iti porma iti [[radiason ti nangisit a bagi|sengngaw ti pudot]], kaaduan kadagiti radio a sengngaw a mapalpaliiw manipud ti Daga ket makitkita iti porma iti [[sinkrotron a radiasion]], a daytoy ket mapataud no dagiti [[elektron]] ket agbalbalatokda kadagiti [[magnetiko a lugar]].&lt;ref name=&quot;cox2000&quot;/&gt; Iti maipatinayon, adda dagiti bilang dagiti [[espektral a linia]]  a mapataud babaen ti [[interestelar nga alingasaw]], a kas ti [[hidroheno]] nga espektral a linia iti 21&amp;nbsp;cm, ket mabalin a mapaliiw kadagiti atiddog nga allon ti radio.&lt;ref name=&quot;shu1982&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cox2000&quot;/&gt;

Adda dagiti nawatiwat a kita dagiti mapaliiw a banag iti kaatiddog ti allon nga allon ti radio, ket mairaman dagiti [[supernova]], interestelar nga alingasaw, dagiti [[pulsar]], ken dagiti [[aktibo a galaktiko a katengngaan]].&lt;ref name=&quot;shu1982&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cox2000&quot;/&gt;

===Inpranalabbasit nga astronomia===
{{Nangruna|Inpranalabbasit nga astronomia}}

Ti inpranalabbasit nga astronomia ket mangipanggep ti pannakaduktal ken panagusig iti [[infrared|inpranalabbasit]] a radiasion (kaatiddog dagiti allon nga atatiddog ngem ti nalabbasit a lawag). Malaksid iti [[wavelengths|kaatiddog dagiti allon]] nga asideg ti makitkita a lawag, ti inpranalabbasit a radiason ket nakaro a masagsagepsep babaen ti tangatang, ken ti tangatang ket agpataud kadagiti adu a sengngaw ti inpranalabbasit. Iti gapuna daytoy, dagiti oberbatorio ti inpranalabbasit ket nasken a mabirukan iti nangato, namaga a luglugar wenno iti limbang. Ti inpranalabbaga nga espektro ket nasayaat kadagiti panagadadalkadagiti banag a nalamiis unay nga agrangarang ti makitkita a lawag, a kasla dagiti planeta ken dagiti [[sirkumestelar ar disko]]. Dagiti at-atiddog nga atiddog nga allon ti inpranalabbasit ket mabalinda pay a serrekan dagiti ulep ti tapok a manglapped ti makitkita a lawag, a mangipalubos ti panagpalpaliiw kadagiti ubbing a bituen kadagiti [[molekular nga ulep]] ken dagiti bugas dagiti ariwanas.&lt;ref&gt;{{cite news
|author=Staff|date=11 Septiembre 2003
|title=No apay a ti inpranalabbasit ng astronomia ket nadayeg a topiko
|publisher=ESA
|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html
|accessdate=11 Agosto 2008}}&lt;/ref&gt; Adda dagiti molekula ket napigsada nga agraniag iti inpranalabbasit. Daytoy ket mabalin nga usaren ti panagadal ti kimika idiay limbang; ken ti naisangsangayan mabalin daytoy nga agbduktal ti danum kadagiti bandus.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Inpranalabbasit nga Espektroskopia – Ti Pakadagupan
|publisher=NASA/IPAC
|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html
|accessdate=11 Agosto 2008
|archive-date=2016-07-16
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160716031530/http://www.ipac.caltech.edu/outreach/Edu/Spectra/irspec.html
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

===Optikal nga astronomia===

[[Papeles:The Keck Subaru and Infrared obervatories.JPG|thumb|Ti [[Subaru a Teleskopio]] (kanigid) ken [[Keck nga Obserbatorio]] (tengnga) diay [[Mauna Kea]], dagitoy dua ket kas pagarigan ti obserbatorio nga agtigtignay iti asideg ti inpranalabbaga ken makitkita nga atiddog ti allon. Ti [[NASA Infrared Telescope Facility|NASA a Pasdek ti Inpranalabbasit a Teleskopio]] (kanawan) ket maysa a kas pagarigan ti teleskopio nga agtigtignay laeng iti asideg ti inpranalabbaga ken makitkita nga katiddog ti allon.]]

{{Nangruna|Optikal nga astronomia}}

Iti naipakasaritaan, ti optikal nga astronomia, ken natawtawagan pay a kas ti makitkita a lawag nga astronomia, ket isu ti kadaanan a porma iti astronomia.&lt;ref name=&quot;moore1997&quot;&gt;{{cite book
|author=Moore, P.
|title=Atlas iti Law-ang ni Philip
|year=1997
|publisher=George Philis Limited
|location=Gran Britania
|isbn=0-540-07465-9}}&lt;/ref&gt; Dagiti optikal a ladawan ket kasisigud a nainladawan babaen ti ima. Idi naladaw a maika-19 a sigllo ken kaaduan ti maika-20 a siglo, dagiti ladawan ket naar-aramid nga inus-usar ti potograpiko nga aruaten. Dagiti moderno a ladawan ket naar-aramid iti panagusar kadagiti dihital a panagiduktalan, a naisangsangayan kadagiti panagiduktalan nga agus-usar ti [[charge-coupled devices|nakargaan-nasilpuan nga aparato]] (CCDs). Nupay ti makitkita a lawag ket gumay-at manipud ti agarup a 4000 [[Ångstrom|Å]] aginggana ti 7000 Å (400 [[nanometro|nm]] aginggana ti 700&amp;nbsp;nm),&lt;ref name=&quot;moore1997&quot;/&gt; ti isu met laeng ng aruaten a maus-usar kadagitoy a kaatiddog ti allon ket maus-usar a panagpalpaliiw kadagiti [[near-ultraviolet|asideg-bioleta]] ken [[near-infrared|asideg-inpranalabbasit]] a radiasion.

===Ultrabioleta nga astronomia===
{{Nangruna|Ultrabioleta nga astronomia}}

Ti ultrabioleta nga astronomia ket sapasap a maus-usar a mangitudo kadagiti panagpalpaliiw iti [[ultrabioleta]] a kaatiddog ti allon a nagbaetan ti agarup a 100 ken 3200&amp;nbsp;Å (10 aginggana ti 320&amp;nbsp;nm).&lt;ref name=&quot;cox2000&quot;/&gt; Dagiti lawag iti daytoy a kaatiddog ti allon ket masagepsep babaen ti tangatang ti Daga, isu nga dagiti panagpalpaliiw kadagitoy a kaatiddog ti allon ket nasken a maaramid manipud kadagiti nangato a tangatang wenno manipud ti limbang. Ti ultrabioleta nga astronomia ket nasaysayaat a maitutop ti panagadal ti pudot a radiasion ken dagiti espektral a sengngaw dagiti linia manipud kadagiti napudot nga asul a [[bituen]] (dagiti [[OB a bituen]]) a dagitoy ket naraniag unay iti daytoy nga allon ti banda. Daytoy ket mangiraman kadagiti asul a bituen kadagiti sabsabali nga ariwanas, a pinunpuntaan dagiti nadumaduma nga ultrabioleta a pangsuksukisok. Dagiti sabsabali a banag a kadawyan a napalpaliiw iti ultrabioleta a lawag ket mairaman dagiti [[planetario a nebulosa]], dagiti [[supernova a tidda]], ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.&lt;ref name=&quot;cox2000&quot;/&gt; Nupay kasta, ti ultrabioleta a lawag ket nalaka masagepsep babaen ti [[interestelar a tapok]], isu a nasken ti husto a panag-paisu kadagiti ultrabioleta a panagrukod.&lt;ref name=&quot;cox2000&quot;/&gt;

==Bibliograpia==
*{{cite book| first=George |last=Forbes|title=History of Astronomy|publisher=Plain Label Books|location=London| date=1909|isbn=1-60303-159-6}} Magun-od idiay [http://www.gutenberg.org/etext/8172 Proyekto ti Gutenberg],[http://books.google.com/books?id=hcLXcpUDqPgC&amp;printsec=frontcover Google books]
*{{cite book
|last1 = Harpaz|first1 = Amos
|title = Stellar Evolution
|date= 1994|isbn = 978-1-56881-012-6|url = http://books.google.com/?id=kd4VEZv8oo0C&amp;dq|publisher = A K Peters, Ltd}}
*{{cite book|last=Unsöld|first=A.|title=The New Cosmos: An Introduction to Astronomy and Astrophysics|date=2001|publisher=Springer|isbn=3-540-67877-8|author2=Baschek, B.}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline|Astronomy|{{PAGENAME}}}}
{{Wikisource-inline|Astronomy|{{PAGENAME}}}}
*[http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm Kosmiko a Panagbanniaga: Ti Pakasaritaan ti Sientipiko a Kosmolohia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021070242/http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm |date=2008-10-21 }} {{iti sao|en}}
*[http://www.astronomy.net.nz Astronomia ti Akin-abagatan a Hemisperio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119030529/http://astronomy.net.nz/ |date=2019-01-19 }} {{iti sao|en}}

[[Kategoria:Astronomia| ]]
[[Kategoria:Astropisika]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>abjko3mc8cbkskef5m9zmi81de47y33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>San Francisco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5439</id>
    <revision>
      <id>406559</id>
      <parentid>405057</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12126" sha1="c7lx84nu3qo9losbodp0fk3huxy5h5k" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
|name = San Francisco
|official_name = Siudad ken Probinsia San Francisco
|nickname = The City by the Bay&lt;br /&gt; {{lang-ilo|Ti Siudad ti igid ti Luek}})&lt;br /&gt;Fog City&lt;br /&gt; ({{lang-ilo|Siudad ti Angep}})&lt;br /&gt;Frisco (''[[wiktionary:deprecated|deprecated]]'')&lt;ref name=&quot;Don't Call It Frisco&quot;&gt;{{cite news
|title = Don't Call It Frisco
|url = http://www.sfgenealogy.com/sf/history/hgoe82.htm
|accessdate = Hulio 11, 2011
|newspaper = San Francisco Examiner, San Francisco Chronicle
|date = Abril 3, 1918
|page = 6
|archive-date = 2009-04-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090406202114/http://www.sfgenealogy.com/sf/history/hgoe82.htm
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nupay adu kadagiti agtaeng ket taripatuenda pay laeng ti parbo a nagan a &quot;Frisco&quot; daytoy ket saan nga husto, adu kadagiti agtaeng, kangrunaan kadagiti ubbing ken dagiti patneng nga agob-obra a klase, ket binibiagda daytoy a balikas. Iti ania man a kaso, daytoy a suppiat a banag ket mangipakita nga adda dagiti kultural a pannakabinningay iti uneg Ti Siudad. {{cite news
| last = Sullivan
| first = James
| title = Frisco, ti maysa a balikas para iti siudad ti igid ti luek, ket agsubsubli kadagiti ubbing ken dagiti hip. Ni Herb Caen ket napardas nga agpuspusipos.
| url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2003/10/14/DD67721.DTL
| work = San Francisco Chronicle
| page = D-1
| date = Oktubre 14, 2003
| accessdate = Hunio 12, 2008
| archive-date = 2012-04-15
| archive-url = https://web.archive.org/web/20120415042247/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2003/10/14/DD67721.DTL
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Adu kadagiti turista ket panagannanda ti San Francisco a kas &quot;Frisco.&quot; Nupay kasta, dagiti lokal ket upayenda daytoy. Ni Samuel D. Cohen ket nagsurat nga adu ti nangipautang daytoy iti &quot;Friscophobia&quot; ti agiwarwarnak a ni Herb Caen, nga tiimmuna a librona, a naipablaak idi 1953, ket &quot;Saanmo a Tawagan a Frisco&quot; kalpasan idi 1918 nga artikulo ti warnakan nga addaan ti isu met laeng a nagan. Ni Caen ket naidangeop babaen ti kaaduan nga isu ket mabigbigan nga autoridad ti isu idi a, ken saan a, ti sirok ti dignidad ti siudad, ken ti kaniana, ti Frisco ket saana a maibturan. {{cite web
| last = Cohen
| first = Sam
| title = Dagiti lokal ti, makaammo: dagiti turista laeng ti tumawtawag ti 'Frisco'
| work = Golden Gater Online
| publisher = Estado nga Unibersidad ti San Francisco
| date = Septiembre 11, 1997
| url = http://www.journalism.sfsu.edu/www/pubs/gater/fall97/sept11/Frisco.html
| accessdate = Hulio 13, 2008
| archive-date = 1997-11-23
| archive-url = https://web.archive.org/web/19971123191158/http://www.journalism.sfsu.edu/www/pubs/gater/fall97/sept11/Frisco.html
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Ti Siudad a Makaammo (''daan'')&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://sfpl.org/index.php?pg=2000141201
| title = PPIE: Ti Siudad a Makaammo
| accessdate = Hunio 14, 2008
| work = Nakakaskasdaaw nga Amerika
| publisher = Publiko a Biblioteka ti San Francisco 
| date = Marso 29, 2005
}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Baghdad ti igid ti Luek (''daan'')&lt;ref&gt;{{cite book
| last = Caen | first = Herb
| title = Baghdad-ti-igid-ti_Luek
| url = https://archive.org/details/baghdadbythebay00caen | publisher = Doubleday
| year = 1949
| location = Garden City, New York
| id = LC F869.S3 C12
| isbn = 978-0-89174-047-6
| oclc = 31060237
}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Ti Paris iti Laud&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.youtube.com/watch?v=9jHvTZ1RL4I
| title = 1939 Namarisan a San Francisco!!!
| accessdate = Hunio 5, 2009
| work = UnknownWW2InColor
| publisher = UnknownWW2InColor (Ramano-Archives)
| year = 1939
}}&lt;/ref&gt;
| settlement_type = [[Pinagtitipon a siudad-probinsia|Siudad ken probinsia]]
| motto = ''Oro en Paz, Fierro en Guerra''&lt;br /&gt;(&quot;Baliktok iti Kappia, Landok iti Gubat&quot;)
| image_skyline = SF From Marin Highlands3.jpg
| imagesize = 280px
| image_caption = Ti San Francisco manipud ti Marin Headlands, nga addan ti Golden Gate Bridge iti likud
| image_flag = Flag of San Francisco, California.svg
| flag_size = 100px
| image_seal = Seal of San Francisco.png
| seal_size = 100px
| image_map = California county map (San Francisco County enlarged).svg
| mapsize = 200px
| map_caption = Lokasion iti San Francisco
| pushpin_map = Estados Unidos
| pushpin_map_caption = Lokasion idiay Estados Unidos
&lt;!-- Lokasion ------------------&gt;
| coordinates      = {{coord|37|47|N|122|25|W|region:US-CA|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]]
| subdivision_name = [[Estados Unidos]]
| subdivision_type1 = [[Politikal a pannakabingbingay iti Estados Unidos|Estado]]
| subdivision_name1 = [[California]]
&lt;!-- Politika -----------------&gt;
| government_type = [[Mayor-konseho a gobierno]]
| leader_title = [[Mayor ti San Francisco]]
| leader_name = [[Edwin M. Lee]]
| leader_title1 = [[Opisina dagiti Mangimaton ti San Francisco]]
| leader_name1 = {{Marebba a listaan
| title = Mangimatmaton
| frame_style = border:none; padding: 0;
| list_style = text-align:left;
| 1 = [[Eric Mar]]
| 2 = [[Mark Farrell (politiko)|Mark Farrell]]
| 3 = [[David Chiu (politiko)|David Chiu]]
| 4 = [[Carmen Chu]]
| 5 = [[Ross Mirkarimi]]
| 6 = [[Jane Kim]]
| 7 = [[Sean Elsbernd]]
| 8 = [[Scott Wiener]]
| 9 = [[David Campos]]
| 10 = [[Malia Cohen]]
| 11 = [[John Avalos]]}}
| leader_title2 = [[Estado a Gimong ti California]]
| leader_name2 = [[Fiona Ma]] ([[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|D]])&lt;br /&gt;[[Tom Ammiano]] ([[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|D]])
| leader_title3 = [[Estado a Senado ti California]]
| leader_name3 = [[Mark Leno]] ([[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|D]])&lt;br /&gt;[[Leland Yee]] ([[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|D]])
| leader_title4 = [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos]]
| leader_name4 = [[Nancy Pelosi]] ([[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|D]])&lt;br /&gt;[[Jackie Speier]] ([[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|D]])
| established_title = Pannakabangon
| established_date = Hunio 29, 1776
| established_title1 = [[Munisipal a pannakaikappon|Pannakaikappon]]
| established_date1 = Abril 15, 1850&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www6.sfgov.org/index.aspx?page=4
| title = San Francisco : Gobierno
| publisher = SFGov.org
| accessdate = Marso 8, 2012
| quote = Ti San Francisco ket naikappon idi a kas maysa a Siudad idi Abril 15, 1850 babaen ti tignay iti Lehislatura.
| archive-date = 2012-03-16
| archive-url = https://web.archive.org/web/20120316222315/http://www6.sfgov.org/index.aspx?page=4
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
| founder = Tiniente [[José Joaquin Moraga]] ken [[Francisco Palóu]]
| named_for = [[Francisco iti Assisi]]
&lt;!-- Kalawa------------------&gt;
|area_magnitude =
| unit_pref = US
| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;Census 2010-GCT-PH1&quot;&gt;{{cite web
| title = GCT-PH1 – Populasion, Dagiti Paset ti Balbalay, Kalawa, ken Densidad: 2010 – Probinsia – Senso a Trakto
| url = http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF1_GCTPH1.CY07
| work = 2010 a Senso ti Estados Unidos - Pakabuklan a Papeles 1
| publisher = Opisina ti Senso ti Estados Unidos
| accessdate = Hulio 11, 2011}}&lt;/ref&gt;
| area_total_sq_mi = 231.89
| area_land_sq_mi = 46.87
| area_water_sq_mi = 185.02
| area_water_percent = 79.79
| area_note =
| area_metro_sq_mi = 3524.4
&lt;!-- Kangato -------------------------&gt;
| elevation_ft = 52
| elevation_max_ft = 925
| elevation_min_ft = 0
&lt;!-- Populasion -----------------------&gt;
| population_as_of = 2010
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Census 2010-GCT-PH1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Census 2010-GCT-PL2&quot;&gt;{{cite web
| title = GCT-PL2 – Populasion ken Kasasaad ti Panakataeng ti Balbalay: 2010 – Estado sUnidos – Naitipon nga Estadistika ti Kalawa nga addaan ti Metropolitano ken Mikropolitano a Komponente ti Estadistika ti Lugar; ken para iti Puerto Rico
| url = http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US40PR
| publisher = United States Census Bureau
| work = 2010 a Senso ti Estados Unidos - Pakabuklan a Papeles 1
| accessdate = Hulio 11, 2011
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 805235
| population_density_sq_mi = 17179.2
| population = [[Naipagtitipon nga estadistika ti lugar|CSA]]: 7468390
| population_metro = 4335391
| population_urban = 3273190
| population_demonym = Taga-San Francisco
&lt;!-- Sapasap a pakaammo ---------------&gt;
| timezone = [[Sona ti Oras ti Pasipiko|Pagalagadan nga Oras ti Pasipiko]]
| utc_offset = -8
| timezone_DST = [[Sona ti Oras ti Pasipiko|Lawag nga Oras ti Pasipiko]]
| utc_offset_DST = -7
&lt;!-- Kalawa/kodigo ti koreo ken daddum apay--------&gt;
| postal_code_type = [[Kodigo ti koreo]]
| postal_code = 94101–94112, 94114–94147, 94150–94170, 94172, 94175, 94177
| area_code = [[Kodigo ti lugar 415|415]]
| website = [http://www.sfgov.org/ www.sfgov.org]
| footnotes =
}}
{{maipapan|siudad ken probinsia idiay California}}

Ti '''San Francisco''' ({{IPAc-en|ˌ|s|æ|n|_|f|r|ə|n|ˈ|s|ɪ|s|k|oʊ}}), opisial a ti '''Siudad ken Probinsia ti San Francisco''', ket isu ti busbos, kultura, ken pagluganan a sentro iti [[Luek a Lugar ti San Francisco]], ti maysa a rehion iti 7.5&amp;nbsp;a riwriw a tattao a mairaman ti [[San Jose, California|San Jose]] ken [[Oakland]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.census.gov/popest/metro/tables/2008/CBSA-EST2008-02.xls
 |publisher   = Opisina ti Senso ti Estados Unidos
 |accessdate  = Hunio 30, 2008
 |title       = Tinawen a Karkulo ti Populasion iti Naitiptipon nga Estadistika ti Luglugar: Abril 1, 2000 aginggana idi Hulio 1, 2008
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20111107224958/http://www.census.gov/popest/metro/tables/2008/CBSA-EST2008-02.xls
 |archivedate = 2011-11-07
 |url-status  = dead
}}&lt;/ref&gt; Ti maymaysa laeng a [[Pinagtitipon a siudad-probinsia|Siudad ken probinsia]] idiay California, buklenna daytoy ti daga a kalawa ti agarup a {{convert|46.9|sqmi|km2}}&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt
| publisher=Opisina ti Senso ti Estados Unidos
| accessdate = Hunio 30, 2008
| title = Senso ti Estados Unidos
}}&lt;/ref&gt; idiay amianan a gibus iti [[San Francisco a Peninsula]], nga addaan ti kapusek iti agarup a 17,179 a tattao tunggal maysa a milia (6,632 tattao tunggal maysa a km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). Isu daytoy ti kapusekan a nataengan a dakkel a siudad (populasion ti sumurok a 200,000) idiay estado iti California ken ti [[Listaan dagiti estado iti Estados Unidos babaen ti densidad ti populasion|makadua a kapusekan ti populasion]] a dakkel a siudad idiay Estados Unidos kalpasan ti [[Ciudad ti New York|Siudad ti New York]]. Ti San Francisco ket isu ti [[Listaan dagiti siudad iti California (babaen ti populasion)|maikapat a kapusekan ti popuilasion a siudad]] idiay California ken ti [[Listaan dagiti siudad iti Estados Unidos babaen ti populasion|maika-13 a kaaduan ti populasion a siudad]] idiay Estados Unidos, nga addaan ti populasion iti 805,235 manipud ti [[2010 a Senso ti Estados Unidos|2010 a Senso]]. Ti San Francisco-Oakland-Fremont a metropolitano a lugar ket addaan ti populasion iti 4,335,391.&lt;ref name=&quot;SFCensus2010&quot;&gt;{{cite web
| title = Ti opisina ti Senso ti Estados Unidos ket nagiyawat ti 2010 a Senso ti Dagup ti Populasion ti California
| publisher=Opisina ti Senso ti Estados Unidos
| date = Marso 8, 2011
| url = http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn68.html
| accessdate =Marso 30, 2011}}&lt;/ref&gt;


== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Dagiti kondado ti California]]
[[Kategoria:Dagiti naitiptipon a siudad-kondado idiay Estados Unidos]]
[[Kategoria:Dagiti siudad idiay Lugar ti Luek ti San Francisco]]
[[Kategoria:Dagiti kondado idiay Lugar ti Luek ti San Francisco]]
[[Kategoria:Dagiti kondado a tugaw idiay California]]
[[Kategoria:Dagiti puerto a pagtaengan idiay Estados Unidos]]
[[Kategoria:Dagiti matagtagitao nga aplaya a lugar idiay California]]
[[Kategoria:San Francisco, California| ]]
[[Kategoria:Dagiti matagtagitao a lugar a nabangon idi 1776]]
[[Kategoria:Dagiti naitiptipon a siudad ken ili idiay California]]
[[Kategoria:Dagiti mision a pagtaengan ti Espaniol idiay Amianan nga Amerika]]</text>
      <sha1>c7lx84nu3qo9losbodp0fk3huxy5h5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5522</id>
    <revision>
      <id>406217</id>
      <parentid>406023</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33731" sha1="n7qkmdf867l7o4w99suxjotg206tz60" xml:space="preserve">{{Infobox kontinente
|title = Asia
|image = [[Papeles:Asia (orthographic projection).svg|alt=Globo a naisentro iti Asia, a namarisan ti Asia. Ti kontinente ket nasukog a kasla rekto nga anggulo a trianggulo, ti [[Europa]] ket adda iti laud, dagiti taaw iti abagatan ken daya, ken ti [[Oceania]] iti abagatan-daya.|285px]]
|area = {{pagbaliwen|44579000|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;ref name=NG264&gt;{{cite book| publisher=National Geographic Society (U.S.) | title= National Geographic Family Reference Atlas of the World | location=Washington, D.C. | year=2006 | page=264}}&lt;/ref&gt;
|population = 4,164,252,000 ([[Listaan dagiti kontinente babaen ti populasion|Umuna]])&lt;ref name=wa&gt;{{cite web | url=http://www.worldatlas.com/geoquiz/thelist.htm | title=Continents of the World | work=The List | publisher=Worldatlas.com | accessdate=25 Hulio 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722181955/http://www.worldatlas.com/geoquiz/thelist.htm | archivedate=2011-07-22 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|density = 87/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (225/sq mi)
|demonym = [[Tattao nga Asiano|Asiano]], Taga-Asia
|countries = 48 a kamkameng ti UN ken dadduma nga 6 nga estado
|list_countries = Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a teritorio iti Asia
|dependencies =
{{Marebba a listaan
| list_style = text-align:left;
| 1 = [[Akrotiri ken Dhekelia]] | 2 = [[Teritorio ti Britania iti Taaw Indiano]] | 3 = [[Isla Paskua]] | 4 = [[Is-isla ti Cocos (Keeling)]] | 5 = [[Hong Kong]] | 6 = [[Macau]]
}}
|unrecognized =
{{Marebba a listaan
| list_style = text-align:left;
| 1 = [[Abkhazia]] | 2 = [[Nagorno-Karabakh]] | 3 = [[Akin-amianan a Cyprus]] | 4 = [[Abagatan nga Osetia]] | 5 = [[Taiwan]]
}}
|languages = [[Dagiti pagsasao ti Asia|Listaan dagiti pagsasao]]
|time = [[UTC+2]] aginggana iti [[UTC+12]]
|internet = [[.asia]]
|cities = [[Listaan dagiti metropolitano a lugar idiay Asia babaen ti populasion]]&lt;br /&gt;[[Listaan dagiti siudad idiay Asia]]
{{Marebba a listaan
| list_style = text-align:left;
| 1 = {{wagaywayikono|Hapon}} [[Tokyo]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Abagatan a Korea}} [[Seoul]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|India}} [[Mumbai]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Banglades}} [[Dhaka]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|India}} [[Delhi]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Pakistan}} [[Karachi]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Indonesia}}[[Jakarta]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Hapon}} [[Osaka]]
&lt;br /&gt; {{wagaywayikono|Tsina}} [[Shanghai]]&lt;br /&gt; {{wagaywayikono|Filipinas}} [[Manila]]&lt;br /&gt; {{wagaywayikono|Tsina}} [[Hong Kong]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Iran}} [[Tehran]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Banglades}} [[Chittagong]] &lt;br /&gt; {{wagaywayikono|Katar}} [[Doha]]
&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Tsína}} [[Beijing]]&lt;br /&gt; {{wagaywayikono|Tsína}} [[Guangzhou]]&lt;br /&gt; {{wagaywayikono|Taiwan}} [[Taipei]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Tailandia}} [[Bangkok]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Singapur}} [[Singapur]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Malaysia}} [[Kuala Lumpur]]&lt;br /&gt; {{wagaywayikono|Bietnam}} [[Siudad ti Ho Chi Minh]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo}} [[Dubai]]
}}
}}

Ti '''Asia''' ket ti kadakkelan ken kaaduan ti populasion a [[kontinente]] iti [[Daga (planeta)|Daga]], daytoy ket kangrunaan a mabirukan kadagiti [[Akindaya a Hemisperio|akindaya]] ken [[akin-amianan a hemisperio]].  Urayno daytoy ket sakupenna laeng ti 8.7% iti dagup a kalawa ti rabaw iti Daga, daytoy ket buklenna ti 30% iti kalawa ti daga iti Daga, ken historikal a balay iti kaaduan a populasion ti tao iti planeta (agdama nga agarup a 60%).  Ti Asia ket saan laeng a naindayegan iti dagup a kadakkelna ken populasion, ngem dagiti pay naisangayan a napusek ken dadakkel a pagtaengan ken dagiti pay nawatiwat a manmano a matagtagitao a rehion iti uneg ti kontinente iti  4.4 a bilion a tattao.  Ti Asia ket mangipakpakita ti kapartak iti ekonomia (naisangayan iti Daya nga Asia) ken ti pay nakaradkada nga iya-adu ti populasion idi las-ud ti maika-20 a siglo, ngem ti dagup ti amin nga iya-adu ti populasion ket simmuek manipud idin kadagiti natimbeng nga agpang iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite journal | url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 | title=Like herrings in a barrel | journal=The Economist | date=23 Disiembre 1999 | issue=Millennium issue: Population | publisher=The Economist online, The Economist Group | access-date=2015-01-20 | archive-date=2010-01-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100104100155/http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 | url-status=dead }}.&lt;/ref&gt;

Dagiti pagbeddengan ti Asia ket naikeddeng babaen ti kultura, gapu ta awan ti nalawag a heograpikal a pannakaisina a nagbaetanna ken ti [[Europa]], a no itipon dagitoy dua ket mangporma ti maysa nga agtultuloy a masa ti daga a tinawtawagan iti [[Eurasia]]. Dagiti kaaduan a naaw-awat a pagbeddengan a lugar ti Asia iti daya ti [[Kanal Suez]], ti [[Karayan Ural]], ken ti [[Banbantay Ural]], ken iti abagatan ti [[Banbantay Kaukaso]] wenno ti [[Depresion Kuma–Manych]]) ken ti [[Baybay Kaspio|Kaspio]] ken [[Baybay Nangisit]].&lt;ref name=Britannica&gt;{{cite encyclopedia | title=Asia | url=http://www.britannica.com/eb/article-9110518/Asia | encyclopedia=eb.com, [[Encyclopædia Britannica]] | year=2006 | location=Chicago | publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite book|title=National Geographic Atlas of the World|edition=maika-7|year=1999|location=Washington, DC|publisher=National Geographic|isbn=978-0-7922-7528-2}} &quot;Europe&quot; (pp. 68–9); &quot;Asia&quot; (pp. 90–1): &quot;A commonly accepted division between Asia and Europe is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles.&quot;&lt;/ref&gt; Daytoy ket nabeddengan iti daya babaen ti [[Taaw Pasipiko]], iti abagatan babaen ti [[Taaw Indiano]] ken iti amianan babaen ti [[Taaw Artiko]].

No makita ti kadakkelna ken dibersidad, ti konsepto iti Asia – ti nagan napetsaan manipud idi [[klasikal a kinaugma]] – ket mabalin a napudpudno a maibatay iti [[heograpia ti tao]] ngem ti [[pisikal a heograpia]].&lt;ref name=McG-H&gt;{{cite web | title=Asia | url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&amp;referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fid%3d054800 | work=AccessScience | publisher=McGraw-Hill | accessdate=26 Hulio 2011 | archive-date=2011-11-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111127141127/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&amp;referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti Asia ket nalatak nga agdumaduma iti ballasiw ken iti uneg dagiti [[Dagiti rehion ti Asia|rehionna]] no maibatay kadagiti etniko a grupo, dagiti kultura, dagiti enbironmento, dagiti ekonomia, dagiti historikal a pakaikabagian ken dagiti sistema ti gobierno.

== Panangipalawag ken dagiti pagbeddengan ==

=== Sistema ti tallo a kontinente ti Griego ===
[[Papeles:two-point-equidistant-asia.jpg|thumb|right|300px|Ti [[proyeksion ti dua-puntos nga ekuidistansia]] ti Asia ken dagiti nakapalikmut a masa ti daga.]]
[[Papeles:Asiatiska folk, Nordisk familjebok.jpg|thumb|Ti dibersidad ti puli ti tattao ti Asia, [[Nordisk familjebok]] (1904)]]
Ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken Europa ket historikalen a naikeddeng babaen dagiti Europeano laeng.

Ti orihinal a panangigiddiat ti nagbaetan dagitoy dua ket inaramid idi dagiti [[taga-ugma a Griego]]. Inusarda ti [[Baybay Egeo]], ti [[Dardanelos]], ti [[Baybay ti Marmara]], ti [[Bosporo]], ti [[Baybay Nangisit]], ti [[Kipet Kerch]], ken ti [[Baybay ti Azov]] a kas pagbeddengana nagbaetan ti Asia ken Europa. Ti [[Nilo]] ket masansan idi a naus-usar a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken [[Aprika]] (kalpasanna ket tinawagan iti Libia), urayno adda met dagiti Griego a heograpo a nangisingasing a ti [[Baybay Nalabbasit]] ket mangporma iti nasaysayaat a pagbeddengan.&lt;ref name=&quot;Myth&quot;&gt;{{harvnb | Lewis | Wigen | 1997 | pp=170–173}}&lt;/ref&gt; Ti Kanal [[Darius I|Darius]] iti baetan ti Nilo ken ti Baybay Nalabbasit ket nangipakaammo iti adu a panaggigiddiat iti kapanunotan. Bababen ti [[Imperio a Romano]], ti [[Karayan Don (Rusia)|Karayan Don]] a mangibus iti Baybay Nangisit ket isu idi ti akinlaud a pagbeddengan ti Asia. Daytoy idi ti akin-amianan unay a madaliasat a punto iti aplaya ti Europa. Idi maika-15 a siglo ti Baybay Nalabbasit ket naipatakder a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti Aprika ken ti Asia, ken isu ti daytoy ti nangsukat iti Nilo.&lt;ref name=&quot;Myth&quot; /&gt;

=== Pagbeddenagn ti Asia–Europa ===
Ti Karayan Don ket nagbalin a saan a nasayaat kadagiti akin-amianan a Europeano idi ni [[Pedro ti Natan-ok]], ari ti [[Turay ti Rusia]], idi inabakna dagiti kasuppiat a panagtunton ti [[Suesia]] ken ti [[Otomano nga Imperio]] kadagiti akindaya a daga, ken dagiti naarmasan a resistansia babaen dagiti tribu ti [[Siberia]], ket nagsentisado ti baro a [[Ruso nga Imperio]] a nangipaatiddog idiay [[Banbantay Ural]] ken iti labesna, ket napundar idi 1721. Ti nangruna a heograpikal a teorista ti imperio ket pudno idi a ti dati a Sueko a balud ti gubat, a natiliw idiay [[Gubat ti Poltava]] idi 1709 ken naidutok iti [[Tobolsk]], nga isu idiay ket naikameng iti taga-Siberia nga opisial a ni Pedro, ni [[Vasily Tatishchev]], ken napalubosan iti nawaya a panagaramid kadagiti panagadal iti heograpia ken antropolohia iti panangisagana iti masakbayan a libro.

Idiay Suesia, iti lima a tawen kalpasan ti ipupusay ni Pedro, idi 1730, ni [[Philip Johan von Strahlenberg]] ket nangipablaak ti baro nga atlas a nangsisingsingasing a dagiti Ural a kas ti pagbeddengan ti Asia. Nagay-ayat met dagiti Ruso iti daytoy a konsepto, gapu ta mangpalubos met kaniada ti indentidadda a Europa iti heograpia. Inrangarang ni Tatishchev nga isu ket nangisingasing ti kapapunotan ken ni von Strahlenberg. Ti naudi a naibaga ket nangisingasing a ti [[Karayan Emba]] a kas ti akinbaba a pagbeddengan. Kadagiti napalabas a siglo adda met dagiti nadumaduma a naaramid a singasing aginggana idi ti [[Karayan Ural]] ket nagballigi idi tengnga ti maika-19 a siglo. Ti pagbeddengan ket naiyalisen babaen ti puersa manipud iti Baybay Nangisit idiay Baybay Kaspio kadagiti proyekto ti Karayan Ural.&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|Wigen|1997|pp=27–28}}&lt;/ref&gt; Kadagiti mapa iti dayta a paset ti panawen, ti [[Transkaukasia]] ket naibilbilang idi a kas Asia. Ti pannakainkorporado ti kaaduan iti rehion iti [[Kappon ti Sobiet]] ket natarawidwidan a nangiduron kadagiti pannakaimatangan ii pagbeddengan iti abagatan. Dagiti kultura ti Asia ket awan ti palubos a panangibaga iti daytoy a sistema iti panangikeddeng kadagiti maipagpagarup a pagbeddengan a mangisina kaniada iti Europa.

=== Pagbeddengan ti Asia–Oceania ===
Ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken ti nalukay ti pannakaipalawagna a rehion ti [[Oceania]] ket kadawyan a naikabil idiay [[Purpuro Malayo]]. Dagiti termino ti Abagatan a daya nga Asia ken Oceania, a naparnuay idi maika-19 a siglo, ket addan kadagiti adu nga aggigiddiat a heograpiko a kaibuksilan manipud idi pannakaparnuayda. Ti kangrunaan a banag iti panangikeddeng no ania nga is-isla iti Pupuro Malayo iti Asia ket ti ket ti pakabirukanen dagiti kolonial a tagikua dagiti nadumaduma nga imperio idiay (saan amin nga Europeano). Ni Lewis ken ni Wigen ket nangiyunay-unay, a &quot;Ti pannakaiyak-akikid ti 'Abagatan a daya nga Asia' kadagiti agdama a pagbeddenganna ket isu idi ti nain-inut a proseso.&quot;&lt;ref name=&quot;Myth&quot; /&gt;

=== Agdama a panangipalawag ===
[[Papeles:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|left|Ti [[Apro-Eurasia]] a naipakita iti berde]]
Ti heograpikal nga Asia ket ti kultural nga artipakto dagiti pinarnuay ti Europeano iti lubong a naipang-al kadagiti sabali a kultura, ti maysa a saan nga umiso a konsepto a gapuanan ti endemiko a kontension no ania ti kaibuksilanna. Ti Asia ket dakdakkel ken ad-adu a nadumaduma iti kultura ngem ti Europa.&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|Wigen|1997|pp=36–37}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket saan a husto a maitunos kadagiti kultural a pagbeddengan kadagiti bukodna a nadumaduma a kita ti konstituente.&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|Wigen|1997|pp=7–9}}&lt;/ref&gt;

Manipud idi panawen ni [[Herodotus]] ti minoridad kadagiti heograpo ket nanglikud iti sistema ti tallo a kontinente (Europa, Aprika, Asia) kadagiti batayan nga awan wenno awan ti adu a pisikal a panagsisina kaniada.&lt;ref name=McG-H /&gt;Kas pagarigan, ni Apo [[Barry Cunliffe]], ti emeritus a propesor ti Europeano nga arkeolohia idiay Oxford, ket nangibagbaga a ti Europa ket heograpiko ken kultura laeng a &quot;ti akinlaud a nayon ti kontinente ti Asia&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.theatlantic.com/doc/200812/editors-choice |title=Geography Is Destiny | first=Benjamin | last=Schwartz | journal=The Atlantic |date = Disiembre 2008|publisher=Atlantic Magazine}}&lt;/ref&gt; Iti heograpia, ti  Asia ket isu ti nangruna nga akindaya a konstituente ti kontinente ti [[Eurasia]] a ti Europa ti akin-amianan a laud a [[peninsula]] ti masa ti daga – wenno ti [[Apro-Eurasia]]; iti heolohia, ti Asia, Europa ken ti Aprika ket mangbukel ti agmaymaysa nga agtultuloy a masa ti daga (malaksid ti Kanal Suez) ken makibinningay ti sapasap a [[samang ti kontinente]]. Gangani amin ti Europa ken ti kaaduan a paset ti Asia ket mabirukan iti  [[Eurasiano a Plata]], a naisilpo iti abagatan babaen ti [[Arabiano a Plata|Arabiano]] ken [[Indiano a Plata]] ken kakuyogna ti akinadaya unay a paset ti Siberia (daya ti [[Kabambantayan Chersky]]) iti [[Plata ti Amianan nga Amerika]].
{{-}}
== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan ti Asia}}
[[Papeles:Mongol dominions1.jpg|thumb|right|250px|Ti [[Mongol nga Imperio]], ca. 1300. Ti lugar ti kolor dapo ket ti naudi a [[Timur]]id nga Imperio.]][[Papeles:Asien Bd1.jpg|thumb|right|250px|Mapa ti Asia idi 1890]]

Ti pakasaritaan ti Asia ket mabalin a makita a kas dagiti naisangayan a pakasaritaan iti nadumaduma a kaarrubayan dagiti rehion ti aplaya: ti [[Daya nga Asia]], [[Abagatan nga Asia]], [[Abagatan a daya nga Asia]] ken ti [[Tengnga a Daya]], a naisilpo babaen ti akin-uneg a masa dagiti [[estepa]] ti Sentral nga Asia.

Ti aplaya  a kaarrubayan ket pagtaengan kadagiti kasapaan nga ammo a sibilisasion iti lubong, ti tunggal maysa kaniada ket nagpadpadur-as iti likmut dagiti nalames a ginget ti karayan. Dagiti sibilisasion idiay [[Mesopotamia]], ti [[Ginget Indus]] ken ti [[Karayan Huanghe|Huanghe]] ket makibinningay kadagitoy a pannakaipada. Dagitoy a sibilisasion ket mabalin a nakisinnukatda kadagiti teknolohia ken dagiti kapanunotan a kas ti [[matematika]] ken ti pilid. Dagiti dadduma pay a parnuay, a kas ti panagsurat, ket mabalin nga indibidual a napadur-as iti tunggal maysa a lugar. Dagiti siudad, dagiti estado ken dagiti imperio ket napadur-as kadagitoy a tanap.

Ti sentral a rehion ti estepa ket nabayagen a natagtagitao babaen dagiti aksaksakay ti kabalio a nomado a makaabot kadagiti amin a lugar ti Asia manipud kadagiti estepa. Ti kasapaan a postulado a panagpadakkel iti ruar ti estepa ket dagiti [[Proto-Indo-Europeano|Indo-Europeano]], nga isuda ket nangiwarwaras dagiti pagsasaoda idiay Tengnga a Daya, Abagatan nga Asia, ken dagiti pagbeddengan ti [[Tsina]], kadagiti nagtaengan dagiti [[Tokario]]. Ti akin-amianan unay a paset ti Asia, a mairaman iti kaaduan ti [[Siberia]], ket kaaduan idi a saan a maserrekan babaen dagiti nomado ti estepa, gapu kadagiti napusek a kabakiran, klima ken [[tundra]]. Dagitoy a lugar ket nabatbati a manmano laeng a natagtagitao.

[[Papeles:Silkroutes.jpg|thumb|left|250px|Ti [[Kalsada Seda]] ket nangikapet kadagiti adu a sibilisasion iti ballasiw ti Asia&lt;ref&gt;[http://www.silk-road.com/artl/srtravelmain.shtml ANCIENT SILK ROAD TRAVELLERS]&lt;/ref&gt;]]
Ti sentro ken ti kaarrubayan ket kaaduan a naisinsina babaen dagiti bantay ken dagiti desierto. Dagiti bantay ti [[Kaukaso]] ken [[Himalaya ]] ken dagiti desierto ti [[Desierto Karakum|Karakum]] ken [[Desierto Gobi|Gobi]] ket nangporma kadagiti paglappedan a narigat laeng a maballasiw dagiti agsaksakay iti kabalio iti estepa. Bayat a dagiti agtataeng iti siudad ket nasaysayaatanda iti teknolohia ken iti sosial, kadagiti adu a kaso marigatanda unay mangsalknib kadagiti aspeto ti militar kadagiti grupo ti aksaksakay manipud iti estepa. Nupay kasta, dagiti tanap ket awan unay ti makaanay a karuotan a mangsuporta iti dakkela pursa dagiti agkabkabalio; para iti daytoy ken dagiti sabali a rason, dagiti nomado ket pinarukmada ti Tsina, India, ken ti Tengnga a Day ken kaaduan a nangamponda idi iti lokal ken dagiti nabakbaknang a kagimongan.

Ti Islamiko a [[Kalipato]] ket innala ken tinurayanna met ti Tengnga a Daya ken ti Sentral nga Asia idi las-ud dagiti [[panagrukma ti Muslim]] iti maika-7 a siglo. Ti [[Mongol nga Imperio]] ket pinarukmana ti dakkel a paset ti Asia idi maika-13 a siglo, ti maysa a lugar a gumay-at manipud idiay Tsina aginggana idiay Europa. Sakbay ti panagraut dagiti Mongol, [[Songa Tsina]] ket naireporta nga addaan kadagiti agarup a 120 a riwriw nga umili; ti senso idi 1300 a sinaruno ti panagraut ket nangireporta ti agarup a 60 a riwriw a tattao.&lt;ref&gt;Ping-ti Ho. &quot;An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China&quot;, in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.&lt;/ref&gt;

Ti [[Nangisit a Patay]], ti maysa kadagiti kakaruan a [[pandemia]] iti pakasaritaan ti tao, ket naipagpagarup a nagtaud kadagiti namaga a tanap ti sentral nga Asia, nga idiay ket napan idiay igid ti [[Kalsada Seda]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml|title=BBC – History – Black Death |publisher=BBC |date=17 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Ruso nga Imperio]] ket nangrugi a nagpadakkel idiay Asia manipud idi maika-17 a siglo, ken kanungpalan a nagtengngel iti amin a Siberia ken ti kaaduan ti [[Sentral nga Asia]] babaen ti patingga ti maika-19 a siglo. Ti [[Otomano nga Imperio]] ket tinengngelna ti Anatolia, ti Tengnga a Daya, Amianan nga Aprika ken dagiti Balkan manipud idi maika-16 a siglo ken ti masakbayan. Idi maika-17 a siglo, ti [[Tattao a Manchu|Manchu]] ket pinarukmana ti Tsina ken binagonna ti [[Qing a Dinastia]]. Idi maika-16 a siglo, ti Islamiko a [[Imperio a Mughal]] ket tinengngelna iti kaaduan ti India.

== Politikal a heograpia ==
{{Nangruna|Politika ti Asia}}
{{Kitaen pay|Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a teritorio iti Asia}}

{| class=&quot;references-small sortable wikitable&quot;
! style=&quot;line-height:95%; width:2em&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Wagayway]]
! style=&quot;line-height:95%; width:2em&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Eskudo]]
! Nagan
! [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|Populasion]]&lt;br /&gt;
! [[Listaan dagiti pagilian ken territorio babaen ti dagup a kadakkel|Kalawa]]&lt;br /&gt;(km²)
! [[Kapitolio]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Apganistan}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| [[Apganistan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 30,419,928
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 647,500
| [[Kabul]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Armenia}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms of Armenia.svg|20px]]
| [[Armenia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,970,495
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 29,743
| [[Yerevan]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Azerbaijan}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Azerbaijan.svg|20px]]
| [[Azerbaijan]]&lt;ref&gt;Ti Azerbaijan ket [[transkontinental a pagilian]].&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9,493,600
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 86,600
| [[Baku]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Bahrain}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Bahrain.svg|20px]]
| [[Bahrain]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,248,348
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 760
| [[Manama]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Banglades}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:National emblem of Bangladesh.svg|20px]]
| [[Banglades]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 150,039,000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 147,570
| [[Dhaka]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Butan}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Bhutan emblem.svg|20px]]
| [[Butan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 716,896
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 38,394
| [[Thimphu]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Brunei}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Brunei.svg|20px]]
| [[Brunei]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 408,786
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,765
| [[Bandar Seri Begawan]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Myanmar}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|20px]]
| [[Myanmar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 54,584,650
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 676,578
| [[Naypyidaw]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Cambodia}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Royal Arms of Cambodia.svg|20px]]
| [[Cambodia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 14,952,665
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 181,035
| [[Phnom Penh]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Tsina }}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:中華人民共和國國徽.svg|20px]]
| [[Tsína]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,343,239,923
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9,596,961
| [[Beijing]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Cyprus}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;|
| [[Cyprus]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,099,341
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9,251
| [[Nicosia]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Daya a Timor}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms of East Timor.svg|20px]]
| [[Daya a Timor]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,143,667
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 14,874
| [[Dili]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Georgia}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Greater coat of arms of Georgia.svg|20px]]
| [[Georgia (pagilian)|Georgia]]&lt;ref&gt;Ti Georgia ket [[transkontinental a pagilian]].&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4,570,934
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 69,700
| [[Tbilisi]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|India}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of India.svg|20px]]
| [[India]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,210,193,422
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3,287,263
| [[New Delhi]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Indonesia}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|20px]]
| [[Indonesia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 248,645,008
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,904,569
| [[Jakarta]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Iran}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Iran.svg|20px]]
| [[Iran]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 78,868,711
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,648,195
| [[Tehran]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Irak}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg|20px]]
| [[Iraq]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 31,129,225
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 438,317
| [[Baghdad]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Israel}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Israel.svg|20px]]
| [[Israel]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7,590,758
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 20,770
| [[Herusalem]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Hapon}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Imperial Seal of Japan.svg|20px]]
| [[Hapon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 127,368,088
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 377,915
| [[Tokyo]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Hordania}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of Arms of Jordan.svg|20px]]
| [[Hordania]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6,508,887
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 89,342
| [[Amman]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Kazakhstan}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Kazakhstan.svg|20px]]
| [[Kazakhstan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17,522,010
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,724,900
| [[Astana]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Kuwait}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms of Kuwait.svg|20px]]
| [[Kuwait]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,646,314
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17,818
| [[Siudad ti Kuwait]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Kirgistan }}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:National emblem of Kyrgyzstan.svg|20px]]
| [[Kirgistan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,496,737
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 199,951
| [[Bishkek]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Laos}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Laos (1991-2025).svg|20px]]
| [[Laos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6,586,266
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 236,800
| [[Vientiane]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Lebanon}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of Arms of Lebanon.svg|20px]]
| [[Lebanon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4,140,289
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10,400
| [[Beirut]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Malaysia}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms of Malaysia.svg|20px]]
| [[Malaysia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 29,179,952
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 329,847
| [[Kuala Lumpur]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Maldibas}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of Arms of Maldives.svg|20px]]
| [[Maldibas]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 394,451
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 298
| [[Malé]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Mongolia}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:State emblem of Mongolia.svg|20px]]
| [[Mongolia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3,179,997
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,564,116
| [[Ulaanbaatar]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Nepal}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms of Nepal.svg|20px]]
| [[Nepal]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 29,890,686
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 147,181
| [[Kathmandu]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Amianan a Korea}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of North Korea.svg|20px]]
| [[Amianan a Korea]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 24,589,122
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 120,538
| [[Pyongyang]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Oman}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:National emblem of Oman.svg|20px]]
| [[Oman]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3,090,150
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 309,500
| [[Muscat, Oman|Muscat]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Pakistan}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:State emblem of Pakistan.svg|20px]]
| [[Pakistan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 190,291,129
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 796,095
| [[Islamabad]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Palestina}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms of Palestine (alternative).svg|20px]]
| [[Estado iti Palestina|Palestina]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4,279,699
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6,220
| [[Siudad ti Gaza|Gaza]]/[[Ramallah]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Filipinas}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms of the Philippines.svg|20px]]
| [[Filipinas]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 100,875,600
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 300,000
| [[Manila]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Katar}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|20px]]
| [[Katar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,951,591
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11,586
| [[Doha]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Rusia}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px]]
| [[Rusia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 142,517,670
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17,098,242
| [[Moscow]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Saudi Arabia}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms of Saudi Arabia.svg|20px]]
| [[Saudi Arabia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 26,534,504
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,149,690
| [[Riyadh]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Singapur}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms of Singapore (blazon).svg|20px]]
| [[Singapur]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,353,494
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 697
| [[Singapur]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Sri Lanka}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Sri Lanka.svg|20px]]
| [[Sri Lanka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 21,481,334
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 65,610
| [[Colombo]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Abagatan a Korea}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of South Korea.svg|20px]]
| [[Abagatan a Korea]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 50,004,441
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 100,210
| [[Seoul]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Siria}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Syria (1980–2024).svg|20px]]
| [[Siria]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 22,530,746
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 185,180
| [[Damascus]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Taiwan}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Republic of China National Emblem.svg|20px]]
| [[Taiwan]] (ROC)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 23,261,747
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 36,193
| [[Taipei]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Tajikistan}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms of Tajikistan.svg|20px]]
| [[Tajikistan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7,768,385
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 143,100
| [[Dushanbe]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Tailandia}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Garuda Emblem of Thailand.svg|20px]]
| [[Tailandia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 67,091,089
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 513,120
| [[Bangkok]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Turkia}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Turkey.svg|20px]]
| [[Turkia]]&lt;ref&gt;Rehion ti [[Akindaya a Trasia]] ti Turkia idiay Europa. Isu a ti Turkia ket [[transkontinental a pagilian]].&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 79,749,461
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 783,562
| [[Ankara]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Turkmenistan}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of Arms of Turkmenistan.svg|20px]]
| [[Turkmenistan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,054,828
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 488,100
| [[Ashgabat]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of the United Arab Emirates.svg|20px]]
| [[Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,314,317
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 83,600
| [[Abu Dhabi]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Uzbekistan}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of Arms of Uzbekistan.svg|20px]]
| [[Uzbekistan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 28,394,180
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 447,400
| [[Tashkent]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Bietnam}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Coat of arms of Vietnam.svg|20px]]
| [[Bietnam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 91,519,289
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 331,212
| [[Hanoi]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{wagaywayikono|Yemen}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Papeles:Emblem of Yemen.svg|20px]]
| [[Yemen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 24,771,809
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 527,968
| [[Sana'a]]
|}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{Cite book  | title=The myth of continents: a critique of metageography | url=https://archive.org/details/mythofcontinents0000lewi |first=Martin W. |last= Lewis |first2= Kären |last2= Wigen |publisher=University of California Press |year= 1997 |isbn= 0-520-20743-2 | location=Berkeley and Los Angeles}}
* {{cite book  | first=Michael | last=Ventris | first2=John | last2=Chadwick | title=Documents in Mycenaean Greek | edition=2nd | year=1973 | location=Cambridge | publisher=University Press}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Higham, Charles. ''Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations''. Facts on File library of world history. New York: Facts On File, 2004.
* Kamal, Niraj. &quot;Arise Asia: Respond to White Peril&quot;. New Delhi:Wordsmith,2002, {{ISBN|978-81-87412-08-3}}
* Kapadia, Feroz, and Mandira Mukherjee. ''Encyclopaedia of Asian Culture and Society.'' New Delhi: Anmol Publications, 1999.
* Levinson, David, and Karen Christensen. ''Encyclopedia of Modern Asia''. New York: Charles Scribner's Sons, 2002.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline}}
* {{cite web | title=Display Maps | work=The Soil Maps of Asia | publisher=European Digital Archive of Soil Maps – EuDASM | url=http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/esdb_archive/EuDASM/asia/indexes/idx_country.htm | accessdate=26 Hulio 2011}}
* {{cite web | title=Asia Maps | work=Perry-Castañeda Library Map Collection | url=http://www.lib.utexas.edu/maps/asia.html | publisher=University of Texas Libraries | accessdate=20 Hulio 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718061834/http://www.lib.utexas.edu/maps/asia.html | archivedate=2011-07-18 | url-status=live }}
* {{cite web | title=Asia | publisher=Norman B. Leventhal Map Center at the Boston Public Library | url=http://maps.bpl.org/search_advanced/?mtid=786 | accessdate=26 Hulio 2011 | archive-date=2011-09-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110929144209/http://maps.bpl.org/search_advanced/?mtid=786 | url-status=dead }}
* {{cite journal | title=What is Asia? | url=http://afe.easia.columbia.edu/geography/geo_whatis.html | first=Philp | last=Bowring | journal=Eastern Economic Review | volume=135 | number=7 | date=12 Pebrero 1987 | publisher=Columbia University Asia For Educators | access-date=2015-01-20 | archive-date=2011-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110728121004/http://afe.easia.columbia.edu/geography/geo_whatis.html | url-status=dead }}

{{Dagiti kontinente iti lubong}}
{{Dagiti rehion iti lubong}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti kontinente|Asia]]
[[Kategoria:Asia|*]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>n7qkmdf867l7o4w99suxjotg206tz60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Unibersidad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5669</id>
    <revision>
      <id>406289</id>
      <parentid>376837</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7183" sha1="5pb7wblvmtiom96tz0x7xl4qzcjzskq" xml:space="preserve">[[Papeles:UniversityOfSantoTomas6.jpg|thumb|300px|Ti kampus ti Ubersidad ti Santo Tomás iti Sampaloc, Filipinas idi 1940]]
Ti maysa nga '''unibersidad''' ({{lang-la|universitas}}, 'maysa a sibubukel') ket ti maysa a patakder iti nangatngato (wenno maikatlo nga agpang) nga  [[edukasion]] ken pagsukisokan, a manggunguna kadagiti grado ti akademiko kadagiti nadumaduma a disiplina ti akademiko. Kadawyan a nagited dagiti unibersidad iti ''undergraduate'' ken ''postgraduate'' nga edukasion.

Naala ti balikas nga ''unibersidad'' manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]]  ti ''universitas magistrorum et scholarium'', nga agarup a ti kayatna a sawen ket &quot;komunidad dagiti manursuro ken dagiti eskolar&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911|wstitle=Universities|short=x}}&lt;/ref&gt; Ti moderno a sistema ti unibersidad ket addaan kadagiti ramut iti Europeano a mediebal nga unibersidad, a napartuat idi idiay Italia a nagtaud manipud kadagiti katedral nga eskuela para iti klero iti las-ud ti [[Nangato a Tengnga a Panpanawen]].&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Haskins | first1 = Charles H. | year = 1898 | title = The Life of Medieval Students as Illustrated by their Letters | url = | journal = The American Historical Review | volume = 3 | issue = 2| pages = 203–229 | doi=10.2307/1832500| jstor = 1832500 }}&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==
=== Panangipalawag ===
Ti kasisigud a balikas iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] ti ''universitas'' ket sapasap a mangibaga iti &quot;maysa a bilang dagiti tao a mainaig iti maysa a bagi, maysa a kagimongan, kompania, komunidad, timpuyog, [[korporasion]], kdpy&quot;.&lt;ref&gt;{{Citation | last1 = Lewis | first1 = Charlton T. | last2 = Short | first2 = Charles | title = A Latin Dictionary | place = Oxford | publisher = Clarendon Press | origyear = 1879 | year = 1966 | isbn =}}&lt;/ref&gt; Iti panawen ti irurumsua ti biag iti urbano nga ili ken dagiti [[Tengnga a Panpanawen|mediebal]] a timpuyog, dagiti espesialisado a &quot;gunglo dagiti estudiante ken dagiti manursuro nga addaan kadagiti kolektibo a legado a karbengan a kadawyan a pasiguraduan babaen dagiti kapitulo nga inted babaen dagiti prinsesa, dagiti nangato ti ranggona a klero, wenno dagiti ili a pakabirukanda&quot; ket nagbalin a nanaganan babaen ti daytoy a sapsap a termino. Kas met dagiti sabali a timpuyog, bukod dagitoy a naregregulado ken mangikeddeng kadagiti kualipikasion dagiti kamengda.&lt;ref&gt;Marcia L. Colish, ''Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition, 400-1400,'' (New Haven: Yale Univ. Pr., 1997), p. 267.&lt;/ref&gt;

Iti moderno a panagusar iti balikas, nagbalinen a ti kayatna a sawen a kas ti &quot;Maysa a patakder iti nangatngato nga edukasion a mangipaay iti matrikula kadagiti nangruna a saan a bokasional a suheto ken kadawyan nga addaan iti bileg a mangiyasping kadagiti grado,&quot;&lt;ref&gt;{{Citation | contribution = university, n. | year = 2010 | title = OED Online | edition = maika-3  | contribution-url = http://www.oed.com/view/Entry/214804?rskey=Owl6ZY&amp;result=1&amp;isAdvanced=false |accessdate = 27 Agosto 2013 | place = Oxford | publisher = Oxford University Press| title-link = }}&lt;/ref&gt; nga addaan iti nasapsapa a panangiyunay-unay iti korporado a gunglona a naikeddeng a kas naipakasaritaan a maipakat kadagiti Mediebal nga unibersidad.&lt;ref&gt;{{Citation | contribution = university, n. | year = 2010 | title = OED Online | edition = 3rd  | contribution-url = http://www.oed.com/view/Entry/214804?rskey=Owl6ZY&amp;result=1&amp;isAdvanced=false |accessdate = 27 Agosto 2013 | place = Oxford | publisher = Oxford University Press | quote = …In the Middle Ages: a body of teachers and students engaged in giving and receiving instruction in the higher branches of study … and regarded as a scholastic guild or corporation.| title-link = }} Compare {{Citation | contribution = University | year = 1989 | title = Oxford English Dictionary | edition = maika-2  | editor-last = | editor-first = | place = Oxford | publisher = Oxford University Press | quote = The whole body of teachers and scholars engaged, at a particular place, in giving and receiving instruction in the higher branches of learning; such persons associated together as a society or corporate body, with definite organization and acknowledged powers and privileges (esp. that of conferring degrees), and forming an institution for the promotion of education in the higher or more important branches of learning….| title-link = }}&lt;/ref&gt;

Ti kasisigud a balikas iti Latin ket mangibagbaga kadagiti patakder ti pagbasaan a mangungguna iti grado iti [[Akinlaud nga Europa|Akinlaud]] ken [[Tengnga nga Europa]], nga adu idi daytoy a porma ti legado a gunglo ken ti nakaiwarwarasan dagitoy a patakder iti likmut iti lubong.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book|last=Aronowitz|first=Stanley|title=The Knowledge Factory: Dismantling the Corporate University and Creating True Higher Learning|url=https://archive.org/details/knowledgefactory0000aron|year=2000|publisher=Beacon Press|location=Boston|isbn=978-0-8070-3122-3|authorlink=}}
* {{cite book|last=Barrow|first=Clyde W.|title=Universities and the Capitalist State: Corporate Liberalism and the Reconstruction of American Higher Education, 1894–1928|url=https://archive.org/details/universitiescapi0000barr|year=1990|publisher=University of Wisconsin Press|location=Madison, Wis|isbn=978-0-299-12400-7}}
* {{cite book|last=Diamond|first=Sigmund|title=Compromised Campus: The Collaboration of Universities with the Intelligence Community, 1945–1955|year=1992|publisher=Oxford Univ. Press|location=New York, NY|isbn=978-0-19-505382-1}}
* {{cite book|last=Pedersen|first=Olaf|title=The First Universities: Studium Generale and the Origins of University Education in Europe|year=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-59431-8}}
* {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=1992|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36105-7|editor1-first= Hilde de|editor1-last=Ridder-Symoens |others= Rüegg, Walter (general ed.) |volume=1|series=Universities in the Middle Ages}}
* {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=1996|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36106-4|editor1-first= Hilde de|editor1-last=Ridder-Symoens |others= Rüegg, Walter (general ed.) |volume=2|series=Universities in Early Modern Europe (1500–1800)}}
* {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=2004|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36107-1|editor1-first= Walter|editor1-last= Rüegg |volume=3 |series=Universities in the Nineteenth and Early Twentieth Centuries (1800–1945)}}
* {{cite book|last=Segre|first=Michael|title=Higher Education and the Growth of Knowledge: A Historical Outline of Aims and Tensions.  |url=https://archive.org/details/highereducationg0000segr|year=2015|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-73566-7}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Universities}}
{{Wikiquote-inline|Universities}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Universities|short=x}}
* {{curlie|Reference/Education/Colleges_and_Universities/}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Edukasion]]</text>
      <sha1>5pb7wblvmtiom96tz0x7xl4qzcjzskq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bertrand Russell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5809</id>
    <revision>
      <id>406446</id>
      <parentid>406179</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7687" sha1="8cajjaw3n4gucyer5p3r3xjidi1xg13" xml:space="preserve">{{Infobox pilosopo
| region = Lumaud a pilosopia
| era = [[Maika-20 a siglo a pilosopia]]
| image = Bertrand Russell transparent bg.png
| caption = 
| name  = Bertrand Arthur William Russell, Maika-3 nga Earl Russell
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|fd=yes|1872|5|18}}
| birth_place = [[Trellech]], [[Monmouthshire (naipakasaritaan)|Monmouthshire]], Nagkaykaysa a Pagarian
| death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|fd=yes|1970|2|2|1872|5|18}}
| death_place = [[Penrhyndeudraeth]], Gales, Nagkaykaysa a Pagarian
| school_tradition = [[Analitiko a philosopia]]&lt;br /&gt;{{awd|[[Premio Nobel iti Literatura]]|1950}}
| main_interests = {{plainlist |
* [[Metapisika]]
* [[epistemolohia]]
* [[lohika]]
* [[matematika]]
* [[pilosopia iti pagsasao]]
* [[pilosopia iti siensia]]
* [[etiko]]
* [[pilosopia iti relihion]]
* [[pakasaritaan iti philosopia]]
}}
|influences = [[John Stuart Mill|Mill]]{{·}}[[Peano]]{{·}}[[Frege]]{{·}}[[Santayana]]{{·}}[[Leibniz]]{{·}}[[David Hume|Hume]]{{·}}[[John Locke|Locke]]{{·}}[[Wittgenstein]]{{·}}[[Spinoza]]{{·}}[[Alfred North Whitehead|Whitehead]]
|influenced = [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]]{{·}}[[A. J. Ayer|Ayer]]{{·}}[[Rudolf Carnap|Carnap]]{{·}}[[Kurt Gödel|Gödel]]{{·}}[[Karl Popper|Popper]]{{·}}[[W. V. Quine|Quine]]{{·}}[[Noam Chomsky|Chomsky]]{{·}}[[J. L. Austin|Austin]]{{·}}[[Saul Kripke|Kripke]]{{·}}[[Moritz Schlick|Schlick]]{{·}}[[Alfred Tarski|Tarski]]{{·}}[[Friedrich Waismann|Waismann]]{{·}}[[Donald Davidson (pilosopo)|Davidson]]{{·}}[[A. S. Eddington|Eddington]]{{·}}[[Alan Turing|Turing]]{{·}}[[Jules Vuillemin|Vuillemin]]{{·}}[[John McDowell|McDowell]]{{·}}[[Satish Kumar|Kumar]]{{·}}[[Albert Ellis]]
| notable_ideas = [[Analitiko a pilosopia]]{{·}}[[Lohiko nga atomismo]]{{·}}[[teoria dagiti deskripsion]]{{·}}[[pannakaammo babaen ti panakaamammo]] ken [[pannakaammo babaen ti deskripsion]]{{·}}[[paradoha ni Russell]]{{·}}[[Banga ti tsa ni Russell]]
| signature = Bertrand Russell signature.svg 
}}

Ni '''Bertrand Arthur William Russell, Maika-3 nga Earl Russell''', [[Urnos iti Dayaw (Mankomunidad)|OM]], [[Kaddua iti Naariana Kagimongan|FRS]]&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{Cite journal | last1 = Kreisel | first1 = G. | authorlink = Georg Kreisel| doi = 10.1098/rsbm.1973.0021 | title = [[Bertrand Russell|Bertrand Arthur William Russell, Earl Russell]]. 1872-1970 | journal = Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society | volume = 19 | pages = 583–526 | year = 1973 | jstor = 769574| pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt; (18 Mayo 1872&amp;nbsp;– 2 Pebrero 1970) ket maysa a Britaniko a [[pilosopo]], [[matematiko a lohika|lohiko]], [[matematiko]], [[historiador]], ken [[sosiala kritiko]].&lt;ref name=&quot;stanford&quot;&gt;Stanford nga Ensiklopedia ti Pilosopia, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ &quot;Bertrand Russell&quot;], 1 Mayo 2003&lt;/ref&gt; Kadagiti nadumaduma a puntos iti biagna, naipanunutanna ti bagina a kas maysa a [[Liberalismo|liberal]], maysa a [[sosialista]], ken maysa a [[pasipista]], ngem inakuna pay nga isu ket saan a dagitoy iti ania a natukok a kapanunotan.&lt;ref&gt;&quot;Naipanunutak ti bagik iti turong a Libera, maysa a Sosialista, wenno maysa a Pasipista, ngem saanak pay iti aniaman kadagitoy a banag, iti ania a natukok a kapanunutan.&quot; —''Autobiograpia'', p. 260.&lt;/ref&gt; Isu ket naipasngay idiay Monmouthshire, iti maysa a prominente ken aristokratiko a pamilia idiay Britania.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Gales|url=https://archive.org/details/wales00hest|last=Hestler|first=Anna|page=[https://archive.org/details/wales00hest/page/53 53]|publisher=Marshall Cavendish|year=2001|isbn=978-0-7614-1195-6}}&lt;/ref&gt;

Ni Russell ket nangidaulo ti Britaniko a &quot;yaalsa a sumupiat ti [[idealismo]]&quot; idi nasapa a maika-20 a siglo. Isu ket naipanunutan a kas maysa kadagiti nangipatakder iti [[analitiko a pilosopia]] a kumaduaanna ti sinarunona a ni [[Gottlob Frege]] ken ti gayyemna a ni [[Ludwig Wittgenstein]], ken isu ket nawatiwat a naipanunutan a kas maysa kadagiti primero a lohiko iti maika-20 a siglo.&lt;ref name=&quot;stanford&quot; /&gt; Isu ket kimmadua a nagsurat, kenni [[A. N. Whitehead]], ti ''[[Principia Mathematica]]'', iti maysa a panagpadas ti panagibaba ti matematiko iti lohika. Ti pilosopiko a salaysayna a &quot;[[Iti Panakiyammo]]&quot; ket naipanunutan a maysa a &quot;paradigma iti pilosopia.&quot;&lt;ref&gt;Ludlow, Peter, &quot;Panagipalpalawagan&quot;, Ti Stanford nga Ensiklopedia ti Pilosopia (Otonio nga 2008 Edision), Edward N. Zalta (ed.), URL = [http://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/descriptions/].&lt;/ref&gt; Dagiti obrana ket kaaduan a nakaimpluensia iti [[lohika]], [[matematika]], [[agasmang iti teoria]], [[lingguistika]], [[siensia ti kompiuter]] (kitaen ti [[kita a teoria]] ken [[kita a sistema]]), ken [[pilosopia]], a naipangpangruna ti [[pilosopia iti pagsasao]], [[epistemolohia]], ken [[metapisika]].

Ni Russell idi ket maysa a prominente a kontra-gubat nga aktibista; isu ket mangipangabak iti [[kontra-imperialismo]]&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Richard Rempel|year=1979|title=Manipud ti Imperialismo aginggana ti Nawaya a Komersio: Couturat, Halevy ken Umuna a Krusada ni Russell|journal=Warnakan iti Pakasaritaan kadagiti Kapanunutan|volume=40|issue=3|pages=423–443|doi=10.2307/2709246|jstor=2709246|publisher=Unibersidad ti Pennsylvania a Pagmalditan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Bertrand Russell|title=Politiko a Kapanunutan|publisher=Routledge|origyear=1917|year=1988|isbn=0-415-10907-8}}&lt;/ref&gt; ken isu ket naibalud para iti panak-pasipismona idi panawen ti [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]].&lt;ref&gt;Samoiloff, Louise Cripps. ''C.L.R. James: Dagiti Laglagip ken dagiti Komentario'', p. 19. Associated University Presses, 1997. {{ISBN|0-8453-4865-5}}&lt;/ref&gt; Kalpasan daytoy, isu ket nagkampania ti panag-kontra kenni [[Adolf Hitler]], ken nagdillaw iti [[Estalinismo|Estalinista]] a [[totalitarianismo]], nagdaruros ti pannakairaman ti [[Estados Unidos]] iti [[Gubat ti Bietnam]], ken maysa a managsarita a kumayat iti [[panagikkat ti armas a nuklear]].&lt;ref name=&quot;Gallery&quot;&gt;{{cite web |url=http://russell.mcmaster.ca/~bertrand/ |title=Ti Bertrand Russell a Palko |publisher=Russell.mcmaster.ca |date=6 Hunio 2011 |accessdate=1 Oktubre 2011 |archive-date=2011-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928232717/http://russell.mcmaster.ca/~bertrand/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Isu ket maysa a nalatak nga agkomkomentario iti relihion, ni Russell a mairaman dagityi dadduma pay  a kas ni [[Karl Marx]], [[Sigmund Freud]], ken [[Friedrich Nietzsche]] ket nagpasakbayda ti maysa a &quot;baro nga eskuela iti panunot&quot; a tinawtawagan ni [[Greg Epstein]] a kas ti &quot;antagonistiko nga ateismo&quot;, nga isu daytoy idi  &quot;ti panakakita ti relihion ket maysa napalabasen a banag ken nasken a mapardasan iti puntos iti panagapday ti panakaimpluensiana&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |title= Naimbag nga Awan ti Dios: Ania ti Patien dagiti Bilion a saan a Relihioso a Tattao|edition= |last= Epstein|first= Greg M.|year= 2010|publisher= HarperCollins|location= New York|isbn= 978-0-06-167011-4|page= 16}}&lt;/ref&gt; Idi 1950 ni Russell ket nagunggunaan ti [[Premio Nobel iti Literatura]], &quot;iti panakabigbigan kaniana kadagiti nadumaduma ken naisangsangayan a sinursurat nga isu ket mangipangabak kadagiti [[kinataoan]] nga umno ken [[nawaya a panunot|panagwaya iti panunot]].&quot;&lt;ref name=&quot;nobel prize&quot;&gt;Ti Nobel a Pundasion (1950). [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1950/russell-bio.html Bertrand Russell: Ti Premio Nobel iti Literatura 1950]. Naala idi 11 Hunio 2007.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Premio Nobel iti Literatura}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:1872 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1970 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Literatura|Russell, Bertrand]]</text>
      <sha1>8cajjaw3n4gucyer5p3r3xjidi1xg13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scarlett Johansson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6155</id>
    <revision>
      <id>406283</id>
      <parentid>405259</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1712" sha1="dmje1csv33errz46mzoaefvmo91cc5s" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktres
| image = Scarlett Johansson in Kuwait 01.jpg
| caption = Ni Scarlett Johansson idi Enero 2008
| spouse = {{ubl|{{pannakiasawa|[[Ryan Reynolds]]&lt;br&gt;|2008|2011|reason=divorced}}|{{pannakiasawa|Romain Dauriac&lt;br&gt;|2014|}}}}
}}

Ni '''Scarlett Johansson''' ({{IPAc-en|dʒ|oʊ|ˈ|h|æ|n|s|ən|}} {{Kabibiag|NAILINIA2}})&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.filmreference.com/film/11/Scarlett-Johansson.html|title=Scarlett Johansson (1984- ) | publisher = FilmReference.com|accessdate=Oktubre 15, 2012 | archivedate= Oktubre 25, 2014| archiveurl = https://web.archive.org/web/20141025223937/http://www.filmreference.com/film/11/Scarlett-Johansson.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt; ket Amerikana nga aktres, modelo, ken taga kansiyon.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite journal |last=Lane |first=Anthony |authorlink= |author-mask= |date=Marso 24, 2014 |title=Her again: The unstoppable Scarlett Johansson |department=Onward and Upward with the Arts |journal=The New Yorker |volume=90 |issue=5 |pages=56–63 |url=http://www.newyorker.com/magazine/2014/03/24/her-again |accessdate=2015-02-25}}
* {{cite book | author = Roberts, Chris |title = Scarlett Johansson – The Illustrated Biography | url = https://archive.org/details/scarlettjohansso0000robe | location = London | publisher = Carlton Books | year = 2007 | edition = Hardcover | isbn = 978-1-84442-399-6}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Scarlett Johansson}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{IMDb nagan}}
* {{IBDB name|id=485296|name=Scarlett Johansson}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{bio-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Johansson, Scarlett}}</text>
      <sha1>dmje1csv33errz46mzoaefvmo91cc5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Londres</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6314</id>
    <revision>
      <id>406445</id>
      <parentid>405744</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20098" sha1="pr1vrmoivcd0ju2cihdwfso8hdtxc4c" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name  = Londres
|image_skyline = {{center|&lt;imagemap&gt;
File:London Montage L.jpg|275px|alt=Nadumaduma a ladawan ti Londres. Ti panagpindut iti maysa a ladawan iti retrato ket gapuanna nga ikarga ti pagbasabsa iti maitunos nga artikulo.
rect 217 123 282 330 [[Torre Heron]]
rect 322 123 380 330 [[Torre 42]]
rect 441 154 498 330 [[30 St Mary Axe]]
rect 505 87 572 330 [[Pasdek Leadenhall]]
rect 638 208 699 251 [[Pasdek Willis (Londres)|Pasdek Willis]]
rect 596 251 715 332 [[Pasdek Lloyds]]
rect 740 217 851 275 [[Canary Wharf]]
rect 888 168 940 330 [[20 Fenchurch Street]]
rect 0 330 1200 450 [[Siudad ti Londres]]
rect 0 460 330 1420 [[London Underground]]
rect 330 460 622 1420 [[Torre Isabel]]
rect 632 460 1200 951 [[Kuadrado Trafalgar]]
rect 632 961 1200 1420 [[London Eye|Mata ti Londres]]
rect 0 1429 1200 1765 [[Tower Bridge]]
rect 0 1765 1200 1809 [[Karayanr Tamesis]]
&lt;/imagemap&gt;}}
| image_caption = Agpakanawan manipud iti ngato: Ti pakaimatangan ti [[Siudad ti Londres]] a maipakita ti pakaimatangan ti [[Canary Wharf]] iti adayo a likudan, [[Kuadrado Trafalgar]], [[London Eye|Mata ti LOnres]], [[Tower Bridge]] ken ti [[London Underground|Sirok ti daga ti Londres]] iti sanguanan ti [[Big Ben|Torre Isabel]]
| map_caption          = Lokasion ti Londres idiay Nagkaykaysa a Pagarian
| pushpin_map          = Nagkaykaysa a Pagarian#Europa
| coordinates          = {{coord|51|30|26|N|0|7|39|W|region:GB|display=inline,title}}
| subdivision_type     = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Naturay nga Estado]]
| subdivision_name     = {{wagayway|Nagkaykaysa a Pagarian}}
| subdivision_type1    = [[Pagpagilian ti Nagkaykaysa a Pagarian|Pagilian]]
| subdivision_type2    = [[Dagiti rehion ti Inglatera|Rehion]]
| subdivision_name1    = {{wagayway|Inglatera}}
| subdivision_name2    = [[Kalatakan&amp;nbsp;a&amp;nbsp;Londres]]
| established_title    = Tinaengan babaen dagiti [[Imperio a Romano|Romano]]
| established_date     = {{circa}}43 AD (kas [[Londinium]])
| seat_type            = [[Dagiti kondado ti Inglatera|Dagiti kondado]]
| seat                 = [[Siudad ti Londres]] ken [[Kalatakan&amp;nbsp;a&amp;nbsp;Londres]]
| parts_type           = [[Dagiti distrito ti Inglatera|Dagiti distrito]]
| parts                = [[Siudad ti Lodres]] ken [[Burgos ti Londres#Listaan dagiti burgos|32&amp;nbsp;a&amp;nbsp;burgos]]
| government_type      = Turay ti [[Debolusion iti Nagkaykaysa a Pagarian|debolusion]] 
| governing_body       = [[Turay ti Kalatakan a Londres]]
| leader_title         = Nabutosan a bagi
| leader_name          = [[Asemblia ti Londres]]
| leader_title1        = [[Mayor ti Londres|Mayor]]
| leader_name1         = [[Sadiq Khan]] ([[Labour Party (UK)|L]]
| total_type           = [[Kalatakan a Londres]]
| area_footnotes       =  
| area_total_km2       = 1572
| area_metro_km2       = 
| area_blank1_title    = Urbano
| area_blank1_km2      = 1737.9
| area_blank2_title    = Metro
| area_blank2_km2      = 8382
| elevation_footnotes  =&lt;ref name = Elevation&gt;
{{Cite journal |url=http://www.wunderground.com/cgi-bin/findweather/getForecast?query=pws:IGREATER13 |title=London, United Kingdom Forecast : Weather Underground (weather and elevation at Bloomsbury) |publisher=The Weather Underground, Inc. |accessdate=22 Agosto 2014 |format=online }}&lt;/ref&gt;
| elevation_m          = 35
| population_total     = 8,787,892
| population_as_of     = 2016
| population_footnotes = &lt;!--&lt;ref name=&quot;ons-pop-estimates&quot;/&gt;--&gt;
| population_density_km2  = 5,590
| population_blank1_title = Urbano
| population_blank1       = 9,787,426
| population_blank2_title = Metro
| population_blank2       = 14,040,163&lt;ref name=&quot;appsso.eurostat.ec.europa.eu show&quot;&gt;{{cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&amp;lang=en |title=Metropolitan Area Populations |publisher=Eurostat |date=16 Nobiembre 2017 |accessdate=17 Nobiembre 2017}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym      = Londoner&lt;br&gt;Cockney &lt;small&gt;(sapasap a maus-usar)&lt;/small&gt;
| demographics_type1 = GVA {{nobold|(2015)}}
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;[http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN05795/SN05795.pdf Regional and local economic growth statistics], UK Parliament. Naala idi 24 Disiembre 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.london.gov.uk/what-we-do/research-and-analysis/economy-and-employment/monitoring-londons-economy |title=Monitoring London's economy |website=London City Hall |accessdate=5 Agosto 2017}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1  = Dagup
| demographics1_info1  = £378-bilion (US$500-bilion)&lt;ref&gt;http://www.xe.com/currencyconverter/convert/?Amount=378&amp;From=GBP&amp;To=USD&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2  = Per capita
| demographics1_info2  = £43,629 (US$57,630)&lt;ref&gt;http://www.xe.com/currencyconverter/convert/?Amount=43629&amp;From=GBP&amp;To=USD&lt;/ref&gt;
| postal_code_type     = Dagiti kodigo ti koreo
| postal_code          =
 {{collapsible list
  | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  | title =  22 a luglugar
  | {{postcode|E}}, {{postcode|EC}}, {{postcode|N}}, {{postcode|NW}}, {{postcode|SE}}, {{postcode|SW}}, {{postcode|W}}, {{postcode|WC}}, {{postcode|BR}},  {{postcode|CR}}, {{postcode|DA}}, {{postcode|EN}}, {{postcode|HA}}, {{postcode|IG}}, {{postcode|KT}}, {{postcode|RM}}, {{postcode|SM}},  {{postcode|TW}}, {{postcode|UB}}, {{postcode|WD}}
  | ({{postcode|CM}}, {{postcode|TN}}; ''sangkapaset'')
 }}
| area_code            = 
 {{marebba a listaan
  | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  | title = 9 a kodigo ti lugar
  | 020, 01322, 01689, 01708, 01737, 01895, 01923, 01959, 01992
 }}
| leader_title2       = Asemblia&amp;nbsp;ti&amp;nbsp;Londres
| leader_name2        = [[Dagiti konstituensia ti Asemblia ti Londres|14 a konstituensia]]
| leader_title3       = [[Parlamento ti Nagkaykaysa a Pagarian]]
| leader_name3        = [[Listaan dagiti konstituensia ti Parlamento iti Londres|73 a konstituensia]]
| leader_title4       = [[Parlamento&amp;nbsp;ti&amp;nbsp;Europa]]
| leader_name4        = [[Londres (Konstituensia ti Parlamento ti Europa)|Konstituensia ti Londres]]
| timezone            = [[Greenwich Mean Time]]
| utc_offset          = ±00:00{{!}}UTC
| timezone_DST        = [[Oras ti Kalgaw ti Britania]]
| utc_offset_DST      = +1
| blank_name_sec1     = Polis
| blank_info_sec1     = [[Polis ti Siudad ti Londres]] ken [[Serbisio ti Polis ti Metropolitano|Polis ti Metropolitano]]
| blank1_name_sec1    = Dagiti sangalubongan nga Eropuerto
| blank1_info_sec1     = [[London Heathrow Airport|Heathrow]] ([[International Air Transport Association airport code|LHR]])&lt;br&gt; [[London City Airport|City]] ([[International Air Transport Association airport code|LCY]])&lt;br&gt;Iti ruar ti Kalatakan a Londres:&lt;br&gt;[[Gatwick Airport|Gatwick]] ([[International Air Transport Association airport code|LGW]])&lt;br&gt;[[London Stansted Airport|Stansted]] ([[International Air Transport Association airport code|STN]])&lt;br&gt;[[Luton Airport|Luton]] ([[International Air Transport Association airport code|LTN]])&lt;br&gt;[[London Southend Airport|Southend]] ([[International Air Transport Association airport code|SEN]])
| blank_name_sec2     = [[GeoTLD]]
| blank_info_sec2     = [[.london]]
| website             = [https://london.gov.uk/ london.gov.uk]
}}

Ti '''Londres''' {{IPAc-en|audio=En-uk-London.ogg|ˈ|l|ʌ|n|d|ən}} ket isu ti kapitolio iti [[Inglatera]] ken ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]], ti kadakkelan a [[metropolitano a lugar]] iti daytoy a pagilian ken ti kaaduan ti populasion idiay [[Europa]].{{#tag:ref|kaaduan kadagiti internasional a pagadalan ket iranggoda ti Londres kadagiti kalatakan a 5 [[Listaan dagiti metropolitano a lugar iti Europa|kaaduan a populasion a metropolitano a lugar idiay Europa]] : ESPON, Urban Audit, UN WUP, OECD.|group=nota}} Mabirukan daytoy idiay [[Karayan Thames]], ti Londres ket maysa a kangrunaan a pagtaengan para kadagiti kalpasan a dua a milenio, [[Pakasaritaan iti Londres|ti pakasaritaana daytoy]] ket masarakan pay ti panakabangonna babaen dagiti [[Romano nga Imperio|Romano]], a tumawtawag iti daytoy a kas ti ''Londinium''.&lt;ref name=london_001&gt;{{cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|title=Romano|publisher=Ti Museo iti Londres|accessdate=7 Hunio 2008|archive-date=2008-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622181424/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;  Ti taga-ugna a bugas ti Londres, ti [[Siudad iti Londres]], kaaduana naalana ti kuadrado milia a [[medibal]] a pagbeddengan. Manipud idi maika-19 a siglo, ti nagan a Londres ket mangipatudo pay ti metropolis a naparang-ay iti palikmut a bugasna.&lt;ref name=&quot;mills_140&quot;&gt;{{Harvnb|Mills|2001|p=140}}&lt;/ref&gt; Kaaduan iti daytoy a [[konurbasion]] ket agbukel ti Londres [[Dagiti rehion iti Inglatera|rehion]]&lt;ref name=&quot;region&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/gol/factgol/London/?a=42496|title=Dagiti Opisina ti Gobierno para iti Inggles a Rehion, Dagti Pudno a Papeles: Londres|publisher=Opisina dagiti Nailian nga Estadistika|accessdate=4 Mayo 2008|archive-date=2008-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124102915/http://www.gos.gov.uk/gol/factgol/London/?a=42496|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken ti [[Kalatakan a Londres]] nga administratibo a lugar,&lt;ref name=&quot;elcock&quot;&gt;{{Cite book|last=Elcock|first=Howard|title=Lokal a Gobierno: Annuroten ken Panagtaripatu ti Lokal a Panagturay |url=https://archive.org/details/localgovernmentp0000elco|publisher=Routledge |year=1994 |isbn=978-0-415-10167-7|page=368}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Kitaen pay ti: [[Nawaya a siudad#Dagiti nailian a kapitolio|Dagiti nailian a kapitolio]].&lt;/ref&gt; a tinurayan ti nabutosan a [[Mayor iti Londres]] ken ti [[Londres a Gimong]].&lt;ref name=&quot;politics_uk&quot;&gt;{{Cite book|last=Jones|first=Bill|last2=Kavanagh |first2= Dennis |last3= Moran |first3=Michael |last4=Norton |first4= Philip |title=Dagiti Politika ti UK|url=https://archive.org/details/politicsuk0000unse|publisher=Pearson nga Edukasion|year=2007|isbn=978-1-4058-2411-8|page=[https://archive.org/details/politicsuk0000unse/page/868 868]}}&lt;/ref&gt;

Ti Londres ket maysa a mangiyun-una a [[sangalubongan a siudad]], nga adda kadagiti kapigsa iti arte, komersio, edukasion, pal-paliwa, moda, pinansia, panagay-wan ti salun-at, midia, dagiti propesional a serbisio, panagsukisok ken panagrang-ay, turismo ken pagluganan nga amin ket mangiraman ti kinadayegna.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|title=Sangalubongan aPagsurotan ti Bileg ti Siudad idi 2009|accessdate=14 Disiembre 2010|publisher=Instituto para kadagiti Urbano nga Estratehia&amp;nbsp;– Ti Pundasion ti Mori panglagipan|archive-date=2014-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629143736/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket maysa kadagiti mangiyuna kadagiti  [[sentro ti pinasia]] iti lubong &lt;ref name=&quot;Mastercard&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|title=Sangalubongan a Pagsurotan kadagiti Sentro ti Komersio idi 2008|publisher=Mastercard}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Global Financial Centres 10&quot;&gt;{{cite web |url=http://zyen.com/PDF/GFCI%2010.pdf |title=Dagiti Sangalubongan a Sentro ti Pinansia 9 |publisher=Z/Yen |year=2011 |access-date=2013-03-29 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025022031/http://zyen.com/PDF/GFCI%2010.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025022031/http://zyen.com/PDF/GFCI%2010.pdf |date=2017-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes.com&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |title=&quot;Dagiti Kabilegan a Siudad iti Ekonomia a Siudad iti Lubong&quot;. |work=Forbes |date=15 Hulio 2008 |accessdate=3 Oktubre 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130413051230/http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |archivedate=2013-04-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ken addaan ti [[Listaan dagiti siudad babaen ti GDP|maikalima- wenno maikanem a kadakkelan a metropolitano a lugar iti lubong]] depende iti panagrukod.&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Panangiranggo kadagiti siudad babaen ti metropolitano a kalawa ti GDP ket mabalin nga agdumaduma a kas maysa a resulta kadagiti paggiddiatan iti panangipalplawag kadagiti pagbeddengan ket ti kadakkel dagiti populasion kadagiti naipada a lugar, dagiti agbalbaliw a  gatad ti panagsukat ti kuarta ken ti pamay-an a nausar a panagkarkulo ti mairuar. Ti Londres ken Paris ket nawatiwatda nga agpadpada iti kadakkel kadagiti termino iti dagup a pataud iti ekonomiko a mabalin a pagresultaan iti panagdumaduma kadagiti maikatlo a partido a taudan nga agdumaduma no ania ti naipalawag nga adda iti maikalima wenno maikanem a kadakkelan a GDP ti siudad iti lubong. Ti reporta babaen ti the McKinsey Global Institute a naipablaak idi 2012 ket nagkarkulo a ti Londres ket adda iti GDP ti siudad iti US$751.8 bilion idi 2010, a maipada iti US$764.2 a bilion para iti Paris, a mangaramid kaniada nga agsaruno a ti maikanem ken maikalima a kadakkelan iti lubong. Ti reporta babaen ti PricewaterhouseCoopers a naipablaak idi Nobiembre 2009 ket nagkarkulo a ti Londres ket addaan ti GDP ti siudad a nakarkulo iti panaggiddiat ti bileg ti panaggatang iti US$565 bilion idi 2008, a maipada iti US$564 a bilion para iti Paris, a mangaramid kadagitoy nga agsaruno iti maikalima ken maikanen a kadakkelan iti lubong. Ti McKinsey Global Institute a panagsukisok ket nagusar ti metropolitano a kalawa nga adad ti populasion iti 14.9 a riwriw para iti Londres a maipada iti 11.8 a riwriw para iti Paris, baya a ti PricewaterhouseCoopers a panagsukisok ket nagusar ti metropolitano a kalawa nga addaan iti populasion iti 8.59 a riwriw para iti Londres a maipada iti 9.92 a riwriw para iti Paris.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=forpolgdp&gt;{{cite news|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025|title=Dagiti Dinako Unay a Siudad idi 2025|accessdate=28 Septiembre 2012|publisher=Ganganaet nga Annuroten|date=Septiembre 2012|archive-date=2012-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104144609/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008-2025&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx|title=Sangalubongan a panagiranggo ti GDP ti siudad idi 2008–2025|publisher=PricewaterhouseCoopers|accessdate=16 Nobiembre 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130530214801/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx|archivedate=2013-05-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti Londres ket naibagbaga a kas maysa a kapitolio ti kultura iti lubongl.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/london-capital-of-the-world-766661.html | location=Londres |work=The Independent  | first=Simon | last=Calder | date=22 Disiembre 2007 | title=Londres, kapitolio iti lubong}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23389580-london-is-the-world-capital-of-the-21st-century-says-new-york.do |title=Ti Londres ket isu ti kapitolio iti lubong iti maika-21 a siglo... kinuna ti New York &amp;#124; News |work=Evening Standard |location=London |accessdate=10 Pebrero 2012 |archive-date=2009-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125151618/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23389580-london-is-the-world-capital-of-the-21st-century-says-new-york.do |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/newsAndMedia/news/archives/2008/culturecapital.aspx |title=London is world capital of culture says LSE expert&amp;nbsp;– 2008&amp;nbsp;– News archive&amp;nbsp;– News&amp;nbsp;– News and media&amp;nbsp;– Home |publisher=.lse.ac.uk |accessdate=10 Pebrero 2012 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118132607/http://www2.lse.ac.uk/newsAndMedia/news/archives/2008/culturecapital.aspx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118132607/http://www2.lse.ac.uk/newsAndMedia/news/archives/2008/culturecapital.aspx |date=2011-11-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.london.gov.uk/get-involved/consultations/current-consultations/cultural-strategy |title=Kultural nga Estratehia &amp;#124; Turay ti Kalatakan a Londres |publisher=London.gov.uk |date=6 Septiembre 2010 |accessdate=10 Pebrero 2012 |archive-date=2012-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209210256/http://www.london.gov.uk/get-involved/consultations/current-consultations/cultural-strategy |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209210256/http://www.london.gov.uk/get-involved/consultations/current-consultations/cultural-strategy |date=2012-02-09 }}&lt;/ref&gt; Daytoy ti kaaduan a mabisbisita a siudad iti lubong a kas narukod babaen dagiti sangalubongan a simmangsangpet&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/london-tops-ranking-of-destination-cities-2291794.html|title=Ti Londres ti kanagtuan iti pannkairanggo kadagiti papanan a siudad|accessdate=12 Hunio 2012|publisher=The Independent|date=1 Hunio 2011}}&lt;/ref&gt; ken isu pay daytoy ti [[Masingangar a sistema ti eropuerto ti siudad iti lubong babaen ti trapiko ti pasahero|kadakkelan a sistema ti eropuerto ti siudad iti lubong a  narukod babaen ti  trapiko ti pasahero]].&lt;ref name=capa1&gt;{{cite web|url=http://www.centreforaviation.com/analysis/beijing-to-overtake-london-as-worlds-largest-aviation-hub-massive-new-airport-planned-58776|title=Ti Beijing ket linabsanna ti Londres a kas ti kadakkelan a sentro ti pagtayaban iti lubong. Napalno ti dakkel nga eropuerto|accessdate=12 Hunio 2012|publisher=SEntro para iti Pagtayaban}}&lt;/ref&gt; Dagiti 43 nga unibersidad ti Londres ket mangporma ti kadakkelan a konsetrasion ti nangatngato a pagadalan idiay Europa.&lt;ref name=&quot;london2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow|title=Ti bilang dagiti estudiante idiay Londres ket agtultuloy a dumakdakkel|accessdate=27 Agosto 2010|publisher=Turay ti Kalatakan a Londres|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130314101454/http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow|archivedate=2013-03-14|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130314101454/http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow |date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt; Idi [[Kalgaw nga Olimpiada ti 2012|2012]], ti Londres ket nagbalin nga isu ti immuna a siudad a nangsangaili ti moderno nga [[Kalgaw nga Olimpiada]] iti tallo a beses.&lt;ref name=IOC&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/media?calendartab=1&amp;articleid=52922|title=Ti IOC ket nangpili ti Londres a kas ti Mangsangaili a Siudad kadagiti Ay-ayam iti XXX Olimpiada intono 2012|date=6 Hulio 2005|publisher=Komite ti Internasional nga Olimpiada|accessdate=3 Hunio 2006}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=&quot;nota&quot;}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

=== Bibliograpia ===
* {{Cite book | last=Ackroyd | first=Peter | title=Londres: Ti Biograpia | url=https://archive.org/details/londonbiography0000ackr | publisher=Vintage | location=Londres | year=2001 | isbn=978-0-09-942258-7 | page=880   }}
* {{Cite book | last=Mills | first=David | title=Dictionario dagiti Nagan ti Lugar ti Londres London Place Names | url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill | publisher=Oxford Paperbacks | year=2001 | isbn=978-0-19-280106-7 | oclc=45406491  }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|London|Londres}}
{{wikivoyage-inline|London|Londres}}

{{Listaan dagiti Europeano a kapitolio babaen ti rehion}}

[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti siudad a nangsangaili dagiti Ay-ayam ti Kalgaw nga Olimpiada]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>pr1vrmoivcd0ju2cihdwfso8hdtxc4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qixi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6336</id>
    <revision>
      <id>406586</id>
      <parentid>359715</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4848" sha1="bix2h9x0v98ffbolklne35d6xcedq8l" xml:space="preserve">{{Infobox piesta
|holiday_name  = Piesta Qixi 
|type          = Asiano
|image         =
|imagesize     =
|caption       =
|nickname      = Piesta Qiqiao 
|observedby    = Insik
|date          = Maika-7 nga aldaw iti maika-7 a lunar a bulan
|date2012      = Agosto 23
|date2013      = Agosto 13 
|date2014      = Agosto 2 
|date2015      = Agosto 20 
|date2016      = Agosto 9 
|date2017      = Agosto 28 
|date2018      = Agosto 17 
|date2019      = Agosto 7 
|date2020      = Agosto 25 
}}
{{Infobox Insik
|title   = Qixi
|c       = 七夕
|p       = qīxì
|l       = Rabii dagiti Pito
|altname = Qiqiao
|c2      = 乞巧
|p2      = qǐqiǎo
|l2      = Dagiti kalaing a panaglimos
}}

Ti '''Qix''' wenno '''Piesta Qixi''' ({{zh|c=七夕節}}), naamammuan pay a kas ti '''Piesta Qiqiao''' ({{zh|c=乞巧節}}), ket maysa a [[Piesta ti Insik]] a mangiramrambak ti tinawen a timpuyugan ti mangiyarban ti baka ken mangngabel a babai iti [[Insik a mitolohia]].&lt;ref name=brown06-72&gt;{{Harvnb|Brown|Brown|2006|loc=72}}.&lt;/ref&gt; Daytoy ket maiyetnag iti maika-7 nga aldaw ti maika-7 a lunar a bulan.&lt;ref name=poon11-100&gt;{{Harvnb|Poon|2011|loc=100}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=melton10-913&gt;{{Harvnb|Melton|2010|loc=913}}.&lt;/ref&gt; Daytoy ket sagpaminsan pay a tinawtawagan ti ''Piesta ti Doble a Maikapito'',&lt;ref&gt;{{Harvnb|Melton|2010|loc=912}}.&lt;/ref&gt; ti ''Insik nga Aldaw ni San Valentino'',&lt;ref&gt;{{Harvnb|Welch|2008|loc=228}}.&lt;/ref&gt; wenno ti Piesta ''[[Magpie]]''. Daytoy ket maysa a nangruna a piesta , a naipangpangruna kadagiti ubbing a babai.&lt;ref name=poon11-100/&gt;

Ti piesta ket nagtaud manipud ti romantiko a sarita dagiti dua a nagin-ayat, a ni Zhinü ti maysa a manggabel ken ni Niulang ti maysa mangiyarban ti baka.&lt;ref name=brown06-72/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Melton|2010|loc=912–913}}.&lt;/ref&gt;  Ti sarita ''Ti manngabel a Babai ken ti  Mangiyarban ti baka'' ket naramrambakanen iti Piesta Qixi manipud ti [[Han a Dinastia]].&lt;ref name=schomp09-70&gt;{{Harvnb|Schomp|2009|loc=70}}.&lt;/ref&gt; Ti kasapaan a naamammuan a reperensia iti daytoy a nadayeg a mito ket napetssan kadagiti sumurok a tawtawen idi 2600, a naibagbaga iti maysa a daniw manipud ti ''[[Klasiko iti Daniw]]''.&lt;ref name=schomp09-89&gt;{{Harvnb|Schomp|2009|loc=89}}.&lt;/ref&gt; Ti piesta ket nakairaeman ti [[Tanabata]] idiay [[Hapon]] ken ti [[Chilseok]] idiay [[Korea]].

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Bibliograpia==
* {{cite book| last=Allen| first=Tony| last2=Phillips| first2=Charles| title=Dagiti taga-ugma a mito ken pammati ti Tsina| year=2012| publisher=Rosen Publishing| location=New York| isbn=978-1-4488-5991-7}}
* {{cite book| last=Brown| first=Ju| last2=Brown| first2=John| title=Tsina, Hapon, Korea: Kultura ken dagiti ugali| url=https://archive.org/details/chinajapankoreac0000brow| year=2006| publisher=BookSurge| location=North Charleston| isbn=1-4196-4893-4}} 
* {{cite book| last=Kiang| first=Heng Chye| title=Dagiti siudad dagiti aristokrata ken dagiti burokrata: Ti panagrang-ay ti mediebal nga Insik a langa ti siudad| year=1999| publisher=Unibersidad ti Singapur a Pagmalditan| location=Singapore| isbn=9971-69-223-6}}
* {{cite book| last=Lai| first=Sufen Sophia| title=Kaadda kenpresentasion: Babbai iti Insik a literati a tradision| url=https://archive.org/details/isbn_9780312210540| year=1999| publisher=St. Martin's Press| location=New York| isbn=031221054X| chapter=Ama iti Langit, Ina iti Impierno: Dagiti henero a politika iti pannakapartuat ken panagbalbaliw iti ina ni Mulianr}}
* {{cite book| last=Melton| first=J. Gordon| title=Dagiti relihion iti lubong: Ti komprehensibo nga ensiklopedia dagiti pammati ken dagiti panagsanay| year=2010| publisher=ABC-CLIO| location=Santa Barbara| isbn=978-1-59884-203-6| edition=Maika-2 nga| chapter=Ti Piesta ti Doble a Maikapitol}} 
* {{cite book| last=Poon| first=Shuk-wah| title=Panankitunos ti relihion iti moderno a Tsina: Ti estado ken ti kadawyan a tattao idiay Guangzhou, 1900-1937| url=https://archive.org/details/negotiatingrelig0000poon| year=2011| publisher=Insik nga Unibersidad iti Hong Kong| location=Hong Kong| isbn=978-962-996-421-4}}
* {{cite book| last=Schomp| first=Virginia| title=Ti taga-ugma nga Insik| year=2009| publisher=Marshall Cavendish Benchmark| location=New York| isbn=0761442162}}
* {{cite book| last=Stepanchuk| first=Carol| last2=Wong| first2=Charles| title=Dagiti bibingka ti bulan ken dagiti mabisbisin nga al-alia: Dagiti piesta iti Tsina| year=1991| publisher=China Books &amp; Periodicals| location=San Francisco| isbn=0-8351-2481-9}}
* {{cite book| last=Welch| first=Patricia Bjaaland| title=Insik nga arte: Dagiti pagsurotan ti tabas ken makitkita a ladawan| url=https://archive.org/details/chineseartguidet0000welc_m1z9| year=2008| publisher=Tuttle Publishing| location=North Clarendon| isbn=978-08048-3864-1}}

[[Kategoria:Dagiti publiko a piesta idiay Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti Insik a kalendario]]</text>
      <sha1>bix2h9x0v98ffbolklne35d6xcedq8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Planeta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6365</id>
    <revision>
      <id>406256</id>
      <parentid>405514</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37951" sha1="i62spe0d1gv4sey2p3j0ujtm2apxu4e" xml:space="preserve">{{Napili nga artikulo}}{{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=1e7m comparison Uranus Neptune Sirius B Earth Venus.png|image2=1e6m comparison Mars Mercury Moon Pluto Haumea - no transparency.png|caption2=Dagiti sabsabali ti kaddakkel a planeta tapno maipadpada ida: &lt;br /&gt;Ngato nga aray: [[Uranus (planeta)|Urano]] ken [[Neptuno (planeta)|Neptuno]]; &lt;br /&gt;maikadua nga aray: [[Daga (planeta)|Daga]], [[puraw nga ansisit]] ti bituen a [[Sirius B]], [[Venus (planeta)|Venus]]; &lt;br /&gt;baba nga aray (inaramid ken naipadakkel dita baba nga imahen) – ngato: [[Márte]] ken [[Mercurio (planeta)|Merkúrio]]; &lt;br /&gt;baba: ti [[Bulan]], dagiti ansisit a planeta [[Pluto (ansisit a planeta)|Pluto]] ken [[Haumea (ansisit a planeta)|Haumea]]}}

Ti '''pita''' wenno '''planeta''' ket maysa a nainlangitan wenno [[selestial a bagi]] a [[pagliklikmutan]] ti maysa a [[bituen]] wenno [[tidda ti bituen]] nga addaan iti naananay a dagsen tapno mapagbalin a nagtimbukel ti bukodna a [[grabidad]], saan unay nadagsen tapno mangrugi iti [[termonuklear a panaglunag]], ken nalinisannan ti kaarrubana a deppaar dagiti marapita wenno [[planetisimal]].{{Ref label|A|a|none}}&lt;ref name=&quot;IAU&quot;&gt;{{Cite web |date=24 Agosto 2006 |title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution Votes |trans-title=IAU 2006 Sapasap a Gimong: Nagbanagan dagiti IAU Resolusion a Butos |url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20091230134246/http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/ |archive-date=2009-12-30 |access-date=2009-12-30 |website=International Astronomical Union |language=en |trans-website=Kappon ti Internasional nga Astronomiko |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WSGESP&quot;&gt;{{Cite web |last=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union |date=28 Pebrero 2003 |title=Position Statement on the Definition of a &quot;Planet&quot; |url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725184702/http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html |archive-date=2008-07-25 |access-date=2008-08-23 |language=en |via=dtm.ciw.edu}}&lt;/ref&gt;

Ti kaawagan a pita ket kabbaro laeng no ipadpada iti kaawagan a planeta a naggapu pay kadagiti taga-ugma a kapanawenan. Ti balikas a pita ket naadaw manipud iti balikas a Tinggian para iti daga. Daytoy a balikas ket kognado ti Ilokano a balikas a pitak. Daytoy a kaawagan ket napili ta saan met nga awan ti posibilidad nga iti maysa a paset ti law-ang, adda dagiti planeta a maipada iti daga, no sadino ket mabalin a tumaud ti biag.

Ti kaawagan met a planeta ket manipud iti taga-ugma a pagsasao a [[Taga-ugma a Griego|Griego]] {{lang|grc|[[wiktionary:πλανήτης|πλανήτης]] αστήρ}} ''planētēs astēr'' a kayat na a sawen ket &quot;agkalkalautang a bituen&quot;. Ti balikas wenno makunkuna a ''planeta'' ket taga-ugma, nga addaan kadagiti panakaamo ti [[pakasaritaan]], [[siensia]], [[mitolohia]], ken [[relihion]]. Napansin dagidi nagkauna a kultura a kasla nailangitan, wenno emisario dagiti [[Diós]]. Orihinal nga adda pito a planeta. Daytoy ket relatido iti pammati dagiti Romano a dagiti pito a Dios ket agsisinnukat iti panagbantay kadagiti aramid ti lubong. Ti panagsasaruno dagitoy a dios ket umuna ti [[Init]] sumaruno ti [[Bulan]], [[Márte]], [[Mercurio (planeta)|Merkúrio]], [[Jupiter (planeta)|Hupiter]], [[Venus (planeta)|Venus]] ken [[Saturno (planeta)|Saturno]]. Basar kadaytoy kadagiti nagan dagiti pito nga aldaw ti lawas malaksid iti Dominggo a naggapu iti Latin a dies Dominicus (ti aldaw ti Apo): [[Domingo]], [[Lunes]] (manipud iti Luna), [[Martes]], [[Mierkoles]], [[Huebes]] (ti Hupiter ket Iovi iti kaso a henitibo), [[Biernes]] ken [[Sabado]].

Iti agdama, adu pay laeng dagiti mamati iti astrolohia (maysa a panagadal a nagramut iti pammati a nasantoan dagiti planeta), a mangibagbaga a ti kuti dagiti planeta ket pagbaliwen na dagiti biag dagiti tattao no pay supiaten daytoy ti sientipiko a komunidad. Iti panagabanse ti kinaammo a sientipiko, nagsabalin ti pannakasirmata  dagiti tattao kadagiti planeta, adun dagiti agsusupadi a patta. Uray ita, awan pay ti di-masupiat wenno inkontestado a panakaipalpalawag no ania ti maysa a planeta. Idi 2006, ofisial nga inampom ti [[Kappon ti Internasional nga Astonomika]] (IAU) ti maysa a resolusion nga [[2006 a panagipalpalawag ti planeta|agipalpalawag kadagiti planeta]] iti uneg ti [[Sistema a Solar]] wenno Tutudngan ti Init. Daytoy a panagipalpalawag ket agpadpada a dinaydayaw ken binalbalaw, ken sinupsupiat dagiti sumagmamano a sientipiko.

No pay namin-adun a naisingasing a liklikawen dagiti planeta ti init, idi la maika-17 a siglo a nasuportaran dagiti pamaneknek daytoy a sirmata babaen dagiti immuna a teleskopio nga obserbasion nga astronomikal nga inaramid ni [[Galileo Galilei]]. Iti naannad nga analisis ti datos ti obserbasion, naduktalan ni [[Johannes Kepler]] a saan a nagtimbukel dagiti lilikawan wenno paliklikmutan dagiti planeta, no di ket arimbuklen wenno eliptikal. Iti isasayaat dagiti aparato ti obserbasion, nakita dagiti astronomo, a kas iti Daga, ket palpalikmuten na dagiti dadduma pay a planeta kadagiti bangking a liligusan wenno pagtayyekan, ken addaan kadagiti agpada a langa dagiti dadduma kas koma gorra ti yelo {{lang-en|ice-cap}} ken dagiti [[tiempo]]. Nanipud idi rugi ti [[Panawen ti Law-ang]], naammoan babaen kadagiti obserbasion manipud kadagiti probo wenno panukain (panagsukisok ti limbang) nga addaan kadagiti agpapada a langa ti Daga ken dagiti dadduma a planeta kas iti [[bulkanismo]], [[bagio]], [[tektonika]] ken [[hidrolohia]].

Dagiti planet a ket kadawyan a nabingbingay dagiti dua a nangruna a tipo: dadakkel, nababa ti densidadna a [[higánte nga alingásaw]], ken babbabassit, nabato a maradaga wenno [[naindagaan a planeta]]. Iti panagipalpalawag ti IAU, adda walo a planeta iti Sistema Solar. Iti panagsasarunoda manipud iti Init, adda uppat a naindagaan, Merkurio, Venus, Daga, ken Marte, santo uppat a higante nga alingassaw, Hupiter, Saturno, Urano ken Neptuno. Laonen pay ti Sistema Solar ti lima nga ansisit a planeta wenno pita: Ceres, Pluto (ti orihinal a maikasiam a planeta ti Sistema Solar), [[Makemake (ansisit a planeta)|Makemake]], [[Haumea (ansisit a planeta)|Haumea]], ken [[136199 Eris|Eris]]. Malaksid iti Marte, Venus, Ceres, ken Makemake, amin dagitoy ket liklikawen ti maysa wenno ad-adu pay a natural a satelite wenno allikaw wenno bulan.

Nanipud idi 1992, iti pannakaduktal kadagiti ruar-init a pita wenno extrasolar a planeta (dagiti planeta nga agliklikaw kadagiti sabali a bituen), nagrugi a maawatan dagiti sientipiko nga addaan iti pumada a karakteristika iti Daga dagiti planeta iti sibubukel a Galaxia ti Ariwanas (ti Dalan Gatas wenno Via Lactea wenno Nagririmpuok a Bituen).

== Pakasaritaan ==
[[Papeles:Ptolemaicsystem-small.png|thumb|right|Naimaldia a panakaaramid iti heosentriko a kosmolohika a modelo manipud iti ''Cosmographia'', Antwerp, 1539]]

Ti kapanunutan  dagiti planeta ket naparang-ay iti pakasaritaanna, manipud kadagiti nainlangitan nga [[agkalkalautang a bituen]] iti taga-ugma agingga kadagiti maralubong a banag ti panawen a sientipiko. Iraman pay itan ti konsepto saan laeng dagiti lubong iti Sistema Solar, no di ket pati dagiti ginasut kadagiti sabali nga extrasolar a sistema. Dagiti tinawtawid a saan a kinalawag iti panagipalpalawag kadagiti planeta ket nagbanag kadagiti adu a sientipiko a kontrobersia.

Iti taga-ugma, binigbig dagiti astronomo dagiti lawag nga agkutkuti iti tangatang. Inawagan dagiti taga-ugma a Griego {{lang|grc|πλάνητες ἀστέρες}} ({{Transl|grc|''planetes asteres''}} &quot;agkalkalautang a bituen&quot;) wenno &quot;{{lang|grc|πλανήτοι}}&quot; ({{Transl|grc|''planētoi''}} &quot;agkalkalautang&quot;)  nga iti tatata a panawen ti makunkuna a &quot;planeta&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Liddell |first=H. G. |title=A Greek-English Lexicon |url=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8 |last2=Scott |first2=R. |date=1996 |publisher=Clarendon Press |isbn=0-19-864226-1 |edition=Maika-9 |location=Oxford |language=en}}&lt;/ref&gt; Iti taga-ugma a [[Grecia|Gresia]], [[China|Tsina]], [[Babilonia]], ken kadagiti amin a sakbay a moderno a sibilisasion,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Neugebauer |first=Otto E. |date=1945 |title=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |trans-title=Ti Pakasaritaa ti Taga-ugma a Parikut ti Astronomia ken dagiti Pamay-an |journal=Journal of Near Eastern Studies |language=en |volume=4 |issue=1 |page=1–38 |doi=10.1086/370729 |trans-journal=Warnakan kadagiti Panagdal ti Asideg a Daya}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ronan |first=Colin |title=Astronomy Before the Telescope |url=https://archive.org/details/astronomybeforet0000unse_n3b3 |date=1996 |publisher=St. Martin’s Press |editor-last=Walker |editor-first=Christopher. |location=New York |page=[https://archive.org/details/astronomybeforet0000unse_n3b3/page/264 264]–265 |language=en |trans-title=Astronomia Sakbay ti Teleskopio |chapter=Astronomy in China, Korea, and Japan |trans-chapter=Astronomia idiay in Tsina, Korea ken Hapon}}&lt;/ref&gt; dandani nga agnanayon a namatmatian a ti Daga ti sentro ti law-ang ken amin a sabali a planeta ket palpalikmutan na ti Daga. Ti rason para kadagitoy a pannagipagarup ket kasla agparparang a dagiti bit-bituen ken planeta ket palpalikmuten da ti Daga ti tunggal-maysa nga aldaw,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kuhn |first=Thomas S. |title=The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought |url=https://archive.org/details/copernicanrevolu0000kuhn_p2a0 |date=1957 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/copernicanrevolu0000kuhn_p2a0/page/5 5]–20 |language=en |trans-title=Ti Copernica a Rebolusion}}&lt;/ref&gt; ken ti nalawag a [[sentido komun]] a puot a ti Daga ket nalagda ken natalinaay, ken daytoy ketsaan nga agkutkuti ngem nakatalna.

=== Babilonia ===
Ti immuna a sibilisasion nga addaan iti nairebbengan a teoria maipapan kadagiti planeta ket dagiti [[Babilonia|Babilonio]], a nagtaeng idiay [[Mesopotamia]] idi umuna ken maikasua a mileneo BC. Ti kaduogan a sibibiag a planetario a teksto nga astronomikal ket ti Babilonio a [[Tableta a Benus iti Ammisaduqa]], maysa a kopia iti maikapito siglo SK/BC a listaan dagiti panagpalpaliiw iti panagkutkuti ti planeta a Venus, nga amangan a napetsaan iti kaunaan a maikadua a mileneo BC.Ti [[MUL.APIN]] ket maysa a paris iti  [[kuneiporme]] a tab-tableta a napetsaan manipud idi maika-7 a siglo BC nga agipakita ti panagkuti iti Init, Bulan ken dagiti planeta iti maysa tawen.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rochberg |first=Francesca |title=Civilizations of the Ancient Near East |date=2000 |editor-last=Sasson |editor-first=Jack |volume=3 |page=1930 |language=en |trans-title=Dagiti Sibilisasion iti Taga-ugana nga Asideg a Daya |chapter=Astronomy and Calendars in Ancient Mesopotamia |trans-chapter=Astronomia ken dagiti Kalendario iti Taga-ugma a Mesopotamia}}&lt;/ref&gt;Dagiti [[Baboliniko nga Astrologo]] ket nagaramid da kadagiti nagpaayan iti  nagbalin tattan a makunkuna a [[Lumaud nga Astrolohia]].&lt;ref name=&quot;book&quot;&gt;{{Cite book |last=Holden |first=James Herschel |title=A History of Horoscopic Astrology: From the Babylonian Period to the Modern Age |date=1996 |publisher=AFA |isbn=978-0-86690-463-6 |location=Tempe, Arizona |page=1 |language=en}}&lt;/ref&gt;Ti ''[[Enuma anu enlil]]'', a naisurat iti panawen a [[Neo-asirio]] idi maika-7 a siglo BC,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Astrological Reports to Assyrian Kings |date=1992 |publisher=Helsinki University Press |isbn=951-570-130-9 |editor-last=Hunger |editor-first=Hermann |series=State Archives of Assyria, 8 |location=Helsinki |language=en |trans-title=Astrolohika a Reporta kadagiti Assyrian nga Ari}}&lt;/ref&gt;ket naglaon ti listaan dagiti [[Partaan]] ket dagiti panakaibagianda kadagiti sabsabali a selestial a penomeno a mairaman dagiti planeta.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lambert |first=W. G. |last2=Reiner |first2=Erica |date=1987 |title=Babylonian Planetary Omens. Part One. Enuma Anu Enlil, Tablet 63: The Venus Tablet of Ammisaduqa |journal=Journal of the American Oriental Society |language=en |volume=107 |issue=1 |page=93–96 |doi=10.2307/602955 |jstor=602955}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ancientmes&quot;&gt;{{Cite journal |last=Kasak |first=Enn |last2=Veede |first2=Raul |date=2001 |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |trans-title=Pannka-awat kadagiti Planeta iti Taga-ugma a Mesopotamia |url=http://folklore.ee/folklore/vol16/planets.pdf |journal=Folklore: Electronic Journal of Folklore |language=en |volume=16 |pages=7–34 |doi=10.7592/FEJF2001.16.planets}}}&lt;/ref&gt;Ti [[Benus (planeta)|Benus]], [[Márte]], [[Hupiter (planeta)|Hupiter]], ken [[Saturno (planeta)|Saturno]] ket nainaganan babaen dagiti [[Baboliniko nga Astrologo]]. Dagitoy laeng ti naamamuan a planeta aginggana ti  panakaparnuay ti [[teleskopio]] iti moderno a panawen.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sachs |first=A. |date=1974 |title=Babylonian Observational Astronomy |trans-title=Panagpalpaliiw nga Astronomia ti Babilonia |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences |language=en |volume=276 |issue=1257 |pages=43–50 [45 &amp; 48–9] |bibcode=1974RSPTA.276...43S |doi=10.1098/rsta.1974.0008 |issn=0080-4614 |jstor=74273 |trans-journal=Dagiti Pilosopiko a Transaksion iti Naarian a Kagomongan ti Londres}}&lt;/ref&gt;

=== Greko-Romano nga astronomia ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px&quot;
|+ Dagiti 7 a nagtitimbukel a planeta ni Ptolemeo
|- style=&quot;font-size:smaller; text-align:center;&quot;
| 1&lt;br /&gt;Bulan&lt;br /&gt;[[Papeles:Moon decrescent symbol.svg|14px|☾]] || 2&lt;br /&gt;Merkurio&lt;br /&gt;[[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 3&lt;br /&gt;Benus&lt;br /&gt;[[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 4&lt;br /&gt;Init&lt;br /&gt;[[Papeles:Sun symbol.svg|14px|☉]] || 5&lt;br /&gt;Marte&lt;br /&gt;[[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 6&lt;br /&gt;Hupiter&lt;br /&gt;[[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 7&lt;br /&gt;Saturno&lt;br /&gt;[[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]]
|}

Gapu ta saan da nga interesado kadagiti nainlangitan a kasla dagiti Babilonios, dagiti taga-ugma a Griego ket immuna a saan da nga inikkan ti kinaipangruna dagiti planeta. Dagiti [[Pitagóriko]] idi maika-6 ken maika-5 asiglo BC ket nakaparang-ay da ti bukodda a teoria a maipanggep kadagiti planeta, a nabuklan ti Daga, Init, Bulan, ken dagiti planeta nga nagliklikmut ti maysa a &quot;Tengnga nga Apuy&quot; iti sentro ti Law-ang. Ni [[Pitágoras]] wenno ni [[Parménides]] ket isuda ti makunkuna nga immuna a nanginaganan ti rabii a bituen ken ti baggák (Venus) nga dagitoy ket maysa nga agpapada.&lt;ref name=&quot;burnet&quot;&gt;{{Cite book |last=Burnet |first=John |url=http://books.google.com/?id=7yUAmmqHHEgC&amp;pg=PR4 |title=Greek Philosophy – Thales to Plato |date=1950 |publisher=Macmillan and Co. |isbn=1-4067-6601-1 |pages=7–11 |language=en |trans-title=Griego a Philosoia – Thales Agingga ti Plato}}&lt;!--{{Cite web |last=Thompson |first=Gary D. |title=A Chronological History of Babylonian Astronomy |trans-title=Ti Kronolohiko a Pakasaritaan iti Babiloniko nga Astronomia |url=http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page9k.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061217163130/http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page9k.html |archive-date=2006-12-17 |access-date=2007-04-30 |website=members.optusnet.com.au |language=en}}{{Verify credibility|date=Enero 2011}}--&gt;&lt;/ref&gt; Idi maika-3 a siglo BC, [[Aristarko iti Samos]] ket nagitukon ti maysa a [[heliosentrismo|heliosentriko]] a sistema, a segun nga ti Daga ken dagiti planeta ket paliklikmuten da ti init. Nupay kasta, ti heosentriko a sistema ket isu ti nagturay aginggana ti [[Sientipiko a Rebolusion]].

Idi panawen ti umuna siglo BC, idi agdama ti [[Helenistika a paset ti panawen]], dagiti Griego ket nangrugida nga agiparang-ay kadagiti bukodda a panggep iti matematika par aiti panagipadto ti puseto dagiti planeta. Dagityo a kapanggepan, a naibatay iti heometria ngem saan a kas ti aritmetika dagiti Babilonio, ket daytoy ti manglabas to dagiti narigat a teoria ken kasayaat dagiti Babilonio, ken nagbanagan kadagitikaaduan a tignay ti astronomia a napalpaliiw manipud iti Daga nga inususar ti mata laeng. Dagitoy a teoria ket nakaabotda kadagiti kangatuan a panagisao iti ''[[Almagesto]]'' a sinurat babaen ni [[Ptolomio]] idi maika-2 a siglo CE. Nakakomkompleto ti panakaiturayan to modelo ni Ptolomelio a daytoy ket simmukat kadagiti amin nga obra iti astromia ken isu pay laeng ti maitudtudo nga atronomiko a teksto para kadagiti i3 a pagilian iti Lumaud a lubong.&lt;ref name=almagest /&gt; Kadaiti Griego ken Romano adda dagiti naamammoan a pito a planeta, ti tunggal maysa ketnagipagarup a ti [[Heosentriko a modelo|agliklikmut iti Daga]] segun dagiti narigat a linteg inbaga ni Ptolomio. Dagitoy ket, iti dumakdakkel a panagurnos manipud iti Daga (ti panagurnos ni Ptolomio): ti Bulan, Merkurio, Benus, ti Init, Marte, Hupiter, ken Saturno.&lt;ref name=&quot;oed&quot;&gt;{{Cite web |date=2007 |title=planet, n. |url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50180718?query_type=word&amp;queryword=planet |access-date=2008-02-07 |website=Oxford English Dictionary |language=en |trans-website=Oxford nga Ingles a Diksionario}} ''Paammo: pilien ti Etimolohia nga etiketa ''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;almagest&quot;&gt;{{Cite journal |last=Goldstein |first=Bernard R. |date=1997 |title=Saving the Phenomena: The Background to Ptolemy's Planetary Theory |trans-title=Isalsalakan ti Penomena: Ti Lugar iti Likud ti Planeta a Teoria ni Ptolomio |journal=Journal for the History of Astronomy |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=1–12 |bibcode=1997JHA....28....1G |doi=10.1177/002182869702800101 |trans-journal=Warnakan par iti Pakasaritaan iti Astronomia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ptolemy |title=Ptolemy's Almagest |date=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-21336-1 |location=Princeton, New Jersey |language=en |translator-last=Toomer |translator-first=G. J. |trans-title=Almagesto ni Ptolomio}}&lt;/ref&gt;

=== India ===
Idi 499 CE, ti taga-India nga astronomo a ni[[Aryabhata]] ket nangisingasing ti planetraio a modelo a nalawag a nangitipon ti [[panagtayyek ti Daga] iti pagtayyekanna, nga isu ket nangipalplawag ti gapuanan ti maiparparang a  maaw-awatan nga agpalaud a panagungunay dagiti bituen. Isu pay ket namatmati a dagiti panagtayyek dagiti planeta ket [[immitlog]].&lt;ref&gt;J. J. O'Connor ken ni E. F. Robertson, [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html Aryabhata ti Mankaman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019181214/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html |date=2012-10-19 }}, arkibo ti MacTutor a Pakasaritaan ti Matematika&lt;/ref&gt;
Adu kadagiti simmursurot kenni Aryabhata idiay [[Abagatan nga India]], a dagiti pamunganayanna idiay kadagiti inaldaw a panagtayyek ti Daga, ken dagiti dadduma pay, ket sinursurot ken dagiti dadduma pay nga obrana a naibatay kaniada&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sarma |first=K. V. |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |date=1997 |publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=0-7923-4066-3 |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |location=Dordrecht |page=116 |language=en |trans-title=Ensiklopedia ti Pakasaritaan ti Siensia, Teknolohia, ken Medisina kadagiti Saan a Lumaud a Kultura |chapter=Astronomy in India |trans-chapter=Astronomia idiay India}}&lt;/ref&gt;

Idi 1500, ni [[Nilakantha Somayaji]] iti [[eskuela ti astronomia ken matematika ti Kerala]], iti bukodna a ''[[Tantrasangraha]]'', ti napabaro a modelo ni Aryabhata.&lt;ref name=&quot;MOPM&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ramasubramanian |first=K. |date=1998 |title=Model of Planetary Motion in the Works of Kerala Astronomers |trans-title=Modelo iti Planetraio a Panaggunay kadagiti Obra dagiti Astronomo ti Kerala |journal=Bulletin of the Astronomical Society of India |language=en |volume=26 |page=11–31 [23–4] |bibcode=1998BASI...26...11R}}&lt;/ref&gt; Iti bukodna nga ''Aryabhatiyabhasya'', ti maysa a komentario para iti ''Aryabhatiya'' ni Aryabhata, isu ket nangiparang-ay ti maysa a planetario a modelo a ti Merkurio, Benus, Marte, Hupiter ken Saturno ket liklikmutenda ti Init, ken daytoy met ket likmutanda ti Daga, daytoy ket kapadpada ti [[Ti koniko a sistema]] a kalpasan daytoy nga insingasing babaen ni [[Tycho Brahe]] iti naladaw a maika-16 a siglo. Kaaduan kadagiti astronomo iti Eeskuela ti Kerala a nnagsursurot kaniana ket inaw-awatda daytoy a planetario a sistema.&lt;ref name=&quot;MOPM&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Ramasubramanian etc. (1994)&lt;/ref&gt;

=== Astronomia ti mediebal a Muslim ===
Idi maika-11 a siglo, ti [[panaglasat ti Benus]] ket pinaliiw idi babaen ni [[Avicenna]], a nangibagbaga a ti [[Benus]], mabalin a sagpaminsan, ket adda iti baba ti Init.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2007 |title=Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā |encyclopedia=Ti Biograpikal nga Ensiklopedia dagiti Astronomo |publisher=Springer Science+Business Media |editor-last=Thomas Hockey |page=570–572 |bibcode=2000eaa..bookE3736. |doi=10.1888/0333750888/3736 |isbn=0-333-75088-8 |author=Sally P. Ragep}}&lt;/ref&gt; Idi maika-12 a siglo, ni [[Ibn Bajjah]] ket nagpaliiw idi kadagiti &quot;dua a planeta a kas dagiti nangisit a piltak iti sanganan ti Init&quot;, nga intono kua ket nainaganan a kas ti [[panaglasat ti Merkurio]] ken Benus babaen ti [[Obserbatorio ti Maragheh|Maragha]] nga astronomo a ni [[Qotb al-Din Shirazi]] idi maika-13 a siglo.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=History of Oriental Astronomy: Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997 |date=2002 |publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=1-4020-0657-8 |editor-last=S. M. Razaullah Ansari |location=Dordrecht |page=137 |language=en |trans-title=Pakasaritaan ti Oriental nga Astronomia: Dagiti Nagbanagan dagiti 17 a Nagtitinnulongan a Pannakitungtungan iti Maika-23 a Sapasap nga Asemblia ti Sangalubongan a Kappon ti Astronomia, nga Inurnos Babaen ti Komision 41 (Pakasaritaan ti Astronomia), a Npasamak idiay Kyoto, Agosto 25–26, 1997}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ni Ibn Bajjah ket saanna a napaliiw ti panaglasat ti Benus, ket awan ti napasamat iti kabibiagna.&lt;ref name=&quot;transit catalog&quot;&gt;{{Cite web |last=Espenak |first=Fred |title=Six Millennium Catalog of Venus Transits: 2000 BCE to 4000 CE |trans-title=Innem a Milenio a Katologo kadagiti Panaglasat ti Benus: 2000 BCE aginggana ti 4000 CE |url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html |access-date=11 Pebrero 2012 |publisher=NASA/GSFC |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Europeano a Renasimiento ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px&quot;
|- style=&quot;background:#ccf; font-size:smaller;&quot;
|+ Dagiti Renasimineto a planeta, ca. 1543 aginggana ti 1781
|- style=&quot;font-size:smaller; text-align:center;&quot;
| 1 &lt;br /&gt; Mercury &lt;br /&gt; [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 &lt;br /&gt; Benus &lt;br /&gt; [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 &lt;br /&gt; Daga &lt;br /&gt; [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 &lt;br /&gt; Mars &lt;br /&gt; [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 &lt;br /&gt; Hupiter &lt;br /&gt; [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 &lt;br /&gt; Saturno &lt;br /&gt; [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]]
|}

Iti idudumteng ti [[Sientipiko a REbolusion]], nagbalbaliw ti pannakaawat ti termino a &quot;planeta&quot; manipud kadagiti agbalballasiw iti langit (a mainaig iti [[natalinaay a bitbituen|lugar ti bituen]]); iti bagi nga agliklikmut iti Daga (wenno ti naipampmattianidi iti dayta a panawen); ken idi maika-16 a siglo iti banag a dagus a nagliklikmut iti Init idi nakagun-od ti pannakaawat ti [[heliosentriko a  modelo]] ni [[Nicolaus Copernicus|Copernicus]], [[Galileo Galilei|Galileo]] ken ni [[Johannes Kepler|Kepler]].

Isunga ti Daga ket nairaman kadagiti listaan ti planeta, bayat a nailaksid ti Init ken ti Bulan. Iti immun-una, idi naduktalan dagiti immuna a satelite ti Hupiter ken Saturno idi maika-17 a siglo, dagiti termino a &quot;planeta&quot; ken &quot;satel=lite&quot; ket nagsisinnukat ket agpapada a naus-usar – urayno ti naud-udi a naibagbaga ket nain-inut a nagbalin nga ad-adu a naus-usar kadagiti sumakbay a siglo.&lt;ref&gt;Kitaen dagiti kangrunaan a dakamat idiay [[Linia ti panawen ti pannakaduktal kadagiti planeta ken dagiti bulan ti Sistema a Solar#Dagiti nagibasaran|Linia ti panawen ti pannakaduktal kadagiti planeta ken dagiti bulan ti Sistema a Solar]]&lt;/ref&gt; Manipud idi tengnga ti maika-19 a siglo, ti bilang dagiti &quot;planeta&quot; ket napardas nga immad-adu gapu kadagiti ania man a baro a naduktalan a banag a dagus a mangliklikmut ti Init ket nailista idi a kas maysa a planeta babaen ti sientipiko a komunidad.

=== Maika-19 a siglo ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px&quot;
|+ Dagiti baro a planeta, 1807–1845
|- style=&quot;font-size:smaller; text-align:center;&quot;
| 1 &lt;br /&gt; Merkurio &lt;br /&gt; [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 &lt;br /&gt; Benus &lt;br /&gt; [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 &lt;br /&gt; Daga&lt;br /&gt; [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 &lt;br /&gt; Marte &lt;br /&gt; [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 &lt;br /&gt; Vesta &lt;br /&gt; [[Papeles:Vesta symbol.svg|14px|⚶]] || 6 &lt;br /&gt; Juno &lt;br /&gt; [[Papeles:Juno symbol.svg|14px|⚵]] || 7 &lt;br /&gt; Ceres &lt;br /&gt; [[Papeles:Ceres symbol.svg|14px|⚳]] || 8 &lt;br /&gt; Pallas &lt;br /&gt; [[Papeles:Pallas symbol.svg|14px|⚴]] || 9 &lt;br /&gt; Hupiter &lt;br /&gt; [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 10 &lt;br /&gt; Saturno &lt;br /&gt; [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 11 &lt;br /&gt; Urano &lt;br /&gt; [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]]
|}
Idi maika-19 a siglo dagiti astronomo ket  nangrugrugida a namatmati a dagiti kinaudi a naduktalan a bagbagi a naidasig idi a planeta kadagiti ganganai a gudua ti siglo (a kas ti[[Ceres (ansisit a planeta)|Ceres]], [[2 Pallas|Pallas]], ken ti [[4 Vesta|Vesta]]) ket maigiddiat a sabsabali manipud kadagiti tradisonal a planeta. Dagitoy a bagiu ket nakibinningayda ti agpapada a rehion iti limbang a nagbaetan ti Marte ken Hupiter (tu [[barikes ti asteroid]]), ken addaan dagitoy ti basbassit a masaa; gapu ti nagbanagan daytoy, dagitoy ket nabaliwan ti pannakaidasigda a kas dagiti &quot;[[asteroid]]&quot;. Iti kaawan kadagiti ania man a panangipalpalawag, ti maysa a &quot;planeta&quot; ket naawawatan idi a kas ti ania man a &quot;dakkel&quot; a bagi a nangliklikmut iti Init. Gaputa adda dagiti dakkel unay a baetan ti kadakkel dagiti asteroid ken dagiti planeta, ken dagiti kaadu ti nagsasaruno a baro a naduktalan ket kasla nagpatingga idi naduktalan ti Neptuno idi 1846, awan idi ti nalawag a pannakasapul ti pormal a panangipalpalawag.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hilton |first=James L. |date=&lt;!--2001-09-17--&gt; |title=When Did the Asteroids Become Minor Planets? |trans-title=Kaano idi a Nagbalin dagiti Asteroid a kas dagiti Bassit a Planeta? |url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070921162818/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-date=2007-09-21 |access-date=2007-04-08 |website=U.S. Naval Observatory |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Maika-20 a siglo ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto 1em auto; clear:right; float:right; margin:10px&quot;
|- style=&quot;background:#ccf; font-size:smaller;&quot;
|+ Dagiti planeta 1854–1930, 2006–agdama
|- style=&quot;font-size:smaller; text-align:center;&quot;
| 1 &lt;br /&gt; Merkurio &lt;br /&gt; [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 &lt;br /&gt; Benus &lt;br /&gt; [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 &lt;br /&gt; Daga &lt;br /&gt; [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 &lt;br /&gt; Marte &lt;br /&gt; [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 &lt;br /&gt; Hupiter &lt;br /&gt; [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 &lt;br /&gt; Saturno &lt;br /&gt; [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 7 &lt;br /&gt; Urano &lt;br /&gt; [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]] || 8 &lt;br /&gt; Neptuno &lt;br /&gt; [[Papeles:Neptune symbol.svg|14px|♆]]
|}
Nupay kasata, idi maika-20 a siglo, ti [[Pluto]] ket naduktalan idi. Kalpasan dagiti immuna a panagpalplaiiw a nakaiturongan ti pammati a daytoy idi ket dakdakkel ngem ti Daga,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Croswell |first=Ken |title=Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |url=https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros |date=1997 |publisher=Free Press |isbn=0-684-83252-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros/page/57 57] |language=en |trans-title=Planet Quest: Ti Epiko a Pannakaduktal dagiti Ganganaet a Sistema Solars}}&lt;/ref&gt; ti banag idi ket dagus nga inaw-awat a kas ti maikasiam a planeta. Ti adu pay a panagpalplalliw ket nakabiruk a ti bagi ket napudnuan a basbassit: idi 1936, ni [[Raymond Lyttleton]] ket nangisingasing a ti Pluto ket mabalin a nakatalaw a satelite ti [[Neptuno]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lyttleton |first=Raymond A. |date=1936 |title=On the Possible Results of an Encounter of Pluto with the Neptunian System |trans-title=Kadagiti Posible a Resulta iti Pannakasabat ti Pluto iti Sitema ti Neptuno |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=97 |issue=2 |page=108 |bibcode=1936MNRAS..97..108L |doi=10.1093/mnras/97.2.108 |trans-journal=Binulan a Pakdaar ti Naarian a Kagimongan ti Astronomia}}&lt;/ref&gt; ken ni [[Fred Lawrence Whipple|Fred Whipple]] ket nangisingasing idi 1964 a ti Pluto ket mabalin a maysa a kometa.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Whipple |first=F. L. |date=1964 |title=The History of the Solar System |trans-title=Ti Pakasaritaan ti Sistema a Solar |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=565–594 |bibcode=1964PNAS...52..565W |doi=10.1073/pnas.52.2.565 |pmc=PMC300311 |pmid=16591209 |trans-journal=Dagiti nagbanagan iti Nailina nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos iti Amerika}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, gapu ta daytoy ket dakdakkel pay laeng ngem dagiti naamammuan nga asteroid ken kasla saan nga adda kadagiti dakdakkel a populasion,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Luu |first=Jane X. |last2=Jewitt |first2=David C. |date=1996 |title=The Kuiper Belt |trans-title=Ti Kuiper a Barikes |journal=Scientific American |language=en |volume=274 |issue=5 |pages=46–52 |doi=10.1038/scientificamerican0596-46 |issn=0036-8733}}&lt;/ref&gt; daytoy ket nakatalinaay ti kasasaadna aginggana idi 2006.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto 1em auto; clear:right; float:right; margin:10px&quot;
|- style=&quot;background:#ccf; font-size:smaller;&quot;
|+ Dagiti planeta 1930–2006
|- style=&quot;font-size:smaller; text-align:center;&quot;
| 1 &lt;br /&gt; Merkurio &lt;br /&gt; [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 &lt;br /&gt; Benus &lt;br /&gt; [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 &lt;br /&gt; Daga &lt;br /&gt; [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 &lt;br /&gt; Marte &lt;br /&gt; [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 &lt;br /&gt; Hupiter &lt;br /&gt; [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 &lt;br /&gt; Saturno &lt;br /&gt; [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 7 &lt;br /&gt; Urano &lt;br /&gt; [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]] || 8 &lt;br /&gt; Neptuno &lt;br /&gt; [[Papeles:Neptune symbol.svg|14px|♆]] || 9 &lt;br /&gt; Pluto &lt;br /&gt; [[Papeles:Pluto monogram.svg|14px|♇]]
|}
Idi 1992, dagiti astronomo a ni [[Aleksander Wolszczan]] ken ni [[Dale Frail]] ket nangpakdaarda ti pannkaduktal kadagiti planeta iti lawlaw ti maysa a [[pulsar]], ti [[PSR B1257+12]]. Daytoy a pannakaduktal ket sapasap a naikedkeddeng a ti immuna a nalawag a pannkaduktal iti planetario a sistema iti lawlaw iti sabali a bituen. Ken idi Oktubre 6, 1995, ni [[Michel Mayor]] ken ni [[Didier Queloz]] iti [[Unibersidad ti Hinebra]] ket nangipakdaarda ti immuna nalawag a pannakaduktal iti maysa nga eksoplaneta nga agliklikmut iti maysa nga ordinario a [[nangruna nga agsisinnaruno]] a bituen ([[51 Pegasi]]).&lt;ref name=&quot;Mayor&quot;&gt;{{Cite journal |last=Mayor |first=Michel |last2=Queloz |first2=Didier |date=1995 |title=A Jupiter-Mass Companion to a Solar-Type Star |trans-title=Ti Masa ti Hupiter a Kakuyog ti Solar a Kita ti Bituen |journal=Nature |language=en |volume=378 |issue=6555 |pages=355–359 |bibcode=1995Natur.378..355M |doi=10.1038/378355a0}}&lt;/ref&gt;

Ti pannakaduktal kadagiti ekstrasolar a planeta ket nakaituronga ti sabali pay a saan a nalawag a pannkaipalplawag iti planeta; ti puntos a ti planeta ket agbalinen a maysa a bituen. Adu kadagiti naamammuanen nga ekstrasolar a planeta ket ket ad-adu a dakdakkel ngen ti masa iti Hupiter, a ganganai a makaabut kadagiti nainlangitan a banag a tinawtawagan a kas dagiti &quot;[[kayumanggi nga ansisit]]&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2006 |title=IAU General Assembly: Definition of Planet Debate |trans-title=Sapasap nga Asemblia ti IAU: Suppiat ti Pannakaipalpalawag iti Planeta |url=http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx |url-status=dead |access-date=2008-08-23 |publisher=MediaStream.cz |language=en |format=.wmv |archive-date=2012-07-13 |archive-url=https://archive.today/20120713105841/http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx }}&lt;/ref&gt; Dagiti kayumanggi nga ansisit ket sapsap dagitoy a naikedkeddeng a bituen gapu ti abilidadda makilunag iti [[deuterio]], ti nadagdagsen nga isotopo ti [[hidrohenio]]. Bayat a dagiti bituen a dakdakkel ngem 75 a beses iti Hupiter ket makilunag iti hidrohenio, dagiti bituen kadagiti masa ti 13 a Hupiter ket makilunag iti deuterio. Nupay kasta, ti deuterio ket saan unay nga adu, ken kaaduan kadagiti ansisit ket nabayagdanton nga agsardeng a makitipon iti deuterio sakbay a maduktalan dagitoy, a makaaramid kaniada a narigat a malasin manipud kadagiti dakkel unay a planeta.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Basri |first=Gibor |date=2000 |title=Observations of Brown Dwarfs |trans-title=Dagiti Panagpalpaliiw kadagiti Kayumanggi nga Ansisit |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |language=en |volume=38 |issue=1 |page=485 |bibcode=2000ARA&amp;A..38..485B |doi=10.1146/annurev.astro.38.1.485 |trans-journal=Tinawen a Panagrepaso iti Astronomia ken Astropisika}}&lt;/ref&gt;

=== Maika-21 a siglo ===
Gapu kadagiti pannkaduktal idi las-ud ti kinaudi a gudua ti maika-20 a siglo kadagti ad-adu a banag iti kaunegan ti Sistema a Solar ken dagiti dakkel a banag iti lawlaw dagiti bituen, adda dagiti suppiat a rimsua no kasano ti mangbukel ti maysa a planeta. Adda dagiti naisangayan a di pannakaitunosan no ti maysa a banag ket maikeddeng a maysa planeta no daytoy ket paset ti maysa a naisangayan a populasion a kas ti maysa nga [[barikes ti asteroid|barikes]], wenno daytoy ket dakkel umayen a agpataud ti enerhia babaen ti [[termonuklear a panaglunag]] iti [[deuterio]].

Adda dagiti umad-adu a bilang dagiti astronomo a nangitaktakder para iti Pluto a maikkat ti pannkaidasigna akas maysa a planeta, gapu ta dagiti adu a kapadpadana a banag anga umab-abot ti kadakkelna ket nabirukanen iti isu met laeng a rehion iti Sistema a Solar (ti [[Barikes ti Kuiper]]) idi las-ud ti tawtawen ti 1990 ken dagiti nasapa a tawtawen ti 2000. Ti Pluto ket nabirukan idi a kas maysa a bassit a bagi iti populasion kadagiti rinibu.

Adda kadagitoy ket mairaman ti [[50000 Quaoar|Quaoar]], [[90377 Sedna|Sedna]], ken [[Eris (ansisit a planeta)|Eris]] ket naibagbaga idi kadagiti nadayeg a pagiwarnakan a kas ti [[maikasangapulo a planeta]], nupay kasat daytoy ket napay a nakaawat iti sientipiko a pannakabigbigan. Ti pannkairangarng ti  Eris idi 2005, ti maysa a banag a 27% a dakdakkel ngem ti Pluto, ket nakapartuat ti kammasapulan ken ti punliko nga essem para iti opisial a pannakaipalplawag iti planeta.

Ti panangaku daytoy a problema, ti IAU ket nangirugi ti pannkapartuat ti [[pannakaipalplawag ti planeta]], ken nagpataud iti maysa idi Agusto 2006. Ti bilang dagiti planeta ket bimmassit iti walo kadagiti dakdakkel unay a bagi nga dda iti  [[Panagliklik ti kaarrubaan|nakaliklik ti pagtayyekanda]] (Merkurio, Benus, Daga, Marte, Hupiter, Saturno, Urano, ken Neptuno), ken napartuat ti maysa a baro a klase dagiti [[ansisit a planeta]], nga immununa a naglaon kadagiti tallo a banag ([[Ceres (ansisit a planeta)|Ceres]], [[Pluto]] ken [[Eris (ansisit a planeta)|Eris]]).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Green |first=D. W. E. |date=2006-09-13 |title=(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) |trans-title=(134340) Pluto, (136199) Eris, ken (136199) Eris I (Dysnomia) |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |url-status=dead |series=Circular No. 8747 |language=en |publisher=Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624225029/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date=2008-06-24 |access-date=2011-07-05 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=lower-alpha}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commonscat-inline|Planets|Dagiti planeta}}
* [http://www.iau.org/ Website ti Sangalubongan a Kappon ti Astronomia] {{in lang|en}}
* [http://photojournal.jpl.nasa.gov/ Warnakan ti ladawan ti NASA] {{in lang|en}}
* [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA Planet Quest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225110149/http://planetquest.jpl.nasa.gov/ |date=2011-02-25 }} {{in lang|en}}
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Panangiladawan a mangipada kadagiti kadakkel dagiti planeta, ti Init, ken dagiti sabali a bituen] {{in lang|en}}
* [https://web.archive.org/web/20071214043704/http://www.iau.org/STATUS_OF_PLUTO.238.0.html Dagiti naiparuar a warnakan ti IAU manipud idi 1999 &quot;Ti kasasaad ti Pluto: Panangipalplalawag&quot;] {{in lang|en}}
* [http://www.boulder.swri.edu/~hal/planet_def.html &quot;Kammasapulan a maipapan ti pannakaplaneta ken ti naisingasing nga alagaden ti planetario a pannakaidasig.&quot;] artikulo babaen ni Stern ken Levinson {{in lang|en}}
* [http://www.psrd.hawaii.edu/ ''Dagiti naduktalan ti Panagsukisok ti Planetario a Siensia''] {{in lang|en}}

{{Sistema Solar}}

[[Kategoria:Siensia ti planeta]]
[[Kategoria:Dagiti planeta]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>i62spe0d1gv4sey2p3j0ujtm2apxu4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yerevan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6570</id>
    <revision>
      <id>406613</id>
      <parentid>404890</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3865" sha1="a1xqmenjpgn286789o4ce1k6tabdtq1" xml:space="preserve">{{Infobox siudad
|official_name = Yerevan
|native_name= Երևան
|native_name_lang = hy
|image_skyline = Ձմռան Երեւանը.JPG
|image_caption= Ti tangatang ti Yerevan nga addaan iti [[Bantay Ararat]] ti lugar iti likud
|imagesize = 250px
|image_flag = Flag of Yerevan.svg
|image_seal = Coat of arms of Yerevan.svg
|seal_size = 100x80px
|mapsize = 150px
|pushpin_map = Armenia
|map_caption = Lokasion ti Yerevan idiay Armenia
|subdivision_type = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]]
|subdivision_name = {{ARM}}
|established_title = Panakabangon
|established_date = 782 BC
|founder=[[Argishti I]]
|leader_title = [[Mayor]]
|leader_name = [[Taron Margaryan]]
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 300
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of = 2011
|population_footnotes =
|population_total = 1,121,900
|population_metro =
|population_density_km2 = 4896
|timezone = [[GMT+3]]
|utc_offset = +3
|area_code = +374 10
|coordinates = {{coord|40|11|N|44|31|E|region:AM|display=inline,title}}
|elevation_m = 989.4
|website = [http://www.yerevan.am/index.php?page_id=1&amp;lang=3 www.yerevan.am]
|footnotes = Dagiti nagtaudan: Ti kalawa ken poplasion ti siudad ti Yerevan &lt;ref name=&quot;Armstat RA capital&quot;&gt;Armstat [http://www.armstat.am/file/article/marz_11_8.pdf Yerevan]&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''Yerevan''' ({{lang-hy|[[wikt:Երևան|Երևան]]}}, {{IPA-hy|jɛɾɛˈvɑn}}) ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad iti [[Armenia]] ken maysa kadagiti [[Listaan dagiti siudad babaen ti panawen nga agnanayon a nataengan|kadaanan nga agnanayon a nataengan a siudad]]. Naisanglad daytoy ti igid ti [[Karayan Hrazdan]], ti Yerevan ket isu ti administratibo, kultural, ken industria a sentro iti pagilian ti Armenia. Isu daytoyen ti kapitoliona manipud idi 1918, ti maikasangapulo ket tallo ti [[pakasaritaan iti Armenia]].

Ti pakasaritaan iti Yerevan ket napetsado manipud idi maika-8 a siglo BC, a ti panakabangon ti pagsammakedan iti [[Kota Erebuni|Erebuni]] idi 782 BC babaen ni Ari [[Argishti I]] idiay kalaudan nga ungto iti [[Tanap ti Ararat]].&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Katsenelinboĭgen
 |first=Aron
 |title=The Soviet Union: Empire, Nation and Systems
 |url=https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats
 |language=en
 |trans-title=Ti Kappon ti Sobiet: Imperio, Pagilian ken dagiti Sistema
 |publisher=Transaction Publishers
 |year=1990
 |location=New Brunswick
 |page=[https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats/page/143 143]
 |isbn=0-88738-332-7}}&lt;/ref&gt;Kalpasan ti [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]], ti Yerevan ket nagbalin a kapitolio iti [[Demokratiko a Republika iti Armenia]] gapu kadagiti ribribo a [[Nagbiag ti Armenio a Genosidio|nagbiag]] iti [[Armenio a Genosidio]] ket nagtaeng iti daytoy a lugar. Napardas a dimmakkel daytoy a siuadad idi maika-20 a siglo a kas ti Armenia ket nagbalian a maysa kadagiti [[Dagiti Republika iti Kappon ti Sobiet|sangpulo ket lima a republika]] idiay [[Kappon ti Sobiet]]. Iti limapulo a tawtawen, ti Yerevan ket nabaliwan a kas maysa nga ili nga addaan laeng ti bassit a ribo a nagtaeng iti uneg ti [[Ruso nga Imperio]], iti kangrunaan a kultural, artistiko, ken industria a sentro, ken nagbalin pay a tugaw ti nailian a gobierno.

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery&gt;
Yerevan-Republic Square-32-Marriott-Foreign Affairs-2019-gje.jpg|Kuadrado ti Republika
Yerevan-Cascade-08-2019-gje.jpg|Cascade
Yerevan-2800th anniversary park-08-2019-gje.jpg|Parke ti Maika-2800 nga anibersario
Yerevan-Matenadaran-12-2019-gje.jpg|Matenadaran
Yerevan-Cathedral-30-innen-2019-gje.jpg|Katedral
Yerevan-Tsitsernakaberd-08-2019-gje.jpg|Tsitsernakaberd
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Listaan dagiti Europeano a kapitolio babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Armenia]]
[[Kategoria:Yerevan| ]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti probinsia ti Armenia]]</text>
      <sha1>a1xqmenjpgn286789o4ce1k6tabdtq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Podgorica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8811</id>
    <revision>
      <id>406546</id>
      <parentid>387206</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4584" sha1="2yri2m84tl8x6a1zrmelhnn69f0dsqi" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
|official_name=Podgorica
|native_name= Подгорица
|settlement_type= Siudad
|nickname=
|motto=
|image_skyline=PodgoricaOverview.jpg
|imagesize=
|image_flag=Flag of Podgorica, Montenegro.svg
|image_shield=Podgorica Coat of Arms.png
|shield_link =
|seal_size=
|pushpin_map=Montenegro
|pushpin_mapsize=
|pushpin_map_caption=Lokasion idiay Montenegro
|subdivision_type=Pagilian
|subdivision_name= {{wagayway|Montenegro}}
|subdivision_type1=Munisipalidad
|subdivision_name1=[[Munisipalidad ti Podgorica|Podgorica]]
|government_footnotes   =
|government_type=
|leader_title=Mayor
|leader_name=[[Miomir Mugoša]]
|leader_party=[[Partido Demokratiko dagiti Sosialista|DPS]]
|established_title=Nabangon
|established_date=Sakbay ti maika-11 a siglo
|area_footnotes=
|area_metro_km2=1441
|elevation_m= 44
|population_as_of=2011
|population_footnotes           = &lt;ref name=&quot;Montenegrin 2011 census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.monstat.org/eng/page.php?id=392&amp;pageid=57 |title=Montenegrinoa senso ti 2011 |year=2011 |publisher=Monstat}}&lt;/ref&gt;
|population_total= 150977
|population_metro=185937
|population_density_km2=auto
|population_demonym=Podgoričani(lallaki)&lt;br /&gt;Podgoričanke(babbai)
|timezone=[[Oras ti Tengnga nga Europa|CET]]
|utc_offset=+1
|coordinates= {{coord|42|26|28.63|N|19|15|46.41|E|region:ME|display=inline,title}}
|postal_code_type=Kodigo ti koreo
|postal_code=81000
|area_code=+382 20
|blank_name             = [[Plata ti panagrehistro ti karro ti Montenegro|Plata ti lisensia]]
|blank_info             = PG
|website= http://podgorica.me/
}}
{{Pakdaar ti IPA}}
Ti '''Podgorica''' ({{IPAc-en|ˈ|p|ɒ|d|ɡ|ə|r|iː|t|s|ə|}} {{respell|POD|gorr-ee-tsə}};&lt;ref&gt;{{cite book | last = Wells | first = John C. | authorlink =  | title = Longman Pronunciation Dictionary | year = 2008 | url = https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse | publisher = Pearson Longman | isbn = 978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasao a Montenegrino|Montenegrino]]/[[Pagsasao a Serbio|Serbio]]: ''Podgorica / Подгорица'' {{IPA-sh|pǒdgoritsa|}}, lit. &quot;sirok ti bassit a turod&quot;) ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad iti [[Montenegro]].

Ti nasayaat a puesto ti Podgorica idiay pagsasabtan ti karayan [[Karayan Ribnica|Ribnica]] ken [[Karayan Morača|Morača]] ken ti punto a pagsasabtan iti nalames a [[Tanap ti Zeta]] ken [[Ginget ti Bjelopavlići]] ket nakaawawis iti panagtaeng. Ti siudad ket asideg kadagiti sentro ti ski iti amianan ken dagiti pagliwliwaan iti igid ti baybay idiay [[Adriatiko|Baybay Adriatiko]].

Ti maysa a senso idi 2011 ket nangikabil ti populasion ti siudad iti 150,977. Ti Podgorica a [[Dagiti munisipalidad iti Montenegro|munisipalidad]] ket aglaon ti 10.4% iti teritorio ti Montenegro ken 29.9% ti populasionna. Isu daytoy ti administratibo a sentro iti Montenegro ken isu pay ti ekonomiko, kultura ken edukasion a sentro ti daytoy a pagilian.

== Etimolohia ==
Ti kayatna a sawen ti nagan a Podgorica ket &quot;sirok ti Gorica&quot; iti [[Pagsasao a Montenegrino]]. Ti ''Gorica'' (maipatarus ti &quot;bassit a turod&quot; wenno ''pantok'') isu daytoy ti nagan ti naabbongan ti [[sipres]] a turod a pakatan-awan ti sentro ti siudad.

Iti tallo a kilometro (1.9 milia) iti amianan a laud ti Podgorica ket naisanglad dagiti nadadael a tidda ti [[Duklja|''Doclea'']], ti maysa nga ili nga ammo dagiti [[Taga-ugma a Gresia|Griego]], sakbayan ti Romano ken [[Taga-ugma a Roma|Roman]] a paset ti panawen. Ti [[Romano nga Emperador]] a ni [[Diocletian]] ket naggapu iti daytoy a rehion. Kadagiti sumagad a siglo, Dagiti Romano ket &quot;nagpasayaatda&quot; iti nagan a ''Dioclea'', a nagkamalida a nangipagarup a ti &quot;i&quot; ket napukawen iti panangisao. Ti &quot;Duklja&quot; ket isu ti kaudian (Eslabo) a bersion ti balikas.

Idi nabangon daytoy (sakbay ti maika-11 a siglo), ti ili ket tinawtawagan a kas ti '''Birziminium'''. Idi [[Tengnga a Panawen]], daytoy ket ammo a kas ti '''Ribnica''' ({{IPA-sh|rîbnitsa|pron}}). Ti nagan a '''Podgorica''' ket naus-usaren manipud idi 1326. Manipud idi 1946 aginggana idi 1992, ti siudad ket [[Listaan dagiti lugar a nainaganan kenni Tito|nanaganan idi iti '''Titograd''']] ({{IPA-sh|tîtoɡraːd|}}) a naipammadayaw kenni [[Josip Broz Tito]], ti dati a [[Presidente ti Sosialista Pederal a Republika ti Yugoslavia|Presidente ti Yugoslavia]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* [http://www.podgorica.me/ Opisial a website]

{{Listaan dagiti Europeano a kapitolio babaen ti rehion}}
{{kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Podgorica| ]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Europa]]</text>
      <sha1>2yri2m84tl8x6a1zrmelhnn69f0dsqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kawayan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9012</id>
    <revision>
      <id>406277</id>
      <parentid>367172</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5053" sha1="c73u7s0nd75x4rkyrwvvewwpwea2m78" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
|name = Kawayan
|taxon = Bambusoideae
|image = Huangshan bamboo.jpg
|image_caption = Bakir ti kawayan idiay [[Huangshan]],Tsina
|synonyms =
* Olyroideae [[Robert Knud Friedrich Pilger|Pilg.]] (1956)
* Parianoideae [[Butzin]] (1965)
|synonyms_ref = &lt;ref name=&quot;SorengPeterson2015&quot;&gt;{{cite journal |last1=Soreng |first1=Robert J. |last2=Peterson |first2=Paul M. |last3=Romaschenko |first3=Konstantin |last4=Davidse |first4=Gerrit |last5=Zuloaga |first5=Fernando O. |last6=Judziewicz |first6=Emmet J. |last7=Filgueiras |first7=Tarciso S.|last8=Davis |first8=Jerrold I. |last9=Morrone |first9=Osvaldo |title=A worldwide phylogenetic classification of the Poaceae (Gramineae) |journal=Journal of Systematics and Evolution |volume=53 |issue=2 |year=2015 |pages=117–137 |issn=1674-4918 |doi=10.1111/jse.12150}}&lt;/ref&gt;
|diversity = &gt;1,462 ([http://resource.inbar.int/download/showdownload.php?lang=cn&amp;id=167759 nga ammo a sebbangan]) a sebbangan kadagiti 115 a henero
|diversity_ref = &lt;!--&lt;ref name=&quot;Kelchner2013&quot; /&gt;--&gt;
|subdivision_ranks = Dagiti [[Tribu (biolohia)|tribu]]
|subdivision =
* [[Arundinarieae]]
* [[Bambuseae]]
* [[Olyreae]]
}}
Dagiti '''kawayan''' ket dagiti [[kankanayon a berde]] a [[perenial a mula|perenial]] nga [[agsabsabong a mula]] iti [[subpamilia (biolohia)|subpamilia]] ti ''[[Bambusoideae]]'' iti pamilia ti [[ruot]] iti ''[[Poaceae]]''.

Iti kawayan, kas dagiti sabali a ruot, dagiti internodal a rehion ti ungkay ket kadawyan a kalawakaw ken dagiti [[baskular a reppet]] iti pagpuniponan ket naiwarwara iti amin a paset ti ungkay imbes nga iti silindriko a pannakaurnos. Awan pay ti [[dicotyledon]] a natarikayo a [[xylem]]. Ti kaawan ti [[sekondario a tubo]] ti kayo ket mangpataud kadagiti ungkay dagiti [[Monocotyledon|monocot]], a mairaman dagiti [[Arecaceae|palma]] ken dagiti dakkel a kawayan, nga agbatong imbes nga umakikid.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Botany |year=1957 |url=https://archive.org/details/lbg.581.loo.5484 |last1=Wilson |first1=C.L. |name-list-style=amp |last2=Loomis |first2=W.E. |edition=Maika-3 |publisher=Holt, Rinehart and Winston}}&lt;/ref&gt;

Dagiti kawayan ket mangiraman kadagiti sumagmamano a kapardasan nga agtubo a mulmula iti lubong,&lt;ref name=&quot;Farrelly&quot;&gt;{{cite book| last=Farrelly |first=David |title=The Book of Bamboo | url=https://archive.org/details/bookofbamboo00farr |publisher=Sierra Club Books |year=1984 |isbn=978-0-87156-825-0}}&lt;/ref&gt; gapu iti naisangayan a sistema iti agdepdepende iti [[risoma]]. Dagiti dadduma a sebbangan ti kawayan ket mabalin nga agtubo iti {{pagbaliwen|91|cm|in|abbr=on}} iti kaunegan ti paset ti 24 nga oras, iti maysa a gatad iti ganggani a {{pagbaliwen|4|cm|in|abbr=on}} iti maysa nga oras (iti maysa a pangtubo iti agarup a 1&amp;nbsp;mm iti tunggal maysa a 90 a segundo, wenno 1&amp;nbsp;pulgada iti tunggal maysa a 40 a minuto).&lt;ref name=Guinness&gt;{{cite web |website=Guinness World Records |url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-3000/fastest-growing-plant/ |title=Fastest growing plant |accessdate=22 Agosto 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903081941/http://www.guinnessworldrecords.com/records-3000/fastest-growing-plant |archivedate=3 September 2014 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;  Dagiti higante a kawayan ket dagiti kadakkelan a kameng iti pamilia ti ruot.

Dagiti kawayan ket nangrunada iti ekonomia ken kultura iti [[Abagatan nga Asia]], [[Abagatan a daya nga Asia]] ken [[Daya nga Asia]], gapu ta naus-usar dagitoy a kas materiales iti panagpatakder, kas taudan ti makan, ken kas maysa a bersatilo a produkto.  Ti kawayan ket addaan iti nagatngato a [[espesipiko a kapigsa|espesipiko]] a [[kompresibo a kapigsa]] ngem ti kayo, ladrilio wenno kongkreto, ken ti maysa nga espesipiko a [[tension a kapigsa]] a mangkaribal iti [[asero]].&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://discovermagazine.com/1996/jun/thebamboosolutio784 |title=The Bamboo Solution: Tough as steel, sturdier than concrete, full-size in a year |first=Mary |last=Roach |magazine=Discover Magazine |date=1 Hunio 1996 |access-date=7 Disiembre 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023110659/http://discovermagazine.com/1996/jun/thebamboosolutio784 |archivedate=23 Oktubre 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://bambus.rwth-aachen.de/eng/PDF-Files/Mechanical%20properties%20of%20bamboo.pdf |title=Mechanical Properties of Bamboo |first=Evelin |last=Rottke |publisher=RWTH Aachen University |location=Aachen, North Rhine-Westphalia, Germany |at=Section 3, page 11 and Section 4, page 11 |date=27 Oktubre 2002 |access-date=7 Disiembre 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221044/http://bambus.rwth-aachen.de/eng/PDF-Files/Mechanical%20properties%20of%20bamboo.pdf |archivedate=4 Marso 2016}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Bambuseae|Kawayan}}
{{Wikispecies-inline|Bambusoideae}}
{{Cite EB1911|wstitle=Bamboo|display=Kawayan}}

{{Taxonbar|from=Q670887}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Kawayan| ]]
[[Kategoria:Bambusoideae| ]]</text>
      <sha1>c73u7s0nd75x4rkyrwvvewwpwea2m78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Siudad ti New York</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9098</id>
    <revision>
      <id>406484</id>
      <parentid>406039</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36747" sha1="9mke6fsgpfa4fvhob3phri85htmnuoq" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
| name                    = New York
| official_name           = Ti Siudad iti New York
| settlement_type         = [[Dagiti administratibo a pannakabingbingay ti New York#Siudad|Siudad]]
| image_skyline           = NYC Montage 2011.jpg
| imagesize               = 275px
| image_caption           = Agpakanawan manipud iti ngato: [[Midtown Manhattan|Tengnga ti Ili ti Manhattan]], ti [[Kuartel ti Nagnaykaysa a Pagpagilian]], ti [[Statue of Liberty|Estatua ti Libertad]], ti [[Brooklyn Bridge|Rangtay Brooklyn]], [[Central Park|Tengnga a Parke]], [[Times Square]], ken ti [[Unisphere]] idiay [[Queens]]
| image_flag              = Flag of New York City.svg
| image_seal              = &lt;!--Seal of the City of New York.svg--&gt;
| nickname                = [[Dakkel a Mansanas|Ti Dakkel a Mansanas]], Gotham, Sentro ti Law-ang, Ti Siudad a Saan a Matmaturog,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hotword.dictionary.com/big-apple-gotham/|title=Apay a ti Siudad ti  New York ket ammo a &quot;ti Dakkel a Mansanas&quot; ken &quot;Gotham?&quot;|publisher=Dictionary.com, LLC|accessdate=2011-06-16|archive-date=2012-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120215214452/http://hotword.dictionary.com/big-apple-gotham/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti Kapitolio iti Lubong&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mpiweb.org/Archive?id=2972 |title=Dagiti Pakaipakitaan a Pappanan Siudad ti New York: Kapitolio iti Lubong |publisher=Mpiweb.org |date=Septiembre 22, 1924 |accessdate=2011-06-16 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930082527/http://www.mpiweb.org/Archive?id=2972 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/lmec/html/about/nycapital.shtml|title=Maipanggep ti Siudad ti New Yok|publisher=Ti Siudad iti New York|accessdate=2011-06-16|archive-date=2014-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407134046/http://www.nyc.gov/html/lmec/html/about/nycapital.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/forward.htm|title=FORWARD New York – Capital of the Modern World|author=Eugene J. Sherman|publisher=The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY 2011|accessdate=2011-06-16|archive-date=2008-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002112343/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/forward.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tripouttravel.com/new-york-city-the-capital-of-the-world/|title=Siudad ti New York: Ti Kapitolio iti Lubong|publisher=2011 Viacom International Inc|accessdate=2011-06-16|archive-date=2012-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119001101/http://www.tripouttravel.com/new-york-city-the-capital-of-the-world/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| image_map               = Map of New York Highlighting New York City.svg
| map_caption             = Lokasion idiay estado iti [[New York]]
| pushpin_map             = Estados Unidos
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_map_caption     = Lokasion idiay [[Estados Unidos]]
| coordinates             = {{coord|40.7127|N|74.0059|W|region:US-NY|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes   = {{GR|1|dateform=mdy}}
| subdivision_type        = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]]
| subdivision_name        = [[Estados Unidos]]
| subdivision_type1       = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Naipakasaritaan a Pagpagilian]]
| subdivision_name1       = [[Inglatera]], [[Olandes a Republika]]
| subdivision_type2       = [[Politikal a pannakabingbingay iti Estados Unidos|EStado]]
| subdivision_name2       = [[New York]]
| subdivision_type3       = [[Kolonia|Naipakasaritaan a kolonia]]
| subdivision_name3       = [[Kolonia iti New York]]
| subdivision_type4       = [[Kondado (Estados Unidos)|Dagiti kondado]]
| subdivision_name4       = [[Ti Bronx|Bronx]], [[Brooklyn|Kings]], [[Manhattan|New York]], [[Queens]], [[Isla ti Staten|Richmond]]
| established_title       = Nataengan
| established_date        = 1624
| established_title1      = [[Munisipal a korporasion|Nainkorporado]]
| established_date1       = 1898
| government_footnotes    = &lt;ref name=&quot;MayorsOffice&quot;&gt;{{cite web
  |url=http://www.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.e985cf5219821bc3f7393cd401c789a0/
  |title=Biograpia
  |accessdate=2010-01-08
  |publisher=New York, Siudad iti
  |author=ti Mayor, Siudad ti New York City Opisina iti
  |date=Enero 8, 2010
  |archive-date=2010-03-17
  |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317115700/http://www.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.e985cf5219821bc3f7393cd401c789a0
  |url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;
| government_type         = [[Mayor–konsilo a gobierno|Mayor–Konseho]]
| leader_party            = [[Nawaya (politiko)|I]]
| governing_body          = [[Konsilo ti Siudad ti New York]]
| leader_title            = [[Dagiti Mayor iti Siudad ti New York|Mayor]]
| leader_name             = [[Bill de Blasio]]]
| unit_pref               = US
| area_footnotes          = {{GR|1|dateform=mdy}}
| area_total_sq_mi        = 468.48
| area_land_sq_mi         = 302.64
| area_water_sq_mi        = 165.84
| elevation_footnotes     = {{GR|3|dateform=mdy}}
| elevation_ft            = 33
| elevation_m             = 10
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;GR2&quot;&gt;{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov|publisher=United States Census Bureau|accessdate=Enero 31, 2008|title=American FactFinder}}&lt;/ref&gt;
| population_rank         = [[Listaan dagiti siudad ti Estados UNidos babaen ti populasion|Umuna, Estados Unidos]]
| population_density_sq_mi = 27778.7
| population_total        = 8,405,837&lt;ref name=census-est-nyc-ny&gt;{{cite news | url=http://blogs.wsj.com/metropolis/2014/03/27/new-york-city-population-hits-record-high/ | title=New York City Population Hits Record High  | author=
 Michael Howard Saul | newspaper=The Wall Street Journal| date=Marso 27, 2014 | accessdate=Marso 27, 2014}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of        = 2013
| population_blank1_title = [[Listaan dagiti metropolitano a lugara idiay Estados Unidos|MSA]]
| population_blank1       = 19,949,502 ([[Listaan dagiti Estadistika ti Metropolitano a Lugar|Umuna]])
| population_blank2_title = [[Naitiptipon nga estadistika a lugar ti Estados Unidos=|CSA]]
| population_blank2       = 23,484,225 ([[Listaan dagiti Naitiptipon nga Estadistika a Lugar|Umuna]])
| population_demonym      = New Yorker, Taga-New York
| timezone1               = [[Akindaya a Sona ti Oras|EST]]
| utc_offset1             = -5
| timezone1_DST           = [[Dumaya a Sona ti Oras|EDT]]
| utc_offset1_DST         = -4
| postal_code_type        = [[Kodigo ti koreo]]
| postal_code             = 100xx–104xx, 11004–05, 111xx–114xx, 116xx
| area_code               = [[Kodigo ti lugar a 212|212]], [[Kodigo ti lugar a 718|718]], [[Kodigo ti lugar a 917|917]], [[Kodigo ti lugar a 646|646]], [[Kodigo ti lugar a 347|347]], [[Kodigo ti lugar a 929|929]]
| blank_name              = [[Federal Information Processing Standard|FIPS a kodigo]]
| blank_info              = 36-51000
| blank1_name             = [[Geographic Names Information System|GNIS]] nga ID ti langa
| blank1_info             = 975772
| website                 = {{URL|www.nyc.gov}}
| footnotes               =
}}
Ti '''New York''' ket isu ti [[Listaan dagiti siudad ti Estados Unidos babaen ti populasion|kaaduan ti populasion a siudad]] idiay [[Estados Unidos]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/cities/SUB-EST2009.html|title=Dagiti Tinawen a Karkulo dagiti Nagtaeng kadagiti Nainkorporado a Luglugar iti nasurok a  100,000, Nairanggo idi Hulio 1, 2009 Populsion: Abril 1, 2000 aginggana idi Hulio 1, 2009 (SUB-EST2009-01)|publisher=Opisina ti Senso ti Estados Unidos|accessdate=2011-04-26}}&lt;/ref&gt; ken ti sentro ti [[New York a Metropolitano a Lugar]], ken maysa kadagiti [[Listaan dagiti metropolitano a lugar babaen ti ppulasion|kaaduan ti populasion a metropolitano a lugar]] iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm|title=Dagiti Kadakkelan nga Urbano a Lugar ti Lubong [Nairanggo babaen ti Populasion ti Urbano a Lugar]|publisher=Rhett Butler |year=2003–2006|accessdate=2011-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm|title=Dagiti kadakkelan a siudad iti lubong – (babaen ti metro a populasion)|publisher=Woolwine-Moen Group d/b/a Graphic Maps|accessdate=2011-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-wlargestua.pdf|title=Dagiti Kadakkelan nga Urbano a Lugar iti Lubong: 2008 Amin nga Urbano a Lugar 2,000,000 ken Sumurok|publisher=Wendell Cox Consultancy|accessdate=2011-04-26}}&lt;/ref&gt; Ti siudad ket naipakpakuna a kas ti '''Siudad ti New York ''' wenno '''Ti Siudad iti New York'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/portal/site/nycgov/?front_door=true|title=Welcome to the official New York City Web Site|publisher=Ti Siudad iti New York|year=2011|accessdate=2011-09-18|archive-date=2012-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309151647/http://www.nyc.gov/portal/site/nycgov/?front_door=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; tapno mailasin daytoy manipud iti '''[[New York|Estado iti New York]]''', a daytoy ket maysa a partena.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nysegov.com/citguide.cfm?context=citguide&amp;content=munibyalpha&amp;alpha=N|title=Amina a Websites ti Munisipalida ket Nailista nga Alpabetiko|publisher=Estado ti New York|accessdate=2011-09-18}}&lt;/ref&gt; Maysa a [[Sangalubongan a siudad|sangalubongan nabilegan a siudad]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|title=GLOBAL POWER CITY INDEX 2009|publisher=© 2009 The Mori Memorial Foundation. All rights reserved|accessdate=2012-06-01|archive-date=2014-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629143736/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti mangipekpeksa ti naisangsangayan a pagbanagan iti komersio, pinansia, midia, arte, modelo, panagsukisok, teknolohia, edukasion, ken liwliwa. Ti pangibalayan ti [[Kuartel ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://visit.un.org/wcm/content/|title=Sentro Dagiti Bisita ti Nagkaykaysa a Pagppagilian|publisher=Nagkaykaysa aPagpagilian |year= 2011|accessdate=2011-04-26}}&lt;/ref&gt; Ti New York ket maysa a nangruna asentro para iti [[diplomasia|sangalubongan a diplomasia]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/unccp/html/home/home.shtml|title=Opisina ti Komision ti Mayor para iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Kosolar a Kuerpo ken Protokol|publisher=Ti Siudad iti New York |year=2012|accessdate=2012-02-05}}&lt;/ref&gt; ken nailanad a kas ti kultual a kapitolio iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/|title=Konsulado Heneral iti Isladia a Kultura ti New York|publisher=Konsulado a Heneral iti New York|accessdate=2012-02-13|archive-date=2013-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130205061848/http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Mabirukan daytoy idiay [[Pagsangladan ti New York|maysa kadagiti kadakkelan a masna apagsangladan iti lubong]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history.com/shows/how-the-earth-was-made/videos/new-york-harbor#new-york-harbor|title=Kasano a Naaramid ti Daga|publisher=© 1996–2011, A&amp;E Television Networks, LLC. All Rights Reserved|accessdate=2011-09-19}}&lt;/ref&gt; Ti Siudad ti New York City ket buklen dagiti lima a [[Borough (Siudad ti New York)|borough]], a ti tungngal maysa ket mangbukel ti maysa nga [[Listaan dagiti kondado idiay New York|estado a kondado]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldstatesmen.org/US_NYBOROUGHS.html|title=Dagiti Borough ti Siudad ti New York|publisher= Ben Cahoon |year=2002 |accessdate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt; Dagiti lima a borough—[[Ti Bronx]], [[Brooklyn]], [[Manhattan]], [[Queens]], ken [[Isla ti Staten]]—ket naipagkaykaysa iti maysa a siudad idi 1898.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html|title=A 5-Borough Centennial Preface for Katharine Bement Davis Mini-History|publisher=Departamento ti Pagbaludan ti Siudad ti New Yorkyear=1997|accessdate=2011-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/dcp/html/neighbor/neigh.shtml|title=New York: Ti Siudad ti Kaarrubaan|publisher=Departamento ti Panagplano ti Siudad ti Siudad ti New York|accessdate=2011-04-30|archive-date=2012-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915134408/http://www.nyc.gov/html/dcp/html/neighbor/neigh.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Nga adda nakarkulo ti [[Opisina ti Senso ti Estados Unidos|Senso]] a populasion ti 2011 iti 8,244,910&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2012/04/05/nyregion/census-estimates-for-2011-show-population-growth-in-new-york.html |title=Ti Panagdakkel ti Populasion ti Siudad ti New York ket Ladsenna ti 2010 a Senso, nga Iparparang ti 2011 a Karkulo |author=Sam Roberts|work=[[The New York Times]] |date=Abril 5, 2012|accessdate=2012-04-24}}&lt;/ref&gt; a naiwarwaras ti kalawa ti daga iti agarup laeng a {{pagbaliwen|305|sqmi|km2}},&lt;ref name=&quot;area;&quot;&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-context=gct&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-CONTEXT=gct&amp;-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&amp;-tree_id=4001&amp;-redoLog=true&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=04000US36&amp;-format=ST-2|ST-2S&amp;-_lang=en American Fact Finder (U.S. Census Bureau): New York babaen ti Kondado – Tabla GCT-PH1. Populasion, Bilang dagiti Balay, Kalawa, ken Densidad:  2000 nga agpang ti datos: SEnso ti 2000 a Pakabuklan a Papeles 1 (SF 1) 100-Porsiento ti Daos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106193211/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-context=gct&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-CONTEXT=gct&amp;-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&amp;-tree_id=4001&amp;-redoLog=true&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=04000US36&amp;-format=ST-2%7CST-2S&amp;-_lang=en |date=2012-01-06 }}, Naala idi 2009-02-06&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYC Land Estimate&quot;&gt;{{cite web
 |publisher=Departamento ti Panagplano ti Siudad ti Siudad ti New York
 |title=Bariweswes ti NYC
 |url=http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/nycprofile.pdf
 |accessdate=2008-05-22
 |format=PDF
 |archive-date=2008-08-24
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080824013625/http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/nycprofile.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT Land Estimate&quot;&gt;{{Cite news
 |work=The New York Times
 |title=Dakkel pay laenga Siudad, Ngem Saanen Unay a Dakkel
 |first=Sam |last=Roberts
 |url=http://www.nytimes.com/2008/05/22/nyregion/22shrink.html
 |accessdate=2008-05-22
 |date=Mayo 22, 2008}}&lt;/ref&gt; Ti New York ket isu ti [[Listaan dagiti siudad ti Estados Unidos babaen ti densidad ti populasion|kapusekan ti populasion]] a kangrunaan a siudad idiay Estados Unidos.&lt;ref name=&quot;density&quot;&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-CONTEXT=gct&amp;-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&amp;-redoLog=false&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-25|US-25S&amp;-_lang=en ''Kondado ken Siudad a Libro ti Datos:2007'' (Opisina ti Senso ti Estados Unidos), Tabla B-1, Kalawa ken Polasion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805225222/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-CONTEXT=gct&amp;-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&amp;-redoLog=false&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-25%7CUS-25S&amp;-_lang=en |date=2011-08-05 }}, Naala idi 2008-07-12.&lt;/ref&gt;
Adda dagiti 800 a kaadu dagiti pagsasao a naisasao idiay New York, a mangaramid daytoy ti naipakadumadumaan ti lingguistika a siudad iti lubong.&lt;ref&gt;{{Cite news
 |url=http://www.nytimes.com/2010/04/29/nyregion/29lost.html?hpw
 |title=Agdengdengngeg (ken Agiduldulin) kadagti Pagsasao iti Lubong
 |accessdate=2010-04-29
 |work=The New York Times
 |first=Sam|last=Roberts
 |date=Abril 28, 2010}}&lt;/ref&gt;
Ti populasion ti Siudad ti New York a Metropolitano a lugar ket isu ti kadakkel idiay Estados Unidos, nga adda dagiti 18.9&amp;nbsp;a riwriw ti tattao a naiwarwaras iti {{convert|6720|sqmi|km2}},&lt;ref name=metro&gt;{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&amp;prodType=table|title=Tabla GCT-PL2 – Kasasaad ti Populasion ken Panagibalayan ti Balay: 2010 – Estados Unidos -- Estadistiko a Lugar ti Metropolitano; ket para iti Puerto Rico|publisher=Opisina ti SEnso ti Estados Unidos|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page|title=NYC Ti Opisial a Pagsurotan nycgo.com – nyc statistics|publisher=NYC &amp; Company|accessdate=2011-09-17|archive-date=2011-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505004453/http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken daytoy ket paset pay ti kaaduan ti populasion a [[naitiptipon nga estadistiko a lugar]] idiay Estados Unidos nga aglaon ti 22.1&amp;nbsp;a riwriw a tattao manipud iti 2010 a Senso.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US41PR&amp;prodType=table|title=Tabla GCT-PL2 – Kasaad ti Populasion ken Panagibalayan ti Balay: 2010 – Estados Unidos -- Naitiptipon nga Estadistiko a Lugar; aken para itir Puerto Rico|publisher=Opisina ti Senso ti Estados Unidos|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;

Ti New York ket makasurot ti nagramutanna manipud iti 1624 a pannakabangonna a kas maysa a komersio a lugar babaen dagiti kolonista iti [[Olandes a Republika]], ken nanaganan ti [[Baro nga Amsterdam]] idi 1626.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.u-s-history.com/pages/h2122.html|title=Paksaritaan ti Estados Unidos – Siudad ti New York, New York|accessdate=2011-05-08}}&lt;/ref&gt; Ti siudad ken dagiti naipalawlaw ket timengtengngel babaen dagiti [[Pagarian iti Inglatera|Ingles]] idi 1664&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last= Shorto|first= Russell
 |title= Ti Isla iti Tengnga iti Lubong, Umuna nga Edision
 |year= 2005
 |publisher=Vintage Books
 |location=New York
 |isbn= 1-4000-7867-9
 |page=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.u-s-history.com/pages/h2122.html|title=Pakasaritaan ti Estados Unidos Siudad ti New York, New York|accessdate=2011-05-10}}&lt;/ref&gt; ket nanaganan manen dagitoy ti ''New York'' kalpasan ti panangited ni Ari [[Carlos II iti Inglatera]] kadagiti kabsatna, ti [[Jaime II iti Inglatera|Duke iti York]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mrnussbaum.com/13colonies/printables/njcolony.pdf|title=Ti New Jersey a Kolonia|publisher=MrNussbaum.com|accessdate=2011-05-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm|title=Ni KINGSTON ket Nakaduktal kadagiti 300 a Tawtawen a Pakasaritaan ti New York kadagiti Olandes a Kolonia|publisher=Nailian a Serbisio ti Parke, Departamento ti kaunegan ti Estados Unidos|accessdate=2011-05-10}}&lt;/ref&gt; Ti New York ket nagserbi a kas ti [[Listaan dagiti kapitolio ti Estados Unidos#Dagiti dati a nailian a Kapitolio|kapitolio iti Estados Unidos]] manipud idi 1785 aginggana idi 1790.&lt;ref name=senate&gt;{{cite web
 |url=http://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm
 |title=Dagiti Siam a Kapitolio iti Estados Unidos
 |publisher=[[Senado ti Estados Unidos]]
 |accessdate=2008-09-07}}&lt;/ref&gt;
Isu daytoyen ti kadakkelan a siudad ti pagilian manipud idi 1790.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab01.txt
 |title=Ranggo babaen ti Populasion dagiti 100 a Kadakkelan nga Urbao a Luglugar, Alpabetiko a Nailista baben ti Estado:  1790–1990
 |date=Hunio 15, 1998
 |publisher=Opisina ti Senso ti Estados Unidos
 |accessdate=2009-02-08}}&lt;/ref&gt; Ti [[Statue of Liberty|Estatua ti Libertad]] ket kumabkablaaw kaditi riniwriw nga imigrante idi napanda idiay Amerika babaen dagiti bapor idi naladaw a maika-19 ken maika-20 a sigsiglo&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history.com/topics/statue-of-liberty|title=Estatua ti Libertad|publisher=1996–2011, A&amp;E Television Networks, LLC. All Rights Reserved|accessdate=2011-05-21}}&lt;/ref&gt; ken maysa a simbolo ti sangalubongan iti Estados Unidos ken ti [[demokrasia]]na.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Estatua ti Libertad| work=Tawid ti Lubong| publisher=© UNESCO a Sentro ti Tawid ti Lubong 1992–2011| url = http://whc.unesco.org/en/list/307| accessdate =2011-10-23}}&lt;/ref&gt;

Adu kadagiti distrito ken dulon idiay Siudad ti New York ket nagbalinda a nalatak nga ammo kadagiti agarup 50 riwriw a tinawen nga agbisbisita.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/12/20/as-city-closes-in-on-50-millionth-visitor-british-couple-to-be-feted/?scp=1&amp;sq=tourists&amp;st=Search|title=Gapu ti panakaiyasasiden ti Siudad Iti Maikasingkuenta a Riwriw a Bisita, Marambakanto dagiti dua a Britaniko a preha|author=Patrick McGeehan|publisher=© 2011 The New York Times Company|date=Disiembre 20, 2011|accessdate=2011-12-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.northjersey.com/news/135934558_NYC_reaches_goal_of_50_million_tourists.html|title=Ti NYC ket naabutaanan ti gandat a 50 riwriw a bisbisita|publisher=© 2011 North Jersey Media Group|date=Disiembre 20, 2011|accessdate=2011-12-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page|title=NYC The Official Guide nycgo.com – nyc statistics|publisher=NYC &amp; Company|accessdate=2011-09-16|archive-date=2011-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505004453/http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti [[Times Square]], nadayegan a kas ti &quot;Ti Pagtutumpongan iti Lubong&quot;,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pbskids.org/bigapplehistory/arts/topic15.html|title=Dagiti Pakasaritaan dagiti Arte ken Panagliwliwa ti Dakkel a Mansanas Ti Pagtutumpongan iti Lubong|publisher=Thirteen/WNET New York  2005 Educational Broadcasting Corporation|accessdate=2011-04-26|archive-date=2008-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105113922/http://pbskids.org/bigapplehistory/arts/topic15.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timessquarenyc.org/|title=Ti Pagtutumpongan iti Lubong – Times Square ti opisial a sapot ti pagsaadan ti Times Square |publisher=Times Square District Management Association, Inc|accessdate=2011-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nyctourist.com/times-square.php|title=Times Square New York, NY Times Square|publisher=2011 NYCTourist.com|accessdate=2011-05-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timessquare.com/NYC__/NYC_Stories/_The_Big_Apple%E2%80%99s_economic_hub/|title=Times Square Pagtutumpongan iti Lubong ti Pakaammo ti Siudad ti New York|author=Aditya Rangroo|publisher=(C) 1980–2010 TimesSquare.com A Dataware Corporation Company|date=Oktubre 14, 2010|accessdate=2012-01-22|archive-date=2013-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130722182815/http://www.timessquare.com/NYC__/NYC_Stories/_The_Big_Apple%E2%80%99s_economic_hub/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html|title=Ti New York idi panawen ti 70: Ti Panagipalpalagip|author=Allan Tannenbaum|publisher=© The Digital Journalist|accessdate=2011-12-17|archive-date=2012-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320194616/http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ket isu ti naraniga a nasilawan a pagtutumpongan a distrito ti [[Broadway a teatro]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596253/Times-Square|title=Times Square|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=2011-05-10}}&lt;/ref&gt; maysa kadagiti nakumikom pagkurosan dagiti magmagna iti lubong,&lt;ref name=&quot;Joshua Pramis&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.travelandleisure.com/articles/worlds-most-visited-tourist-attractions/2|title=Dagiti Kaaduan a Mabisbisita dagiti Turista iti Lubong Umuna: Times Square, Siudad ti New York|author=Joshua Pramis|publisher=Copyright © 1997–2012 American Express Publishing Corporation. All Rights Reserved|date=Oktubre 2011|accessdate=2012-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.diserio.com/streetscapes.html|title=The Most Jivin' Streetscapes in the World|publisher=Luigi Di Serio|year=2010|accessdate=2011-05-10|archive-date=2014-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921173328/http://www.diserio.com/streetscapes.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken maysa a kangrunaa a sentro ti [[panagpalpaliwa nga industria]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm|title=New York Architecture Images- Midtown Times Square|publisher=2011 nyc-architecture|accessdate=2011-05-10|archive-date=2017-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125164419/http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti siudad ket pangibalayan kadagiti adu a naindayegan ti lubong a [[Dagiti rangtay ken tunel idiay Siudad ti New York|rangtay]], [[Dagiti katayagan apasdek idiay Siudad ti New York|natayag a paspasdek]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://buildingdb.ctbuh.org/?do=city&amp;city=NYC&amp;country=US|title=Dagiti pasdek idiay Sudad ti New York|publisher=Konsilo dagiti Natayag a Paspasdek ken Urbano a Pagtaengan|accessdate=2011-06-08|archive-date=2011-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717061539/http://buildingdb.ctbuh.org/?do=city&amp;city=NYC&amp;country=US|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken dagiti [[Listaan dagiti Parke idiay Siudad ti New York|parke]]. Ti pinansia a distrito ti Siudad ti New York, a naangklaan baaen ti [[Wall Street]] idiay [[Lower Manhattan]], ket iu ti pamay-an a kas ti [[pinansia a sentro|pinansia a kapitolio]] iti lubong&lt;ref&gt;*{{cite web|url=http://articles.businessinsider.com/2011-07-31/markets/30005560_1_cities-economic-output-gdp|title=Dagiti 8 a rabaw a Siudad babaen ti GDP: Tsina vs. Ti E.U.|publisher=Copyright © 2012 Business Insider, Inc. All rights reserved|date=Hulio 31, 2011|accessdate=2012-04-10|archive-date=2013-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130205063107/http://articles.businessinsider.com/2011-07-31/markets/30005560_1_cities-economic-output-gdp|url-status=dead}}
*{{cite web|url=http://index.xinhua08.com/dqszs/bgxz/201107/P020110708322385591732.pdf|title=Xinhua-Dow Jones International Financial Centers Development Index (2011)|page=11|publisher=CFC Holding Company, Ltd., Index Center and CME Group Index services LLC (Dow Jones Indexes)|date=Hulio 8, 2011|accessdate=2012-03-11}}
*{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/news/world-news/ubs-may-move-us-investment-bank-to-nyc_556257.html|title=UBS may move US investment bank to NYC|publisher=e-Eighteen.com Ltd|accessdate=2011-06-12}}
*{{Cite book
 |url=http://books.google.com/?id=dWA7aEbsy8QC&amp;pg=PA154&amp;dq=new+york+financial+capital+of+the+world+2010&amp;q=new%20york%20financial%20capital%20of%20the%20world%202010
 |title=Dagiti 301 a Kasayaatan a apagadalan ti Negosio ti 2010 babaen ti Princeton Review, Nedda Gilbert
 |accessdate=2010-05-30
 |publisher=Random House Information Group
 |isbn=978-0-375-42959-0
 |author1=Review, Princeton
 |author2=Gilbert, Nedda
 |date=Oktubre 6, 2009
 }}
*{{cite news
 |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aEC0OYmvvcZM
 |title=Ti New York ket Linabsanna ti Londres a kas ti Pinansia a Sentro iti Bloomberg Poll
 |publisher=Bloomberg
 |accessdate=2011-11-04
 |date=Oktubre 29, 2009
 }}
*{{Cite news
 |url=http://online.wsj.com/article/SB123940286075109617.html
 |title=Ti Buis a Kapitolio iti Lubong
 |work=The Wall Street Journal
 |accessdate=2010-05-30
 |date=Abril 11, 2009
 }}
*{{cite web
 |url=http://justoneminute.typepad.com/main/2010/04/editorializing-from-the-financial-capital-of-the-world.html
 |title=JustOneMinute&amp;nbsp;– Editorializing From The Financial Capital Of The World
 |accessdate=2010-05-30
 |archive-date=2011-06-13
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613175345/http://www.moneycontrol.com/news/world-news/ubs-may-move-us-investment-bank-to-nyc_556257.html
 |url-status=dead
 }}
*{{cite web
 |url=http://www.marketwatch.com/story/credit-crunch-shows-new-york-is-still-worlds-financial-capital/
 |title=Ti Londres ket Mabalin nga Adda kadagiti IPO&amp;nbsp;...
 |publisher=Marketwatch
 |accessdate=2010-05-30
 }}
*{{cite web
 |url=http://www.cincodias.com/articulo/mercados/Londres-versus-Nueva-York/20080901cdscdimer_3/cdsmer/
 |title=Fondos&amp;nbsp;– Londres versus Nueva York
 |format=PDF
 |publisher=Cinco Dias
 |language=Espaniol
 |accessdate=2010-05-30
 |archive-date=2011-08-13
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813033528/http://www.cincodias.com/articulo/mercados/londres-versus-nueva-york/20080901cdscdimer_3/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
ken isu ti pagbalayan ti [[New York Stock Exchange]], ti kadakkelan a stock exchange babaen ti dagup ti [[market capitalization|puonan ti paglakuan]] kadagiti nailista a kompaniana.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf|title=Market Highlights for First Half-year 2010|publisher=World Federation of Exchanges|accessdate=2011-04-13|archive-date=2013-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130722235155/http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti pagtagilakuan ti [[real estate]] ti  Manhattan ket maysa kadagiti kanginaan iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.cnbc.com/id/29862382/The_World_s_Most_Expensive_Real_Estate_Markets?slide=9
 |title=Ti Kanginaan a Paglakuan ti Real Estate iti Lubong
 |publisher=CNBC
 |accessdate=2010-05-30
 |archive-date=2011-04-30
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430074517/http://www.cnbc.com/id/29862382/The_World_s_Most_Expensive_Real_Estate_Markets?slide=9
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; Ti [[Ka-Insikan, Manhattan|Ka-Insikan ti Manhattan]] ket pagibuklan ti kaaduan pagyanan dagiti [[Han nga Insik|Insik a tatto]] iti Lumaud a Hemiperio.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ny.com/articles/chinatown.html|title=Ti Pakasaritaan ti Ka-Insikan ti New York|author=Sarah Waxman|publisher=Mediabridge Infosystems, Inc.|accessdate=2011-03-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.explorechinatown.com/PDF/FactSheet.pdf|title=Ti Kinapudno a Sabanas ti Ka-Insikan ti Siudad ti New York |publisher=explorechinatown.com|accessdate=2011-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=NagJFMxtkAcC&amp;pg=PA104&amp;dq=Flushing+Chinatown+Little+Taiwan&amp;hl=en&amp;ei=tHBaTpiYAeWt0AHsrrCTCQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwADgK#v=onepage&amp;q=Flushing%20Chinatown%20Little%20Taiwan&amp;f=false |title=Isu pay laeng ti Nabalitokan a Ruangan: ti Maikatlo&amp;nbsp;... |publisher=Liblibro ti Google |author=David M. Reimers |accessdate=2011-12-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indonewyork.com/contents/New%20York/Kota%20New%20York/Chinatown/Chinatown.htm|title=Ka-Insikan|publisher=Indo New York|accessdate=2011-12-18|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404124306/http://www.indonewyork.com/contents/New%20York/Kota%20New%20York/Chinatown/Chinatown.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Mangitited daytoy ti agtultuloy a 24/7 a panagserbisio,&lt;ref name=twentyfour&gt;{{cite news
|url=http://www.nytimes.com/2005/12/20/nyregion/nyregionspecial3/20security.html?_r=1&amp;oref=slogin
|title=Nga Adda ti Pangdandanagan ti Terorismo, Dagiti Polis ket Agsagsaganada a Mangsalaknib ti Nadaael a Sistema
|work=The New York Times
|date=Disiembre 20, 2005
|accessdate=2012-02-17
| first1=Al
| last1=Baker
| first2=Richard
| last2=Pérez-Peña
}}&lt;/ref&gt; ti [[Subway ti New York]] ket maysa kadagiti kawatiwatan a [[rapid transit|napardas a pagdaliasatan]] a sistema iti lubong.Adda dagiti adu a kolehio ken unibersidad ti mabirukan idiay New York,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ny.com/academia/colleges.html|title=Dagiti Kolehio ken Unibersidad ti NYC|publisher=© Mediabridge Infosystems, Inc. 1994–2011|accessdate=2011-10-13}}&lt;/ref&gt; a mairaman ti [[Columbia University|nibersidad ti Columbia]], [[New York University|Unibersidad ti New York]], ken [[Rockefeller University|Unibersidad ti Rockefeller]] , a dagitoy ket nairanggo kadagiti 50 a rabaw iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp |title=Akademiko a Pannakairanggo dagiti Unibersida iti Lubong |publisher=Arwu.org |accessdate=2011-01-18}}&lt;/ref&gt;

== Kakabsat a siudad ==
Ti Siudad ti New York kat adda dagiti sangapulo a [[Dagiti singin nga ili ken kakabsat a siudad|kakabsat a siudad]]. Ti Programa ti Kabsat a Siudad ti Siudad ti New York ket napasayaat idi ken nanaganan manen ti Sangalubongan a Kaasmang ti Siudad ti New York , Inc. idi 2006 nga adda dagiti gandat a mangipalawa ti pannakitignay ti Siudad kadagiti gangganaet a siudad bayat nga agtagtaginayon kadagiti sangapulo a naipakasaritaan a maikabagianna a siudad:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/partner/partner.shtml|title=Dagiti Kaasmang a Siudad ti NYC|publisher=Ti Siudad ti New York|accessdate=2012-08-17|archive-date=2013-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201221257/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/partner/partner.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Siudad
! Manipud idi
|-
| [[Tokyo]], [[Hapon]] || 1960
|-
| [[Beijing]], [[Tsina]] || 1980
|-
| [[Cairo]], [[Ehipto]] || 1982
|-
| [[Madrid]], [[Espania]] || 1982
|-
| [[Santo Domingo]], [[Republica Dominicana|Republika Dominikana]] || 1983
|-
| [[Budapest]], [[Hungaria]] || 1992
|-
| [[Roma]], [[Italia]] || 1992
|-
| [[Herusalem]], [[Israel]] || 1993
|-
| [[Tel Aviv]]&lt;ref name=&quot;TLV&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/Cityhall/Pages/Partnerships.aspx?tm=&amp;sm=&amp;side=515|title=''Tel Aviv -Dagiti Kaasmang a Siudad''|publisher=2008 [http://www.tel-aviv.gov.i]|accessdate=5 Disiembre 2008}}&lt;/ref&gt;, [[Israel]] || 1996
|-
| [[Londres]], [[Nagkaykaysa a Pagarian]] || 2001
|-
| [[Johannesburg]], [[Abagatan nga Aprika]] || 2003
|}

Kasla ti New York, amin malaksid ti Beijing ket dagiti kaaduan ti populasion a siudad kadagiti pagilianda,&lt;ref&gt;Ti ''[[The Statesman's Yearbook]] 2003'', inurnos babaen ni Barry Turner, [[Palgrave Macmillan]] ([[Basingstoke]], Londres ken New York), 2002, {{ISBN|0-333-98096-4}}&lt;/ref&gt; A saan a kas ti New York, amin ngem ti Johannesburg ket agserserbi pay a kas ti ''de facto'' wenno ''[[de jure]]'' a nailian a kapitolio ti politika. Ti New York ken dagiti kakabsatna asiudad ket aminda a kangrunaan a sentro ti ekonomia, ngem adda dagiti bassit a kakabsat ti New York nga adda ti kasasaad a kas maysa a nangruna a puerto.&lt;ref&gt;&quot;Dagiti Pagilian ti Lubong&quot;, ''[[Whitaker's Almanack]] 1999'' (Pagalagadan nga Edison), [[The Stationery Office]], Londres, 1998, {{ISBN|0-11-702240-3}}, pampanid 781–785 &amp; panid 907&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin|30em}}
*{{cite book |last=Belden |first=E. Porter |year=1849 |url=http://books.google.com/books?id=Jv-nXd8W8b0C&amp;printsec=titlepage |title=New York, Napalabas, Agdama, ken Masakbayan: Buklen ti Pakasaritaan ti Siudad ti New York, ti Panakaipalpalawag iti Agdama a Kasasaadna, ket ti maysa a Karkulo ti Masakbayanna a Panagdakkel |location=New York |publisher=G.P. Putnam }} manaipud ti [[Liblibro ti Google]].
*{{cite book |authorlink=Anthony Burgess |last=Burgess |first=Anthony |year=1976 |title=[[New York (libro ni Anthony Burgess)|New York]] |location=New York |publisher=Little, Brown &amp; Co. |isbn=90-6182-266-1 }}
*{{Cite gotham}}
*{{cite book |authorlink=Federal Writers' Project |author=Gandat dagiti Pederal a Mannurat |year=1939 |title=Ti WPA a Pagsurotan ti Siudad ti New York |url=https://archive.org/details/wpaguidetonewyor0000unse_j1g5 |location=New York |publisher=The New Press |edition=1995 reissue |isbn=1-56584-321-5 }}
*{{Cite enc-nyc}}
*{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Dunbar |editor2-first=David S. |year=2005 |title=Imperio a Siudad: Ti New York Ti Uneg dagiti Sigsiglo |publisher=Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan|isbn=0-231-10909-1 }}
*{{Cite book |title=Amerikano a Metropolis: Ti Pakasaritaan ti Sisudad ti New York |url=https://archive.org/details/americanmetropol00lank |last=Lankevich |first=George L. |publisher=NYU Press |year=1998 |isbn=0-8147-5186-5 }}
*{{cite book |authorlink=E. B. White |last=White |first=E. B. |year=1949 |title=Here is New York |publisher=Little Bookroom |edition=2000 reissue }}
*{{Cite AIA4}}
*{{cite book |authorlink=Colson Whitehead |last=Whitehead |first=Colson |year=2003 |title=Ti Koloso iti New York: Ti Siudad kadagiti 13 a Paset |location=New York |publisher=Doubleday |isbn=0-385-50794-1 }}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commons-nailinia|New York City|Siudad ti New Yok}}
* [http://www.nyc.gov/ NYC.gov] ket isu ti opisial a website ti Siudad ti New York.

[[Kategoria:Siudad ti New York| ]]
[[Kategoria:Dagiti siudad idiay New York]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kapitolio iti Estados Unidos]]
[[Kategoria:Dagiti Metropolitano a lugar iti Estados Unidos]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>9mke6fsgpfa4fvhob3phri85htmnuoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katerina, Prinsesa ti Gales</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9167</id>
    <revision>
      <id>406373</id>
      <parentid>405718</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4904" sha1="pac37mfmnbd8wv53zosse248rd20hkp" xml:space="preserve">{{Infobox kaarian
| name = Katerina
| title = Dukesa ti Gales 
| image = Catherine, Duchess of Cambridge.JPG
| caption = Ni Katerina idiay [[Aldaw ti Kanada]] a rambakan idiay [[Ottawa]], 2011
| full name = &amp;nbsp;Kategirna Isabela&lt;ref group=fn&gt;A kas maysa a natituloan a naarian, ni Katerina ket saan nga agtengtengngel ti apelyido, ngem no ''agusar'' , daytoy ket ti  [[Mountbatten-Windsor]].&lt;/ref&gt;
| house = [[Kamara ti Windsor]]
| spouse = [[Prinsipe Guillermo, Duke ti Cambridge]]&lt;br /&gt;(pannakiasawa 2011)
| father = [[Pamilia ni Katerina, Dukesa ti Cambridge|Michael Middleton]]
| mother = [[Pamilia ni Katerina, Dukesa ti Cambridge|Carole Middleton]] (née Goldsmith)
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay ken tawen|1982|1|9|df=y}}
| birth_place = [[Reading, Berkshire|Reading]], Berkshire, Inglatera
| religion = [[Anglikano]] ([[Simbaan ti Inglatera]])
}}
Ni '''Katerina, Dukesa ti Gales''' (Katerina Isabela &quot;Kate&quot;; ''née'' [[Pamilia ni Katerina, Dukesa ti Gales|'''Middleton''']]; {{Kabibiag|NAILINIA3|dmy}})&lt;ref name=&quot;Curr Bio&quot;&gt;{{cite book|title=Current Biography Yearbook 2011|url=https://archive.org/details/currentbiography0000unse_z0h6|year=2011|publisher=H.W. Wilson|location=Ipswich, MA|isbn=9780824211219|pages=[https://archive.org/details/currentbiography0000unse_z0h6/page/116 116]–118|chapter=Katerina, Dukesa ti Gales}}&lt;/ref&gt; ket isu ti asawa ni [[Prinsipe Guillermo, Duke ti Cambridge]], ken maysa a kameng ti [[Naarian a Pamilia ti Britaniko]]. Ti Duke ti Gales ket isu ti maikadua a nailinia iti trono, kalpasan ti [[Carlos, Prinsipe ti Gales|amana]], kadagiti 16 a [[Mankomunidad a Pagturayan]] ken, ken dumtengto a maipangato kadagitoy, ti Dukesa ket automatiko nga agbalinto nga isu ti [[Konsorte ti Reina]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Reina Kate? Ti Natan-ok a Reina? Iti panagbiruk ti baro a Titulo ni Kate Middleton |url=http://newsfeed.time.com/2010/11/16/queen-kate-her-royal-highness-in-search-of-kate-middletons-new-title/ |work=Time Magazine |date=16 Nobiembre 2010 |accessdate=14 Mayo 2011 |archive-date=2017-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126063440/http://newsfeed.time.com/2010/11/16/queen-kate-her-royal-highness-in-search-of-kate-middletons-new-title/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ni Katerina ket dimmakkel idiay [[Chapel Row]], ti maysa purok nga asideg idiay [[Newbury, Berkshire]], Inglatera.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Naarian a panagkasar: Ti purok ni Bucklebury ni Kate Middleton ket agsagsagana para iti daytoy dakkel nga aldaw |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/royal-wedding/8435034/Royal-wedding-Kate-Middletons-home-village-of-Bucklebury-prepares-for-big-day.html |work=The Telegraph |date=12 Abril 2011 |accessdate=12 Abril 2011}}&lt;/ref&gt; Isu ket nagadal idiay [[Eskosia]] idiay [[Unibersidad ti St Andrews]], nga isu idiay ti nakaamamuanna ni Prinsipe William ti Gales idi 2001. Ti nagtulaganda ket nairangarang idi 16 Nobiembre 2010, ken isu ket dimmar-ay kadagiti adu a nadayeg a naarian a paspasamak sakbay a [[Kasar ni Prinsipe Guillermo ken Katerina Middleton|nagassawada]] idi 29 Abril 2011 idiay [[Westminster Abbey]]. Ni Katerina ket nakapartuat ti nangruna a pagbanagan para iti Britaniko a moda a daytoy ket naitermino a kas ti &quot;[[Kate Middleton a panakagapu]]&quot;, ken idi 2012, isu ket napili a kas maysa kadagiti ''100 a Kaimpluensian a Tattao iti Lubong'' babaen ti ''[[Time (magasina)|Time]]'' Magazine.&lt;ref name=&quot;ThomasWood2012&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2012/mar/30/kate-duchess-of-cambridge-fashion-lk-bennett|title=Kasano a ti 'Dukesa ti Cambridge a panakagapu' ket tumultulong iti Britaniko a moda idiay Estados Unidos|last=Thomas-Bailey|first=Carlene |last2= Wood |first2 = Zoe |date=30 Marso 2012|publisher=The Guardian|accessdate=3 Mayo 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2111952,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724005615/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2111952,00.html |date=2013-07-24 }} TIME 100: Ti Lisaan, Katerina, Dukesa ti Cambridge, ken Pippa Middleton&lt;/ref&gt;

==Paammo==
&lt;references group=fn /&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

===Bibliograpia===
*{{Cite book|last=Jobson|first=Robert|title=William ken Kate&amp;nbsp;– Ti Sarita ti Ayat|publisher=John Blake Publishing|location=Londres|url=http://books.google.com/books?id=1M3oGZ7RRH8C&amp;pg=PP1|year=2010|isbn=978-1-84454-736-4|ref={{harvid|Jobson|2010}}}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Catherine, Duchess of Cambridge|{{PAGENAME}}}}
* {{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/TheDuchessofCambridge/TheDuchessofCambridge.aspx |title=Opisial a sapot ti pagsaadan ti Britaniko a monarkia&amp;nbsp;– HRH Ti Dukesa ti Cambridge|publisher=Naarian a Sankabalayan}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{bio-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Gales, Katerina, Dukesa ti}}</text>
      <sha1>pac37mfmnbd8wv53zosse248rd20hkp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taaw Atlantiko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10932</id>
    <revision>
      <id>406379</id>
      <parentid>403262</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15142" sha1="jwi9zh28k7hsn0zbaf2z2rowjkdgyv4" xml:space="preserve">[[Papeles:Atlantic Ocean - en.png|thumb|right|250px|Ti Taaw Atlantiko, a saan a nairaman dagiti rehion ti [[Artiko]] ken [[Antartiko]].]]
{{5 a taaw}}

Ti '''Taaw Atlantiko''' ket ti maikadua a kadakkelan a [[taaw]] iti lubong, kalpasan ti [[Taaw Pasipiko]]. Daytoy ket addaan iti dagup a kalawa iti agarup a {{pagbaliwen|106,400,000|km2|sqmi}},&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;&quot;The New Encyclopædia Britannica&quot;, Volume 2, Encyclopædia Britannica, 1974. p. 294&lt;/ref&gt; daytoy ket sakupenna ti agarup a 20 porsiento iti rabaw ti [[Daga (planeta)|Daga]] ken agarup a 29 porsiento ti kalawa ti rabaw ti [[danum]]. Ti umuna a paset ti naganna ket mangibaga kenni [[Atlas (mitolohia)|Atlas]] iti [[Griego a mitolohia]], ken mangaramid ti Atlantiko ti &quot;Baybay ni Atlas&quot;.

Ti kaduogan nga ammo a pannakaibaga ti &quot;Atlantiko&quot; ket iti ''[[Dagiti Pakasaritaan (Herodotus)|Dagiti Pakasaritaan]]'' ni [[Herodotus]] idi agarup a 450 BC (Hdt. 1.202.4): ti ''Atlantis thalassa'' (Griego: Ἀτλαντὶς θάλασσα; Ilokano: Baybay ni Atlas). Ti termino nga Etiopiko a Taaw, a naala manipud iti [[Etiopia]], ket naipakat idi iti akin-abagatan nga Atlantiko idi naladaw a maika-19 a siglo.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=George Ripley|author2=Charles Anderson Dana|title=The American cyclopaedia: a popular dictionary of general knowledge|url=http://books.google.com/books?id=ROQXAQAAIAAJ&amp;pg=PA69|accessdate=15 Abril 2011|year=1873|publisher=Appleton|pages=69–}}&lt;/ref&gt; Sakbay idi nakaduktal dagiti Europeano kadagiti sabali a taaw, ti terminoda iti &quot;taaw&quot; ket kapada dagiti danum iti labes ti [[Lingsat Gibraltar]] nga ammo itan a kas ti Atlantiko. Dagiti nasapa a Griego ket namatmatida a daytoy a taaw a ket [[Oceanus|higante a karayan a nangpalikmut ti lubong]].

Ti Taaw Atlantiko ket sakupenna ti maysa a nabennat a nasukog iti S a labneng ti longitudinal a maigay-at iti nagbaetan ti [[Eurasia]] ken [[Aprika]] iti daya, ken ti [[Kaamerikaan]] iti [[Akin-abagatan a Taaw]] iti abagatan (dagiti sabali a panangipalawag ket mangibagbaga ti Taaw Atlantiko a kas gumay-at nga agpaabagatan iti [[Antartika]]). Ti [[ekuador]] ket mangbingay daytoy iti '''Amianan a Taaw Atlantiko''' ken '''Abagatan a Taaw Atlantiko'''. Ti termino a '''&quot;Sentral nga Atlantiko&quot;''' ket mangibagbaga ti lugar a nagbaetan ti [[Abagatan nga Amerika]] ken [[Aprika]] iti amianan ti [[Ekuador]];&lt;ref&gt;[http://www.ssd.noaa.gov/imagery/catl.html Sentral Atlantiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214064820/http://www.ssd.noaa.gov/imagery/catl.html |date=2015-02-14 }} iti website ti NOAA.&lt;/ref&gt; bayat a heograpiko a paset ti Amianan nga Atlantiko, ti karakterna ket sabali unay kadagiti danum iti amianan a nagbaetan ti [[Amianan nga Amerika]] ken [[Europa]].

== Heograpia ==
[[Papeles:Porto Covo pano April 2009-4.jpg|thumb|250px|Ti Taaw Atlantiko a kas makitkita manipud idiay akinlaud a paset ti aplaya ti [[Portugal]].]]
[[Papeles:The Atlantic at Bar Harbor, ME IMG 2271.JPG|250px|thumb|right|Ti Atlantiko idiay akindaya a [[Maine]]]]

Ti Taaw Atlantiko ket nabeddengan iti laud babaen ti Amianan ken Abagatan nga Amerika. Daytoy ket maikapet iti Taaw Artiko babaen ti [[Lingsat Dinamarka]], [[Baybay Greenland]], [[Baybay Norwego]] ken [[Baybay Barents]]. Iti daya, dagiti pagbeddengan ti maitutop a taaw ket ti [[Europa]]: ti [[Kipet Gibraltar|Lingsat Gibraltar]] (nga idiay ket maikapet iti [[Baybay Mediteraneo]], ti maysa kadagiti [[pingir a baybay]]na, ken iti pasubli, ti [[Baybay Nangisit]], ken dagitoy dua ket sagidenda pay ti [[Asia]]) ken Aprika.

Iti abagatan a daya, ti Atlantiko ket tumipon iti Taaw Indiano. Ti [[maika-20 a meridiano daya|20° a meridiano daya]], nga agtartaray iti abagatan manipud iti [[Rawis Agulhas]] aginggana ti [[Antartika]] ket mangipalawag ti pagbeddenganna. Adda met dagiti turay a mangipakita iti daytoy a gumay-at iti abagatan aginggana iti Antartika, bayat a dagiti dadduma ket mangipakita daytoy a nabeddengan idiay [[Maika-60 a paralelo abagatan|60° a paralelo]] babaen ti Akin-abagatan a Taaw.&lt;ref&gt;[http://iodeweb5.vliz.be/oceanteacher/index.php?module=contextview&amp;action=contextdownload&amp;id=gen11Srv32Nme37_366 ''Limits of Oceans and Seas'']. International Hydrographic Organization Special Publication No. 23, 1953.&lt;/ref&gt;

Iti abagatan a laud, ti [[Pasahe Drake]] ket mangikapet daytoy iti Taaw Pasipiko. Ti [[wikt:man-made|inaramid ti tao]] a [[Kanal Panama]] ket mangisilpo ti Atlantiko ken Pasipiko. Malaksid dagiti naibaga, dagiti sabali a dakkel a bagi ti danum a kadenna ti Taaw Atlantiko ket ti [[Baybay Karibe]], ti [[Golpo ti Mehiko]], [[Luek Hudson]], ti Taaw Artiko, ti Baybay Mediteraneo, ti [[Baybay Amianan]], ti [[Baybay Baltiko]], ken ti [[Baybay Keltiko]].

Daytoy ket sakupenna ti agarup a 22% iti rabaw ti Daga, ti Atlantiko ket maikadua iti kadakkel kalpasan ti Pasipiko. No mairaman dagiti kadennana a baybay, daytoy ket sakupenna ti maysa a kalawa iti agarup a {{pagbaliwen|106400000|km2|sqmi}};&lt;ref name=&quot;brit&quot; /&gt; no saan nga iraman dagitoy, daytoy ket addaan iti kalawa iti {{pagbaliwen|82400000|km2|sqmi}}. Ti daga a maatianan idiay Atlantiko ket sakupenna iti uppat a beses ngem dagiti taaw ti Pasipiko ken Indiano. Ti tomo ti Atlantiko no mairaman dagiti kadennana a baybay ket 354,700,000&amp;nbsp;kunibo kilkilometro (85,100,000&amp;nbsp;[[kubiko milia|cu mi]]) ken no awan dagitoy ket 323,600,000&amp;nbsp;kubiko kilkilometro (77,640,000&amp;nbsp;cu mi).

Ti natimbeng a kaadalem ti Atlantiko kadagiti kadennana a baybay, ket {{pagbaliwen|3339|m|fathom ft|lk=out}}; no awan dagitoy ket {{pagbaliwen|3926|m|fathom ft}}. Ti kaadaleman, ti [[Nauneg a Milwaukee]] ket {{pagbaliwen|8380|m|fathom ft}} ken adda daytoy idiay [[Trinsera ti Puerto Rico]]. Ti kaakaba ti Atlantiko ket agdumaduma manipud iti {{pagbaliwen|1538|nmi|km mi|lk=in}} idiay nagbaetan ti [[Brasil]] ken [[Sierra Leone]] aginggana ti sumurok a {{pagbaliwen|3450|nmi|km mi|-2}} idiay abagatan.

== Kinapangruna iti kultura ==
Ti Taaw Atlantiko ket ninaganan babaen dagiti [[Taga-ugma a Gresia|taga-ugma a Griego]] kenni [[Atlas (mitolohia)|Atlas ti Titan]] wenno ti [[Banbantay Atlas]] a nainaganan kaniana;&lt;ref name=&quot;MWU&quot;&gt;{{Citation | author = Merriam-Webster | title = Merriam-Webster Unabridged | publisher = Merriam-Webster | url = http://unabridged.merriam-webster.com/unabridged/ | postscript = . | access-date = 2015-01-31 | archive-date = 2020-05-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200525084504/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Funabridged%2F | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AHD5&quot;&gt;{{Citation |author=Houghton Mifflin Harcourt |title=American Heritage Dictionary of the English Language |edition=maika-5 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |url=http://ahdictionary.com/ |postscript=.}}&lt;/ref&gt; dagitoy dua ket mangiraman ti konsepto iti panagsarapa iti langit. Ti trans-atlantiko a panagbanniaga ket addaan iti nangruna a papel iti panagpadakkel ti Akinlaud a sibilisasion kadagiti Kaamerikaan. Ti Atlantiko ket isu ti mangisina ti &quot;[[Daan a Lubong]]&quot; manipud iti &quot;[[Baro a Lubong]]&quot;. Kadagiti [[Moderno a pakasaritaan|moderno a panawen]], adda met dagiti panangiyebkas a mangibagbaga iti taaw kadagiti bassit a makaay-ayo a waya a kas ti '''ti Alog'', a mangibagbaga iti pannakabingbingay iti heograpiko ken kultura a nagbaetan ti Amianan nga Amerika ken Europa, ken naisangayan iti nagbaetan dagiti pagilian nga agsasao iti Ingles kadagiti dua a kontinente. Adu kadagiti tattao a Britaniko a mangibagbaga iti Estados Unidos ken Kanada a kas &quot;ballasiw ti alog&quot;, ken iti baliktad.&lt;ref&gt;Example: BBC Click – Episode 4 Abril 2009&lt;/ref&gt;

Ti &quot;Nangist nga Atlantiko&quot; ket mangibagbaga iti papel iti daytoy a taaw iti panagsukog ti pakasaritaan ti nangisit a tattao, a naipangpangruna babaen ti [[panagtagilako ti aadipen ti Atlantiko]]. Ti Irlandes a migrasion iti Estados Unidos ket isu ti kaibuksilanna no mausar ti termino a &quot;Ti Berde nga Atlantiko&quot; . Ti termino a &quot;Nalabbasit nga Atlantiko&quot; ket naus-usar idi a panangibaga ti Marxiano a konsepto iti maysa nga Atlantiko nga agtrabtrabaho a klase, ken ti Atlantiko a panagsanay dagiti [[Indihenio a tattao ti Kaamerikaan|indihenio nga Amerikano]].
&lt;ref&gt;{{cite web|last=David|first=Armitage|title=The Red Atlantic|url=http://muse.jhu.edu/login?auth=0&amp;type=summary&amp;url=/journals/reviews_in_american_history/v029/29.4armitage.html|publisher=Project MUSE|accessdate=28 Oktubre 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uncpress.unc.edu/books/11603.html |title=Archive copy |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208115318/http://uncpress.unc.edu/books/11603.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://web-facstaff.sas.upenn.edu/~cavitch/pdf-library/Armitage_ThreeConcepts.pdf&lt;/ref&gt;

== Dagiti panangilasin ti danum ==
[[Papeles:Circulacion termohalina.jpg|Dalan ti [[sirkulasion ti termohalina]]. Dagiti dalan iti morado ket mangirepresenta kadagiti ayus ti adalem a danum, bayat a dagiti asul a dalan ket mangirepresenta kadagiti ayus ti rabaw.|thumb]]
[[Papeles:Oceanic gyres.png|thumb|Mapa dagiti lima a nangruna nga [[Alipuno ti taaw|alipuno]] ti taaw]]

Iti katimbengan, ti Atlantiko ket ti kaapgadan a nangruna a taaw; ti [[kaapgad]] ti danum ti rabaw iti nawaya a taaw ket sumakop manipud iti 33 aginggana iti 37 a paspaset iti tunggal maysa a ribu (3.3 – 3.7%) babaen ti masa ken agdumaduma iti latitud ken tiempo. Ti panagbawbaw, panagtudtudo, panagayus iti uneg ti karayan ken panagtunaw ti [[yelo ti baybay]] ket mangimpluensia kadagiti pateg ti kaapgad ti rabaw. Urayno dagiti pateg ti kababaan a kaapgad ket iti amianan bassit ti ekuador (gapu ti napigsa a tropikal a panagtudtudo), iti sapasap dagiti kababaan a pateg ket adda kadagiti nagato nga altitud ken iti igid dagiti aplaya a sumrekan idiay dagiti dakkel a karayan. Dagiti kaapgadan a pateg ket mapasamak iti agarup a [[maika-25 a paralelo amianan|25° amianan]] ken [[maika-25 a paralelo abagatan|abagatan]], kadagiti [[subtropikal]] a rehion nga adda iti bassit a panagtudtudo ken nakaro a panagbawbaw.

Dagiti temperatura ti rabaw ti danum, nga agdumaduma iti latitud, dagiti sistema ti ayus, ken tiempo ket mangipakita ti pannakaiwarwaras ti latitud iti solar nga enerhia, ken sumakop manipud iti baba ti {{pagbaliwen|-2|C|F}} aginggana ti sumrok a {{pagbaliwen|30|C|F}}. Dagiti kangatuan a temperatura ket mapasamak iti amianan ti ekuador, ken dagiti bassit a pateg ket mabirukan kadagiti polar a rehion. Kadagiti tengnga a latitud, dagiti lugar ti kangatuan a panagdumaduma dagiti temperatura, dagiti pateg ket mabalin nga aggigiddiat babaen ti {{pagbaliwen|7|–|8|C|F}}.

Ti Taaw Atlantiko ket buklen dagiti uppat a nangruna a masa ti danum. Ti Amianan ken Abagatan nga Atlantiko a sentral a dandanum ket mangbukel ti rabaw. Ti sub-Antartiko nga agpatengnga a danum ket gumay-at kadagiti kaadalem iti  {{pagbaliwen|1000|m|fathom ft}}. Ti [[Adalem a Danum ti Amianan nga Atlantiko]] ket umabot iti kaadalem iti ad-adu ngem {{pagbaliwen|4000|m|fathom ft}}. Ti [[Baba a Danum ti Antartiko]] ket sakupenna dagiti labneng ti taaw kadagiti kaadalem iti ad-adu ngem 4,000 a metmetro.

Iti uneg ti Amianan nga Atlantiko, dagiti ayus ti taaw ket mangisalumina ti [[Baybay Sargasso]], ti dakkel a nabennat a bagi ti danum, nga addaan iti ngato ti natimbeng a kaapgad. Ti Baybay Sargasso ket aglaon kadagiti adu a gatad dagiti [[seaweed|ruot ti taaw]] ken isu pay ti pagbugian para kadagiti is [[Europeano ngaigat]] ken ti [[Amerikano nga igat]].

Ti [[epekto ti Coriolis]] ket mangibalikoskos ti danum ti Atlantiko iti agpakanawan a direksion, bayat a ti danum ti Abagatan nga Atlantiko ket agbalikoskos nga agpakanigid. Dagiti abagatan nga atab ti Taaw Atlantiko ket  semi-diurnal; a dagiti dua nga nangato nga atab ket mapasamak iti las-ud ti tunggal 24 a lunar nga or-oras. Kadagiti latitud ti ngato ti [[Maika-40 a paralelo amianan|40° Amianan]] adda met dagiti mapasamak a panapallayog ti daya-laud.

== Nagbeddengan a pagpagilian ken terteritorio ==
Dagiti estado (terteritorio iti italiko) nga addan iti aplaya iti Taaw Atlantiko (malaksid kadagiti Baybay, Baltiko ken Mediteraneo) ket:

=== Europa ===
{{div col|colwidth=30em}}
* ''{{wagayway|Azores}}'' (PRT)
* {{BEL}}
* {{DEN}}
* ''{{FRO}}'' (DEN)
* {{FRA}}
* {{DEU}}
* ''{{GGY}}'' (UK)
* {{ISL}}
* {{IRL}}
* ''{{IOM}}'' (UK)
* ''{{JEY}}'' (UK)
* {{NED}}
* {{NOR}}
* {{POR}}
* {{ESP}}
* {{SWE}}
* {{UK}}
{{div col end}}

=== Aprika ===
{{div col|colwidth=30em}}
* {{AGO}}
* {{BEN}}
* ''{{BVT}}'' (NOR)
* {{CMR}}
* ''{{wagayway|Is-isla ti Kanaria}}'' (ESP)
* {{CPV}}
* {{COD}}
* {{GNQ}}
* {{GAB}}
* {{GMB}}
* {{GHA}}
* {{GIN}}
* {{GNB}}
* {{CIV}}
* {{LBR}}
* ''{{wagayway|Madeira}}'' (PRT)
* {{MRT}}
* {{MAR}}
* {{NAM}}
* {{NGA}}
* {{COG}}
* ''{{SHN}}'' (UK)
* {{STP}}
* {{SEN}}
* {{SLE}}
* {{ZAF}}
* {{TGO}}
* ''{{ESH}} ([[Politikal a kasasaad ti Akinlaud a Sahara|tinunton babaen ti Morocco]])'' (MAR)
{{div col end}}

=== Abagatan nga Amerika ===
{{div col|colwidth=30em}}
* {{ARG}}
* {{BRA}}
* {{CHI}}
* {{COL}}
* ''{{FLK}}'' (UK)
* ''{{wagayway|Pranses a Guiana|lokal}}'' (FRA)
* {{GUY}}
* ''{{SGS}}'' (UK)
* {{SUR}}
* {{URU}}
* {{VEN}}
{{div col end}}

=== Amianan ken Sentral nga Amerika ===
{{div col|colwidth=30em}}
* {{BLZ}}
* ''{{BMU}}'' (UK)
* {{CAN}}
* {{CRI}}
* ''{{GRL}}'' (DEN)
* {{GTM}}
* {{HON}}
* {{MEX}}
* {{NIC}}
* {{PAN}}
* ''{{wagayway|Saint Pierre and Miquelon|lokal}}'' (FRA)
* {{USA}}
{{div col end}}

==== Karibe ====
{{div col|colwidth=30em}}
* ''{{AIA}}'' (UK)
* {{ATG}}
* ''{{ABW}}'' (NED)
* {{BHS}}
* {{BRB}}
* ''{{wagayway|Bonaire}}'' (NED)
* ''{{VGB}}'' (UK)
* ''{{CYM}}'' (UK)
* {{CUB}}
* ''{{CUR}}'' (NED)
* {{DMA}}
* {{DOM}}
* ''{{wagayway|Guadeloupe|lokal}}'' (FRA)
* {{GRD}}
* {{HTI}}
* {{JAM}}
* ''{{wagayway|Martinique|lokal}}'' (FRA)
* ''{{MSR}}'' (UK)
* ''{{wagayway|Saba}}'' (NED)
* ''{{PRI}}'' (USA)
* ''{{wagayway|Saint Barthélemy|lokal}}'' (FRA)
* {{SKN}}
* {{LCA}}
* ''{{SXM}}'' (NED)
* ''{{MAF}}'' (FRA)
* {{VCT}}
* ''{{wagayway|Sint Eustatius}}'' (NED)
* {{TTO}}
* ''{{TCA}}'' (UK)
* ''{{VIR}}'' (USA)
{{div col end}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book| last = Winchester| first = Simon|title = Atlantic: A Vast Ocean of a Million Stories| url = https://archive.org/details/atlanticvastocea0000winc| year = 2010| publisher = HarperCollins UK| isbn = 978-0-00-734137-5 }}
* Kaaduan iti daytoy nga artikulo ket nagtaud manipud iti sitio ti publiko a dominio ti http://oceanographer.navy.mil/atlantic.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020221215514/http://oceanographer.navy.mil/atlantic.html |date=2002-02-21 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Atlantic Ocean|{{PAGENAME}}}}
* {{CIA World Factbook link|zh|Taaw Atlantiko}}
* {{dmoz|Science/Environment/Water_Resources/Oceans|Tataaw}}
* [http://www.cartage.org.lb/en/themes/geoghist/histories/history/hiscountries/A/atlanticocean.html www.cartage.org.lb]

{{Coord|0|N|30|W|type:waterbody_scale:100000000|display=title}}

{{Listaan dagiti baybay}}
{{Dagiti rehion iti lubong}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Taaw Atlantiko]]
[[Kategoria:Tataaw]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>jwi9zh28k7hsn0zbaf2z2rowjkdgyv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Damdamag</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11060</id>
    <revision>
      <id>406592</id>
      <parentid>367274</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1719" sha1="hcnx6p2wfa8t8426s2z6hx9znc5c08k" xml:space="preserve">Ti '''damdamag''' ({{lang-en|news}}) ket isu ti komunikasion ti napili a&lt;ref&gt;{{cite book |title=Here Comes Everybody|last=Shirkey|first=Clay|authorlink=|year=2008|publisher=Penguin|location= |isbn=978-1-59420-153-0|page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir_y9s9/page/64 64]-328|url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir_y9s9}}&lt;/ref&gt; pakaammo kadagiti agdama a paspasamak nga inrangarang babaen ti [[Panagipablaak|maimaldit]], [[Panagiwaragawag|maiwaragawag]], [[Internet]], wenno ti [[maibaga]] ti maikatlo a partido wenno makabuybuya a masa.

== Etimolohia ==
Adda maysa a tao a nagitunton a ti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] a balikas a &quot;news&quot; ({{lang-ilo|baro}}) ket naparang-ay idi maika-14 a siglo a kas ti naipangpangruna a panagusar ti ad-adu ngem maysa a porma ti &quot;new&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=news|title=Online Etymology Dictionary|work=Online Etymology Dictionary|accessdate=7 Hulio 2012}}&lt;/ref&gt; Iti [[Tengnga nga Ingles]], ti kapadpada ti balikas idi ket ti ''newes'', a kasla ti Pranses a ''[[Wiktionary:nouvelles|nouvelles]]'' ken ti Aleman a ''neues''. Adda pay dagiti maipadpada a nagrang-ay a mabirukan iti [[sasao nga Eslabo]] – ti [[Pagsasao a Tseko|Tseko]] ken ti [[Pagsasao nga Eslobako|Eslobako]] a ''[[Wiktionary:noviny|noviny]]'' (manipud ti  ''[[Wiktionary:nový|nový]]'', &quot;baro&quot;), ti [[kognato]] a [[Pagsasao a Polako|Polako]] ti ''nowiny'' ken [[Pagsasao a Ruso|Ruso]] a ''novosti'' – ken ti [[sasao a Keltiko]]:  ti [[Pagsasao a Gales|Gales]] ''newyddion'' (manipud ti ''newydd'') ken ti [[Pagsasao a Korniko|Korniko]] ''nowodhow'' (manipud ti ''nowydh'').

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Damdamag| ]]</text>
      <sha1>hcnx6p2wfa8t8426s2z6hx9znc5c08k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nailian a Museo ti Filipinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11082</id>
    <revision>
      <id>406632</id>
      <parentid>402990</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T05:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5092" sha1="i58z20pw6vcs8ubbls1vh6wwdrcgnu1" xml:space="preserve">{{Infobox ahensia ti gobierno
| name = 
|type          = Ahensia
|seal          = 
|seal_caption  = 
|logo          =
|logo_caption  = 
|formed        = Oktubre 29, 1901&lt;ref name=&quot;National Museum-History&quot;&gt;{{Cite web | title= Commemorative Program for the 111th Foundation Day of the National Museum | publisher= Presidential Communications Development and Strategic Planning Office (PCDSPO) | url= http://pcdspo.gov.ph/downloads/2012/10/National-Museum-111th-Foundation-Day-Souvenir-Program.pdf | accessdate= 2015-05-30 | archive-date= 2016-03-04 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160304023449/http://pcdspo.gov.ph/downloads/2012/10/National-Museum-111th-Foundation-Day-Souvenir-Program.pdf | url-status= dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023449/http://pcdspo.gov.ph/downloads/2012/10/National-Museum-111th-Foundation-Day-Souvenir-Program.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;National Museum-History&quot; /&gt;
|jurisdiction  = Dagiti arte ti Filipinas ken panagdur-as iti kultura
|headquarters  = [[Nailian a Museo dagiti Napino nga Arte (Manila)|Nailian a Museo dagiti Napino nga Arte]], Abenida Padre Burgos, [[Parke Rizal]], [[Ermita, Manila|Ermita]], [[Manila]]
|coordinates   = {{coord|14|35|12|N|120|58|52|E|type:landmark_region:PH|display=inline}}
|chief1_name     = Jeremy R. Barns
|chief1_position = Direktor
|parent_department = Opisina ti Presidente
|website         = {{URL|www.nationalmuseum.gov.ph}}

}}

Ti '''Nailian a Museo ti Filipinas'''  ket ti patakder ti gobierno idiay Filipinas ken agserbi a kas maysa a patakder iti edukasion, siensia ken kultura nga agprespreserba kadagiti nadumaduma a permanente a nailian nga urnong a mangipakpakita ti etnograpiko, antropolohiko, arkeolohiko ken bisual nga panagartista iti Filipinas. Manipud idi 1998, ti Nailian a Musep ket isun ti regulatorio ken mangipatpatungpal nga ahensia ti [[Gobierno ti Filipinas|Nailian a Gobierno]] iti restorasion ken panagsalaknib kadagiti nangruna a tagikua a maipapan iti kultura, dagiti sitio ken dagiti reserbasion iti amin a paset ti Filipinas.

== Dagiti museo ==
=== Nailian a Galeria ti Arte ===
Ti Nailian a Galeria ti Arte ket naibalbalayan iti [[Pasdek ti Daan a Kongreso, Manila|daan a pasdek ti kongreso]]. Ti pasdek ket kasisigud idi a nadaremdem a kas pubiko a biblioteka babaen ni Ralph Harrington Doane, ti Amerikano a konsultado nga arkitekto iti Opisina dagiti Obra a Publiko, ken ti katakunaynayna a ni Antonio Toledo. Daytoy ket nadaremdem a kas paset ti kapintasan a plano ni [[Daniel Burnham]] idi 1905 para iti siudad ti Manila, ti panagbangon ti pasdek ket nangrugi idi 1918. Kalpasan pay daytoy, naikeddeng idi a ti pasdek ket pangibalayan pay ti Lehislatura ken dagiti panagbalbaliw ket inaramid babaen ni Juan Arellano, ti mangimaton nga arkitekto ti Opisina dagiti Obra a Publiko. Idi Hulio 16, 1926, ti pasdek ket pormal idi a rinugian. Nupay ti pasdek ket nakaro a nadadael idi las-ud ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, daytoy ket nabangon manen urayno saan unay a naarkos ken basbassit ti detalyena. Tatta nga aldaw, ti pasdek ket pagyanan ti Nailian a Galeria ti Arte, dagiti masna a siensia ken dagiti dadduma pay a dibision ti panagsuporta.

=== Museo ti Tattao a Filipino ===
{{nangruna|Museo ti Tattao a Pilipino}}
Ti kaarrubana a pasdek idiay Sirkulo Agrifina iti [[Parke Rizal ]], ken dati a nakaibalayan ti [[Departamento ti Pinansia (Pilipinas)|Departamento ti Pinansia]], ket mangibalay dagiti Dibision ti Antropolohia ken Arkeolohia ken naamammuan a kas ti [[Museo ti Tattao a Filipino]].

=== Museo  ti Masna a Pakasaritaan ===
Kaud-udi a nairangarang a ti makatlo a pasdek iti daytoy a kompleks ti museo – ti maysa nga agdama a paggigianan babaen ti [[Departamento iti Turismo (Filipinas)|Departamento iti Turismo]], ket maparang-ayto iti Museo ti Masna a Pakasaritaan, kalpasan nga umalis ti Departamento ken mapan iti permanente a lokasionna idiay [[Makati]].&lt;ref&gt;http://lifestyle.inquirer.net/86273/dot-building-to-be-transformed-into-museum-of-natural-history&lt;/ref&gt;

== Planetario ==
Ti planetraio ket pinatpataray babaen ti Nailian a Museo.

== Galeria ==
&lt;gallery&gt;
|Sanguanan ti Nailian a Galeria ti Arte idi 2012
Papeles:NationalMuseumofthePhilippinesjf0157 06.JPG| Ti Nailian a Galeria ti Arte idi 2013 (sumangsango iti kalsada Padre Burgos)
Papeles:NationalMuseumofthePhilippinesjf0157 02.JPG| Dagiti salaysay
&lt;/gallery&gt;

== Literatura ==
*{{cite book | title=Dagiti Museo ti Abagatan a daya nga Asia| url=https://archive.org/details/museumsofsouthea0000lenz| last=Lenzi| first=Iola| date=2004| publisher=Archipelago Press| location=Singapur| isbn=981-4068-96-9| page=[https://archive.org/details/museumsofsouthea0000lenz/page/200 200] a pampanid}}

== Dagiti nagibasaran ==
&lt;references /&gt;

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|National Museum of the Philippines}}
* {{Opisial a website}}
* [http://members.tripod.com/philmuseum/index Old Website of the National Museum of the Philippines]

{{Coord|14|35|13.74|N|120|58|52.56|E|display=title}}

[[Kategoria:Dagiti nailian a museo|Filipinas]]</text>
      <sha1>i58z20pw6vcs8ubbls1vh6wwdrcgnu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amianan nga Amerika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11692</id>
    <revision>
      <id>406393</id>
      <parentid>403327</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33998" sha1="phrwpln4c7k5uakfe0zvvz5cw5l80f6" xml:space="preserve">{{Napili nga artikulo}}{{Infobox kontinente
|title = Amianan nga Amerika
|image               = [[Papeles:Location North America.svg|200px]]
|area                = {{pagbaliwen|24709000|km2|sqmi|abbr=on}}
|population          = 565,265,000 (2013, [[Listaan dagiti kontinente babaen ti populasion|Maika-4]])
|density             = 22.9/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (59.3/sq mi)&lt;ref group=note&gt;Daytoy a pigura ti densidad ti Amianan nga Amerika ket naibatay iti dagup a kalawa ti daga iti 23,090,542 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; laeng, ad-adu bassit ngem iti dagup a naitiptipon a kalawa ti daga ken danum iti 24,709,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&lt;/ref&gt;
|GDP_nominal         = $20.3 trilion (2013, [[Listaan dagiti kontinente babaen ti GDP (nominal)|Maika-2]])
|GDP_PPP             = $20.9 trilion (2013, Maika-2)
|demonym             = Taga-Amianan nga Amerika
|countries           = 23
|list_countries      = Listaan dagiti naturay nga estado ken dagiti agkamkammatalek a teritorio idiay Amianan nga Amerika
|dependencies        = 22 (kitaen ti [[Listaan dagiti naturay nga estado ken dagiti agkamkammatalek a teritorio idiay Amianan nga Amerika|listaan ti pagpagilian]])
|languages           = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]], [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]], [[Pagsasao a Pranses|Pranses]], ken [[Dagiti pagsasao ti Amianan nga Amerika|dadduma pay]]
|time                = [[UTC-10]] aginggana ti [[UTC±0|UTC]]
|cities              = [[Listaan dagiti siudad ti Amianan nga Amerika babaen ti populasion]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Méhiko}} [[Siudad ti Mehiko]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Siudad ti New York]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Los Angeles]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Kanada}} [[Toronto]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Chicago]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Houston]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Kubá }} [[Havana]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Méhiko}} [[Guadalajara]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Kanada}}  [[Montreal]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Philadelphia]]
}}

Ti '''Amianan nga Amerika''' ket ti [[kontinente]] a sibubukel iti uneg ti [[Akin-amianan a Hemisperio]] ken gangani a sibubukel iti uneg ti [[Akinlaud a Hemisperio]]. Daytoy ket mabalin pay a maikeddeng nga akin-amianan a [[subkontinente]] ti [[Kaamerikaan]].&lt;ref name=britannica-northamerica&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|title = North America|publisher = [[Encyclopædia Britannica]]|accessdate = 2014-02-03}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nabeddengan iti amianan babaen ti [[Taaw Artiko]], iti daya babaen ti [[Taaw Atlantiko]], iti laud ken abagatan babaen ti [[Taaw Pasipiko]], ken iti abagatan a daya babaen ti [[Abagatan nga Amerika]] ken ti [[Baybay Karibe]].

Ti Amianan nga Amerika ket sakupenna ti kalawa iti agarup a 24,709,000 kuadrado kilkilometro (9,540,000 kuadrado milmilia), ti garup a 4.8% iti rabaw ti planeta wenno agarup a 16.5% iti kalawa ti dagana. Manipud idi 2013, ti populasionna ket nakarkulo iti gangani a 565&amp;nbsp;riwriw a tattao iti ballasiw dagiti [[Listaan dagiti naturay nga estado ken dagiti agkamkammatalek a teritorio idiay Amianan nga Amerika|23 a nawaya nga estado]], a mangirepresenta iti agarup a 7.5% iti populasion ti tao. Kaaduan ti kalawa ti daga ti kontinente ket iturayan babaen ti [[Kanada]], ti [[Estados Unidos]], [[Greenland]], ken ti [[Mehiko]], bayat nga adda met dagiti basssit nga estado kadagiti rehion ti [[Sentral nga Amerika]] ken [[Karibe]]. Ti Amianan nga Amerika ket isu ti maikatlo a kadakkelan a kontinente babaen ti kalawa, kalpasan ti [[Asia]] ken [[Aprika]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm|title=North America Land Forms and Statistics|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 Hunio 2013}}&lt;/ref&gt; ken ti [[Listaan dagiti kontinente babaen ti populasion|maikapat]] babaen ti populasion kalpasan ti Asia, Aprika, ken [[Europa]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nafacts.htm|title=North America Fast Facts|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 Hunio 2013}}&lt;/ref&gt;

Ti immuna a tattao a nagnaed idiay Amianan nga Amerika ket dagidi [[Dagiti Paleo-indiano|Paleoindiano]] a nangrugrugi a simmangpet idi las-ud ti [[paset ti panawen ti naudi a glasier]] babaen ti panagballasiw ti [[rangtay a daga ti Bering]]. Naggigiddiat dagitoy kadagiti nadumaduma a bilang dagiti dibersio a kultura ken dagiti komunidad iti ballasiw ti kontinente. Ti kadakkelan ken kaaduan nga abanse kadagiti Sakbay ti Kolombiano a sibilisasion idiay Amianan nga Amerika ket dagidi [[Aztec]] idiay idi itan ket ti Mehiko ken ti [[Sibilisasion ti Maya|Maya]] idiay Sentral nga Amerika. Dagiti Europeano a kolonista ket nangrugrugida a simmangpet idi maika-16 ken maika-17 a sigsiglo, ken nagpunas kadagiti dakkel a bilang dagiti patneng a populasion ken nangrugian ti panawen ti Europeano a panagturay.

== Etimolohia ==
[[Papeles:Historisch Nordamerika (cropped).jpg|thumb|Mapa ti Amianan nga Amerika, manipud idi 1621.]]

Ti Kaamerikaan ket kadawyan a maawat nga innaganan idi babaen ti Italiano ng eksplorador a ni [[Amerigo Vespucci]] babaen dagiti Aleman a kartograpo a ni [[Martin Waldseemüller]] ken ni [[Matthias Ringmann]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |title= Amerigo Vespucci |publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate=7 Hulio 2011}}&lt;/ref&gt; Ni Vespucci, ket isu ti nagsukimat iti Abagatan nga Amerika idi baetan ti 1497 ken 1502, isu idi ti immuna nga [[Europe]]ano a nangisingasing a [[Kaamerikaan|ti Kaamerikaan]] ket saan idi a dagiti [[Dagiti Daya nga India|Daya nga India]], ngem ti sabali a masa ti daga a dati a di ammo babaen dagiti Europeano. Idi 1507, ni Waldseemüller ket nagpataud iti mapa ti lubong, a nangikabilanna ti balikas ti &quot;America&quot; iti kontinente ti Abagatan nga Amerika, idiay tengnga iti tattan ket Barasil. Isu ket nangipalawag iti gapu para iti nagan iti kakkuyogna a libro ti ''Cosmographiae Introductio'':&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=3bOg4Nroos4C |title=The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile |others=Translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser |editor-last=Herbermann |editor-first=Charles George |place=New York |publisher=The United States Catholic Historical Society |year=1907 |page=9 |quote={{lang-la|&quot;Quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video, cur quis jure vetet, ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigen quasi Americi terram sive Americam dicendam, cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sint nomina.&quot;}}}}&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;''{{lang|la|...ab Americo inventore … quasi Americi terram sive Americam}}'' (manipud ken ni Americus ti nangduktal … a kas dagidi ket daga ni Americus, isu a makuna nga America).&lt;/blockquote&gt;

Para ken ni Waldseemüller, ti maysa ket saan koma a manglikud iti panagnagan ti daga kalpasan ti nangduktal. Isu ket nagusar iti nai-Latin a bersion ti nagan ni Vespucci (Americus Vespucius), ngem iti pemenina a porma ti &quot;America&quot;, a sinurot dagiti pagarigan iti &quot;Europa&quot; ken &quot;Asia&quot;.

Kalpasanna, idi dagiti sabali a nagar-aramid ti mapa ket innayonda ti Amianan nga Amerika, innayonda met ti kasisigud a nagan iti daytoy: idi 1538, ni [[Gerard Mercator]] ket inusarna ti nagan nga Amerika kadagiti amin nga Akinlaud a Hemisperio iti mapana iti lubong.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |title=The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves |author=Jonathan Cohen |accessdate=2014-02-03 |archive-date=2022-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422204007/https://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Adda met dagiti sumuppiat a ti taripnong ket ti panagusar ti apelyido para iti pananginagan kadagiti panagduktal malaksid iti kaso ti naarian ken isu a ti naala manipud iti &quot;Amerigo Vespucci&quot; ket mabalin a problematiko.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lloyd |first=John |last2=Mitchinson |first2=John |title=The Book of General Ignorance |url=https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy |year=2006 |publisher=Harmony Books |isbn=978-0-307-39491-0 |page=[https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 95] |quote=New countries or continents were never named after a person's first name, but always after the second...}}&lt;/ref&gt; Ni Ricardo Palma (1949)ket nangisingasing ti naala manipud iti banbantay &quot;Amerrique&quot; iti Sentral nga Amerika—ni Vespucci ket isu idi ti immuna a nakaduktal ti Abagatan nga Amerika ken ti banbantay ti ''Amerrique'' iti [[Sentral nga Amerika]], a naikonekta kadagiti naduktalanna kadagiti naduktalan ni [[Christopher Columbus]].

Ni [[Alfred Hudd|Alfred E. Hudd]] ket nangisingasing iti teoria idi 1908 a dagiti kontinente ket managanan manipud iti Gales a komersiante nga agnagan iti [[Richard Amerike]] manipud idiay Bristol, a naipampamattian nga isu ti nangpinansia ti panagbanniaga a panagduktal ni [[John Cabot]] manipud idiay Inglatera a napan idiay [[Newfoundland (isla)|Newfoundland]] idi 1497. Ti bassit a nasukimat a pammati a naisingsingasing ket ti Amerika ket naipanagan para iti Espaniol a marinero iti taga-ugma a [[Bisigodo]] a nagan iti 'Amairick'. Ti sabali ket ti nagan a nairamut iti pagsasao a [[Indihenio a tattao iti Kaamerikaan|Patneng nga Amerikano]].&lt;ref name=&quot;Cohen&quot; /&gt;

== Heograpia ==
[[Papeles:North America satellite orthographic.jpg|thumb|Ladawan nga ala ti satelite ti Amianan nga Amerika.]]

Ti Amianan nga Amerika ket sakupenna ti akin-amianan a paset ti masa ti daga kadawyan a naibagbaga a kas ti [[Baro a Lubong]], ti [[Akinlaud a Hemisperio]], [[Kaamerikaan|ti Kaamerikaan]], wenno ti laeng Amerika (a saan unay a kadawyan, ken inkeddeng ti dadduma a kas agmaymaysa a [[kontinente]]&lt;ref name=IOC&gt;{{cite web
|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf
|format=PDF
|title=The Olympic symbols
|publisher=International Olympic Committee
|year=2002
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080307073846/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf
|archivedate=7 Marso 2008
|location=Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre
}} Dagiti lima a singsing ti wagayway ti Olimpiada ket mangirepresenta kadagiti lima a natataengan, nakibingbinglay a kontinente ([http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf Aprika, Amerika, Asia, Europa, ken Oceania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |date=2002-02-23 }}).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Oceano&gt;{{cite book|title=Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial |chapter=Continente |pages=392, 1730 |isbn=84-494-0188-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cincocontinentes&gt;{{cite book|title=Los Cinco Continentes (The Five Continents) |publisher=Planeta-De Agostini Editions |year=1997 |isbn=84-395-6054-0}}&lt;/ref&gt; a ti Amianan nga Amerika ket [[subkontinente]]).&lt;ref&gt;{{cite web|title=Encarta, &quot;Norteamérica&quot;|url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html|archivedate=2009-01-30|url-status=dead|language=Espaniol|access-date=2015-01-29}}&lt;/ref&gt; Ti laeng koneksion iti daga ti Amianan nga Amerika iti [[Abagatan nga Amerika]] ket ti [[Ismo ti Panama]]. Ti kontinente ket pinatinggaan iti abagatan a daya babaen dagiti kaaduan a heograpo idiay [[Sawang Darién|pagayusan a labneng ti Darién]] idiay igid ti pagbeddengan ti [[Colombia]]-[[Panama]], ken manggikabil daytoy iti amin a paset ti Panama iti uneg ti Amianan nga Amerika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas |title=Americas |work=Standard Country and Area Codes Classifications (M49) |publisher=United Nations Statistics Division |accessdate=2014-02-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archivedate=2006-10-21 |title=North America |work=Atlas of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;North America Atlas&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&amp;Rootmap=&amp;Mode=d&amp;SubMode=w |title=North America Atlas |publisher=National Geographic}}&lt;/ref&gt; Iti pay sabali, adda met dagiti heolohista a pisiograpiko a mangikabil iti akin-abagatan a patinggana iti [[Ismo ti Tehuantepec]], [[Mehiko]], a ti Sentral nga Amerika ket gumay-at nga agpaabagatan a daya idiay Abagatan nga Amerika iti daytoy a puntos.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Central America|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=28 Hunio 2011}}&lt;/ref&gt; Ti is-isla ti [[Karibe]], wenno dagiti Laud nga India, ket naikeddeng dagitoy a paset ti Amianan nga Amerika.&lt;ref name=britannica-northamerica /&gt;

Sakbay a naipangato ti ismo ti Sentral nga Ameriaka, ti rehion ket adda idi iti sirok ti danum. Dagiti isla ti [[Dagiti Laud nga India|Laud nga India]] ket mangmarka ti dati a limned a [[rangtay ti daga]], a nangisilpo idi ti Aamianan nga Amerika ken Abagatan nga Amerika babaen tattan ti [[Florida]] ken [[Venezuela]]. Ti aplaya ti kontinente ket atiddog ken saan a kadawyan. Ti [[Golpo ti Mehiko]] ket isu ti kadakkelan a bagi ti danum a manglennek ti kontine, ken sarunuen daytoy babaen ti [[Luek Hudson]]. Dagiti dadduma pay ket mairaman ti [[Golpo ti San Lorenso]] ken ti [[Golpo ti California]].

Adda dagiti nadumaduma nga isla iti aplaya ti kontinente, kangrunaan ti [[Purpuro ti Artiko ti Kanada|Purpuro Artiko]], ti [[Bahamas]], [[Turks ken Caicos]], ti [[Kalatakan nga Antila|Kalatakan]] ken [[Basbassit nga Antila]], ti [[Is-isla Aleutiano]] ti dadduma ket adda iti maitutop nga [[Akindaya a Hemisperio]]), ti [[Purpuro Alejandro]], dagiti adu a rinibu nga isla iti [[Aplaya ti British Columbia]], ken ti [[Newfoundland (isla)|Newfoundland]]. [[Greenland]], ti bukod nga agturturay a [[Dinamarka|Danes]] nga isla, ken ti [[listaan dagiti isla babaen ti kalawa|kadakkelan iti lubong]], ket adda iti isu met laeng a [[tektoniko a plata]] (ti [[Plata ti Amianan nga Amerika]]) ken heograpiko a paset ti Amianan nga Amerika. Iti heoliko a kapanunotan, ti [[Bermuda]] ket saan a paset ti Kaamerikaan, ngem ti maysa nga oseaniko nga isla a naporma idi iti ukap ti [[Pantok ti Tengnga nga Atlantiko]] iti napalabas a 100&amp;nbsp;riwriw a tawtawen. Ti kaasitgan a masa ti daga iti daytoy ket ti [[Cape Hatteras]], [[North Carolina]]. Nupay kasta, Ti Bermuda ket masansan a naipagpagarup a kas paset ti Amianan nga Amerika, a napangpangruna iti gapu ti pakasaritaanna, dagiti pannakaikapet iti politika ken kultura iti [[Virginia]] ken dagiti sabali a parte ti kontinente.
[[Papeles:Moraine Lake.jpg|thumb|left|Ti [[Danaw Moraine]] idiay [[Nailian a Parke Banff]]]]
Ti kaaduan ti Amianan nga Amerika ket adda iti Plata ti Amianan nga Amerika. Dagiti parte ti akinlaud a [[Mehiko]], a mairaman ti [[Baja California]], ken ti [[California]], ken mairaman dagiti siudad ti [[San Diego]], [[Los Angeles]] ken ti parte ti [[San Francisco]], ket mabirukan iti akindaya nga igid ti [[Palata ti Pasipiko]], a dagiti dua a plata ket agsabatda iti igid ti [[Tukki ti San Andreas]]. Ti akin-abagatan unay a paset ti kontinente ken ti kaaduan dagiti [[Karibe|Laud nga India]] ket mabirukan idiay [[Plata ti Karibe]], bayat a dagiti plata ti [[Plata ti Juan de Fuca|Juan de Fuca]] ken [[Plata ti Cocos|Cocos]] ket beddenganna ti Plata ti Amianan nga Amerika iti akinlaud a pronterana.

Ti kontinente ket mabaln a mabingbingay kadagiti uppat a nalatak a rehion (ti tunggal maysa ket aglaon kadagiti adu a subrehion): ti [[Nalatak a Tantanap]] a gumay-at manipud iti [[Golpo ti Mehiko]] aginggana ti [[Akin-amianan a Kanada|Artiko ti Kanada]]; ti heolohiko nga ubing, kabambantayan ti laud, a mairaman ti [[Nabato a Banbantay]], ti [[Nalatak a Labneng]], [[Heograpia ti California|California]] ken [[Alaska]]; ti napangato ngem relatibo a dalumpinas a banak ti [[Kalasag ti Kanada]] iti amianan a daya; ken ti naindumadumaan nga akindaya a rehion, a mangiraman ti [[Banbantay Apalaches]], ti tanap ti aplaya iti igid ti taaw Atlantiko, ken ti peninsula ti Florida. Ti Mehiko, kadagiti atiddog a [[banak]]na ken dagiti [[Kordiliera ti Amerika|kordiliera]], ket kaaduan a maikabil iti akinlaud a rehion, urayno ti akindaya a tanap ti aplaya ket saan a gumay-at iti abagatan ti Golpo.

Dagiti akinlaud a bantay ket nagudua iti tengnga iti nangruna kabambanatayan ti Rockies ken ti [[Kabambantayan ti Aplaya ti Pasipiko|kabambantayan ti aplaya]] idiay California, [[Oregon]], [[Washington (estado)|Washington]], ken ti [[Britaniko a Columbia]], a ti Nalatak a Labneng—ti ab-ababa a lugar nga aglaon kadagiti basbassit a kabambantayan ken dagiti ababa a desierto iti baetanda. Ti kangatuan a pantok ket ti [[Denali]] idiay Alaska.

Inbagbaga ti [https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html United States Geographical Survey (USGS)] a ti heograpiko a sentro ti Amianan nga Amerika ket &quot;6&amp;nbsp;milmilia iti laud ti [[Balta, North Dakota|Balta, Kondado Pierce , North Dakota]]&quot; iti agarup a {{Coord|48|10|N|100|10|W}}, aproksimado a {{pagbaliwen|15|mi|km|disp=flip}} manipud idiay [[Rugby, North Dakota]]. Ti USGS ket adu pay a nangibagbaga a &quot;Awan ti namarkaan wenno namonumentuan a puntos ti nabangon babaen ti ania man nga ahensia ti gobierno a kas ti heograpiko a sentro kadagiti ania man a 50 nga Es-estado, ti nangruna a daga ti Estados Unidos, wenno ti kontinente ti Amianan nga Amerika.&quot; Nupay kasta, adda maysa a {{pagbaliwen|15|ft|abbr = out|adj = on|disp=flip}} nga [[obelisko]] ti bato idiay Rugby a mangtunton a mangmarka ti sentro.

== Pagpagilian, terteritorio, ken dagiti agkamkammatalek ==
{{Nangruna|Listaan dagiti naturay nga estado ken dagiti agkamkammatalek a teritorio idiay Amianan nga Amerika}}

Dita baba ket ti tabla dagiti pagilian ken dagiti teritorio ti Amianan nga Amerika a nabingbingay kadagiti tallo a batayan a rehion.&lt;ref name=&quot;spp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.spp.gov/ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080618182224/http://www.spp.gov/ |archivedate=18 Hunio 2008|title=SPP Background |publisher=Security and Prosperity Partnership Of North America |work=CommerceConnect.gov |accessdate=14 Nobiembre 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;epa&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |title= Ecoregions of North America |publisher= United States Environmental Protection Agency |accessdate=30 Mayo 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=About.com&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |title=What's the difference between North, Latin, Central, Middle, South, Spanish and Anglo America? |website=About.com |access-date=2015-01-29 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410093459/http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Pagilian wenno teritorio
! [[Listaan dagiti pagilian babaen ti kalawa|Kalawa]]&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Malaksid no sabali ti naibaga, dagiti pigura ti kalawa ti daga ket naala manipud iti {{Cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf | title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density | publisher=United Nations Statistics Division | year=2008 | accessdate =14 Oktubre 2010 |journal=unstats}}&lt;/ref&gt;
! [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|Populasion]]&lt;br /&gt;(2008 karkulo)&lt;ref&gt;Malaksid no sabali ti naibaga, dagiti karkulo ti populasion ket naala manipud iti {{cite web|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |format=PDF| title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate=12 Marso 2009}}&lt;/ref&gt;
! [[Listaan dagiti naturay nga estado ken dagiti agkamkammatalek a teritorio babaen ti densidad ti populasion|Densidad ti populasion]]&lt;br /&gt;(tunggal km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Kapitolio
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''Amianan nga Amerika (Nangruna a daga)'''{{#tag:ref|Daytoy a panagipalawag ti Amianan nga Amerika ket mangiraman laeng dagiti uppat nga akin-amianan unay a teritorial nga entidad ti Kanada, ti Estados Unidos, Greenland, [[Mehiko]], ket dagiti asideg nga isla ti [[Bermuda]]&amp;nbsp;– iti aplaya ken daya ti [[Cape Hatteras]], [[North Carolina]]&amp;nbsp;– ken [[Saint Pierre and Miquelon]]&amp;nbsp;– iti aplaya ken abagatan ti [[Newfoundland and Labrador]]. Mairaman dagiti reperensia ti&lt;ref name=&quot;spp&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;epa&quot; /&gt;&lt;ref name=About.com /&gt;
|group=note}}
|-
| {{wagayway|Bermuda}} ([[Nagkaykaysa a Pagarian]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|65000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1203.7
| [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| {{wagayway|Kanada}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|33573000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.4
| [[Ottawa]]
|-
| {{wagayway|Isla Clipperton}} ([[Pransia]].)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.0
|&amp;nbsp;—
|-
| {{wagayway|Greenland}} ([[Dinamarka]].)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.026
| [[Nuuk]] ([[Godthåb]])
|-
| {{wagayway|Méhiko}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112322757}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 57.1
| [[Siudad ti Mehiko]]
|-
| [[Papeles:Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg|22px|border|link=]] [[San Pedro ken Mikuelon]] (Pransia)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 24.8
| [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| {{wagayway|Estados Unidos}}&lt;ref group=note&gt;Mairaman ti estado ti Hawaii, nga adayo manipud iti masa ti daga ti Amianan nga Amerika idiay Taaw Pasipiko ken isu a kadawyan a mainaig kadagiti sabali a teritorio ti Oceania.&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|311630000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 32.7
| [[Washington, D.C.]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''Karibe'''
|-
| {{wagayway|Anguilla}} (Nagkaykaysa a Pagarian)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 164.8
| [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| {{wagayway|Antigua ken Barbuda}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|88000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 199.1
| [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| {{wagayway|Aruba}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|107000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 594.4
| [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| {{wagayway|Bahamas}}&lt;ref group=note&gt;Gapu ta ti [[Purpuro Lucayan]] ket mabirukan idiay Taaw Atlantiko imbes nga idiay [[Baybay Karibe]], ti [[Bahamas]] ket paset ti [[Dagiti Laud nga India|Laud nga India]] ngem dagitoy ket saan a teknikal a paset ti [[Karibe]], urayno ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket ingrupona ida iti Karibe.&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 24.5
| [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| {{wagayway|Barbados}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|256000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 595.3
| [[Bridgetown]]
|-
| {{wagayway|Bonaire}} (Olanda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Dagiti karkulo ti populasion ket naala manipud iti {{cite web | author=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles | title=Statistical information: Population |url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501150627/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archivedate=1 Mayo 2010 | publisher=Government of the Netherlands Antilles | accessdate=14 Oktubre 2010}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 41.1
| [[Kralendijk]]
|-
| {{wagayway|Britaniko nga Is-isla ti Birhen}} (Nagkaykaysa a Pagarian)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 152.3
| [[Road Town]]
|-
| {{wagayway|Is-isla ti Cayman}} (UK)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 212.1
| [[George Town, Is-isla ti Cayman|George Town]]
|-
| {{wagayway|Kubá }}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11204000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 102.0
| [[Havana]]
|-
| {{wagayway|Curaçao}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|140794}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 317.1
| [[Willemstad]]
|-
| {{wagayway|Dominica}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|67000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 89.2
| [[Roseau]]
|-
|{{wagayway|Republika a Dominikano}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10090000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 207.3
| [[Santo Domingo]]
|-
| {{wagayway|Grenada}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|104000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 302.3
| [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| {{wagayway|Guadeloupe}} (Pransia)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|401784}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp?dep=971&amp;annee=2008 |title=Insee – Populations légales 2008 – 971-Guadeloupe |publisher=Insee.fr |accessdate=31 Oktubre 2011 |language=Pranses}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 246.7
| [[Basse-Terre]]
|-
| {{wagayway|Haiti}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10033000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 361.5
| [[Port-au-Prince]]
|-
| {{wagayway|Hamaika}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2719000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 247.4
| [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| {{wagayway|Martinique}} (Pransia)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|397693}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp?dep=972&amp;annee=2008 |title=Insee – Populations légales 2008 – 972-Martinique |publisher=Insee.fr |accessdate=31 Oktubre 2011 |language=Pranses}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 352.6
| [[Fort-de-France]]
|-
| {{wagayway|Montserrat}} (Nagkaykaysa a Pagarian)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 58.8
| [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]&lt;ref group=note&gt;Gapu ti agdama nga aktibidad iti [[Bulkan Turturod Soufriere]] a a nagrugi idi Hulio 1995, kaaduan idi a nadadael ti Plymouth ken dagiti opisina ti gobierno ketnaiyalis idiay Brades. Ti Plymouth ket agtultuloy nga isu ti ''de jure'' a kapitolio.&lt;/ref&gt;
|-
| {{wagayway|Isla Navassa}} (Estados Unidos)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Dagiti pigura ti kalawa ti daga ket naala manipud iti {{cite web | title=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html | publisher=Government of the United States, Central Intelligence Agency | accessdate=14 Oktubre 2010 | archive-date=2019-01-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190107082449/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html%20 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;Dagitoy a karkulo ti populasion ket para iti 2010, ken naala manipud iti {{cite web | title=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html | publisher=Government of the United States, Central Intelligence Agency | accessdate=14 Oktubre 2010 | archive-date=2018-10-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.0
|&amp;nbsp;—
|-
| {{wagayway|Puerto Rico}} (Estados Unidos)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3982000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 448.9
| [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| {{wagayway|Saba}} (Olanda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 118.2
| [[The Bottom]]
|-
| {{wagayway|San Bartolome}} (Pransia)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|7448}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 354.7
| [[Gustavia, San Bartolome|Gustavia]]
|-
| {{wagayway|San Kristobal ken Niebes}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|52000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 199.2
| [[Basseterre]]
|-
| {{wagayway|Santa Lucia}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|172000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 319.1
| [[Castries]]
|-
| {{wagayway|San Martin}} (Pransia)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29820}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 552.2
| [[Marigot, San Martin|Marigot]]
|-
| {{wagayway|San Vicente ken dagiti Grenadito}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 280.2
| [[Kingstown]]
|-
| {{wagayway|San Eustaquio}} (Olanda.)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 130.4
| [[Oranjestad, San Eustaquio|Oranjestad]]
|-
| {{wagayway|Sint Maarten}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40009}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1176.7
| [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| {{wagayway|Trinidad ken Tobago}}&lt;ref group=note name=&quot;two&quot;&gt;Depende kadagiti panangipalawag, ti Aruba, Bonaire, Curaçao, Panama, ken Trinidad ken Tobago ket adaan iti teritorio idiay [[Listaan dagiti pagilian a gumay-at iti ad-adu ngem maysa a kontinente|iti wenno dagiti dua]] Amianan ken Abagatan nga Amerika.&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1339000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 261.0
| [[Port of Spain]]
|-
| {{wagayway|Is-isla ti Turks ken Caicos}}&lt;ref group=note&gt;Gapu ta ti [[Purpuro Lucayan]] ket mabirukan idiay Taaw Atlantiko imbes nga idiay [[Baybay Karibe]], ti [[Is-isla ti Turks ken Caicos]] ket paset ti [[Dagiti Laud nga India|Laud nga India]] ngem saan dagitoy a teknikal a paset ti [[Karibe]], urayno ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ketigrupona idia iti Karibe.&lt;/ref&gt; (UK)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|33000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 34.8
| [[Cockburn Town]]
|-
| {{wagayway|Is-isla ti Birhen ti Estados Unidos}} (Estados Unidos)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|110000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 317.0
| [[Charlotte Amalie, Is-isla ti Birhen ti Estados Unidos|Charlotte Amalie]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''Sentral nga Amerika'''
|-
| {{wagayway|Belis}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|307000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13.4
| [[Belmopan]]
|-
| {{wagayway|Costa Rica}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4579000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 89.6
| [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| {{wagayway|El Salvador}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6163000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 293.0
| [[San Salvador]]
|-
| {{wagayway|Guatemala}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14027000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 128.8
| [[Siudad ti Guatemala]]
|-
| {{wagayway|Honduras}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|7466000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 66.4
| [[Tegucigalpa]]
|-
| {{wagayway|Nicaragua}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5743000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 44.1
| [[Managua]]
|-
| {{wagayway|Panama}}&lt;ref group=note name=&quot;two&quot; /&gt;&lt;ref group=note&gt;Ti Panama ket kadawyan a naikeddeng a pagilian ti Amianan nga Amerika, urayno adda met dagiti turay a mangbingay daytoy idiay [[Kanal Panama]]. Dagiti pigura a nailista ditoy ket para iti intero a pagilian.&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3454000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 45.8
| [[Siudad ti Panama]]
|- style=&quot; font-weight:bold; &quot; class=&quot;sortbottom&quot;
! Dagup
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24500995}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|541720440}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 22.9
|
|}

== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=note}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|North America|{{PAGENAME}}}}
* [http://www.answers.com/topic/north-america Houghton Mifflin Company, &quot;North America&quot;]

{{Dagiti kontinente iti lubong}}
{{Dagiti rehion iti lubong}}

[[Kategoria:Amianan nga Amerika]]
[[Kategoria:Dagiti rehion ti Kaamerikaan]]
[[Kategoria:Dagiti kontinente]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>phrwpln4c7k5uakfe0zvvz5cw5l80f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karibe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11762</id>
    <revision>
      <id>406378</id>
      <parentid>404034</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4133" sha1="aod4rlzp5po0ekj5o46jd4wn338hc2k" xml:space="preserve">{{Infobox
| aboveclass = heograpia
| abovestyle = padding:.5em;
| bodyclass = geography
| above     = Karibe
| image     = [[Image:West Indies (orthographic projection).svg|250px]]
| label1    = Kalawa
| data1     = 2,754,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (1,063,000 kd milia)
| label2    = Kalawa ti daga
| data2     = 239,681 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (92,541 kd miia)
| label3    = Bilang dagiti umili (2009)
| data3     = 39,169,962&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=Archive copy |access-date=2012-01-17 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;
| label4    = Kapusek
| data4     = 151.5 /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (392 /kd milia)
| label5    = [[Dagiti patneng a bgrupo]]
| data5     = [[Apro-Karibe]], [[Indo-Karibe]], [[Intsik a Karibe]],&lt;ref&gt;{{cite book |last=McWhorter |title=Panagilawlawag ti Kreol |page=379 |publisher=Oxford University Press US |year=2005 |url=http://books.google.com/books?id=zdxJJVY54nYC&amp;pg=PT387 |isbn=0195166701|first=John H.}}&lt;/ref&gt; [[Dagiti indihenio a tattao ti Kaamerikaan|Amerindiano]] ([[Arawaks|Arawak]], [[Caribs]], [[Taínos]]), Europeano
| label6    = Nagan ti umili
| data6     = Laud nga Indio, Tattao a Karibe, Karibe, Taga-Karibe
| label7    = Dagiti pagsasao
| data7     = [[Pagsasao nga Espaniol|Españiol]], [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]], [[Pagsasao a Pranses|Pranses]], [[Pagsasao nga Olandes|Olandes]] ken adu pay [[Dagiti pagsasao iti Karibe|sabsabali pay]]
| label8    = Gobierno
| data8     = 13 [[Dagiti naturay nga estado]]&lt;br&gt;17 [[Dagiti agkamkammatalek a territorio]]
| label9    = Kadakkelan a siudad
| data9     = [[Santo Domingo]]&lt;br /&gt;[[Havana]]&lt;br /&gt;[[Santiago de los Caballeros]]&lt;br /&gt;[[Port-au-Prince]]&lt;br //&gt;[[Kingston, Hamaika|Kingston]]&lt;br /&gt;[[Santiago de Cuba]]&lt;br /&gt;[[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]&lt;br /&gt;[[Holguín]]
| label10    = Internet [[Kodigo ti pagturayan|TLD]]
| data10     = [[Listaan dagiti kodigo ti pagturayan|Adu a kita]]
| label11    = Panagtelepono a kodigo
| data11     = [[Listaan iti panagtelepono a kodigo gaiti pagilian|Adu a kita]]
| label12    = [[Sona ti oras]]
| data12     = [[UTC-5]] aginggana ti [[UTC-4]]
}}
{{Coord|14|31|32|N|75|49|06|W|display=title|type:waterbody_source:dewiki_scale:15000000}}

Ti '''Karibe''' ket maysa nga immindayon a nasukogan a grupo iti is-isla a sumurok a 2,000 a milia (3,200 km) a kaatiddogna a pannakaisina ti [[Golpo iti Karibe]] ken ti [[Baybay Karibe]], iti laud ken abagatan, manipud ti [[Taaw Atlantiko]], iti daya ken amianan. Manipud iti peninsula iti Florida iti kangrunaan a daga ti [[Estados Unidos]], dagiti isla ket gumay-atda iti 1,200 a milia (1,900 km) nga akin-abagatan a daya, ken 500 a milia (800 km) iti abagatan, ket laud ti kaigidan ti amianan nga aplaya iti [[Venezuela]] iti kangrunaan a daga ti [[Abagatan nga Amerika]].

Kaaduan ti mabirukan idiay [[Karibe a Plato]], daytoy a rehion ket addaan ti sumurok a 7,000 nga is-isla, dagiti bassit a puro, dagiti raw-ang, ken dagiti  isla a naporma iti rabaw ti raw-ang. Dagitoy nga is-isla, a makunkuna a '''Laud nga Indio''', ket kadawyan a naporma nga arko nga isla nga ag-linia iti ruar ti agpadaya ken umabagatan nga ig-igid ti Baybay Karibe.&lt;ref name=&quot;brief&quot;&gt;{{cite book
| first=Ridvan
| last=Asann
| year= 2007
| title= Ti Ababa a Pakasaritaan iti Karibe
| url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0
| edition= Nabaliwan
| publisher=Facts on File, Inc.
| location=New York
| page= [https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/4 3]
| isbn=0816038112}}&lt;/ref&gt;Dagitoy nga is-isla ket makunkuna a ''Laud nga Indies'' ngamin ket idi sumaglad ni [[Christopher Columbus]] idiay idi 1492 namatpati a nadanunna iti [[Indiano a subkontinent]].
 
{{pungol-heograpia}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

{{Dagiti rehion iti lubong}}

[[Kategoria:Karibe]]</text>
      <sha1>aod4rlzp5po0ekj5o46jd4wn338hc2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maikadua a Sangalubongan a Gubat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11980</id>
    <revision>
      <id>406398</id>
      <parentid>402892</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34663" sha1="ju6bhsa8q5eygj1b9ttrw2ypo8l3j09" xml:space="preserve">{{Infobox suppiat ti militar
|conflict  = Maikadua a Sangalubongan a Gubat
|partof    = 
|image     = Infobox collage for WWII.PNG
|image_size = 300px
|caption   = Agpakanawan manipud ti ngato a kanigid: Puersa dagiti Insik iti [[Gubat iti Wanjialing]], Australia a 25-libra a palpaltog idi agdama ti [[Umuna a Gubat iti El Alamein]], ti Alemania a [[Junkers Ju 87|Stuka]] maysa a bumatbatok a panagbomba iti [[Dumaya a Sanguanan (Maikadua a Sangalubongan a Gubat)|Akindaya a Sanguanan]] panawen ti lamiis idi 1943–1944, Puersa marina iti&amp;nbsp;Estados Unidos idiay [[Panangraut iti Golpo a Lingayen|Golpo a Lingayen]], ni [[Wilhelm Keitel]] nga agpirpirma ti [[Intrumento iti Panagsuko ti Alemania|Panagsulo ti Alemania]], Dagiti tropa ti Sobiet idiay [[Gubat iti Stalingrad]]
|date      = {{start date|df=yes|1939|9|1}}&amp;nbsp;– {{End date|df=yes|1945|9|2}} ({{Age in years and days|1939|9|1|1945|9|2}})
|place     = [[Europa Teatro iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Europa]], [[Pasipiko a Gubat|Pasipiko]], [[Gubat iti Atlantiko (1939–1945)|Atlantiko]], [[Abagatan a Daya nag Asia a Teatro iti Maikadua a Sangalubongan a GubatI|Abagatan a Daya nga Asia]], [[Maikadua a Sino-Hapones a Gubat|Tsina]], [[Mediteraneo, Tengnga a Daya ken Aprika a teatro iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Tengnga a Daya]], [[Mediteraneo, Tengnga a Daya ken Aprikano a teatro iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Mediterranean]] ken [[Mediteraneo, Tengnga a Daya ken Aprika a teatro iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Aprika]], nabiit laeng [[Amerikano a Teatro (1939–1945)|Amianan nga Amerika]]
|casus     = 
|territory = 
|result    = [[Dagiti agkakadua iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Nagkakadua]] panangabak&lt;br /&gt;
* Pannakaikkat iti [[Maikatlo a Reich]]
* Pannakaaramid iti [[Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian]]&lt;br /&gt;
* Panaglumtaw iti [[Estados Unidos]] ken ti [[Kappon ti Sobiet]] a kas [[nalatak a bileg]]&lt;br /&gt;
* Karugian iti [[Nalamiis a Gubat]]. ([[Maikadua a Sangalubongan a Gubat#Kalpasan a napasamak|ken adu pay...]])
|combatant1 = [[Dagiti agkakadua iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|'''Dagiti Agkakadua''']]&lt;br /&gt;
'''{{wagayway|Kappon ti Sobiet|1923}}''' &lt;small&gt;(1941–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
'''{{wagayway|Estados Unidos|1912}}''' &lt;small&gt;(1941–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
'''{{wagayway|Imperio iti Britania}}'''&lt;br /&gt;
'''{{wagayway|Republika iti Tsina (1912–1949)|name=China}}''' &lt;small&gt;(iti gubat 1937–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagayway|Pransia}}{{#tag:ref|Kalpasan ti panagtinnag iti [[Maikatlo a Republika iti Pransia]] idi 1940, ti ''[[de facto]]'' a gobierno ket ti [[Turay ti Vichy]]. Nagibalin kadagiti mayat dagiti pagtayyekan nga annuroten aginggana idi Nobiembre 1942 a nagbatbati a pormal nga agmangngamangnga. Ti [[Nawaya a Puersa a Pransia]], nga agnaed idiay Londres, ket naibigbigan dagiti Agkakadua a kas ti [[Naurnongan a Gobierno iti Republika a Pransia|opisial a gobierno]] idi Septiembre&amp;nbsp;1944.|group=nb}}&lt;br /&gt;
{{wagayway|Polonia}}&lt;br /&gt;
{{wagayway|Kanada|1921}}&lt;br /&gt;
{{wagayway|Australia}}&lt;br /&gt;
{{wagayway|Baro a Selanda}}&lt;br /&gt;
{{wagayway|Kappon iti Abagatan nga Áprika|}}&lt;br /&gt;
{{wagayway|Demokrata Pederal a Yugoslavia}} &lt;small&gt;(1941–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagayway|Pagarian iti Gresia}} &lt;small&gt;(1940–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagayway|Norwéga}} &lt;small&gt;(1940–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagayway|Olánda}} &lt;small&gt;(1940–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagayway|Pinlandia}} &lt;small&gt;(1939-1941)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagayway|Belhika|state}} &lt;small&gt;(1940–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagaywaypagilian|Czechoslovakia}} &lt;br /&gt;
{{wagayway|Pilipinas|1919}} &lt;small&gt;(1941–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagayway|Brasil|1889}} &lt;small&gt;(1942–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;[[Dagiti agkakadua iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|...''ken dagiti dadduma pay'']]&lt;/small&gt;
|combatant2 = [[Dagiti Pagtayyekan a Kabilegan|'''Pagtayyekan''']]&lt;br /&gt;
'''{{wagaywaypagilian|Nasi nga Alemania}}'''&lt;br /&gt;
'''{{wagaywaypagilian|Imperio iti Hapon}}''' &lt;small&gt;(iti gubat 1937–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
'''{{wagaywaypagilian|Pagarian iti Italia}}''' &lt;small&gt;(1940–43)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagaywaypagilian|Pagarian iti Hungaria}} &lt;small&gt;(1941–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagaywaypagilian|Pagarian iti Romania}} &lt;small&gt;(1941–44)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagaywaypagilian|Pagarian iti Bulgaria}} &lt;small&gt;(1941–44)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagayway|Tailandia}} &lt;small&gt;(1942–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
-----------
Dagiti pay makigubgubat&lt;br /&gt;
{{wagayway|Pinlandia}} &lt;small&gt;(1941–44)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagaywaypagilian|Pagarian iti Irak}} &lt;small&gt;(1941)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagayway|Kappon ti Sobiet|1923}} &lt;small&gt;(1939–41)&lt;/small&gt;{{#tag:ref|23 Agosto 1939, ti USSR ken Alemania nagpirma da iti saan a managriribok a tulag, sektreto a biningbingay to Daya nga Europa iti global nga inpluensia. Ti panagisardeng ti gubat ti USSR iti Hapon idi 16 Septiembre 1939; rinaut ti Polandia idi 17 Septiembre 1939; rinaut ti Pinlandia idi 30 Septiembre 1939; pinilit nga innayon dagiti estado ti Baltiko idi Hunio 1940; innala ti akindaya a Romania idi 4 Hulio 1940. idi 22 Hunio 1941, ti USSR ket rinauot babaen ti Pagtayyekan ti Europa; ti USSR ket timmipon kadagiti pagilian a makilablaban kadagiti pagtayyekan.|group=nb}}&lt;br /&gt;
-----------
Dagiti tirtiris nga estado&lt;br /&gt;
{{wagayway|Manchukuo}}&lt;br /&gt;
{{wagaywaypagilian|Nawaya nga Estado iti Kroasia}} &lt;small&gt;(1941–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{wagaywaypagilian|Eslobakia a Republika (1939–1945)}}&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;[[Dagiti Pagtayyekan a Kabilegan|...''ken dadduma pay'']]&lt;/small&gt;
|commander1 = [[Dagiti Agkakadua a daulo iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|'''Dagiti Agkakadua a Daulo''']]&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Nagkaykaysa a Pagarian}} [[Winston Churchill]]&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Kappon ti Sobiet|1923}} [[Joseph Stalin]]&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Estados Unidos|1912}} [[Franklin D. Roosevelt]]&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Republic of China (1912-1949)}} Chiang Kai-Shek
&lt;small&gt;[[Dagiti Agkakadua a daulo iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|...''ken dadduma pay'']]&lt;/small&gt;
|commander2 = [[Dagiti daulo ti pagtayyekan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|'''Dagiti daulo ti pagtayyekan''']]&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Nasi nga Alemania}} [[Adolf Hitler]]&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Imperio iti Hapon}} [[Hirohito]]&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Pagarian iti Italia}} [[Benito Mussolini]] {{Executed}}&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;[[Dagiti daulo ti pagtayyekan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|...''ken dadduma pay'']]&lt;/small&gt;
|casualties1 = '''Natay a milisia:'''&lt;br /&gt;Sumurok a 16,000,000&lt;br /&gt;'''Paisano a natay:'''&lt;br /&gt;Sumurok a 45,000,000&lt;br /&gt;'''Dagup a natay:'''&lt;br /&gt;Sumurok a 61,000,000 &lt;small&gt;(1937–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Dagiti nadangranan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|...''adu pay a maisalaysay'']]
|casualties2 = '''Natay a milisia:'''&lt;br /&gt;Sumurok a 8,000,000&lt;br /&gt;'''Paisano a natay:'''&lt;br /&gt;Sumurok a 4,000,000&lt;br /&gt;'''Dagup a natay:'''&lt;br /&gt;Sumurok a 12,000,000 &lt;small&gt;(1937–45)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Dagiti nadangranan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|...''adu pay a maisalaysay'']]
}}

Ti '''Maikadua a Sangalubongan a Gubat''' ({{lang-en|World War II}}), ket maysa a sangalubonagan a suppiatan a nagpaut manipud idi 1939 ken nalpas idi 1945. Kaaduan a nairaman dagiti [[Dagiti makiraman iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|adu a pagilian ti lubong]], a nairaman dagiti [[Nalatak a Kabilegan]], ken nakaaramid ti dua a nagsuppiat nga agkakadua a milisia: ti [[Dagiti Agkakadua a iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Agkakadua]] ken ti [[Kabilegan a Pagtayyekan|Pagtayyekan]]. Daytoy ti kaaduan a naisapasap a gubat ti pakasaritaan, nga adda dagiti agarup a 100 a riwriw a tattao a nagserbi kadagiti unidad ti [[milisia]]. Iti kasasaad a &quot;[[dagup a gubat]]&quot;, dagiti kangrunaan a nakibinglay ket nagikabilda kadagiti amin nga ekonomia, industria, ken sientipiko nga abilidad para iti panagserbi gubat a ganetget, a nagborra ti panakailasin a nagbaetan dagiti paisano ken milisia a rekursos. Namarkaan baaben kadagiti naimudinganMarked a paspasamak a pannakairaman kadagiti bunton pannakapatay kadagiti paisano, a mairaman ti [[Holokausto]] ken ti [[Atomiko a panagbomba iti Hiroshima ken Nagasaki|is-isu a panagusar ti nuklear nga armas iti pannakigubat]], a nagbanagan ti [[Dagiti nadangran ti Sangalubongan a Gubat II|50 riwriw aginggana ti sumurok a 70 riwriw a natnatay]]. Dagitoy a natnatay ket makaaramid iti daytoy a gubat ti [[Listaan dagiti gubat ken didigra babaen ti bilang dagiti natay|kaaduan ti natay]] iti [[Pakasaritaan iti lubong|pakasaritaan ti nagtagitaoan]].&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ti Kompleto a Nailadawan a Pakasaritaan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat: Ti Autoritario apanakaidatag iti Kadaksana Suppiat iti Pakasaritaan ti Nagtagitaoan nga adda ti Panagusig dagiti Naikeddengan a Panagsarak ken Naisangayan a Nagsuppiatan|url=https://archive.org/details/completeillustra0000somm|first=Donald |last=Sommerville|publisher=Lorenz Books|year=2008|page=[https://archive.org/details/completeillustra0000somm/page/5 5]|isbn=0-7548-1898-5}}&lt;/ref&gt;

Urayno ti [[Hapon]] ket [[Maikadua a Gubat ti Sino-Hapon|nakigubgubat idin]] iti [[Republika iti Tsina (1912-1949)|Tsina]] idi 1937,&lt;ref&gt;{{Cite book|first1=David P|last1=Barrett|first2=Lawrence N|last2= Shyu|title= Ti Tsina iti kontra Hapon a Gubat, 1937–1945: politiko, kultura ken kagimongan. Tomo 1 kadagiti Panagadal iti moderno a Pakasaritaan ti Tsina|url=https://archive.org/details/chinainantijapan0001unse|publisher=Peter Lang |location=New York|year= 2001 |isbn= 0-8204-4556-8 |page= [https://archive.org/details/chinainantijapan0001unse/page/6 6]}}&lt;/ref&gt; ti gubat ket sapasap a naibagbaga a daytoy ket nagrugi idi 1&amp;nbsp;Septiembre 1939, iti [[panagraut iti Polonia|panagraut]] iti [[Polonia]] babaen ti [[Nasi nga Alemania|Alemania]], ken dagiti simmaruno a panangideklara iti gubat iti Alemania babaen ti [[Maikatlo a Republika ti Pransia|Pranses]] ken kaaduan kadagiti pagilian iti [[Imperio a Britaniko]] ken [[Mankomunidad a Pagpagilian|Mankomunidad]]. Ti Alemania ket kinayatna ti agipatakder ti maysa a dakkel nga imperio idiay [[Europa]]. Manipud ti naladaw a 1939 aginggan ti nasapa a 1941, kadagiti serie iti kampania ken dagiti [[Pinagkatlo a Tulag|tulag]], ti Alemania ket nagparakma wenno pinarmekna iti kaaduana a kontinente ti Europa; iti tengnga ti [[Aleman–Sobiet a Pagbeddengan ken Komersio a Tulagan|Nasi-Sobiet a tulagan]], ti agmangngamangnga bassit a Sobiet ket napno wenno bassit a naiparukma, nasakopan ken nangsilpo ti teritorio dagiti innem a Europeano a kaarubana, ti [[Sobiet panagraut iti Polonia|mairaman ti Polonia]]. Ti Britani aken ti mankomunidad ket nabatbati nga is-isu laeng ti kangrunaan a puersa a nagtultuloy a nakilablaban a sumipiat ti Aksis, a dagiti gubat ket nararamid idiay [[Kampania ti Lumaud a Desierto|Amianan nga Aprika]] ken ti pay nabayagen a [[Gubat ti Atlantiko]]. Idi Hunio 1941, ti Aksis a Europa ket nagirugi ti panagraut iti Kappon ti Sobiet, a nakaited daytoy ti panagrugi ti [[Dumaya a Sanguanan (Sangalubongan a Gubat II)|kadakkelan a teatro ti daga iti pakasaritaan ti gubat]], a nakabedbed daytoy kadagiti kangrunaan a paset dagiti Aksis a puersa ti milisia. Idi Disiembre 1941, ti [[Imperio iti Hapon|Hapon]], a maipanggepanna ti mangituray iti [[Asia]], ket timmipon iti Aksis, ti [[Panagdaruros iti Pearl Harbor|panagdaruros iti Estados Unidos]] ken dagiti [[Panagrauti ti Hapon iti Malaya|tagikua ti Europa]] idiay [[Taaw Pasipiko]], ken napardas a nangparukma ti kaaduan iti Akinlaud a Pasipiko.

Ti panagabanse ti Aksis ket naipasardeng idi 1942, kalpasan a ti Hapon ket napaay kadagiti serie iti gubgubat ken dagiti Europeano a tropa ti Aksis ket naabakda idiay [[Maikadua a Gubat iti El Alamein|Amianan nga Aprika]] ken, mangikeddeng, iti [[Gubat iti Stalingrad|Stalingrad]]. Idi 1943, nga adda dagiti serie iti [[Gubat iti Kursk|panakaabak ti Alemania]] idiay [[Dumaya a Europa]], ti [[Aliado a panagraut iti Sicily|Aliado a panagraut]] iti [[Pagarian iti Italia (1861–1946)|Pasista nga Italia]], ken dagiti panagballigi ti Amerikano idiay a Pasipiko, ti Aksis ket napukawna ti kaessemanna ken nangaramid kadagiti estratihiko a panagsanod kadagiti amin a sanguanan. Idi1944, dagiti lUmaud a Kumaduaan ket [[Panagsanglad ti Normandy|rinautda ti Pransia]], bayat a ti Kappon ti Sobiet nakagun-od met laeng kadagiti amin a napukawna a teritorio ken rinautna ti Alemania ken dagiti kumaduaanna. Ti gubat idiay Europa ket simmardent iti [[Gubat iti Berlin|panakatiliw iti Berlin]] babaen dagiti tropa ti Sobiet ken Polako ken ti simmaruno a [[Alemannga Instrumento iti Panagsuko|awan kondisionna a panagsuko ti Alemania]] idi [[Aldaw ti Panagballigi idiay Europa|8&amp;nbsp;Mayo 1945]]. Idi panawen ti 1944 ken 1945 ti Estado sUnidos ket inabakna ti marina ti Hapon ken natiliwna dagiti nangruna nga is-isla iti Laud a Pasipiko, a nangtinnag kadagiti bomba nga atomiko iti dayta a pagilian idi ti panagraut iti [[Hapon a Purpuro]] (&quot;Balay nga Is-isla&quot;) ket nagbalin a nagarasugas. Ti gubat idiay Asia ket nagsardeng idi 15&amp;nbsp;Agosto 1945 idi ti Hapon ket immannurot a sumuko.

Ti dagup a panagballigi dagiti Kumaduaan kadagiti Aksis idi 1945 ket nagpasardeng iti daytoy a suppiat.Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nangibalbaliw ti politiko a panagitaratar ken sosial a patakder iti lubong. Ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ({{lang-en|UN}}) ket naipatakder tapno makaayaywan para iti internasional a panagtitinnulongan ken mangipawil kadagiti sumakbay a suppiatan. Dagiti nalatak a kabilegan ket isuda ti nagballigi iti gubat-ti Estados Unidos, Kappon ti Sobiet, Tsina, Britania, ken Pransia ken nagbalin dagitoy a permanente a kameng iti [[Salaknib a Konsilol]] ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.&lt;ref&gt;{{Citation | title = Ti Salaknib a Konseho ti UN | url = http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html | accessdate = Mayo 15, 2012 | archive-date = 2012-06-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120620101548/http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620101548/http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |date=2012-06-20 }}&lt;/ref&gt; Ti Kappon ti Sobiet ken ti Estados Unidos ket rimsuada a kas kadagiti agsinuppiat a nalatak a kabilegan, a nakaaramid daytoy ti entablada ti [[Nalamiis a Gubat]], a nagbayag para kadagiti sumaruno a 46 a tawtawen. Iti kabayatan, ti impluensi dagiti nalatak a bileg ti Europa ket nagrugrugi ti panakaapdayda, bayat a ti [[dekolonisasion iti Asia]] ken [[dekolonisasion iti Aprika|Aprika]] ket nagrugi. Kaaduan kadagiti pagilian a nadadaelan kadgiti industriada ket immakarda iti [[kalpasan ti Maikadua a Gubat a panagpadakkel ti ekonomia|ekonomia a panagungar]]. Ti politiko a panagtitipon, a naipangpangruna ti [[Europeano panagtitinnipon|idiay Europa]], ket rimsua gapo kadagiti ganetget a panagtalinaed kadagiti pannakibiang kalpasan ti gubat.

== Kronolohia ==
{{Kitaen pay ti|Pagorasan a linia iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat}}
Ti panagrugi iti gubat ket sapasap a naam-ammuan nga idi 1&amp;nbsp;Septiembre 1939, iti panagrugi ti [Panagraut iti Polonia|Aleman a panagraut iti Polonia]]; ti Britania ken Pransia ket nagideklara ti gubat iti Alemani a kalpasan daytoy ti dua nga aldaw. Dagiti sabsabali a petsa para iti panagrugi iti gubat ket mairaman ti panagrugi iti [[Maikadua a Gubat ti Sino-Hapon]] idi 7&amp;nbsp;Hulio 1937.&lt;ref&gt;{{Cite book|first= Roger |last=Chickering |title=Ti Lubong iti Dagup a Gubat: Sangalubongan a Suppiat ken dagiti Politiko ti Panagdadael, 1937–1945|page=64|url=http://books.google.com/?id=evVPoSwqrG4C|accessdate=15 Nobiembre 2009|isbn=0-275-98710-8|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan |year= 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Fiscus|first= James W |title=Kritikal a Perspektibo iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|page= 44|url=http://books.google.com/?id=6MTcnkLfDZAC|publisher=Rosen Publishing Group|isbn=1-4042-0065-7|year=2007|accessdate=15 Nobiembre 2009}}&lt;/ref&gt;

Dagiti dadduma ket sumorsurotda ti Britaniko a historiador a ni [[A. J. P. Taylor]], nga isu ket nagtengtengngel a ti Gubat ti Sino-Hapon ken ti gubat idiay Europa ken dagiti koloniana ket nagpapadada a rimsua ken dagiti dua ket naitipon idi 1941. Daytoy nga artikulo ket agususar ti kadaywan a panagipetsa. Dagiti dadduma pay a petsa ti panagrugi ket sagpaminsan a nausar para iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket mairaman ti [[Maikadua a Italo-Abisiniano a Gubat|Italiano a panagraut iti Abisinia]] idi 3 Oktubre 1935.&lt;ref&gt;(Ben-Horin, Eliahu (1943). ''Ti Tengnga a Daya: Nagsasabtan iti Pakasaritaan''. W. W. Norton &amp; Co. p. 169; [[A. J. P. Taylor|Taylor, A. J. P]] (1979). ''Kasano ti Panagrugrugi dagiti Gubat''. Hamilton. p. 124. [[ISBN]] [[Espesial:BookSources/0241100178|0241100178]]; Yisreelit, Hevrah Mizrahit (1965). ''Panagadal ti Asia ken Aprika'', p. 191). Para iti 1941 kitaen ti (Taylor, A. J. P (1961). ''Ti Taudan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat''. Hamilton. p. vii; Kellogg, William O (2003). ''Amerikano a Pakasaritaan ti Nalaka a Pamay-an''. Edukasianal a Serie ni Barron. p. 236 [[ISBN]] [[Espesial:BookSources/0764119737|0764119737]]). Adda pay dagiti kapanunutan a ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ken ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket agpadpada a paset iti &quot;[[Sibil a Gubat ti Europa]]&quot; wenno &quot;[[Maikadua a Tallopulo a Tawen a Gubat]]&quot;. (Canfora, Luciano; Jones, Simon (2006). ''Demokrasia idiay Europa: Maysa a Pakasaritaan iti Ideolohia''. Wiley-Blackwell. p. 155. [[ISBN]] [[Espesial:BookSources/1405111313|1405111313]]; Prin, Gwyn (2002). ''Ti Puso iti Gubat: Iti Bileg, Suppiat ken Obligasion iti Maikaduapulo ket Maysa a Siglo''. Routledge. p. 11. [[ISBN]] [[Espesial:BookSources/0415369606|0415369606]]).&lt;/ref&gt;

Ti husto a petsa iti pannakalpas ti gubat ket saan pay nga unibersal a inannurotan. Daytoy ket naipalplatiing a ti gubat ti ket nalpasan iti [[panagisardeng ti gubat]] iti 14&amp;nbsp;Agosto 1945 ([[Aldaw a Panagballigi iti Hapon|V-J nga Aldaw]]), a saan a ti pormal a panagsulo ti Hapon (2&amp;nbsp;Septiembre 1945); iti daduma a pakasaritaan ti Europa, daytoy ket nagsardeng idi [[Aldaw a Panagballigi iti Europa|V-E nga Aldaw]] (8&amp;nbsp;Mayo 1945). Nupay kasta, ti [[Tulag iti San Francisco|Tulag iti Kappia iti Hapon]] ket saan a napirmaan aginggana idi 1951,&lt;ref&gt;{{Cite book|first= Shiraishi|last= Masaya |title=Ti Pannakibiang ti Hapon iti Bietnam, 1951–1987|url= https://archive.org/details/japaneserelation0000shir|publisher= SEAP a Pagipablaakan|year= 1990|isbn= 0-87727-122-4 |page=[https://archive.org/details/japaneserelation0000shir/page/4 4]}}&lt;/ref&gt; ken [[Tulag iti Kinaudi a Nagbanagan a Maipangngep iti Alemania|iti Alemania]] ket saan aginggana idi 1990.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://usa.usembassy.de/etexts/2plusfour8994e.htm |title=Dagiti Panakibiang ti Alemania-Amerikano – Tulag iti Kinaudi a Nagbanagan a Maipangngep iti Alemania (dua a manayonan ti uppat) |publisher=Usa.usembassy.de |accessdate=29 Enero 2012}}&lt;/ref&gt;

== Napalabas ==
{{Nangruna|Dagiti gapuanan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat}}

Ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nangbalbaliw ti politika a mapa, ti panakaabak dagiti [[Dagiti Katengngaan a Bileg|Katengngaan a Bileg]], a mairaman ti [[Austria-Hungaria]], Alemania ken ti [[Imperio nga Otomano]]; ken ti 1917 panag-agaw ti [[Bolshevik]] ti bileg idiay [[Rusia]]. Ti kabayatan, dagiti agdama a nangabak a Kumaduaan a kas ti Pransia, Belga, Italia, Gresia ken Romania ket nakagun-odda kadagiti teritorio, bayat nga adda dagiti baro nga estado a napartuat idi gapu ti panakarebba iti Austria-Hungria ken dagiti imperio ti [[Ruso nga Imperio|Ruso]] ken [[Imperio nga Otomano|Otomano]]. 

Iti [[kalpasan a nagbanagan ti Umuna a Sangalubongan a Gubat|kalpasan a nagbanagan ti gubat]], ti [[revanchismo|iredentista]] ken [[rebankismo|rebankista]] a nationalismo ket nagbalin a nangruna kadagiti adu nga estado ti Europa. Ti rebankismo ken rebankismo ket napigsa idi idiay Alemania gapu iti naisangsangayan a teritorial, kolonial, ken busbos a napukpukaw a nagun-od gapu ti [[Tulag iti Versailles]]. Babaen ti tulag, ti Alemania ket nakapukaw ti agarup a 13 a porsiento ti balayna a teritorio ti ken amin kadagiti [[Kolonia nga imperio ti Alemania|ballasiw taaw a teritoriona]], bayat a naiparparit ti panagikapet kadagiti sabsabali nga estado, ti panagsupapak ket nasken, ken naikkan ti patingga no kasano ti kadakkel ken kapabilidad ti siiigam a buyot dagiti pagilian.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kantowicz|1999|p=149}}&lt;/ref&gt; Ti kabayatan, ti [[Sibil a Gubat ti Rusia]] ket nangirugi ti pannakapartuat iti [[Kappon ti Sobiet]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Davies|2008|pp=134–140}}&lt;/ref&gt;

Ti Imperio nga Aleman ket narunaw idi idiay [[Aleman a Rebolusion iti 1918–1919]], ken napartuat ti maysa a demokratiko a gobierno, a naam-ammuan idi a kas ti [[Weimar a Republika]]. Ti pannakigubatan a paset ti panawen ket nakakita kadagiti panagriri a nagbaetan dagiti agsupsuporta dagiti baro a republika ken dagiti nagubsang a kasuppiatan dagiti [[kanawan apayak|kanawan]] ken [[kanigid a payak|kanigid]]. Urayno ti Italia ket maysa a kumaduaan ti diplomatiko a tulagan ket nakagun-od kadagiti teritorio, dagiti Italiano a nationalista ket nakaugetda gapu kadagiti [[Tulag iti Londres (1915)|nikarkari a naaramid]] babaen ti Britania ken Pransia a mangpatalged ti iseserrek ti Italiano iti gubat ket saan a natungpalan ti nagtutulagan ti kappia. Manipud idi 1922 aginggan idi 1925, ti [[Italiano a Pasismo|pasista]] a tignay nga indauloan babaen ni [[Benito Mussolini]] ket nagagaw ti bileg idiay Italia nga adda ti nasionalista, totalitariano, ken panagtitipon dagiti klase a programa a nangikkat ti representatibo a demokrasia, namedmedan ti sosialista, kanigid a payak ken dagiti liberal a puersa, ken nagkamat ti maysa nga agresibo ganganaet nga annuroten a mangipunta ti panagpilit a panagpanday ti Italia a kas maysa a bileg ti lubong—ti maysa a &quot;[[Italiano nga Imperio|Baro nga Imperio a Romano]]&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Shaw|2000|p=35}}&lt;/ref&gt; Idiay Alemania, ti [[Nasi a Partido]] nga indauloan babaen ni [[Adolf Hitler]] ket nagkamkamat a mangibangon ti pasista a gobierno idiay Alemania. Ti kaadda ti rugi ti [[Nalatak a Panagsagsagaba]], ti domestiko a panagsuporta para kadagiti Nasi ket dimmakkel ken, idi 1933, ni Hitler ket naidutok idi a kas ti Kanselor iti Alemania. Iti kalpasan a nagbanagan ti [[Reichstag a puor]], ni Hitler ket nagpartuat ti estado a totalitariano nga adda laeng ti maymaysa a partido nga indauloan babaen dagiti Nasi.&lt;ref&gt;{{harvnb|Bullock|1962|p=265}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Kuomintang]] (KMT) a partido idiay Tsina ket nangirugi ti maysa a [[Akin amianan a Panagbanbaniaga|panagkaykaysa a kampania]] a sumuppiat kadagiti rehional nga agtagtagikua kadagiti dagdaga ken napagkaykaysada ti Tsina idi tengnga ti 1920 a panawen, ngen isudan idin ket nairamanda ti maysa a [[Sibil a Gubat ti Insik|sibil a gubat]] a kasuppiat kadagiti dati nga [[Partido Komunista ti Insik|Insik a komunista]] a kumaduaanna.&lt;ref&gt;{{harvnb|Preston|1998|p=104}}&lt;/ref&gt; Idi 1931, ti maysa a [[Militarismo-Sosialismo idiay Showa Hapon|dumakdakkel a militaristiko]] nga [[Imperio ti Hapon|Imperio a Hapon]], a nabayagen a nagkamkamat ti panagimpluensia idiay Tsina&lt;ref&gt;{{harvnb|Myers|1987|p=458}}&lt;/ref&gt; a kas ti umuna nga addang a nakitkita ti gobiernona a kas ti [[Hakko ichiu|karbengan a panagturay ti Asia]] ti pagilian, ket inusarda ti [[Mukden a Pasamak]] a kas gapu a [[Hapon apanagraut iti Manchuria|panagrugi ti panagraut ti Manchuria]] ken mangibangon ti [[tirtiris nga estado]] iti [[Manchukuo]].&lt;ref name=Mukden&gt;{{harvnb|Smith|2004|p=28}}&lt;/ref&gt; Gaputa nakapsut unay nga agresista ti Hapon, ti Tsina ket nagkidkidaw idiay [[Liaga ti Pagpagilian]] para iti tulong. Ti Hapon ket nagikkat manipud ti Liga ti Pagpagilain kalpasan a daytoy ket [[Lytton a Reporta|naipato]] para iti panagrautna ti Manchuria. Dagitoy dua apagilian ket nakilablabanda nadumaduma a gubat, iti [[Enero 28 a Pasamak|Shanghai]], [[Gubat iti Rehe|Rehe]] ken [[Panagsalaknib iti Nalatak a Diding|Hebei]], aginggana ti [[Tanggu a Panagsardeng ti Panagdangadang]] ket napirmaan idi 1933. Kalpasan daytoy, dagiti puersa ti Insik a boluntario ket nagtultuloyda nga agresista kadagiti panagriribok ti Hapon idiay [[Panagipatalna iti Manchukuo|Manchuria]], ken [[Dagiti aksion ti kaunegan a Mongolia (1933–1936)|Chahar ken Suiyuan]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Dagiti Boluntario a Buyot iti Amianan a daya a Tsina|url=http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948|first=Anthony|last=Coogan|journal=Pakasaritaan Tatta nga Aldaw|volume=43|date=Hulio 1993|accessdate=14 Nobiembre 2009|quote=Nupay nga adda dagiti tropa nga Insik idiay Amianan a daya a nakasanud idiay abagatan, adda dagiti napalab-og babaen dagiti nagpaspasanga Buyot tiHapon ken nakasangoda idi ti panagpili iti panagresista a daytoy ket naisuppiat kadagiti bilbilin, wenno suuko. Adda dagiti nagbilbilin a simmuko, a nakagun-od ti nagato nga opisina iti tirtiris a gobierno, ngem dagiti dadduma nakilabanda kadgiti nagparparmek. Dagiti puersa a binibilinda ket isu dagityo ti immuna a buyot dagiti boluntario}}&lt;/ref&gt;

[[Papeles:HitlerMussolini1934Venice.jpg|thumb| Ni [[Adolf Hitler]] (kanigid) ken [[Benito Mussolini]] (kanawan)]]
Ni Adolf Hitler, a kalpasan ti maysa a [[Beer Hall Putsch|saan anagballigi a panagpadas a panagipalladaw ti gobierno ti Alemania]] idi 1923, ket nagbalin a ti [[Panagpangato ti bileg ni Hitler|Kanselor ti Alemania idi 1933]]. Isu ket nagikkat ti demokrasia, a nagitakder ti [[Baro nga Urnos (Nasismo)|radikal, napaayatan ti maipapan ti puli a panagbaliw ti urnos ti lubong]], ken nagrugi ti nawatiwat a [[Panagarmas manen ti Alemania|panagarmas manen akampania]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Brody|1999|p=4}}&lt;/ref&gt; Ti kabayatan, ti Pransia, tapno makagun-od kadagiti kumaduaanna, ket [[Pranko–Italiano a Tulag|pinalubosanna ti Italia idiay Ethiopia]], a kinaykayat ti Italia a tagikuen. Daytoy apasamak ket napakaro idi nasapa a 1935 iditi [[Saar (Liga iti Pagpagilian)|Teritorio iti Saar Basin]] ket legado idi a naitipon iti Alemania kenni Hitler ken sinuppiatna ti Tulag iti Versailles, pinardasanna ti panagarmasna manen a programa ken nagipanguna ti [[konskripsion]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Zalampas|1989|p=62}}&lt;/ref&gt;

Iti panagnamnama a mapasardeng ti Alemania, ti nagkaykaysa a Pagarian, Pransia ken Italia ket nagporma ti [[Stresa a Sanguanan]]. Ti Kappon ti Sobiet, ket nadanagan gapu ti [[Drang nach Osten|dagiti gandat ti Alemania a panagtiliw ti nawatiwat a luglugar ti dumaya a Europa]], ket nagsurat ti maysa a tulagan iti agsinnaranay a panagtulong ti Pransia. Sakbay daytoy a nagrugi, ti [[Pranko-Sobiet a Tulag iti Agsinnaranay a Panagtulong|Pranko-Sobiet a tulag]] ket nasken idi a mapan ti burokrasia iti [[Liga iti Pagpagilian]], a nakaaramid daytoy nga awan ti kagatna.&lt;ref&gt;{{harvnb|Record|2005|p=50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Mandelbaum|1988|p=96}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, idi Hunio 1935, ti Nagkaykaysa a Pagarian ket nagaramid ti maysa a [[Anglo-Aleman a Tulagan ti Marina|nawaya a tulagan ti marina]] nga adda ti Alemania, a nagpasayaat dagiti dati a gawidan. Ti Estados Unidos, ket nagdandanag kadagiti napaspasamak idiay Europa ken Asia, ket nangipasa ti [[Panagmangngamangnga a Tignay ti 1930|Neutralidad a Tignay]] idi Agosto.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Schmitz|first=David F|title=Ti Immuna a nasirib a Tao|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2001|isbn=0-8420-2632-0|page=124}}&lt;/ref&gt; Idi Oktubre, ti Italia ket rinautna ti Ethiopia, ken ti Alemania ket isisu laengen idi ti kangrunaan a Europeano a pagilian nga agsupsuporta ti panagraut. Ti Italia nangikkat ti panagsuppiatna ti gandat ti Alemania nga agsagepsep ti [[Austria]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Kitson|2001|p=231}}&lt;/ref&gt;

Ni Hitler ket kinaritna ti Versailles ken [[Dagiti Tulag ti Locarno]] a tultulag babaen ti [[Remilitarisasion iti Rhineland|remilitarisasion]] ti [[Rhineland]] idi Marso1936. Isu ket nakaawat ti bassit a panagsungbat manipud kadagiti dadduma a bileg ti Europa.&lt;ref&gt;{{harvnb|Adamthwaite|1992|p=52}}&lt;/ref&gt; Idi nangrugi ti [[Sibil a Gubat ti Espania]] idi Hulio, ni Hitler ken Mussolini ket nagsuporta ti pasista ken autoritariano a [[Nationalista nga Espana|puersa ti nationalista]] kadagiti sibil a gubatda a sumuppiat ti sinupurtaran ti Sobiet a [[Maikadu a Republika ti Espania|Spaniol Republika]]. Dagitoy dua a bangir ket nagusar iti daytoy a suppiat ti mangpadas kadagiti baro nga armas ken pamay-an ti pannakigubat,&lt;ref&gt;{{harvnb|Graham|2005|p=110}}&lt;/ref&gt; a dagiti Nationalista ket nangabakda ti gubat idi nasap a 939. Idi Oktubre 1936, ti Alemania ken Italia ket nagporma ti [[Roma-Berlin nga Aksis]]. Kalpasan ti maysa a bulan, ti Alemania ken Hapon ket nagpirmada ti [[Kontra-Komintern a Tulag]], a tiniponan ti Italia ti simmaruno a tawen. Idiay Tsina, kalpasan ti [[Xi'an a Pasamak]] ti Kuomintang ken dagiti puersa ti komunista ket nakitinnulagda ti panagsardeng ti suppiat tapno mairepresentada ti maysa a [[Maikadua a Nagkaykaysa a Sanguanan|nagkaykaysa a sanguanan]] a mangsuppiat ti Hapon.&lt;ref&gt;{{harvnb|Busky|2002|p=10}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti pasamak sakbay ti gubat ==
=== Panagraut iti Etiopia ===
{{Nangruna|Maikadua nga Italo-Abisinio a Gubat}}

Ti Maikasua nga Italo–Abisinio a Gubat ket maysa idi a nabiit a [[kolonial agubat]] a nangrugi idi Oktubre 1935ken nalpas idi Mayo 1936. Ti gubat ket naglabanan a nagbaetan dagiti siiigam a puersa ti [[Pagarian iti Italia (1861–1946)|Pagarian iti Italia]] (''Regno d'Italia'') ken dagiti siiigam a puersa iti [[Etiopiano nga Imperio]] (a naam-amm-an pay a ti [[Etiopia|Abisinio]]). Ti gubat ket nagbanagan ti [[milisia a panagsakup]] iti Etiopia ken ti [[panakaikapet]] kadagiti baro a napartuat a kolonia ti [[Italiano a Daya nga Aprika]] (''Africa Orientale Italiana'', wenno AOI); iti maipatinayon, daytoy ket nakaiparang ti kakapsut iti [[Liga dagiti Pagpagilian]] a kas maysa a puersa ti panagpreserba ti kappia. Ti Italia ken Etiopia ket kameng idi dagitoy a dua a pagpagilian, ngem ti Liga ket awan ti inaramidna nga idi ti naudi ket nalawag a naglabsing ti bukod nga [[Artikulo X a Katulagan iti Liga dagiti Pagpagilian|Artikulo X]] ti Liga.&lt;ref name=Barker-159&gt;{{Cite book|last=Barker|first=A. J|title=Invasion of Ethiopia 1936|url=https://archive.org/details/bwb_O8-BST-810|publisher=Ballantine Books|year=1971|isbn=0-345-02462-1|pages=[https://archive.org/details/bwb_O8-BST-810/page/131 131]–2}}&lt;/ref&gt;

=== Sibil a Gubat ti Españia ===
{{nangruna|Sibil a Gubat ti Espania}}
[[Papeles:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|thumb|Dagiti nadaddadael a tidda idiay Guernica kalpasan ti panakbombana.]]

Ti Alemania ken Italia ket nangipabulod ti suporta ti [[Espaniol nga Estado|Nationalista nga insureksion]] lnga indauloan babaen ni heneral [[Francisco Franco]] idiay Espania. Ti Kappon ti Sobiet ket nagsuporta ti pannakaikapet ti adda a gobierno, ti [[Maikadua nga Espaniol a Republika|Espaniol a REpublika]], a nakapakpakita ti kumanigid a kakaykayatanna. Ti Alemani ken USSR inusarda daytoy a [[palikud a gubat]] a kas maysa nga opurtunidad a mangsubok kadagiti napasayaat nga armas ken taktika. Ti naigagara a [[Panagbomba iti Guernica]] babaen ti Aleman a [[Condor a Sangaarbanan]] idi Abril 1937 ket nagiparawad ti nawatiwat a panagdandanag a ti sumaruno a nangruna a gubat ket agiraman ti nakaro nga aligaget a panagraut a panabomba dagiti paisano.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Beevor|first=Antony|title=Ti Gubat par aiti Espania: Ti Sibil a Gubat ti Espania 1936–1939|year=2006|publisher=Phoenix|isbn=0-7538-2165-6|pages=258–260|location=Londres}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Budiansky|first=Stephen|title=Bileg ti Angin : Dagiti lallaki, Dagiti Makina, ken dagiti Kapanunotan a Nangrebulosionario ti Gubat, manipud ti Kitty Hawk aginggana ti Golpo a GubatII|year=2004|publisher=Viking|location=Londres|isbn=0-670-03285-9|pages=209–211}}&lt;/ref&gt;

=== Panagraut ti Hapon iti Tsina ===
{{nangruna|Maikadua a Sino-Hapon a Gubat War}}
[[Papeles:Shanghai1937KMT machine gun nest.jpg|thumb|Ti Insik nga umok ti masinggan idiay [[Gubat iti Shanghai]], 1937.]]
Idi Hulio&amp;nbsp;1937, ti hapon ket tiniliwna ti dati nag imperial nga Insik a kapitolio iti Beijing kalpasan a nagidurog ti [[Rangtay Marco Polo a Pasamak]], a nagpatinggaan ti Hapon a kampania a mangraut ti amin a Tsina.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Fairbank|first1=John King|last2=Feuerwerker|first2=Albert|last3=Twitchett|first3=Denis Crispin|title=Ti Cambridge a pakasaritaan iti Tsina|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|year=1986|isbn=0-521-24338-6|pages=547–551}}&lt;/ref&gt; Dagiti Sobiet ket pinardasanda apinirmaan ti maysa a [[Sino-Sobiet Di-Naranggas a Tulag|di-naranggas atulag iti Tsina]] tapno mangipabulod ti suporta a [[materiales]], a nagpataud ti pannakapalpas ti dati a [[Sino-Alemania pagtitinnulongan (1911–1941)|pagtitinnulongan ti Alemania]] ken Tsina. Ni [[Heneralissimo]] [[Chiang Kai-shek]] nangibaniaga dagii bukodna a [[Dagiti insuro ti Aleman a dibision iti Buyot ti Nailian a Rebolusionario|kalaingan a buyot]] tapno [[Gubat iti Shanghai|agsalaknib ti Shanghai]], ngem kalpasan ti tallo a bulan a panakilablaban, ti Shanghai ket natnag. Dagiti Hapon ket nagtultuloyda a nagidurduron kadagiti puersa ti Insik, ti [[Gubat iti Nanking|panakatiliw ti kapitolio ti Nanking]] idi Disiembre 1937 ket nagitalek ti [[Nanking a Nadawen apanagpapatay]].

Idi Hunio&amp;nbsp;1938, dagiti puersa ti Insik pinasardengda dagiti panagiduron ti Hapon babaen ti [[1938 a layos ti Duyaw a Karayan|panaglayos ti Duyaw a Karayan]]; daytoy a namayan ket nakaited ti panawen para iti panagisagana dagiti Insik kadagiti panagsalaknibda idiay [[Wuhan]], ngem ti [[Gubat iti Wuhan|siudad ket natiliw]] idi Oktubre.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Fairbank|first1=John King|last2=Feuerwerker|first2=Albert|last3=Twitchett|first3=Denis Crispin|title=Ti Cambridge a pakasaritaan iti Tsina|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|year=1986|isbn=0-521-24338-6|page=566}}&lt;/ref&gt; Dagiti panagballigi ti milisia ti Hapon ket saan a nagyeg ti panakarebba iti Insika resitansia a ninamnama a magun-od ti Hapon, embes ket ti gobierno ti Tsina ket immalis idiay kaunegan ti [[Chongqing]] ken nagtultuloy a nakigubat.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Taylor|first1=Jay|title=Ti Heneralissimo: Ni Chiang Kai-shek ken ti panagsagsagaba para iti moderno a Tsina|url=https://archive.org/details/generalissimochi00tayl|publisher=Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan|year=2009|isbn=978-0-674-03338-2|pages=[https://archive.org/details/generalissimochi00tayl/page/150 150]–152}}&lt;/ref&gt;

== Paammo ==
{{Reflist|group=nb}}
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Maikadua a Sangalubongan a Gubat]]
[[Kategoria:Dagiti sangalubongan a suppiat]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>ju6bhsa8q5eygj1b9ttrw2ypo8l3j09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kappon ti Europa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12075</id>
    <revision>
      <id>406551</id>
      <parentid>404222</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11486" sha1="p1ng6nbu44s8zplz6voldb5aneqwcva" xml:space="preserve">{{Infobox Pagilian
|native_name=
|name={{Marebba a listaan|title={{center|Kappon ti Europa}}|{{center|{{patubo a nagan|bg|Европейски съюз}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|cs|Evropská unie}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|da|Den Europæiske Union}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|nl|Europese Unie}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|et|Euroopa Liit}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|fi|Euroopan unioni}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|fr|Union européenne}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|de|Europäische Union}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|el|Ευρωπαϊκή Ένωση}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|hu|Európai Unió}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|ga|An tAontas Eorpach}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|it|Unione europea}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|lv|Eiropas Savienība}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|lt|Europos Sąjunga}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|mt|Unjoni Ewropea}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|pl|Unia Europejska}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|pt|União Europeia}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|ro|Uniunea Europeană}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|sk|Európska únia}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|sl|Evropska unija}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|es|Unión Europea}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|sv|Europeiska unionen}}&lt;br /&gt;}}}}
|linking_name=Kappon ti Europa
|image_flag=Flag of Europe.svg
|alt_flag=Sirkulo dagiti nabalitokan a bituen iti asul a lugar ti likud.
|motto=[[Pasasao iti Kappon ti Europa|Nagkaykaysa iti Nagdudumaan]]{{Infobox_European_Union/RefTag|1={{cite book | last = Barnard | first = Catherine| title = The Substantive Law of the EU: The four freedoms| url = https://archive.org/details/substantivelawof02edbarn | edition = 2| date = Agosto 2007| publisher = Oxford University Press| isbn =978-0-19-929035-2| page = [https://archive.org/details/substantivelawof02edbarn/page/447 447] }}|group={{{group2|}}}}}{{Infobox_European_Union/RefTag|name=&quot;EU-Symbols&quot;|1={{cite web |url=http://europa.eu/abc/symbols/motto/index_en.htm| title=United in diversity |accessdate=20 Enero 2010| work=Europa (web portal)| publisher = Komision ti Europa |quote= 'Nagkaykaysa iti Nagdudumaan' ket isu ti pasasao iti Kappon ti Europa. Ti kayat na a sawen ti pasasao ket, babaen ti EU, Dagiti taga Europa ket nagkaykaysaa iti panagtinnulingan para iti kappia ken panagrangrang-ay, ken dagiti sabsabali a kultura, ug-ugali ken pagsasao iti Europa ket nasayaat a tagikua para iti kontinente.}} |group={{{group2|}}}}}{{Infobox_European_Union/RefTag|1={{cite web| url = http://www.europarl.europa.eu/oeil/FindByProcnum.do?lang=en&amp;procnum=REG/2007/2240| title = Parlamento ti Europa: The Legislative Observatory | accessdate=20 Enero 2010| work = Europa (web portal)| publisher = Komision ti Europa| quote = ti pasasao 'Nagkaykaysa iti Nagdudumaan' ket maaramid to kadagidiay Parlamento nga opisial a dokumento;}}|group={{{group2|}}}}}
|anthem=[[Nailian a kanta ti Europa|Ode to Joy]]{{ listen
| filename = Anthem of Europe (US Navy instrumental short version).ogg
| title    = Nailian a kanta ti Kappon ti Europa
| plain    = yes
| description  = [[Ode to Joy]]{{Infobox_European_Union/RefTag|name=&quot;EU-Symbols&quot;|group={{{group2|}}}}}{{spaces|1}}&lt;small&gt;(orkesta)&lt;/small&gt;
| style    = float:left
}}
|image_map=EU Globe No Borders.svg
|alt_map=Maysa nga ortograpia a pankaiparang iti [[Daga (planeta)|lubong]], a nakoloran ti Kappon ti Europa ken Naikameng nga Estado (berde).
|map_width=220px
|membership_type=[[Naikameng nga estado ti Kappon ti Europa|Dagiti naikameng nga estado]]
|membership={{Marebba a listaan |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=[[Naikameng nga estado ti Kappon a Europa|27]]|{{wagayway|Austria}}|{{wagayway|Belhika}}|{{wagayway|Bulgaria}}|{{wagayway|Cyprus}}|{{wagayway|Republika a Tseka}}|{{wagayway|Dinamarka}}|{{wagayway|Estonia}}|{{wagayway|Pinlandia}}|{{wagayway|Pransia}}|{{wagayway|Alemania}}|{{wagayway|Gresia}}|{{wagayway|Hungaria}}|{{wagayway|Irlanda}}|{{wagayway|Italia}}| |{{wagayway|Kroasia}}|{{wagayway|Letonia}}|{{wagayway|Lituania}}|{{wagayway|Luxembourg}}|{{wagayway|Malta}}|{{wagayway|Olánda}}|{{wagayway|Polonia}}|{{wagayway|Portugal}}|{{wagayway|Romania}}|{{wagayway|Eslobakia}}|{{wagayway|Eslobenia}}|{{wagayway|Espania}}|{{wagayway|Suesia}}}}
|admin_center_type=Politikal a sentro
|admin_center=[[Bruselas]]&lt;br /&gt;[[Siudad ti Luxembourg|Luxembourg]]&lt;br /&gt;[[Strasbourg]]
|languages_type=Dagiti Opisial a pagsasao
|languages={{Marebba a listaan|titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=[[Dagiti pagsasao iti Kappon ti Europa|24]]|[[Pagsasao a Bulgaro|Bulgaro]]|[[Pagsasao a Tseko|Tseko]]|[[Pagsasao a Danes|Danes]]|[[Pagsasao nga Olandes|Olandes]]|[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]|[[Pagsasao nga Estonio|Estonio]]|[[Pagsasao a Pinlandes|Pinlandes]]|[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]|[[Pagsasao nga Aleman|Aleman]]|[[Pagsasao a Griego|Griego]]|[[Pagsasao a Hungaro|Hungaro]]|[[Pagsasao nga Irlandes|Irlandes]]|[[Pagsasao nga Italiano|Italiano]]|[[Pagsasao a Kroata|Kroata]]|[[Pagsasao a Leton|Leton]]|[[Pagsasao a Lituano|Lituano]]|[[Pagsasao a Maltes|Maltes]]|[[Pagsasao a Polako|Polako]]|[[Pagsasao a Portuges|Portuges]]|[[Pagsasao a Rumano|Rumano]]|[[Pagsasao nga Eslobako|Eslobako]]|[[Pagsasao nga Eslobeno|Eslobeno]]|[[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]|[[Pagsasao a Sueko|Sueko]]}}
|demonym=[[Pannaka-umili iti Kappon ti Europa|Europeano]]{{Infobox_European_Union/RefTag|name=&quot;OED&quot;|1=''Ti New Oxford Amerikano a Diksionario'', Maikadua nga Edn., Erin McKean (nagurnos), 2051 pampanid, Mayo 2005, Oxford University Press, {{ISBN|0-19-517077-6}}.|group={{{group2|}}}}}
|leader_title1=[[Presidente tiKonseho ti Europa|{{nowrap|Konseho ti Europa}}]]
|leader_name1=[[Charles Michel]]
|leader_title2=[[Presidente ti Komision ti Europa|{{nowrap|Komision a Europa}}]]
|leader_name2=[[Ursula von der Leyen]] 
|leader_title3=[[Presidente iti Europa a Parlamento|{{nowrap|Parlamento a Europa}}]]
|leader_name3=[[David Sassoli]]
|leader_title4=[[Presidensia ti Konseho ti Kappon ti Europa|{{nowrap|Konseho ti KE}}]]
|leader_name4={{wagayway|Dinamarka}}
|legislature=[[Lehislatura ti Kappon ti Europa|Lehislatura iti KE]]
|upper_house=[[Konseho iti Kappon ti Europa|Konseho ti KE]]
|lower_house=[[Parlamento ti Europa]]
|established_event1=[[Tulag iti Paris (1951)|Tulag ti Paris]]
|established_date1=23 Hulio 1952
|established_event2=[[Tulag ti Roma]]
|established_date2=1 Enero 1958
|established_event3=[[Tulag ti Maastricht]]
|established_date3=1 Nobiembre 1993
|established_event4=[[Tulag ti Lisbon]]
|established_date4=1 Disiembre 2009
|official_website={{URL|europa.eu}}
|area_rank= &lt;!--gives link to list--&gt;&lt;!--For comparison only, rank order inappropriate.  please do not add--&gt;
|area_km2=4,324,782&lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|area_sq_mi=1,669,807&lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water=3.08
|population_estimate      = 502,486,499 {{Infobox_European_Union/RefTag|name=&quot;eurostat&quot;|1={{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;language=en&amp;pcode=tps00001&amp;tableSelection=1&amp;footnotes=yes&amp;labeling=labels&amp;plugin=1|title=Total population as of 1 Enero|publisher=Eurostat|accessdate=23 Oktubre 2010}}|group={{{group2|}}}}}
|population_estimate_rank = &lt;!--gives link to list--&gt;&lt;!--For comparison only, rank order inappropriate please do not add--&gt;
|population_estimate_year = 2011
|population_density_km2   = 116.2&lt;!--502,486,499 /4,324,782=116.2 people/km2 (1 Enero 2011)--&gt;
|population_density_sq_mi = 300.9&lt;!--502,486,499 /1,669,807=300.9 people/sq_mi (1 Enero 2011)--&gt;
|population_density_rank  = &lt;!--For comparison only, rank order inappropriate please do not add--&gt;
&lt;!--IMF GDP data published in Abrill 2011; so please do not use the IMF *projections* for 2011 --&gt;
|GDP_PPP=$15,788 trillion&lt;!--http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&amp;pr.y=5&amp;sy=2009&amp;ey=2016&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=998&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=1&amp;a=1--&gt;
|GDP_PPP_rank=&lt;!--gives link to list--&gt;&lt;!--For comparison only, rank order inappropriate please do not add--&gt;
|GDP_PPP_year=2010 ([[Internasional a Pundo ti Panguartaan|IMF]])
|GDP_PPP_per_capita=$31,548&lt;!--same ref as above--&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank=&lt;!--For comparison only, rank order inappropriate please do not add--&gt;
|GDP_nominal=$17,960 trilion
|GDP_nominal_rank=&lt;!--For comparison only, rank order inappropriate please do not add--&gt;
|GDP_nominal_year=2010 ([[Internasional a Pundo ti Panguartaan|IMF]])
|GDP_nominal_per_capita=$35,742
|GDP_nominal_per_capita_rank=&lt;!--gives link to list--&gt;&lt;!--For comparison only, rank order non sensical please do not add--&gt;
|Gini_year = 2010
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 30.4 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = 
|Gini_rank =
|HDI_year = 2011
|HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.876 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;Calculated using UNDP data for the member states with weighted population.&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-13&lt;!--Calculated by taking out EU members from the list--&gt;{{\}}Maika-25&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;&lt;!--Calculated with EU members in the list--&gt;
|currency={{Marebba a listaan|titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=[[euro]] (€) &lt;code&gt;([[ISO 4217|EUR]])&lt;/code&gt;|Inususar kadagiti 17 a pagilian iti [[sona a euro]] ken babaen ti [[Dagiti patakder ti Kappon ti Europa|Patakder ti Eu]]. Dagiti sabali a nakameng nga estado ken teritorio ket agus-usarda [[Dagiti kuarta ti Kappon ti Europa|dagiti dadduma pay a kuarta]].}}
|currency_code=
|time_zone=
|utc_offset=+0 aginggana ti +2
|time_zone_DST=
|date_format=
|utc_offset_DST=+1 aginggana ti +3{{Infobox_European_Union/RefTag|1=Saan a mairaman dagiti gangganaet a ballasiw-taaw a teritorio|group={{{group|}}}}}
|cctld=[[.eu]]{{Infobox_European_Union/RefTag|1=ti .eu ket pannakabagi ti sibubukel nga Europa, dagiti naikameng nga estado ket addaan da ti bukodda a TLD|group={{{group|}}}}}
|calling_code=[[Listaan dagiti numero ti telepono iti Kappon ti Europa|Kitaen ti listaan]]
}}

Ti '''Kappon ti Europa''' ket maysa nga [[Ekonomia ken panguartaan a kappon|ekonomia]] ken [[politikal a kappon]] wenno [[kompederasion]] dagiti 27 a [[Naikameng nga estado iti Kappon ti Europa|naikameng nga estado]] a nangruna  idiay [[Europa]].&lt;ref&gt;{{cite dictionary |encyclopedia=Oxford English Dictionary |title=European |quote=5 b. spec. Naipanaganan ti maysa a dagiti agparangrang-ay aserio iti ekonomia ken politika a kap-kappon baben dagiti naibaga a pagilian iti Europa manipud idi 1952 ken iti agdama, a kas '''''Komunidad ti Ekonomia iti Europa, Komunidad ti Europa, Kappon ti Europa'''''. |url=http://www.oed.com/view/Entry/65099?redirectedFrom=European#eid |accessdate=3 Oktubre 2011}}&lt;/ref&gt;Ti Kappon ti Europa ket nagtaud manipud iti [[Karbon ken Paslep a Komunidad ti Europa]] ken ti [[Komunidad a Komunidad ti Europa]], a inpatakder babaen dagiti [[Akin-uneg nga Innem|innem a pagilian]] idi 1959. Iti mangibabaet a taw-tawen ti Kappon ti Europa ket dimmakkel babaen [[Panagpadakkel ti Kappon ti Europa|ti panakaiserrek dagiti baro a naikameng nga estado]], ken ti kabilegan baben ti panaginayon iti annuroten a maipanggep kadagiti lugarna. Ti [[Tulagan a Maastricht]] ket naipatakder na ti Kappon ti Europa babaen ti agdama a naganna idi 1993.Ti kaudian a panagpasayaat ti batay-linteg ti Kappon ti Europa, ti [[Tulagan iti Lisbon]] ket naipuersaan idi 2009.

[[Papeles:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|center|Komision ti Europa]]

== Dagiti nagibasaran ==
;Paammo
{{Reflist|group=&quot;nb&quot;}}

;Dagiti nagibasaran
{{Reflist}}

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Kappon ti Europa| ]]</text>
      <sha1>p1ng6nbu44s8zplz6voldb5aneqwcva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao nga Indones</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12080</id>
    <revision>
      <id>406512</id>
      <parentid>373486</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5534" sha1="8i4hwzodtz1o1zs4ga0gxo4qml52z55" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name = Indones
|nativename = ''{{lang|id|Bahasa Indonesia}}''
|states = [[Indonesia]]
|speakers = {{sigfig|42.766|2}}&amp;nbsp;a riwriw
|date = 2010
|ref = &lt;ref name=&quot;sensus 2010&quot; /&gt;
|speakers2 = [[Maikadua a pagsasao|Dagiti L2 nga agsasao]]: {{sigfig|155.93|3}}&amp;nbsp;a riwriw (senso idi 2010)&lt;ref name=&quot;sensus 2010&quot; /&gt;
|familycolor = Austronesio
|fam2 = [[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
|fam3 = [[Sasao a Nuklear a Malayo-Polinesio|Nuklear a Malayo-Polinesio]]
|fam4 = [[Sasao a Malayo-Sumbawano|Malayo-Sumbawano]]
|fam5 = [[Sasao a Malayiko|Malayiko]]
|fam6 = [[Sasao a Malayano|Malayano]]
|fam7 = [[Pagsasao a Malayo|Malayo]]
|fam8 = Malacca (&quot;Riau&quot;) Malay
|lingua=31-MFA-ac
|script = [[Sinuratan a Latin|Latin]] ([[Alpabeto nga Indones]])&lt;br /&gt;[[Braille nga Indones]]
|sign = Sistem Isyarat Bahasa Indonesia
|nation = {{wagayway|Indonesia}}
|minority = {{wagayway|Daya a Timor}}&lt;ref name=&quot;easttimorgovernment.com&quot;&gt;{{Cite web |title=East Timor Languages |url=http://www.easttimorgovernment.com/languages.htm |website=easttimorgovernment.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|agency = [[Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa]]
|iso1 = id
|iso2 = ind
|iso3 = ind
|glotto = indo1316
|glottorefname = Indonesian
|map=Indonesian Language Map.svg
|mapcaption =
{{legend|#0000ff|Pagpagilian iti lubong a ti Indones ket ti kaaduan a patneng a pagsasao}}
{{legend|#8ddada|Pagpagilian a ti Indones ket minoridad a pagsasao}}
|notice = IPA
}}

Ti '''Indones'''&lt;ref&gt;{{Cite-Rubino|Indones|page=222}}&lt;/ref&gt; (''Bahasa Indonesia'') ket isu ti opisial a pagsasao iti [[Indonesia]]. Daytoy ket maysa a [[pagalagadan a pagsasao|naiyalagad]] a [[rehistrar (lingguistika)|rehistrar]] iti [[Malaka Sultanato|Malaka]] a dialekto iti [[Pagsasao a Malayo|Malayo]], maysa nga [[Sasao nga Austronesio|Austronesio]] a pagsasao a naus-usaren idi a kas maysa a [[lingua franca]] iti purpuro ti Indonesia kadagiti napalabas a sig-siglo.

Ti Indonesia ket isu ti maikapat a kapusekan ti populasion a pagilian iti lubong. Iti daytoy a dakkel a populasionna, ti bilang dagiti tattao a nalaing nga agsao iti Indones ket agbalbalinen a makaabot ti agarup a 100%, nga agpabalin iti Indones, ken ti Malayo, a maysa kadagiti [[Listaan dagiti pagsasao babaen ti bilang dagiti patneng nga agsasao|kaaduan a maisasao a pagsasao iti lubong]].&lt;ref name=&quot;Sneddon 2004 p14&quot;&gt;{{Cite book |last=Sneddon |first=James N. |title=The Indonesian Language: Its History and Role in Modern Society |url=https://archive.org/details/indonesianlangua0000sned |date=2004 |publisher=UNSW Press |page=[https://archive.org/details/indonesianlangua0000sned/page/14 14] |language=en |trans-title=Ti Pagsasao nga Indones: Ti Pakasaritaanna ken Pabuyan iti Moderno a Kagimongan}}&lt;/ref&gt;

Kaaduan kadagiti Indones, malaksid ti panagsasao iti nailian a pagsasao, ket kadawyanda a nalaing nga agsao iti sabali pay a [[Dagiti pagsasao ti Indonesia|rehional a pagsaso]] (kas pagarigan ket mairaman ti [[Pagsasao a Habanes|Habanes]], [[Pagsasao a Minangkabau|Minangkabau]] ken [[Pagsasao a Sundanes|Sundanes]]) a dagitoy ket kadawyan a maus-usar kadagiti balbalay ken iti kaunegan dagiti komunidad. Kaaduan kadagiti pormal nga edukasion, ken kaasitgan amin dagiti nailian a midia ken dagiti sabsabali a kita ti pannakisarita, ket nakababalin nga inus-usar ti Indones. Idiay [[Daya a Timor]], nga isu daytoy idi ket maysa a probinsia ti Indonesia manipud idi 1975 aginggana idi 1999, ti Indones ket isu ti mabigbigan babaen ti batay-linteg a kas maysa kadagiti dua a pagsasao ti panagobra (ti sabali pay ket ti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]), a kudua dagiti opisial a pagsasao iti [[Pagsasao a Tetum|Tetum]] ken [[Pagsasao a Portuges|Portuges]].

Ti Indones a nagan para iti daytoy a pagsasao ket ''Bahasa Indonesia'' (literal a &quot;ti pagsasao iti Indonesia&quot;). Daytoy a sao ket sagpaminsan a mabirukan pay iti naisuratan wenno naisasao nga [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]. Ti pay maipatinayon, daytoy a pagsasao ket sagpaminsan pay a makunkuna a kas &quot;'''Bahasa'''&quot; babaen dagiti agsasao iti Ingles, ngem daytoy ket kayatna a sawen laeng ket &quot;pagsasao&quot; ken isu ngarud a saanna a teknikal a mainaganan ti pagsasao nga Indones.

== Heograpiko a pannakaiwarwaras ==
Idi 2010, ti Indones ket addaan kadagiti 42.8 a riwriw a [[nakayanakan a pagsasao|patneng nga agsasao]], ken 154.9 a riwriw a nangisasao a kas [[maikadua a pagsasao]],&lt;ref name=&quot;sensus 2010&quot;&gt;{{Cite book |last=Badan Pusat Statistik / Statistics Indonesia |url=http://bps.go.id/index.php/publikasi/14 |title=Penduduk Indonesia: Hasil Sensus Penduduk 2010 / Population of Indonesia: Result of Indonesia Population Census 2010 |pages=421, 427 |language=id,en |access-date=12 Abril 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402221528/http://www.bps.go.id/index.php/publikasi/14 |archive-date=2 Abril 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; a nagisasao daytoy a maikuyog dagiti [[Dagiti pagsasao ti Indonesia|lokal a nakaiyanakada a dila]], ka mangited daytoy iti dagup a bilang dagiti agsasao idiay Indonesia iti 197.7 a riwriw.&lt;ref name=&quot;sensus 2010&quot; /&gt; Daytoy ket kadawyan a kas umuna a pagsasao kadagiti urbano a lugar, ken kas maikadua a pagsasao babaen dagiti agtataeng kadagiti adu pay nga away a parte ti Indonesia.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
{{InterWiki}}

{{Dagiti pagsasao ti Indonesia}}
{{Sasao a Nuklear a Malayo-Polinesio}}

{{DEFAULTSORT:Indones}}
[[Kategoria:Pagsasao nga Indones]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Indonesia]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Daya a Timor]]

[[de:Malaiische Sprache#Geschichte]]</text>
      <sha1>8i4hwzodtz1o1zs4ga0gxo4qml52z55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Antartika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12445</id>
    <revision>
      <id>406388</id>
      <parentid>394180</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11602" sha1="9zficsv63pn2bhax4sone04sy2ljdnv" xml:space="preserve">{{maipanggep|kontinente|rehion|Antartiko}}
&lt;div style=&quot;float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 25em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;&quot;&gt;&lt;!-- rugi ti tumpaw nga agpakanawan --&gt;
&lt;div style=&quot;border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;&quot;&gt;&lt;!-- rugi ti kolordapo a kahon --&gt;
&lt;big&gt;'''Antartika'''&lt;/big&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
[[Papeles:Antarctica (orthographic projection).svg|frameless]]
&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;Daytoy a mapa ket agus-usar ti [[ortograpiko a panagpadakkel (kartograpia)|ortograpiko a panagpadakkel]], ti asideg a polar a panagkita. Ti [[Abagatan nga Ungto]] ket asideg iti tengnga, a dagiti [[longitud]] a nagsasabtan ti linia.&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
{| style=&quot;background: none; text-align: left; table-layout: auto; border-collapse: collapse; padding: 0; font-size: 100%;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
! style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: .4em 1em .4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Kalawa (Mairaman amin)
&lt;br /&gt;
(awan ti yelo)
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(addaan iti yelo)
| style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top;&quot; | {{pagbaliwen|14000000|sqkm|sqmi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;CIAfactbook-People&quot;&gt;{{Cite web|title=Antartika|year=2011|work=The World Factbook|author=Ahensia ti Sentral nga Intelihensia ti Estados Unidos|publisher=Gobierno iti Estados Unidos|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ay.html|accessdate=22 Oktubre 2011|archive-date=2020-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412112451/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ay.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; {{pagbaliwen|280000|sqkm|sqmi|abbr=on}}&lt;br /&gt; {{pagbaliwen|13720000|sqkm|sqmi|abbr=on}}
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Populasion &lt;br /&gt; (permanente) &lt;br /&gt; (saan a permanente)
| style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top;&quot; | [[Listaan dagiti kontinente babaen ti populasion|maika-7]] &lt;br /&gt; 0 &lt;br /&gt; agarup a 1,000 – 5,000
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Agkamkammatalek
| style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top;&quot; | {{Marebba a listaan | title = 4 |· [[Isla ti Bouvet]] |· [[Akin-abagatan a Pransia ken Dagdaga nga Antartika|Dagiti teritorio ti Akin-abatan a Pransia]] |· [[Isla ti Heard ken Is-isal ti McDonald]] |· [[Abagatan a Georgia ken ti Abagatan a Sandwich nga Is-isla]]}}
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | [[Dagiti inal-ala a teritorio idiay Antartika|Opisial nga inal-ala a teritorio]]
| style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top;&quot; | '''&lt;small&gt;[[Tulagan nga  Antartika a Sistema]]&lt;/small&gt;''' {{Marebba a listaan | title = [[Listaan dagiti inal-ala nga Antártika a teritorio|8]] |· [[Adelie a Daga]] |· [[Antártica]] |· [[Arhentina nga Antartika]] |· [[Teritorio ti Australian nga Antartika]] |· [[Teritorio ti Britania nga Antartika]] |· [[Daga a Reina Maud]] |· [[Isla ti Peter I]] |· [[Agkamkammatalek a Ross]]}}
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Nailatangan ti kalintegan a panagala
| style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top;&quot; | {{Marebba a listaan | title = 2 |· [[Rusia|Pederasion ti Rusia]] |· [[Estados Unidos]]}}
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Dagiti sona ti oras
| style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top;&quot; | Awan &lt;br /&gt; [[UTC-03:00]] &lt;small&gt;([[Graham a Daga]] laeng)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Internet [[Pagilian a kodigo ti kangatuan a pagturayan|TLD]]
| style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top;&quot; | [[.aq]]
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Kodigo ti panagtelepono
| style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top;&quot; | [[Listaan dagiti pagilian babaen dagiti panagtawag a kodigo#Dagiti lokasion nga awanan iti kodigo|Agkamkammatalek kadagiti nagina a pagilian kadagiti kota]]. (Maysa ti kasla daytoy ket ti +672.)
|}
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
{{Coord|-90|0|region:AQ_scale:60000000|display=title}}

Ti '''Antartika'''&lt;ref&gt;{{Cite web|author=&lt;nowiki&gt;Kolumbia Elektroniko a Ensiklopedia; McGraw-Hill Diksionario iti Sientipiko ken dagiti Teknikal a Banbanag&lt;/nowiki&gt;|title=Antarctica|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Antarctica|work=Ti Nawaya a Diktionario|publisher=Farlex, Inc|accessdate=19 Hulio 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/Antarctica|title=Pannakaipalpalawag iti Antartika|work=Yahoo! Edukasion|publisher=Yahoo!|accessdate=26 Hulio 2011|archive-date=2012-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315141019/http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/Antarctica|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|Ti balikas ket kasisigud a naibalikasan nga awan ti {{IPA|/k/}}, ngem ti panangiletra a pannakaibalikas ket nagbalina a kadawyan. Ti &quot;c&quot; ket kasisigud a nainayon ti panangiletra para ti etimolohiko a rasrason ken naawatan a saan a silensio.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Crystal, David|title=Ti Pannakilaban para iti Ingles|url=https://archive.org/details/fightforenglishh00crys|publisher=Pagimalditan ti Unibersidad ti Oxford|year=2006|page=[https://archive.org/details/fightforenglishh00crys/page/172 172]|isbn=978-0-19-920764-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Harper, Douglas|title=Antártiko|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=antarctic&amp;allowed_in_frame=0|work=Online nga Etimolohia a Diksionario|accessdate=16 Nobiembre 2011}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;Paamo&quot;}} ket ti akin-abagatan unay a kontinente iti [[Daga (planeta)|lubong]], masakupanna ti [[Abagatan nga Ungto]]. Mabirukan daytoy idiay [[Antártiko]] a rehion iti [[Akin-abagatan a Hemisperio]], gangani nga abagatan amin iti [[Sirkulo ti Antartiko]], ken napalikmutan babaen ti [[Akin-abagatan a Taaw]]. Nga iti 14.0 a riwriw&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (5.4 a riwriw&amp;nbsp;sq&amp;nbsp;mi), isu daytoy ti maikalima a kadakkelan ti kalawa a kontinente kalpasan ti [[Asia]], [[Aprika]], [[Amianan nga Amerika]], ken [[Abagatan nga Amerika]]. Para iti pannakaipadpada, ti Antartika ket gangani a mamindua ti kadakkel iti [[Australia]]. Agarup a 98% iti Antartika ket nasakupan ti [[yelo]] a nagtimbengan a {{pagbaliwen|1|mi|km}} ti kapuskolna.

Ti '''Antartika''', iti katimbengan, ket isu ti kalamiisan, kamagaan, ken ti kaanginan a kontinente, ket isu ti addaan iti kangatuan a katimbengan ti [[kangatuan ti daga]] kadagiti amin a kontinente.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Nailian a Satelite Datos ken Pakaammo a Serbisio|title=Nailian a Heopisikal a Sentro ti Datos|publisher=Gobierno ti Estados Unidos|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/image/2minrelief.html|accessdate=9 Hunio 2006}}&lt;/ref&gt; Ti Antartika ket nausigen a  maysa a [[desierto]], nga addaan iti tinawen a [[tudo|panagtudtudo]] iti laeng 200&amp;nbsp;mm (8&amp;nbsp;a pulgada) iti igid ti aplaya ken ti kaunegan iti daytoy a daga.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Joyce, C. Alan|url=http://www.worldalmanac.com/blog/2007/01/the_world_at_a_glance_surprisi.html|title=Ti Panagtaldiap ti Lubong: Dagiti Surpreso a Kinapudno|work=Ti Almanak ti Lubong|date=18 Enero 2007|accessdate=7 Pebrero 2009}}&lt;/ref&gt; Ti temperatura idiay Antartika ket naabutanna ti −89 °C (−129 °F). Awan dagiti agnanayon nga agtaeng a tattao, ngem addan ti agarup a 1,000 agingga ti 5,000 a tattao nga agtaeng ti makatawen kadagidiay pagsukisokan nga estation a naiwaras iti dayta a kontinente. Dagiti laeng naampon iti kalamiisan nga organismo ti agbiag idiay, mairaman dagiti adu a kita ti [[algas]], dagiti [[ayup]] (kas pagarigan dagiti [[mite|tungaw]], dagiti [[nematode|nematodo]], dagiti [[pinguino]], dagiti [[Pinnípedo|póka]] ken dagiti [[tardigrado]]), [[bakteria]], [[fungus|kudetdet]], dagiti [[mula]], ken [[protista]]. No adda mulmula ditoy ti addaan laeng ket ti [[tundra]].

Nupay dagiti mito ken pannagipagpagarup a maipanggep ti ''[[Terra Australis]]'' (&quot;Akin-abagatan a Daga&quot;) ket naibagbaga payen manipud idi taga-ugma, ti immuna a napasingkedan a panakakita ti kontinente ket sapsap a naawawat a naaramid idi 1820 baaben ti [[Listaan dagiti Ruso nga eksplorador|Ruso a panagbanniaga]] ni [[Fabian Gottlieb von Bellingshausen]] ken ni [[Mikhail Lazarev]] idiay ''[[Vostok (balandra iti gubat)|Vostok]]'' ken ''[[Mirny (balandra iti gubat)|Mirny]]''. Ti kontinente, nupay kasta, ket nabatbati a saan a naikaskaso kadagiti nabatbati a panawen ti maika-19 a siglo gapu ti makabusor nga enbironmentona, ken adayo a panakaisinsinana.
Ti [[Sistema ti Tulag ti Antartika|Tulag ti Antartika]] ket napirmaan idi 1959 babaen dagiti 12 a pagilian; iti tatta a panawen, 49 a pagpagilin ti nagpirma ti tulag. Ti tulag ket mangiparit kadagiti milisia nga aktibidad ken panagmina kadagiti minerales, mangiparit kadagiti nuklear ken ti panagibelleng kadagiti nuklear a rugit, agsuporta kadagiti sientipiko a panagsukisok, ken agsalaknib ti [[ekosona]] ti kontinente. Dagiti agdama nga eksperimento ket inar-aramid babaen dagiti sumurok a 4,000 sientista manipud kadagiti adu a pagilian.

&lt;gallery&gt;
Papeles:061212-nordkapp.jpg
Papeles:Fryxellsee Opt.jpg
Papeles:Mount Erebus Aerial 2.jpg
Papeles:Aurore australe - Aurora australis.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Etimolohia ==
Ti immuna a pormal a panaginagan ti nagan nga &quot;Antartika&quot; a kas ti maysa a kontinente a nagan idi panawen ti 1890 ket naidakamat babaen ti Eskoses  [[Kartograpia|kartograpo]] a ni [[John George Bartholomew]].&lt;ref&gt;Ni John George Bartholomew ken ti pannakainagan ti Antartika, CAIRT Pablaak 13, Naiilian a Biblioteka ti Eskosia, Hulio 2008, ISSN 1477-4186, ken ti pay {{cite web|title=The Bartholomew Archive|url=http://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html}}&lt;/ref&gt; Ti nagan nga ''Antartika'' ket isu ti [[Romanisasion iti Griego|nairomanisado]] a bersion ti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a kompuesto a balikas ti ''ἀνταρκτική'' (''antarktiké''), pemenino ti ''ἀνταρκτικός'' (''antarktikos''),&lt;ref&gt;{{Citation|author=Liddell, Henry George|author2=Scott, Robert|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%239514|contribution=Antarktikos|title=Ti Griego-Ingles a Leksikon|editor=Crane, Gregory R.|series=Dihital a Biblioteka ti Perseus|publisher=Tufts University|accessdate=16 Nobiembre 2011}}&lt;/ref&gt; a kayatna a sawen ket &quot;kasumbangir ti [[Artiko]]&quot;, &quot;kasumbangir ti amianan&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Hince, Bernadette|url=http://books.google.com/?id=lJd8_owUxFEC&amp;pg=PA6&amp;lpg=PA6&amp;dq=antarctica+opposite+of+north+greek|title=Ti Antartika Diksionario |publisher=CSIRO Publishing|page=6|isbn=978-0-9577471-1-1|year=2000}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
&lt;references group=&quot;Paamo&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Antarctica|{{PAGENAME}}}}

{{Dagiti kontinente iti lubong}}
{{Dagiti rehion iti lubong}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti kontinente|Antartika]]
[[Kategoria:Antartika|*]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]
[[Kategoria:Rehion ti Antartiko]]</text>
      <sha1>9zficsv63pn2bhax4sone04sy2ljdnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Napoleon Bonaparte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12986</id>
    <revision>
      <id>406291</id>
      <parentid>404874</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4708" sha1="ejwq8bz2n7rr2edg7t99dydsmx9c74t" xml:space="preserve">{{Infobox kaarian
|realm=pransia
|name=Napoleon I
|image=The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries, by Jacques-Louis David (1812) - National Gallery of Art (Samuel H. Kress Foundation) - 2.jpg
|imgw=250
|alt=Napno a kaatiddog a retrato ni Napoleon idi agedad iti uppat a pulo,
|caption=''[[Ti Emperador a ni Napoleon iti Pagadalan na idiay Tuileries]]'', babaen ni [[Jacques-Louis David]], 1812
|succession= [[Emperador iti Pranses]]
|reign=18 Mayo 1804&amp;nbsp;– 11 Abril 1814&lt;br /&gt;({{age in years and days|1804|5|18|1814|4|11}})&lt;br /&gt;20 Marso 1815&amp;nbsp;– 22 Hunio 1815 ({{age in days|1815|3|20|1815|6|22}})
|coronation=2 Disiembre 1804
|cor-type=pranses
|full name=Napoleon Bonaparte
|predecessor=Awan &lt;small&gt;(isuna a kas ti [[Umuna a Konsul]] iti [[Umuna a Republika ti Pranses]]; ti nagturay a monarkia idi ket ni [[Louis XVI iti pranses|Louis XVI]])&lt;/small&gt;
|successor=[[Louis XVIII iti Pranses|Louis XVIII]] (''[[de jure]]'' idi 1814)
|succession1= [[Ari iti Italia]]
|reign1=17 Marso 1805&amp;nbsp;– 11 Abril 1814
|coronation1=26 Mayo 1805
|predecessor1=Awan &lt;small&gt;(isuna a kas ti [[Presidente iti Italia|Presidente]] iti [[Italiano a Republika (Napoleoniko)|Italiano a Republika]]; ti nagturay a monarkia idi ket ni [[Charles V, Emperador ti Nasantoan a Romano|Emperor Charles V]]&lt;/small&gt;)
|successor1=Awan &lt;small&gt;(naikkat ti pagarian, ti simmaruno nga ari ti Italia ket ni [[Victor Emmanuel II iti Italia|Victor Emmanuel II]]&lt;/small&gt;)
|spouse=[[Joséphine de Beauharnais]]&lt;br /&gt;[[Marie Louise, Dukesa iti Parma|Marie Louise iti Austria]]
|issue=[[Napoleon II]]
|house=[[Balay ni Bonaparte]]
|father=[[Carlo Buonaparte]]
|mother=[[Letizia Ramolino]]
|birth_date={{Petsa ti pannakaipasngay|1769|8|15|fd=yes}}
|birth_place=[[Ajaccio]], Corsica, Pranses
|death_date={{Petsa ti ipupusay ken tawen|1821|5|5|1769|8|15|fd=yes}}
|death_place=[[Longwood, Saint Helena]]
|place of burial=[[Les Invalides]], Paris, Pranses
|religion = Romano Katolisismo  (kitaen ti [[Napoleon#Napoleon ken dagiti relihion|Napoleon ken dagiti relihion]])
|signature=Firma Napoleón Bonaparte.svg
|}}

Ni '''Napoleon Bonaparte''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte puis Napoléon I&lt;sup&gt;er&lt;/sup&gt;}} {{IPA-fr|napoleɔ̃ bɔnɑpaʁt|}}) (15 Agosto 1769&amp;nbsp;– 5 Mayo 1821) ket maysa idi a milisia ti Pranses ken daulo ti politika kadagiti kinaudi nga agpang ti [[Reblusion ti Pranses]].

A kas ni '''Napoleon I''', isuna idi ti [[Emperador iti Pranses]] manipud idi 1804 aginggana idi 1815. Ti kalintegan na a reporma ket, ti [[Napoleoniko a Kodigo]], daytoy ket addaan ti nalatak nga impluensia kadagiti adu a [[Sibil a linteg (kalintegan a sistema)|sibil a linteg]] ti sangalubongan a naisakupan, ngem isuna ket kalatakan a malaglagip kadagiti inararamid na kadagiti gubat a naidauloan na a panagsuppiat ti Pranses babaen dagiti serie a kumakaduaan, ti makunkuna a [[Napoleoniko a Gubgubat]]. Isuna ti nagipatakder kadagiti panagsakup ti kaaduan iti kontinente a Europa ken kinapanunutan na ti panagiwaras dagiti kaumnoan iti Rebolusion ti Pranses, bayat nga nagitiptipon ti maysa nga [[Umuna nga Imperio ti Pranses|imperio a monarkia]] a nagipasubli dagiti parang iti naikkat nga [[Ancien Régime idiay Pranses|ancien régime]]. Gapu dagiti balligi na ti gubgubat, kadagiti masansan a nalatlatak ken adadu a kasupiatanna, kadawyan isuna a naipammategan a maysa kadagiti kalatakan nga agbilbilin ti milisia iti ania man a panawen.

Ni Napoleon ket naipasngay idi idiay [[Corsica]] kadagiti nagannak kaniana a [[Natatakneng iti Italia|natakneng a Henobes]] a kapututan, ken nagsanay a kas maysa nga opisial ti artileria idiay kangrunaan a daga ti Pranses. Naglatak isuna babaen ti [[Umuna a Repbublika ti Pranses]] ken nagidaulo kadagiti nagballigia a kampania a kinasuppiat ti [[Umuna a Kumakadduaan|Umuna]] ken [[Gubat iti Maikadua a Kumakadduaan|Maikadua]] a Kumakadduaan a nagsuppiat iti Pranses. Idi 1799, nagpartuat isuna ti ''[[18 Brumaire|kudeta]]'' ken inkabil na isuna nga ti [[Umuna a Konsul]]; kalpasan ti lima a tawen ti Senado ti Pranses ket nagirangarang kaniana a kas ti emperador. Iti umuna a dekada iti maika-19 a siglo, ti [[Umuna nga Imperio ti Pranses|Imperio ti Pranses]] a babaen ni Napoleon ket nakipartisipar kadagiti serie a suppiatan a makunkuna a Napoleoniko a Gubat a nagiraman iti amin a kangrunaan a nabileg a Europa.&lt;ref name=&quot;Schom 1998&quot;&gt;{{cite book|last=Schom|first=Alan|title=Napoleon Bonaparte|url=https://archive.org/details/napoleonbonapart0000alan|year=1998|publisher=HarperPerennial|location=New York|isbn=0-06-092-958-8|edition=1. HarperPerennial}}&lt;/ref&gt;

{{pungol-nangruna}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Emperador ti Pranses|Napoleon]]</text>
      <sha1>ejwq8bz2n7rr2edg7t99dydsmx9c74t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kontinente</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13311</id>
    <revision>
      <id>406573</id>
      <parentid>402725</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6344" sha1="m7ml01g1rhcbq16vr9u4nsvuil1a6lg" xml:space="preserve">[[File:Continental models-Australia.gif|thumb|300px|Naanimado, a namarisan a kodigo a mapa nga agipakpakita dkadagiti sabsabali a kontinente ken rehion. [[Kontinente#Panakailasin dagiti kontinente|Depende ti taripnong ken modelo]], addan dagiti kontinente a mabalin a pagtitiponen wenno bingbingayen: kas pagarigan, [[Eurasia]] ket kadawyan a mabingbinagy iti [[Europa]] ken [[Asia]] (nalabbaga a maris), ngem ti [[Amianan nga Amerika|Amianan]] ken [[Abagatan nga Amerika]] ket sagpaminsan da pay a maibigbigan a kas [[Kaamerikaan|maysa nga Amerikano a kontinente]] (berde a maris).]] 

Ti maysa a '''kontinente''' ket maysa kadagiti kadakkelan a bagbagi ti kadagaan iti [[Daga (planeta)|Lubong]]. Dagitoy ket kadawyan da a nainaganan babaen ti taripnong nga adadda ngem ti nainget a pagalagadan, nga addaan dagiti pito a rehion a naipammateg a kas dagiti kontinente—dagitoy ket ti (manipud ti kadakkelan aginggana ti kabassitan): [[Asia]], [[Áprika]], [[Amianan nga Amerika]], [[Abagatan nga Amerika]], [[Antártika]], [[Europa]], ken [[Australia (kontinente)|Australia]].&lt;ref name=&quot;NatlGeo&quot;&gt;{{cite web |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/continents/ |title=Continents: What is a Continent? |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629180448/http://travel.nationalgeographic.com/places/continents/ |archive-date=2009-06-29 |trans-title=Dagiti Kontinente: Ania ti Maysa a Kontinente? |website=National Geographic |access-date=2009-08-22 |language=en |quote=Most people recognize seven continents—Asia, Africa, North America, South America, Antarctica, Europe, and Australia, from largest to smallest—although sometimes Europe and Asia are considered a single continent, Eurasia. |trans-quote=Kaaduan kadagiti tattao ket mabigbigan da dagiti pito a kontinente—Asia, Áprika, Amianan nga Amerika, Abagatan nga Amerika, Antártika, Europa, ken Australia, manipud ti kadakkelan aginggana ti kabassitan—nupay kasta sagpaminsan a ti Europa ken Asia ket naipanunutan a maymaysa a kontinente, ti Eurasia. }}&lt;/ref&gt;

Ti [[Plata a tektoniko]] ket isu ti [[heolohia|heoliko]] a panagaramid ken panagadal iti panaggunay, panagdungpar ken panakabingbingay dagiti kontinente, a makunkuna idi a ''[[kontinental a panaganod]]''.

Dagiti agnaed idiay Britaniko ken Irlanda ket sagpaminsan da a makunkuna ti [[Kontinental a Europa]], nga daytoy ket, ti kangrunaan a daga ti [[Europa]], a mailaksid ti [[Is-isla ti Britaniko]],&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://encarta.msn.com/dictionary_/continent.html |title=Encarta World English Dictionary |trans-title=Encarta Diktionario nga Inggles ti Lubong |access-date=2008-08-05 |date=2007 |publisher=Bloomsbury Publishing |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211195449/http://encarta.msn.com/dictionary_/continent.html |archive-date=2008-12-11 |url-status=dead |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211195449/http://encarta.msn.com/dictionary_/continent.html |date=2008-12-11 }}&lt;/ref&gt; [[Islandia]] ken dagiti sabsabali pay nga is-isla, a kas &quot;ti Kontinente&quot;.

== Panakaipalpalawag ken panagaramat ==


Naipagbibinnagbagaan, a dagiti &quot;kontinente ket maawawatan a dagitoy ket dadakkel, agnanayon, mapagtalken a bagbagi iti daga, nga umno a naisina babaen ti kaatiddag ti danum.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=Martin W. |last2=Wigen |first2=Kären E. |title=The Myth of Continents: A Critique of Metageography |url=https://archive.org/details/mythofcontinents0000lewi |trans-title=Ti Mitolohia dagiti Kontinente: Mayasa a Kritiko iti Metaheograpia |year=1997 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |id={{ISBN|0-520-20742-4}}, {{ISBN|0-520-20743-2}} |page=[https://archive.org/details/mythofcontinents0000lewi/page/21 21] |chapter= |quote= }}&lt;/ref&gt;  Adu kadagiti pito a kadawyan a mabigbigana kontinente ket mnainaganan babaen ti timpuyog ket saan a mapagtalken a bagbagai ti dagdaga a nailasin babaen ti danum. Ti pagalagadan a &quot;dakkel&quot; ket mapan iti arbitrario a panakaidasig: Ti [[Greenland]], nga addan ti rabaw a kalawa a {{convert|2166086|sqkm}} ket naipammategan a kas iti kadakkelan nga isla iti lubong, ngem ti Australia, iti {{convert|7617930|sqkm}} ket makunkuna a maysa a kontinente. Kasta met, ti umno a pagalagadan nga ti tunggal maysa ket nasken nga agnaynayon a bagbagi ti dagdaga ket kadawyan a saan a maipanunutan babaen ti panakairaman iti [[kontinental a samang]] ken dagiti [[Is-isla a Kataawan]], ken sinupiat babaen ti panakaidasi ti Amianan ken Abagatan nga Amerika a kas dagitoy ket dua a kontinente; ken/wenno ti Eurasia ken Aprika a kas dagitoy ket dua a kontinente, nga awan ti masna a panakaisina da babaen ti danum. Daytoy nga anomalia ket madanon na ti patingga no ti agnaynayon a bagbagi ti dagdaga iti Europa ken ti Asia ket maipammategan a dagitoy ket dua a kontinente. Dagiti kangrunaan a bagbagi ti dagdag iti lubong ket nasakupan babaen t imaymaysa, agnanayon a [[taaw ti lubong]],a daytoy ket nabingbingay kadagiti kangrunaan  a komponente iti taaw babaen dagiti kontinente ken sabsabali a pagalagadan ti heograpiko.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.answers.com/Ocean#Encyclopedia |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070303093700/http://www.answers.com/Ocean#Encyclopedia |archive-date=2007-03-03 |title=Ocean |trans-title=Taaw |encyclopedia=Columbia Encyclopedia [Ti Ensiklopedia ti Columbia] |date=2006 |location=New York |publisher=Columbia University Press |access-date=20 Pebrero 2007 |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303093700/http://www.answers.com/Ocean#Encyclopedia |date=2007-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNAoO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.oceansatlas.com/unatlas/about/physicalandchemicalproperties/background/seemore1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228184144/http://www.oceansatlas.com/unatlas/about/physicalandchemicalproperties/background/seemore1.html |archive-date=2007-02-28 |title=Land and Water on the Planet |trans-title=Panakaiwarwaras iti Daga ken Danum ditoy a Planeta |website=UN Atlas of the Oceans |trans-website=UN Atlas dagiti Taaw |date=2004 |access-date=20 Pebrero 2007 |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

{{pungol-nangruna}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Dagiti kontinente iti lubong}}
{{Dagiti rehion iti lubong}}

[[Kategoria:Dagiti kontinente]]</text>
      <sha1>m7ml01g1rhcbq16vr9u4nsvuil1a6lg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>San Jose</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13751</id>
    <revision>
      <id>406508</id>
      <parentid>321466</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3322" sha1="gtz4h3b03wjtoq6yoeryuhkrggkvk0g" xml:space="preserve">{{Dadduma pay a panagusar|San Jose (panangilawlawag)}}
{{Infobox santo
|name           = San Jose
|birth_date     = [[Belen]],&lt;ref name=newadvent&gt;Souvay, Charles. [http://www.newadvent.org/cathen/08504a.htm &quot;St. Joseph.&quot;] ''The Catholic Encyclopedia''. Vol. 8. New York: Robert Appleton Company, 1910. 11 Okt. 2013&lt;/ref&gt;c. 90 SK (di nalawag a petsa) &lt;ref name=newadvent/&gt;
|death_date     = [[Nasareno]], Hulio 20, AD 18&lt;ref name=newadvent/&gt; (di nalawag a petsa)
|image=Guido Reni - St Joseph with the Infant Jesus - WGA19304.jpg
|imagesize      = 290px
|caption=''Ni San Jose a kaduana ni maladaga a Hesus'', babaen ni [[Guido Reni]] (c. 1635)
|feast_day=Marso19 - [[Aldaw ni San Jose|San Jose, Asawa ni Maria]] ([[Akinlaud a Kristianidad]]),
Mayo 1 - San Jose ti mangngobra ([[Katolokiko a Simbaan|Romano Katoliko a Simbaan]]),
Ti Domingo kalpasan ti [[Paskua|Natibidad ni Apo Dios]] ([[Akindaya a Kristianidad]])
|canonized_date  =
|canonized_place =
|canonized_by    =
|venerated_in    = [[Katolisismo]], [[Anglikanismo]], [[Luteranismo]], [[Simbaan ti Akindaya nga Ortodokso|Akindaya nga Ortodokso]], [[Simbaan ti Oriental nga Ortodokso|nga Ortodokso]]
|attributes      = Kuadro ti karpintero wenno ramramit, ni maladaga a Hesus, sarrukod nga addaan kadagiti sabong ti lirio, two turtle doves, [[spikenard]].
|patronage       = Ti Katoliko a Simbaan, di pay naipasngay nga ubbing, amma, dagiti imigrante, dagiti manggobra, dagiti karpintero, dagiti realto, suppiat iti panagdudua ken sarimadeng,ken iti naragsak nga ipupusay, [[Kroasia]], [[Korea]], [[Bietnam]], kdpy.
}}
Ni '''Jose''' ([[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]] יוֹסֵף, ''Yosef''; {{lang-el|Ἰωσήφ}}, ''Ioseph'') ket pigura dagiti [[Ebanghelio]], ti asawa ni [[Maria (ina ni Hesus)|Maria, ti ina ni Hesus]] ken amaen&lt;ref&gt;[[wiktionary:stepfather|stepfather - Wiktionary]] &quot;stepfather (plural stepfathers). The husband of one's biological mother, other than one's biological father&quot;, Naala idi 3 Agosto 2014&lt;/ref&gt; ni [[Hesus]]. Kadagiti Kristiano a tradison ti [[Katoliko a Simbaan|Romano Katoliko]], [[Akindaya nga Ortodokso]] ken [[Anglikano]],isu ket naikeddenga a kas '''San Jose'''. Ikabil iti tradision a Kristiano ni Jose a kas nangtagibi nga ama ni Hesus.&lt;ref name=newadvent/&gt; Adda met dagiti historiador a mangibagbaga a ni Jose ket isu ti ama ni Hesus.&lt;!--&lt;ref name=Vermes20/&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title= The Historical Figure of Jesus|url= https://archive.org/details/historicalfigure0000sand_v5c9|edition= |last= Sanders|first= E. P.|year= 1995|publisher= Penguin|location= London|isbn= 978-0-14-014499-4|page= [https://archive.org/details/historicalfigure0000sand_v5c9/page/333 333]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=TJllAwAAQBAJ&amp;pg=PT42#v=snippet&amp;q=Joseph%20father%20Jesus&amp;f=false |title=Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth |last=Aslan |first=Reza |publisher=HarperCollins Publishers India |year=2014 |isbn=978-9351360773 |page=}}&lt;/ref&gt; Dagiti aggigiddiat a panirigan ket gapu kadagiti teolohiko a panangipatarus a maisuppiat kadagiti historikal a panirigan.&lt;!--&lt;ref name=Vermes20/&gt;--&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Saint Joseph|{{PAGENAME}}}}

[[Kategoria:Umuna a siglo SK a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:Umuna a siglo nga ipupusay]]
{{pungol}}</text>
      <sha1>gtz4h3b03wjtoq6yoeryuhkrggkvk0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Estado ti Palestina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14018</id>
    <revision>
      <id>406558</id>
      <parentid>399761</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7761" sha1="9nzlkxjy0buvlxt5hc4vci36qqvinf5" xml:space="preserve">{{Coord|32|00|N|35|15|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name              = &lt;span style=&quot;line-height:1.33em;&quot;&gt; {{lang|ar|دولة فلسطين}} &lt;br /&gt;''{{transl|ar|DIN|Dawlat Filasṭin}}''&lt;/span&gt;
|conventional_long_name   = Estado ti Palestina&lt;ref name=&quot;declaration1988&quot; /&gt;{{ref label|naming|i|}}
|common_name              = Palestina
|image_flag               = Flag of Palestine.svg
|image_coat               = Coat of arms of Palestine (Official).svg
|image_map                = LocationPalestine.svg
|national_anthem          = ''[[Fida'i]]''
|capital                  = [[Herusalem]] (nairangarang){{ref label|capital|ii|}}&lt;ref name=Bissiop433 /&gt;&lt;br /&gt; [[Ramallah]] ken [[Gaza]] (administratibo)
|largest_city             = [[Gaza]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|official_languages       = [[Pagsasao nga Arábiko|Arábiko]]
|government_type          = [[Parlamentario a sistema|Parlamentario a demokrasia]] &lt;ref name=&quot;declaration1988&quot; /&gt;
|leader_title1            = [[Presidente iti Estado iti Palestina|Presidente]];&lt;br /&gt;[[Mangipagulo iti Ehekutibo a Komite iti Organisasion t iPanakawaya ti Palestina|Mangipangulo iti Ehekutibo a Komite]]
|leader_name1             = [[Mahmoud Abbas]], [[Aziz Duwaik ]] ''(sinuppiat manipud idi 15 Enero 2009)''
|leader_title2            = [[Kangrunaan a Ministro iti Palestina|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2             = [[Salam Fayyad]], [[Ismail Haniyeh]] ''(sinuppiat)''
|area_km2                 = 6,220
|area_footnote            = 
|area_sq_mi               = 2,400
|percent_water=3.5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/we.html |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140506164505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/we.html |archive-date=6 Mayo 2014 |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 Abril 2014 |accessdate=8 Hunio 2014 |url-status=live |df= }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate=4,550,368&lt;ref&gt;{{cite web |title=Estimated Population in the Palestinian Territory Mid-Year by Governorate,1997-2016 |accessdate=8 Hunio 2014 |website=Palestinian Central Bureau of Statistics |url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608204943/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |archive-date=2014-06-08 |publisher=State of Palestine |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_rank = Maika-123
|population_estimate_year = 2014
|population_density_km2   = 731
|population_density_rank  = 
|population_density_sq_mi = 1,895
|population_census_year   =
|GDP_PPP                  = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; $11.95 billion
|GDP_PPP_rank             = –
|GDP_PPP_year             = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; 2008
|GDP_PPP_per_capita       = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; $2,900
|GDP_PPP_per_capita_rank  = –
| sovereignty_type         = Sinuppiat
| sovereignty_note         = kumaduaan ti [[Israel]]
|established_event1       = Nairangarang
|established_date1        = 15 Nobiembre 1988
|established_event2       =Nabanagan
|established_date2        = Ti teritorio a tinunton a paset iti [[Israel]] wenno babaen ti Israeli [[Nasakupan a teritorio|a panagsakup]]{{ref label|control|iii|}}
|Gini_year=2009
|Gini_change=&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini=35.5
|Gini_ref=&lt;ref&gt;{{cite web |title=GINI Index: West Bank and Gaza |accessdate=8 Hunio 2014 |website=The World Bank: Data |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608054636/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archive-date=2014-06-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank=
|HDI_year=2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change=steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI=0.686&lt;!--number only, between 0 and 1--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank=Maika-107
|currency                 = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;[[Dinar ti Hordania]]&lt;br /&gt;[[Ehipsio a Libra]]&lt;br /&gt;[[Shekel ti Israel]]
|currency_code            = JOD, EGP, ILS
|country_code             = PLE
|time_zone                = &amp;nbsp;
|utc_offset               = +2
|time_zone_DST            = &amp;nbsp;
|utc_offset_DST           = +3
|date_format                 = 
|drives_on                   = 
|cctld                    = [[.ps]]
|calling_code             = [[+970]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|footnote1                =Estadistika tipopulasion ken ekonomia ken ti panangiranggo ket naibatay kadagiti terteritorioti Palestina
|footnote2                =Maus-usarpat ti [[+972]]
}}
{{maipapan|estado||Palestina (panangilawlawag)}}
Ti '''Palestina'''{{ref label|naming|i|}} ({{lang-ar|فلسطين}} ''{{transl|ar|DIN|Filasṭīn/Falasṭīn/Filisṭīn}}''), opisial a nairangarang a kas ti '''Estado ti Palestina''' ({{lang-ar|دولة فلسطين}}, ''{{transl|ar|DIN|Dawlat Filasṭin}}''),&lt;ref name=&quot;declaration1988&quot; /&gt;&lt;ref name=Bissiop433&gt;{{cite book|title=Ti Lubong: Ti Pagalagadan ti Maikatlo a Lubong 1995–96|url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse|editor= Bissio, Robert Remo | location = Montevideo | publisher= [[ITeM|Instituto del Tercer Mundo]]|year=1995| page = [https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse/page/443 443] | isbn=978-0-85598-291-1}}&lt;/ref&gt; ket maysa nga estado nga idi ket [[Panangirangarang ti panagwayawayas|nairangarang]] iti panagtalaw idiay [[Alher]] idi 15 Nobiembre 1988, idi ti [[Organisasion ti Pannakawaya ti Palestina]] ({{lang-en|Palestinian Liberation Organization (PLO)}}) [[Nailian a Konsilio ti Palestinal|Nailian a Konsilio]] ({{lang-en|Palestinian National Counsil (PNC)}}) ket nagampon iti unilateral a [[Panakairangarang ti Panagwayawayas ti Palestina]]. Iti agdama a panawen ti 1988 a panakairangarang, ti PLO ket saan a nagwatawat ti panagturay ti ania man a teritorio,&lt;ref name=Zartmanp43&gt;Bercovitch ken Zartman, 2008, [http://books.google.ca/books?id=1cqjpHmhTZsC&amp;pg=PA43&amp;dq=%22state+of+palestine%22+%22recognition%22&amp;lr=&amp;cd=12#v=onepage&amp;q=%22state%20of%20palestine%22%20%22recognition%22&amp;f=false p. 43] (babaen ti [[Liblibro ti Google]]).&lt;/ref&gt; nga adda dagiti naitunton a teritoriona ket internasional a mabigbigan  a kas paset iti [[Israel]] bayat a dagiti nabati ket sinakup pay laeng babaen ti Israeli&lt;ref name=&quot;saeb&quot;&gt;{{Cite news|author=Staff |title=Dagiti Palestina 'Baka Agirangarang ti Estado'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7254434.stm| publisher =[[BBC News]] |date=20 Pebrero 2008|accessdate=2011-09-27 | quote = Ngem maysa pay a makitinnulag ken ti nangato nga opisial a ni, Saeb Erekat, ket di umanamong a ti Organisasion ti Panakawaya ti Palestina ket nagirangarangen ti pannakawayawayas idi 1988. Tattan ket masapultayo ti pudno a panagwayawayas, saan a ti maysa a panagirangarang. Masapultayo ti puno a panagwaywayas babaen ti panagsardeng ti panagsakup. Saan tayo a Kosovo. Nasakupantayo babaen ti Israeli ken para iti panagwayawayas masapul tayo a makaala ti panakawayawayas', ti kinuna ni Mr Erekat.}}&lt;/ref&gt; Tinuntonna dagiti [[Dagiti Palestina a Teritorio|Palestina a teritorio]] (ti [[Gaza Strip]] ken ti [[West Bank]]) ken dagiti Israeli a teritorio a kasisigud nga indaton kadagiti Arabo babaen ti 1947 a [[Plano a Panagbenneg]],&lt;ref name=&quot;declaration1988&quot;&gt;[[Panagirangarang ti Panagwayawayas ti Palestina]] (1988).&lt;/ref&gt; ken nainaganan a ti [[Herusalem]] a kas ti kapitolio iti Palestina.{{ref label|capital|ii|}}&lt;ref name=Bissiop433 /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Tengnga a Daya}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Palestina]]</text>
      <sha1>9nzlkxjy0buvlxt5hc4vci36qqvinf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Imperio nga Otomano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14065</id>
    <revision>
      <id>406421</id>
      <parentid>405026</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39708" sha1="i2lf4k5be0g1vb46dbk6qwzgc2j97ja" xml:space="preserve">{{Infobox dati a pagilian
|common_name = Imperio nga Otomano
|native_name = دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه &lt;br /&gt;Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye
|conventional_long_name = Imperio nga Otomano
|continent = Aproeurasia
|status = Imperio
|event_start = [[Gubat iti Bapheus]]
|year_start = 1299
|event_end = [[Panagtuang iti Sultanate]]
|year_end = 1923
|date_end = Oktubre 29
|event_start2 = [[Pannakabangon iti Imperio nga Otomano|Pannakabangon]]
|event_end2 = [[Republika iti Turkia]]&lt;ref group=dn&gt;Ti [[Tulag iti Sèvres]] (10 Agosto 1920) ket napakabaelan bassit ti kaaddana iti Imperio nga Otomano. Ti Nalatak a Nailian a Gimong ket nairangarang a ti sultanato ti Otomano a naikkat manipud idi Marso 16 1920 ([[panagsakup ti militar iti Konstantinopla]]) aginggana idi Nobiembre 1 1922.  Ti sangalubongan a pannakabigbig iti  [[Nalatak a Nailian a Gimong iti Turkia]] ket nairangarang idi babaen ti [[Tulag iti Lausanne]] (24 Hulio 1923). Idi kuan, ti [[Nalatak a Nailian a Gimong iti Turkia]] ket nagirangarang ti sumaruno nga estado a tattan a moderno nga aldaw ket ti  &quot;[[Turkia|Republika iti Turkia]]&quot; (29 Oktubre 1923), nga isu daytoy ti panagsardeng iti pakasaritaan ti Imperio nga Otomano.&lt;/ref&gt;
|event1 = [[Iterregno nga Otomano|Interregno]]
|date_event1 = 1402–1414
|event2 = [[Umuna a Panawen ti Batay-linteg (Imperio nga Otomano)|1. Batay-linteg]]
|date_event2 = 1876–1878
|event3 = [[Maikadu a a Panawen ti Batay-linteg (Imperio nga Otomano)|2. Batay-linteg]]
|date_event3 = 1908–1918
|event4 = [[Pannakaikkat iti Sultanato nga Otomano|Panagikkat ti Sultanato]] (1 Nobiembre 1922) ken ti panagpanaw ni [[Mehmed VI]], ti kaudian a Sultan (17 Nobiembre 1922)
|date_event4  = 1 Nobiembre 1922
|p1           = Seljuk a Sultanato iti Rûm
|flag_p1      =
|p2           = Imperio a Bisantino{{!}}Imperio ti Dumaya a Romano
|flag_p2      =
|p3           = Imperio iti Trebizond
|flag_p3      = Komnenos-Trebizond-Arms.svg
|p4           = Despota iti Morea
|flag_p4      =
|p5           = Despota iti Epirus
|flag_p5      =
|p6           = Despota iti Dobruja
|flag_p6      =
|p7           = Dukado iti Purpuro
|flag_p7      =
|p8           = Karamanids
|flag_p8      = Karamanid Dynasty flag.svg
|p9           = Pagarian ti Bosnia
|flag_p9      =
|p10          = Maikadua nga Imperio ti Bosnia
|flag_p10     = Coat of arms of the Second Bulgarian Empire.svg
|p11          = Serbia a Despota
|flag_p11     =
|p12          = Liga iti Lezhë
|flag_p12     = Coat of arms of the House of Kastrioti.svg
|p13          = Sultanato ti Mamluk (Cairo){{!}}Sutanato ti Mamluk
|flag_p13     = Mameluke Flag.svg
|p14          = Pagarian iti Hungaria kadagiti Tengnga a Panawen
|flag_p14     = Coa Hungary Country History (19th Century).svg
|p15          = Pantar ti Barbaria{{!}}Arhelia ken Tunis
|flag_p15     =
|s1           = Turkia
|flag_s1      = Flag of Turkey.svg
|s2           = Umuna a Republika ti Heleniko{{!}}Republika ti Heleniko
|flag_s2      = Flag of Greece (1828-1978).svg
|s3           = Sultanato iti Ehipto
|flag_s3      = Egypt flag 1882.svg
|s4           = Bosnia ken Hersegobina (Austro-Hungaro a kondominio){{!}}Bosnia ken Hersegobina
|flag_s4      = Flag of Bosnia (1878-1908).svg
|s5           = Prinsipalidad iti Serbia{{!}}Serbia
|flag_s5      = Civil Flag of Serbia.svg
|s6           = Probisional Gobierno iti Albania{{!}}Albania
|flag_s6      = Flag of Albanian Provisional Government 1912-1914.gif
|s7           = Pagarian iti Romania
|flag_s7      = Flag of Romania.svg
|s8           = Prinsipalidad iti Bulgaria{{!}}Bulgaria
|flag_s8      = Flag of Bulgaria.svg
|s9           = Moderno a pakasaritaan iti Sipre{{!}}Britaniko a Sipre
|flag_s9      = Cyprus Blue Ensign-1922.svg
|s10          = Britaniko a Keddeng iti Mesopotamia{{!}}Britaniko a Mesopotamia
|flag_s10     = Flag of Iraq 1924.svg
|s11          = Britaniko a Keddeng iti Palestina{{!}}Britaniko a Palestina
|flag_s11     = Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg
|s12          = Pranses nga Arhelia
|flag_s12     = Flag of France.svg
|s13          = Pranses a Protektarado idiay Tunisia{{!}}Pranses a Tunisia
|flag_s13     = Flag of French Tunisia.svg
|s14          = Pranses a Keddeng iti Siria{{!}}Pranses a Siria
|flag_s14     = Flag of the French Mandate of Syria (1920).svg
|s15          = Italiano nga Amianan nga Aprika
|flag_s15     = Flag of Italy (1861-1946).svg
|s16          = Mutawakkilite a Pagarian iti Yemen{{!}}Yemen
|flag_s16     = Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg
|s17          = Pagarian iti Hejaz
|flag_s17     = Flag of Hejaz 1920.svg
|s18          = Republika ti Kars
|flag_s18     = Flag of the South West Caucasian Republic.svg
|s19          = Kuwait
|flag_s19     = Flag of Kuwait.svg
|s20          = Pagarian iti Hejaz
|flag_s20     =
|image_coat   = Osmanli-nisani.svg
|image_flag   = Ottoman flag alternative 2.svg
|flag = Wagayway iti Otomano
|symbol = Eskudo iti Otomano
|image_map = Ottoman Empire 16-17th century.jpg
|image_map_caption = Ti Imperio nga Otomano idi 1600 AD ([[Pannakabingbingay ti Imperio nga Otomano|Kitaen: listaan dagiti teritorio]])
|national_motto = دولت ابد مدت&lt;br /&gt;Devlet-i Ebed-müddet&lt;br /&gt;(Ti Agnanayon nga Estado)
|national_anthem = [[Imperio a kanta ti Otomano]]
|capital = [[Söğüt]] (1302–26)&lt;br /&gt;[[Bursa]] (1326–65)&lt;br /&gt;[[Edirne]] (1365–1453)&lt;br /&gt;[[Konstantinopla]] (1453–1922)&lt;ref&gt;''Ti Ensiklopedia Britanika'', Vol.7, Inurnos babaen ni Hugh Chisholm, (1911), 3; ''Konstantinopla, ti kapitolio iti Turko nga Imperio...''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul Britannica, Istanbul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218080707/http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul |date=2007-12-18 }}:''Nga idi napabangon ti Republika ti Turkia idi 1923, ti kapitolio ket naiyakar idiay Ankara, ken ti Konstantinopla ket opisial nanaganan manen nga Istanbul idi 1930.''&lt;/ref&gt;
|common_languages = [[Pagsasao nga Otomano a Turko|Otomano a Turko]], [[Pagsasao a Turko|Turko]] (opisial a pagsasao&lt;ref group=dn&gt;Artikulo 18 iti [[Kanun-ı Esasî|Batay-linteg iti 1876]] nainaganan nga ti Turko ket isu ti ti opisial a pagsasao, saan nga Otomano; Artikulo 18: Ti maysa a masapul para iti panagtrabaho iti panagserbi ti Estado ti maysa nga Otomano ket nasken nga ammoda ti Turko, a daytoy ket isu ti opisial a pagsasao iti Estado. ''Tebâ'a-i Osmâniyenin hidemât-ı devlette istihdam olunmak için devletin lisân-ı resmîsi olan Türkçeyi bilmeleri şarttır'', [[Geoffrey L. Lewis]], ''Ti panagreporman ti Tuko a pagsasao: Maysa a Didigra a Balligi'', Oxford University Press, 1999, {{ISBN|978-0-19-823856-0}}, [http://books.google.com/books?id=kxXQ3VNw-tYC&amp;pg=PA16&amp;dq=%22Article+18+of+the+Constitution+of+1876+named%22&amp;hl=en&amp;ei=R2sSToGLOIehmQXDvuGbDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22Article%2018%20of%20the%20Constitution%20of%201876%20named%22&amp;f=false p. 16.]&lt;/ref&gt;), [[Pagsasao nga Albanes|Albanes]], [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]],  [[Pagsasao nga Arameo|Arameo]], [[Pagsasao nga Armenio|Armenio]], [[Pagsasao nga Azerbaijani|Azerbaijani]], [[Pagsasao a Berber|Berber]], [[Pagsasao a Bosnio|Bosnio]], [[Pagsasao a Búlgaro|Búlgaro]], [[Pagsasao a Kaukasiko|dagiti amin a Kaukasiko a pagsasao]], [[Pagsasao a Koptiko|Koptiko]], [[Pagsasao a Krimea Tatar|Krimea Tatar]], [[Pagsasao a Kroata|Kroata]], [[Pagsasao a Domari|Domari]], [[Pagsasao a Gagauz|Gagauz]], [[Pagsasao a Georgiano|Georgiano]], [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]], [[Pagsasao a Griego|Griego]], [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]], [[Hudio-Espaniol]], [[Pagsasao a Hungaro|Hungaro]], [[Dagiti pagsasao nga Italiano]], [[Pagsasao a Kurdo|Kurdo]], [[Pagsasao a Latin|Latin]],&lt;ref group=dn&gt;In [[Republika iti Ragusa]] a nasakupan babaen ti Otomano a panagsalaknib.&lt;/ref&gt; [[Pagsasao a LazLaz]], [[Pagsasao a Masedonia|Masedonia]], [[Pagsasao a Persiano|Persiano]], [[Pagsasao a Rumano|Rumano]], [[Pagsasao a Ruso|Ruso]], [[Pagsasao a Rusyn|Ruteno]], [[Pagsasao a Serbio|Serbio]], [[Pagsasao a Somali|Somali]],&lt;ref&gt;Yücel Karadaş, ''Ziya Gökalp'te Şarkiyatçılık: Doğu'nun batıcı üretimi'', Anahtar Kitaplar, 2008, [http://books.google.com/books?id=8Is3AQAAIAAJ&amp;q=osmanl%C4%B1ca+t%C3%BCrk%C3%A7e+halk%C4%B1n+konu%C5%9Fulan&amp;dq=osmanl%C4%B1ca+t%C3%BCrk%C3%A7e+halk%C4%B1n+konu%C5%9Fulan&amp;hl=en&amp;ei=Wc4aTtKwJa7imAX-6ukb&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCgQ6AEwAA p. 133.] {{iti sao|tr}}, ''Osmanlı devrinde resmi dil olarak kullanılan Osmanlıca ile halk arasında konuşulan Türkçe, söz konusu dönemde kullanılan dillerdir.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Şerafettin Turan, ''Türk Kültür Tarihi: Türk Kültüründen Türkiye Kültürüne ve Evrenselliğe'', Bilgi Yayınevi, 1990, [http://books.google.com/books?id=9YkNAAAAIAAJ&amp;q=%22osmanl%C4%B1ca%22+%22halk%C4%B1n+konu%C5%9Ftu%C4%9Fu+t%C3%BCrk%C3%A7e%22&amp;dq=%22osmanl%C4%B1ca%22+%22halk%C4%B1n+konu%C5%9Ftu%C4%9Fu+t%C3%BCrk%C3%A7e%22&amp;hl=en&amp;ei=b88aTrrXPIyhmQWW7tkE&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;sqi=2&amp;ved=0CCwQ6AEwAQ p. 59.]{{iti sao|tr}},  ''...devlet kuruluşlarında kullanılan Arapça – Farsça – Türkçe karışımı Osmanlıca ile halkın konuştuğu Türkçe arasındaki uçurum giderek artarken, …''&lt;/ref&gt; [[Pagsasao nga Ukraniano|Ukraniano]], [[Pagsasao nga Urum|Urum]], [[Pagsasao a Vlach|Vlach]], [[Pagsasao a Zazaki|Zazaki]]
|government_type = [[Kalipato]]
|title_leader = [[Listaan dagiti sultan iti Imperio nga Otomano|Sultan]]
|leader1 = [[Osman I]]
|year_leader1 = 1281–1326 (umuna)
|leader2 = [[Mehmed VI]]
|year_leader2 = 1918–1922 (naudi)
|title_deputy = [[Listaan dagiti Otomano a Nalatak a Biseres|Nalatak a Biseres]]
|deputy1 = Alaeddin Pasha
|year_deputy1 = 1320–1331 (umuna)
|deputy2 = Ahmed Tevfik Pasha
|year_deputy2 = 1920–1922 (naudi)
|legislature  = [[Imperial a Parlamento iti Imperio nga Otomano|Imperial a Parlamento]]
|house1       = [[Senado]]
|type_house1  =
|house2       = [[Kamara dagiti Deputado iti Imperio nga Otomano|Kamara dagiti Deputado]]
|type_house2  =
|stat_year1 = 1683
|ref_area =&lt;ref name=uconn&gt;{{cite web |url=http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=0340 |title=Yeni Turkiye Araştırma ve Yayın Merkezi; Geleceğin Türkiye'si bambaşka olacak |publisher=Yeniturkiye.com |date= |accessdate=2011-11-06 |archive-date=2015-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029142530/http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=0340 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029142530/http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=0340 |date=2015-10-29 }}&lt;/ref&gt;
|stat_area1 = 5200000
|ref_area1 =&lt;ref name=autogenerated1&gt;Peter Turchin, Thomas D. Hall ken Jonathan M. Adams, &quot;[http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf East-West Orientasion iti Pakasaritaan dagiti Imperio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |date=2007-02-22 }}&quot;, ''Warnakan iti Sangalubongan a Sistema ti Panagsukisok'' Vol. 12 (no. 2), pp. 219-229 (2006).&lt;/ref&gt;
|stat_year2 = 1914 &lt;ref&gt;Dündar, Orhan; Dündar, Erhan, 1.Dünya Savaşı, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1999, {{ISBN|975-11-1643-0}}&lt;/ref&gt;
|stat_area2 = 1800000
|ref_area2 =
|stat_year3 = 1856
|stat_pop3 = 35350000
|stat_year4 = 1906
|stat_pop4 = 20884000
|stat_year5 = 1912
|stat_pop5 = 24000000
|ref_pop5 = &lt;ref name=autogenerated2&gt;Salaysay ti pannakaabak: ti militar ti Otomano idiay Balkanes, 1912–1913, Edward J. Erickson, panid 59&lt;/ref&gt;
|stat_year6 = 1914
|stat_pop6 = 18520000
|stat_year7 = 1919
|stat_pop7 = 14629000
|religion = [[Islam]] ([[Sunni]], [[Shia]] ken [[madhhab|dadduma pay]]), [[Kristianidad]] ([[Ortodoksia]], [[Romano a Katolisismo]]), [[Pakasaritaan dagiti Hudio idiay Turkia#Ti Otomano a panawen ti Kristianidad ken Hudaismo|Hudaismo]] ken dadduma pay a minoridad a relihion idiay  [[Tengnga a Daya]] ken ti [[Balkanes]].
|currency = [[Akçe]], [[Para (kuarta)|Para]], [[Kuruş]], [[Otomano a lira|Lira]], [[Sultani|Sultanî]]
|today = {{Marebba a listaan|title=Pagpagilian tatta|
{{wagayway|Albania}}|{{wagayway|Arhelia}}|{{wagayway|Armenia}}|{{wagayway|Austria}}|{{wagayway|Azerbaijan}}|{{wagayway|Bahrain}}|{{wagayway|Bielorusia}}|{{wagayway|Bosnia ken Herzegovina}}|{{wagayway|Bulgaria}}|{{wagayway|Chad}}|{{wagayway|Kroasia}}|{{wagayway|Cyprus}}|{{wagayway|Djibouti}}|{{wagayway|Ehípto}}|{{wagayway|Eritrea}}|{{wagayway|Etiopia}}|{{wagayway|Georgia}}|{{wagayway|Gresia}}|{{wagayway|Hungaria}}|{{wagayway|Iran}}|{{wagayway|Irak}}|{{wagayway|Israel}}|{{wagayway|Hordania}}|{{wagayway|Kosovo}}|{{wagayway|Kuwait}}|{{wagayway|Lebanon}}|{{wagayway|Libya}}|{{wagayway|Niger}}|{{wagayway|Akin-amianan a Cyprus}}|{{wagayway|Amianan a Macedonia}}|{{wagayway|Mali}}|{{wagayway|Moldova}}|{{wagayway|Morocco}}|{{wagayway|Montenegro}}|{{wagayway|Oman}}|{{wagayway|Palestina}}|{{wagayway|Polonia}}|{{wagayway|Qatar}}|{{wagayway|Romania}}|{{wagayway|Rusia}}|{{wagayway|Saudi Arabia}}|{{wagayway|Serbia}}|{{wagayway|Eslobakia}}|{{wagayway|Eslobenia}}|{{wagayway|Somalia}}|{{wagayway|Abagatan a Sudan}}|{{wagayway|Sudan}}|{{wagayway|Siria}}&lt;br /&gt;{{wagayway|Tunisia}}&lt;br /&gt;{{wagayway|Turkia}}&lt;br /&gt;{{wagayway|Ukrania}}&lt;br /&gt;{{wagayway|Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo}}&lt;br /&gt;{{wagayway|Yemen}}
}}
|footnotes =&lt;big&gt;[[Pagsurotan a panawen ti Imperio nga Otomano]]&lt;br /&gt;[[Pagsurotan dagiti mainaig nga artikulo ti Imperio nga Otomano]]&lt;/big&gt;
}}

Ti '''Imperio nga Otomano'''&lt;ref group=dn&gt;Kadawyan a nainaganan idi a ti &quot;Imperio nga Otomano&quot;, ti &quot;Turko nga Imperio&quot;, ti &quot;Otomano a Kalipato&quot; wenno kadawyan a &quot;Turkia&quot; babaen dagiti kontemporariona (manipud idi 1923, ti nagan a &quot;Imperio nga Otomano&quot; ket isu ti naisaguday tapno maliklikan ti panaka-allilaw ti [[Turkia|Republika iti Turkia]], kitaen ti [[Nagnagan iti Imperio nga Otomano]]).&lt;/ref&gt; wenno '''Narimbaw nga Estado ti Otomano''' ([[Pagsasao nga Otomano Turko|Otomano Turko]]: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه ''Devlet-i ʿAliyye-yi ʿO&lt;u&gt;s&lt;/u&gt;mâniyye''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |title=Otomano a kuarta nga adda ti Arabiko a naisuratan |date= |accessdate=2010-08-26 |archive-date=2017-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |date=2017-03-28 }}&lt;/ref&gt; (ti pay عثمانلى دولتى ''Osmanlı Devleti''),&lt;ref group=dn&gt;A nagrugi manipud idi maika-19 a siglo, ti nagan a ''Osmanlı Devleti'' (Otomano nga Estado) ket nagbalin a nalatak kadagiti Otomano nga umili ken dagiti opisial. Sakbay ti panawen nga 1800, ti nagan a ''Osmanlı Devleti'' ket saan nga opisial a maus-usar, ngem dagiti rehistro ket agiparparang a daytoy a nagan ket inus-usar a saan a pormal babaen dagiti umili ti Otomano.&lt;/ref&gt; [[Pagsasao a Turko|Moderno a Turko]]: ''Osmanlı Devleti'' wenno ''Osmanlı İmparatorluğu'') ket maysa idi a [[Tattao a Turko|Turko]] nga [[imperio]] a nagpaut manipud idi 27 Hulio 1299&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.archive.org/stream/grammarofturkish00davirich#page/xxvi/mode/2up |title=Maysa a grammatiko ti pagsasao a Turko |publisher=Archive.org |date= |accessdate=2011-11-06}}&lt;/ref&gt; aginggana idi 29 Oktubre 1923.&lt;ref&gt;''Temel Britannica'', Ana Yayıncılık-Encyclopaedia Britannica, 1992, Cilt 18, Sh. 41-96; Türkiye. {{ISBN|975-7760-02-1}}&lt;/ref&gt;

Ti Imperio nga Otomano ket isu kadagiti kadakkelan ken kapautan nga imperio iti pakasaritaan; a daytoy nga Estado ti Otomano, ti politikana, supsupiat, ken kultura a tinawtawid ken ti maysa a nawatiwat a heograpia ket nagited daytoy ti maysa kadagiti kabayagan nga agnanayon a pannakasarita. Idi las-ud ti maika-16 ken maika-17 a siglo, iti kabilegan a panagsakupna babaen ti panagturay ni [[Suleiman ti Nadaeg]] , daytoy nga imperio ket isu kadagiti kabilegan nga estado iti lubong – maysa nga adu ti panaka-umili, adu ti pagsasao nga imperio a naibistrad manipud iti akin-abagatan a nagbedbeddengan iti [[Nasantuan a Romano nga Imperio]] aginggana kadagiti wayawaya iti [[Vienna]], [[Naarian a Hungaria]] (moderno [[Eslobakia]]) ken ti [[Polako–Lituano a Mankomunidad]] iti amianan aginggana idiay [[Yemen]] ken [[Eritrea]] iti abagatan; manipud iti [[Arhelia]] iti laud aginggana ti [[Azerbaijan]] iti daya;&lt;ref&gt;Stephen Turnbull, Ti Imperio nga Otomano 1326–1699, Dagiti Naken a Pakasaritaan, tom. 62, Dagiti Nasken a Pakasaritaan, 2003. [manipud kadagiti artikulo ti likud nga abbong]&lt;/ref&gt; nga agtengtengngel ti kaaduan iti [[Abagatan a daya nga Europa]], [[Akinlaud nga Asia]] ken [[Amianan nga Aprika]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&amp;_pos=3 |title=Manipud ti artikulo ti Imperio nga Otomano idiay Oxford nga Online nag Islamiko a Panagadal |publisher=Oxfordislamicstudies.com |date=2008-05-06 |accessdate=2010-08-26 |archive-date=2012-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&amp;_pos=3 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&amp;_pos=3 |date=2012-05-25 }}&lt;/ref&gt; Daytoy nga imperio ket naglaon kadagiti [[Dagiti probinsia iti Imperio nga Otomano|32 probinsia]] ken dagiti dadduma pay a [[Dagiti basalo ken tributario nga estado iti Imperio nga Otomano|basalo nga estado]], nga adda kadagitoy ket nasagepsepan iti dayta nga imperio, a dagiti dadduma ket naikkanda ti sabsabali a kita nga autonomia kadagiti sumaganad a sigsiglo.&lt;ref group=dn&gt;Ti imperio ket nakaala ti temporario a panagturay kadagiti ballasiw taaw a dagdaga babaen ti panagirangarang iti pannamakatalek iti [[Otomano a Dinastia|Otomano a Sultan ken Kalipa]], a kas iti [[Otomano a panagbanbaniaga idiay Aceh|panagirangarang babaen ti Sultan iti Aceh]] idi 1565, wenno babaen ti tenmporario a panagala iti is-isla a kas iti [[Lanzarote]] idiay [[Taaw Atlantiko]] idi 1585, [http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php Turkish Navy Official Website: &quot;Atlantik'te Türk Denizciliği&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329023319/http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php |date=2010-03-29 }}&lt;/ref&gt;

A ti [[Konstantinopla]] a kas ti kapitoliona ken ti nawatiwat a panagtengngel kadagiti daga ti lawlaw ti [[Baybay Mediteraneo|Mediteraneo a labneng]], ti imperio ket adda idi ti sentro kadagiti panagtigtignay a nagbaetan ti Akindaya ken Akinlaud a lublubong para kadagiti sumurok nga innem a siglo.

Kalpasan ti pannakabigbig iti baro a Turko a parlamento ([[Nalatak a Nailian nga Asenblia iti Turkia]]) a naikuartel idiay [[Ankara]], babaen ti  [[Tulag iti Lausanne]] a napirmaan idi 24 Hulio 1923, ti Turko a parlamento ket nagirangarang idi 29 Oktubre 1923 ti pannakabangon ti [[Republika ti Turkia]] a kas ti baro a Turko nga Estado a simmukat ken pormal a napatinggaan ti awanen nga Otomano nga Imperio, a nailinia iti tulag.&lt;ref&gt;Ti Sultanato ket [[Pannakaikkat iti Otomano a Sultanato|naikkat]] idi 1 Nobiembre 1922. [[Mehmed VI]], ti naudi nga Otomano a Sultan, ket pimmanaw manipud idiay Istanbul idi 17 Nobiembre 1922, a daytoy ket saanna a kayat a sawen a ti Otomano nga Imperio kompleto a nagpatingga ken nagipasardeng kadagiti amin a pamay-anna.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |title=Napno a teksto ti Tulag itif Lausanne (1923) |publisher=Wwi.lib.byu.edu |accessdate=26 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Böyle olunca, Türkiye, bu Devletin mirasçısı değildir; ona ardıl olan Devletlerden biridir.'', Seha Meray, ''Lozan Barış Konferansı, Tutanaklar-Belgeler (Ti Kappia a Konperensia ti Lausanne , Dagiti Minuto-Dagiti okumento)'', Cilt 1, Kitap 3, Ankara Üniversitesi, Siysal Bilgiler Fakültesi, 1973, p. 181. {{iti sao|tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Douglas Arthur Howard, ''Ti pakasaritaan iti Turkia'', Greenwood Publishing Group, 2001, {{ISBN|978-0-313-30708-9}}, p. 1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ahmad Razavi, ''Kontinental a samang a deliminasion ken dagiti minaig a banbanag a maipapan ti taaw idiay Persiano a Golpo'', Martinus Nijhoff Publishers, 1997, {{ISBN|978-90-411-0333-8}}, p. 149.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Alan Rush, ''Al-Sabah: Pakasaritaan ken Henealohia ti Agturturay a Pamilia ti Kuwait, 1752–1987, Ithaca Press, 1987, {{ISBN|978-0-86372-081-9}}, p. 44.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elie Kedourie, ''Nationalismo idiay Asia ken Aprika'', Routledge, 1974, {{ISBN|978-0-7146-3046-5}}, p. 49.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael Berenbaum, Abraham J. Peck, Paglaglagipan ti Holokausto a Museo ti Estados Unidos, ''Ti Holokausto ken Pakasaritaan: Ti Naammoan, Ti Di-naammuan, Ti Nasuppiatan, ken Ti Nausig manen'', Unibersidad ti Indiana a Pagmalditan, 1998, {{ISBN|978-0-253-33374-2}}, p. 537.&lt;/ref&gt; Ti [[Otomano a Kalipato]] ket naikkat idi 3 Marso 1924; dagiti turay ken tagikua ti [[Kalipato]] ket naiyalis idiay Nalatak a Nailian nga Asemblia iti Turkia.

== Ibabangon ti Otomano nga Imperio (1299–1453) ==
{{Nangruna|Ibabangon ti Otomano nga Imperio}}
{{Adu pay|Otomano a Dinastia|Kayı a tribu}}
[[Papeles:OttomanEmpireIn1683.png|thumb|left|300px]]
Ti panakapaay ti Seljuk a [[Sultanato iti Rum]] (c. 1300), ti [[Anatolia]] ket nabingbingay idi kadagiti nadumaduma a nawaya nga estado, dagiti nakunkuna a [[Anatolia a Beyliks|Ghazi nga emirato]]. Babaen idi 1300, ti napakapsot nga [[Imperio a Bisantino]] ket kaaduan a napukawna dagiti Anatolia a probinsiana kadagiti sangapulo a Ghazi a prinsipalidad. Maysa kadagiti Ghazi nga emirato ket ndauloan babaen ni [[Osman I]] (nga isu ti nakaalaan ti nagan nga Otomano), anak ni [[Ertuğrul]], ti asideg ti [[Eskişehir]] idiay lumaud nga Anatolia. Iti pundasion a mito a naiyebkas iti mediebal a Turko a sarita a naam-ammuan a kas ti &quot;[[Tagtagainep ni Osman]]&quot;, ti ubing nga Osman ket naparegget idi nga agparukma babaen ti panagsirmata iti imperio (segun ti tagtagainepna, ti imperio ket maysa a dakkel a kayo a dagiti ramutna ket nagsaknap kadagiti tallo a kontinente ken dagiti sangana ket kinalubanna ti langit).&lt;ref name=kin24&gt;Lord Kinross, ''Dagiti Siglo ti Otomano'' (Morrow Quill Publishers: New York, 1977) p. 24.&lt;/ref&gt; Segun ti tagtagainepna ti kayo, nga isu idi ti Imperio ti Osman, ket nagited ti uppat a karayan manipud kadagiti ramutna, ti [[Tigris]], ti [[Euprates]], ti [[Nilo]] ken ti [[Danubio]].&lt;ref name=kin24 /&gt;  Ti maipatinayon, ti kayo ket lininonganna ti uppat a kabanbantayan, ti [[Kaukaso a Banbantay|Kaukaso]], ti [[Tauro a Banbantay|Tauro]], ti [[Atlas a Banbantay|Atlas]] ken ti [[Balkan a banbantay|Balkan]] .&lt;ref name=kin24 /&gt; Iti las-ud ti panagturayna a kas ti Sultan, ni Osman I ket inpaatiddogna ti prontera ti Turko a pagtaengan idiay igid ti [[Imperio a Bisantino]].

Iti daytoy a paset ti panawen, ti pormal a [[Agturturay nga Instituto ti Imperio nga Otomano|Otomano a gobierno]] ket napartuat idi a ken nadaras a nagbalbaliw dagiti patakderna kadagiti sumaganad a kabibiag ti imperio. Ti gobierno ket nagus-usar ti legado nga entidad a nakunkuna a kas ti [[Miho (Imperio nga Otomano)|miho]] sa sistema, babaen dagiti relihioso ken etniko a minoridad ket napakabaelanda a mangimaton dagiti bukodda a pannakibiang nga adda dagiti adu a pannakawaya manipud iti sentro a panagtengngel.

&lt;gallery&gt;
Papeles:Facial Chronicle - b.10, p.299 - Battle of Kosovo (1389).png|[[Gubat iti Kosovo]] (1389)
Papeles:Nicopol final battle 1398.jpg|[[Gubat iti Nicopolis]] (1396)
Papeles:Chelebowski varna scan 231.jpg|[[Gubat iti Varna]] (1444)
&lt;/gallery&gt;

Iti siglo kalpasan ti ipupusay ni Osman I, ti Otomano a turay ket nangrugi nga immatiddog idiay Mediteraneo ken [[Pakasaritaan iti Balkanes|Balkanes]]. Ti anak a lalaki ni Osman, a ni [[Orhan]], ket natiliwna ti siudad ti [[Bursa]] idi 1324 ken inaramidna daytoy ti baro a kapitolio ti estado nga Otomano. Ti panakatnag ti Bursa ket nagbanagan daytoy ti panakapukaw ti Bisantino a panagtengngel ti Amianan a laud nga Anatolia. Ti nangruna a siudad ti [[Thessaloniki]] ket natiliw idi manipud kadagiti [[Republika iti Benisia|Benisiano]] idi 1387. Ti panagballigi ti Otomano idiay [[Gubat iti Kosovo|Kosovo idi 1389]] ket epektibo a nagmarka ti [[Panakatnag ti Serbio nga Imperio|gibus ti Serbio a bileg]] iti daytoy a rehion, a nagidalan daytoy para iti Otomano a panagpadakkel idiay Europa. Ti [[Gubat iti Nicopolis]] idi 1396, a kaaduan a naipanunotan a kas ti naudi a dakkel a [[Dagiti Krusada|krusada]] iti [[Tengnga a Panawen]], ket napaay a nagpasardeng ti panag-abanse dagiti nagballigi nga Otomano a Turko. Ti pannakaatiddog ti Turko a pagturayan idiay Balkanes, ti estratihiko a [[Dagiti Sillong iti Konstantinopla#Dagiti Otomano a sillong|panagrukma iti Konstantinopla]] ket nagbalin a nagruna a gandat. Ti Imperio ket nagtengngel ti gangani kadagiti amin a dati a [[Imperio a Bisantino|dagdaga ti Bisantino]] a nagpalikmut ti siudad, ngem dagiti [[Dagiti Bisantino a Griego|Bisantino]] ket temporarioda a nabang-aranda idi rinaut ti [[Timur]] ti Anatolia idiay [[Gubat iti Ankara]] idi 1402. Isu ket nangala ken ni Sultan [[Bayezid I]] a kas maysa a binaludan. Ti pannakatiliw ni Bayezid I ket nagkirokiro kadagiti Turko. Ti estado ket natnag iti maysa a sibil a gubat a nagpaut manipud idi 1402 aginggana idi 1413, a ti anak a lalaki ni Bayezid ket nakilablaban ti panakisinnarunona. Daytoy ket nagpatingga idi ni [[Mehmed I]] ket nagbalin a kas ti sultan ken nagipasubli ti Otomano a bileg, a nagiyeg daytoy ti gibus ti [[Otomano nga Interregno|Interregno]].

Dagiti paset ti Otomano a teritorio idiay Balkan (a kas ti Thessaloniki, Masedonia ken Kosovo) ket temporario a napukaw kalpasan ti 1402, ngem dagitoy ket naipasubli met laeng babaen ni [[Murad II]] idi baetan ti 1430 ken 1450. Idi 10 Nobiembre 1444, ni Murad II ket inabakna dagiti buyot ti [[Hungaria|Hungaro]], ti [[Polonia|Polako]] ken [[Wallachia]] babaen ni [[Władysław III iti Polonia]] (ken ari pay ti Hungaria) ken [[John Hunyadi|János Hunyadi]] idiay [[Gubat iti Varna]], nga isu daytoy ti naudi a [[Krusada iti Varna]].&lt;ref&gt;Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1–2 (1983): 235–51&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Halecki, Oscar, ''Ti Krusada iti Varna''. New York, 1943&lt;/ref&gt; Kalpasan ti uppat a tawen, ni János Hunyadi ket nangisagana ti sabali pay a buyot (dagiti puersa ti Hungaro ken Wallachian ) tapno rautenna dagiti Turko, ngem isu ket inabak manen babaen ni Murad II idiay [[Gubat iti Kosovo (1448)|Maikadua a Gubat iti Kosovo]] idi 1448.

Ti anak a lalaki ni Murad II, ni [[Mehmed II|Mehmed ti Agrukrukma]], inurnosna manen ti estado ken ti militar, ken nagipakita ti militar a kalaingna babaen ti panagtiliwna ti [[panakatnag iti Konstantinopla|Kontantinopla]] idi 29 Mayo 1453, iti edad a 21.

== Militar ==
{{Nangruna|Milisia ti Imperio nga Otomano}}
[[Papeles:Welt-Galleria T085.jpg|thumb|left|upright|Ti maysa nga Otomano a [[Janissary|Hanisaro]]]]
[[Papeles:Ottoman Sipahi, Melchior Lorch (1646).jpg|thumb|left|upright|Ti maysa a [[Sipahi]]. Ti Otomano a Sipahis ket isu ti mangporma ti naisangsangayan nga Otomano a kabaliero.]]
Ti immuna a militar a yunit ti estado nga Otomano ket maysa idi a buyot nga inurnos babaen ni [[Osman I]] manipud kadagiti tribu ti lallaki nga agtataeng kadagiti turod ti akinlaud nga Anatolia idi naladaw a maika-13 a siglo. Ti militar a sistema ket nagbalin a maysa a narikut nga organisasion idi rimmang-ay ti imperio. Ti Otomano a militar ket maysa a narikut a sistema ti panagkintos ken panagtengngel kadagiti suppiat. Ti kangrunaan a kuerpo ti [[Buyot mga Otomano]] ket mairaman ti [[Hanisaro]], [[Sipahi]], [[Akinci|Akıncı]] ken [[Otomano a banda ti militar|Mehterân]]. Ti Otomano a buyot ket maysa idi kadagiti kalaingan a makilablaban a puersa ti lubong, nga isuda ti immuna a nagus-usar kadagiti muskete ken kanion. Dagiti Otomano a Turko ket nangrugrugida a nagus-usar kadagiti ''[[Palkonete (kanion)|palkonete]]'', a dagitoy ket ababa ngem nalawa a kanion, iti las-ud ti [[Sillong iti Konstantinopla (1422)]]. Ti Otomano a kabaliero ket nagtaltalek iti kinapardas ken ti panaggungunay embes a ti  nadagsen a kalasag, a nagususar kadagiti pana ket ababa nga espada nga agsaksakay kadagiti napardas a [[Turkoman a kabalio|Turkoman]] ken [[Arabiano a kabalio|Arabiano]] a kabalio (nagtaudan dagiti [[Puro#Pundasion ti sementales|Puro]] a pakilumba a kabalio),&lt;ref&gt;Milner ''Ti Godolphin nga Arabiano'' pp. 3–6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wall ''Dagiti Nalatak nga AAgtaytaray a Kabalio'' p. 8&lt;/ref&gt; ken kankanayon nga agipakpakat kadagiti taktika a kapadpada kadagiti [[Mongol nga Imperio]], a kas ti aginkukuna nga agsanod bayat nga agpalpalikmut ti puersa ti kabusor iti uneg ti immindayon a sukog a pormasion ken idi kuan ket pudnoda nga agraut. Ti panakapaay ti kalaing ti buyot ket nagbalin a nalawag manipud idi maika-17 a siglo ken kalpasan ti Nalatak a Turko a Gubat. Ti maika-18 a siglo ket nakakita ti bassit a panagballigi idiay Benisia, ngem idiay amianan ti Europeano a naestiluan buyot ti Rusia ket nagpilit kadagiti Otomano nga agibbet kadagiti daga.

Ti pannakamoderno ti Otomano nga Imperio  idi maika-19 a siglo ket nangrugi iti militar. Idi 1826 ni Sultan [[Mahmud II]] ket inikkatna dagiti kuerpo ti Hanisaro ken nangbangon ti moderno a buyot ti Otomano. NInagananna dagitoy a kas ti [[Nizam-ı Cedid]] (Baro nga Urnos). Ti Otomano a buyot ket isu pay ti immuna nga instituto a nangabang kadagiti gangganaet nga esperto ken nagipatulod kadgiti opisialna para iti panagsanay kadagiti Europeano a pagilian. Ti nagbanagan daytoy, ti tignay ti [[Young Turks|Katutubo a Turko]] ket nangrugi idi dagitoy a ubbing pay laeng ken baro a nasanay a lalaki ket nagsublida manipud kadagiti panagad-adalda.

[[Papeles:Ottoman Navy at the Golden Horn.jpg|thumb|Ti Aleman a postcard a mangipakpakita ti [[Otomano a Marina]], nga indauloan babaen ni ''Yavuz'' (ex-''Goeben''). iti ngato a kanigid ket maysa a ladawan ni Sultan Mehmed V.]]

Ti [[Otomano a Marina]] ket nawatiwat a nagparparawad ti panagpadakkel kadagiti teritorio ti Imperio idiay kontinente ti Europa. Isu ti nangirugi ti panagrukma ti Amianan nga Aprika, a nainayon ti [[Alheria]] ken [[Ehipto]] iti Otomano nga Imperio idi 1517. Iti rugi ti panakapukaw ti Alheria(1830) ken [[Gresia]] (1821), ti bileg ti Otomano a marina ken ti panagtengngel kadagiti adayo a ballasiw taaw a teritorio ket nagrugi a naapday. Sultan [[Abdülaziz]] (nagturay idi 1861–1876) ket nangpadas a nangibangon manen ti napigsa nga Otomano a marina, a nangipatakder ti kadakkelan a plota a dagiti dakdakkel laeng ket dagiti plota ti Britania ken Pransia. Ti pagaramidan ti barko idiay Barrow, Inglatera, ket isu ti immuna a nagaramid ti bukodna a [[submarina]] idi 1886 para iti Otomano nga Imperio.

Nupay kasta, ti agrebreba nga ekonomia ti Otomano ket saan a napaut a nakasaranay ti pigsa ti plota. Ni Sultan [[Abdülhamid II]] ket saan a nagtaltalek kadagiti almirante a kimmappon iti repormista a ni [[Midhat Pasha]], ken nangitunton a ti dakkel ken nangina a plota ket awan banagna a mausar ti panagsuppiat kadagiti Ruso iti las-ud ti [[Ruso-Turko a Gubat (1877–1878)]]. Kaaduan a indulinna ti plota idiay uneg ti [[Golden Horn|Nabalitokan a Sara]], nga idiay dagitoy a barko ket nalungsotda para kadagiti sumaganad a 30 a tawen. Kalpasan ti [[Katutubo a Turko Rebolusion]] idi 1908, ti [[Komite iti Kappon ken Rang-ay]] ket nagsukisok nga agparang-ay ti maysa a napigsa a puersa ti marina ti Otomano. Ti ''Pundasion ti Otomano a Marina'' ket nabangon idi 1910 tapno makagatang kadagiti baro a barko babaen kadagiti donasion ti publiko.

[[Papeles:BALKANHARBINDEHARLANTAYYAREMIZ-1912.jpg|thumb|[[Otomano nga Aero Puersa|Dagiti piloto ti Otomano]] idi las-ud ti [[Gubgubat ti Balkan]] ti 1912–1913.]]

Ti pakasaritaan ti [[Otomano nga Aero Puersa|Otomano militar a panagpatayab]] ket napetsaan manipud idi 1909 ti nagbaetan ti Hunio 1909 ken Hulio 1911.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.turkeyswar.com/aviation/aviation.htm |title=Sarita ti Turko a Panagpatayab idiay 'Ti Turkia iti Umuna a Sangalubongan a Gubat' a website |publisher=Turkeyswar.com |accessdate=6 Nobiembre 2011 |archive-date=2012-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512225046/http://www.turkeyswar.com/aviation/aviation.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512225046/http://www.turkeyswar.com/aviation/aviation.htm |date=2012-05-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Hv. K. K. Mebs |url=http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=19 |title=&quot;Panakabangon&quot; iti Turko nga Aero Puersa opisial a sapot a pagsaadan |publisher=Hvkk.tsk.tr |accessdate=6 Nobiembre 2011}}&lt;/ref&gt; Ti Otomano nga Imperio ket nangrugrugi a nangisagana dagiti immuna a pilotona ken eroplano, ken ti pannakabangon ti Pagadalan ti Panagpatayab (''Tayyare Mektebi'') idiay [[Yeşilköy]] idi 3 Hulio 1912, ti Imperio ket nagrugrugi a nagisursuro kadagiti bukodna nga agpatpatayab nga opisial. Ti pannakabangon ti Pagadalan ti Panagpatayab ket nangipardas ti panagra-ay ti programa ti militar a panagpatayab, ken nagpaadu kadagiti bilang dagiti alistado, ken nagited kadagiti baro a piloto ti aktibo a papel iti [[Otomano a Buyot]] ken ti [[Otomano a Marina|Marina]]. Idi Mayo 1913 ti immuna a naipangpangruna a Panagsanay ti Rekonosimiento a Programa ti lubong ket inrugi ti Pagadalan ti Panagpatayab ken ti immuna a sabalia  rekonosimiento  a dibision ket naipatakder. Idi Hunio 1914 ti maysa a baro nga akademia, ti Marina a Pagadalan ti Panagpatayab (''Bahriye Tayyare Mektebi'') ket nabangon idi. Ti irurugi ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti modernisasion a pamay-ay ket kellaat a napasardeng. Dagiti [[Dagiti Panagpatayab nga Eskuadron (Imperio nga Otomano)|eskuadron ti Otomano a panagpatayab]] ket nakilabanda kadagiti adu a sanguanan idi las-ud ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, manipud idiay [[Galicia (Sentral nga Europa)|Galicia]] idiay laud aginggana idiay  [[Kaukaso]] idiay daya ken [[Yemen]] idiay abagatan.

== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=dn}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin}}
*Barkey, Karen. ''Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective.'' (2008) 357pp [http://www.amazon.com/Empire-Difference-Ottomans-Comparative-Perspective/dp/0521715334/ref=sr_1_7?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1240307430&amp;sr=1-7 Amazon.com], excerpt and text search
* Davison, Roderic H. ''Reform in the Ottoman Empire, 1856–1876'' (New York: Gordian Press, 1973)
* Deringil, Selim. ''The well-protected domains: ideology and the legitimation of power in the Ottoman Empire, 1876–1909'' (London: IB Tauris, 1998)
* Findley, Carter V. ''Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire: The Sublime Porte, 1789–1922'' (Princeton University Press, 1980)
*  Faroqhi, Suraiya N. ''The Cambridge History of Turkey'' (Volume 3, 2006) [http://www.amazon.com/Cambridge-History-Turkey-3/dp/0521620953/  excerpt and text search], essays by scholars
*  Faroqhi, Suraiya N. and Kate Fleet, eds. ''The Cambridge History of Turkey'' (Volume 2 2012) essays by scholars
*Finkel, Caroline. ''Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923''. John Murray, 2005. {{ISBN|0-7195-5513-2}}. [http://www.amazon.com/Osmans-Dream-History-Ottoman-Empire/dp/0465023967/], excerpt and text search
* Fleet, Kate, ed. '' The Cambridge History of Turkey'' (Volume 1, 2009) [http://www.amazon.com/Cambridge-History-Turkey-1/dp/0521620937/ excerpt and text search], essays by scholars
*Goodwin, Jason. ''Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire'' (2003) [http://www.amazon.com/Lords-Horizons-History-Ottoman-Empire/dp/0312420668/ excerpt and text search]
*Imber, Colin. ''The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power''. Palgrave Macmillan, 2002. {{ISBN|0-333-61386-4}}.
*Inalcik, Halil and Quataert, Donald, ed. ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914.'' 1995. 1026 pp.
*Imber, Colin. ''The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power'' (Palgrave Macmillan, 2002) {{ISBN|0-333-61386-4}}.
* Inalcik, Halil. ''The Ottoman Empire: 1300–1600'' (Hachette UK, 2013)
*Inalcik, Halil, and Quataert, Donald, ed. ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914.'' 1995. 1026 pp.
* Itzkowitz, Norman. ''Ottoman Empire and Islamic Tradition'', University of Chicago Press, 1980) {{ISBN|0-226-38806-9}}
*  Kasaba, Reşat, ed.  ''The Cambridge History of Turkey'' (vol 4 2008) [http://www.amazon.com/Cambridge-History-Turkey-4/dp/0521620961/ excerpt and text search vol 4] comprehensive coverage by scholars of 20th century
* Kinross, Patrick Balfour Baron, and John Patrick Douglas Balfour Kinross. ''The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire'' (Morrow, 1977)
*McCarthy, Justin. ''The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923'' 1997 [http://www.questia.com/read/58745078 Questia.com], online edition
* McMeekin, Sean. ''The Berlin-Baghdad Express: The Ottoman Empire and Germany's Bid for World Power'' (2010)
* Nicolle, David. ''Armies of the Ottoman Turks 1300–1774'' (Osprey Publishing, 1983)
* Palmer, Alan.. ''The Decline and Fall of the Ottoman Empire''. (New York: Barnes and Noble, 1992) 306 p., maps. {{ISBN|0-87131-754-0}}
*Pamuk, Sevket. ''A Monetary History of the Ottoman Empire.'' 1999. 276 pp.
*Quataert, Donald. ''The Ottoman Empire, 1700–1922'' (2005), standard scholarly survey [http://www.amazon.com/Ottoman-1700-1922-Approaches-European-History/dp/0521547822/ excerpt and text search] {{ISBN|0-521-54782-2}}.
*Shaw, Stanford J., and Ezel Kural Shaw. ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Vol. 1,'' 1977.
* Sicker, Martin. ''The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna'' (Praeger Publishers, 2000) [http://www.questia.com/read/28606454/the-islamic-world-in-ascendancy-from-the-arab-conquests online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114081702/https://www.questia.com/read/28606454/the-islamic-world-in-ascendancy-from-the-arab-conquests |date=2015-01-14 }}
* Sicker, Martin. ''The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire'' (Praeger, 2001) [http://www.questia.com/read/101155225/the-islamic-world-in-decline-from-the-treaty-of-karlowitz online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114082159/https://www.questia.com/read/101155225/the-islamic-world-in-decline-from-the-treaty-of-karlowitz |date=2015-01-14 }}
*Somel, Selcuk Aksin. ''Historical Dictionary of the Ottoman Empire.'' (2003). 399 pp.
*Stone, Norman &quot;Turkey in the Russian Mirror&quot; pages 86–100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 {{ISBN|0-297-84913-1}}.
*{{Cite book | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000uyar | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0 }}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
*[http://courses.washington.edu/otap/ Proyekto ti Arkibo ti Teskto ti Otomano nga Imperio– Unibersidad ti Washington]
*[http://www.umich.edu/~turkish/ottemp.html Ti Otomano nga Imperio: Dagiti rekurso – Unibersidad ti Michigan]
*[http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Ti Otomano nga Imperio]
*[http://www.theottomans.org/ Pakaammo a maipanggep kadagiti Otomano]

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Otomano nga Imperio]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]
[[Kategoria:Dagiti dati a pagilian idiay Tengnga a Daya]]</text>
      <sha1>i2lf4k5be0g1vb46dbk6qwzgc2j97ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kimiko nga elemento</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14611</id>
    <revision>
      <id>406312</id>
      <parentid>405902</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10473" sha1="ls3unrpf1ed15x3doofculpwoworg7v" xml:space="preserve">[[Papeles:Periodic table.svg|600px|thumb|Ti [[periodiko a lamisaan]] dagiti kimiko nga elemento]]

Ti maysa a '''kimiko nga elemento''' ket maysa a puro a [[kimiko a sustansia]] a buklen iti maysa a kita iti [[atomo]] a mailasin babaen ti bukodna nga [[atomiko a numero]], a daytoy ket ti bilang dagiti [[proton]] iti [[atomiko a katengngaan|katengngaanna]]. Dagiti am-ammo a kas pagarigan dagiti elemento ket mairaman ti [[karbon]], [[Oksíheno]], [[aluminio]], [[landok]], [[gambang]], [[balitok]], [[Merkúrio (elemento)|Merkúrio]], ken [[buli]].

Manipud idi Nobiembre 2011, adda dagiti nainagananen a 118 nga elemento, ti kinaudi ket ti [[ununseptio]] idi 2010.&lt;ref name=&quot;Oganessian2010&quot;&gt;{{cite journal|url=http://prl.aps.org/abstract/PRL/v104/i14/e142502|title=Panagpabukel iti maysa a Baro nga Elemento nga addaan iti Atomiko a Numero a Z=117|author=Yu. Ts. Oganessian|publisher=Surat ti Pisikal a Panagrepaso|volume=104|issue=14|edition=142502|year=2010}}&lt;/ref&gt; Kadagiti 118 a naamammoan nga elemento, dagiti 98 nga immuna laeng ti masna a rimsua iti [[Daga (planeta)|Daga]]. Iti kadagitoy, 80 ket natalna, a dagiti dadduma ket [[radioaktibo]], a malunglunsot kadagiti nalaglagaan nga elemento kadagiti nadumaduma a rukod ti oras manipud iti bassit a paset ti segundo aginggana ti bilion a tawtawen. Dagiti elemento a saan a masna a rumsua iti Daga ket parbo a naipataud a kas dagiti [[Kimiko a sintesis|sintetiko]] a produkto dagiti inaramid ti tao a [[nuklear a panagsumamay]].

Ti [[hidróheno]] ken [[helio]] ket isu dagitoy ti kaaduan nga elemento iti [[law-ang]]. Nupay kasta, ti landok ket isu ti [[Dagiti kinaadu dagiti elemento (datos a panid)|kaaduan unay]] nga elemento (babaen ti masa) a mangbukel ti Daga, ken ti [[oksíheno]] ket isu ti sapasap a kaaduan iti [[Ukis (heolohia)|ukis]] iti Daga .&lt;ref name=LosAlamos&gt;{{cite web|title=Periodiko a Lamisaan dagiti Elemento: Oksíheno|author=Los Alamos National Laboratory|authorlink=Los Alamos National Laboratory|publisher=Los Alamos National Security, LLC|location=Los Alamos, New Mexico|year=2011|url=http://periodic.lanl.gov/8.shtml|accessdate=2011-05-07}}&lt;/ref&gt; Nupay dagiti amin a naamammoan a kikmiko a [[banag]] ket binuklan kadagitoy nga elemento, ti kimiko a banag ket buklenna laeng ti agarup a 15% kadagiti banag iti law-ang. Dagiti nabati ket [[nasipnget a banag]], ti maysa a palimed a sustansia a daytoy ket saan a buklaen dagiti kimiko nga elemento gapu ta awanan dadgiti [[proton]], [[neutron]] wenno [[elektron]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ti Teoria iti Gangani nga Amin: Ti Pagalagadan a Modelo, ti Di-maipadpadlaw a Balligi iti Moderno a Pisika |url=https://archive.org/details/theoryofalmostev0000oert_o0m7 |last=Oerter |first=Robert |year=2006 |publisher=Penguin |location= |isbn=978-0-452-28786-0 |page=[https://archive.org/details/theoryofalmostev0000oert_o0m7/page/223 223] }}&lt;/ref&gt;

Dagiti kimiko nga elemento ket naipanunutan idi a pinarsua babaen dagiti nadumaduma a kosmiko a panagaramid, a mairaman ti [[hidróheno]], [[helio]] (ken ti bassit a kaadu ti [[litio]], [[berilio]] ken [[boro]]) a naaramid manipud iti [[Big Bang]] ken [[kosmiko nga annaraar]] nga [[espalasion]]. Ti panagpataud kadagiti nadagsen nga elemento, manipud iti karnon aginggana kadagiti kadagsenan unay nga elemento, ket mairugi babaen ti [[estelar a nukleosintesis]], ken dagitoy ket naaramid a magun-od para iti sumaganad a solar a sistema ken panagporma dagiti planeta babaen ti [[supernova]], a daytoy ket nagiparuak kadagiti elemento iti law-ang.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Panagbukel dagiti Elementi kadagiti Bituen|author=E. M. Burbidge |author2= G. R. Burbidge |author3= W. A. Fowler |author4= F. Hoyle|journal=Panagrepaso ti Moderno a Pisika|volume=29|issue=4|pages=547–650|year=1957|doi=10.1103/RevModPhys.29.547|bibcode=1957RvMP...29..547B}}&lt;/ref&gt; Ti kaadu unay ti oksiheno, siliko, ken landok iti Daga ket mangipakita kadagti sapasap a panakapataud manipud kadgiti kastoy a bituen, kalpasan dagiti nalaglagan nga alingasaw nga elemento ken dagiti bukodda a kompuesto ket naikkatanen. Bayat a kaaduan kadagiti elemento ket sapasap a makitkita a kas natalna, adda dagiti bassit a masna a [[nuklear a panagpabarobaro|panagbalbaliw]] iti maysa nga elemento iti sabali ket adda rumsua iti tatta a panawen, manipud iti panaglungsot dagiti radioaktibo nga elemento ken dagiti dadduma pay a masna a nuklear a panagaramid.

Dagiti relatibo a puro a wadan dagiti nailaslasin nga elemento ket saan unay a mabirbirukan iti katutuboe. Bayat nga amin dagiti 98 a masna a rumrumsua nga elemento ket nainaganandan kadagiti [[mineral]] a wadan ti [[ukis (heolohia)|ukis]] ti Daga, adda laeng dagiti bassit a minoridad kadagiti elemento a mabirbirukan a kas saan a mabigbigan, a relatibo a puro a [[minerales]]. Dagiti sapasap nga ad-adu a kastoy a &quot;[[patneng nga elemento a minerales|patneng nga elemento]]&quot; ket ti [[gambang]], [[pirak]], [[balitok]], [[karbon]] (a kas ti [[beggang]], [[grapito]], wenno [[diamante]]), [[asupre]], ken [[merkurio (elemento)|merkurio]]. Amin ngem adda dagiti kaaduan nga nalpay nga elemento, a kas dagiti [[natakneng nga alingasaw]] ken dagiti [[natakneng a metal]], ket kadawyan a mabirbirukan iti Daga iti naitiptipon ti kimika a porma, a kas dagiti [[kimiko a kompuesto]]. Bayat a 32 kadagiti kimiko nga elemento a rumrumsua iti Daga iti patneng a saan anaitiptipon a porma, kaaduan kadagityo ket rumrumsua a kas naglalaok. Ks pagarigan, ti [[tangatang|angin]] ti tangatang ket kangrunaan a naglalaokan iti [[nitroheno]], [[oksiheno]], ken [[argon]], ken dagiti patneng a natangken nga elemento ket rumsuada kadagiti naipagtitipon a metal, a kasla it landok ken nikel.

No dagiti dua a naisangsangayan nga elemento ket maipagtiptiponda babaen ti kimiko, nga adda dagiti atomo a  nagtengtengngel kadagitoy babaen dagiti [[kimiko a piansa]], ti pagbanagan ket makunkuna a kimiko a kompuesto. Dua apagkatlo kadagiti kimiko nga elemento a rumrumsua laeng iti Daga akas dagiti kompuesto, ken dagiti natidda a pagkatlo, ket kadawyan a kompuesto a porma dagiti elemento kadagitoy ti kaaduan. Dagiti kimiko a kompuesto ket mabalin a buklen dagiti elemento a naitiptipon ti apag-isu a sibubukel a bilang dagiti pannakaibagi dagiti atomo, a kas iti [[danum]], [[sodio klorido|asin]], ken dagiti mineral a kas ti [[quartz|kuarso]], [[kalsita]], ken adda dagiti [[ore|mena]]. Nupay kasta, ti kimiko a panagpiansa kadagiti adu a kita dagiti elemento ket maibanagan dagiti [[Kristalinidad|kristalina]] a [[natangken]] ken dagiti [[metal]]liko  a [[alloy|naipagtitipon a metal]] a dagiti apa-isu a [[kimiko a pagannurotan]] ket saanda a rumsua.

Ti pakasaritaan ken ti panagusar kadagiti elemento ket nangrugi kadagiit primitibo a [[kagimongan ti tao]] a nakabiruk kadagiti patneng nga elemento a kas ti gambang ken balitok, ken nangiyaon ([[smelting|naglunag]]) ti [[landok]] ken dagiti sabsabali pay a metal manipud kadagiti bukodda a [[ore|mena]]. Dagiti [[Alkimista]] ken [[kimika|kimiko]] ket dimtengda a nanginagan kadagiti adu pay, a gangani amian a masna a rimrimsua nga elemento ket naamammoanen babaen idi 1900. Dagiti tagikua dagiti kimiko nga elemento ket kadawyan a naipabuklan ti panagusar ti [[periodiko a lamisaan]] a mangur-urnos kadagiti elemento babaen ti ngumatngato a numero ti atomiko kadagiti aray (dagiti [[punto (periodiko a lamisaan)|&quot;punto&quot;]]) nga ayan dagiti teddek (dagiti [[grupo (periodiko a lamisaan)|&quot;grupo&quot;]]) ket makibinningayda maululit a (&quot;periodiko&quot;) maipapan iti bagi ken dagiti kimiko atagikua. No dagiti puro a pormana, wenno kadagiti nadumaduma a kimiko a kompuesto wenno naglalaokan, gangani nga amin nga elemento ket adda maysa a nangruna a panagusar ti tao. Malaksid kadagiti nababa a gudua ti biag a radiaktibo nga elemnto, amin nga elemento ket  magun-od babaen ti [[industria]], a kaaduan kadagitoy ket iti nangato a degrado ti kinapuro.

Agarup a sangadosena kadagitoy nga elemnto ket kammasapulan kadagiti nadumaduma a [[biag|biolohiko a biag]]. Kaaduan kadagiti narasay nga lemento iti Daga ket saan amasapsapul babaen ti biag (malaksid dagiti [[selenio]] ken [[yodo]]), a bayat nga adda dagiti kadawyan a saan a maus-usar a kas ti([[aluminio]] ken [[titanio]]). Kaaduan kadagiti organismo ket makibinningayda kadagiti kasapulanda nga elemento, nga adda dagiti bassit laeng a pagiddiatan. Kas pagarigan, ti algas ti taaw ket agus-usar ti [[bromo]] ngem dagiti naindagaan a mula ken dagiti ayup ket saanda a makasapsapul kadagitoy, ken amin nga ayup ket makasapul ti [[sodio]], ngem adda dagiti mula a saan a makasapul. Innem laeng kadagiti elemento—[[karbon]], [[hidroheno]], [[nitroheno]], [[oksiheno]], [[kalsio]], ken [[posporo]]—ket mangbukel ti gangani a 99% iti masa ti bagi ti tao (kitaen ti [[pakabuklan iti bagi ti tao]] para iti kompleto a listaant). Iti maipatinayon, innem kadagiti nangruna nga elemento a kaaduan a mangbukel ti bagi ti tao, ti tao ket makasapul a mangibus ti maysa a dosena pay kadagiti elemento iti porma dagiti dadduma pay a kimiko a kompuesto.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book|last=Ball|first=P|year=2004|title=Dagiti Elemento: Ti Nababa Unay a Pangyuna|url=https://archive.org/details/elementsveryshor0000ball|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|isbn=0-19-284099-1}}
*{{cite book|last=Emsley|first=J|year=2003|title=Dagiti Pangipatakderan a Muton ti Katutubo: Ti A-Z Pagsurotan dagiti Elemento|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|isbn=0-19-850340-7}}
*{{cite book|last=Gray|first=T|year=2009|title=Dagiti Elemento: Ti Nailadawan a Panagsukimat kadagiti Amin a Naamammoan nga Atomo iti Law-ang|publisher=Black Dog &amp; Leventhal Publishers Inc|isbn=1-57912-814-9}}
*{{cite book|last=Scerri|first=ER|year=2007|title=Ti Periodiko a Lamisaan, Ti Saritana ken Ti Its Kaimudinganna|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|isbn=}}
*{{cite book|last=Strathern|first=P|year=2000|title=Ti Tagtagainep ni Mendeleyev: Ti Panagsukimat kadagiti Elemento|url=https://archive.org/details/mendeleyevsdream0000stra_u9p1|publisher=Hamish Hamilton Ltd|isbn=0-241-14065-X}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
*[http://periodicvideos.com/ Dagiti mabuya para iti tunggal maysa nga elemento] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226135042/http://www.periodicvideos.com/ |date=2014-12-26 }} babaen ti Unibersidad iti Nottingham

[[Kategoria:Dagiti kimiko nga elemento]]
[[Kategoria:Kimika]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>ls3unrpf1ed15x3doofculpwoworg7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tengnga a Daya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14680</id>
    <revision>
      <id>406278</id>
      <parentid>399728</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33304" sha1="8non8fptq6one9h6o991c3ahmw8iw96" xml:space="preserve">{{Infobox
| aboveclass = heograpia
| abovestyle = padding:.5em;
| bodyclass = geography
| above     = Tengnga a Daya
| image     = [[Papeles:Middle East (orthographic projection).svg|230px|Tengnga a Daya]]
| caption1  = Mapa ti Tengnga a Daya (berde).
| label1    = Pagpagilian
| data1     = 18
| label2    = Dagiti pagsasao
| data2     =  [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]], [[Sasao a Neo-Arameo|Arameo]], [[Pagsasao nga Armenio|Armenio]], [[Pagsasao nga Aserbaian|Aserbaian]], [[Pagsasao a Balochi|Balochi]], [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]], [[Pagsasao a Kurdo|Kurdo]], [[Pagsasao a Persiano|Persiano]], [[Pagsasao a Somali|Somali]], [[Pagsasao a Turko|Turko]]
| label3    = Dagiti sona ti oras
| data3     = [[UTC+2:00]], [[UTC+3]]:00, [[UTC+3:30]], [[UTC+4:00]], [[UTC+4:30]]
| label4    = Dagiti kadakkelan a siudad
| data4     = {{ublist|class=nowrap |{{wagaywayikono|Turkia}} [[Istanbul]] |{{wagaywayikono|Ehipto}} [[Cairo]] |{{wagaywayikono|Iran}} [[Tehran]] |{{wagaywayikono|Irak}} [[Baghdad]] |{{wagaywayikono|Saudi Arabia}} [[Riyadh]]}}}}

Ti '''Tengnga a Daya''' ket maysa a [[rehion]] a mangbukel ti [[Akinlaud nga Asia]] ken [[Akin-abagatan nga Aprika]]. Daytoy a balikas ket naipanunotan a [[Eurosentriko]] ken inus-usar a kapadpada ti [[Asideg a Daya]], iti kasumbangir iti [[Adayo a Daya]].

Ti [[pakasaritaan iti Tengnga a Daya]] ket napetsado manipud idi taga-ugma a panawen, ken ti kadagupan ti pakasaritaanna, ti Tengnga a Daya ket sentro daytoyen kadagiti kangrunaan a pannakibiang iti lubong. Nupay kasta iti konteksto ti taga-ugma a pakasaritaan, ti balikas nga Asideg a Daya ket kadawyan a maus-usar. Ti Tengnga a Daya ket isu pay ti pakasaritaan a naggapuan kadagiti kangrunaaan a relihion a kas ti [[Hudaismo]], [[Kristianidad]], ken [[Islam]]. Ti Tengnga a Daya ket sapasap nga addaan iti maysa a [[namaga]] ken napudot a klima, nga addaan kadagiti nangruna a karayan a mangit-ited kadagti [[panagsibog]] tapno makasuporata iti [[agrikultura]] kadagiti limitado a luglugar. Adu kadagiti pagilian a mabirukan iti kalikmutan ti [[Golpo Persiano]] ket addaan iti adu a reserba iti [[krudo a lana]]. Iti moderno a panawen ti Tengnga a Daya ket agtagtaginayon a maysa a managrikna a rehion ti estratehia, ekonomia, politika, kultura ken relihion. Ti maipadtu nga idadakkel ti panagrangrang-ay ti Tengnga a Daya ket agarup a 4.1% para iti 2010 ken 5.1% idi 2011.&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/pdf/c2.pdf IMF WEO Okt. 2010] Naala idi 15-10-2010&lt;/ref&gt;

== Terminolohia ==
Ti termino a &quot;Tengnga a Daya&quot; ket mabalin a nagtaud kadagiti tawen ti 1850 iti Britaniko nga Opisina ti India.{{Sfn | Beaumont | Blake | Wagstaff | 1988 | p = 16}}  Nupay kasta, daytoy ket nagbalin a kaaduan nga ammo idi ti [[Estados Unidos|Amerikano]] nga estratehiko a marino a ni [[Alfred Thayer Mahan]] ket nagusar iti termino idi 1902&lt;ref&gt;{{cite journal | last =Koppes | first = CR |title = Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term &quot;Middle East&quot; |journal=Middle East Studies |volume=12 |pages= 95–98 |year= 1976 |doi = 10.1080/00263207608700307}}&lt;/ref&gt; tapno &quot;mangidesignado ti lugar a nagbaetan ti Arabia ken India&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Lewis | first = Bernard | title= The Middle East and the West |year= 1965 |page=9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Fromkin | first = David |title=A Peace to end all Peace | url =https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from |year= 1989|page= [https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from/page/224 224] |isbn= 0-8050-0857-8}}&lt;/ref&gt; Iti las-ud ti daytoy a panawen dagiti imperio ti [[Imperio a Britaniko|Britaniko]] ken [[Ruso nga Imperio|Ruso]] ket nagal-ala iti impluensia idiay [[Tengnga nga Asia]], ti agkaribal a nagbalin nga ammo a kas ti [[Ti Nalatak nga Ay-ayam]]. Ni Mahan ket naibanagna a saan laeng a ti estratehiko a kina-importante ti rehion, ngem iti pay sentrona, ti [[Golpo Persiano]].&lt;ref&gt;{{Citation | last = Melman | first = Billie | url = http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 | publisher = Cambridge | title = Companion to Travel Writing | volume = 6 The Middle East/Arabia | series = Collections Online | accessdate = Enero 8, 2006}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Palmer, Michael A. ''Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992.'' New York: The Free Press, 1992.  {{ISBN|0-02-923843-9}} pp. 12–13.&lt;/ref&gt;  Ninagananna ti nakapalikmut a lugar ti Golpo Persiano iti Tengnga a Daya, ken kinunana a kalpasan ti [[Kanal Suez]], daytoy ti kangrunaan a pasahe para a tenglen ti Britania tapno malappedan nga agabanse dagiti Ruso idiay [[Britaniko a Raj|Britaniko nga India]].&lt;ref&gt;Laciner, Dr. Sedat. &quot;[http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117  Is There a Place Called 'the Middle East'?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006020301/http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 |date=2015-10-06 }}&quot;, ''The Journal of Turkish Weekly'', Hunio 2, 2006. Naala idi Enero 10, 2007.&lt;/ref&gt;  Immuna nga inusar ni Mahan ti termino iti artikulona iti &quot;The Persian Gulf and International Relations&quot;, a naipablaak idi Septiembre 1902 iti ''[[National Review (Londres)|National Review]]'', ti maysa a Britaniko a warnakan.
{{Quote | Ti Tengnga a Daya, no amponek koma ti termino a saanko pay a nakita, iti masakbayan ket makasapulto iti bukodna a Malta, ken ti pay bukodna a Gibraltar; no saana pay a suroten dayta ket idiayto Golpo Persiano.  Ti puersa ti marina ket addaan iti kalidad ken ti mobilidad a mangawit daytoy iti pribilehio kadagiti temporario a kaawan; ngem nasken a mangsapul iti tunggal maysa a senario iti operasion ti naipatakder a kuartel a pagsukatan, iti paay, ken iti kaso ti didigra, iti seguridad. Ti Marina ti Britaniko ket nasken nga addaan iti pasilidad tapno mangikonsentrado iti puersa no rumsua iti kasta a pasamak, a maipanggep iti Aden, India, ken ti Golpo Persiano.{{Sfn | Adelson | 1995 | pp = 22–23}}}}

Ti artikulo ni Mahan a ket naiprenta manen iti ''[[The Times]]'' ken sinaruno idi Oktubre dagiti 20 a serye ti artikulo a natituluan iti &quot;The Middle Eastern Question,&quot; insurat babaen ni Apo [[Ignatius Valentine Chirol]].  Iti las-ud dagitoy a serye, Ni Apo Ignatius ket pinadakkelna ti panangipalawag iti ''Tengnga a Daya'' tapno mairaman &quot;dagiti rehion ti Asia a sumakop kadagiti pagbeddengan ti [[India]] wenno dagiti pagserrekan ti India.&quot;{{Sfn | Adelson | 1995 | p = 24}}  Kalpasan ti panagpatingga dagiti serye idi 1903, ti ''The Times'' ket inikkatna dagiti marka ti insasao manipud kadagiti simmaruno a panagusar iti termino.{{Sfn | Adelson | 1995 | p = 26}}

Aginggana idi [[Sangalubongan a Gubat II]], daytoy ket kustomario a mangibaga iti lugar iti likmut ti [[Turkia]] ken ti akindaya nga aplaya ti Mediteraneo a kas ti &quot;[[Asideg a Daya]]&quot;, bayat a ti &quot;[[Adayo a Daya]]&quot; a naisentro iti [[Tsina]],&lt;ref name=&quot;davison&quot;&gt;{{cite journal | last =Davison | first = Roderic H. |title= Where is the Middle East? |journal= Foreign Affairs | volume = 38 |pages=665–75 |year=1960 |doi=10.2307/20029452 |issue=4}}&lt;/ref&gt; ken ti Tengnga a Daya ket kaibuksilanna idi ti lugar manipud iti [[Mesopotamia]] aginggana idiay [[Burma]], kadagiti lugar a nagbaetan ti Asideg a Daya ken ti Adayo a Daya. Idi naladaw a tawtawen ti 1930, dagiti Britaniko ket nangipatakder ti [[Bilin ti Tengnga a Daya]], a naikuartel idi idiay [[Cairo]], para kadagiti puersana iti militar iti dayta a rehion.  Kalpasan iti dayta a panawen, ti termino a &quot;Tengnga a Daya&quot; ket nakagun-od iti ad-adu a panagusar idiay Europa ken idiay Estados Unidos, a ti napundar nga [[Instituto ti Tengnga a Daya]] idiay [[Washington, D.C.]] idi 1946, ket maysa kadagiti dadduma pay a panagusar.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Held | first = Colbert C. |title=Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics | url =https://archive.org/details/middleeastpatter0000held_u2w5 |publisher=Westview Press |year=2000 |page=[https://archive.org/details/middleeastpatter0000held_u2w5/page/7 7] |isbn= 0-8133-8221-1}}&lt;/ref&gt;

=== Kritisismo ken panagusar ===
[[Papeles:Middle East.ogv|thumb|Ti Amerikano a pelikula idi 1957 a maipanggep iti Tengnga a Daya]]
Ti termino a ''Tengnga a Daya'' ket nauyawen a kas nalawag nga [[Eurosentriko]].&lt;ref&gt;{{cite web | last = Shohat | first = Ella | title = Redrawing American Cartographies of Asia | url = http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html | publisher = City University of New York | accessdate = 2007-01-12 | archive-date = 1999-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/19991023092500/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hanafi |first=Hassan |title=The Middle East, in whose world? |url=http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html |publisher=Nordic Society for Middle Eastern Studies |accessdate=2007-01-12 |archive-date=2013-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018151834/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Iti kontemporaneo nga akademiko ken midia iti pagsasao nga Ingles, ti termino ket inus-usar babaen dagiti Europeano ken saan nga Europeano.

Ti deskripsion a ''Tengnga'' ket nakaiturongan kadagiti dadduma a pannakaallilaw kadagiti agbalbaliw a panangipalawag. Sakbay ti [[Sangalubongan a Gubat I|Umuna a Gubat ti Sangalubongan]], ti &quot;Asideg a Daya&quot; ket inus-usar idi iti Ingles a mangibaga ti [[Balkan]] ken ti [[Otomano nga Imperio]], bayat a ti &quot;Tengnga a Daya&quot; ket mangibagbaga iti [[Iran]], ti [[Kaukaso]], [[Apganistan]], Sentral nga Asia, ken ti [[Turkestan]]. Iti pannakaigiddiat, ti &quot;Adayo a Daya&quot; ket mangibagbaga kadagiti pagilian ti [[Daya nga Asia]] (kas ti [[Tsina]], [[Hapon]], [[Formosa]], [[Korea]], [[Hong Kong]], kdpy.)

Iti pannakaawanen ti Otomano nga Imperio idi 1918, ti &quot;Asideg a Daya&quot; ket kaaduanen a saan a naus-usar iti Ingles, bayat a ti &quot;Tengnga a Daya&quot; ket nagbalinen a naipakpakat kadagiti runrumsua manen a pagilian iti [[Islamiko a lubong]]. Nupay kasta, ti panagusar iti &quot;Asideg a Daya&quot; ket natalinaay idi babaen dagiti nadumaduma a a disiplina ti akademia, a mairaman iti [[arkeolohia]] ken [[taga-ugma a pakasaritaan]], a mangipalawag ti maysa a lugar a kapada ti termino iti ''Tengnga a Daya'', a saan nga inus-usar babaen dagitoy a disiplina (kitaen ti [[Taga-ugma nga Asideg a Daya]]).

Ti immmuna nga opisial a panagusar ti termino a &quot;Tengnga a Daya&quot; babaen ti [[Pederal a Gobierno ti Estados Unidos|gobierno ti Estados Unidos]] ket idi [[Doktrina Eisenhower]] idi 1957, a nanginaig iti [[Didigra ti Suez]]. Inpalawag ni Sekretario ti Estado [[John Foster Dulles]] ti Tengnga a Daya a kas &quot;ti lugar a naisanglad iti nagbaetan ken mairaman ti [[Libya]] iti laud ken ti [[Pakistan]] iti daya, ti [[Siria]] ken [[Irak]] iti amianan ken ti Arabiano a peninsula iti abagatan, ken maipatinayon pay ti [[Sudan]] ken [[Etiopia]].&quot;&lt;ref name=&quot;davison&quot; /&gt; Idi 1958, ti [[Departamento ti Estado ti Estados Unidos|Departamento ti Estado]] ket inpalawagna dagiti termino ti &quot;Asideg a Daya&quot; ken &quot;Tengnga a Daya&quot; ket mabalin a pagsinnukaten dagitoy, ken impalawagna ti rehion a kas mangiraman laeng ti [[Ehipto]], [[Siria]], [[Israel]], [[Lebanon]], [[Hordania]], [[Irak]], [[Saudi Arabia]], [[Kuwait]], [[Bahrain]], ken [[Katar]].&lt;ref&gt;{{cite news |title= 'Near East' is Mideast, Washington Explains |url= http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&amp;scp=1&amp;sq='Near%20East'%20is%20Mideast,%20Washington%20Explains&amp;st=cse |newspaper=The New York Times |date=Agosto 14, 1958 |accessdate=2009-01-25}}&lt;/ref&gt;

Ti libro ti estilo ti [[Associated Press]] ket imbagbagana ti Asideg a Daya a dati a nangibagbaga kadagiti ad-adayo a laud a pagilian bayat a ti Tengnga a Daya ket mangibagbaga kadagiti akindaya, ngem itan ket agpapada dagitoyen. Mangibagbaga nga:
&lt;blockquote&gt;Usaren ti ''Middle East'' malaksid no ti ''Near East'' ket inusar babaen ti taudan ti istoria. Ti ''Mideast'' ket mabalin pay a maawat, ngem ti ''Middle East'' ket kaykayat.&lt;ref&gt;Goldstein, Norm. ''The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law''. New York: Basic Books, 2004. {{ISBN|0-465-00488-1}} p. 156&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], dagiti nadumaduma a dokumento ken dagiti resolusion a maipanggep iti Tengnga a Daya ket iti kinapudno ket maipanggp iti  [[Suppiat ti Arabo–Israeli]], a naisangayan ti [[suppiat ti Israeli–Palestina]], ken, isu a dagitoy dagiti uppat nga estado ti [[Lebante]]. Ti termino nga Asideg a Daya ket sagpaminsan a mangmangeg idiay Nagkaykaysa a Pagpagilian a mangibagbaga iti daytoy a rehion.

=== Dagiti patarus ===
Adda met dagiti kapada a termino iti ''Asideg a Daya'' ken ''Tengnga a Daya'' kadagiti sabali a pagsasao ti Europa, ngem gapu ta daytoy ket relatibo a deskripsion, dagiti kaibuksilan ket depende iti pagilian ken sapasap a sabali dagitoy manipud iti Ingles a termino. Iti [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]] ti termino a ''[[:de:Naher Osten|Naher Osten]]'' (Asideg a Dayat) ket kadawyan pay laeng a maus-usar (ita nga aldaw ti termino a ''Mittlerer Osten'' ket umad-adun a termino kadagiti teksto ti warnakan a naipatarus manipud kadagiti Ingles, ngem adda met iti naisangayan a kaibuksilan) ken iti [[Pagsasao a Ruso|Ruso]] ti [[:ru:Ближний Восток|Ближний Восток]] wenno ''Blizhniy Vostok'', ti  [[Pagsasao a Bulgaro|Bulgaro]] ti [[:bg:Близък Изток|Близкия Изток]], ti [[Pagsasao a Polako|Polako]]  ti ''[[:pl:Bliski Wschód|Bliski Wschód]]'' wenno ti [[Pagsasao a Kroata|Kroata]] ti ''[[:hr:Bliski istok|Bliski istok]]'' (a ti kaibuksilan ket ''Asideg a Daya'' kadagiti amin nga uppat nga Eslobako a pagsasao) ket agtaltalinaay a kas ti maitunos a termino para iti rehion. Nupay kasta, adda met dagiti pagsasao nga awan kapada iti &quot;tengnga a Daya&quot;, kas ti [[Pagsasao a Pranses|Pranses]] ti [[:fr:Moyen-Orient|Moyen-Orient]], ti [[Pagsasao a Sueko|Sueko]] ti [[:sv:Mellanöstern|Mellanöstern]], ti [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]] ti [[:es:Oriente Medio|Oriente Medio wenno Medio Oriente]], ken ti [[Pagsasao nga Italiano|Italiano]] ti [[:it:Medio Oriente|Medio Oriente]].&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Iti Italiano, ti panangiyebkas iti &quot;Vicino Oriente&quot; (Asideg a Daya) ket kaaduan met idi a naus-usar a mangiba iti Turkia, ken ti ''Estremo Oriente'' (Adayo a Daya wenno Patingga a Daya) tapno mangibaga iti amian nga Asia iti daya ti Tengnga a Daya&lt;/ref&gt;

Baka mabalin a gapu ti impluensia iti Akinlaud a warnakan, ti Arabiko a kapada ti ''Tengnga a Daya'' (Arabiko: الشرق الأوسط  ''ash-Sharq al-Awsaṭ''), ket nagbalinen a pagalagadan a panagusar iti kaaduan a warnakan nga Arabiko, ken mangibagbaga iti isu met laengen a kaibuksilan a kas ti termino iti &quot;Tengnga a Daya&quot; iti panagusar idiay Amianan nga Amerika ken Akinlaud nga Europa. Ti pananginagan iti ''[[Mashriq]]'', manipud pay iti ramut nga Arabiko para iti ''daya'', ket mangibaga pay kadagiti nadumaduma a naipalawag a rehion iti likmut ti Lebante, ti akindaya a paset ti agsasao iti Arabiko a lubong (a maigiddiat iti ''[[Maghreb]]'', ti akinlaud a paset).&lt;ref&gt;{{cite book |author=Anderson |author2= Ewan W. |author3= William Bayne Fisher |title=The Middle East: Geography and Geopolitics |publisher=Routledge |year=2000 |pages=12–13}}&lt;/ref&gt; Ti [[Pagsasao a Persiano|Persiano]] a kapada para iti Tengnga a Daya ket ti خاورمیانه (''Khāvar-e miyāneh'').

== Dagiti teritorio ken dagiti rehion ==

=== Tradisional a panangipalawag ti Tengnga a Daya ===
Dagiti sumaganad a pagilian ket tradisional a mairaman iti uneg ti Tengnga a Daya:
* {{wagayway|Bahrain}}
* {{wagayway|Cyprus}}
* {{wagayway|Ehipto}}
* {{wagayway|Iran}}
* {{wagayway|Irak}} kakuyogna ti autonomo a {{wagayway|Kurdistan}}
* {{wagayway|Israel}}
* {{wagayway|Hordania}}
* {{wagayway|Kuwait}}
* {{wagayway|Lebanon}}
* {{wagayway|Oman}}
* {{wagayway|Palestina|name=Estado ti Palestina}}
* {{wagayway|Katar}}
* {{wagayway|Saudi Arabia}}
* {{wagayway|Siria}}
* {{wagayway|Turkia}}&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=2017-09-20 }}. Cia.gov. Naala idi 2013-07-29.&lt;/ref&gt;
* {{wagayway|Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo}}
* {{wagayway|Yemen}}

=== Dagiti dadduma pay a panangipalawag ti Tengnga a Daya ===
Dagiti nadumaduma a konsepto ket masansan a maipadpada iti Tengnga a Daya, ti kaaduan ket ti Asideg a Daya, ti [[Nalames nga Immindayon]] ken ti Lebante. ti Asideg a Daya, Lebante ken ti Nalames nga Immindayon ket dagiti heograpiko a konsepto, ken dagitoy ket mangibagbaga kadagiti dakkel a paset ti moderno a a Tengnga a Daya, a ti Asideg a Daya ti kaasitgan iti Tengnga a Daya iti heograpiko a kaibuksilanna.

Dagiti pagilian ti [[Abagatan a Kaukaso]]—[[Armenia]], [[Azerbaijan]], ken [[Georgia (pagilian)|Georgia]]—ket sagpaminsan a mairamraman kadagiti panangipalawag iti Tengnga a Dayat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gloria-center.org/meria/2000/12/novikova.pdf|title=Armenia and the Middle East|publisher=Middle East Review of International Affairs|date=Disiembre 2000|first=Gayane|last=Novikova|accessdate=14 Agosto 2014|archive-date=2014-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821001515/http://www.gloria-center.org/meria/2000/12/novikova.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Kalatakan a Tengnga a Daya]] ket ti maysa a maipatinayon nga Eurosentriko a konsepto,naipayammo daytoy idiay Laud kadagidi tawen ti 1990,ken mangibagbaga kadagiti kaaduan nga Islamiko a rehion ti Amianan nga Aprika, Akinlaud nga Asia ken Sentral nga Asia; nupay kasta ti panagusar ti &quot;Kalatakan a Tengnga a Daya&quot; ket marginal ken saan unayen a maus-usar.

== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan ti Tengnga a Daya}}
[[Papeles:Jerusalem kotel mosque.jpg|thumb|upright|Ti [[Bantay Templo]] idiay [[Herusalem]]]]
[[Papeles:Kaaba mirror edit jj.jpg|thumb|Ti [[Kaaba]], a mabirukan idiay [[Meka]], [[Saudi Arabia]]]]

Ti Tengnga a Daya ket mabirukan idiay pagsabtan ti [[Eurasia]] ken [[Aprika]] ken ti [[Baybay Mediteraneo]] ken ti [[Taaw Indiano]].Daytoy ti nakaipasngayan ken ti [[Espiritualidad|espiritual]] a sentro dagiti relihion a kas ti [[Kristianidad]], [[Islam]], [[Hudaism]], [[Manikueismo]], [[Yezidi]], [[Drusos]], [[Yaresanismo]] ken [[Mandeismo]], ken idiay Iran, [[Mitraismo]], [[Soroastrianism]], [[Manikueismo]], ken ti [[Bahaismo]]. Iti amin a paset ti pakasaritaanna ti Tengnga a Daya ket nangrunan a sentro dagiti banag iti lubong; ti estratehia, ekonomia, politika, kultura, ken relihioso.

Dagiti kasapaan a sibilisasion iti lubong, ti Mesopotamia ([[Sumer]], [[Akadio nga Imperio|Akadio]], [[Asiria]] ken [[Babilonia]]) ken ti [[taga-ugma nga Ehipto]], ket nagtaud manipud iti Nalames nga Immindayon ken dagiti rehion ti Ginget ti [[Nilo]] iti taga-ugma nga Asideg a Daya. Dagitoy ket sinaruno pay babaen dagiti sibilisasion ti [[Hititas]], [[Tattao a Griego|Griego]] ken [[Pagsasao nga Urartia|Urartia]] ti [[Asia Menor]], ti [[Elam]] iti sakbay ti Irani a Persia, ken dagiti pay sibilisasion ti [[Pakasaritaan ti Lebante|Lebante]] (a kas ti [[Ebla]], [[Ugarit]], [[Canaan]], [[Aram (biblikal a rehion|Aramea]], [[Penisia]] ken Israel), dagiti sibilisasion ti [[Pakasaritaan ti Iran|Persiano]] ken [[Mediana]] idiay Iran, ti [[Amianan nga Aprika]] ([[Kartago]]/Penisia) ken ti [[Arabiano a Peninsula]] ([[Magan (sibilisasion)|Magan]], [[Pagarian ti Saba|Saba]], [[Siudad dagiti pilares|Ubar]]). Ti Asideg a Daya ket immuna idi a kaaduan a naikaykaysa babaen ti [[Neo Asiriano nga Imperio]], kalpasanna ti [[Akuemenidad nga Imperio]] ken kalpasanna sinaruno ti [[Masedonia nga Imperio]] ken kalpasan daytoy iti bassit babaen dagiti [[Pakasaritaan ti Iran|imperio ti Iran]] (ti [[parto nga Imperio|Parto]] ken dagiti [[Sasanida nga Imperio]]), ti [[Romano nga Imperio]] ken ti [[Bisantino nga Imperio]]. Nupay kasta, dagitinto naududi a [[Kalipato|Arabo a Kalipato]] ti [[Tengnga a Panpanawen]], wenno [[Islamiko a Nabalitokan a Panawen]] a nagrugi iti panagrukma ti rehion ti Arabo idi maika-7 a silo AD, daytanto ti umuna a panangikaykaysa ti Tengnga a Daya a kas naisangayan a rehion ken agpartuat iti naturay nga [[Islam]]iko nga [[Tattao nga Arabo|identidad ti etniko]] a kaaduan (ngem saan nga eksklusibo) nga adda ita nga aldaw. Dagiti [[Tattao a Mongol|Mongol]], dagiti [[Tattao a Turko|Turko]] a [[Selyusida nga Imperio|Selyusida]] ken dagiti Otomano nga Imperio, dagiti [[Sapabida a Dinastia|Sapabida]] ken ti Britaniko nga Imperio ket kanungpalan pay a nangituray iti rehion.

Ti moderno a Tengnga a Daya ket nangrugi kalpasan ti [[Sangalubongan a Gubat I]], idi ti Otomano nga Imperio, a kimmaddua idi iti [[Sentral a Bilbileg]], ket inabak idi babaen ti Britaniko nga Imperio ken dagiti kaduada ken ti  [[pannakabingay ti Otomano nga Imperio|nabingay]] kadagiti nadumaduma a naisinsina a pagilian, iti immuna babaen dagiti Bilin ti Britania ken Pransia. Dagiti sabali pay a nangsikko a paspasamak ket mairaman ti pannakabangon ti Israel idi 1948 ken ti kanungpalan nga ipapanaw dagiti bileg ti Europa, a naisangayan ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]] ken [[Pransia]] babaen idi patingga ti tawtawen ti 1960. Dagitoy ket nabaliwan bassit babaen ti dimmakdakkel nga impluensia ti Estados Unidos manipud dagiti tawtawen ti 1970 ken ti masakbayan.

Idi maika-20 a siglo, ti adu a penpen ti [[krudo a lana]] ti rehion ket nakaited daytoy iti baro a kinapangruna iti estratehia ken ekonomia. Ti adu a panagpataud ti lana ket nangrugi idi 1945, a ti Saudi Arabia, Iran, Kuwait, Irak, ken ti [[Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo]] ket addaan kadagiti adu a kantidad iti lana.&lt;ref&gt;Goldschmidt (1999), p. 8&lt;/ref&gt; Dagiti nakarkulo a reserba ti lana, a naipangpangruna idiay Saudi Arabia ken Iran, ket isu dagitoy ti kaaduan iti lubong, ken ti internasional a kartel ti lana ti [[OPEC]] ket inturayan babaen dagiti pagilian ti Tengnga a Daya.

Idi lasud ti Nalamiss a Gubat, ti Tengnga a Daya ket teatro idi ti ideolohikal a salisal a nagabetan dagiti dua a nalatak a bileg ken dagiti kumaduaanda: ti [[NATO]] ken ti Estados Unidos iti maysa a bangir, ken ti [[Kappon ti Sobiet]] ken ti [[Warsaw Pact]] iti sabali, ket nagsasalisalda iti impluensia dagiti kumaduaan iti rehion. Malaksid kadagiti politikal a rason adda pay ti &quot;ideolohikal a suppiat&quot; a nagbaetan dagiti dua a sistema. Iti pay maipatinayon, a kas insupsuppiat babaen ni [[Louise Fawcett]], kadagiti adu a nangruna a banag iti suppiatan, wenno mabalin nga ad-adu a napudno iti gagar, ket dagidi immuna, dagiti ganetget dagiti nalatak a bileg ti pannakagun-od iti estratehiko a panangatiw  iti rehion, ti maiakdua, ti kinapudno a ti rehion ket aglaon kadagiti dua a pagkatlo dagiti reserba ti lana iti lubong ket nagbalbalinenn a nangruna iti ekonomia iti Akinlaud a lubong  […]&lt;ref&gt;Louise, Fawcett. ''International Relations of the Middle East''. (Oxford University Press, New York, 2005)&lt;/ref&gt; Iti uneg daytoy a batayan iti konteksto, ti Estados Unidos ket nagsapul a nangilingay ti Arabo a lubong manipud iti impluensia ti Sobiet. Kadagiti amin a paset ti panawen ti maiak-20 ken maiak-21 a sigsiglo, ti rehion ket nakasanay kadagiti paset ti panawen iti relatibo a kappia ken panagibtur ken dagiti paset ti panawen iti suppiat a naisangayan iti nagabetan dagiti [[Sunni]] ken dagiti [[Shiite]].

== Ekonomia ==
{{Nangruna|Ekonomia ti Tengnga a Daya}}

Dagiti ekonomia ti Tengnga a Daya sumakop manipud iti napanglaw unay (a kas ti Gaza ken Yemen) aginggana kadagiti nabaknang unay a pagilian (a kas ti Katar ken UAE). Iti amin-amin, manipud idi 2007, segun ti CIA World Factbook, amin a pagilian idiay Tengnga a Daya ket mangitartaripato iti positibo a gatad iti idudur-as.

Segun dagiti database ti ''Panangipakita ti Panagdur-as iti Lubong'' ti [[Banko ti Lubong]] a naipablaak idi Hulio 1, 2009, dagiti tallo a kadakkelan nga ekonomia ti Tengnga a Daya idi 2008ket ti Turkia ($794,228,000,000), Saudi Arabia ($467,601,000,000) ken Iran ($385,143,000,000) kadagiti termino ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|Nominal a GDP]].&lt;ref name=WB-GDP-Nominal&gt;[http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf The World Bank: World Economic Indicators Database. ''GDP (Nominal) 2008.''] Datos para iti 2008. Naudi a napabaro idi Hulio 1, 2009.&lt;/ref&gt; No maigapu iti nominal a GDP iti tunggal maysa a tao, dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($93,204), ti UAE ($55,028), Kuwait ($45,920) ken Cyprus ($32,745).&lt;ref&gt;Ti Datos ket mangibaga iti 2008. [http://imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=26&amp;pr.y=9&amp;sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=NGDPDPC&amp;grp=0&amp;a= World Economic Outlook Database-October 2009], [[International Monetary Fund]]. Naala idi Oktubre 1, 2009.&lt;/ref&gt; ti Turkia ($1,028,897,000,000), Iran ($839,438,000,000) ken Saudi Arabia ($589,531,000,000) ket addaan kadagiti kadakkelan nga eknomia kadagiti termino iti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP)|GDP-PPP]].&lt;ref name=WB-GDP-PPP&gt;[http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf The World Bank: World Economic Indicators Database. ''GDP (PPP) 2008.''] Datos para iti 2008. Naudi a napabaro idi Hulio 1, 2009.&lt;/ref&gt; No maibatay iti tunggal maysa a tao a matgedan a naibatay iti (PPP), dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($86,008), Kuwait ($39,915), ti UAE ($38,894), Bahrain ($34,662) ken Cyprus ($29,853). Dagiti kababaan a nairanggo a pagilian idiay Tengnga a Daya, kadagiti termino ti matgedan ti tunggal maysa a tao (PPP), ket ti autonomo a Turay ti Palestina ti Gaza ken ti West Bank ($1,100).

Ti estruktura ti ekonomia dagti pagilian ti Tengnga a Daya ket ketmaigiddiat iti kapanunotan a bayat nga adda met dagiti pagilian nga agdepdepende kadagiti produkto a mainaig iti lana (kas ti Saudi Arabia, ti UAE ken Kuwait), dagiti dadduma ket addaan iti dibersio a batayan ti ekonomia (kas ti Cyprus, Israel, Turkia ken Ehipto). Dagiti industria ti rehion ti Tengnga a Daya Middle ket mairaman ti lana ken dagiti produkto a mainaig iti lana, agrikultura, kapas, baka, kagatasan, abel, dagiti produkto ti lalat, dagiti instrumento ti siruhia, alikamen iti depensa (dagiti paltog,bala, tangtangke, dagiti submarino, dagiti pakilaban nga eroplano, dagiti UAV, ken dagiti misil). Ti panagibanko ket nangruna pay a sektor dagiti ekonomia, a naipangpangruna kadagiti kaso ti UAE ken Bahrain.

Malaksid ti Cyprus, Turkia, Ehipto, Lebanon ken Israel, ti turismo ket saan unay a nadur-as a lugar ti ekonomia, gapu ti kasasaad ti sosial a konserbatibo iti rehion ket ti pay politikal a riribok kadagiti dadduma arehion iti Tengnga a Daya. Kadagiti naudi a tawen, nupay kasta, dagiti pagilian a kas ti UAE, Bahrain, ken Hordania ket nangrugrugin a mangawis kadagiti ad-adu a bilang dagiti turista gapu ti pannakapasayaat dagiti pasilidad ti turista ken dagiti panangipalag-an dagiti makagawid nga annuroten a mainaig iti turismo.

Adu dagiti awan trabaho idiay rehion ti Tengnga a Daya ken Amianan nga Aprika, a naisangayan dagiti ubbing nga agtawen iti 15–29, ti demograpia a mangirepresenta ti 30% iti dagup a populasion ti rehion. Ti dagup a gatad dagiti awan ti trabaho iti rehion idi 2005, segun ti [[International Labor Organization]], ket 13.2%,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ppionline.org/ppi_ci.cfm?knlgAreaID=108&amp;subsecID=900003&amp;contentID=254026 |title=Unemployment Rates Are Highest in the Middle East |publisher=Progressive Policy Institute |date=Agosto 30, 2006 |access-date=2015-01-27 |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427023740/http://www.ppionline.org/ppi_ci.cfm?knlgAreaID=108&amp;subsecID=900003&amp;contentID=254026 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ken kadagiti ubbing ket nangatngato a kas 25%,&lt;ref&gt;{{cite web |author=Navtej Dhillon, Tarek Yousef |url=http://shababinclusion.org/content/document/detail/623/1 |title=Inclusion: Meeting the 100 Million Youth Challenge |publisher=Shabab Inclusion |year=2007 |access-date=2015-01-27 |archive-date=2014-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202100030/http://shababinclusion.org/content/document/detail/623/1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; aginggana ti 37% idiay [[Morocco]] ken 73% idiay [[Siria]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.shababinclusion.org/content/document/detail/558/1 |author=Hilary Silver |title=Social Exclusion: Comparative Analysis of Europe and Middle East Youth |work=Middle East Youth Initiative Working Paper |date=Disiembre 12, 2007 |publisher=Shabab Inclusion |access-date=2015-01-27 |archive-date=2008-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820065906/http://www.shababinclusion.org/content/document/detail/558/1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; &gt;
|[[Amman]] – Hordania
Papeles:Haifa street, as seen from the medical city hospital across the tigres.jpg|[[Baghdad]] – Irak
Papeles:Zaitunay Bay, Downtown Beirut, Lebanon.jpg|[[Beirut]] – Lebanon
Papeles:Cairo by night.jpg|[[Cairo]] – Ehipto
Papeles:Barada river in Damascus (April 2009).jpg|[[Damascus]] – Siria
Papeles:Dubai night skyline.jpg|[[Dubai]] – U.A.E
Papeles:K%C4%B1z%C4%B1lay Square in Ankara, Turkey.JPG|[[Ankara]] – Turkia
Papeles:Abu Dhabi Skyline fron Corniche Rd.JPG|[[Abu Dhabi]] – U.A.E
Papeles:Manama Cityline.jpg|[[Manama]] – Bahrain
Papeles:Magnificent Nicosia skylines by night Republic of Cyprus.jpg|[[Nicosia]] – Cyprus
Papeles:Bank Of Palestine - Ramallah.jpg|[[Ramallah]] – Palestina
|[[Riyadh]] – Saudi Arabia
Papeles:San'a03 flickr.jpg|[[Sana'a]] – Yemen
Papeles:DohaSkyline 2.jpg|[[Doha]] – Katar
Papeles:North Tehran Towers.jpg|[[Tehran]] – Iran
Papeles:Westernwall2.jpg|[[Herusalem]] – Israel
Papeles:Old yaffo 3.JPG|[[Tel Aviv]] – Israel
Papeles:Kuwait City cropped.jpg|[[Siudad ti Kuwait]] – Kuwait
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nota ==
{{reflist |group=&quot;note&quot;}}

== Dagiti nagibasaran ==

=== Dagiti dakamat ===
{{Reflist}}

=== Sapasap ===
* {{cite book | last = Adelson | first = Roger |title=London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902–1922. | url = https://archive.org/details/londoninventiono00adel |publisher=Yale University Press | year =1995 |isbn= 0-300-06094-7}}
* {{cite book | last1 =Anderson | first1 = R | last2 = Seibert | first2 = R | last3 = Wagner | first3 = J. | title = Politics and Change in the Middle East |edition = 8th | publisher = Prentice-Hall |year= 2006}}
* {{cite book | last1 =Barzilai | first1 = Gad | first2 = Klieman | last2 = Aharon | first3 = Shidlo | last3 = Gil|title=The Gulf Crisis and its Global Aftermath| url =https://archive.org/details/gulfcrisisitsglo0000unse | publisher = Routledge |year=1993 |isbn= 0-415-08002-9}}
* {{cite book | last = Barzilai | first = Gad | title = Wars, Internal Conflicts and Political Order| url = https://archive.org/details/warsinternalconf0000barz |publisher= State University of New York Press |year=1996 |isbn = 0-7914-2943-1}}
* {{cite book | last1 =Beaumont | first1 = Peter | first2 = Gerald H | last2 = Blake | first3 = J. Malcolm | last3 = Wagstaff  |title=The Middle East: A Geographical Study |publisher=David Fulton |year=1988 |isbn=0-470-21040-0}}
* {{cite book |title=A Concise History of the Middle East | last =Goldschmidt | first = Arthur Jr |publisher=Westview Press |year=1999 |isbn=0-8133-0471-7}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Cressey, George B. (1960). ''Crossroads: Land and Life in Southwest Asia''. Chicago, IL: J.B. Lippincott Co. xiv, 593 p., ill. with maps and b&amp;w photos.
* Freedman, Robert O. (1991). ''The Middle East from the Iran-Contra Affair to the Intifada'', in series, ''Contemporary Issues in the Middle East''.  1st ed. Syracuse, NY: Syracuse University Press. x, 441 p. {{ISBN| 0-8156-2502-2}} pbk.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Middle East|{{PAGENAME}}}}
* {{dmoz|Regional/Middle_East/}}

{{Tengnga a Daya}}
{{Dagiti rehion iti lubong}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{coord|29.0000|N|41.0000|E|source:wikidata|display=title}}

[[Kategoria:Tengnga a Daya]]
[[Kategoria:Heograpia ti Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti rehion ti Asia]]
[[Kategoria:Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>8non8fptq6one9h6o991c3ahmw8iw96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bituen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14773</id>
    <revision>
      <id>406211</id>
      <parentid>405504</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40200" sha1="155n6hbria4iekjwhtrkyp5b31dqp08" xml:space="preserve">[[File:Starsinthesky.jpg|right|thumb|Ti rehion ti agporporma a bituen idiay [[Dakkel nga Ulep Magallanes]]. Ladawan ti [[NASA]]/[[ESA]]]]
Ti maysa a '''bituen''' ket maysa a nasabang, naraniag a nagbukel iti [[plasma (pisika)|plasma]] a tengtenglen babaen ti [[grabidad]]. Iti kalpasan ti kabibiagna, ti maysa a bituen ket aglaon pay kadagiti [[napusek a banag]]. Ti kaasitgan a bituen iti [[Daga (planeta)|Daga]] ket ti [[Init]], nga isu daytoy ti taudan ti kaaduan iti [[enerhia]] iti Daga. Dagiti nadumaduma a bituen ket makita manipud iti Daga iti rabii, no dagitoy ket saan a malemmengan babaen ti tangatang a penomena, agparparang dagitoy a kas dagiti reprep dagiti nagtalinaed a naraniag a puntos gapu ti kaadayoda unay. Naipakasaritaan a, dagiti kalatakan a bituen iti [[nailangitan a nagbukel]] ket naigrupoda kadagiti [[konstelasion]] ken [[Asterismo (astronomia)|asterismo]], ken dagiti karaniagan a bituen ket nakaganabda kadagiti maitutop a nagnagan. Adu dagiti [[katologo ti bituen]] a naumnong dagiti astrolgo, a mangited ti pagalagadan kadagiti [[pagnaganan ti bituen]].

Para iti paset ti kabibiagna, ti maysa a bituen ket agraniag gapu ti [[thermonuklear a panaglunag]] iti [[hidróheno|hidroheno]] iti bukodna a bugas ken agibbet kadagiti enerhia nga agballiasat iti uneg ti bituen ken daytoy ket [[radiasion|agraniag]] idiay [[ariwanas]]. Gangani amin a masna a rumrumsua nga elemento a nadagdagsen ngem [[helio]] ket napartuat babaen dagiti bituen, babaen ti [[estelar a nukleosintesis]] iti panawen a kabibiagda wenno babaen ti [[supernova a nukleosintesis]] no bumtak dagiti bituen. Dagiti [[astronomo]] ket maikeddengda ti [[masa]], tawen, [[Metalisidad|kimika a pakabuklan]] ken dagiti dadduma pay a tagikua iti bituen babaen ti panagpalpaliiw iti bukodda nga [[Astronomikal nga espektroskopia|espektro]], [[karaniag]] ken panag-gunay iti limbang. Ti dagup a masa iti maysa a bituen ket isu ti kangrunaan a pannakaikeddeng iti bukodna nga [[estelar nga ebolusion|ebolusion]] ken ti sumaganad a pagbanaganna. Dagiti sabsabali pay a a pakailasinan iti maysa a bituen ket maikeddeng babaen ti bukodna nga ebolusionario a pakasaritaan, a mairaman ti diametro, panagtayyek, panag-gunay ken temperatura. Ti panaggandat iti temperatura kadagiti adu a bituen iti giddiatan ti panagraniagda, a makunkuna akas ti [[Hertzsprung–Russell a diagrama]] (H–R a diagrama), ket agpalubos ti tawen ken ebolusionario a kasasaad ti panakaikeddeng ti maysa a bituen.

Ti maysa a bituen ket mangrugi a kas maysa nga agrebba nga ulep iti materiales a kangrunaan a buklen ti hidroheno, a mairaman ti helio ken tugot dagiti nadagdagsen nga elemento. Kalpasan ti estelar a bugas ket napuseken, adda dagiti hidroheno nga agnanayon nga agbalin iti helio babaen ti panagaramid iti nuklear a panaglunag.&lt;ref name=&quot;sunshine&quot;&gt;{{cite web
 | last = Bahcall | first = John N.
 | date = 2000-06-29
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/fusion/index.html
 | title = Kasano nga Agraniag ti Init | publisher = Pundasion ti Nobel 
 | accessdate = 2006-08-30 }}&lt;/ref&gt; Dagiti nabati a kaunegan dagiti bituen ket awitenda dagiti enerhia manipud ti bugas babaen ti panagtipon iti [[radiasion|panagraniag]] ken [[kombeksion]] a panagaramid. Ti presion ti kaunegan ti bituen ket pawilanna ti panagrebba unay babaen ti bukodna agrabidad. Kalpasan a maibus ti hidroheno a [[sungrod]] iti bugas, ti maysa a bituen nga adda ti mamin 0.4 a kadakkel ti masa iti Init&lt;ref name=&quot;late stages&quot;&gt;{{cite web
 | last = Richmond | first = Michael
 | url = http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html
 | title = Ti kinaudi nga agpang iti ebolusion para dagiti ababaab ti masa a bituén
 | publisher = Pagadalan iti Teknolohia ti Rochester
 | accessdate = 2006-08-04 }}&lt;/ref&gt; ket bumsog nga agbalin iti maysa a [[nalabbaga a higante]], iti dadduma a kaso ket aglunag dagiti nadagdagsen a [[kimiko nga elemento|elemento]] iti bugas wenno iti kontsa a nagpalikmut iti bugas. Ti bituénen ket agbalin iti maysa a napusek a banag, nga agpabalin ti paset iti nabag iti interestelar a katutubo, no daytoy ket agporma it maysa a baro a kaputotan dagiti bituén nga adda ti dakdakkel a bilang dagiti nadagdagsen nga elemento.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html
 | title = Estelar nga Ebolusion ken Ipapatay
 | publisher = NASA Observatorium
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080210154901/http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html
 | accessdate = 2006-06-08
 | archive-date = 2008-02-10
 | url-status = live
 }}&lt;/ref&gt;

Ti [[Binario a bituen|binario]] ken dagiti adu ti bituenna a sistema ket a mangbukel iti dua wenno adadu pay a bituen a naibedbed babaen ti grabidad, ken sapasap a dagitoy ket agpinnalpalikmut iti tunggal maysa kadagiti natalna a [[pagliklikmutan]]. No adda kastoy a dua  a bituen ket adda iti asideg a panagpalpalikmut, ti grabidad a panaggunayda ket makaited daytoy ti banag ti ebolusionda.&lt;ref name=&quot;iben&quot;&gt;{{cite journal
 | last = Iben | first = Icko, Jr.
 | title=Ebolusion ti maysa ken binario a bituen
 | journal=Astropisika a Warnakan Suplemento a Serie
 | year=1991 | volume=76 | pages=55–114
 | bibcode=1991ApJS...76...55I
 | doi=10.1086/191565 }}&lt;/ref&gt; Dagiti bituen ket makaporma manipud ti paset iti dakdakkel a bedbed ti grabidad a patakder, a kas ti maysa a [[raay ti bituen|raay]] wenno maysa nga [[ariwanas]].

== Pakasaritaan ti panagpalpaliiw ==
[[File:Dibuix de Leo.png|thumb|right|Dagiti tattao ket nakakitadan ti tabas dagiti bituen manipud idi taga-ugma a panawen.&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt; Daytoy 1690 a pannakailadawan iti depiksion ti konstelasion iti [[Leo (konstelasion)|Leo]], ti leon, ket babaen ni [[Johannes Hevelius]].&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Johannis | last=Hevelius | year=1690
 | title=Firmamentum Sobiescianum, sive Uranographia
 | location=Gdansk }}&lt;/ref&gt;]]
Naipakasaritaan, a dagiti bituen ket naipangpangruna kadagiti [[sibilisasion]] iti lubong. Dagitoy ket paset iti [[relihioso]] a pannakasanay ken inus-usar para iti [[nailangtan a panaglayag]] ken a panangidaya. Adu kadagiti taga-ugma nga astronomo ket namatmati a dagiti bituen ket agnanayon a naikabil ti maysa a [[nailangitan a nagbukel]], ken dagitoy ket saan nga agbalbaliw. Babaen ti pagbibinnagbagaan, dagiti astronomo ket ingrupoda dagiti bituen kadagiti [[konstelasion]] ken inusarda dagitoy ti panasurot kadagiti panagkuti dagiti [[planeta]] ken ti pannakayamammo ti puesto ti Init.&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{cite book
 | author=Forbes, George | title=Pakasaritaan iti Astronomia
 | publisher=Watts &amp; Co. | location=Londres | year=1909
 | url=http://www.gutenberg.org/ebooks/8172
 | isbn=1-153-62774-4 }}&lt;/ref&gt; Ti panagkuti ti Init kadagiti lugar ti likud dagiti bituen (ken ti horisonte) ket inususar ti panagaramid dagiti [[Solar a kalendario|kalendario]], a dagitoy ket mabalin nga usaren ti panagtimbeng ti pannakasanay ti agrikultura.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Tøndering | first = Claus | url = http://webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html | title = Other ancient calendars | publisher = WebExhibits | accessdate = 2006-12-10 | archive-date = 2019-11-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191121041104/http://www.webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ti [[kalendario a Gregoriano]], ket agdama nga inususar ti gangani amin a luglugar iti lubong, daytoy key maysa a [[solar a kalendario]] a naibatay iti anggulo ti paliklikmutan a patayyekan ti Daga a minaig ti bukodna a bituen, ti Init.

Ti kadaanan a napudno a napetsaan a [[mapa ti bituen]] ket nagparang idi taga-ugma a [[Ehipsio nga astronomia]] idi 1534 BC.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=von Spaeth | first=Ove | title=Panagipetsa ti Kadaanan nga Ehipsio a Mapa ti Bituen | journal=Sentaurus Internasional a Mahasina Iti Pakasaritaan Ti Matematika, Siensia Ken Teknolohia | year=2000 | volume=42 | issue=3 | pages=159–179 | url=http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp | accessdate=2007-10-21 | archive-date=2019-01-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190126001022/http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Dagiti [[Babiloniko a katkatologo ti bituen|kasapaan a naam-ammuan a katologo ti bituen]] ket gimupgop babaen dagiti taga-ugma a [[Babiloniko nga astronomia|Babiloniko nga astronomo]] iti [[Mesopotamia]] idi naladaw a maika-2 a milenio BC, idi panawen ti [[Kasita|Kasita paset ti panawen]] (''ca.'' 1531–1155 BC).&lt;ref name=&quot;north 1995 30 31&quot;&gt;{{cite book
 | last=Amianan | first=John | year=1995
 | title=Ti Norton a Pakasaritaan iti Astronomia ken Kosmolohia
 | location=New York ken Londres | pages=30–31
 | publisher=W.W. Norton &amp; Company | isbn=0-393-03656-1 }}&lt;/ref&gt; 

Ti immuna a [[katologo ti bituen]] iti [[Griego nga astronomia]] ket pinartuat babaen ni [[Aristillus]] idi agarup a 300 BC, a tinulongan ni [[Timokaris]].&lt;ref&gt;{{cite book
 | last=Murdin | first=P. | date=Nobiembre 2000
 | chapter=Aristillus (c. 200 BC)
 | doi=10.1888/0333750888/3440
 | title=Ensiklopedia iti Astronomia ken Astropisika
 | bibcode=2000eaa..bookE3440.
 | isbn=0-333-75088-8 }}&lt;/ref&gt; Ti bituen a katologo iti [[Hipparchus]] (maika-2 a siglo BC) ket nairaman ti 1020 a bitbituen ken inusar ti panagumnong ti katologo ni [[Ptolomeo]].&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Gerd | last=Grasshoff | year=1990
 | title=Ti pakasaritaan ti katologo ti bituen ni Ptolomeo
 | url=https://archive.org/details/historyofptolemy0000gras | publisher=Springer | pages=[https://archive.org/details/historyofptolemy0000gras/page/1 1]–5 | isbn=0-387-97181-5 }}&lt;/ref&gt; Ni Hipparchus ket naam-ammuan para iti panakaduktalan iti immuna a nairehistro a  ''[[nova]]'' (baro a bituen).&lt;ref&gt;{{cite web
 | first=Antonios D. | last=Pinotsis
 | title=Astronomia iti Taga-ugma a Rodas
 | publisher=Paset iti Astropisika, Astronomia ken Mekaniko, Departamento iti Pisika, Unibersidad itiAthens | url=http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html
 | accessdate=2009-06-02 }}&lt;/ref&gt; Adu kadagiti konstelasion ken nagnagan ti bituen ket inus-usar tatta nga aldaw ket manipud ti Griego nga astronomia.

Nupay ti naipanunotan a dagiti kalangitan ket saan nga agbalbaliw, dagiti [[Insik nga astronomo]] ket ammoda nga agparang dagiti baro a bituen.&lt;ref name=&quot;clark&quot;&gt;{{cite conference
 | author=Clark, D. H. |author2= Stephenson, F. R.
 | title=Ti Naipakasaritaan a Supernovae
 | book-title=Supernovae: Ti panagkita iti agdama a panagsukiso; Nagbanagan dagiti Instituto ti Nasayaat a Panagadal
 | pages=355–370
 | publisher=Dordrecht, D. Reidel Publishing Co
 | date=Hunio 29, 1981 | location=Cambridge, Inglatera
 | bibcode=1982sscr.conf..355C
}}&lt;/ref&gt; Idi 185 AD, isuda dagiti immuna a nagpaliiw ken nagisurat ti kapanggepan ti maysa a [[supernova]], a naam-ammuan tattan a ti [[SN 185]].&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Zhao, Fu-Yuan |author2= Strom, R. G. |author3= Jiang, Shi-Yang
 | title=Ti Saili a Bituen iti AD185 Baka ngata Daytoy ket maysa a Supernova
 | journal=Insika Warnakan Iti Astronomia Ken Astropisika
 | date=2006 | volume=6 | issue=5 | pages=635–640 | doi=10.1088/1009-9271/6/5/17 |bibcode = 2006ChJAA...6..635Z }}&lt;/ref&gt; Ti karaniagan nga estelar a napasamak iti nairehistro a pakasaritaan ket isu idi ti [[SN 1006]] a supernova, a napaliiw idi 1006 ken insurat ti kapanggepanna babaen ti Ehipsio nga astronomo a ni [[Ali ibn Ridwan]] ken dagiti nadumaduma nga Insik nga astronomo.&lt;ref&gt;{{cite web
 | date=Marso 5, 2003
 | url=http://www.noao.edu/outreach/press/pr03/pr0304.html
 | title=Dagiti Astronomo ket Nagpalseng ti Karaniagan a Bituen iti Pakasaritaan
 | publisher=NAOA News
 | accessdate=2006-06-08
 | archive-date=2003-04-02
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20030402121341/http://www.noao.edu/outreach/press/pr03/pr0304.html
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; Ti [[SN 1054]] a supernova, a nagipasngay iti [[Rasa a Nebula]], ket pinalpaliiw pay dagiti Insik ken Islamiko nga astronomo.&lt;ref name=&quot;SN1054&quot;&gt;{{cite web
 | author=Frommert, Hartmut |author2= Kronberg, Christine
 | date=Agosto 30, 2006 | work=SEDS
 | publisher=Unibersidad iti Arizona
 | title=Supernova 1054 – Pannakapartuat ti Rasa a Nebula
 | url=http://messier.seds.org/more/m001_sn.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PASP1942&quot;&gt;{{cite journal
 | last=Duyvendak | first=J. J. L.
 | title=Ti sumarsaruno pay a Datos nga Agibakbaklay ti pannakainaganan iti Rasa a Nebula nga adda ti Supernova iti 1054 A.D. Paset I. Ti Taga-ugma a Kronika ti Akindaya 
 | journal=Pannakaipablaak Ti Astronomiko a Kagimongan Ti Pasipiko | volume=54 | issue=318 | pages=91–94
 | date=Abril 1942 | bibcode=1942PASP...54...91D
 | doi=10.1086/125409 }}&lt;br /&gt;
{{Cite journal
 | last1=Mayall | first1=N. U. | last2=Oort |first2=Jan Hendrik
 | title=Ti sumarsaruno pay a Datos nga Agibakbaklay ti pannakainaganan iti Rasa a Nebula nga adda ti Supernova iti 1054 A.D. Paset II. Ti Astronomiko a Pannakakita
 | journal=Panakaipablaak Ti Astronomiko a Kagomongan Ti Pasipiko | volume=54 | issue=318 | pages=95–104 | date=Abril 1942
 | bibcode=1942PASP...54...95M
 | doi=10.1086/125410 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Brecher | first=K. | year=1983
 | title=Taga-ugma a rehistro ti Rasa a Nebula supernova
 | journal=Ti Obserbatorio | volume=103 | pages=106–113
 | bibcode=1983Obs...103..106B }}&lt;/ref&gt;

Dagiti [[Astronomia iti mediebal nga Islam|Mediebal nga Islamiko nga astronomo]] ket nagited ti [[Listaan dagiti Arabiko a nagnagan ti bituen|Arabiko a nagnagan dagiti adu a bituen]] nga inus-usar pay laeng iti tatta nga aldaw, ken nagparnuayda kadagiti adu nga [[Astronomia iti mediebal nga Islam#Instrumento|astronomiko nga instrumento]] a makabilang kadagiti puesto dagti bituen. Inaramidda ti immuna a dakkel nga [[obserbatorio]] instituto a pagsukisokan, a naipangpangruna para iti kapangngepan ti panagpataud dagiti ''[[Zij]]'' a katologo ti bituen.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Kennedy |first=Edward S. |year=1962
 |title=Review: ''Ti Obserbatorio iti Islam ken ti Lugarna iti Sapasap a pakasaritaan iti Obserbatorio'' babaen ni Aydin Sayili
 |journal=(warnakan) |volume=53
 |issue=2 |pages=237–239 |doi=10.1086/349558 }}&lt;/ref&gt; Kadagitoy ket, ti ''[[Libro dagiti Natalinaed a Bituen]]'' (964) ket sinurat babaen ti [[Tattao a Persiano|Persiano]] nga astronomo a ni [[Abd al-Rahman al-Sufi]], a nagpaliiw kadagiti adu a bitbituen, dagiti [[raay ti bituen]] (mairaman ti [[Omicron Velorum]] ken [[Raay ni Brocchi]]) ken dagiti [[ariwanas]] (mairaman ti [[Andromeda nga Ariwanas]]).&lt;ref name=Jones&gt;{{cite book
 | title=Nebulae ni Messier ken dagiti raay ti bituen
 | url=https://books.google.com/books?id=IuhLR35I9QUC
 | first=Kenneth Glyn | last=Jones
 | publisher=Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge 
 | date=1991 | isbn=0-521-37079-5 | page=1 }}&lt;/ref&gt; Segun kenni A. Zahoor, idi maika-11 a siglo, ti Persiano a [[erudito]] nga eskolar a ni [[Abu Rayhan Biruni]] ket inlawlawagna a ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]]  nga ariwanas a kas maysa kadagiti adu a pedaso nga adda dagiti tagikua iti [[nebula]] a bitbituen, ken nagited pay dagiti [[latitud]] kadagiti nadumaduma a bitbituen idi agdama ti maysa a [[bulan a salip]] idi 1019.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last=Zahoor
 | first=A.
 | date=1997
 | url=http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html
 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080626074150/http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html
 | archivedate=2008-06-26
 | title=Al-Biruni
 | publisher=Unibersidad ti Hasanuddin
 | accessdate=2007-10-21
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

Segun kenni Josep Puig, ti [[Al-Andalus|Andalusiano]] nga astronomo a ni [[Ibn Bajjah]] ket nagidangep a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bituen a gangani nga agkakapet ken nagparang a kas agtultuloy a imahen gapu ti nagbanagan iti [[repraksion]] manipud ti sublunario a materiales, a nagdakamat ti panagpalpaliiwna iti [[panagsilpo (astronomia ken astrolohia)|panagsilpo]] iti Hupiter ken Marte idi 500 nga [[Islamiko a kalendario|AH]] (1106/1107 AD) a kas ebidensia.&lt;ref name=Montada&gt;{{cite web
 | first=Josep Puig | last=Montada
 | title=Ibn Bajja | publisher=Stanford nga Ensiklopedia iti Pilosopia
 | url= http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja
 | date=Septiembre 28, 2007 | accessdate=2008-07-11 }}&lt;/ref&gt;
[[File:Sidney Hall - Urania's Mirror - Gloria Frederici, Andromeda, and Triangula.jpg|thumb|Ti [[Andromeda (kontelasion)|Andromeda]] a kas nailadawan iti ''Sarming ni Urania'', agasmang dagiti [[konstelasion]] a tarheta a naipablaak idiay Londres c.1825]]
Dagiti nasapa nga astronomo ti [[Europa]] a kas ni [[Tycho Brahe]] ket nakaitudo kadagiti baro a bituen iti langit a rabiii (kalpasan daytoy ket nainaganan a kas ti ''novae''), nga agipalpaltiing a dagiti kalangitan ket mabalbaliwan. Idi 1584 ni [[Giordano Bruno]] ket nagipalpaltiing a dagiti bituen ket kasla iti Init, ken baka adda met dagiti [[Extrasolar a planeta|nadumaduma a planeta]], a mabalin pay a kasla ti Daga, nga agpalpalikmut kaniada,&lt;ref name=&quot;he history&quot;&gt;{{cite web | last=Drake | first=Stephen A. | date=Agosto 17, 2006 | url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html | title=Ababa a Pakasaritaan iti Nangato nga Enerhia (X-ray &amp; Gamma-Ray) nga Astronomia | publisher=NASA HEASARC | accessdate=2006-08-24 | archive-date=2001-06-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20010604051922/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ti maysa a kapanunutan a nasapsapa a naipalpaltiing babaen dagiti taga-ugma a [[Griego apilosopia|Griego a pilosopo]], a ni [[Demokrito]] ken [[Epikuro]],&lt;ref&gt;{{cite web | date=Hulio 24, 2006 | url=http://www.eso.org/outreach/eduoff/edu-prog/catchastar/CAS2004/casreports-2004/rep-226/ | title=Dagiti Exoplaneta | publisher=ESO | accessdate=2006-10-11 }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ken babaen ti and medibal nga [[Islamiko a kosmolohia|Islamiko a kosmologo]]&lt;ref&gt;{{cite journal
 | title=Ti nagbanagan iti Qur'anic a kosepto iti astronomiko a penomena iti Islamiko a sibilisasion
 | first=I. A. | last=Ahmad | journal=Vistas Iti Astronomia
 | volume=39 | issue=4 | year=1995
 | pages=395–403 [402]
 | doi=10.1016/0083-6656(95)00033-X |bibcode = 1995VA.....39..395A }}&lt;/ref&gt; a kas ni [[Fakhr al-Din al-Razi]].&lt;ref name=Setia&gt;{{cite journal | title=Ni Fakhr Al-Din Al-Razi iti Pisika ken Katutubo iti Maipapan ti Bagi a Lubong: Ti Immuna a Panakakita | first=Adi | last=Setia | journal=Islam Ken Siensia | volume=2 | date=2004 | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0QYQ/is_2_2/ai_n9532826/ | accessdate=2010-03-02 | archiveurl=https://archive.today/20120710164222/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0QYQ/is_2_2/ai_n9532826/ | archivedate=2012-07-10 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Babaen ti sumaganad a siglo, ti kapanunutan a dagiti bitbituen ket kapada ti Init ket nakaabot kadagiti konsenso manipud kadagiti astronomo. Ti panangipalpalawag no apay a dagitoy a bitbituen ket saanda nga agipakat ti dagup a panagguyod idiay Solar a Sistem, ni [[Isaac Newton]] ket nangipaltiing a dagiti bituen ket naipadpada a naiwarwaras iti aniaman a direksion, ti maysa a kapanunutan a nasingdat babaen ti teologo a ni [[Richard Bentley]].&lt;ref&gt;{{cite web
 | last=Hoskin | first=Michael | year=1998
 | url=http://www.stsci.edu/stsci/meetings/lisa3/hoskinm.html
 | title=Ti Kuenta dagiti Naidulin iti Panagsurat ti Pakasaritaan iti Astronomia
 | publisher=Siensia nga Instituto ti Limbang a Teleskopio
 | accessdate=2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;

Ti Italiano nga astronomo a ni [[Geminiano Montanari]] ket nagirehistro a nakapalpaliiw kadagiti panagdumaduma a karaniag iti bituen nga [[Algol]] idi 1667. Ni [[Edmond Halley]] ket nagipablaak ti immuna a panagrukod iti [[maitutop a panaggunay]] ti dua a paris ti asideg a &quot;agtaltalinaed&quot; a bitbituen, a nangipakpakita a dagitoy ket nagbalbaliwda ti puesto manipud idi panawen dagiti taga-ugma a [[Taga-ugma a Gresia|Gresia]] astronomo a ni [[Ptolemy]] ken [[Hipparchus]]. Ti immuna a dagus a panagrukod ti adayo nga bituen ([[61 Cygni]] iti 11.4 a [[lawag a tawtawen]]) ket naaramid idi 1838 babaen ni [[Friedrich Bessel]] a nagus-usar ti [[paralahe]] a pamay-an. Dagiti paralelo a panagrukod ket nagipakpakita ti nawatiwat a panagsisina dagiti bituen iti kalangitan.&lt;ref name=&quot;he history&quot; /&gt;

Ni [[William Herschel]] ket isu idi ti immuna nga astronomo a nangpadas a nangkita ti pannakaiwarwaras dagiti bituen iti langit. Idi panawen ti 1780, isu ket nagaramid kadagiti serie ti gantingan iti  600 turturong, ken nagbilang kadagiti bituen ken nagpalpaliiw kadagiti tunggal maysa a linia ti pannakakita. Manipud iti daytoy isu ket nagipatingga a dagiti bilang ti bituen ket imad-adu iti maysa a bangir ti langit, iti turong ti [[Galaktiko a Tengna|bugas]] ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] . Ti anakna alalaki a ni [[John Herschel]] ket nagpadas manen iti daytoy a panagadal idiay abagatan a hemisperio ken nabirukanna ti maysa a kapadpada a panagadu iti isu met laeng a pagturongan.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Proctor | first=Richard A.
 | title=Adda kadi kadagiti nebulusa ket bituen a sistema? | journal=Katutubo
 | date=1870 | pages=331–333
 | url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=div&amp;did=HISTSCITECH.0012.0052.0005&amp;isize=M
 | issue=13
 | doi=10.1038/001331a0 | volume=1 |bibcode = 1870Natur...1..331P | s2cid=40790235
 }}&lt;/ref&gt; Itipatinayon kadagiti nadumaduma a nagun-odanna, ni William Herschel ket naam-ammuan pay para iti pannakaduktalna nga adda dagiti bituen a saan nga aggigian ti siu met laeng a linia ti panakakita, ngem dagitoy pay ket maipapan ti bagi a kumaduaan nga aggporma dagiti [[binario a bituen]] a sistema.

Ti siensia ti [[nainlangitan a espektroskopia]] ket napionero babaen ni [[Joseph von Fraunhofer]] ken [[Angelo Secchi]]. Babaen ti panagipadpada ti espektra dagiti bituen a kas ti [[Sirius]] iti Init, isuda ket nabirukanda dagiti paggiddiatan iti kapigsa ken bilang dagiti [[Espektral a linia|panagsagsagepsep ti linlinia]]—ti nalidem a nailangitan nga espektra gapu ti panagsagepsep iti naisangsangayan prekuensia babaen ti tangatang. Idi 1865 ni Secchi ket nangrugi a nagidasig kadagiti bituen kadagiti [[Nailangitan a panakidasig|espektral a kitkita]].&lt;ref&gt;{{cite web
 | last=MacDonnell
 | first=Joseph
 | url=http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm
 | title=Angelo Secchi, S.J. (1818–1878) ti Ama iti Astropisika
 | publisher=Unibersidad ti Fairfield
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110721210124/http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm
 | accessdate=2006-10-02
 | archive-date=2011-07-21
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ti moderno a bersion iti nainlangitan a pannakaidasig a pamay-an ket inaramid babaen ni [[Annie Jump Cannon|Annie J. Cannon]] idi panawen ti 1900.

Ti panagpalpaliiw kadagiti doble a bituen ket nakaala ti adu a kangrunaan idi  maika-19 a siglo. Idi 1834, ni Friedrich Bessel nagpalpaliiw kadagit panagbalbaliw ti maitutop a panaggunay ti bituen a Sirius, ken nagipagarup ti nailemmeng a kaduana. Ni [[Edward Charles Pickering|Edward Pickering]] ket isu ti immuna a nakaduktal ti [[espektrokopiko a binario]] idi 1899 nga idi nakapaliiw ti periodiko a panagpisi ti espektral a linlinia ti bituen a [[Mizar (bituen)|Mizar]] iti maysa a 104 nga aldaw a paset ti panawen. Dagiti naisalaysay a panagpalpaliiw dagiti adu a binario a bituen a sistema ket inurnong babaen dagiti astronomo a kas ni [[Friedrich Georg Wilhelm von Struve|William Struve]] ken [[Sherburne Wesley Burnham|S. W. Burnham]], a nangpalubos a maammuan manipud ti panagkarkulo kadagiti masa ti bituen [[dagiti pagtayyekan nga elemento]]. Ti immuna asungbat ti daytoy a parikut ti panakaala pagtayyekan dagiti binario a bituen manipud ti teleskopio a panagpalpaliiw ket inaramid idi babaen ni Felix Savary idi 1827.&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Robert G. | last=Aitken | title=Dagiti Binario a Bituen| page=66
 | publisher=Dover Publications Inc. | location=New York
 | year=1964 | isbn=0-486-61102-7 }}&lt;/ref&gt;
Ti maikaduapulo a siglo ket nakakita ti imad-adu a napardas a panagabanse iti sientipiko a panagadal kadagiti bituen. Ti [[potograpo]] ket nagbalin a napateg a ramit ti astronomiko. Ni [[Karl Schwarzschild]] ket naduktalanna a ti maris ti maysa a bituen, ken gapu ti temperaturana, nabalinna a maikeddeng babaen ti panagipada ti [[panakakita a kadakkel]] a maipada ti [[potograpiko a kadakkel]]. Ti panakarang-ay ti [[potoelektriko]] a [[potometro]] ket nangpalubos ti napudno a panagrukod iti kadakkel kadagiti nadumaduma a paggiddiatan ti kaatiddog ti allon. Idi 1921 ni [[Albert Abraham Michelson|Albert A. Michelson]] ket nagaramid ti immuna a panagrukod iti nainlangitan a diametro a nagusar ti maysa a [[interperometro]] iti [[Bantay Wilson nga Oberbatorio|Hooker a teleskopio]].&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last1=Michelson | first1=A. A. | last2=Pease | first2=F. G.
 | title=Panagrukod iti diametro ti Alpha Orionis nga inusar ti interperometro
 | journal=Astropisika a Warnakan | year=1921 | volume=53 | pages=249–259
 | bibcode=1921ApJ....53..249M | doi = 10.1086/142603
}}&lt;/ref&gt;

Ti nangruna a konsepto nga obra iti maipapan ti bagi a pannakaibatay dagiti bituen ket rimsua idi ppanawen ti immuna a dekada iti maikaduapulo a siglo. Idi 1913, ti [[Hertzsprung-Russell a diagrama]] ket naaramid, a nangipangato ti astropisika a panagadal kadagiti bituen. Dagiti nagballigi a modelo ket naparang-ay tapno maipalpalawag dagiti kaunegan ti bituen ken ti nainlangitan nga ebolusion. Ti espektra dagiti bituen ket nagballigi pay a naipalpalawag babaen kadagiti panagrang-ay ti [[kuantum a mekaniko|kuantum a pisika]]. Daytoy ket nangpalubos ti nagbuklan a kimiko iti nanilangitan a tangatang.&lt;ref name=&quot;new cosmos&quot;&gt;{{cite book
 | last1=Unsöld | first1=Albrecht | title=Ti Baro a Kosmos
 | publisher=Springer | location=New York
 | year=2001 | edition=Maika-5 | pages=180–185, 215–216
 | isbn=3-540-67877-8 }}&lt;/ref&gt;

A malaksid dagiti [[supernova]], dagiti agmaymaysa a bituen ket nangrunadan a napalpaliiw ti bukodtayo a [[Lokal a Grupo]] kadagiti [[ariwanas]],&lt;ref&gt;a kas ti {{cite journal
 | last1=Battinelli | first1=Paolo | last2=Demers | first2=Serge
 | last3=Letarte | first3=Bruno
 | title=Pangsukisok ti Karbon a Bituen idiay Lokal a Grupo. V. Ti ruar a disko iti M31
 | journal=Ti Astronomiko a Warnakan
 | year=2003 | volume=125 | issue=3 | pages=1298–1308
 | bibcode=2003AJ....125.1298B | doi = 10.1086/346274
}}&lt;/ref&gt; ken naipangpangruna ti makitkita a aset ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] (a kas naipakita babaen ti naisalaysay a [[katologo dagiti bituen]] a magun-od para iti bukodtayo nga ariwanas).&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Ti Milenio a Bituen Atlas ket agmarka ti pannakalpas ti Hipparcos a Mision ti ESA
 | publisher=ESA | date=Disiembre 8, 1997
 | url=http://www.rssd.esa.int/index.php?project=HIPPARCOS&amp;page=esa_msa
 | accessdate=2007-08-05 }}&lt;/ref&gt; Ngem adda dagiti bituen a napalpaliiw idiay M100 nga ariwanas ti [[Nagririmpuok a Virgo]], nga agarup a 100 a riwriw a lawag ti tawtawen manipud ti Daga.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last1=Villard | first1=Ray | last2=Freedman | first2=Wendy L.
 | date=Oktubre 26, 1994
 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/1994/49/text/
 | title=Ti Hubble a Teleskopio ti Limbang ket Nagrukod ti Napudno a Kaadayo ti Kaadaywan nga Ariwanas
 | publisher=Hubble Site
 | accessdate = 2007-08-05 }}&lt;/ref&gt; Idiay [[Lokal a Nalatak a Nagririmpuok]] mabalin a makita dagiti nagririmpuok a bitbituen, ken dagiti agdama a teleskopio ket mabalinda a paliiwen dagiti nakusnaw nga agmaymaysa a bitbituen idiay [[Lokal a Nagririmpuok]]—ti kaadaywan a naresolba a bitbituen ket sumuroka sangagasut a riwriw a lawag ti tawtawen ti kaadayona&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Ti Hubble ket Nalpasna ti Walo a Tawen a Ganetget a Mangrukod ti Dumakdakel a Law-ang
 | publisher=Hubble Site | date=Mayo 25, 1999
 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1999/19/text/
 | accessdate=2007-08-02 }}&lt;/ref&gt; (kitaen ti [[Cepheids]]). Nupay kasta, ti ruar ti [[Lokal a Nalataka ripuok]] dagiti ariwanas, awan dagiti bituen wenno agmaymaysa a bitbituen wenno rimpuok dagiti bituen ti napalpaliiw. Malaksid laeng ti nakusnaw a ladawan ti dakkel a rimpuok ti bituen a naglaon kadagiti ginasut a ribo a bitbituen a mabirukan ti maysa a bilion a lawag ti tawtawen ti kaadayona&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Ti UBC Prof., alumnus ket nakaduktal kadagiti adayo a rimpuok ti bituen: a maysa a bilion a lawag ti tawen ti kaadayona.
 | publisher=UBC Public Affairs
 | date=Enero 8, 2007
 | url=http://www.publicaffairs.ubc.ca/media/releases/2007/mr-07-001.html
 | accessdate=2007-08-02
 | archive-date=2013-07-27
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130727073001/http://www.publicaffairs.ubc.ca/media/releases/2007/mr-07-001.html
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;—sangapulo a beses nga ad-adayo ngem ti dati a napalpaliiw a rimpuok ti bituen.

==Dagiti pannakatudonan==
{{Nangruna|Pannakatudonan ti bituen|Astronomiko a taripnong ti panagnagan|Katologo ti bituen}}
Ti konsepto iti konstelasion ket naam-ammuan a rimsua idi paset ti panawen a [[Babiloniko]]i. Dagiti taga-ugma a nagbuybuya ti langit ket nagipagarup a dagiti prominente a panakaurnos dagiti bituen ket nagpormada kadagiti tabas, ken isosioda dagitoy a naisangsangayan nga aspeto iti katutubo wenno dagiti bukodda a mito. Sangapulo ket dua kadagitoy a pormasion ket naisanglad ti igid ti banda iti [[ekliptiko]] ken dagitoy ket nagbalin a batayan iti [[astrolohia]].&lt;ref name=koch95/&gt; Kaaduan kadagiti prominente unay nga agmaymaysa a bitbituen ket naikkanda kadagiti nagan, a naisangsangayan ti dagiti panakatudonan ti [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] wenno [[Pagsasao a Latin|Latin]].

Ken dagiti pay dadduma a konstelasion ken ti Init, dagiti bituen a kas ti kinabuklan ket adda dagiti bukodda a [[mitolohia|mmito]].&lt;ref name=&quot;mythology&quot;&gt;{{cite web
 | last = Coleman | first = Leslie S
 | url = http://frostydrew.org/papers.dc/papers/paper-myths/
 | title = Dagiti mito, Sarsarita ken Tinawtawid a pannakaammo
 | publisher = Frosty Drew nga Obserbatorio
 | accessdate = 2012-06-15 }}&lt;/ref&gt; Kadagiti [[Taga-ugma a Griegio a relihion|Taga-ugma a Griego]], adda dagiti &quot;bituen&quot;, a namammoan a dagiti [[planeta]] (Griego πλανήτης (planētēs), a kayatna a saoen ket &quot;agkalkallautang&quot;), ket nagirepresenta kadagiti nadumaduma dios, a nagtaudan ti nagan dagiti planeta [[Merkurio]], [[Benus]], [[Marte]], [[Hupiter]] ken [[Saturno]].&lt;ref name=&quot;mythology&quot; /&gt; Ti ( [[Urano]] ken [[Neptuno]] ket [[Griego a mitolohia|Griego]] ken dagiti [[Romano a mitolohia|Romano a dios]] pay, ngem awan kadagitoy a planeta ti naam-ammuan idi Taga-ugma gapu ti nalidem a raniagda. Dagiti naganda ket inpatudo babaen dagiti naud-udi nga astronomo.)

Idi circa 1600, dagiti nagnagan ti konstelasion ket inus-usar a panaginagan dagiti bituen kadagiti maipada a rehion iti langit. Ti Aleman nga astronomo a ni [[Johann Bayer]] ket nagpartuat kadagiti serie a mapmapa dagiti bituen ken nagipakat dagiti letra a kas dagiti [[Dagiti Bayer a pannakatudonan|pannakatudonan]] ti bitbituen ti tunggal maysa a konstelasion. Kalpasan daytoy ti maysa a numero a sistema a naibatay ti [[kanawan a panagpangato]] ti bituen ket naimbento ken nainayon ti katologo ti bituen ni [[John Flamsteed]] idiay librona a ''&quot;Historia coelestis Britannica&quot;'' (ti 1712 nga edision), a daytoy a numero a sistema a tinawtawagan a  ''[[Flamsteed a pangitudonan]]'' wenno ''Flamsteed a panagnumero''.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.iau.org/public/naming/ | title = Naming Astronomical Objects | publisher = Kappon ti Internasional nga Astronomiko (IAU) | accessdate = 2009-01-30 | archive-date = 2010-08-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100802140541/http://www.iau.org/public/naming/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://spider.seds.org/spider/Misc/naming.html | title = Panaginagan dagiti Bituen
 | publisher = Dagiti Estudiante para iti Panagsukisok ken Panagrang-ay iti Limbang (SEDS)
 | accessdate = 2009-01-30 }}&lt;/ref&gt;

Babaen ti [[linteg ti limbang]], ti laeng internasional a mabigbigan a turay para iti panagnagan kadagiti nainlangitan a bagbagi ket ti [[Kappon ti Internasional nga Astronomiko]] (IAU).&lt;ref name=space_law09/&gt; Adda dagiti nadumaduma a kompania nga agilaklako kadagiti nagan ti bituen, a ti [[Britanikoa Biblioteka]] ket tinawtawganna a kas ti [[pagalagadan|saan a naalagad]] a [[komersial a negosio]].&lt;ref name=astrometry05/&gt;&lt;ref name=bl_disclaimer/&gt; Nupay kasta, ti IAU ket nakisina manipud kadagiti komersio a pannakasanay, ken dagitoy a nagan ket saan a mabigbigan babaen ti IAU wenno inus-usarda.&lt;ref name=andersen10/&gt; Ti kastoy a maysa a kompania  nga agnagnagan ket ti [[Internasional a Rehistro ti Bituen]], a daytoy ket, idi panawen ti 1980, ket napabasol idi ti [[ulbod a pannakasanay]] gapu ti panagiparangna a dagiti naipatudo a nagan ket [[Opisial#Pangilasin|opisial]]. Daytoy saanen a maaramid a pannakasanay ti ISR ket inpormal a naibaga a maysa nga ulbod ken maysa a suitik,&lt;ref name=si30_5/&gt;&lt;ref name=sd19980401/&gt;&lt;ref name=golden_faflick82/&gt;&lt;ref name=di_justo20011226/&gt; ken ti [[Departamento ti Siudad ti New York iti Pannakibiang ti Aggatgatang]] ket nagited kadagiti panaglabsing a maisuppiat ti ISR para iti panagaramid kadagitoy suitik pannakasanay ti komersio.&lt;ref name=pliat02/&gt;&lt;ref name=sclafani19980508/&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=koch95&gt;{{cite book | last1=Koch-Westenholz | first1=Ulla | last2=Koch | first2=Ulla Susanne | year=1995 | title=Mesopotamia nga astrolohia: pangyuna ti Babilonio ken Asiriano nailangitan a pannakadios | page=163 | volume=19 | series=Pagipablaakan nga Intituto ti Carsten Niebuhr | publisher=Museo a Tusculanum a Pagmalditan | isbn=87-7289-287-0 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=space_law09&gt;{{cite book | last1=Lyall | first1=Francis | last2=Larsen | first2=Paul B. | title=Linteg ti Limbagng: Maysa Tratado | page=176 | publisher=Ashgate Publishing, Ltd | date=2009 | isbn=978-0-7546-4390-6 | chapter=Kapitulio 7: The Moon and Other Celestial Bodies }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=astrometry05&gt;{{cite web | title=Panagnagan dagiti bituen | year=2005 | publisher=Siensia nga Astropisiko nga Organisasion. | url=http://www.astrometry.org/starnaming.php | accessdate=2010-06-29 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=bl_disclaimer&gt;{{cite web | title=Renunsia: Naganan ti maysa abituen, naganan ti maysa a rosas ken dadduma pay, kapadpadana a negosio | work=Biblioteka ti Britaniko | publisher=Ti Gimong ti Britaniko a Biblioteka | url=http://www.bl.uk/names.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20100119033625/http://www.bl.uk/names.html | accessdate=2010-06-29 | archive-date=2010-01-19 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=andersen10&gt;{{cite web | first=Johannes | last=Andersen | title=Panaggatng dagitiBituen ken Nagnagan ti Bituen | publisher=Kappon ti Internasional nga Astronomiko | url=http://www.iau.org/public/buying_star_names/ | accessdate=2010-06-24 | archive-date=2013-05-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130508082903/http://www.iau.org/public/buying_star_names/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=si30_5&gt;{{cite journal | first=Phil | last=Pliat | title=Panagitinnag ti nagan: Kayatmo ti agbalin a maysa a Bituen? | journal=Eskeptiko Nga Agsuksuisok | volume=30 | date=Septiembre 2006 | issue=5 | url=http://www.csicop.org/si/show/name_dropping_want_to_be_a_star/ | accessdate=2010-06-29 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=sd19980401&gt;{{cite web | last=Adams | first=Cecil | date=Abril 1, 1998 | title=Makabayadka ti $35 tapno managanan ti maysa a bituen para kenka? | url=http://www.straightdope.com/columns/read/826/can-you-pay-35-to-get-a-star-named-after-you | publisher=The Straight Dope | accessdate=2006-08-13 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=golden_faflick82&gt;{{cite news | last1=Golden | first1=Frederick | last2=Faflick | first2=Philip | date=Enero 11, 1982 | title=Siensia: Nailangtan aPanunot wenno Kosmiko a Panagsuitik? | work=Times Magazine | publisher=Time Inc. | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,925195,00.html | accessdate=2010-06-24 | archive-date=2013-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130825182125/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,925195,00.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=di_justo20011226&gt;{{cite magazine | first=Patrick | last=Di Justo | date=Disiembre 26, 2001 | title=Gumatang ti maysa a Bituen, Ngem saanmo a Kukua | magazine=Wired | publisher=Condé Nast Digital | url=http://www.wired.com/techbiz/media/news/2001/12/49345 | accessdate=2010-06-29 | archiveurl=https://archive.today/20121209015923/http://www.wired.com/techbiz/media/news/2001/12/49345 | archivedate=2012-12-09 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=pliat02&gt;{{cite book | first=Philip C. | last=Plait | year=2002 | title=Dakes nga astronomia: dagiti miskonsepto ken madi a panagusar a naiparang, manipud ti astrolohia aginggan ti panagsanglad iti bulan 'angaw' | url=https://archive.org/details/badastronomymisc0000plai | pages=[https://archive.org/details/badastronomymisc0000plai/page/237 237]–240 | publisher=John Wiley and Sons | isbn=0-471-40976-6 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=sclafani19980508&gt;{{cite news | first=Tom | last=Sclafani | date=Mayo 8, 1998 | title=Ti Komisioner ti Pannakibiang dagiti Aggatgatang a ni Polonetsky ket Nagballag kadagiti Gumatgatang: &quot;Ti Panagggatang ti maysa a Bituen Ket saan a Makaaramid kaniam ti Kasta&quot; | publisher=Sentro ti Nailian nga Astronomia ken Ionosperio, Aricebo nga Obserbatorio | url=http://www.naic.edu/~gibson/starnames/isr_news.html | accessdate=2010-06-24 | archive-date=2006-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060111052632/http://www.naic.edu/~gibson/starnames/isr_news.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

==Adu pay a mabasbasa==
* {{cite book | first1=Cliff | last1=Pickover | date=2001 |title=The Stars of Heaven | url=https://archive.org/details/starsofheaven00pick | publisher=Oxford University Press | isbn=0-19-514874-6}}
* {{cite book | first1=John | last1=Gribbin | first2=Mary | last2=Gribbin | date=2001 | title=Stardust: Supernovae and Life—The Cosmic Connection | url=https://archive.org/details/stardustsupernov0000john | publisher=Yale University Press | isbn=0-300-09097-8}}
* {{cite book | first=Stephen | last=Hawking | title=A Brief History of Time | url=https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_n1e8 | date=1988 | publisher=Bantam Books | isbn=0-553-17521-1}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Stars|{{PAGENAME}}}}
* {{cite web | last=Kaler | first=James | title=Portraits of Stars and their Constellations | publisher=University of Illinois | url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | title=Query star by identifier, coordinates or reference code | work=SIMBAD | publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-fid | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | title=How To Decipher Classification Codes | publisher=Astronomical Society of South Australia | url=http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | title=Live Star Chart | publisher=Dobsonian Telescope Community | url=http://www.mydob.co.uk/community_star.php | accessdate=2010-08-20 | archive-date=2012-12-04 | archive-url=https://archive.is/20121204180007/http://www.mydob.co.uk/community_star.php | url-status=dead }} Kitaen dagiti bituen iti ngato ti lokasionmo
* {{cite web | display-authors=1 | last1=Prialnick | first1=Dina | last2=Wood | first2=Kenneth | last3=Bjorkman | first3=Jon | last4=Whitney | first4=Barbara | last5=Wolff | first5=Michael | last6=Gray | first6=David | last7=Mihalas | first7=Dimitri | title=Stars: Stellar Atmospheres, Structure, &amp; Evolution | date=2001 | publisher=University of St. Andrews | url=http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html | accessdate=2010-08-20 | archive-date=2021-02-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210211123306/http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html | url-status=dead }}

[[Kategoria:Dagiti bituen]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>155n6hbria4iekjwhtrkyp5b31dqp08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Imperio a Romano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14785</id>
    <revision>
      <id>406197</id>
      <parentid>334691</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T16:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>406197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11994" sha1="9wgruephrcqpqkzz3x0xvcepve0z5gj" xml:space="preserve">{{Infobox dati a pagilian
|native_name = {{aut|Senatvs PopvlvsQve Romanvs ([[SPQR]])}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&quot;Ti Senado ken dagiti Tattao iti Roma&quot; &lt;/small&gt;{{#tag:ref|Ta dagiti klasiko ken moderno a konsepto iti estado ket saan nga agpada, dagiti dadduma pay a mabalin ket mairaman ti ''Res publica Romana'', ''Imperium Romanum'' wenno ''Romanorum'' (iti pay Griego: {{lang|grc|Βασιλείᾱ τῶν Ῥωμαίων – Basileíā tôn Rhōmaíōn}} – [&quot;Dominion (Literal a ti 'pagarian') dagiti Romano&quot;]) ken ''Romania''. ''Res publica'', a kas ti termino a mangitudtudo ti  Romano a &quot;mankomunidad&quot; iti sapasap, ket mabalin a mangitudo iti Republikano ken ti Imperial a panawen, bayat a ti ''Imperium Romanum'' (wenno, sagpaminsan, ''Romanorum'') ket maus-usar a mangitudo ti teritorio nga igayatan ti Romano a turay. Ti ''Populus Romanus'', &quot;t Tattao a Romano&quot;, ket kanayon a maus-usar par aiti Romano nga estado maitulag kadagiti dadduma a pagilian. Ti termino a ''Romania'', ket naipakauna a lokal a termino para iti teritorio ti imperio ken dagiti para dagiti pay agtaeng, ket agparang iti Griego ken Latin a nagtaudan manipud iti maikapat a siglo ken dagiti sumaganada ken daytoy ket naiyawit iti [[Imperio a Bisantino]]. (Kitaen ti Wolff, R.L. &quot;Romania: Ti Latin Imperio iti Konstantinopla&quot;. Iti: ''Speculum'', 23 (1948), pp. 1–34 (pp. 2–3).)|group=nb}}
|conventional_long_name = Imperio a Romano
|common_name = Imperio a Romano
|national_motto =
|era = Klasiko nga antigo
|status = Imperio
|continent = Aproeurasia
|region = Mediterraneano
|government_type = [[Autokrasia]]
|p1 = Republika a Romano
|flag_p1 = Spqrstone.jpg
|s1 = Lumaud nga Imperio a Romano
|flag_s1 = Labarum.svg
|s2 = Imperio a Bisantino
|flag_s2 = Byzantine imperial flag, 14th century, square.svg
|event_start = [[Augustus|Oktabio]] naiproklama [[Augustus (honoripiko)|Augustus]]
|year_start = 27 BC
|event_end = Panakaikkat iti Lumaud nga Emperador [[Romulus Augustus]]/[[Fall of Constantinople]] *
|year_end = AD 476/1453
|event_pre = [[Gubat iti Actium]]
|date_pre = 2 Septiembre 31 BC
|event1 = Ti [[Dioklesiano]] ket ginuduana ti Imperial nga administrasion iti Daya ken Laud
|date_event1 = 285
|event2 = [[Konstantino I|Konstantino ti Natan-ok]] nangibangon ti [[Konstantinopla]] a kas ti baro nga imperial a kapitolio
|date_event2 = 330
|event3 = Ipupusay ni [[Teodosio ti Natan-ok]], sinarunuan babaen ti panagbingbingay iti Imperio iti dumaya ken lumaud a gudua
|date_event3 = 395
|event_post =
|date_post =
|image_coat = Vexilloid of the Roman Empire.svg
|symbol_type = Ti [[Vexillum]] nga adda ti[[Aquila (Romano)|aquila]] ken panagkauna a Romano nga estado
|coa_size = 120px
|image_map = RomanEmpireTrajan117AD.png
|image_map_caption = Ti kaaduan a panaggay-at ti Imperio a Romano idi AD 117.&lt;ref&gt;Bennett, J. ''Trajan: Optimus Princeps''. 1997. Fig. 1&lt;/ref&gt;
|capital = &lt;small&gt;Ti [[Roma]] ket isu laeng idi ti politikal a kapitolio aginggana idi AD&amp;nbsp;286&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Adda pay dagiti nadumaduma a polikal a sentro idi panawen ti [[Tetrakia]] bayat a ti Roma ket agnaynayon a ti nominal, kultural, ken ideolohikal a kapitolio.&lt;br /&gt;Ni [[Konstantino I|Konstantino]] pinatakder ken binagonna manen ti siudad iti [[Konstantinopla]] a kas ti baro a kapitolio iti imperio idi 330.&lt;ref name=&quot;Constantine I 306 – 337 AD&quot;&gt;[http://www.roman-emperors.org/conniei.htm Konstantino&amp;nbsp;I (306–337 AD)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929190410/http://www.roman-emperors.org/conniei.htm |date=2017-09-29 }} babaen ni Hans A. Pohlsander. De Imperatoribus Romanis. Naisurat idi 2004-1-8. Naala idi 2007-3-20.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Ti [[Mediolanum]] (Milan) ket isu idi ti lumaud a kapadana idi agdama nga agnanayon a panagbingbingay ti Daya/Laud. Ti lumaud nga imperial a husgado ket naiyalis idi idiay [[Ravenna]].
|common_languages = [[Latin]] – opisial laeng aginggana idi 620 AD,&lt;br /&gt;[[Mediebal a Griego|Griego]] – opisial idiay [[Imperio ti Dumaya a Romano|Dumaya nga Imperio]] kalpasan idi 620 AD
|religion = [[Relihion iti taga-ugma a Roma|Romano a paganismo]] – aginggana idi 380 AD,&lt;br /&gt;[[Estado a simbaan iti Imperio a Romano|Kristianidad]] – estado a relihion kalpasan idi 380 AD
|currency = (a) 27 BC – AD 212: 1 a balitok ''[[aureus]]'' (1/40 lb. iti balitok, napalaka iti 1/50 lb. babaen 212) = 25 a pirak ''[[denarii]]'' = 100 a gambang ''[[sesterces]]'' = 400 kobre ''[[As (Romano asensilio)|asses]]''.&lt;br /&gt; (b) 294–312: 1 a balitok ''[[solidus (sensilio)|aureus solidus]]'' (1/60 lb. iti balitok) = 10 a pirak ''[[argenteus|argentei]]'' = 40 a gambang ''[[folles]]'' = 1,000 nadegrado a metal ''denarii''&lt;br /&gt;(c) 312 ken dagiti sumaganad: 1 a balitok ''[[solidus (sensilio)|solidus]]'' (1/72 lb.) = 24 a pirak ''[[siliqua]]e'' = 180 a gambang ''folles''
|leader1 = [[Augustus]]
|leader2 = [[Teodosio I]]
|leader3 = [[Romulus Augustus]] / [[Konstantino&amp;nbsp;XI]]
|year_leader1 = 27 BC–AD 14
|year_leader2 = 378–395
|year_leader3 = 475–476 / 1449–1453
|title_leader = [[Romano nga Emperador|Emperador]]
|title_representative = [[Romano a Konsul|Konsul]]
|representative1 =
|representative2 =
|year_representative1 =
|year_representative2 =
|legislature = [[Senado iti Imperio a Romano|Romano a Senado]]
||stat_year1 = 25 BC&lt;ref name=size&gt;{{cite journal|journal=Siensia Sosial a Pakasaritaan |title=Kadakkel ken Kabayag dagiti Imperio: Dagiti Panagrang-ay ken Panagapday a Killo, 600&amp;nbsp;B.C. aginggana idi 600&amp;nbsp;A.D. |first=Rein |last=Taagepera |volume=3 |issue=3/4 |year=1979 |page=125 |doi=10.2307/1170959|jstor=1170959|publisher=Unibersidad a Pagmalditan ti Duke |authorlink=Rein Taagepera}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John D. Durand, ''Naipakasaritaan a Karkulo iti Populasion ti Lubong: Maysa nga Ebaluasion'', 1977, pp. 253–296.&lt;/ref&gt;
|stat_area1 = 2750000
|stat_year2 = 50&lt;ref name=size /&gt;
|stat_pop1 = 56800000
|stat_area2 = 4200000
|stat_year3 = 117&lt;ref name=size /&gt;
|stat_area3 = 6500000
|stat_pop3 = 88000000
|stat_year4 = 390 &lt;ref name=size /&gt;
|stat_area4 = 4400000
|footnotes = * Dagitoy a napasamak ket nagmarka ti gibus iti [[Lumaud nga Imperio a Romano]] (286–476)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507739/Roman-Empire|title=Roman Empire – Britannica Online Encyclopedia|publisher=www.britannica.com|accessdate=2008-07-09}}&lt;/ref&gt; ken iti [[Imperio a Bisantino|Dumaya nga Imperio a Romano]] (330–1453).
|today = {{Marebba a listaan |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=Pagpagilian|
{{wagayway|Albania}}|{{wagayway|Arhelia}}|{{wagayway|Andorra}}|{{wagayway|Armenia}}|{{wagayway|Austria}}|{{wagayway|Azerbaijan}}|{{wagayway|Bélga}}|{{wagayway|Bosnia and Herzegovina}}|{{wagayway|Bulgaria}}|{{wagayway|Kroasia}}|{{wagayway|Cyprus}}|{{wagayway|Ehípto}}|{{wagayway|Pransia}}|{{wagayway|Georgia}}|{{wagayway|Alemania}}|{{wagayway|Gresia}}|{{wagayway|Hungary}}|{{wagayway|Iran}}|{{wagayway|Irak}}|{{wagayway|Israel}}|{{wagayway|Italia}}|{{wagayway|Jordan}}|{{wagayway|Kosovo}}{{ref label|status|a|}}|{{wagayway|Kuwait}}|{{wagayway|Lebanon}}|{{wagayway|Liechtenstein}}|{{wagayway|Libya}}|{{wagayway|Luxembourg}}|{{wagayway|Amianan a Macedonia}}|{{wagayway|Malta}}|{{wagayway|Moldova}}|{{wagayway|Monaco}}|{{wagayway|Montenegro}}|{{wagayway|Morocco}}|{{wagayway|Olánda}}|{{wagayway|Portugal}}|{{wagayway|Palestinian Authority|name=Palestinian Territories}}|{{wagayway|Romania}}|{{wagayway|Rusia}}|{{wagayway|San Marino}}|{{wagayway|Saudi Arabia}}|{{wagayway|Serbia}}|{{wagayway|Eslobenia}}|{{wagayway|Espania}}|{{wagayway|Suisa}}|{{wagayway|Siria}}|{{wagayway|Tunisia}}|{{wagayway|Turkia}}|{{wagayway|Nagkaykaysa a Pagarian}}|{{wagayway|Ukrania}}|{{wagayway|Vatican City}}|
}}
}}
Ti '''Imperio a Romano''' ({{lang-la|&lt;small&gt;IMPERIVM ROMANVM&lt;/small&gt;}}) ket isu ti kalpasan a [[REpublika a Romano|Republikano]] a paset ti panawen iti [[Taga-ugma a Roma|taga-ugma a sibilisasion iti Romano]], a naipakadumaan babaen ti maysa a [[autokrasia|autokratiko]] a porma iti gobierno ken dakkel a teritorio a tinengtengngel idiay Europa ken ti Mediterraneano.&lt;ref&gt;&quot;Imperio a Romano&quot;, Microsoft Encarta Online nga Ensiklopedia 2008&lt;/ref&gt;

Ti 500 nga agtawen a [[Repubika a Romano]], a sinarunuanna, ket napakapsot ti [[Subbersion (politika)|yaalsa]] babaen dagiti nadumaduma a [[Sibil a gubat a Romano|sibil a gubat]].{{#tag:ref|Iti panawen ti panagsagsagaba iti Naladaw a Republika adda dagiti ginasot a napatay wenno natay a senador, ken ti [[Romano a Senado]] ket nasukatan kadagitipasurot iti [[Umuna a Triunbirato]] ken kalpasan daytoy ket dagiti  [[Maikadua a Triunbirato]].|group=nb}} Adda dagiti nadumaduma a napaspasamak a kadawyan naidarirag anga agmarka ti panaglasat manipud iti Repaublika iti Imperio, a mairamnan ti pannakaidutok ni [[Julius Caesar]] a kas ti agnanayon a [[Romano a diktador|diktador]] (44&amp;nbsp;BC), ti [[Gubat iti Actium]] ({{Nowrap|2 Septiembre}} 31&amp;nbsp;BC), ken ti panagited ti Roman Senado iti [[Octabion]] ti [[honoripiko]] ''[[Augustus (honoripiko)|Augustus]]'' ({{Nowrap|16 Enero}} 27&amp;nbsp;BC).{{#tag:ref|Oktabio/Augustus opisial a nangirangarang nga isu ket nagisalakan ti Republika  a Romano ken nagannad a nagpanglimo ti kabileganna babaen ti republikano a porma; dagiti [[konsul]] ket agtultuloyda a nabutosan, dagiti [[tribuna]] dagiti plebeio ket agtultoloyda nga agidaton kadagiti lehislasion, ken dagiti senador ket agsupsuppiatda pay laeng idiay [[kuria|Romano a Kuria]]. Nupay kasta, ni Oktabio, ken dagiti epektibo nga emperador a simmaruno, a nakaimpluensia kadagiti amin ken nagtengngel kadagiti nalpas a keddeng, ken iti nalpas a panagusig, adda dagiti [[Romano a sangaarbanan|sangaarbanan]] a makatulong kaniana, no nasken datoy.|group=nb}}

Ti Romano panagpadakkel ket nangrugi kadagiti aldaw iti Republika, ngem ti Imperio ket nagawatna ti kalatakan a gay-at babaen ni Emperador [[Trajan]]: itipanawen ti panagturayna (98 aginggana idi 117 AD) ti Imperio a Romano ket nagtengngel kadagiti agarup a {{Nowrap|6.5 riwriw}} km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;Parker, Philip, &quot;Ti Imperio ket Agsardeng Ditoy&quot;. p.2.&lt;/ref&gt; iti rabaw tidaga. Gapu ti kadakkel ti panaggay-at ti Imperio ken ti kaatiddog panag-ibtur, dagiti pagadalan kenkultura iti Roma ket adda dagiti nauneg ken nabayag nga impluensia iti panagrangrang-ay iti pagsasao, relihionn, arkitektura, pilosopia, linteg, ken dagiti porma ti gobierno kadagiti tinurayanna a teritorio, a naisangsangayan ti Europa, ken babaen ti kaibuksilan iti Europeano a panagpadakkel iti dagup ti moderno a lubong.

Iti naladaw a maikatlo a siglo AD, ni [[Dioklesiano]] ket nagipatakder ti pannakasanay iti panagbingbingay ti turay a nagbaetan dagiti uppat a kumaduaan nga emperadopr (makunkuna a kas ti [[tetrakia]]) tapno mapasayaat ti panaksalaknib kadagiti nawatiwat a teritorio, a nagpakabael daytoy ti panagtatingga iti [[Didigra iti Maikatlo a Siglo]]. Iti panawen dagiti sumaganad a dekada ti Imperio ket agnanayon a nabingbingay iti Daya/Laud a pagtayyekan. Kalpasan ti ipupusay ni [[Teodosio&amp;nbsp;I]] idi 395 naminsan pay daytoy a nabingbingay.&lt;ref&gt;Chester G. Starr, ''Ti Pakasaritaan ti Taga-ugma a Lubong, Maikadu a nga Edision.'' Oxford Unibersidad a Pagmalditan, 1974. pp. 670–678.&lt;/ref&gt;

Ti marmarba a [[Lumaud nga Imperio a Romano]] ket nalpas idi 476 idi napilit ni [[Romulus Augustulus|Romulus Augustus]] nga agibbet babaen ti [[Tattao a Hermaniko|Hermaniko]] daulo ti gubat a ni [[Odoakro]].&lt;ref&gt;Isaac Asimov. ''Kronolohia iti Lubong ni Asimov.'' Harper Collins, 1989. p. 110.&lt;/ref&gt; Ti Dumaya a Romano wenno [[Imperio a Bisantino]] ket nalpas idi 1453 iti ipupusay ni [[Konstantino XI Palaiologos|Konstantino&amp;nbsp;XI]] ken ti [[Pannakabatuag ti Konstantinopla|pannakatiliw iti Konstantinopla]] babaen ni [[Mehmed II]], daulo dagiti [[Otomano a Turko]].&lt;ref&gt;Asimov, p. 198.&lt;/ref&gt;

== Dagiti pakaammo ==
&lt;references group=&quot;nb&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Imperio a Romano]]
[[Kategoria:Dagiti dati nga imperio]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]

[[cs:Starověký Řím#Císařství]]</text>
      <sha1>9wgruephrcqpqkzz3x0xvcepve0z5gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Charles Darwin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14876</id>
    <revision>
      <id>406339</id>
      <parentid>399838</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14760" sha1="s6sre7oh11xd4561jfv8c6ttuaaczyr" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
|name = Charles Darwin
|birth_name=Charles Robert Darwin
|image = Charles Darwin seated crop.jpg
|alt=Ti tallo a pagkapat a kaatiddog a ladawan ni Darwin.
|caption = Ni Darwin, nga agtawen iti 45 idi 1854, a daytoy a panawen ket agob-obra iti panagipablaakna iti  ''[[Iti Punganay dagiti Sebbangan]]''
|birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1809|2|12|fd=y}}
|birth_place = [[The Mount, Shrewsbury|Mount House]], [[Shrewsbury]], Shropshire, Inglatera
|death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1882|4|19|1809|2|12|fd=yes}}
|death_place = [[Down House]], [[Downe]], Kent, nglatera
|residence = Inglatera
|citizenship = [[Britaniko a panakaumili|Britaniko]]
|nationality = [[Reino Unido ti Gran Británia ken ti Irlanda del Norte|Britaniko]]
|fields = [[masna apakasaritaan|Naturalista]]
|workplaces = [[Heolohiko a Kagimongan iti Londres]]
|alma_mater = (tersiarionga edukasion):&lt;br /&gt; [[Unibersidad iti Edinburgh]] (medisina) &lt;br /&gt;[[Unibersidad iti Cambridge]] (ordinario a Lisensiatura dagiti Arte)
|doctoral_advisor = 
|academic_advisors = [[John Stevens Henslow]]&lt;br /&gt;[[Adam Sedgwick]]
|doctoral_students = 
|notable_students =
|known_for = ''[[TI Panaglayag iti Beagle]]''&lt;br /&gt;''[[Iti Punganay dagiti Sebbangan]]''&lt;br /&gt;[[ebolusion]] babaen ti &lt;br /&gt;[[masna apanagpili]],&lt;br /&gt;[[sapasap a nagtaudan]]
|author_abbrev_bot =
|author_abbrev_zoo =
|influences = [[Alexander von Humboldt]]&lt;br /&gt;[[John Herschel]]&lt;br /&gt;[[Charles Lyell]]
|influenced = [[Joseph Dalton Hooker]]&lt;br /&gt;[[Thomas Henry Huxley]]&lt;br /&gt;[[George Romanes]]&lt;br /&gt;[[Ernst Haeckel]]
|awards = [[Naarian a Medalia]] (1853)&lt;br /&gt;[[Wollaston a Medalia]] (1859)&lt;br /&gt;[[Copley a Medalia]] (1864)
|signature = Charles Darwin Signature.svg
|signature_alt = &quot;Charles Darwin&quot;, a naliaan ti apelyido babaen ti agpababa akillo nga agtultulad ti killo itipangunaan a &quot;C&quot;
|footnotes =
|spouse = [[Emma Darwin]] (1839–1896)
}}
{{ebolusionario a biolohia}}
Ni '''Charles Robert Darwin''', [[Naarian a Kagimongan|FRS]] (12&amp;nbsp;Pebrero 1809&amp;nbsp;– 19&amp;nbsp;Abril 1882) ket maysa idi nga Ingles a [[masna a pakasaritaan|naturalista]].{{Ref label|A|I|none}} Isu ti nangibangon nga amin a [[sebbangan]] iti biag ket nagtaud iti napalpalabas a panawen manipud kadagiti [[sapasap a bimmabaan|sapasap a puonan]],&lt;ref&gt;{{cite book|author=Coyne, Jerry A. |title=No apay a ti Ebolusion ket Agpayso|publisher=Viking|year=2009 |pages=8–11|isbn=978-0-670-02053-9}}&lt;/ref&gt; ken nangipaltiing ti [[sientipiko a teoria]] a daytoy a [[Pilohenia|panagsangsanga a tabas]] iti [[ebolusion|itutubo]] ket nagbanagan kadagiti yaaddang a tinawtawagna a [[masna a panagpili]].&lt;ref name=&quot;Larson79-111&quot;&gt;{{Harvnb |Larson|2004| pp=79–111}}&lt;/ref&gt;

Ni Darwin ket nagipablaak iti daytoy a teoria nga adda iti di-masungat nga ebidensia para iti ebolusion iti 1859 a librona nga ''[[Iti Punganay dagiti Sebbangan]]'', a nakadaer iti sientipiko a panakailikudan dagiti nasapsapa konsepto iti [[panagbarbaro dagiti sebbangan]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=No apay a ti Ebolusion ket Agpayso |url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846 |last = Coyne |first=Jerry A. |authorlink=Jerry Coyne |year=2009 |publisher=[[Unibersidad ti Oxford University a Pagmalditan]] |location= Oxford |isbn=0-19-923084-6 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 17] |quote=Iti ''Ti Punganay'', ni Darwin nagited ti sabali a hipotesis pra iti panagrangrang-ay, panagdumaduma, ken daremdem iti biag. Kaaduan iti dayta a libro ket agirepresenta ti ebidensia a daytoy ket saan laeng nga agsuporta iti ebolusion ngem daytoy ket agsuppiat pay iti panagparpartuat. Iti panawen ni Darwin, dagiti ebidensia kadagiti teoriana ket di-masungat ngem saan a kompleto a nakeddeng.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Dagiti sinaruno ni Darwin |last=Glass |first=Bentley |authorlink=Bentley Glass |year=1959 |publisher=Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan |location=Baltimore, MD |isbn= 0-8018-0222-9|page=iv |quote=Tipanagilawlawag ni Darwin let maysa a nadaeg a sintesis iti ebidensia...maysa a sintesis...a di-masungat a panakaregta ken maawawatan}}&lt;/ref&gt; Babaen idi 1870 ti [[sientipiko a komunidad]] ken kaaduan iti sapasap a publiko ket nagawaten ti [[ebolusion a kas teoria ken kinapudno|ebolusion a kas maysa a kinapudno]]. Nupay kasta, adu dagiti kumaykayat kadagiti [[Ti salip iti Darwinismo|kasalisala panangilawlawag]] ken saan nga inggana idi rimsua iti [[moderno nga ebolusionario a sintesis]] manipud idi 1930s aginggana idi 1950 a kaaduan ti naparang-ay a konsenso a no ania ti masna a panagpili ti kangrunaan a mekanismo ti ebolusion.&lt;ref name=JvW&gt;{{Harvnb|van Wyhe|2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=b3847&gt;{{harvnb|Bowler|2003|pp=178–179, 338, 347}}&lt;/ref&gt; Iti nabaliwan a porma, ti sientipiko a naiduktalan ni Darwin ket isu ti nagtipon kadagiti teoria dagiti [[siensia iti biag]], a nagipalpalawag ti [[biodibersidad|panagdumaduma iti biag]].&lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/biography.html Dagiti Kompleto nga Obra ni Darwin iti Online – Biograpia.] ''darwin-online.org.uk''. Naala idi 2006-12-15&lt;br /&gt;{{Harvnb|Dobzhansky|1973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A kas maysa a Darwiniano nge eskolar ni Joseph Carroll iti Unibersidad iti Missouri–Est. Ni Louis ket nangikabil idiay pangyunana iti moderno a panakaimaldit manen iti obra ni Darwin: &quot;''Ti Punganay dagiti Sebbangan'' ket adda dagiti naipangpangruna a panakaitunton panangkaskaso tayo. Daytoy ket maysa kadagiti dua wenno tallo a kanngrunaan nga obbra iti amin a panawen kadagiti obobra a maipammakasapulan ken agnanayon a mangbalbaliw ti panakita tayo iti lubong...Daytoy ket naipagrinnason iti naikaykaysa a nainget a pannakaitunos ngem daytoy pay ket nasayaat a naibitla, naikammapanunotan a maipalpalawagan, ken retotika a di-masungat.&quot; {{cite book |title=Iti punganay dagiti sebbangan babaen iti masna a panagpili |editor=Carroll, Joseph |year=2003 |publisher=Broadview |location= Peterborough, Ontario|isbn= 1-55111-337-6|page=[https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4/page/15 15] |url=https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4}}&lt;/ref&gt;

Ti nasapa a pannakainteresado ni Darwin katutubo ket nangiturong kaniana ti panagliwayna ti [[mediko nga edukasion]] idiay [[Unibersidad iti Edinburgh]]; embes ket, timmulong a nagtaluntun dagiti [[marino nga inbertibrado]]. Ti panagadalna idiay Unibersidad iti Cambridge ket nagparegta kaniana iti panagayatna para iti [[masna a siensia]].&lt;ref name=whowas&gt;{{Harvnb|Leff|2000|loc=[http://www.aboutdarwin.com/darwin/WhoWas.html About Charles Darwin]}}&lt;/ref&gt; Ti bukodna a [[Maikadua a Panaglayag iti HMS Beagle|panaglayag iti lima a tawen]] idiay {{HMS|Beagle}} ket nagipatakder kaniana a kas maysa a nalatak a heologo a dagiti pinalpaliiwna ken teoriana ket nagsuporta kadagiti [[unipormista]] a kapanunotan a  ni [[Charles Lyell]], ken ti pannakaipablaak dagiti [[Ti Panaglayag iti Beagle|warnakan iti panaglayagna]] ket nagpalatak kanianan a kas maysa a nadayag a mannurat.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 210, 284–285}}&lt;/ref&gt;

Nariribukan babaen ti pannakaiwarwaras dagiti kaatapan a biag ken dagiti inurnongna a [[posil]] iti panaglayagna, ni Darwin ket nangrugi kadagiti naisalaysayan a panagtaluntun ken idi 1838 isu ket nangbukel ti teoriana iti masna a panagpili.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=263–274}}&lt;/ref&gt; Uray no idi ket pinakitungtungaana iti daytoy a kapanunotanna kadagiti nadumaduma a naturalista, isu ket makasapul ti nawatiwat a tiempo a pangsukisok ken ti umuna a nasken ket ti obrana iti heolohiko.&lt;ref&gt;{{harvnb|van Wyhe|2007|pp=184, 187}}&lt;/ref&gt; Isu ket nagsursurat ti teoriana idi 1858 idi nagpatulod ni [[Alfred Russel Wallace]] ti maysa a salaysay a nagipalpalawag iti maysa a kapada a kapanunotan, a daytoy ti nangisingdat ti nasaup a panangipablaak dagitoy [[Iti Ganganay dagiti Sebbangan nga Agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ken iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Kinabuksilan iti Panagpili|dua a teorada]].&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Beddall | first1 = B. G. | title = Wallace, Darwin, and the Theory of Natural Selection | journal = Journal of the History of Biology | volume = 1 | issue = 2 | pages = 261–323 | year = 1968 | doi = 10.1007/BF00351923 | url = http://www.springerlink.com/content/n1gh3n4474th3385/fulltext.pdf | format = PDF | access-date = 2014-12-05 | archive-date = 2012-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121030050913/http://www.springerlink.com/content/n1gh3n4474th3385/fulltext.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ti obra ni Darwin ket nangipatakder ti ebulosionario a nagtaudan nga adda ti panagbalbaliw a daytoy ti naipangpangruna a sientipiko a panagilawlawag iti pannakaidumaduma iti katutubo.&lt;ref name = JvW /&gt; Idi 1871 sinukimatna ti [[ebolusion ti nagtagitaoan]] ken [[seksual a panagpili]] idiay ''[[Ti Nagtaudan iti Tao]], ken Panagpili a Minaig iti Sekso'', a sinaruno babaen ti ''[[Ti Panagisao dagiti Rikna ti Tao ken dagiti Ayup]]''. Dagiti panagsukisokna dagiti mula ket naipablaak kadagiti serye iti liblibro, ken ti naudi a librona, ket sinukimatna dagiti [[alinta]] ken dagiti pagangayanda iti daga.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Freeman|1977}}&lt;/ref&gt;

Iti pannakapadayaw ni Darwin a kas maysa a nalatak a sientista, isu ket napammadayawan babaen ti maysa a nangruna a panakaitabon a seremonia idiay [[Westminster Abbey]], nga isu ket naitabon idiay asideg ni [[John Herschel]] ken [[Isaac Newton]].&lt;ref name=DarwinsBurial&gt;{{Harvnb|Leff|2000|loc=[http://www.aboutdarwin.com/darwin/burial.html Panakaitabon niDarwin]}}&lt;/ref&gt; Ni Darwin nailawlawagan a kas maysa kadagiti kaimpluensian a a piguro iti pakasaritaan iti nagtagitaoan.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.newscientist.com/special/darwin-200|title=Naipangpangruna a langa: Darwin 200|accessdate=2 Abril 2011 | work=New Scientist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| last = Hart| first = Michael H.| author-link = Michael H. Hart| year = 2000| title = The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History| publication-place = New York| publisher=Citadel| isbn = 0-89104-175-3}}&lt;/ref&gt;

== Kabibiag ==
=== Kinaubing ken edukasion ===
{{Kitaen pay ti|Edukasion ni Charles Darwin|Pamilia a Darwin-Wedgwood}}
[[Papeles:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|left|upright|alt=Tallo a pagkapat a kaatiddog a ladawan iti nakatugaw nga umisisem nga ubing nga agkitkita iti kumutmita. Nga adda ti nalinteg a buok, ken nagkawes iti nagisit a kawes nga adda ti dakkel a nakarenken a kuelio. Iti saklotna ket agtengtengngel iti masetera iti agsabsabong a mula|Ti agtawen iti pito a ni Charles Darwin idi 1816.]]

Ni Charles Robert Darwin ket naipansgay idiay [[Shrewsbury]], Shropshire, Inglatera idi 12 Pebrero 1809 idiay pagtaengan ti pamiliana, a [[The Mount, Shrewsbury|ti Mount]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|title=The Mount House, Shrewsbury, Inglatera (Charles Darwin)|author=John H. Wahlert|date=11 Hunio 2001|work=Darwin ken Darwinism|publisher=[[Kolehio ti Baruch]]|accessdate=26 Nobiembre 2008|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206010149/http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Isu ket ti maikalima kadagiti innem nga agkakabsat it nabaknang a doktor ken agibubos a ni [[Robert Darwin]], ken [[Susannah Darwin]] (''née'' Wedgwood). Isu ket apoko ni [[Erasmus Darwin]] iti bangir ti amana, ken ni [[Josiah Wedgwood]] iti bangir ti inana. Dagitoy dua apamilia ket [[Unitarianismo|Unitariano]], nupay dagiti Wedgwoods ket umamaponda ti [[Anglikanismo]]. Ni Robert Darwin, isu ket maysa a naulimek a [[Nawaya a panunot#Inglatera ken Pransia|nawaya nga agpannanunot]], [[panagbuniag|pinabiniaganna]] ti maladaga a Charles  idiay Anglikano a Simbaan, ngem ni Charles ken dagiti kabsatna ket simmursurotda kenni inada idiay Unitario. Ti agtawen ti walo a Charles already ket nakaraman para iti masna apakasaritaan ken panagumnong idi simrek iti aldaw a panagadal nga inpatpaturong babaen ti managsersermon kaniana idi 1817. Iti dayta a Hulio, ti inana ket pimmusay. Manipud idi Septiembre 1818 simmurot kenni manonna a ni [[Erasmus Alvey Darwin|Erasmus]] a nagadal idiay asideg nga Angliano [[Shrewsbury nga Eskuela]]a kas maysa a [[pagkaseraan nga eskuela|agkasera]].&lt;ref name=skool&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 12–15}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=21 21–25]}}&lt;/ref&gt;

Idi kalgaw ti 1825 ket nagbalin a kas maysa a kabarbaro a doktor, a timultulong iti amana a amangagas kadagiti napanglaw idiay Shropshire, sakbay a napan idiay [[Unibersidad iti Edinburgh nga Eskuela ti Medisina]] a kaduana ti kabsatna nga Erasmus idi Oktubre 1825. Nakitana a dagiti lektura ket nanumo ken ti siruhia ket makatuok, gapu ti daytoy saanna nga inkaskaso ti panagadalna. Isu ket nagadal ti [[taksidermia]] manipud kenni [[John Edmonstone]], ti maysa a nawayaan a tagabu a kimmuyog kenni [[Charles Waterton]] idiay [[selba]] ti Abagatan nga Amerika, ken kanayon a nakitugtgaw iti daytoy a &quot;makaay-ayot ken nsaririt a lakay&quot;.&lt;ref name=eddy&gt;{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=48 47–51]}}&lt;/ref&gt;

Iti maikadua atawen ni Darwin, simrek iti [[Pliniana a Kagimongan]], ti maysa nga estudiante a grupo ti [[masna apakasaritaan]] a dagiti sinupiat ket naiwalang iti [[radikalismo (naipakasaritaan)|radikall]] a [[materialismo]]. Isu ket timmulong kenni [[Robert Edmond Grant]] kadagit panagsuksukisok iti anatomia ken siklo iti biag kadagiti [[marino nga inbertebrado]] idiay [[Firth iti Forth]], ken idi 27 Marso 1827 ket nagrepresenta idiay Pliniana iti bukodna a panakaduktal a dagiti nangisit nga espora a mabirukan iti kontsa ti [[tirem]]  ket itlog iti pagi a [[alimatek]]. Iti maysa nga aldaw, ni Grant ket kinayawna ti [[Lamarckismo|ebolusionario a kapanunotan]] ni [[Jean-Baptiste Lamarck|Lamarck]] .Ni  Darwin ket nasiddaaw, ngem kabasbasana laeng ti ti kapada a kanunutan ni apongna a ni Erasmus ken isu ket saan latta nga interasado.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=72–88}}&lt;/ref&gt; Ni Darwin naum-uma babaen ti kurso ti masna a pakasaritaan ni [[Robert Jameson]] a nangsakop ti heolohia a mairaman ti panagsuppiat a nagbaetan ti [[Neptunismo]] ken [[Plutonismo]]. Isu ket nagadal ti [[alpa taksonomia|panakaidasig]] iti mulmula, ken timmulong iti obra kadagiti panagumnong idiay [[Naarian Museo|Museo ti Unubersidad]], maysa kadagiti kadakkelan a Museo idiay Europa iti dayta a panawen.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=42–43}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Kontrol ti autoridad|MBA=}}

{{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}}
[[Kategoria:Charles Darwin]]
[[Kategoria:1809 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1882 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>s6sre7oh11xd4561jfv8c6ttuaaczyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ebolusion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14878</id>
    <revision>
      <id>406499</id>
      <parentid>405837</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:04:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32453" sha1="ojfaa3wflg2bgif932xln5sxaadd73o" xml:space="preserve">{{Ebolusionario a biolohia}}

Ti '''Ebolusion''' ket ti ania man a panagbalbaliw iti ballasiw dagiti agsasaruno a [[kaputotan]] iti [[panakatawtawid|tinawtawid]] a [[Penotopika a pakailiddingan|panakaisdasig]] dagiti [[biolohia|biolohiko]] a [[populasion]]. Ti ebolusionario a yaaddang ket nakaited ti pannakparsua ti dibersidad kadagiti [[biolohiko nga organisasion|agpang iti biolohiko nga organisasion]], a mairaman dagiti [[biodibersidad|sebbangan]], [[organismo|agmaymaysa nga organismo]] ken [[molekular nga ebolusion|molekula]] a kas ti [[DNA]] ken dagiti [[protina]].&lt;ref name=&quot;Hall08&quot;&gt;{{cite book |editor1-last = Hall |editor1-first = B. K. |editor2-last = Hallgrímsson |editor2-first = B. |title = Strickberger's Evolution |year = 2008 |edition = maika-4 |publisher = Jones ken Bartlett |isbn = 0-7637-0066-5 |url = http://www.jblearning.com/catalog/9780763700669/ |page = 762 |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2012-06-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120628101715/http://www.jblearning.com/catalog/9780763700669/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Ti Biag iti Daga ket [[abiohenesis|nagtaud]] ken nagbalbaliw manipud iti maysa a [[naudi a sanglubongan a tinaudan|sangalubongan a sapasap a tinaudan]] idi agarup a 3.7 bilion a tawtawen. Ti panagulit a [[espesiasion]] ken ti [[anahenesis|pagkaadaywan]] iti biag ket mabalin a [[inperensia|naamammoan]] manipud iti nagbibingayan nga agasmang iti biokimiko ken and morpolihika a pakailiddingan, wenno babaen ti nagbibingayn a [[Nukleiko nga asido a nagsasarunuan|DNA a nagsasarunuan]]. Dagitoy a  [[Homolohia (biolohia)|homologo]]  a pakailiddingan ken dagiti nagsasarunuan ket agpapada kadagiti sebbangan a nakibinningay itay nabiit a sappasap a tinaudan, ken mabalin a mausar daytoy ti [[pilohenetiko|panagpabaro]] dagiti [[Kayo iti Biag (biolohia)|ebolusionario a pakasaritaan]], a panagusar kadagiti adda tattan a sebbangan ken ti [[nairehistro a posil]]. Dagiti adda tattan a tabas iti [[biodibersidad]] ket sinukog dagitoy babaen ti [[espesiasion]] ken babaen ti [[panagawan]].&lt;ref name=&quot;Cracraft05&quot;&gt;{{cite book | editor1-last=Cracraft | editor1-first=J. | editor2-last=Donoghue | editor2-first=M. J. |title = Panagummong ti kayo iti biag |publisher = Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |year = 2005 |page = 592 |isbn = 0-19-517234-5 |url = http://books.google.ca/books?id=6lXTP0YU6_kC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Assembling+the+tree+of+life#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;

Ni [[Charles Darwin]] ket isu idi ti immuna a nangannurot ti [[Iti Punganay dagiti Sebbangan|maysa a sientipiko a suppiat]] para iti [[sientipiko a teoria|teoria]] iti ebolusion babaen ti kaibuksilan iti [[masna a panagpili]]. Ti ebolusion babaen ti masna a panagpili ket maysa a yaaddang a  naala manipud iti tallo a [[kinapudno]] a maipanggep kadagiti populasion: 1) ad-adu dagiti maiyanak ngem dagitanto agbiag, 2) dagiti pakailiddingan ket naidumaduma kadagiti agmaymaysa, a pagturongan dagiti sabsabali a grado panagbiag ken panagpartuat, ken 3) dagiti paggidditan ti pakailiddingan ket [[Panakatawtawid|tinawtawid]].&lt;ref name=&quot;Lewontin70&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Lewontin |first1 = R. C. |title = Dagiti paset ti panagpili |journal = Tinawen a Panagrepaso iti Ekolohia ken Sistematiko |year = 1970 |volume = 1 |pages = 1–18 |jstor = 2096764 }}&lt;/ref&gt; Isu a, no dagiti kameng iti maysa a populasion ket matay dagitoy ket sukatan babaen ti [[putot|annak]] dagiti nagannak a nasaysayaat ti [[pannakaruam|iruruam]] ti panagbiag ken panagpartuat iti [[Enbironmento (biopisikal)|enbironmento]] a  nagtaudan ti masna a panagpilian. Daytoy a yaaddang ket agpartuat ken agpreserba kadagiti pakailiddingan a [[teleonomia|a kasla maibagay]] para iti [[rebbengen (biolohia)|karebbengan]] a papel nga aramidenda.&lt;ref name=&quot;Iti Punganay dagiti Sebbangan&quot;&gt;{{cite book |last1 = Darwin |first1 = Charles |title = Iti Punganay dagiti Sebbengan |chapter = XIV |year = 1859 |page = 503 |url = http://en.wikisource.org/wiki/On_the_Origin_of_Species_(1859)/Chapter_XIV |isbn = 0-8014-1319-2 }}&lt;/ref&gt; Ti masna a panagpili ket isu laeng ti ammo a gapu iti [[pannakaruam]], ngem saan a daytoy laeng ti gapu iti ebolusion. Adda pay dagiti, saan a naruam a gapu iti [[mikroebolusion|ebolusion]] a mairaman ti [[panagbalbaliw]] ken[[henetiko a daluson]].&lt;ref name=&quot;Kimura M 1991 367–86&quot;&gt;{{cite journal |author = Kimura M |title = Ti masna teoria iti molekular nga ebolusion: ti panagrepaso ti itay nabiit anga ebidensia |url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |journal = Jpn. J. Genet. |volume = 66 |issue = 4 |pages = 367–86 |year = 1991 |pmid = 1954033 |doi = 10.1266/jjg.66.367 |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2008-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081211132302/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Idi nasapa a maika-20 a siglo, dagiti [[Klasiko a henetiko|henetiko]] ket [[Moderno nga ebolusionario a sintesis|naitiptipon]] iti teoria iti ebolusion ni Darwin babaen ti masna a panagpili babaen ti displina dagiti [[henetiko ti populasion]]. Ti kinapangruna ti masna a panagpili a kas gapuanan iti ebolusion ket nawawat idi kadagiti sangsanga iti [[biolohia]]. Santo maysa, dagiti sigud a kapanunotan a maipapan iti ebolusion, a kas ti [[ortohenesis]] ken [[Kadakkelan-gantingan dagiti pagduyosan iti ebolusion|&quot;progreso&quot;]] ket nagbalin a [[Daanen a sientipiko a teoria|daanen]].&lt;ref&gt;{{cite book |last = Provine |first = W. B. |year = 1988 |title = Ebolusionario a panagrang-ay |chapter = Panagrang-ay ti ebolusion ken kaibuksilan iti biag |pages = 49–79 |publisher = Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan }}&lt;/ref&gt; Dagiti sientista ket agtultuloyda ti [[agdama a panagsukisok iti ebolusionario a biolohia|panagadal kadagiti nadumaduma nga agpang iti ebolusion]] babaen ti panagporma ken panagsubok kadagiti hipotesis, nga agipakpatakder kadagiti [[Matematiko ken teoretiko a biolohia|sientipiko a teoria]], nga agus-usar iti [[panagpalpaliiw a siensia|dato sti panagpalpaliiw]], ken panagaramid kadagiti [[eksperimento]] iti [[pagtaengan]] ken ti laboratorio. Dagiti biologo ket [[Sientipiko a konseso|umannurotda]] a ti tinaudan nga adda dagiti panagbalbaliw ket maysa kadagiti kapudnoan a naipatakderan a [[ebolusion a kas kinapudno ken teoria|kinapudno]] iti siensia.&lt;ref name=&quot;NAS&quot;&gt;{{cite book |author = Nailian nga Akademia iti Siensia nga Instituto iti Medisina |title = Siensia, Ebolusion, ken Panagparpartuat |publisher = Pagmalditan ti Nailian nga Akademia |year = 2008|ISBN=0-309-10586-2 |url = http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=11876 }}&lt;/ref&gt; Dagiti naduktalan iti ebolusionario a biolohia ket nakaaramid kadagiti nangruna a nagbanagan a saan laeng kadagiti tinawtawid a sanga iti biolohia, ngen dagiti pay dadduma a disiplina ti akademia (a kas ti, [[biolohiko nga antropolohia|antropolohia]] ken [[ebolusionario a sikolohia|sikolohia]]) ken iti pay sapasap a kagimongan.&lt;ref name=&quot;Moore09&quot;&gt;{{cite book |last1 = Moore |first1 = R. |last2 = Decker |first2 = M. |last3 = Cotner |first3 = S. |title = Kronolohia iti Ebolusion-Panagparpartuiat a Kontrobersia |publisher = Greenwood |year = 2009 |page = 454 |isbn = 0-313-36287-4 |url = http://books.google.ca/books?id=4KwJRNgscdEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Chronology+of+the+Evolution-Creationism+Controversy#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Futuyma99&quot;&gt;{{citation |editor1-last = Futuyma |editor1-first = Douglas J. |title = Ebolusion, Siensia, ken Kagimongan: Ebolusionario a Siensia ken ti Programa ti Nailian a Panagsukisok |publisher = Opisina iti Unibersidad a Pagipablaakan, Rutgers, Ti Estado nga Unibersidad iti New Jersey |year = 1999 |url = http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2012-01-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120131174727/http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ti ebolusionario a kapanunotan ==

Ti singasing a ti maysa a kita ti ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti maysa nga ayup iti sabali a kita ket naggapu kadagiti immuna a [[sakbay ti Sokratiko a pilosopia|sakbay ti Sokratiko]] a Griego a pilosopo, a kas ni [[Anaksimandro#Punganay iti Nagtagitaoan|Anaksimandro]] ken [[Empedokles#Kosmogonia|Empedokles]].&lt;ref name=&quot;Kirk1&quot;&gt;{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo|edition=Maika-3 |publisher = Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan |location = Chicago |year = 1984 |isbn = 0-521-27455-9 |pages=100–142}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirk2&quot;&gt;{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo |edition=Maika-3 |publisher = Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan |location = Chicago |year = 1984b |isbn = 0-521-27455-9 |pages=280–321}}&lt;/ref&gt; No maigiddiat kadagitoy a [[Materialismo|materialistiko]] a kapanunotan, noni  Aristoteles ket naawatanna nga amin a masna a banbanag, a saan laeng a dagiti [[biag|sibibiag]] a banbanag, a kas saan a perpekto a [[aktualidad|kinaagpayso]] kadagiti sabsabali nga agtagtaginayona  masna a posibilidad, a naam-ammuan a kas ti &quot;[[Teoria dagiti porma|porporma]]&quot;, &quot;[[idealismo|kapanunotan]]&quot;, wenno (iti Latin a panagipatarus) &quot;sebbangan&quot;.&lt;ref name=&quot;Torrey37&quot;&gt;{{cite journal | last1=Torrey | first1=H. B. | last2=Felin | first2=F. | title=Ni kadi Aristotoles ket maysa nga ebolusionalista? | journal=Ti Pagkapat a Panagrepaso iti Biolohia | year=1937 | volume=12 | issue=1 | pages=1–18 | jstor=2808399}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hull67&quot;&gt;{{cite journal | last1=Hull | first1=D. L. | year=1967 | title=Dagiti metapisika iti ebolusion | journal=Ti Britaniko a Warnakan para iti pakasaritaan iti Siensia | volume=3 | issue=4 | pages=309–337 | jstor=4024958}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket paset ti bukodna a [[teleolohia|teleolohiko]] a pannakaawat iti [[Katutubo (pilosopia)|katutubo]] nga amin a banbanag ket adda dagiti naisangayan a papel iti panagay-ayam iti maysa a [[nailangitan]] a [[kosmos|kosmiko]] nga urnos. Dagiti pannakadumaduma iti daytoy a kapanunotan ket nagbalin a pagalagadan kadagiti panakaawat iti [[Tengnga a Panpanawen]], ken naitipon dagitoy iti Kristiano a panagadal, ngem ni Aristoteles ket saan a nangitonton a dagiti agpayso a kita dagiti ayup ket maipada iti tunggal maysa nga adda ti agpayso a metapisikal a porma, ken naisangsangayan a nagited kadagiti kas pagarigan no kasano ti irurumsua dagiti baro a kita ti sibibiag a banbanag.&lt;ref&gt;Mason, ''Ti Pakasaritaan dagiti Siensia'' pp 43–44&lt;/ref&gt;

Idi maika-17 a siglo ti baro a  [[sientipiko a pamay-an|pamayan]] iti [[moderno a siensia]] ket linikudanda ti pamay-an ni Aristoteles, ken nagbirukda kadagitipanagilawlawag iti masna a penomena iti termino dagiti [[linteg iti katutubo]] a dagitoy ket agpapada kadagiti amin a makitkita a banbanag, ken saanda a nasapulan anga agipagarup kadagiti ania man nga agnanayon a masna a kategoria, wenno ania man a nainlangitan a kosmiko nga urnos. Ngem daytoy baro a pamay-an ket nabuntog nakaramut kadagiti biolohiko a siensia, a dagitoy ket ti naudi a lugar iti konsepto iti agnaynayon a masna a kitkita. Ni [[John Ray]] ket nagusar kadagiti sigud nga ad-adu a sapasap a termino para kadagiti agnanayon a masna a kitkita, a &quot;sebbangan&quot;, a mangidangep kadagiti kita ti ayup ken mula, ngen saan a kasla ni Aristoteles, isu ket nainget a nanginagan iti tunggal maysa a kita iti sibibiag a banag a kas dagiti sebbangan, ken nagipaltiing a ti tunggal maysa a sebbangan ket mabalin a maipalpalawag babaen kadagiti langa a rumsua kaniada iti tunggal maysa a kaputotan.&lt;ref&gt;Mayr ''Panagrang-ay iti biolohiko a kapanunotan'' p256; ti kasisigud ket ni Ray, ''Pakasaritaan dagiti Mula''. 1686, patarus ni E. Silk.&lt;/ref&gt; Dagitoy a sebbangan ket dinaremdem babaen ti Dios, ngem agipakpakita kadagiti paggiddiatan a gapuanan baben dagiti lokal a kasasaad. Ti biolohiko a pannakaidasig ket inpakaammo babaen ni [[Carolus Linnaeus]] idi 1735 nga isu ket pinanunutna pay a dagiti sebbangan a kas agnanayon babaen ti nainlangitan a plano.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html|title=Carl Linnaeus – berkeley.edu|accessdate=Pebrero 11, 2012}}&lt;/ref&gt;

[[Papeles:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|left|Idi 1842 ni [[Charles Darwin]] ket nagsurat ti immuna a panangiladawan ti nagbalinan ti ''[[Iti Punganay dagiti Sebbangan]]''.&lt;ref name=&quot;Darwin09&quot;&gt;{{cite book |last1 = Darwin |first1 = F. |title = Dagiti pundasion iti tinaudan dagiti sebbangan, ti panagiladawan a sinurat idi 1942 babaen ni Charles Darwin |year = 1909 |publisher = Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan |page = 53 |url = http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2012-05-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;]]
Dagiti dadduma a naturalista iti daytoy a panawen ket nagipagpagarupda iti ebolusionario a panagbalbaliw dagiti sebbangan kadagiti napalabas a panawen segun kadagiti masna a linteg. Insurat ni [[Maupertuis]] idi 1751 dagiti masna a panagbalbaliw a napasamak iti lasud ti reproduksion ken nagur-urnong kadagiti adu a kaputotan tapno agpataud kadagiti adu a sebbangan.&lt;ref&gt;Bowler, Peter J. 2003. ''Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa kapanunotan''. Berkeley, CA. p73–75&lt;/ref&gt; Ni [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] ket nangisingasing a dagiti sebbangan ket mabalinda nga agbaliw kadagiti sabali nga organismo, ken ni [[Erasmus Darwin]] ket nangisingasing nga amin a nabara ti darana nga ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti agmaymaysa a mikro-organismo (wenno &quot;pilamento&quot;).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/Edarwin.html|title=Erasmus Darwin – berkeley.edu|accessdate=Pebrero 11, 2012}}&lt;/ref&gt; Ti immuna a napno nga ebolusionario a plano idi ket ti teoria ti &quot;transmutasion&quot; idi 1809 ni [[Lamarck]] &lt;ref name=Lamarck1809&gt;Lamarck (1809) Philosophie Zoologique&lt;/ref&gt; a nagpanpanunot ti kellaat a kaputotan a nagtultuloy a nagpatpataud kadagiti simple a porma iti biag ken nangparang-ay ti nalatlatak a kinarikut kadagiti paralelo a tinaudan nga adda iti maysa a tinawidan a progresibo a tendensia, ken iti dayta a lokal nga agpang dagitoy a tinaudan ket nangampon ti enbironmento babaen ti panagtawid kadagiti panagbalbaliw a gapuanan babaen ti panagusar wenno saan a panagusar kadagiti nagannak.&lt;ref name=&quot;Margulis91&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gould02&quot;&gt;{{cite book | last = Gould | first = S.J. | authorlink = Stephen Jay Gould | title = Ti Estruktura ti Ebolusionario a Teoria | url = https://archive.org/details/structureofevolu00goul | publisher = Belknap Press (Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan) | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 978-0-674-00613-3  }}&lt;/ref&gt; (Ti naud-udi a proseso ket kanungpalan a tinawagan ti Lamarckismo.)&lt;ref name=&quot;Margulis91&quot;&gt;{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | last2 = Fester | first2 = René | title = Ti simbiosis a kas taudan ti ebolusionario a panagpabaro: Espesiasion ken morphenesis | publisher = The MIT Press | year = 1991 | page = 470 | isbn = 0-262-13269-9 | url = http://books.google.ca/books?id=3sKzeiHUIUQC&amp;pg=PA162&amp;dq=inauthor:%22Lynn+Margulis%22+lamarck#v=onepage&amp;q=inauthor%3A%22Lynn%20Margulis%22%20lamarck&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ImaginaryLamarck&quot;&gt;{{cite book |last = Ghiselin |first = Michael T. |authorlink = Michael Ghiselin|publication-date = Oktubre 1994 |contribution = Awan kaipapananna kadagiti libro ti eskuela: 'Ti Naipagpagarup a Lamarck'|contribution-url =http://www.textbookleague.org/54marck.htm |title = The Textbook Letter |publisher = The Textbook League |url = http://www.textbookleague.org/ |accessdate = 2008-01-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last = Magner |first = Lois N. |title = Ti Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag |edition = Maikatlo|publisher = Marcel Dekker, CRC Press |year = 2002 |isbn = 978-0-203-91100-6 |url = http://books.google.com/?id=YKJ6gVYbrGwC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jablonka07&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Lamb |first2 = M. J. |year = 2007 |title = Précis ti ebolusion kadagiti uppat a dimension |journal = Dagiti Siensia ti Panagkukua ken Utek |volume = 30 |pages = 353–392 |doi = 10.1017/S0140525X07002221 |url = http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&amp;code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |issue = 4 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2013-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527003141/http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&amp;code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Dagitoy a kapanunotan pinabasbasol babaen ti dagiti sigud a kas panagipagpagarup ken agkuran ti emperiko a suporta. Naisangsangayan idi daytoy ni [[Georges Cuvier]] a nagiyunayunay a dagiti sebbangan ket saan nga agkakabagian ken natalinaay, dagiti panagpapadada ket mangipakpakita ti nainlangitan a daremdem para kadagiti kammasapulan nga annong. Iti agdama, dagiti kapanunotan ni Ray iti managayta a daremdem ket naparang-ayen babaen ni [[William Paley]] iti maysa a [[natural a teolohia]] a nagisingasing kadagiti narikut a panagampon a kas ebidensia iti nainlangitan a daremdem, ken dinaydayawan idi Charles Darwin.&lt;ref name=&quot;Darwin91&quot;&gt;{{cite book | editor1-last=Burkhardt | editor1-first=F. | editor2-last=Smith | editor2-first=S. |year = 1991 |title = Ti Sursurat ni Charles Darwin |volume = 7 |pages = 1858–1859 |publisher = Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|place = Cambridge }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sulloway09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Sulloway |first1 = F. J. |year = 2009 |title = Apay a linikudan ni Darwin ti nasirib a daremdem |journal = Journal of Biosciences |volume = 34 |issue = 2 |pages = 173–183 |doi = 10.1007/s12038-009-0020-8 |pmid = 19550032 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawkins90&quot;&gt;{{cite book |last1 = Dawkins |first1 = R. |title = Blind Watchmaker |url = https://archive.org/details/blindwatchmaker0000dawk_v6p3 |year = 1990 |publisher = Penguin Books |isbn = 0-14-014481-1 |page = 368 }}&lt;/ref&gt;

Ti kritikal a panagsina manipud iti konsepto dagiti natalinaay a sebbangan iti bilolohia ket nangrugi iti teoria ti ebolusion babaen ti masna a panagpili, nga inannurotan babaen ni Charles Darwin. Gapu ti impluensia babaen ti ''[[Maysa a Salaysay iti Pamunganayan ti Populasion]]'' babaen ni [[Thomas Robert Malthus]], inbagbaga ni Darwin a ti idadakkel ti populasion ket pakaituronganto iti maysa a &quot;salisal ti kaadda&quot; a dagiti nasayaat a panagdudumaan ken agballigi ken dagiti dadduma ket mapaay. Iti tunggal maysa a kaputotan, adu kadagiti putot ti saan nga agbiag iti tawen ti reproduksion gapu kadagiti limitado a rekurso. Daytoy ket mabalin nga isu ti nangipalawag ti dibersidad dagiti ayuop ken mulmula manipud iti sapasap a tinaudan babaen ti panagobra dagiti masna a linteg nga isu met laeng para kadagiti amin a kita ti parsua.&lt;ref name=&quot;Sober09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Sober |first1 = E. |year = 2009 |title = Baliktad kadi ti panagsurat ni Darwin ti tinaudan? |journal = Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia |volume = 106 |issue = S1 |pages = 10048–10055 |doi = 10.1073/pnas.0901109106 |url = http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |bibcode = 2009PNAS..10610048S |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2012-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121124020127/http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mayr, Ernst (2001) ''Ania kadi ti ebolusion''. Weidenfeld &amp; Nicolson, Londres. p165&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author = Bowler, Peter J. |title = Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa a kapanunotan |url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 |publisher = Unibersidad ti California a Pagmalditan |location = Berkeley |year = 2003 |pages = [https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/145 145]–146 |isbn = 0-520-23693-9 |oclc = |doi = }} panid 147&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1086/282646 |author = Sokal RR, Crovello TJ |title = Ti konsepto dagiti biolohiko a sebbanagan: Ti kritikal nga ebaluasion |journal = The American Naturalist |volume = 104 |issue = 936 |pages = 127–153 |year = 1970 |pmid =  |url = http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |format = PDF |jstor = 2459191 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ni Darwin ket nagparparana-ay idi ti teoriana iti &quot;[[masna a panagpili]]&quot; manipud idi 1838 ken ti masakbayan aginggana idi ni [[Alfred Russel Wallace]] ket nangipatulod kaniana ti agpadpada met laeng a teoria idi 1858. Dagitoy dua lalaki ket inpresentada dagiti [[Iti Gaganay dagiti Sebbangan nga agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ket iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a Kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Pamay-an ti Panagpili|nailasin a pappapel]] idiay [[Linneo a Kagimongan ti Londres]].&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Darwin | first1 = Charles | last2 = Wallace | first2 = Alfred | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1 | title = Iti Gaganay dagiti Sebbangan nga agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ket iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a Kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Pamay-an ti Panagpili | journal = Soolohiko a Warnakan ti Linneo a Kagimongan| volume = 3 | issue = 2 | date = Agosto 1858| pages = 45–62 | accessdate = Mayo 13, 2007 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x  }}&lt;/ref&gt; Idi gibus ti 1859, ti pablaak ni Darwin iti ''[[Iti Tinaudan dagiti Sebbangan]]'' ket nasayaat a nangipalawag ti masna a pangpili ken iti waya a nakaiturongan ti immad-adu a panagawat ti [[Darwinismo|Darwinio nga ebolusion]]. Inpakat ni [[Thomas Henry Huxley]] dagiti kapanunotan ni Darwin iti tattao, nagus-usar ti [[paleontolohia]] ken [[komparatibo nga anatomia]] tapno makaited ti napigsa nga ebidensia a ti tattao ken dagiti [[bakes]] ket nagbibingayda kadagiti sapasap a tinaudan. Adda dagiti dadduma a nadisturbo babaen ti daytoy gapu ta daytoy ket nangibagbaga a ti tattao ket awan ti naisangayan a lugar iti uniberso.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/277746/T-H-Huxley |title = Encyclopædia Britannica Online |publisher = Britannica.com |date = |accessdate = Enero 11, 2012 }}&lt;/ref&gt;

Dagiti apag-isu a mekanismo iti tawidan ti reproduktibo ken ti taudan dagiti baro a kababalin ket nagtultuloy a misterio. Iti pannakaipan ti daytoy a patingga, nagparang-ay ni Darwin kadagiti probisional a teoriana iti [[pangenesis]].&lt;ref name=&quot;Liu09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Liu |first1 = Y. S. |last2 = Zhou |first2 = X. M. |last3 = Zhi |first3 = M. X. |last4 = Li |first4 = X. J. |last5 = Wan |first5 = Q. L. |title = Dagiti kontribusion ni Darwin iti henetiko |journal = J Appl Genet |volume = 50 |issue = 3 |pages = 177–184 |year = 2009 |url = http://jay.up.poznan.pl/JAG/pdfy/2009_Volume_50/2009_Volume_50_3-177-184.pdf |doi = 10.1007/BF03195671 |pmid = 19638672 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120330163705/http://jay.up.poznan.pl/JAG/pdfy/2009_Volume_50/2009_Volume_50_3-177-184.pdf |archivedate = 2012-03-30 |access-date = 2013-08-07 |url-status = live }}&lt;/ref&gt; Idi 1865 ni [[Gregor Mendel]] ket nangireporta a dagiti kababalin ket tinawtawid iti maipadto pamay-an babaen ti nawaya pagpilian ken panaglalasin dagiti elemento (kanungpalan a naam-ammuan iti [[gen]]). Dagiti linteg ni Mendel iti panagtawid ket kanungpalan a nangsukat kadagiti kaaduan a teoria ti pangenesis ni Darwin.&lt;ref name=Weiling&gt;{{cite journal |author = Weiling F |title = Naipakasaritaan a panagadal: Johann Gregor Mendel 1822–1884 |journal = Am. J. Med. Genet. |volume = 40 |issue = 1 |pages = 1–25; tungtungan 26 |year = 1991 |pmid = 1887835 |doi = 10.1002/ajmg.1320400103  }}&lt;/ref&gt; Ni [[August Weismann]] ket nagaramid ti nagruna a panagilasin a baetan ti [[Germline|dagiti selula ti mikrobio (kassit ken dagiti itlog)]] ken dagiti [[somatiko a selula]] iti bagi, nagipakpakita a ti tawidan ket lumabas babaen ti laeng ti linia ti mikrobio. Insilpo ni [[Hugo de Vries]] ti teoria ti pangenes ni Darwin iti teoria ti ti panagilasin ti selula ti mikrobio/soma ni Weismann ken nangisingasing a ti pangenesis ni Darwin ket naikapet dagitoy kadagiti [[tengnga ti selula]] ken no iyebkas mabalin a dagitoy ket umalisda iti [[sitoplasma]] tapno baliwanda ti estruktura dagiti selula. Ni De Vries ket maysa pay kadagiti nagsuksukimat a nagpadayeg kadagiti obra ni Mendel, a namatmati a dagiti Mendelio a kababalin ken maipada kadagiti maiyakar a matawid a pagdumadumaan a kakuyog ti linia ti mikrobio.&lt;ref name=&quot;Wright84&quot;&gt;{{cite book |last1 = Wright |first1 = S. |title = Ebolusion ken dagiti Henetika dagiti Populasion, Tomo 1: Dagiti Pundasion ti Henetiko ken Biometriko |page = 480 |publisher = Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan |isbn = 0-226-91038-5 |url = http://books.google.ca/books?id=4pTdTWi83ecC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=sewall+wright+volume+1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |date = 1984-06-15 }}&lt;/ref&gt; Tapno maipalawag dagiti tinaudan ti pagdumadumaan, ni De Vries ket nagparang-ay ti teoria ti [[mutasion]] a nakaiturongan ti temporario a panagriringgor dagiti namatmati ti ebolusion ni Darwin ken dagiti biometriko a kimmuyog kenni de Vries.&lt;ref name=&quot;Gould02&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author = [[Will Provine]] |title = Dagiti Taudan dagiti Henetiko ti Teoretiko a Populasion |year = 1971 |isbn = 0-226-68464-4 |publisher = Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stamhuis, Meijer and Zevenhuizen. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10439561?dopt=Citation ''Hugo de Vries iti tawidan, 1889–1903. Estadistika, Mendelio a linlinteg, pangenes, dagiti mutasion.''], Isis. 1999 Jun;90(2):238-67.&lt;/ref&gt; Idi sikko ti maika-20 a siglo, dagidi pionero iti pagobraan ti populasion dagiti henetiko, a kas ni [[J.B.S. Haldane]], [[Sewall Wright]], ken ni [[Ronald Fisher]], ket nangipatakderda kadagiti pundasion ti ebolusion kadagiti adu ti estadistiko a pilosopia. Ti saan a pudno a kontradiksion a baetan ti teoria ni Darwin, dagiti henetiko a mutasion, ken ti Mendelio a tawidan ket naitunos.&lt;ref&gt;Quammen, D. (2006). [http://www.nytimes.com/2006/08/27/books/review/Desmond.t.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/People/D/Darwin,%20Charles%20Robert ''Ti nakedked a Mr. Darwin: Maysa nga intimado a panagiladawan kenni Charles Darwin ken ti panagaramid ti teoriana iti ebolusion.''] New York, NY: W.W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

Idi tawtawen ti 1920 ken tawtawen ti 1930 ti [[sintesis ti moderno nga ebolusion]] ket nangikapet ti masna a panagpili, teoria ti mutasion, ken ti Mendelio a tawidan iti nagkaykaysa a teoria a sapasap a  maipakat iti ania man a sanga ti biolohia. Ti moderno a sintesis ket nakabael a nangipalawag dagiti tabas a napalpaliiw kadagiti amin a sebbangan kadagiti populasion, babaen dagiti [[pagdalisatan a posil]] iti palaeontolohia, ken uray dagiti narikut a mekanismo ti selula iti [[maparang-ay a biolohia]].&lt;ref name=&quot;Gould02&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last = Bowler |first = Peter J. |authorlink = Peter J. Bowler |year = 1989 |title = Ti Mendelio a Rebolusion: Ti Irurumsua dagiti Hereditario a Konsepto iti Moderno a Siensia ken Kagimongan|url = https://archive.org/details/mendelianrevolut0000bowl |publisher = Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan |location = Baltimore |isbn = 978-0-8018-3888-0 }}&lt;/ref&gt; Ti pannakaipablaak ti estruktura ti DNA babaen ni [[James D. Watson|James Watson]] ken ni [[Francis Crick]] idi 1953 ken nangipakita ti pisikal a batayan para iti tawidan.&lt;ref name=&quot;Watson53&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Watson |first1 = J. D. |last2 = Crick |first2 = F. H. C. |title = Molekular nga estruktura dagiti nukleiko nga asido: Ti estruktura para iti deoksiribose nukleiko nga asido |journal = Nature |volume = 171 |pages = 737–738 |doi = 10.1038/171737a0 |url = http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |bibcode = 1953Natur.171..737W |issue = 4356 |pmid = 13054692 |year = 1953 }}&lt;/ref&gt; Ti [[Molekular a biolohia]] ket nangpasayaat ti panagawattayo ti pannakaikabagian a baetan ti henotipo ken penotipo. Naramid par dagiti panagpasayaat iti [[pilohenetika]] a [[sistemika]], a mangimapa dagiti panagdaliasat a kababalin iti komparatibo ket masubokan a batayan babaen ti pannakaipablaak ti panagusar dagiti [[Pilohenetika a puon|ebolusionario a puon]].&lt;ref name=&quot;Hennig99&quot;&gt;{{cite book |last1 = Hennig |first1 = W. |last2 = Lieberman |first2 = B. S. |title = Pilohenetika a sistematika |page = 280 |publisher = Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan|edition = Baro nga edision (Mar 1, 1999) |isbn = 0-252-06814-9 |year = 1999 |url = http://books.google.ca/books?id=xsi6QcQPJGkC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=phylogenetic+systematics#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wiley11&quot;&gt;{{cite book |title = Pilohenetika: Teoria ken panagsanay ti pilohenetika a sistematika |year = 2011 |edition = Maikadua nga|publisher = Wiley-Blackwell |page = 390 |doi = 10.1002/9781118017883.fmatter }}&lt;/ref&gt; Idi 1973, ti ebolusionario a biologo a ni [[Theodosius Dobzhansky]] ket sinuratna ti &quot;awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion&quot;, gapu ta daytoy ket nangiyeg ti pannakaipalawag kadagiti pannakaikabagian dagiti immuna nagsisina a kinapudno itimasna a pakasaritaan iti maysa a nasayaat a maawatan a pannakaipalpalawag ti bagi ti pannakaammo a mangipalawag ken mangipadto kadagiti adu a mapaliiw a kinapudno a maipanggep iti biag iti daytoy a planeta.&lt;ref name=&quot;Dobzhansky73&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1973 |title = Awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion |journal = The American Biology Teacher |volume = 35 |issue = 3 |pages = 125–129 |url = http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |doi = 10.2307/4444260 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2018-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181004065506/http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Manipud idi, ti moderno a sintesis ket immad-adun a napasayaat tapno mangipalawag ti biolohiko a penomena kadagiti amin a napno ken panangitipon a gatad ti [[Biolohiko nga organisasion|biolohiko a pagsasarunuan]], manipud kadagiti gene aginggana kadagiti sebbangan. Daytoy a pagpaatiddog ket tinawtawagan iti &quot;[[Maparang-ay a biolohia ti ebolusion|eco-evo-devo]]&quot;.&lt;ref name=Kutschera&gt;{{cite journal |author = Kutschera U, Niklas K |title = Ti moderno a teoria ti biolohiko nga ebolusion: maysa a napadakkel a sintesis|journal = Naturwissenschaften |volume = 91 |issue = 6 |pages = 255–76 |year = 2004 |pmid = 15241603 |doi = 10.1007/s00114-004-0515-y  |bibcode = 2004NW.....91..255K }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kutschera /&gt;&lt;ref name=&quot;Cracraft04&quot;&gt;{{cite book |editor1-last = Cracraft |editor1-first = J. |editor2-last = Bybee |editor2-first = R. W. |title = Ebolusionario a siensia ken kagimongan: Panagisursuro dagiti baro a henerasion |year = 2004 |place = Chicago, IL |series = Dagiti Nabaliwan a Nagbanagan ti Timpuyogan ti BSCS, AIBS |url = http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720001405/http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Avise10&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Avise |first1 = J. C. |last2 = Ayala |first2 = F. J. |title = In the Light of Evolution IV. Ti Kasasaad ti Tao (pangyuna) |year = 2010 |journal = Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos |volume = 107 |issue = S2 |pages = 8897–8901 |url = http://faculty.sites.uci.edu/johncavise/files/2011/03/311-intro-to-ILE-IV.pdf |doi = 10.1073/pnas.100321410 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti teoria ti biolohia]]
[[Kategoria:Ebolusionario a biolohia|*]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>ojfaa3wflg2bgif932xln5sxaadd73o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Herusalem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14900</id>
    <revision>
      <id>406561</id>
      <parentid>404012</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33440" sha1="srmic2vtqx5n0of17zdd37kevzk27vq" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
|name=Herusalem
|official_name='''Patneng a nagan'''&lt;div style=&quot;line-height:1.5em&quot;&gt;{{lang|he|יְרוּשָׁלַיִם}} (Yerushalayim)&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;{{lang|ar|القُدس}} (al-Quds)
|settlement_type=Siudad
|image_skyline=Jerusalem infobox image.JPG
|imagesize=250px
|image_caption='''Manipud ti kanigid a ngato''': Panorama ti Herusalem a makita manipud idiay [[Givat ha'Arba]], [[Mamilla]], ti [[Daan a Siudad(Herusalem)|Daan a Siudad]] ken ti [[Simborio iti Bato]], maysa a [[souq]] idiay [[Daan a Siudad (Herusalem)|Daan a Siudad]], ti [[Knesset]], ti [[Akinlaud a Diding]], ti [[Torre ni David]] ken dagiti diding ti Daan a Siudad
|image_flag=Flag of Jerusalem.svg
|image_shield=Jerusalem-coat-of-arms.svg
|shield_size=60px
|shield_alt=Kayarigan iti Herusalem
|shield_link=
|nickname=''Ir ha-Kodesh'' (Nasantuan a Siudad), ''Bayt al-Maqdis'' (Balay dagiti Nasantuan)
|image_map=Jerusalem WBIL.jpg
|map_caption=
|subdivision_type=[[Dagiti naturay a komunidad ti Israel|Rehion]]
|coordinates= {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL|display=inline,title}}
|subdivision_name = [[Israel]]
|subdivision_type2=[[Dagiti distrito ti Israel|Distrito]]
|subdivision_name1=[[Distrito ti Herusalem|Herusalem]]
|leader_title=Mayor &lt;small&gt;(Israel)&lt;/small&gt;
|leader_name=[[Nir Barkat]]
|leader_title2={{nowrap|Mayor &lt;small&gt;(Palestina)&lt;/small&gt;}}
|leader_name2=[[Zaki al-Ghul]]
|unit_pref=dunam
|area_total_dunam=125156
|area_metro_km2=652
|elevation_m=754
|population_total=933,200
|population_metro=1,700,100
|population_as_of=2012
|population_density_km2=6183
|population_demonym=Herosolimitano, Taga-Herusalem
|timezone1=[[Pagalagadan nga Oras ti Israel|IST]]
|utc_offset1=+2
|timezone1_DST=[[Kalgaw nga Oras ti Israel|IDT]]
|utc_offset1_DST=+3
|area_code=ballasiw taaw a panagdial +972-2; lokal a panagdial 02
|website=[http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=2 jerusalem.muni.il]{{ref label|muni-site|iv|}}
|footnotes=
}}
Ti '''Herusalem''' ({{lang-he-n|יְרוּשָׁלַיִם}} &lt;small&gt;''{{transl|he|Yerushaláyim}}'' {{Audio|He-Jerusalem.ogg|help=no|&amp;nbsp;}}&lt;/small&gt;; {{lang-ar|القُدس}} &lt;small&gt;''{{transl|ar|al-Quds}}'' {{Audio|ArAlquds.ogg|help=no|&amp;nbsp;}}&lt;/small&gt; ken/wenno  {{lang|ar|أورشليم}} &lt;small&gt;''{{transl|ar|Ûrshalîm}}''&lt;/small&gt;){{ref label|names|i|}}
ket isu ti kapitolio ti [[Israel]], ngem daytoy ket saan a sangalubongan a mabigbigan,{{ref label|capital|ii|}}
ken maysa kadagiti [[Listaan dagiti siudad babaen ti babaen ti panawen nga agtultuloy a pannakatagtagitao|kadaanan a siudad iti lubong]].&lt;ref name=&quot;aice&quot; /&gt;
Mabirukan daytoy idiay [[Banbantay Hudea]], a nagbaetan ti [[Baybay Mediteraneo]] ken ti akin-amianan nga igid iti [[Baybay Natay]].
No mairaman ti populasion ti lugar iti [[Daya a Herusalem]], daytoy ket ti [[Listaan dagiti siudad iti Israel|kadakkelan a siudad]] ti Israel iti populasion ken kalawa,&lt;ref&gt;Kadakkelan a siudad:

* &quot;... moderno a Herusalem, kadakkelan a siudad ti Israel ...&quot; (Erlanger, Steven. [http://travel2.nytimes.com/2006/04/16/travel/16jerusalem.html Ti Herusalem, Tatta nga aldaw], ''[Ti New York Times'', 16 Abril 2006.)
* &quot;Ti Herusalem ket isu ti kadakkelan a siudad ti Israel.&quot; (&quot;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_3/Israel.html Israel (pagilian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028171318/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_3/Israel.html |date=2009-10-28 }}&quot;, [[Microsoft]] Encarta, 2006, p. 3. Naala idi 18 Oktubre 2006. 31 Oktubre 2009.)
* &quot;Manipud idi 1975 ti nagkaykaysa a Herusalem ket isun ti kadakkelan a siudda idiay Israel.&quot; ([http://www.britannica.com/ebi/article-203247 &quot;Jerusalem&quot;], [[Encyclopædia Britannica]] Online, 2006. Naala idi 18 Oktubre 2006. [http://web.archive.org/web/20080621103517rn_1/student.britannica.com/comptons/article-203247/Jerusalem Naarkibo] 21 Hunio 2008)
* &quot;Ti Herusalem ket isu ti kadakkelan a siudad ti Estado iti Israel. Addaan iti kaaduan ti populasion, kaaduan kadagiti Hudio ken dagiti saan a Hudio kadagiti amin a siudad iti Israeli.&quot; (Klein, Menachem. ''Herusalem: Ti Masakbayan iti Naisuppiatan a Siudad'', Unibersidad ti New York a Pagmalditan, 1 Marso 2001, p. 18. {{ISBN|0-8147-4754-X}})
* &quot;Idi 1967, ti Tel Aviv ket isu idi ti kadakkelan a siudad idiay Israel. Babaen idi 1987, ad-adu kadagiti ''Hudio'' ket nagtaeng idiay Herusalem ngem ti dagup a populasion iti Tel Aviv. Ti Herusalem ket nagbalinen a ti kangrunaan a siudad ti Israel.&quot; (Friedland, Roger ken Hecht, Richard. ''Ti Panagturay ti Herusalem'', Unibersidad iti California a Pagmalditan, 19 Septiembre 2000, p. 192. {{ISBN|0-520-22092-7}}).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cbs&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |publisher=Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika |title=Pablaak ti Warnakan: Aldaw ti Herusalem |date=24 Mayo 2006 |accessdate=10 Marso 2007 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;
nga add ti populasion iti 763,800 nga agtaeng iti kalawa ti lugar iti {{pagbaliwen|125.1|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;mfa-40th&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/population/new_2009/table3.pdf|format=PDF|publisher=Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel |title=TABLa 3. – POPULASION(1) DAGITI LUGAR NGA AGBILANG TI SUMUROK A  2,000 NGA AGTAENG KEN DADDUMA PAY NGA AWAY A POPULASION IDI  31/12/2008|accessdate=26 Oktubre 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/population/new_2009/table3.pdf|publisher=Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel|title=Dagiti lokal ng aagturay idiay Israel 2007, Pablaak a #1295 – Bariweswes dagiti munisipalidad – Herusalem|accessdate=31 Disiembre 2007|format=PDF|language=Hebreo}}&lt;/ref&gt;{{ref label|cbs-stats|iii|}}
Ti Herusalem ket nasantuan pay a siudad kadagiti tallo a kangrunaan a [[Dagiti Abraham a relihion]]—[[Hudaismo]], [[Kristianidad]] ken [[Islam]].

Iti panawen ti atiddog a pakasaritaanna, ti Herusalem ket naminduan a nadadael, nalakuben iti namin 23, naraut iti namin 52, ken natiliw ken natiliw manen iti namin 44.&lt;ref name=&quot;Moment&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |publisher=Moment Magazine |title=Bingbingayentayo ngata ti Nasantuan dagiti Kasanuan a Siudad? |accessdate=5 Marso 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |archivedate=2008-06-03 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |date=2008-06-03 }}. Segun ti tarkasan ti Herusalem a Nalakuben ni Eric H. Cline.&lt;/ref&gt;
Ti kadaanan a paset ti siudad ket natagtagitaoidi  [[maika-4 a milenio BCE]].&lt;ref name=&quot;aice&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/jerutime.html |title=Linia ti Oras ti Pakasaritaan iti Herusalem |work=Pudno a Biblioteka ti Hudio |accessdate=16 Abril 2007 |publisher=Ameriko-Israeli a Gandat ti Pagtitinnulongan}}&lt;/ref&gt;
Idi 1538, dagitit diding ket naipatakder iti likmut ti Herusalem babaen ni [[Suleiman ti Nadaeg]] . Tatta nga aldaw dagiti a didding ket mangipalpalawag ti [[Daan a Siudad (Herusalem)|Daan a Siudad]], a daytoy ket tinawtawid a nabingbingay iti uppat a pagkapat manipud idi nasapa a maika-19 a siglo a kas dagiti pagkapat ti [[Armenio a Pagkapat|Armenio]], [[Kristiano a Pagkapat|Kristiano]], [[Hudio a Pagkapat (Herusalem)|Hudio]], ken [[Muslim a Pagkapat|Muslim]].&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ti Herusalem iti Maika-19 a Siglo, Ti Daan a Siudad |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena |last=Ben-Arieh |first=Yehoshua |publisher=Yad Izhak Ben Zvi ken St. Martin a Pagmalditan |year=1984 |page=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=0-312-44187-8}}&lt;/ref&gt;
Ti Daan a Siudad ket nagbalin a [[Lubong a Tinawtawid]] a pagsaadan idi 1981, ken adda iti [[Listaan iti Lubong a Tinawtawid a Napeggad]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/148 |title=Daan a Siudad ti Herusalem ken dagiti Didingna |publisher=Whc.unesco.org |accessdate=11 Septiembre 2010}}&lt;/ref&gt; Ti moderno a Herusalem ket dimmakkelen iti labes nga adayo kadagiti pagbeddenganna.

Iti Hudaismo, ti Herusalem ket isun ti kasantuan a siudad manipud idi, segun ti [[Hebreo a Biblia]], ni Ari [[David]] iti Israel ket immuna a nagipatakder iti daytoy a kas ti kapitolio iti [[Pagarian ti Israel (nagkaykaysa a monarkia)|nagkaykaysa a Pagarian ti Israel]] idi c.1000 BCE, ken ti anakna a lalaki, ni Ari [[Solomon]], kinomisionna ti panangipatakder iti [[Templo idiay Herusalem|Umuna a Templo]] iti daytoy a siudad.&lt;ref name=&quot;1000BCE&quot;&gt;Manipud idi maika-10 a siglo BCE:{{ref label|bible-david|v|a}}
* &quot;Ti Israel keyt immuna a napanday iti nagkaykaysa a pagilian manipud iti Herusalem idi agarup a 3,000 tawtawen, nga idi ni Ari David ket innalana ti balangat ken pinagkaykaysana dagiti sangapulo ket dua a tribo manipud iti daytoy a siudad... Para kadagiti rinibo a tawen ti Herusalem ket isu idin ti tugaw ti Hudio a turay, ti bimmalayam dagiti ari, ti lokasion dagiti lehislatibo a konseho ken dagiti korte. Iti pammagtalaw, ti Hudio a pagilian ket naam-ammuan a kas ti siudad a lugar ti taga-ugma a kapitolio. Dagiti Hudio, nupay ti ania a lugar ti ayanda, ket agkarkararagda ti pannakaisubli daytoy.&quot; Roger Friedland, Richard D. Hecht. ''Ti Panagturay ti Herusalem'', Unibersidad iti California a Pagmalditan, 2000, p. 8. {{ISBN|0-520-22092-7}}
* &quot;Ti Hudio a panagbedbed ti Herusalem ket saan a napaay. Para kadagiti tallo a milenio, ti Herusalem ket isun ti sentro iti Hudio a pammati, a nagtagtaginayon ti naisimboluan a pateg manipud kadagiti napalabas a kaputotan.&quot; [http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts%20About%20Israel/State/Jerusalem-%20the%20Holy%20City Herusalem- ti Nasantuan a Siudad], Ministro iti Ganganaet a Panakibing ti Israel, 23 Pebrero 2003. Naala idi 24 Marso 2007.
* &quot;Ti pannakasentro ti Herusalem ti Hudaismo ket napisa unay a dagiti pay sekular a Hudio ket agiyebebkas ti panagiruknoyda ken pannakaikapetda iti siudad, ken saanda a maipanunutan ti moderno nga Estado iti Israel nga awan daytoy.... Para kadagiti Hudio ti ket simple a sagrado gapu ta adda daytoy... Nupay ti sagrado a karakter ti Herusalem ket makita pay kadagiti napalabas a tallo a milenio...&quot;. Leslie J. Hoppe. ''Ti Nasantuan a Siudad: Ti Herusalem iti teolohia iti Daan a Testamento'', Liturhikal a Pagmalditan, 2000, p. 6. {{ISBN|0-8146-5081-3}}
* &quot;Manipud idi inaramid ni Ari David ti Herusalem a kas ti kapitolio iti Israel idi 3,000 a tawtawen, ti siudad ket adda ti sentro a papel ti irurumsua dagiti Hudio.&quot; Mitchell Geoffrey Bard, ''Ti Kompleto a Pagalagadan dagiti Maag iti Suppiatan ti Tengnga a Daya'', Alpha Books, 2002, p. 330. {{ISBN|0-02-864410-7}}
* &quot;Para kadagiti Hudio ti siudad ket isun ti pakipatengngaan ti isip kadagiti naikararua, kultural, ken nailian a biag kadagiti napalabas a tallo a milenio.&quot; Yossi Feintuch, ''Estados Unido nga Annuroten para iti Herusalem'', Greenwood Publishing Group, 1987, p. 1. {{ISBN|0-313-25700-0}}
* &quot;Ti Heerusalem ket nagbalin a sentro dagiti Hudio a tattao kadagiti napalabas a 3,000 tatawen&quot; Moshe Maoz, Sari Nusseibeh, ''Herusalem: Dagiti Puntos iti Rasras – Ken ti Labes'', Brill Academic Publishers, 2000, p. 1. {{ISBN|90-411-8843-6}}
* &quot;Dagiti Hudio a tattao ket ket saan a maikkat kadagiti pannakaibedbedda ti siuadad iti Herusalem. Awan ti ania man a siudad ti adda ti nagnagruna a papel iti pakasaritaan, politikop, kultura, relihion, nailian a biag ken kaimatangan dagiti tattao iti Herusalem iti biag ti panaka-Hudio ken Hudaismo. Manipud idi nagipatakder ni Ari David iti siudad a kas ti kapitolio iti Hudio nga estado sirka 1000 BCE, nagserbi daytoy a kas ti simbolo ken ti kangrunaaan a panagiyebkas ti identidad a kas maysa a pagilian dagiti Hudio a tattao.&quot; [http://www.adl.org/israel/advocacy/glossary/jerusalem.asp Dagiti Kangrunaan a Kinapudno a nasken a Maammuam: Herusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130104013732/http://www.adl.org/israel/advocacy/glossary/Jerusalem.asp |date=2013-01-04 }}, Liga ti Kontra-Dipamasion, 2007. Naala idi 28 Marso2007.&lt;/ref&gt;
Iti Kristianidad, ti Herusalem ket isun ti nasantuan a siudad manipud idi, segun ti [[Baro a Testamento]], [[Panalailansa ti krus ni Hesus|nailansa iti krus ni Hesus]] idiay, seguro idi c.33 CE,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Maier, P.L. |year=1968 |title=Sejanus, Pilato, ken ti Petsa ti Pannakailansa ti Krus |journal= Pakasaritaan ti Simbaab |volume=37 |issue=1 |pages=3–13 |jstor=3163182}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Fotheringham, J.K. |year=1934 |title=Ti ebidensia ti astronomia ken teknikal a kronologo para ti petsa  iti pannakailansa ti krus|journal= Warnakan dagiti Teolohiko a Panagadal |volume=35 |pages=146–162 |url=http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/astronomy_fotheringham.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ti Misterio iti Naudi a Pangrabii'', babaen ni Colin J. Humphreys (2011), Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, Cambridge {{ISBN|9780521517553}} panid 193&lt;/ref&gt; ken 300 a tawtawen kalpasan ni Santo [[Helena (Emperatris)|Helena]] ket nainagananna ti [[Kristiano a peregrinasion|peregrinasion]] a luglugar ti biag ni Hesus.
Iti [[Sunni nga Islam]], ti Herusalem ket isu ti [[Dagiti kasantuan a lugar iti Islam (Sunni)|maikatlo a kasantuan]] a siudad.&lt;ref name=&quot;3rd-holiest&quot;&gt;Maikatlo a kasantuan a lugar iti Islam:
*{{Cite book|title=Ti Nasken a Maammuan ti Sinoman a Maipapan ti Islam |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |date=2 Nobiembre 2002 |last=Esposito |first=John L. |isbn=0-19-515713-3 |page=157 |quote=Ti Rabii a Panagbanniaga ket nagaramid ti Herusalem a kas ti maikatlo a kasantuan a siudad iti Islam}}
*{{Cite book|title=Relihion ken Estado: Ti Muslim Pamay-an dagiti Politika |last=Brown |first=Leon Carl |publisher=Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan |date=15 Septiembre 2000 |isbn=0-231-12038-9 |page=11 |chapter=Panagikabil ti Ebntablada: Islam ken dagiti Muslim |quote=Ti maikatlo a kasantuan a siudad iti Islam—Herusalem—ket daytoy pay ket adda iti sentro... }}
*{{Cite book|title=Ti Nasantuan a Siudad: Ti Herusalem iti Teolohia iti Daan a Testamento |url=https://archive.org/details/holycityjerusale0000hopp |last=Hoppe |first=Leslie J. |publisher=Michael Glazier Books |date=Agosto 2000|isbn=0-8146-5081-3 |page=[https://archive.org/details/holycityjerusale0000hopp/page/14 14] |quote=Ti Herusalem ket agnanayon a nairagrag-o a kas maysa a kangrunaaan a lugar iti Islam. Ti Herusalem ket kanayon a maitudtudo a kas ti maikatlo a kasantuan a siudad iti Islam... }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Middle Dagiti Daya a plano ti kappia&quot; babaen ni Willard A. Beling&quot;: Ti Meskita Aqsa idiay Bantay Templo ket isu ti maikatlo a kasantuan a lugar iti Sunni nga Islam kalpasan ti Mecca ken Medina&lt;/ref&gt;
Nagbalin daytoy ti immuna a [[Qibla]], ti naipakatengngaan ti isip a puntos para iti Muslim a kararag ti ([[Salah]]) in 610 CE,&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-last=Lewis|editor1-first=Bernard|editor2-last=Holt|editor2-first=P. M.|editor3-last=Lambton|editor3-first=Ann|title=Cambridge a Pakasaritaan iti Islam|year=1986|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan}}&lt;/ref&gt;
ken, segun ti tinawtawid nga Islamiko, ni [[Mahoma]] ket inaramidna ti immuna a [[Isra ken Mi'raj|Rabii a Panagbanniaga]] idiay kalpasan ti sangapulo a tawen.&lt;ref&gt;{{Quran-usc-range|17|1|end=3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Allen |first=Edgar |year=2004 |title=Dagiti estado, Dagiti pagilian, ken Dagiti pagbeddengan: Dagiti Etiko ti Panagaramid dagiti Pagbeddengan |publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan |isbn=0-521-52575-6 |url=http://books.google.com/?id=bntCSupRlO4C&amp;pg=PA192&amp;dq=Al-Masjid+Al-Aqsa |accessdate=9 Hunio 2008}}&lt;/ref&gt;
A kas ti nagbanagan daytoy, nupay adda laeng tio kalawa iti {{pagbaliwen|0.9|km2|sqmi}},&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kollek |first=Teddy |chapter=Kinaudi a balikas |editor=John Phillips |title=Pagayatan ti Panagbiag – Israel: ti Rupa dagiti Aligaget 1948-dagiti Rupa ti Namnama iti Tatta nga Aldaw|publisher=Dial a Pagmalditan/James Wade|year=1977|quote=agarup a {{pagbaliwen|225|acre|km2}}}}&lt;/ref&gt;
ti Daan a Siudad ket pagtaengan kadagiti adu a lugar iti relihioso a pannakaipangpangruna, a mairaman ti [[Bantay Templo]], ti [[Akinlaud a Diding]], ti [[Simbaan ti Nasantuan a Sepulkro]], ti [[Simborio iti Bato]] ken [[Meskita al-Aqsa]].

Ita nga aldaw ti [[Dagiti puesto iti Herusalem|kasasaad ti Herusalem]] ket maibatbati a maysa kadgiti bugas a parikut iti [[Israeli–Palestina a suppiat]]. Idi las-ud ti [[Arabo-Israeli a Gubat ti 1945]], ti [[Laud a Herusalem]] ket maysa idi kadagiti lugar a natiliw ken insilpo babaen ti Israel bayat a ti [[Daya a Herusalem]], a mairaman ti Duog a Siudad, ket natiliw ken kalpasanna ket insilpo babaen ti [[Hordania]]. Ti Israel ket natiliwna ti Daya a Herusalem manipud iti Hordania idi las-ud ti [[Innem nga Aldaw a Gubat]] ti 1967  ken nagtungpalan a nangisilpo daytoy. Iti agdama, ti [[Batayan a Linlinteg ti Israel|Batayan a Linteg]] ti Israel ket ket mangibagbaga ti Herusalem a kas ti &quot;saan a nabingbingay a kapitolio&quot; iti pagilian. Ti sangalubongan a komunidad ket limmikud ti kinaudi a panangisilpo a kas saan a nainkalintegan ken nangtrato ti Daya a Herusalem a kas [[Dagiti teritorio ti Palestina|teritorio ti Palestinia]] a [[panagsakop a militar|sinakop]] babaen ti Israel.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617|title=Ti Israel ket agplanplano kadagiti 1,300 a pagtaengan a balay dagiti Hudio idiay Daya a Herusalem|work=BBC News|date=9 Nobiembre 2010|quote=Ti Day a Herusalem ket naikedkeddeng a kas nasakupan a teritorio ti Palestina babaen ti sangalubongan a komunidad, ngem kinunkuna ti Israel a daytoy ket bukodna ateritorio.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ti Saludsod iti Palestine ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|publisher=DEpartamento ti Pakaammo ti Publiko ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|chapter=Ti Kasasaad ti Herusalem|chapter-url=http://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf|quote=Ti Daya a Herusalem ket naikedkeddengan, babaen ti Sapasap nga Asemblia ken ti Koneho ti Seguridad, a kas paset ti nasakupan a teritorio ti Palestina.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm Dagiti Israeli a turay ket agsupsuportada kadagiti 600 a baro a balbalay idiay Daya a Herusalem]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument Resolusion 298 Septiembre 25, 1971:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |date=2013-08-19 }} &quot;Nanglaglagip kadagiti resolusionna... a maipanggep kadagiti rukod ken dagiti tignay babaen ti Israel a naidaremdem ti panagbaliw ti kasasaad ti nasakupan ti Israel a paset ti Herusalem,...&quot;&lt;/ref&gt; Ti sangalubongan a komunidad ket saanna abigbigen ti Herusalem a kas kapitolio ti Israel, ken ti siudad ket saan a mangsangsangaili kadagiti gangganaet nga embahada.

Segun ti [[Sentral nga Opisina ti Estadistika ti Palentina]], 208,000 kadagiti [[Tattao a Palestina|Palestinio]] ket agtateng idiay Daya a Herusalem, nga isu daytoy ket binirbirukan babaen ti [[Nailian a Turay ti Palestina|Turay ti Palestina]] a kas ti kapitolio iti masakbayan a [[Dagiti singasing para iti estado ti Palestina|estado ti Palestina]].&lt;ref name=&quot;umd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm|last=Segal|first=Jerome M.|publisher=Ti Unibersidad ti Maryland nga Eskuela ti Publiko nga Annuroten|title=Pannakitulag iti Herusalem|accessdate=25 Pebrero 2007|date=1997|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm|archivedate=2006-05-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Møller, Bjørn|title=Ti Kooperatibo nga Estruktura para kadagiti Relasion ti Israel-Palestina|version=Pagobraan a papel Blng. 1|publisher=Sentro para kadagiti Panagdal ti Europeano nga Annuroten|date=Nobiembre 2002|url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171|format=PDF|accessdate=16 Abril 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171|archivedate=2004-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jpost_EJ_P&quot;&gt;{{cite web|last=Press|first=Associated|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1202246355071&amp;pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=Dagiti Palestinio ket dimmakel babaen ti riniwriw iti maysa a dekada|publisher=Fr.jpost.com|date=9 Pebrero 2008|accessdate=17 Oktubre 2011|archive-date=2012-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127195752/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1202246355071&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Amin a sanga ti gobierno ti Israel ket mabirukan idiay Herusalem, a mairaman ti [[Knesset]] (parlamento ti Israel), dagiti pagtaengan ti [[Kangrunaan a Ministro ti Israel|Kangrunaan a Ministro]] ken ti [[Presidente tiIsrael|Presidente]], ken ti [[Kangatuan a Korte ti Israel|Kangatuan a Korte]]. Ti Herusalem ket isu ti pangibalayan ti [[Hebreo nga Unibersidad ti Herusalem|Hebreo nga Unibersidad]] ken ti [[Museo ti Israel]] nga addaan iti [[Altar iti Libro]]. Ti [[Bibliko a Pagtarakenan ti ayup ti Herusalem]] ket natalinaay a nairangranggo a kas ti kasayaatan a papanan dagiti turista idiay Israel para kadagiti Israeli.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Rosenblum|first=Irit|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/843385.html|title=Haareez Biblical Zoo favorite tourist site in 2006|work=Haaretz|location=Israel|accessdate=11 Septiembre 2010|archive-date=2008-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829180225/http://www.haaretz.com/hasen/spages/843385.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829180225/http://www.haaretz.com/hasen/spages/843385.html |date=2008-08-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Lis|first=Jonathan|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/978314.html|title=Jerusalem Zoo is Israel's number one tourist attraction|work=Haaretz|location=Israel|accessdate=9 Septiembre 2011|archive-date=2010-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100316210405/http://www.haaretz.com/hasen/spages/978314.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316210405/http://www.haaretz.com/hasen/spages/978314.html |date=2010-03-16 }}&lt;/ref&gt;

== Etomolohia ==
Ti siudad a tinawtawagan idi ti ''Rušalim'' dagiti [[Dagiti teksto ti eksekrasion|teksto ti eksekrasion]] iti [[Tengnga a Pagarian ti Ehipto]] (c. maika-19 a siglo BCE) ket adu, ngem saan nga unibersal a nailaslasin a kas ti Herusalem.&lt;ref&gt;{{Cite book|author1=David Noel Freedman|author2=Allen C. Myers|author3=Astrid B. Beck|title=Eerdmans a diksionario ti Biblia|url=http://books.google.com/books?id=P9sYIRXZZ2MC|accessdate=19 Agosto 2010|year=2000|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-2400-4|pages=694–695}}
Ni Nadav Naʼaman, ''Canaan iti maika-2 a Milenio B.C.E.,'' Eisenbrauns, 2005 pp.177ff. ket nangidiaya ti sumuppiata kapanunotan, isu ket nangisupsuppiat para iti transkripsion ti ''Rôsh-ramen'', a nanaganan iti ''r'š'' (ulo) ken ''rmm'' (rambakan), tapno kaibusilanna ti 'ti narambakan nga Ulo', ken saan a mangibagbaga iti Herusalem.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;G. Johannes Botterweck, Helmer Ringgren (eds.) ''Teolohikal a Diksionario ti Daan a Testamento'', (tr. David E. Green) William B. Eerdmann, Grand Rapids Michigan, Cambridge, UK 1990, Vol. VI, p. 348&lt;/ref&gt;
Ti Herusalem ket tinawtawaga iti ''Urušalim'' iti [[sursurat ti Amarna]] iti [[Abdi-Heba]] (1330s BCE).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/EA263-end.html|title=Ti Sursurat ti El Amarna manipud iti Canaan|publisher=Tau.ac.il|accessdate=11 Septiembre 2010}}&lt;/ref&gt;

Ti nagan a “Herusalem” ket nadumaduma a nanaganan tapno kaibuksilanna ti &quot;pundasion (Sumerian ''yeru'', ‘pagtaengan’/Semitiko ''yry,'' ‘tapno bangonen, tapno mangikabil ti pundasion’) iti dios a ni [[Shalim|Shalem]]&quot;,&lt;ref&gt;Meir Ben-Dov, ''Historikal nga Atlas iti Herusalem,'' Continuum International Publishing Group, 2002, p. 23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stephen J. Binz&quot;&gt;{{cite book|title=Herusalem, ti Nasantuan a Siudad|last=Binz|first=Stephen J.|authorlink=|year=2005|publisher=Twenty-Third Publications|location=Connecticut, Estados Unidos|isbn=978-1-58595-365-3|page=2|pages=|url=http://books.google.com/?id=7zLuDlzdTFYC&amp;lpg=PP1&amp;dq=Jerusalem,+the+Holy+City+By+Stephen+J.+Binz&amp;pg=PA2#v=onepage&amp;q=Jerusalem%2C%20the%20Holy%20City%20By%20Stephen%20J.%20Binz&amp;f=false|accessdate=17 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt; ti dios a ni Shalem ket isuna idi ti kasisigud a  [[mangay-aywan a dios]] iti siudad ti Bronse a Panawen.&lt;ref&gt;G. Johannes Bottereck, Helmer Ringgren, Heinz-Josef Fabry, (eds.) ''Teolohiko a Diksionario ti Daan a Testamento,'' tr. David E. Green, vol. XV, pp. 48–49 William B. Eeerdmanns Co. Grand Rapids, Michigan/Cambridge UK 2006, pp. 45–6&lt;/ref&gt;

Ti porma a ''Yerushalem'' wenno ''Yerushalayim'' (Herusalem) ket immuna a nagparang iti Biblia, iti libro ni Joshua. Segun ti [[Midrash]], ti nagan ket ti panagtiptipon ti ''Yhwh Yir'eh'' (&quot;Kitaento ti Dios&quot;, ti nagan nga inted babaen ni Abraham ti lugar nga ayan ti [[sakripisio ni Isaac|nagrugianna nga insakripisio ti annakna a lalaki]]) ken ti ili a &quot;[[Salem (Biblia)|Shalem]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Louis Ginzberg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gutenberg.org/dirs/etext98/1lotj10.txt|title=The Legends of the Jews Volume 1|author=Louis Ginzberg|date=Oktubre 1998}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Shalim]] wenno Shalem ket isu idi ti nagan ti dios ti sumipnget iti relihion ti Kananea , daytoy a nagan ket naibatay iti isu met laeng a ramut ti [[S-L-M]] manipud iti nakaalanna a Hebreo a balikas para iti &quot;kappia&quot; (Salam wenno Shalom iti moderno nga Arabiko ken Hebreo).&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Herusalem|last=Elon|first=Amos|url=http://www.usna.edu/Users/history/tucker/hh362/telavivandjerusalem.htm|isbn=0-00-637531-6|accessdate=26 Abril 2007|publisher=HarperCollins Publishers Ltd|quote=Ti epiteta ket mabalin a nagtaud iti taga-ugma anagan ti Herusalem—Salem (manipud iti pagano a dios ti sudad), daytoy ket etimolohiko a naikapet kadagiti pagsasao a Semitiko para kadagiti balikas ti kappia (shalom iti Hebreo, salam iti Arabiko).|archive-date=2016-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160319003627/http://www.usna.edu/Users/history/tucker/hh362/telavivandjerusalem.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030310223636/http://www.usna.edu/Users/history/tucker/hh362/TelAvivandJerusalem.HTM |date=2003-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ringgren, H., ''Die Religionen des Alten Orients'' (Göttingen, 1979), 212.&lt;/ref&gt;
Isunga ti nagan ket bukod a mangited kadagiti nagan a  &quot;Ti Siudad ti Kappia&quot;,&lt;ref name=&quot;Stephen J. Binz&quot; /&gt;&lt;ref name=Hastings&gt;{{cite book|title=Ti Diksionario ti Biblia: Tomo II: (Paset II: I -- Kinsman), Tomo 2|last=Hastings|first=James|year=2004|publisher=Naiprenta manen manipud iti 1898 nga edision babaen ti Unibersidad a Pagmalditan ti Pasipiko|location=Honolulu, Hawaii|isbn=1-4102-1725-6|page=584|pages=|url=http://books.google.com/?id=0wvtFPz03GsC&amp;pg=PA584&amp;dq=jerusalem+abode+of+peace#v=onepage&amp;q=jerusalem%20abode%20of%20peace&amp;f=false|accessdate=17 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt;  &quot;Pagtaengan ti Kappia,&lt;ref name=Bosworth&gt;{{cite book|title=Historic cities of the Islamic world|last=Bosworth|first=Clifford Edmund|year=2007|publisher=Koninklijke Brill NV|location=Ti Olanda|isbn=90-04-15388-8|page=|pages=225–226|url=http://books.google.com/?id=UB4uSVt3ulUC&amp;pg=PA226&amp;dq=Jerusalem+Abode+of+Peace#v=onepage&amp;q=Jerusalem%20Abode%20of%20Peace&amp;f=false|accessdate=17 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=DeGarmo&gt;{{cite web|url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/|title=Pagtaengan ti Kappia?|author=Denise DeGarmo|date=9 Septiembre 2011|work=Wandering Thoughts|publisher=Center for Conflict Studies|accessdate=17 Disiembre 2011|archive-date=2012-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |date=2012-04-26 }}&lt;/ref&gt; &quot;pagyanan ti kappia&quot; (&quot;napundar iti seguridad&quot;),&lt;ref&gt;Marten H. Wouldstra, ''The Book of Joshua,'' William B. Eerdmanns Co. Grand Rapids, Michigan (1981) 1995, p. 169 n.2&lt;/ref&gt;  ken mabalin pay a ti &quot;Pakaimatangan ti Kappia&quot; kadagiti dadduma a Kristiano a mannurat.&lt;ref name=Harrison&gt;{{cite book|title=Millennium: a Latin reader, A|last=Bosworth|first=Francis Edward|authorlink=|year=1968|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|location=Oxford, Nagkaykaysa a Pagarian|isbn=978-0-86516-191-7|page=183|pages=|url=http://books.google.com/?id=5sC2pJYlzbsC&amp;pg=PA183&amp;dq=jerusalem+abode+of+peace#v=onepage&amp;q=jerusalem%20abode%20of%20peace&amp;f=false|accessdate=17 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt;
Ti pagpatingaan ti ''-ayim'' ket mangipakita ti [[Dua (gramatiko a bilang)|dua]], isunga mangiturong daytoy ti panangisingasing a tinagan a ''Yerushalayim'' ket mangitudo ti kinapudno a ti siudad ket adda kadagiti dua a turod.&lt;ref&gt;{{Cite book|isbn=0-405-10298-4|last=Wallace|first=Edwin Sherman|title=Herusalem ti Nasantuan|url=https://archive.org/details/jerusalemholy0000wall|date=Agosto 1977|page=[https://archive.org/details/jerusalemholy0000wall/page/16 16]|quote=Ti kapada a panirigan ket tinengtengngel babaen dagiti nangited ti dua a bilang ti gramatiko ti Hebreo iti balikas|publisher=Arno Press|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Herusalem: Ti Topgrapia, Ekonomika ken Pakasaritaan manipud kadagiti Kasapaan a Panawen aginggana ti A.D. 70|last=Smith|first=George Adam|year=1907|publisher=Hodder ken ni Stoughton|page=251|quote=Ti terminasion -aim wenno -ayim ket naipagpagarup idi a kas ti ordinario a terminasion kadagiti dua a bilang ti gramatiko ti pangnagan, ken naipalplawag idi a mangipakpakita kadagiti akin-ngato ken akin-baba a siudad|isbn=0-7905-2935-1}} (kitaen ditoy [http://books.google.com/books?id=Nf4QAAAAIAAJ&amp;pg=PA251&amp;dq=jerusalem+name+dual&amp;ie=ISO-8859-1])&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ti panangibalikas ti kinaudi a silaba a kas ''-ayim'' ket agparparang a naladaw a panagrang-ay, ken daytoy ket saan pay idi a nagparang iti panawen ti [[Septuaginta]].

Ti kaduogan a pagtaengan idiay Herusalem, ket nabangon a nasapsapa ngem ti Bronse a Panawen idiay turod a ngato ti [[Gihon Spring]], a segun idi ti Biblia ket nanaganan ti [[Jebusite|Jebus]].&lt;ref name=Gagrinp113&gt;[http://books.google.ca/books?id=lNV6-HsUppsC&amp;pg=RA3-PA113&amp;dq=jebus+jerusalem#v=onepage&amp;q=jebus%20jerusalem&amp;f=false Ti Oxford nga ensiklopedia ti taga-ugma a Gresia ken Roma, Tomo 1], p. 113&lt;/ref&gt; Tinawtawagan daytoy ti &quot;Pagsammakedan ti Zion&quot; (''metsudat Zion''), daytoy ket ninaganan manen babaen ni David a kas ti [[Siudad ni David]],&lt;ref&gt;2 Samuel 5:7,9.indakamat ni Israel Finkelstein, Amihay Mazar, Brian B. Schmidt, (eds) ''Ti Panagsukimat para iti Naipakasaritaan nga Israel,'' Society of Biblical Literature, 2007 p.127.&lt;/ref&gt; ken naamammuan idi babaen ti naganna iti kina-ugma.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bar-Kochva|first=Bezalel|year=2002|title=Judas Maccabeus: The Jewish Struggle Against the Seleucids|page=447|url=http://books.google.com.au/books?id=SIKuW_bl6LAC&amp;pg=PA447|location=Cambridge, Nagkaykaysa aPagarian|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|isbn=0-521-01683-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mazar|first=Eilat|title=The Complete Guide to the Temple Mount Excavations|year=2002|publisher=Shoham Academic Research and Publication|location=Herusalem|isbn=965-90299-1-8|page=1}}&lt;/ref&gt;Ti sabali pay a nagan a &quot;[[Zion]]&quot;, ket immun-una a mangitudtudo iti maysa a naisangayan a paset ti siudad, ngem kanungpalan daytoy a mangitudtudo ti sibubukel a siudad ken tapno mangirepresenta ti bibliko a [[Daga ti Israel]]. Iti Griego ken Latin ti nagan ti siudad idi ket naipatarus a naisurat iti ''Hierosolyma'' (Griego: Ἱεροσόλυμα; iti Griego ''hieròs'', ''ἱερός'', a kaibuksilanna ket nasantuan), urayno ti siudad ket nanaganan manen idi ti [[Aelia Capitolina]] para iti paset ti panawen ti pakasaritaan ti [[Taga-ugma a Roma|Roma]].

Iti Arabiko, ti Herusalem ket kaaduan a naam-ammuan a kas ti {{lang|ar|القُدس}}, a naipatarus a naisurat iti ''al-Quds'' ken ti kaibuksilanna ket &quot;Ti Nasantuan&quot; wenno &quot;Ti Nasantuan a Santuario&quot;.&lt;ref name=Bosworth /&gt;&lt;ref name=DeGarmo /&gt; Ti opisial nga annuroten ti gobierno ti Israeli ket agbilbilin a ti {{lang|ar|أُورُشَلِيمَ}}, a naipatarus a naisurat iti ''Ūršalīm'', a kapadpada dagiti nagan ti Hebreo ken Ingles, ket nasken a mausar a kas ti nagan siudad ti pagsasao nga Arabiko ket kakuyogna iti {{lang|ar|القُدس}}. {{lang|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3|title=Ti OPisial a Website ti Herusalem|date=19 Septiembre 2011|publisher=Munisipalidad ti Herusalem}}&lt;/ref&gt;

[[Papeles:Panorámica de Jerusalén desde el Monte de los Olivos.jpg|center|thumb|1300px|]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{commons-nailinia|Jerusalem|Herusalem}}
*{{wikivoyage-inline|Jerusalem|Herusalem}}
*[http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=2 Opisial a website ti ili ti Herusalem]
*{{dmoz|Regional/Middle_East/Israel/Localities/Jerusalem}}

{{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti nasantuan a siudad]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>srmic2vtqx5n0of17zdd37kevzk27vq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pisika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15101</id>
    <revision>
      <id>406476</id>
      <parentid>404205</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40533" sha1="07j33uckgwifbdxlqizjczrqrjjkypk" xml:space="preserve">[[Papeles:CollageFisica.jpg|300px|thumb|Dagiti nadumaduma a kas pagarigan iti maipapan ti bagi a penomena]]
{{siensia}}
Ti '''pisika''' (manipud iti {{lang-grc|φύσις|[[physis]]|katutubo}}) ket maysa a [[masna a siensia]] a maipanggep ti panagadal iti [[banag]]&lt;ref name=&quot;feynman&quot;&gt;Ni [[Richard Feynman]] ket nagirugi kadagiti [[Dagiti lektura iti Pisika ni Feynman|bukodna a ''Lektura'']] nga adda iti [[atomiko a teoria|atomiko a hipotesis]], a kas iti kinabukodannna a nakompakto nga insao para kadagiti amin a sientipiko a pannakaammo: &quot;No, iti adda a kataklismo, amin a sientipiko a pannakaammo ket madadaelto, ken maysa laeng a sentensia ti maipasa kadagiti sumaruno a kaputotanan …, ania dagiti insao nga aglaon laeng iti kaaduan a pakaammo iti kabassitan a balikas? Mamatiak … a ''dagiti amin a banbanag ket maaramid kadagiti atomo – dagiti bassit a partikula nga agpalpalikmut iti agnanayon a panaggungunay, nga agaw-awis iti tunggal maysa kaniada no agaddayoda bassit, ngem maiyabug no maipespesda iti tunggal maysa. …''&quot; {{Cite book |last=Feynman |first=R. P. |title=The Feynman Lectures on Physics |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |date=1963 |isbn=0-201-02116-1 |volume=1 |page=I-2 |language=en |trans-title=Dagiti Lektura iti Pisika ni Feynman}}&lt;/ref&gt; ken ti bukodna a [[panaggunay (pisika)|panaggunay]] babaen ti [[limbang nga oras]], a mairaman dagiti mainaig a konsepto a kas ti [[enerhia]] ken [[puersa]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maxwell |first=J. C. |url=http://books.google.com/?id=noRgWP0_UZ8C&amp;printsec=titlepage&amp;dq=matter+and+motion |title=Matter and Motion |date=1878 |publisher=[[D. Van Nostrand]] |isbn=0-486-66895-9 |page=9 |trans-title=Banag ken Panaggunay |quote=Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events. |trans-quote=Ti maipapan ti bagi a siensia ket isu ti departamento iti pannakaammo a mangibaga iti urnos ti katutubo, wenno, iti sabali a balikas, ti kadawyan a panagsasaruno dagiti paspasamak.}}&lt;/ref&gt; Iti nalawlawa pay, daytoy ket ti sapasap a panagusig iti [[katutubo]], a maaramid tapno maawatan ti panagtignay a sitatakneng iti [[law-ang]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=H.D. Young |title=Unibersidad a Pisika nga adda ti Moderno a Pisika |last2=R.A. Freedman |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2004 |edition=Maika-11 |page=2 |quote=Ti pisika ket maysa a ''eksperimental'' a siensia. Dagiti pisiko ket agpalpaliiwda ti penomena ti katutubo ken padasenda a biruken dagiti tabas ken pamunganayan a minaig kadagitoy a penomena. Dagitoy a tabas ket makunkuna a maipapan ti bagi a teoria wenno, no dagitoy ket nasayaatdan a naipatakder ken adun ti panakaus-suarda, ket dagiti maipapapan ti bagi a linteg wenno dagiti pamunganayan.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=S. Holzner |url=http://www.amazon.com/gp/reader/0764554336 |title=Pisika para kadagiti masitammel |publisher=[[John Wiley &amp; Sons|Wiley]] |year=2006 |isbn=0-470-61841-8 |page=7 |quote=Ti pisika ket ti pinagadal iti lubongmo ken ti lubong ken ti nakapalikmut a law-angmo.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Paammo: Ti termino a 'law-ang' ket naipalpalawagan a kas dagiti amin a maipapan ti bagi a naparsua: ti kinadagupan iti limbang ken oras, amin a porma iti banag, enerhia ken momento, ken dagiti maipapan ti bagi a linteg ken dagiti agnanayon a mangituray kaniada. Nupay kasta, ti termino a 'law-ang' ket mabalin pay nga usaren iti sabali bassit a kabanagan iti kontesto a kapanunutan, a mangibagbaga ti konsepto a kas ti [[kosmos]] wenno ti [[lubong (pilosopia)|pilosopiko a lubong]].&lt;/ref&gt;

Ti pisika ket isu ti kadaaanan nga kadagiti [[akademia a disiplina]], a baka isu daytoy ti kadaana babaen ti pannakairamanna iti [[astronomia]].&lt;ref&gt;Adda dagiti ebidensia a dagiti kasapaan a sibilisasion a napetsado iti labes ti 3000&amp;nbsp;BCE, a kas dagiti[[Sumer]]iano, [[Taga-ugma nga Ehipsio]], ken dagiti [[Tanap ti Indo a Sibilisasion]], ket addada amin kadagiti maipadpadto a pannakaammo ken ti nasayaat a panakaawat kadagiti panaggunay iti Init, Bulan, ken bitbituen.&lt;/ref&gt; Kadagiti napalabas a milenio, ti pisika ket paset iti [[masna a pilosopia]] a mairaman ti [[kimika]], ken dagiti pudno a sanga iti [[matematika]], ken [[biolohia]], ngem idi panawen ti [[Sientipiko a Rebolusion]] idi maika-16 a siglo, dagiti [[masna a siensia]] ket rimsua a kas maysa a naisangsangayan a programa ti panagsukisok iti bukodda a karebbengan.&lt;ref&gt;Ti 1620 a ''[[Novum Organum]]'' ni [[Francis Bacon]] ket naipangruna iti [[Pakasaritaan iti sientipiko a pamay-an|panagranrang-ay iti sientipiko a pamay-an]].&lt;/ref&gt; Ti pisika ket ket maisabsabat kadagiti adu a [[interdisiplinario]] a luglugar ti panagsukisok, a kas ti [[biopisika]] ken [[kabuklan a kimika]], ken dagiti pagbeddengan iti pisika ket saan a [[panagsisina a problema|nainget a naipalpalawag]]. Adu dagiti kapanunotan iti pisika a kadawyan a mangipalawag ti kamasapulan a mekanismo kadagiti sabsabali a siensia, bayat nga agluklukat kadagiti baro a adalanan iti panagsukisok kadagiti lugar a kas iti matematika ken pilosopia.

Ti pisika ket nakaaramid kadagiti naimudingan a parawad babaen ti panakaparang-ay kadagiti baro a [[teknolohia]] a rimsua manipud kadagiti teoretika a naparang-ay. Para iti kas pagarigan, dagiti panagrang-ay iti panakaawat iti [[elektromagnetismo]] wenno [[nuklear a pisika]] ket nagitulod ti dagus a panagrang-ay kadagiti baro a produkto a dramatiko ti pannakatranspormana  iti moderno nga aldaw ti kagimongan, a kas dagiti [[telebision]], dagiti [[kompiuter]], dagiti [[domestiko nga aparato]], ken dagiti [[nuklear nga armas]]; ti panagrang-ay iti [[termodinamiko]] a nagitulod ti panagrangrang-ay iti [[industrialisasion]]; ken dagiti panagrang-ay iti [[mekaniko]] ket nagiparegget ti panagrangrang-ay iti [[kalkulo]].

== Pakasaritaan ==
[[Papeles:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|left|upright|[[Isaac Newton|Ni Apo Isaac Newton]] (1643–1727)]]
[[Papeles:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|upright|[[Albert Einstein]] (1879–1955)]]
{{Nangruna|Pakasaritaan iti pisika}}

A kas ti naipakaammo dita baba, dagiti pamay-an a nausar ti pannakaawat ti panagkukua iti masna a penomena ken dagiti nagbanaganda ket timmaud manipud iti [[pilosopia]], a nain-inut a sinukatan babaen ti [[masna a pilosopia]] ken ti [[masna a siensia]], ken ti isasangpet iti moderno a pannakkonsepto iti pisika.

Ti '''masna a pilosopia''' ket adda dagiti nagtaudan idiay Gresia idi panawen ti [[Arkaiko a Gresia|Arkaiko a panawen]], (650 BCE – 480 BCE), nga idi dagiti [[Presokratiko|Pre-Sokratiko a pilosopo]]  a kas ni [[Thales]] ket saan a namati kadagiti nalatak a masna, relihioso wenno mitolohiko a panangipalpalawag para iti masna a penomena ken nagiproklema a ti tungngal maysa a pasamak ket addaan iti masna gapuanan .&lt;ref&gt;Singer, C.  ''Ababa a Pakasaritaan iti Siensia iti maika-19 a siglo.''  Streeter Press, 2008. p. 35.&lt;/ref&gt;
Nagitukonda kadagiti kapanunotan a napasingkedan babaen ti panagrason ken panagpalpaliiw ken adu kadagiti bukodda a hipotesis ket napaneknekan a nagballaag kadagiti eksperimento,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lloyd |first=Geoffrey |title=Nasap a Griego a Siensia: Thales aginggan ken ni Aristoteles |url=https://archive.org/details/earlygreekscienc00gerl |publisher=[[Chatto ken Windus]]; [[W. W. Norton ken Kompania]] |year=1970 |isbn=0-393-00583-6 |location=Londres; New York |pages=[https://archive.org/details/earlygreekscienc00gerl/page/108 108]–109 |authorlink=G. E. R.  Lloyd}}&lt;/ref&gt;
kas pagarigan ti [[atomismo]].

Ti '''masna a siensia''' ket naiparang-ay idi idiay Tsina, India ken kadagidiay Islamiko a kalipato, idi nagbaetan ti maika-4 ken maika-10 a siglo BCE. Dagiti [[Kaadu a panagsukisok|kaadu]] deskripsion ket nagbalin a nadayeg kadagiti pisiko ken astronomo, kas pagarigan ni [[Archimedes]] iti pagturayan iti [[mekanika]], [[estadistika]] ken [[hidrostatika]]. Ti eksperimental a pisika ket naipayaammo iti panageksperimento ti kapanggepan kadagiti estatiko babaen ti [[Pisika iti mediebal nga Islam|mediebal a Muslim a pisiko]] a kas ni al-Biruni ken [[Alhazen]].&lt;ref&gt;{{Harvtxt|Glick|Livesey|Wallis|2005|pp=89–90}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rozhanskaya-642&quot;&gt;Mariam Rozhanskaya ken I. S. Levinova (1996), &quot;Estatika&quot;, p. 642, iti {{Harvtxt|Rashed|Morelon|1996|pp=614–642}}&lt;/ref&gt;

Ti '''[[klasiko a pisika]]''' ket nagbalin a naisina a siensia idi dagiti [[nasapa a moderno nga Europa|nasapa a moderno nga Europeano]] ket nagus-usarda kadagitoy nga eksperimento ken kadagiti kaadu a pamay-an tapno maduktalanda ti tattan a makunkuna a ti [[linlinteg iti pisika]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ben-Chaim |first=Michael |title=Eksperimental a Pilosopia ken ti Panakaipasngay ti Emperiko a Siensia: Boyle, Locke ken Newton |url=https://archive.org/details/experimentalphil0000benc |publisher=Ashgate |year=2004 |isbn=0-7546-4091-4 |publication-place=Aldershot |publication-date=2004 |oclc=53887772}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Weidhorn |first=Manfred |title=Ti Tao iti Milenio: Ti Naisangsangyan nga Impakto ni Galileo iti Pakasaritaan ti Lubong |url=https://archive.org/details/personofmillenni0000weid |publisher=iUniverse |year=2005 |isbn=0-595-36877-8 |page=[https://archive.org/details/personofmillenni0000weid/page/155 155]}} Ni Weidhorn ket Inpakaammona ni Galili a kas ti &quot;ama iti moderno a Pisika&quot;&lt;/ref&gt; Ni [[Kepler]], [[Galileo]] ken naisangsangyan a ni [[Isaac Newton|Newton]] ket nakaduktal ken nangitipon kadagiti sabsabali a linlinteg iti panaggunay.&lt;ref&gt;Ni Guicciardini, Niccolò (1999), Agbasbasa ti Principia: Ti Panagsupiat tiu Pamay-an ni Newton para iti Masna a Pilosopia manipud idi 1687 aginggana idi 1736, New York: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan.&lt;/ref&gt; Idi panawen ti industrial a rebolusion, idi immadu ti pannakasapul ti enerhia, ket immadu met dagiti panagsukisok, a daytoy ti nagiturong ti pannakaduktalan kadagiti baro a linteg iti [[termodinamiko]], [[kimika]] ken [[elektromagnetiko]].
[[Papeles:Solvay conference 1927.jpg|thumb|[[Solvay a Konperensia]] iti 1927, nga adda dagiti prominente a pisiko a kas ni [[Albert Einstein]], [[Niels Bohr]], [[Marie Curie]], [[Erwin Schrödinger]] ken [[Paul Dirac]].]]
Ti '''moderno a pisika''' ket nagrugi kadagiti obra ni [[Einstein]] kadagiti [[Teoria iti relatibidad|relatibidad]] ken [[kaadu a pisika]].

== Pilosopia ==
{{Salaysay|Pilosopia iti pisika}}

Iti adu a pamay-an, ti pisika ket naggapu manipud iti [[taga-ugma a Griego a Pilosopia]]. Manipud ti immuna a panagpadas ni [[Thales]] ti panagidasig kadagiti banag, aginggana ti panagikkat ni [[Democritus]] a dagiti banag ket nasken a maipabassit iti di-naidumaduma a kasasaad, ti [[Ptolemaiko nga astronomia]] iti maysa a kristalino a [[pirmamento]], ken ti libro ni Aristoteles a ''[[Pisika(Aristoteles)|Pisika]]'' (iti maysa a nasapa alibro iti pisika, a nagipadas ti panagusig ken panagilawlawag iti panaggunay manipud iti maysa a pilosopo a kapanunotan), dagiti nadumaduma a Griego a pilosopo ket nakaparangayda kadagiti bukodda a teoria iti katutubo. Ti pisika ket ammo idi a kas ti[[masna a pilosopia]] aginggan idi maika-18 a siglo.

Babaen ti maika-19 a siglo ti pisika ket naibanaganen a kas maysa a disiplina a naisangsangayan manipud iti pilosopian ken dagiti sabsabali a siensia. Ti pisika, a kasla dagiti sabsabali a siensia, ket agtalek iti [[pilosopia iti siensia]] tapno makaited iti makaanay a deskripsion iti sientipiko a pamay-an.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rosenberg |first=Alex |title=Pilosopia iti Siensia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=0-415-34317-8}} Kitaen ti Umuna a Kapitulo para iti panakitungtungan iti pakasapulan iti pilosopia iti siensia.&lt;/ref&gt; Ti sientipiko a pamay-an ket agaramat iti [[priori ken posteriori (pilosopia)|maysa a priori a panagrason]] ken ti pay [[priori ken posteriori (pilosopia)|maysa a posteriori]] a panagrason ken ti panagusar ti [[Bayesian nga inperensia]] tapno marukod ti kammapategan iti naited a teoria.&lt;ref&gt;Peter Godfrey-Smith (2003), Kapirulo 14 &quot;Bayesianismo ken dagiti Moderno a Teoria iti Ebidensia&quot; ''Teoria ken Kinapudno: ti panagipaammo iti pilosopia iti siensia'' {{ISBN|0-226-30063-3}}&lt;/ref&gt;

Ti pannakaparang-ay iti pisika ket nakasungbat kadagiti adu a saludsod dagiti nasapa a pilosopo, ngem dagitoy ket nakaparsua met kadagiti baro a saludsod. Ti panagadal iti pilosopiko a sayasay a nakapalikmut iti pisika, ti pilosopia iti pisika, ket mangiraman kadagiti sayasay a kas ti kasasaad iti [[limbang]] ken [[oras]], [[determinismo]], ken metapisikal a kapanunotan a kas ti [[emperismo]], [[naturalismo (pilosopia)|naturalismo]] ken [[Pilosopiko a realismo|realismo]].&lt;ref&gt;Peter Godfrey-Smith (2003), Kapitulo 15 &quot;Empirismo, Naturalismo, ken Sientipiko a Realismo?&quot; ''Teoria ken Kinapudno: ti panangiyammmo iti pilosopia iti siensia'' {{ISBN|0-226-30063-3}}&lt;/ref&gt;

Adu kadagiti pisiko ket nagsurat kadagiti kapanggepan ti pilosopiko a nagbanagan kadagiti obrada, a kas ni [[Laplace]], a nagipatakder ti [[gapuanan a determinismo]],&lt;ref&gt;Kitaen ti Laplace, Pierre Simon, ''Ti Pilosopiko a Sarita kadagiti Probabilidad'', a naipatarus manipud iti maika-6 a Pranses nga edisionm babaen niFrederick Wilson Truscott ken Frederick Lincoln Emory, Dover Publications (New York, 1951)&lt;/ref&gt; ken [[Erwin Schrödinger]], a nagsurat iti [[kuantum a mekanika]].&lt;ref&gt;Kitaen ti &quot;Ti Panakaipatarus iti Kuantum a Mekanika&quot; Ox Bow Press (1995) {{ISBN|1-881987-09-4}}. ken &quot;Ti Panagkitak iti Lubong&quot; Ox Bow Press (1983) {{ISBN|0-918024-30-7}}.&lt;/ref&gt; Ti matematiko a pisiko a ni [[Roger Penrose]] ket tinawtawagan idi a ti [[Platonismo|Platonista]] babaen ni [[Stephen Hawking]],&lt;ref&gt;Ni Stephen Hawking ken Roger Penrose (1996), ''Ti Katutubo iti Limbang ken Oras'' {{ISBN|0-691-05084-8}} p.4 &quot;Mapanpanunutko a ni Roger ket maysa a Platonista iti pusuna ngem nasken a bukodna a sungbatan daytoy.&quot;&lt;/ref&gt; ti maysa a kapanunotan ni Penrose a pinatungtunganna iti librona, ''[[Ti Dalan iti Kinapudno]]''.&lt;ref&gt;Roger Penrose, ''Ti Dalan iti Kinapudno'' {{ISBN|0-679-45443-8}}&lt;/ref&gt; Ni Hawking ket tinawtawagna ti bagina a kas ti maysa a &quot;di-mababain a reduksionista&quot; ken sumupsuiat kadagiti kapanunotan ni Penrose.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Roger Penrose |title=Ti Dakkel, ti Bassit ken Panunot ti Tao |last2=Abner Shimony |last3=Nancy Cartwright |last4=Stephen Hawking |publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan |year=1997 |isbn=0-521-78572-3}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti bugas a teoria ==
{{Sumaruno2|[[Sangsanga iti pisika]], [[Klasiko a pisika]], [[Moderno a pisika]], [[Pamwidan iti pisika]]}}
Nupay ti pisika ket mangidatar kadagiti nawatiwat ken nadumaduma a sistema, adda dagiti teoria nga us-usaren kadagiti amin a pisiko. Tunggal maysa kadagitoy a teoria ket naekperimento a nasubokan kadagiti adu a bilbilang ken nabirukan nga husto a kas maysa a panagpattapatta iti katutubo (a adda iti naisangayan a turayan ti kinapudno). Kas pagarigan, ti teoria iti [[Klasiko a pisika|klasiko]] a mekanika ket husto nga impalpalawagna ti panaggunay dagiti banag, no met laeng dagitoy ket dakdakelda ngem dagiti [[atomo]] ken aggungunayda a basbassit ngem ti [[pardas iti lawag]]. Dagitoy a teoria ket agtultuloy kadagiti aktibo a lugar ti panagsukisok, ken ti naisangayan nga aspekto iti klasiko a mekanika a makunkuna a kas ti [[gulogulo a teoria|gulogulo]] a naduktalan idi maika-20 a siglo, tallo a siglo kalpasan ti kasisigud a pagannurotan iti klasiko a mekanika babaen ni [[Isaac Newton]] (1642–1727).

Dagiti sentro a teoria ket importante a ramramit para iti panagsukisok kadagiti naipangpangruna a topiko, ken dagiti sinoman a pisiko, uray no sabsabali ti panakaipangpangrunada, ket manamnama dagitoy a lireradoda kadagitoy. Dagitoy ket mairaman dagiti [[klasiko a mekanika]], [[kuantum a mekanika]], [[termodinamiko]] ken [[estadistika amekanika]], [[elektromagnetismo]], ken [[espesial a relatibidad]] .

=== Klasiko a pisika ===
{{Klasiko a Pisika}}
{{Nangruna|Klasiko a pisika}}
Ti [[klasiko apisika]] ket mairamn ti tinawtawid a sangsanga ken dagiti topiko a nabigbigan ken dagiti naparang-ay sakbay ti rugi ti maika-20 a siglo a dagiti [[klasiko a mekanika]], [[akustika]], [[optika]], [[thermodynamika]], ken [[elektromagnetismo]]. Ti [[klasiko a mekanika]]) ket maipanggep kadagiti bagi nga inaramid babaen dagiti [[puersa]] ken dagiti bagbagi ti [[panagggunay]] ken mabalin a mabingbingay kadagiti [[estatika]] (panagadal kadagiti puersa iti maysa a bagi wenno bagbagi nga agtaltalna), [[kinematika]] (panagadal ti panaggumay nga awan ti pnakaraeman ti gapuanan), ken [[Panagusig a dinamika|dinamikas]] (panagadal ti panaggunay ket dagiti puersa a mangarig ti daytoy); ti mekanika ket mabalin pay a mabingbingay iti [[natangken a mekanika]] ken [[agayos a mekanika]] (a naamaamo dagitoy a kas ti [[continuum mechanics|agtultuloy a mekanika]]), inaudi ket mangiramraman kadagiti sanga a kas ti [[Agayos nga estatika|hodroestatika]], [[Agayos a dinamika|hidrodinamika]], [[aerodinamika]], ken [[pneumatika]]. Ti akustika, ti panagadal ti [[uni]], ket kanayon a maikapanunotan a sanga ti mekanika gapu ta ti uni ket gapuanan ti panagggunay dagiti partikula ti angin wenno banag a pagbanagan ti [[allon ti uni]] ken mabalin a maipalawag iti termino dagiti linteg ti mekanika. Dagiti kangrunaan  a moderno a sanga ti akustiko ket ti [[ultrasonika]], ti panagadal dagiti allon ti uni ti nanagato a  prekuensia ti labes ti sakup ti panakangeg ti tao. Ti [[optika]], ti panagadal ti [[lawag]], ket saan laeng a maipanggep ti [[makita a lawag]] ngem ti pay [[infrared|inpraroho]] ken [[ultrabioleta a radiasion]], a mangipakita kadagiti amin a penomena ti makita a lawag malaksid ti bisibilidad, a kas ti, panagballatek, repraksion, panaglapped, dipraksion, panakaiwarwaras, ken polarisasion ti lawag. Ti [[pudot]] ket maysa apornma ti [[enerhia]], ti akin-uneg nga enerhia a tagikua baben dagiti partikula a binukel dagiti sustansia; ti termodinamika ket maipanggep kadagiti pannakaibagian a nagbaetan ti pudot ket dagiti sabali a porma ti enerhia. Ti [[elektrisidad]] ken [[magnetismo]] ket naadadal idi a kas agmaymaysa a sanga ti pisika manipud idi nadekket a pannakaikapet a nagabetanda ket naduktalan idi nasap a maika-19 a siglo; ti maysa nga [[ayus ti elektrisidad]] ket mangited ti [[magnetiko a lugar]] ken ti agbalbaliw a magnetiko a lugar ket mangipartuat ti ayus ti elektrisidad. Ti [[Elektroestatika]] ket maipanggep kadagiti [[elektrisidad a karga]] a nakatalna, ti [[klasiko nga elektromagnetismo|elektrodinamika]] nga adda ti aggungunay a karga, ken [[magnetoestatika]] nga adda kadagti magnetiko nga ungto a nakatalna.

=== Moderno a pisika ===
{{Nangruna|Moderno a pisika}}
{{Moderno a Pisika}}

Ti klasiko a pisika ket sapasap a maipanggep ti banag ken enerhia iti normal a gantingan ti panagpalpaliiw, bayat a ti kaaduan ti moderno a pisika ket maipanggep ti panagkukua ti banag ken enerhia babaen kadagiti nakaro a kasasaad wenno iti dakkel unay wenno bassit unay a gantingan. Kas pagarigan, ti [[Atomiko a pisika|atomiko]] ken [[nuklear a pisika]] ket ti panagadal ti banag kadagiti kabasiitan a gantingan a dagiti [[kimiko nga elemento]] ket mabalin a mailasin. Ti [[partikula a pisika|pisika dagiti elementario a partikula]] ket adda pay basbassit a gantingan, gapu ta daytoy ket maipanggep ti kangrunaan a paspaset ti banag; daytoy a sanga ti pisika a makunkuna pay a kas ti nangato nga enerhia a pisika gapu ti kangato unay nga enerhia ti nasken a makapataud kadagiti adu a kita ti partikula kadagiti dakkel a [[pagipardasan ti partikula]]. Iti daytoy a gantingan, ti ordinario, ti sentido komon a pakinakem ti limbang, oras, banag, ken enerhia ket saanen nga umiso.

Dagiti kangrunaan a teoria ti moderno a pisika nga ket mangited ti maysa a sabali a ladawan dagiti konsepto ti limbang, oras, ken banag manipud iti nairepresenta ti klasiko a pisika. Ti [[Kuantom a mekanika|kuantom a teoria]] ketmaipanggep ti mapagtalken, ngem ti agnanayon, a katutubo kadagiti adu a penomena iti agpang ti atomiko ken suatomiko, ken ti adda a komplementario nga aspekto dagiti partikula ken dagiti allon iti deskripsion kadagiti kasta a penomena. Ti [[teoria itirelatibidad]] ket maipanggep ti deskripsion ti penomena a maaramid ti maysa a [[kuadro iti reperensia]] a daytoy ket aggungunay iti respeto ti agpalpaliiwr; ti [[espesial a relatibidad|espesial a teoria iti relatibidad]] ket maipanggep ti agpapada a panaggunay iti nalinteg a linia ken ti [[Sapasap a relatibidad|sapasap a teoria iti relatibidadr]] iti naipardasan apanaggunay ken ti panakaikapetna iti [[grabitasion]]. Dagitoy dua a kuantom a teoria ken dagiti teoriada ti relatibidad ket makabiruk kadagiti pakaipakatan kadagiti amin a lugar ti moderno a pisika.

=== Paggiddiatan ti klasiko ken moderno a pisika ===

[[Papeles:Modernphysicsfields.svg|thumb|350px|left|Dagiti kangrunaan a pagturayan iti pisika]]

Bayat a ti pisika ket mangipaturong ti panakaduktal kadagiti naisangalubongan a linlinteg, dagiti teoriana ket naisanlad kadagiti nalitnaw a pagturayan iti panakayatanup. A dagiti linteg iti [[klasiko a pisika]] ket pudno a mangipalpalawag kadagiti sistema a ti kinaipangpangruna ti kaatiddog ti gantingan ket dakdakkel ngem ti atomiko a gantingan ken dagiti panaggunay ket nabunbuntog ngem ti pardas iti lawag. Iti ruar iti daytoy a pagturayan, dagiti napalpaliiw ket saanda a maipada kadagiti naipadto. Ni [[Albert Einstein]] ket nagiparawad iti pagsukogan iti [[espesiala relatibidad]], a angsukat kadagiti kapagarupan ti [[patingga nga oras ken limbang]] nga adda ti [[limbang nga oras]] ken mangipalubos iti napudno a panangipalpalawag kadagiti sitema a nangbukel nga adda kadagiti kapardas a gangani kapadpada ti pardas titi lawag. Ni [[Max Planck]], [[Erwin Schrödinger]], ken dagiti dadduma pay ket nangipaammo ti [[kuantuma mekanika]], ti maysa a mabalina akapanunotan kadagiti partikula ken panagitignay a mangpalubos iti napudno a panagipalpalawag kadagiti atomiko ken subatomiko a gantingan. Kalpasan daytoy, ti [[teoria tikuantuma lugar]] ket nagitipon ti [[kuantuma mekanika]] ken [[espesial a relatibidad]]. Ti [[sapasap a relatibidad]] ket nagpalubos ti dinamiko, a killo ti [[limbang nga oras]], a dagiti nawatiwat a sistema ken dakkel a gantingan a patakder iti law-ang ket mabalin ken nasayaat a maipalpalawag Ti sapasap a relatibidad ket saan pay a naitiptipon kadagiti sabsabali a kammasapulan a deskripsion; adda dagiti nadumaduma a kandidato kadagiti [[kuantum a grabidad]] ket agdama a maparparang-ay.
{{clear}}

== Pakaikabagian kadagiti sabali a paset ==
[[Papeles:Pahoeoe fountain original.jpg|thumb|Daytoy nasukog a [[parabola]] a [[lava a panagayos]] ket mangipakita ti pannakaipakat ti Matematika iti Pisika – iti daytoy a kaso, ti [[linteg ti agtintinnag a bagbagai]] ni [[Galileo]].]]
[[Papeles:Physics and other sciences.png|thumb|left|Ti Matematika ken Ontolohia ket maus-usar iti Pisika. Ti Pisika ket maus-usar iti Kimika ken Kosmolohaia.]]

=== Dagiti kasapulan ===
Ti matematika iti lengguahe nga inusar para iti kompakto a pannakailawlawag ti urnos ti katutubo, a naipangpangruna dagiti linteg ti Pisika. Daytoy ket inmatangan ken inpatakderan babaen ni [[Pythagoras]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 Pebrero 2002 |title=Dijksterhuis (1986) Timekanisasion ti lubong a ladawan: Ni Pythagoras aginggana ken ni Newton |url=http://www.getcited.org/pub/102471397 |publisher=Getcited.org |accessdate=30 Enero 2012 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805141040/http://www.getcited.org/pub/102471397 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ni [[Plato]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ti pakasaritaan ti matematika |url=http://www.storyofmathematics.com/greek_plato.html |quote=Urayno kadawyan a maipalpalagip tatta a kas maysa a pilosopo, ni Plato ket maysa pay kadagiti kangrunaan a suki ti matematika ti taga-ugma a Gresia. Naiparegget babaen ni Pythagoras, isu ket nangibangon ti bukodna nga akademia idiay Atenas idi 387 BC, nga isu idiay ket nangipapigsa ti matematika a kas isu ti dalan ti kaaduan a pannakaawat a maipanggep ti kinapudno. A naisangsangayan, nga isu ket naawis a ti heometria ket isu idi ti tulbek a panaglukat kadagiti limed ti law-ang. Ti senial a mabasa ti sumrekan ti akademia ket: “Pawilan dagiti kumneng ti heometria a sumrek ditoy.”}}&lt;/ref&gt; Ni [[Galileo Galilei|Galileo]],&lt;ref&gt;&quot;Ti pilosopia ket naisurat iti dayta a nalatak a libro nga agnanayon a makitkitatayo. A kayatko a sawen ket ti law-ang, ngem saantayo a maawatan no saantayo nga umuna nga adalen ti pagsasao ken rakemen dagiti simbolo a panakaisurat daytoy. Daytoy a libro ket naisurat iti matematika a pagsasao, ken dagiti simbolo ket ket dagiti trianggulo, sirkulo ken dagiti heometriko a pigura, a no awan ti pannakaitulong dagitoy ket di mabalin a maawatan ti tao ti ania man a balikasna daytoy, ken no awan dagitoy datayo ket barengbarengtayo nga agkalkallautang iti nasipnget a laberinto.&quot; – [[Galileo]] (1623), ''[[The Assayer|Ti ensayador]]'',  a kas inadaw nga insao babaen ni G. Toraldo Di Francia (1976), ''Ti Panagusig iti Pisikal a Lubong'' {{ISBN|0-521-29925-X}} p.10&lt;/ref&gt; ken ni [[Isaac Newton|Newton]].

Dagiti teoria ti pisika ket agus-usar ti Matematika&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 Enero 2000 |title=Dagiti panakaipakat ti Matematika kadagiti Siensia |url=http://www.math.niu.edu/~rusin/known-math/index/tour_sci.html |publisher=Math.niu.edu |accessdate=30 Enero 2012 |archive-date=2015-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510112012/http://www.math.niu.edu/~rusin/known-math/index/tour_sci.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; tapno makagun-od ti urnos ken makaited dagiti napudno a  pagannurotan, ti [[analitiko a pakailawlawagan|pudno]] wenno [[simulasion#Kompiuter ar simulasion|nakarkulo]] a panakailawlawagan, panakaaduan a nagbanagan ken dagiti maipadto. Dagiti resulta ti eksperimento iti pisika ket dagiti numerikal a panagrukod. Technologies based on Mathematics, kasla ti [[sientipiko a panagbilang|panagbilang]] ket nakaaramid ti [[panagbilang a pisika]] a kas maysa nga aktibo a lugar ti panagsukisok.

[[Papeles:Mathematical Physics and other sciences.png|thumb|Ti pannakailasin a nagbaetan ti Matematika ken Pisika ket nalawag, ngem saan unay a nalaka a makita, a nipangpangruna ti Matematiko a Pisika.]]

Ti [[ontolohia]] ket maysa a kasapulan para iti Pisika, ngen saan a para iti Matematika. Ti kayatna a sawen daytoy ket ti Pisika ket patingga a maipanggep ti panangipalpalawag ti pudno a lubong, bayat a ti Matematika ket maipanggep  kadagiti narikut a maawatan a tabas, uray pay ti labes ti pudno a lubong. Nga isu a dagiti pannakaisao ti Pisika ket sintetiko, bayat a ti matematika ket analitiko. Ti matematika ket aglaon kadagiti pangipagarupan, bayat a ti Pisika ket aglaon kadagiti teoria. Dagiti Matematika a maisao ket nasken laeng a lohikal a napudno, bayat a dagiti padto ti Pisika a maisao ket nasken a maipada kadagiti napalpaliiw ken eksperimental a datos.

Ti pannakailasin ket nalawag, ngem saan a nalaka makitkita. Kas pagarigan, ti Matematiko a Pisika ket isu ti pannakaipakat ti Matematika iti Pisika. Dagiti pamay-anna ket Matematiko, ngem ti suhetona key Pisikal.&lt;ref&gt;Ti pannakipakat ti matematika kadagiti parikut ti pisika ken ti panagrang-ay kadagiti pamay-an a matematiko a mabalin para kadagitoy a panakipakat ken para kadagiti pagannurotan dagiti maipapan ti bagi a teoria.&quot; Ti pannakaipalpalawag manipud iti ''Warnakan ti Matematiko a Pisika''. http://jmp.aip.org/jmp/staff.jsp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061003233339/http://jmp.aip.org/jmp/staff.jsp |date=2006-10-03 }}&lt;/ref&gt; Dagiti parikut iti daytoy a paset ket mangrugi ti maysa a  &quot;[[Pagbeddengan a kasasaad|Matematika a modelo ti Pisikal a kasasaad]]&quot; ken maysa a &quot;Matematika a panagipalpalawag iti Pisikal a linteg&quot;. Kadagiti amin a maisao ti matematika a maus-usar para iti pakailawlawagan ket adda ti narigat a mabirukan a Pisikal a kayatna a sawen. Ti kamaudian a pakailawlawagan ket adda ti nalaklaka a mabirukan a kayatna a sawen, gapu ta daytoy ti birbiruken ti agsulsolbar.

Ti pisika ket sanga ti [[kammasapulan asiensia]], a saan a ti [[maaramat a siensia]].&lt;ref&gt;Asosasion ti Amerikano para iti Panagparang-ay ti Siensia, Siensia. 1917. Panid 645&lt;/ref&gt; Ti pIsika ket makunkuna pay a kas &quot;ti kammasapulan a siensia&quot; gapu ti suheto ti panagadal kadagiti amin a sanga ti [[masna a siensia]] a kas ti Kimika, Astronomia, Heolohia ken Biolohia ket pawpawilan babaen dagiti linteg ti pisika.&lt;ref name=&quot;Feynman lectures&quot; /&gt; Kas pagarigan, ti Kimika ket ti panagadal kadagiti tagikua, patakder, ken [[kimiko a panagsumamay|panagsumamay]] iti banag (ti naipatengnga nga isip ti kimika iti atomiko a gantingan ket [[Ti paggiddiatan a nagbaetan ti kimika ken pisika|ket mangilasin daytoy manipud iti pisika]]). Dagiti patakder ket maporma gapu ta dagiti partikula ket magipeksada kadagiti elektriko a puersa iti tunggal maysa kaniada, dagiti tagikua ket mairaman ti maipapan ti bagi a pannakaidasig ti naited a sustansia, ket ti panagsumamay ket nabebedan babaen kadagiti linteg ti pisika, kasla ti konserbasion ti enerhia, masa ken karga.

Ti Pisika ket maipakat kadagiti industria a kas ti inhiniera ken medisina.
{{clear}}
=== Pannakaipakat ken inpluensia ===
[[Papeles:Archimedes-screw one-screw-threads with-ball 3D-view animated small.gif|thumb|150px|[[Ti tornilio ni Arkimedes]], ti maysa a [[simple a makina]] para iti panagawit]]
[[Papeles:IMG 1729 Gemaal met schroef van Archimedes bij Kinderdijk.JPG|thumb|150px|Ti pannakaipakat dagiti pisikal a linteg iti panagawit  kadagiti likido]]
{{Nangruna|Naipakat a pisika}}

Ti [[naipakat a pisika]] ket isu ti sapasap a termino para iti panagsukisok ti pisika a maipanggep para iti naisangsangayan a [[Utilidad|panagusar]]. Ti kurikulum ti naipakat a pisika ket kadawyan nga aglaon kadagiti bassit a klase iti naipakat a medisina, a kas ti heolohia wenno elektriko nga inhinniera. Daytoy ket kadawyan a maigiddiat manipud iti [[inhiniera]] gapu ta ti mangipakat a pisisista ket baka saan nga agdardaremdem maysa a naisangsangayan a banag, ngem agus-usar ti panagsukisok ti pisika nga adda ti gandat a mangparang-ay ti baro a teknolohia wenno panagsolbar kadagiti parikut.

Daytoy nga arngian ket kapadpada ti [[naipakat a matematika]]. Dagiti mangipakat a pisisista ket mabalin pay nga interesadoda iti panagusar ti pisika para iti sientipiko a panagsukisok. Kas pagarigan, dagiti tao nga agobobra ti [[pagipardasan a pisika]] ket mabalinda nga agsukisok kadaghiti nasaysayaat a panagduktal kadagiti partikula para iti panagsukisok ti teoretiko a pisika.

Ti pisika ket kaaduan a maus-usar iti [[inhinniera]]. Kas pagarigan, ti [[estatiko]], maysa asubpaset iti [[mekanika]], ket maus-usar iti panagipatakder kadagiti [[rangtay]] ken dagiti nadumaduma a patakder. Ti pannakaawat ken panagusar ti [[akustika]] ket nagbanagan kadagiti nasaysayaat konsierto a pagkantaan; a maipada pay, ti panagusar kadagiti [[optika]] a mangpartuat kadagiti nasaysayaat a ramit ti optiko. Ti pannakaawawat ti pisika makapabalin kadagiti napudpudno a  [[simulador ti panagpatayab]], video nga ay-ayam, ken dagiti pelikula, ken kadawyan a kammasapulan iti [[porense]] a panagusig.

Ti kaadda ti [[Unipormitarianismo (siensia)|pagalagadan a konsenso]] a dagiti [[Sientipiko a linteg|linteg]] ti pisika ket unibersal ken san nga agbalbaliw manipud kadagiti napalabas a panawen, ti pisika ket mabalin a mausar ti panagadal kadagiti banag a nailubnak ti [[panakaidudua]]. Kas pagarigan, ti [[Pakasaritaan iti Daga#Ti taudan ti bugas ti Daga ken ti umuna a tangatang|panagadal ti taudan ti Daga]], ti sinoman ket mabalinda nga imodelo ti [[masa]] ti Daga, [[temperatura]], ken ti gatad ti [[panagtayyek]], kadagiti napalabas a panawen. Daytoy ket makapabalin para iti simulador iti inhenniera a mangpapardas kadagiti baro a panagrang-ay ti teknolohia.

Ngem adu pay dagiti [[interdisiplinaridad]] a pamay-an dagiti pisisista ken adu pay dagiti nangruna a paset a naimpluensian babaen ti pisika, a kas ti, paset iti [[ekonopisika]] ken sosiopisika.
== Panagsukisok ==
=== Sientipiko a pamay-an ===

Dagiti pisisista ket agus-usarda ti maysa a [[sientipiko a pamay-an]] tapno masubokanda ti panakaumisu ti maysa a [[pisikal a teoria]], nga agus-usar ti naipamay-ay nga arngian tapno maipada dagiti pagbanagan ti maisalsaludsod a teoria nga adda dagiti maitaripnong a pagbanagan a maala manipud kadagiti [[eksperimento]] ken dagiti panagpalpaliiw a naaramid a mangsubok daytoy. Dagiti eksperimento ken panagpalpaliiw ket naur-urnong ken maipadpada kadagiti naipadto ken hipotesis a naaramid babaen ti maysa a teoria, a mangtulong daytoy ti panagikeddeng wenno panakaisu ti teoria.

Dagiti teoria a kaaduan a nasuportaran babaen ti datos ken saan pay a napaay kadagiti ania man anga emperikal a panasubok ket makunkuna a dagiti [[sientipiko a linteg]], wenno dagiti masna a linteg. Amin a teoria, a mairaman dagiti makunkuna a sientipiko a linteg, ket mabalin a masukatan babaen dagiti napudpudno, dagiti naisapasap a sinao no adda dagiti panagisuppiatan ti teoria nga addanto dagiti mabirukan a napalpaliiw a datos.&lt;ref&gt;Adda dagiti pamunganayan, a kas ti [[linteg ti panaggunay ni Newton]], ket sapasapda pay laeng a makunkuna a &quot;linlinteg&quot; urayno dagitoy ket saanda a namammoan a mangipatingga a kaso kadagiti baro a teoria. Isu nga, kas pagarigan, iti (1993, Luis de la Peña and Peter Hodgson, eds.) ''Ti Pilosopia ti Likud ti Pisika Philosophy Behind Physics'' {{ISBN|0-387-55914-0}}, pp 18–24 (Kapitulio 2) ni ''Thomas Brody'' , ket mangipalpalawag ti 'epistemiko a siklo' a dagiti estudiante tipisika ket nakaduktalda a ti pisika ket saan a nalpas a produkto ngem daytoy ket pamay-an iti panagpartuat ti [dayta aprodukto].&lt;/ref&gt;

=== Teoria ken eksperimento ===

{{Nangruna|Teoretiko apisika|Eksperimento a pisika}}
[[Papeles:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|thumb|right|Ti [[astronauta]] ken ti [[Daga (planeta)|Daga]] ket [[nawaya nga agtintinnag]]]]
[[Papeles:Lightning in Arlington.jpg|thumb|left|Ti [[kimat]] ket maysa a [[elektriko a koriente]]]]

Dagiti teoria ket agsuksukisokda ti panagrang-ay dagiti [[matematiko a modelo]] nga umannurot kadagiti adda nga eksperimento ken nagballigi a nangipadto ti sumaganad a nagbanagan, bayat a dagiti agsuksukisok ket agpanunotda ken agaramidda kadagiti eksperimento tapno subokanda ken sukisokenda dagiti baro a penomena. Nupay ti teoria ken eksperimento ket mailaslasinda a naiparang-ay, dagitoy ket napigsa nga agkammasapulanda ti tunggal maysa kaniada. Ti panagrang-ay ti pisika ket kankanayon a maumay no dagiti agsuksukisok ket makaduktalda kadagiti saan a maipalawag dagiti adda a teoria, wenno no adda dagiti baro a teoria ket makaaramid kadagiti masubokan a maipadto, a mangregget kadagiti baro nga eksperimento.

Dagiti pisisista nga agob-obra kadagiti panangitignay ti teoria ken eksperimento ket makunkuna a [[Penomenolohia (siensia)|penomenologo]]. Dagiti penomenologo ket agkitkitada kadagiti narikut a penomena a napalpaliiw kadagiti eksperimento ken agob-obrada kadagitoy tapno maibagada kadagiti kammasapulan a teoria.

Ti teoretiko a pisika ket naipakasaritaan a nakaala ti panagregget manipud iti pilosopia; ti [[elktromagnetismo]] ket naipagkaykaysa idi iti daytoy a pamay-an.&lt;ref&gt;Kitaen, para iti kas pagarigan, ti impluensia ni [[Immanuel Kant|Kant]] ken [[Johann Wilhelm Ritter|Ritter]] ken ni [[Hans Christian Ørsted|Oersted]].&lt;/ref&gt; Ti labes ti ammo a law-ang, ti paset ti teoretiko a pisika ket mangipanggep pay kadagiti hipotetikal a banbanag,&lt;ref&gt;Dagiti kosepto a naibagbaga a ''hipotetiko'' ket mabalin nga agbalbaliw manipud kadagiti napalabas a panawen. Kas pagariagn, ti [[atoma]] ti maika-19 a siglo a pisika ket inuy-uyaw babaen dagiti dadduma a tao, a mairaman ti panagdillaw ni [[Ernst Mach]] ti pormulasion ti [[estadistiko a mekanika]] ni [[Ludwig Boltzmann]]. Babaen ti gibus ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]], ti atomo ket saanen a nakunkuna a hipotetiko.&lt;/ref&gt; a kas ti [[Interpretasion ti Adu a Lubong|paralelo a law-ang]], ti maysa a [[Multiberso (siensia)|multiberso]], ken dagiti [[nangatngato a dimension]]. Dagiti teoriata ket nagiyawagda kadagitoy a kapanunotan nga adda ti namnama a panasolbar kadagiti naisangsangayan a parikut kadagiti adda teoria. Ken nagsukisokda kadagiti pagbanagan kadagitoy a kapanunotan ken nagob-obrada kadagiti masubokan a maipadto.

Ti [[eksperimento]] a pisika ket mangibaga, ken ibaga babaen ti, [[inhenniera]] ken [[teknolohia]]. Dagiti agsuksukisok a pisisista a nairaman kadagiti [[maaramat a panagsukisok]] a daremdem ken agar-aramid kadagiti eksperimento kadagiti ramramit a kas dagiti [[pagipardasan ti partikula]] ken dagiti [[laser]], ngem dagiti nairaman ti [[naipakat a panagsukisok]] ket kadawyanda nga agobobra ti industria, nga agparparang-ay kkadagiti teknolohia a kas ti [[MRI|magnetiko a resonante a panagiladawan (MRI)]] ken dagiti [[transistor]]. Ni Feynman ket nagisurat a dagiti agsuksukisok ket mabalinda nga agsukisok kadagiti lugar a saan a suksukisoken dagiti teoriata.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Feynman |first=Richard |title=Ti Karakter ti Pisikal a Linteg |year=1965 |isbn=0-262-56003-8 |authorlink=Richard Feynman}} p.157: &quot;Iti kinapudno dagiti eksperimento ket addaanda kadagiti agmaymaysa a karakter. Isuda ket … kankanayon nga agar-aramid kadagiti eksperimento iti rehion nga ammo dagiti tao a dagiti teorista ket saanda pay nakaaramid kadagiti ania man a panagpugto. &quot;&lt;/ref&gt;

{{clear}}

=== Kadakkel ken dagiti gandat ===

[[Papeles:Acceleration components.JPG|thumb|left|Ti pisika ket mangiraman ti panagmodelo ti masna a lubong babaen ti teoria, a kadawyan a ti pakaaduan. Ditoy, ti dalan ti maysa a partikula ket naimodelo iti matematika ti [[kalkulo]] tapno maipalpalawag ti panagkukuana: ti pannakainnugot ti sanga ti pisika nga ammo a kas ti [[mekanika]].]]

Ti pisika ket sakupenna ti ti nawatiwat nga intar ti [[penomena]], manipud kadagiti [[elementario a partikula]] (a kas dagiti quarks, neutrinos ken elektrons) aginggana ti kadakkelan a [[nalatak a rimpuok]] dagiti ariwanas. Ti mairaman kadagitoy a penomena ket dagiti kangrunaan a banag a mangbukel kadagiti amin a parsua. Isu a ti pisika ket sagpaminsan a makunkuna a ti &quot;[[kammasapulan a siensia]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Feynman lectures&quot;&gt;''[[Dagiti lektura ni Feynman iti Pisika]]'' Tomo I. Feynman, Leighton ken Sands. {{ISBN|0-201-02115-3}}  Kitaen ti Kapitulio 3 : &quot;Ti panakaikabagian ti Pisika kadagiti Nadumaduma a Siensia&quot; para ioti sapsap a tungtungan. Par iti pilosopiko a sayasay no dagiti dadduma a siensia ket mabalin a &quot;maipabassit&quot; iti pisika, kitaen ti [[reduktionismo]] ken [[dagiti espesial a siensia]]).&lt;/ref&gt; Ti pisika ket mangigandat a magipalpalawag kadagiti nadumaduma a penomena a rimsua iti katutubo iti termino ti nalaklaka a penomena. Isu a, ti pisika ket mangigandat a mangikapet kadagiti parsua a mapalpaliiw ti nagtagitaon kadagiti [[ramut a kaso]], ken isilpoda amin dagitoy a kaso.

Kas pagarigan, ti [[Pakasaritaan iti Tsina|taga-ugma aTsina]] ket nakapalpaliiwda a dagiti naisangayan a bato ([[lodestone]]) ket aginnasidegda babaen ti di-makitkita a puersa. Daytoy a pakagapuan makunkunan a kas ti [[magnetismo]], ken immuna idi nga adu nga inad-adal idi maika-17 a siglo. A nasapsapa bassit ngem dagiti Insik, dagiti [[Taga-ugma a Gresia|taga-ugma a Griego]] ket ammoda dagiti sabsabali a banag a kas ti [[ambar]], a no daytoy ket iradrad iti dutdot daytoy ket gapunan ti kapdpada a di-makitkita a pangtignay a nagbaetan dagitoy dua. Daytoy pay ket adu nga inad-adal idi maika-17 a siglo, ken makunkuna tattan a ti [[elektrisidad]]. Isu a, ti pisika ket nakaawaten kadagiti dua a panagpalpaliiw ti katutubo iti termino dagiti ramut a kaso (elektrisidad ken magnetismo). Nupay kasta, ti adu pay a pangobra idi maika-9 a siglo ket nagipakita a dagitoy dua ket sabsabali nga aspekto iti maysa a puersa – ti [[elektromagnetismo]]. Daytoy a pamay-an ti &quot;panagkaykaysa&quot; a puersa ket agtultuloy tatta nga aldaw, ken ti elektromagnetismo ken ti [[nakapsot a nuklear a puersa]] ket naipanunotanen a dua nga aspekto iti [[nakapsot nga elektro a panagtignay]]. Ti Pisika ket agnamnama a makabiruk ti patingga a rason ti ([[Teoria iti Amin]]) no apay a ti katutubo ket kastoy (kitaen ti paset ti ''[[#Agdama a panagsukisok|Agdama a panagsukisok]]'' dita baba para iti adu pay a pakaammo).

{{clear}}
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Pisika| ]]
[[Kategoria:Dagiti masna a siensia|Pisika]]
[[Kategoria:Dagiti maipapan ti bagi a siensia|Pisika]]
[[Kategoria:Dagiti konsepto iti pisika|Pisika]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>07j33uckgwifbdxlqizjczrqrjjkypk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ariwanas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15151</id>
    <revision>
      <id>406198</id>
      <parentid>399886</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 9 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36220" sha1="mzzruxvminromj0n56ony00g6bpjfu0" xml:space="preserve">{{Napili nga artikulo}}[[Papeles:NGC 4414 (NASA-med).jpg|right|300px|thumb|[[NGC 4414]], ti maysa a tipiko nga agkusikos nga ariwanas idiay [[konstelasion]] a [[Coma Berenices]], ket agarup a 55,000&amp;nbsp;[[lawag a tawen]] iti diametrona ken agarup a 60 a riwriw a lawag a tawtawen ti kaadayona manipud iti Daga.]]

Ti '''ariwanas''' ket mays a nawatiwat, a [[grabitasinal|grabitasion a panakaibedbed]] a sistema a buklen dagiti [[bituen]] ken dagiti [[estelar a tidda]], maysa a [[interestelar a pamay-an]] iti alingasaw ken [[kosmiko a tapok|tapok]], ken nagruna ngem saan unay a maawawatan a komponente a pangpadasanna a nanaganan ti [[nangisit a banag]].&lt;ref name=&quot;sparkegallagher2000&quot; /&gt;&lt;ref name=nasa060812 /&gt; Ti balikas nga  ariwanas ket naala manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a ''galaxias'' ({{lang|el|γαλαξίας}}), literal a kayatna a sawen ket &quot;nagatasan&quot;, ti maysa a panagreperensia ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] nga ariwanas. Dagiti kas pagarigan dagiti ariwanas ket sumakop manipud dagiti [[ansisit nga ariwanas|ansisit]] nga adda dagiti basbassit ngem sangapulo a riwriw(10&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;) a bitbituen&lt;ref name=eso000503 /&gt; aginggana kadagiti higante nga addaan dagiti ginasut a [[Trilion (ababa a gantingan)|trilion]] (10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;) a bitbituen,&lt;ref name=science250_4980_539 /&gt; a ti tunggal maysa ket palpalikmutanna ti bukod ti ariwanasna a [[tengnga iti masa]].

Ti ariwanas ket agloan kadagiti nadumaduma a bilang dagiti [[bituen a sistema]], dagiti [[bituen a rimpuok]] ken ti kita dagiti [[interestelar nga ulep]]. Iti nagbaetan dagitoy a banbanag ket ti maysa a naingpis nga [[interestelar a pamay-an]] iti alingasaw, tapok, ken dagiti [[kosmiko nga anaraar]]. Ti [[nangisit a banag]] ket agparang ti pannakaibilang para iti agarup a 90% iti [[masa]] kadagiti kaaduan nga ariwanas. Dagiti napalpaliiw a datos ket agipaltiing a dagiti [[nawatiwat unay a nangisit nga abot]] ket baka rumsuada iti tengnga kadagiti adu, wenno baka amin, nga ariwanas. Naipanunotan dagitoy a nagnangruna a mangiturturong iti [[aktibo a galaktiko a katengngaan|aktibo a galaktiko a tengnga]] a mabirukan iti bugas kadagiti ariwanas. Ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket agparang a mangisanglad iti maysa a kastoy a banag.&lt;ref name=&quot;smbh&quot; /&gt;

Ti ariwanas ket naipakasaritaan a naikategoria segun kadagiti makitkita a sukogda; a kadaywan a maitudtudo kadagiti bukodda a makitkita a morpolohia. Ti kadaywan a porma ket ti [[eliptiko nga ariwanas]],&lt;ref name=uf030616 /&gt; nga adda ti [[basikaw nga immitlog]] a sukog a lawag a bariweswes. Dagiti [[agkusikos nga ariwanas]] ket nasukogda a kasla disko nga adda ti natapokan, nga agkilkillo a dagiti ima. Dagiti rinagis wenno karnarna a sukog ket naamammon dagitoy a kas dagiti [[rinagis nga ariwanas]] ken kadaywan a nagtaud manipud iti panaggulo babaen ti grabitasional a panagguyod kadagiti kaarubana nga ariwanas. Dagiti kastoy a pannakitignay a nagbaetan dagiti ariwanas, a mabalin a pagbanagan dagiti panagtitipon, a sagpaminsan nga inaramid ti naisangsangayan a panagpaadu  dagiti aramid a [[panagporma ti bituen]] a magipapan dagiti [[agbettak a bituen nga ariwanas]]. Dagiti basbassit nga ariwanas ket awananda kadagiti nasupnet a patakder a maipadpatudo a kas dagiti [[rinagis nag ariwanas]].&lt;ref name=&quot;IRatlas&quot; /&gt;

Adda ngata dagiti agarup a 170&amp;nbsp;bilion ({{nowrap|1.7 × 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt;}}) nga ariwanas a [[mapalpaliiw a law-ang]],&lt;ref name=apj624_2 /&gt;&lt;ref name=kackie020201 /&gt; ken posible nga ad-adyu pay kadagiti nawatwatiwat a teoretiko a [[multiberso]].&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=Z7uFxViR19oC&amp;pg=PT234&amp;dq=%22galaxies%22+multiverse&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=xQjMT9aMIsSc8gPft4gE&amp;ved=0CGEQ6AEwCA#v=onepage&amp;q=%22galaxies%22%20multiverse&amp;f=false Ti Pabrika iti Kinapudno] David Deutsch – 2011&lt;/ref&gt; Kaaduan ket 1,000 to 100,000&lt;ref name=&quot;M101&quot; /&gt;&amp;nbsp;a dagiti [[parsec]] iti diametro ken kadaywan a naisina babaen ti kaadayo iti urno s iti riwriw iti parsecs (wenno megaparsecs).&lt;ref name=gilman_ch4 /&gt; Ti [[Intergalaktiko a limbang]] (ti limbang a nagbaetan dagiti ariwanas) ket napnoda kadagiti naingpis nga alingasaw iti natimbengan a densidad iti basbassit ngem maysa nga [[atomo]] iti tunggal maysa a kubiko metro. Kaaduan kadagiti ariwanas ket naurnosda kadagiti pagurnosan iti asosasion nga ammo a kas dagiti [[grupo ti ariwanas ken rimrimpuok|grupo ken rimpuok]], a daytoy ket, a kadawyan daytoy nga agbalin dagiti dakdakkel a [[nalatak a rimpuok]]. Iti [[Dakkel a gantingan a kadakkel iti kosmos|kadakkelan a gantingan]], dagitoy nga asosasion ket sapasap dagitoy a maur-urnos kadagiti [[ariwanas a pilamento|sabanas ken pilamento]], a napalikmutan babaen dagiti nakadakdakkel a [[kodapis (astronomia)|vkodapsi]].&lt;ref name=camb_lss /&gt;

== Etimolohia ==
Ti balikas nga ''ariwanas'' ket nagtaud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a termino para iti bukodtayo nga aríwánas, ''galaxias'' (''γαλαξίας'', ''&quot;milky one&quot;''), wenno ''[[kyklos]] (&quot;sirkulo&quot;) galaktikos (&quot;nagatasan&quot;)''&lt;ref name=oed/&gt; para iti langana iti langit. Iti [[Griego a mitolohia]],, ni [[Zeus]] ket inkabilna ti anakna a lalaki a naipasngay babaen ti mortal a babai, ti maladaga [[Herakles]], iti suso ni [[Hera]] bayat nga isu ket nakaturturog tapno ti maladaga ket inumenna ti nadiosan a gatas ti mortal a babai ken iti gapu daytoy ket agbalinto a saan a matay. Ni Hera ket nakariing bayat nga agsussuso ken nakitana nga agayaywan ti dina ammo a maladaga: induronna ti maladaga ken pimmsuak ti gatasna iti rabii a langit, a nagpataud daytoy ti nakusnaw a lawag a natawtawaganen a kas ti Nagririmpuok a Bitbituen.&lt;ref name=waller_hodge2003 /&gt;&lt;ref name=konean2006 /&gt;

Iti astronomiko a literatura, ti naipadakkel a balikas ti 'Ariwanas' ket maus-usar a mangitudo ti bukodtayo nga ariwanas, ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]], tapno mailasin manipud kadagiti bilion a sabsabali nga ariwanas. Ti Ingles a termino a ''Milky Way'' ket masurot manipud iti sarita babaen ni [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]]:
{{Quote|&quot;See yonder, lo, the Galaxyë&lt;br /&gt;&amp;nbsp;Which men clepeth the Milky Wey,&lt;br /&gt;&amp;nbsp;For hit is whyt.&quot;|Geoffrey Chaucer. ''[[Ti Balay iti Dayaw]]'', ''c.'' 1380.&lt;ref name=oed /&gt;}}

Idi inaramid ni [[William Herschel]] ti bukodna a [[Katologo iti Nebulosa|katologo]] dagiti nauneg a banag iti langit idi 1786, isu ket nagusar tinagan a ''[[agkusikos a nebulosa]]'' para kadagiti naisangayan a banag aka ti [[Andromeda nga Ariwanas|M31]]. Dagitoy ket mabigbiganto a dagiti nakadakdakkel a nagtitiponan dagiti bitbituen, idi ti husto a kaadayo dagitoy  abanag ket narugian a maiyamanan, ken materminodanto a ka dagiti ''iisla a law-ang.'' Nupay kasta, ti balikas a ''Law-ang'' ket naawawatan a ti kayatna a sawen ket ti intero nga irurumsua, so nga daytoy nga insao ket saan unayen a maus-usar ken dagiti banbanag ket nagbalin nga ammo a kas dagiti ariwanas.&lt;ref name=rao2005 /&gt;

== Panagpalpaliiw a pakasaritaan ==
Ti realisasion a datayo ket agtaeng iti maysa nga ariwanas, ken adda idi, iti kinapudno, nga adda dagiti sabsabali nga ariwanas, dagiti paralelo a panakaduktalan a naaramid a maipanggep ti Nagririmpuok a Bitbituen ken dagiti dadduma a [[nebula]] iti rabii a langit.

=== Nagririmpuok a Bitbituen ===
{{Nangruna|Nagririmpuok a Bitbituen}}
[[Papeles:Milky Way Galaxy and a meteor.jpg|[[Galaktiko a Tengnga]] iti Nagririmpuok a Bitbituen|thumb]]
Ti [[Griego a pilosopia|Griego]] a pilosopo a ni [[Democritus]] (450–370 BC) ket nagipaltiing a dagiti naraniag a banda iti rabii a langit a tinawtawagan a Nagririmpuok a Bitbituen ket baka buklen dagiti adayo a bitbituen.&lt;ref name=&quot;Plutarch&quot;&gt;{{cite book | title=Ti Kompleto nga Obra Tomo 3: Dagiti Salaysay ken Nadumaduma |publisher=Echo a Biblioteka | author=Plutarch | authorlink= | year=2006 | at=panid 66, kapitulo 3 | isbn=978-1-4068-3224-2}}&lt;/ref&gt;
[[Aristoteles]] (384–322 BC), nupay kasta, namatmati a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid babaen ti &quot;ti panaggangat iti immapuy a panagisang-aw kadagiti bituen a dagitoy ket dadakkel, adu ken nagiinnnasidegda&quot; ken ti &quot;panaggangat ket maaramid idiay ngato a paset iti [[tangatang]], idiay [[Sublunario a globo|rehion iti lubong nga agtultuloy kadagiti panaggunay dagiti nainlangitan]].&quot;&lt;ref name=Montada&gt;{{cite web
 |last1=Montada |first1=J. P.
 |date=2007-09-28
 |title=Ibn Bajja
 |work=Stanford nga Ensiklopedia iti Pilosopia
 |url=http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja
 |accessdate=2008-07-11
}}&lt;/ref&gt; Ti [[Neoplatonismo|Neoplatonista]] a pilosopo a ni [[Olympiodorus the Younger]] (c. 495–570 AD) ket sientipiko idi a kritiko iti daytoy a kapanunutan, a sumupsupiat a no ti Nagririmpuok a Bitbituen ket sublinario daytoy ket nasken nga agparang a sabali kadagiti sabsabali a panawen ken luglugar iti Daga, ken daytoy ket nasken nga adda iti [[paralahe]], na daytoy ket awan. Iti panunutna, ti Naririmpuok a Bitbituen ket maysa a nailangitanl. Daytoy a kapanunotan ket kalpasanto a makaimpluensia iti [[Muslim a lubong|Islamiko a lubong]].&lt;ref name=heidarzadeh23 /&gt;

Segun kenni Mohani Mohamed, ti [[Islamiko nga astronomia|Arabiano]] nga astronomo a ni [[Alhazen]] (965–1037) ket nagaramid ti immuna a panagpalpaliiw ken panagrukod paralahe ti Nagririmpuok a Bitbituen,&lt;ref name=mohamed /&gt; ken isu ket &quot;naikeddengna a ti gapuanan ti Nagririmpuok a Bitbituen ket awan ti paralahe, adayo unay iti Daga ken saan a tagikuaen ti tangatang.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last1=Bouali |first1=H.-E.
 |last2=Zghal |first2=M.
 |last3=Lakhdar |first3=Z. B.
 |year=2005
 |title=Pannakaidayeg iti Optikal a Penomena: Panangipatakder ti Immuna a Ibn Al-Haytham a Pagobraan iti Potograpia
 |publisher=Ti Edukasion ken Panagsanay kadagit Optiko ken Potoniko a Komperensia
 |url=http://spie.org/etop/ETOP2005_080.pdf
 |accessdate=2008-07-08
}}&lt;/ref&gt; Ti [[Tattao a Persiano|Persiano]] nga astronomo a ni [[Abū Rayhān al-Bīrūnī]] (973–1048) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket dagiti &quot;umnong dagiti adu a tidda iti masna iti nebulosa a bitbituen.&quot;&lt;ref&gt;{{MacTutor Biography|id=Al-Biruni|title=Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=al_biruni /&gt; Ti [[Al-Andalus|Andalusian]] nga astronomo a ni [[Ibn Bajjah]] (&quot;Avempace&quot;, d. 1138) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bitbituen a gangani nga agaasideg ken agparang ngaagtultuloy nga imahen gapu ti nagbanagan ti to be a [[repraksion]] manipud kadagiti sublunario a materiales,&lt;ref name=Montada /&gt;&lt;ref name=&quot;heidarzadeh25&quot; /&gt; a nagdakamat kadagiti panagpalpaliiwna iti [[Pangsilpo (astronomia ken astrolohia)|pangsilpo]] iti Hupiter ken Marte a kas ebidensia iti daytoy nga irurumsua no ti dua a banag ket aginnasidegda.&lt;ref name=Montada /&gt; Idi maika-14 a siglo, ti Taga-Siri a naipasngay a ni [[Ibn Qayyim Al-Jawziyya]] ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket &quot;reprep dagiti babassit a bitbituen a naipenpen iti maysa a globo dagiti natalinaed a bitbituen&quot;.&lt;ref name=Livingston&gt;{{cite journal
 |last1=Livingston |first1=J. W.
 |year=1971
 |title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: Ti Maika-14 a siglo a Salaknik iti Astrolohiko a Pannakailangitan ken Alkemiko a Transmutasion
 |journal=Warnakan iti Amerikano nga Oriental a Kagimongan
 |volume=91 |issue=1 |pages=96–103 [99]
 |doi=10.2307/600445
 |jstor=600445
}}&lt;/ref&gt;

Ti pudno a paneknek ti Nagririmpuok a Bitbituen a buklen dagiti adu a bitbituen ket manipud idi 1610 idi ni [[Galileo Galilei]] ket nagusar ti maysa a [[optiko a teleskopio|teleskopio]] tapno maadalna ti Nagririmpuok a Bitbituen ken naduktalanna a daytoy ket buklen dagiti adu unay a bilbilang dagiti nakusnaw a bitbituen.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last1=O'Connor |first1=J. J.
 |last2=Robertson |first2=E. F.
 |date=Nobiembre 2002
 |title=Galileo Galilei
 |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html
 |publisher=Unibersidad ti St. Andrews
 |accessdate=2007-01-08
}}&lt;/ref&gt; Idi 1750 ni [[Thomas Wright (astronomo)|Thomas Wright]], iti bukodna a ''Maysa a kasisigud wenno baro a hipotesis iti Law-ang'', ket nagsirmata a (napudno) ti ariwanas ket mabalin a agliklikmut a bagi dagiti nawatiwat a bilbilang dagiti bituen a tinengtengngel babaen ti [[grabitasion]]al a puersa, a kaparis ti sistema a solar iti dakdakkel a gantingan. Ti nagbanagan dagiti disko dagiti bitbituen ket makita a kas banda iti langit manipud iti perspektibo iti uneg ti disko.&lt;ref name=&quot;our_galaxy&quot; /&gt; Iti maysa a tratado idi 1755, ni [[Immanuel Kant]] inpasayaatna ti kapanunotan ni Wright a maipanggep ti patakder iti Naririmpuok a Bitbituen.

[[Papeles:Herschel-Galaxy.png|thumb|left|Ti sukog iti Naririmpuok a Bitbituen a kas naipakissayan a bituen a bilbilang babaen ni William Herschel idi 1785; ti sistema solar ket naipagarup nga adda idiay asideg ti tengnga.]]

Ti immuna a panagpadas ti panagipalpalawag ti sukog iti Nagririmpuok a Bitbituen ken ti puestona iti [[Init]] ket inaramid ni [[William Herschel]] idi 1785 babaen ti naannad a panagbilang dagiti bituen kadagiti sabsabali a rehion iti langit. Isu ket napakataud iti diagrama iti sukog iti ariwanas iti sistema a solar nga asideg ti tengnga.&lt;ref name=paul1993 /&gt; A nagusar iti napasayaat nga arngian, ni [[Jacobus Kapteyn|Kapteyn]] idi 1920 ket nakasangpet iti ladawan iti bassit nga (diametto ti agarup a 15&amp;nbsp;kiloparsecs) basikaw nga immitlog nga ariwanas nga adda ti Init nga asideg ti tengnga. Ti sabali pay a pamay-an ket babaen ni [[Harlow Shapley]] a naibatay ti panagkatologo dagiti [[globular a rimpuok]] a nagiturong daytoy ti naisangsangayan a sabali a ladawan: ti maysa a dalumpinas a disko nga adda ti diametro ti agarup a 70&amp;nbsp;kiloparsecs ken ti Init ket adayo manipud iti tengnga.&lt;ref name=&quot;our_galaxy&quot; /&gt; Dagitoy dua a panagusig ket napaay ti panangala ti [[panagawan (astronomia)|panagsagepsep iti lawag]] babaen ti [[kosmiko a tapok|interestelar a tapok]] nga adda ti [[galaktiko a dalumpinas]], ngem kalpasan ni [[Robert Julius Trumpler]] ket inbilangna daytoy a nagbanagan idi1930 babaen ti panagadalna dagiti [[nalukatan a rimpuok]], ti agdama a ladawan ti bukod tayo nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket rimsua.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Trimble |first1=V.
 |year=1999
 |title=Robert Trumpler ken ti (Awan) panakasarang iti Limbang
 |journal=Pakdaar iti Amerikano nga Astronomiko a kagimongan
 |volume=31 |issue=31 |pages=1479
 |bibcode=1999AAS...195.7409T
}}&lt;/ref&gt;

=== Pannakailasin manipud kadagiti sabali a nebulosa ===
[[Papeles:M51Sketch.jpg|thumb|right|Pannakailadawan iti [[Alikuno nga Ariwanas|Messier 51]] baen ni [[William Parsons, Maika-3 a Konde iti Rosse|Apo Rosse]] idi 1845, nga ammo kalpasan daytoy iti Alikuno nga  Ariwanas]]

Idi maika-10 a siglo, ti Persiano nga astronomo, a ni [[Abd al-Rahman al-Sufi]] (naamammoan iti laud a kas ni ''Azophi''), ket nangaramid ti kasapaan a nairehistro a panagpalpaliiw iti [[Andromeda nga Ariwanas]], a nangipalpalawag a daytoy ket &quot;bassit nga ulep&quot;.&lt;ref name=&quot;NSOG&quot; /&gt; Ti Andromeda nga Ariwanas ket nawaya a naduktalan manen babaen ni [[Simon Marius]] idi 1612.&lt;ref name=&quot;NSOG&quot; /&gt; Ni Al-Sufi ketnainagananna pay ti [[Dakkel a Magallanes nga Ulep]], a makita daytoy manipud idiay [[Yemen]], ngem saan a makita idiay [[Isfahan]]; daytoy ket saan a nakita dagiti Europeano aginggana idi nagbaniaga ni [[Ferdinand Magellan|Magellan]] idi maika-16 a siglo.&lt;ref name=&quot;obspm&quot;&gt;{{cite web
 |title=Abd-al-Rahman Al Sufi (Disiembre 7, 903 – Mayo 25, 986 A.D.)
 |url=http://messier.obspm.fr/xtra/Bios/alsufi.html
 |publisher=Observatoire de Paris
 |accessdate=2007-04-19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;obspm2&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ti Dakkel a Magalanes nga Ulep, LMC
 |url=http://messier.obspm.fr/xtra/ngc/lmc.html
 |publisher=Observatoire de Paris
 |accessdate=2007-04-19
}}&lt;/ref&gt; Dagitoy ti immuna nga ariwanas a saan a ti Nagririmpuok a Bitbituen a napalpaliiw manipud iti Daga. Ni Al-Sufi ket nagipablaak kadagitoy a panagsukusokna iti librona a ''[[Libro dagiti Natalinaed a Bituen]]'' idi 964.

Idi 1750 ni [[Thomas Wright (astronomo)|Thomas Wright]], iti bukodna a ''Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang'', naisipanna (a husto) a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket nadalumpinas a disko dagiti bituen, ken adda dagiti [[nebulosa]] a makita iti rabii a langit ket mabalin a dagiti sabsabali a Naririmpuok a Bitbituen.&lt;ref name=&quot;our_galaxy&quot;&gt;{{cite web
 |last1=Evans
 |first1=J. C.
 |date=1998-11-24
 |title=Ti Ariwanas tayo
 |url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm
 |publisher=Unibersidad ti George Mason
 |accessdate=2007-01-04
 |archive-date=2016-04-14
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414004141/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kitaen ti inadaw a sinao manipud iti ''Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang'' ni Wright idiay {{Cite book
 |last1=Dyson |first1=F.
 |year=1979
 |title=Panagdisturbo ti Law-ang
 |url=https://archive.org/details/disturbinguniver0000dyso_x9c5 |page=[https://archive.org/details/disturbinguniver0000dyso_x9c5/page/245 245]
 |publisher=Pan a Liblibro
 |isbn=0-330-26324-2
}}&lt;/ref&gt; Idi 1755, ni [[Immanuel Kant]] ket nangipaammo ti termino nga &quot;isla a law-ang&quot; para kadagitoy a adayo a nebulosa.

Ti pakaipanan ti maika-18 a siglo, ni [[Charles Messier]] ket nagumnong ti maysa a [[Messier a banag|katologo]] a naglaon kadagiti 109 a karanigan a nebulosa (nainlangitan a banbanag nga agparang a kasla nebulosa), kalpasan daytoy ket sinaruno ti dakdakkel a katologo dagiti 5,000 a nebulosa nga inurnong babaen ni William Herschel.&lt;ref name=&quot;our_galaxy&quot; /&gt; Idi 1845, ni [[William Parsons, Maika-3 a Konde iti Rosse|Apo Rosse]] ket nagaramid ti maysa  a baro a teleskopio ken nakabael a nangilasin ti paggiddiatan ti basikaw nga immitlog ken agkusikos a nebulosa. Isu ket nakabael pay a nakakita ti agmaymaysa a punto a nagtaudan kadagitoy a nebulosa, a daytoy ket nangted ti panagpasingked kadagiti nasapa kapanunutan ni Kant.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last1=Abbey |first1=L.
 |title=Ti Konde iti Rosse ken ti Lebiatano iti Parsontown
 |url=http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html
 |accessdate=2007-01-04
}}&lt;/ref&gt;

Idi 1912, ni [[Vesto Slipher]] ket nagaramid kadagiti espektrograpiko a panagadal kadagiti karanigan a nagkusikos a nebulosa tapno maikeddengna no dagitoy ket naaramid manipud kadagiti kimiko a manamnama kadagiti planetario a sistema. Nupay kasta, ni Slipher ket naduktalanna a ti nagkusikos a nebulosa ket adda dagiti nagato a nalabbaga panagsukat, a daytoy ket mangitudo a dagitoy ket umadadayo iti naparpardas a gatad ngem ti [[panagtalaw a kinapardas]] ti Naririmpuok a Bitbituen. Nga isu ngarod a dagitoy ket saan a naibedbed ti grabidad ti Nagririmpuok a Bitbituen, ken dagitoy mabalin a saan a paset iti ariwanas.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Slipher |first1=V. M.
 |year=1913
 |title=Ti raniag a kinapardas iti Andromeda a Nebulosa
 |journal=Pakdaar ti Lowell nga Obserbatorio
 |volume=1 |pages=56–57
 |bibcode=1913LowOB...2...56S
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Slipher |first1=V. M.
 |year=1915
 |title=Spektrograpiko a Panagpalpaliiw iti Nebulosa
 |journal=Nadayeg nga Astronomia
 |volume=23 |pages=21–24
 |bibcode=1915PA.....23...21S
}}&lt;/ref&gt;

Idi 1917, ni [[Heber Curtis]] ket nakapalpaliiw ti nova a [[S Andromedae]] ti kaunegan ti &quot;Nalatak nga [[Andromeda (kontelasion)|Andromeda]] Nebulosa&quot; (a kas ti Andromeda nga Ariwanas, ti [[Messier a banag]] a [[Andromeda nga Ariwanas|M31]], nga ammo). Iti panagbirbirukna kadagiti potograpiko a rehistro, isu ket nakabiruk pay kadagiti 11 a [[nova]]. Ni Curtis ket napaliiwna a dagiti nova ket, iti katimbengan, a 10 [[kinadakkel (astronomia)|kinadakkel]] a nakuskusnaw ngem dagiti rimsua iti bukodtayo nga ariwanas. A kas ti nagbanagan daytoy isu ket nakapabael a nakaaramid ti panagkarkulo ti kaadayo kadagiti 150,000&amp;nbsp;a [[parsec]]. Isu ket nagipatakder kadagiti makunkuna a &quot;isla a law-ang&quot; a hipotesis, nga agibagbaga a ti agkusikos a nebulosa ket dagiti nawaya nga ariwanas.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Curtis |first1=H. D.
 |year=1988
 |title=Dagiti nova iti Agkusikos a Nebulosa ken ti Teoria nga Isla a Law-ang
 |journal=Dagiti Pablaak iti Astronomiko a kagimongan iti Pasipiko
 |volume=100 |pages=6
 |bibcode=1988PASP..100....6C
 |doi=10.1086/132128
}}&lt;/ref&gt;

[[Papeles:Pic iroberts1.jpg|thumb|left|Ladawan iti &quot;Nalatak nga Andromeda Nebulosa&quot; manipud idi 1899, a kalpasan daytoy ket nainaganan a kas ti [[Andromeda nga Ariwanas]]]]
Idi 1920 ti nakunkuna a [[Ti Nalatak a Suppiat|Nalatak a Suppiat]] ket naaramid a naggiddiatan ni [[Harlow Shapley]] ken [[Heber Curtis]], ti kaipapanan ti kasasaad iti Nagririmpuok a Bitbituen, ti agkusikos nebulosa, ken dagiti rukod iti law-ang. Tapno masuportaranna iti daytoy a pangtunton a ti Nalatak nga Andromeda Nebulosa ket maysa nga akin-ruar nga ariwanas, ni Curtis ket nagisurat a ti langa dagiti nagisit a bet-ang a kapadpada dagiti tapok nga ulep idiay Naririmpuok a Bitbituen, ken ti pay naisangsangayan a [[Doppler a pagangayan|Doppler a panagsukat]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |last1=Weaver |first1=H. F.
 |title=Robert Julius Trumpler
 |url=http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html
 |publisher=Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos
 |accessdate=2007-01-05
}}&lt;/ref&gt;

Daytoy a banag ket naipatingga a naikeddeng idi nasapa a panawen ti 1920.
Idi 1922, ti astronomo a ni [[Ernst Öpik]] ket nagited ti kaadayo a panangikeddeng a nagsuporta ti teoria a ti Andromeda Nebulosa ket maysa nga adayo a naisangsangayan a galaktiko a banag.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Öpik |first1=E.
 |year=1922
 |title=Maysa a karkulo iti kaadayo iti Nebulosa
 |journal=Astropisikal a Warnakan
 |volume=55 |pages=406
 |bibcode=1922ApJ....55..406O
 |doi=10.1086/142680
}}&lt;/ref&gt; Ti panagus-usar ti 100&amp;nbsp;a pulgada a [[Bantay Wilson nga Obserbatorio|Bantay Wilson]] a teleskopio, ni [[Edwin Hubble]] ket nakapabael a mangsulbar dagiti akin-ruar a paset dagiti agkusikos a nebulosa a kas urnong dagiti nagmaymaysa a bituen ken nanginagan kadagiti  [[Cepheid a panagdumaduma]], a daytoy ket nangpalubos kaniana ti panagkarkulo ti kaadayo dagiti nebulosa: dagitoy ket adayoda unay nga sabali a paset iti Naririmpuok a Bitbituen.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Hubble |first1=E. P.
 |year=1929
 |title=Ti agkusikos a nebulosa a kas maysa a nailangitan a sistema, Messier 31
 |journal=Astropisiskal a Warnakan
 |volume=69 |pages=103–158
 |bibcode=1929ApJ....69..103H
 |doi=10.1086/143167
}}&lt;/ref&gt; Idi 1936 ni Hubble nagpataud ti maysa a pannakaidasig ti sistema para kadagiti ariwanas a maus-usar iti tatta pay nga aldaw, ti [[Galaxy morpolohiko a panakaidasig|Hubble a panagsasaruno]].&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Sandage |first1=A.
 |year=1989
 |title=Edwin Hubble, 1889–1953
 |journal=Warnakan iti Naarian a Kagimongan ti Astronomiko iti Kanada
 |volume=83 |issue=6 |pages=
 |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/diamond_jubilee/1996/sandage_hubble.html
 |accessdate=2007-01-08
}}&lt;/ref&gt;

=== Moderno a panagsukisok ===
[[Papeles:GalacticRotation2.svg|thumb|[[Killo a panagtayyek ti Ariwanas|Killo a panagtayyek]] iti kadaywan nga agkusikos nga ariwanas: naipadto (A) ken napalpaliiw (B). Ti kaadayo ket manipud iti galaktiko a bugas.]]
[[Papeles:UDFy-38135539.jpg|thumb|Ti maikadua a kaadaywan nga ariwanas: [[UDFy-38135539]]]]

Idi 1944, ni [[Hendrik C. van de Hulst|Hendrik van de Hulst]] ket nagipadto a ti [[mikroaanda]] a radision iti [[hidroheno a linia|kaatiddog ti allon iti 21 sm]] a nagbanagan manipud iti interestelar nga atomiko a [[hidroheno]] nga alingasaw;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last1=Tenn
 |first1=J.
 |title=Hendrik Christoffel van de Hulst
 |url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/vandeHulst/
 |publisher=Estado a Unibersidad ti Sonoma
 |accessdate=2007-01-05
 |archive-date=2012-05-29
 |archive-url=https://archive.today/20120529/http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/vandeHulst/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; daytoy a radiasion ket napaliiw idi 1951. Daytoy a radiasion ket nangpalubos para iti naiparang-ay a panagdal ti Ariwanas ti Naririmpuok a Bitbituen, gapu ta daytoy ket saan a naapektaran babaen ti panagsspsep ti tapok ket ti bukod a Doppler a panagsukat ket mabalin nga usaren ti panangimapa dagiti panaggunay ti alaingasaw idiay Ariwanas. Dagitoy a panagpalpaliiw ket nangiturong ti postulasion iti agtaytayyek a [[barado nga agkusikos nga ariwanas|baras a patakder]] iti tengnga ti Ariwanas.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=López-Corredoira |first1=M.
 |year=2001
 |title=Panagbirbiruk para iti nadalumpinas a Galaktiko a baras ken singsing idiay  DENIS
 |journal=Astronomia ken Astropisika
 |volume=373
 |issue=1 |pages=139–152
 |bibcode=2001A&amp;A...373..139L
 |doi=10.1051/0004-6361:20010560
|arxiv = astro-ph/0104307 }}&lt;/ref&gt; Nga adda dagiti napasayaat a [[radio a teleskopio]], ti alingasaw a hidroheno ket mabalin a masurot kadagiti sabsabali nga ariwanas

Idi panawen ti 1970 naduktalan kadagiti panagadal ni [[Vera Rubin]] iti [[killo a panagtayyek ti ariwanas|kapardas ti panagtayyek]] iti alingasaw kadagiti ariwanas nga adda dagiti dagup a makita a masa ket (manipud kadagiti bituen ken alingasaw) saan nga husto ti panakaibilang para iti pardas iti agtaytayyek nga alingasaw. Daytoy a problema ti ariwanas a panagtayyek ket naikapanunotan a naipalpalawag babaen ti kaadda kadagiti adu a kantidad iti saan a makita a [[nangisit a banag]].&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Rubin |first1=V. C.
 |year=1983
 |title=Nangisit a banag kadagiti agkusikos nga ariwanas
 |journal=Sientipiko nga Amerikano
 |volume=248
 |issue=6 |pages=96–106
 |bibcode=1983SciAm.248...96R
 |doi=10.1038/scientificamerican0683-96
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Rubin |first1=V. C.
 |year=2000
 |title=Sangagasut a Tawen dagiti Agtaytayyek nga Ariwanas
 |journal=Dagiti Pablaak iti AStronimiko a Kagimongan iti Pasipiko
 |volume=112 |issue=772 |pages=747–750
 |bibcode=2000PASP..112..747R
 |doi=10.1086/316573
}}&lt;/ref&gt;

Iti rugi ti panawen ti 1990, ti [[Hubble a Teleskopio ti Limbang]] ket nakapataud kadagiti napasayaat a panagpalpaliiw. Ken dagiti pay nadumaduma a banbanag, daytoy ket nangipatakder a ti napukaw a nangisit a banag iti bukod tayo nga ariwanas ket saan a buklen laeng dagiti nakusnaw ken babassit a bituen.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Ti Hubble Nagpaay ti Pangyuna a Panagilawlawag para iti Nangisit a Banag
 |publisher=Hubble News Desk
 |date=1994-10-17
 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/41/text/
 |accessdate=2007-01-08
}}&lt;/ref&gt; Ti [[Hubble a Nauneg a Lugar]], ti maysa nga atiddog unay a panangiparang iti maysa nga awan ti linaon a paset iti langit, ket nakaited ti ebidensia nga adda dagiti agarup a 125 bilion ({{val|1.25|e=11}}) nga ariwanas iti law-ang.&lt;ref&gt;{{cite web
 |date=2002-11-27
 |title=Mano pay ti kaadu dagiti ariwanas?
 |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/021127a.html
 |publisher=NASA
 |accessdate=2007-01-08
}}&lt;/ref&gt; Ti panagpasayaat ti teknolohia ti panagduktal ti [[elektromagnetiko nga espektro|espektra]] a saan a makita ti tao (radio a telekopio, inpraroho a kamera, ken [[x-ray nga astronomia|x-ray a teleskopio]]) ket mangpalubos ti panagduktal kadagiti sabsabali nga ariwanas a saan a maduktalan babaen ti Hubble. A naisangsangayan ti, panagsukisok ti ariwanas idiay [[Pagliklikan a Sona]] (ti rehion iti langit a nalapdanbabaen ti Naririmpuok a Bitbituen) ket nagpakita kadagiti adu a baro nga ariwanas.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Kraan-Korteweg |first1=R. C.
 |last2=Juraszek |first2=S.
 |year=2000
 |title=Panagmapa dagiti Nailemmeng a Law-ang: Ti panakaiwarwaras ti ariwans idiay Pagliklikan a Sona
 |journal=Dagiti Pablaak iti Astronomiko a Kagimongan iti Australia
 |volume=17 |issue=1 |pages=6–12
 |bibcode=1999astro.ph.10572K
|arxiv = astro-ph/9910572 }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;sparkegallagher2000&quot;&gt;{{harvnb|Sparke|Gallagher III|2000|p=i}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;heidarzadeh23&quot;&gt;{{harvnb|Heidarzadeh|2008|pp=23–25}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;heidarzadeh25&quot;&gt;{{harvnb|Heidarzadeh|2008|p=25, Table 2.1}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=paul1993&gt;{{harvnb|Paul|1993|pp=16–18}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=al_biruni&gt;{{harvnb|Al-Biruni|2004|p=87}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=mohamed&gt;{{harvnb|Mohamed|2000|pp=49–50}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;NSOG&quot;&gt;{{harvnb|Kepple|Sanner|1998|p=18}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=waller_hodge2003&gt;{{harvnb|Waller|Hodge|2003|p=91}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nasa060812&gt;{{cite web
 |last1=Hupp
 |first1=E.
 |last2=Roy
 |first2=S.
 |last3=Watzke
 |first3=M.
 |date=2006-08-12
 |title=NASA ket Nakabiruk kadagiti Paneknek iti Nangisit a Banag
 |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/aug/HQ_06297_CHANDRA_Dark_Matter.html
 |publisher=NASA
 |accessdate=2007-04-17
 |archive-date=2020-03-28
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328193824/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/aug/HQ_06297_CHANDRA_Dark_Matter.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eso000503&gt;{{cite web
 |date=2000-05-03
 |title=Panangilukasan iti Virgo nga Ansisit nga Ariwanas
 |url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html
 |publisher=ESO
 |accessdate=2007-01-03
 |archive-date=2012-07-29
 |archive-url=https://archive.is/20120729/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=science250_4980_539&gt;{{cite journal
 |last1=Uson |first1=J. M.
 |last2=Boughn |first2=S. P.
 |last3=Kuhn |first3=J. R.
 |year=1990
 |title=Ti tengnga nga ariwanas iti Abell 2029 – Ti maysa a daan nalatak a higante
 |journal=Siensia
 |volume=250 |issue=4980 |pages=539–540
 |bibcode=1990Sci...250..539U
 |doi=10.1126/science.250.4980.539
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;M101&quot;&gt;{{cite web
 |date=2006-02-28
 |title=Ti Kadakkelan a Nailadawan nga Ariwanas ni Hubble ket Mangidaton ti Baro a Nangato a Panagilawlawagan a Panakakita
 |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/hst_spiral_m10.html
 |publisher=NASA
 |accessdate=2007-01-03
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=uf030616&gt;{{cite news
 |last1=Hoover
 |first1=A.
 |date=2003-06-16
 |title=Dagiti UF nga Astronomo: Ti Law-ang Nasimsimple Bassit ngem ti Nanamnama
 |url=http://news.ufl.edu/2003/06/16/galaxies/
 |publisher=Hubble News Desk
 |accessdate=2011-03-04
 |archive-date=2011-07-20
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720083835/http://news.ufl.edu/2003/06/16/galaxies/
 |url-status=dead
 }} Based upon:
*{{Cite journal
 |last1=Graham |first1=A. W.
 |last2=Guzmán |first2=R.
 |year=2003
 |title=HST Potometrio dagiti Ansisit nga Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas idiay Coma, ken ti Panagipalpalawag para iti naipasingked a Patakder a Dikotomia a nagbaetan ti Ansisit ken Naraniag a Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas
 |journal=Astronomiko a Warnakan
 |volume=125 |issue=6 |pages=2936–2950
 |bibcode=2003AJ....125.2936G
 |doi=10.1086/374992
|arxiv = astro-ph/0303391 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IRatlas&quot;&gt;{{cite web
 |last1=Jarrett |first1=T. H.
 |title=Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas
 |url=http://www.ipac.caltech.edu/2mass/gallery/galmorph/
 |publisher=Instituto ti Teknolohia ti California
 |accessdate=2007-01-09
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=apj624_2&gt;{{cite journal
 |last1=Gott III |first1=J. R.
 |year=2005
 |title=Mapa iti law-ang
 |journal=Astropisikal a Warnakan
 |volume=624 |issue=2 |pages=463–484
 |bibcode=2005ApJ...624..463G
 |doi=10.1086/428890
|arxiv = astro-ph/0310571 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=kackie020201&gt;{{cite web
 |last1=Mackie |first1=G.
 |date=2002-02-01
 |title=Ti panagkita ti Law-ang iti maysa a  bukel iti Taranaki a Darat
 |url=http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html
 |publisher=Unibersidad ti Swinburne
 |accessdate=2006-12-20
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gilman_ch4&gt;{{cite web
 |last1=Gilman
 |first1=D.
 |title=Dagiti Ariwanas: Isla dagiti Bitbituen
 |url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/EP-177/ch4-7.html
 |publisher=NASA/WMAP
 |accessdate=2006-08-10
 |archive-date=2012-08-02
 |archive-url=https://archive.ph/20120802/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/EP-177/ch4-7.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=camb_lss&gt;{{cite web
 |title=Rimpuok ti Arwanas ken Dakkel a Gantingan a Patakder
 |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/gr/public/gal_lss.html
 |publisher=Unibersidad ti Cambridge
 |accessdate=2007-01-15
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;smbh&quot;&gt;{{cite web
 |last1=Finley |first1=D.
 |last2=Aguilar |first2=D.
 |date=2005-11-02
 |title=Dagiti astronomo ket nakaala ti kaasitgan a pannakakita itiMisterioso a Bugas ti Nagririmpuok a Bitbituen
 |url=http://www.nrao.edu/pr/2005/sagastar/
 |publisher=Obserbatorio ti Nailian a Radio nga Astronomia
 |accessdate=2006-08-10
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=konean2006&gt;{{cite web
 |last1=Koneãn˘
 |first1=Lubomír
 |url=http://www.udu.cas.cz/collegium/tintoretto.pdf
 |title=Emblematiko, Agrikultura, ken Mitograpia Ti Nagtaudan ti Nagririmpuok a Bitbituen
 |publisher=Akademia dagiti Siensia iti Republika ti Tseko
 |accessdate=2007-01-05
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060720204104/http://www.udu.cas.cz/collegium/tintoretto.pdf
 |archivedate=2006-07-20
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=oed&gt;{{cite web
 |last1=Harper |first1=D.
 |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=galaxy
 |title=galaxy|work=Online Etymology Dictionary
 |accessdate=2011-11-11
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=rao2005&gt;{{cite web
 |last1=Rao |first1=J.
 |date=2005-09-02
 |title=Sukisuken ti Pagturayan ti Pumapana
 |url=http://www.space.com/spacewatch/050902_teapot.html
 |publisher=Space.com
 |accessdate=2007-01-03
}}&lt;/ref&gt;

}} &lt;!-- Gibus: refs= --&gt;

== Bibliograpia ==
{{refbegin}}
*{{Cite book 
 |last=Al-Biruni
 |others=R. Ramsay Wright (transl.)
 |year=2004
 |title=The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology
 |url=http://books.google.com/books?id=VbPna7GOoIEC&amp;pg=PA87
 |publisher=Kessinger Publishing
 |isbn=0-7661-9307-1
}}
*{{Cite book 
 |last1=Belkora |first1=L.
 |year=2003
 |title=Minding the Heavens: the Story of our Discovery of the Milky Way
 |url=https://archive.org/details/mindingheavensst0000belk |publisher=CRC Press
 |isbn=0-7503-0730-7
}}
*{{Cite book 
 |last1=Bertin |first1=G.
 |last2=Lin |first2=C.-C.
 |year=1996
 |title=Spiral Structure in Galaxies: a Density Wave Theory
 |url=https://archive.org/details/spiralstructurei0000bert |publisher=MIT Press
 |isbn=0-262-02396-2
}}
*{{Cite book
 |last1=Binney |first1=J.
 |last2=Merrifield |first2=M.
 |year=1998
 |title=Galactic Astronomy
 |url=https://archive.org/details/galacticastronom0000binn |publisher=Princeton University Press
 |isbn=0-691-00402-1
 |oclc=39108765
}}
*{{Cite book
 |last1=Dickinson |first1=T.
 |year=2004
 |title=The Universe and Beyond
 |url=https://archive.org/details/universebeyond0004dick |edition=4th
 |publisher=Firefly Books
 |isbn=1-55297-901-6
 |oclc=55596414
}}
*{{Cite book 
 |last1=Heidarzadeh |first1=T.
 |year=2008
 |title=A History of Physical Theories of Comets, from Aristotle to Whipple
 |url=https://archive.org/details/historyofphysica0000heid |publisher=Springer
 |isbn=1-4020-8322-X
}}
*{{Cite book 
 |last1=Kepple |first1=G. R.
 |last2=Sanner |first2=G. W.
 |year=1998
 |title=The Night Sky Observer's Guide, Volume 1
 |publisher=Willmann-Bell
 |isbn=0-943396-58-1
}}
*{{Cite book 
 |last1=Mohamed |first1=M.
 |year=2000
 |title=Great Muslim Mathematicians
 |publisher=Penerbit UTM
 |isbn=983-52-0157-9
 |oclc=48759017
}}
*{{Cite book 
 |last1=Paul |first1=E. R.
 |year=1993
 |title=The Milky Way Galaxy and Statistical Cosmology, 1890–1924
 |url=https://archive.org/details/milkywaygalaxyst0000paul |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=0-521-35363-7
}}
*{{Cite book 
 |last1=Sparke |first1=L. S.
 |last2=Gallagher III |first2=J. S.
 |year=2000
 |title=Galaxies in the Universe: An Introduction
 |url=https://archive.org/details/galaxiesinuniver0000spar |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=0-521-59740-4
}}
*{{cite book 
 |last1=Van den Bergh |first1=S.
 |year=1998
 |title=Galaxy Morphology and Classification
 |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=0-521-62335-9
}}
*{{cite book 
 |last1=Waller |first1=W. H.
 |last2=Hodge |first2=P. W.
 |year=2003
 |title=Galaxies and the Cosmic Frontier
 |url=https://archive.org/details/galaxiescosmicfr0000wall |publisher=Harvard University Press
 |isbn=0-674-01079-5
}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Galaxies|Kategoria:Ariwanas}}

[[Kategoria:Dagiti ariwanas]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>mzzruxvminromj0n56ony00g6bpjfu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Julius Caesar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15241</id>
    <revision>
      <id>406544</id>
      <parentid>402667</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11109" sha1="9hrrxvdfigmz7gshsmr9e8cvomiw5i5" xml:space="preserve">{{Infobox kaarian
|name =Gaius Julius Caesar
|title=[[Romano a diktador|Diktador]] iti [[Republika a Romano]]
|image=Bust_of_Gaius_Iulius_Caesar_in_Naples.jpg
|caption =Busto ni Caesar manipud ti [[Nailaian nga Arkeolohiko a Museo ti Napoles]]
|full name =Gaius Julius Caesar
|reign =Oktubre 49 BC –&lt;br /&gt;15 Marso 44 BC (a kas diktador ken/wenno konsul)
|consort =[[Cornelia Cinna menor]] 84 – 69 BC &lt;br /&gt;[[Pompeia (asawa ni Julius Caesar)|Pompeia]] 68 – 63 BC &lt;br /&gt;[[Calpurnia Pisonis]] 59 – 44 BC
|issue=[[Julia (anak a babai ni Julius Caesar)|Julia Caesaris]] c. 73 – 54 BC&lt;br /&gt;[[Caesarion]] 47 – 30 BC&lt;br /&gt;[[Augustus]] 63 BC – 14 AD (nalatak a kaanakan a lalaki, inampon a natay a kas anak a lalaki ni Caesar idi 44 BC)
|royal house =[[Julio-Claudian a Dinastia|Julio-Claudian]]
|father =[[Gaius Julius Caesar (prokonsul)|Gaius Julius Cæsar]]
|mother =[[Aurelia Cotta]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.roman-colosseum.info/roman-empire/julius-caesar.htm |title=Julius Caesar |publisher=Roman-colosseum.info |accessdate=8 Enero 2012 |archive-date=2013-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119005539/http://roman-colosseum.info/roman-empire/julius-caesar.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|birth_date = Hulio 100 BC
|birth_place =[[Subura]], Roma
|death_date =15 Marso 44 BC (edad 55)
|death_place =[[Teatro iti Pompey#Curia, pannakapatay ni Caesar|Curia iti Pompey]], Roma
|place of burial=
}}

{{Infobox
| image    = [[File:Rmn-social-header-1-.svg|245px]]
| header1  = Dagitoy nga artikulo ket sakupenna ti '''[[Taga-ugma a Romano]]''' [[Comitium]]  iti '''[[Republika a Romano|Republikano]]''' a panawen
| label1   =
| data1    = 
| header2  = 
| label2   = [[Arkitektura a patakder|Dagiti patakder]]-
| data2    = '''[[Rostra]]''', '''[[Curia Hostilia]]''', '''[[Curia Julia]]''', '''[[Lapis Niger]]'''
| header3  = 
| label3   = [[Dagiti politiko ti Romano|Dagiti politiko]]-
| data3    = '''[[Cicero]]''', '''[[Gaius Gracchus]]''', '''Julius Caesar'''
| header4  = 
| label4   = [[Dagiti kagimongan a Romano|Dagiti kagimongan]]-
| data4    = '''[[Senado ti Roman]]''', '''[[Curiate a kagimongan|comitia curiata]]''' 
| header5  = 
| label5   =
| data5    =
| belowstyle = background:#ddf;
| below    = 
}}

Ni '''Gaius Julius Caesar'''&lt;ref name=&quot;name&quot;&gt;Fully, ''Caius Iulius Caii filius Caii nepos Caesar Imperator'' (&quot;Gaius Julius Caesar, anak a lalaki ni Gaius, apo a lalaki ni Gaius, Imperator&quot;). Opisial a nagan kalpasan ti [[Imperial a kulto (taga-ugma a Roma)|panakadiosna]] idi 42&amp;nbsp;BC: ''Divus Iulius'' (&quot;Ti Nasantuan a Julius&quot;).&lt;/ref&gt; ({{IPA-la|ˈɡaː.i.ʊs ˈjuː.lɪ.ʊs ˈkaj.sar|classical}},&lt;ref name=&quot;covington&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ai.uga.edu/mc/latinpro.pdf | title=Latin a Panagilawag ti Panagbalikas | publisher=Unibersidad iti Georgia | date=31 Marso 2010 | accessdate=6 Enero 2012 | author=Covington, Michael A.}}&lt;/ref&gt; Hulio 100&amp;nbsp;BC&lt;ref&gt;Adda dagiti naisuppiatan babaen ti petsa a panakaipasngay ni Caesar. Daytoy nga aldaw ket naibagbaga nga idi 12&amp;nbsp;Hulio idi narambakan ti aldaw kalpasan ti panakadiosna, ngem daytoy ket gapu ti husto a kasangayna ket matnag iti ''[[Ludi Apollinares]]''. Adu kadagiti eskolar, a naibatay ti petsa nga isu ket nagtengngel kadagiti mahistrado, ket nakaited ti kaso par iti 101 wenno 102&amp;nbsp;BC a daytoy ket isu ti tawen a panakaipasngayna, ngem dagiti eskolar a konsenso ket kaykayatda ti 100&amp;nbsp;BC. Goldsworthy, 30&lt;/ref&gt; – 15 Marso 44&amp;nbsp;BC)&lt;ref&gt;Kalpasan ti ipupusay ni Caesar dagiti bisiesto a tawen ket saan a naisenngat babaen iti daytoy a kinayatanna ken adda madudua a maipanggep no ania ti panagpalpaliiw kadagiti bisiesto a tawen ti nagbaetan ti 45&amp;nbsp;BC ken AD&amp;nbsp;4 a nairaman; dagiti petsa iti daytoy nga artikulo a nagbaetan ti 45&amp;nbsp;BC ken AD&amp;nbsp;4 a nairaman ket dagitoy ti napalpaliiw idiay Roma ken adda madudua a maipangngep ti aldaw no anianto ayanda dagitoy a petsa iti [[proleptika a Huliano a kalendario]]. Kitaen ti Blackburn, B ken Holford-Strevens, L. (1999 nasimpa 2003). ''Ti Oxford a Kumaduaan ti Tawen''. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 671. {{ISBN|978-0-19-214231-3}&lt;/ref&gt; ket maysa idi a [[Romano a heneral]] ken [[Politiko|estadista]] ken mailidding a mannurat ti [[Latin]] a prosa. Isu ket nagtignay ti kritiko a papel iti nagininut a panakabalbaliw ti panakaipan ti [[Republika a Romano]] iti [[Romano nga Imperio]].

Idi 60 BC, ni Caesar, ni [[Marcus Licinius Crassus|Crassus]] ken [[Pompey]]  ket dagitoy iti maysa nga [[Immuna a tallo a kumaduaan ti politiko |politiko a kumaduaan]] a mangiturayto kadagiti Romano a politika kadagiti sumaganad a tawen. Dagiti panagpadasda nga agala kadagiti bileg babaen ti [[populares|populista]] a taktiko ket sinuppiatan babaen dagiti [[optimates|napili a konserbatibo]] ti uneg ti [[Romano a Senado]], a nairana ni [[Kato ti Ub-ubing]] nga adda ti patinayon a suporta ni [[Cicero]]. Ti [[panagrukma iti Gaul]] ni Caesar, a nalpas daytoy babaen idi 51&amp;nbsp;BC, ket nagpadakkel dagiti teritorio ti Roma aginggana idiay [[Kanal nga Inggles]] ken ti [[Rhine]]. Ni Caesar ket isu ti immuna a heneral a bimmallasiw kadagitoy idi isu ket nangipatakder ti [[Rangtay ti Rhine ni Caesar|rangtay a bimmallasiw ti Rhine]] ken nagaramid ti immuna a [[Panagraut ni Caesar ti Britania|panagrautna iti Britania]]. 

Dagitoy a nagunodanna ket nakaited kaniada kadagiti di-mapada a bileg ti milisia ken nagpangta a mangsalip ti katakderan ti Pompey. Ti katimbengan ti bileg ket nabalinsuek pay babaen ti [[Gubat iti Carrhae|ipupusay ni Crassus]] idi 53&amp;nbsp;BC.
Dagiti politiko a panakailinia iti Roma ket naipanungpalan ti panakaiturong ti panagsuppiat a nagbaetan ni Caesar ken Pompey, a ni Pompey ket nangala ti gapuanan iti Senado. Binilin babaen ti Senado a maidarum idiay Roma kadagiti nadumaduma a panagpabasol, ni Caesar ket nagmartsa idiay Roma a kasurotna ti maysa a [[Romano a sangaarbanan|sangaarbanan]]—legio XIII—manipud idiay Gaul aginggan idiay Italia, a binallasiwna ti [[Rubicon]] idi 49&amp;nbsp;BC.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Keppie|first=Lawrence|authorlink=XX|title=Ti panagaramid ti Romano a Buyoy: manipud ti Republika aginggana ati Imperio|url=https://archive.org/details/makingofromanarm0000kepp_a7q6|year=1998|publisher=Unibersidad iti Oklahoma a Pagmalditan|location=Norman, OK|isbn=978-0-8061-3014-9|page=[https://archive.org/details/makingofromanarm0000kepp_a7q6/page/102 102]|chapter=Ti argian iti sibil a gubat}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nagrissik ti maysa a [[Sibil a gubat ni Caesar|sibil a gubat]] nga isu ket rimsua nga awan ti makapada a daulo iti Romano a lubong.

Kalpasan ti panagtengngelna ti gobierno, isu ket nagrugi kadagiti nawatiwat a panagreporma iti Romano a kagimongan ken gobierno. Isu ket nagipatengnga ti burokrasia iti Republika ken naiproklamanto a kas ti agnanayon a &quot;[[Romano a diktador|diktador]]&quot;. Adda dagiti&amp;nbsp;grupo dagiti senador, nga indauloan babaen ni [[Marcus Junius Brutus]], a pimmatay ti diktador idiay [[Ides iti Marso]] (15&amp;nbsp;Marso) 44&amp;nbsp;BC, a nagnamnama ti panakaisubli ti gobierno a batay-linteg iti Republika. Nupay kasta, ti nagbanagan daytoy ket dagiti [[Sibil a gubat ti Romana|seri iti sibil a gubgubat]], a daytoy ti nagiturong ti panakaipatakder iti agnanayon a Tomano nga mperio babaen ti inampon ni Caesar timmawid a ni [[Augustus|Octavius]] (kalpasan daytoy ket naamammoan a ni Augustus). Kaaduan ti panagbiag ni Caesar ket naamammoan kadagiti bukodna sarita kadagiti kampaniana iti milisia, ken dagiti nadumaduma a kontemporario a nagtaudan, a kangrunaan dagiti sursurat ken dagiti bitla ni Cicero ken dagiti naipakasaritaan a sursurat ni [[Sallust]]. Ti kinaudi a biograpia ni Caesar babaen ni [[Suetonius]] ken [[Plutarch]] ket dagitoy pay ti kangrunaan a tinaudan.

==Nasapa a biag ken karrer==
{{Nangruna|Nasapa biag ken karrer ni Julius Caesar}}

[[Papeles:Sulla Glyptothek Munich 309.jpg|thumb|180px|[[Lucius Cornelius Sulla]].]]
Ni Caesar ket naipasngay idi iti maysa a [[Aristokrato (taga-ugma a Roma)|aristokrato]] a pamilia, ti ''[[gens]] [[Hulia (gens)|Hulia]]'', a timmunton ti nagtaudan a manipud ti [[Ascanius|Iulus]], nga anak a lalaki ti naisaritaan a [[Troy|Trohano]] a prinsipe a ni [[Aeneas]], a baka kano nga ti anak a lalaki iti diosa a ni [[Benus (mitolohia)|Benus]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Froude|first=James Anthony|authorlink=James Anthony Froude|title=Biag ni Caesar|publisher=Project Gutenberg e-text|year=1879|page=67|url=http://www.mirrorservice.org/sites/ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext05/8cesr10.txt|access-date=2012-06-11|archive-date=2007-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071209113843/http://www.mirrorservice.org/sites/ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext05/8cesr10.txt|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209113843/http://www.mirrorservice.org/sites/ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext05/8cesr10.txt |date=2007-12-09 }} Kitaen pay ti: [[Suetonius]], ''[[Dagiti biag ti Sangapulo ket dua a Caesar]]'': ''Julius'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius*.html#6 6]; [[Velleius Paterculus]], ''Romana Pakasaritaan'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Velleius_Paterculus/2B*.html#41 2.41]; [[Virgil]], ''[[Aeneid]]''&lt;/ref&gt; Ti ''[[maikatlo a nagan]]'' a nataudan ti &quot;Caesar&quot; , segun kenni [[Pliny ti Laklakay]], nga adda ti kaputotan a naipangay babaen ti [[sesarea]] (manipud ti Latin berbo a mangputed, ''caedere'', ''caes-'').&lt;ref&gt;[[Pliny ti Laklakay]], ''Masna a Pakasaritaan'' [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+7.7 7.7]. Ti pannakaallilawa a ni Julius Caesar ket naipangay babaen ti himself sesarea ket naipetsa manipud idi maika-10 a siglo (''[[Suda]]'' [http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?db=REAL&amp;search_method=QUERY&amp;login=guest&amp;enlogin=guest&amp;user_list=LIST&amp;page_num=1&amp;field=adlerhw_gr&amp;searchstr=kappa%2C1199 kappa 1199] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817044725/http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?db=REAL&amp;search_method=QUERY&amp;login=guest&amp;enlogin=guest&amp;user_list=LIST&amp;page_num=1&amp;field=adlerhw_gr&amp;searchstr=kappa%2C1199 |date=2013-08-17 }}). Ni Julius ket saan nga isu ti immuna a nagnagan ti kastoy, ken ti panawenna daytoy a pamay-ay ket inaramid laeng kadagit natayen a babbai, bayat a ti ina ni Caesar, [[Aurelia Cotta|Aurelia]], ket atiddog a nagbiag kalpasan ti panakaipasngayna.&lt;/ref&gt; Ti ''[[Agosto a Pakasaritaan|Historia Augusta]]'' ket agipaltiing ti tallo a [[Etimolohia iti nagan ni Julius Caesar|sabsabali a panagipalpalawagan]]: a ti immuna a Caesar ket adda ti napuskol a buok (Latin ti ''caesaries''); nga isu ket adda ti naraniag a kolordapo a mata (Latin ti ''oculis caesiis''); wenno isu ket pimmatay ti maysa nga elepante (''caesai'' iti Moorish) iti gubat.&lt;ref&gt;''[[Agosto a Pakasaritaan|Historia Augusta]]'': ''Aelius'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Aelius*.html#2 2].&lt;/ref&gt; 

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Julius Caesar]]
[[Kategoria:Dagiti taga-ugma a Heneral ti Romano|Caesar]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>9hrrxvdfigmz7gshsmr9e8cvomiw5i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Martin Van Buren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15290</id>
    <revision>
      <id>406295</id>
      <parentid>402919</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7190" sha1="hrv8f1o73fcmhel7tmdfphkgx0yx1jx" xml:space="preserve">{{Infobox nagtakem
|name             = Martin Van Buren
|image            = Martin_Van_Buren_by_Mathew_Brady_c1855-58.jpg
|caption          = ''Potograpia circa 1855-1858''
|office           = [[Listaan dagiti Presidente iti Estados Unidos|Maika-8]] a [[Presidente iti Estados Unidos]]
|vicepresident    = [[Richard Mentor Johnson|Richard Johnson]]
|term_start       = Marso 4, 1837
|term_end         = Marso 4, 1841
|predecessor      = [[Andrew Jackson]]
|successor        = [[William Henry Harrison]]
|office2          = [[Listaan dagiti Bise Presidente iti Estados Unidos|Maika-8]] a [[Bise Presidente iti Estados Unidos]]
|president2       = [[Andrew Jackson]]
|term_start2      = Marso 4, 1833
|term_end2        = Marso 4, 1837
|predecessor2     = [[John C. Calhoun|John Calhoun]]
|successor2       = [[Richard Mentor Johnson|Richard Johnson]]
|ambassador_from3 = Estados Unidos
|country3         = Nagkaykaysa a Pagarian
|nominator3       = [[Andrew Jackson]]
|term_start3      = Agosto 8, 1831
|term_end3        = Abril 4, 1832
|predecessor3     = [[Louis McLane]]
|successor3       = [[Aaron Vail]] &lt;small&gt;(Agtigtignay)&lt;/small&gt;
|office4          = [[Listaan dagti Sekretario ti Estado iti Estados Unidos|Maika-10]] a [[Sekretario ti Estado ti Estados Unidos]]
|president4       = Andrew Jackson
|term_start4      = Marso 28, 1829
|term_end4        = Mayo 23, 1831
|predecessor4     = [[Henry Clay]]
|successor4       = [[Edward Livingston]]
|order5           = [[Listaan dagiti Gobernador ti New York|Maika-9]] a [[Gobernador ti New York]]
|lieutenant5      = [[Enos T. Throop]]
|term_start5      = Enero1, 1829
|term_end5        = Maso 12, 1829
|predecessor5     = [[Nathaniel Pitcher]]
|successor5       = Enos T. Throop
|jr/sr6           = Senador ti Estados Unidos
|state6           = [[New York]]
|term_start6      = Marso 4, 1821
|term_end6        = Disiembre 20, 1828
|predecessor6     = [[Nathan Sanford]]
|successor6       = [[Charles E. Dudley]]
|office7          = Maika-14 nga [[Abogado Heneral ti New York|Abogado Heneral ti New York]]
|governor7        = [[Daniel D. Tompkins]]&lt;br&gt;[[John Tayler]]&lt;br&gt;[[DeWitt Clinton]]
|term_start7      = Pebrero 17, 1815
|term_end7        = Hulio 8, 1819
|predecessor7     = [[Abraham Van Vechten]]
|successor7       = [[Thomas Jackson Oakley]]
|birth_date       = {{Petsa ti pannakaipasngay|1782|12|5}}
|birth_place      = [[Kinderhook (village), New York|Kinderhook]], New York, E.U.
|death_date       = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1862|7|24|1782|12|5}}
|death_place      = Kinderhook, New York, E.U.
|party            = [[Partido ti Nawaya a Daga|Nawaya a Daga]] &lt;small&gt;(1848–1854)&lt;/small&gt;
|otherparty       = [[Partido Demokratiko-Republikano|Demokratiko-Republikano]] &lt;small&gt;(Sakbay ti 1825)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|Demokratiko]] &lt;small&gt;(1828–1848)&lt;/small&gt;
|spouse           = [[Hannah Van Buren|Hannah Hoes]] &lt;small&gt;(1807–1819)&lt;/small&gt;
|children         = [[Abraham Van Buren|Abraham]]&lt;br&gt;[[John Van Buren|John]]&lt;br&gt;Martin&lt;br&gt;Smith
|profession       = [[Abogado]]
|signature        = Martin Van Buren Signature2.svg
|signature_alt    = Kursibo a pirma iti tinta
}}

Ni '''Martin Van Buren''' ({{lang-nl|Maarten van Buren}}; Disiembrer 5, 1782{{spaced ndash}}Hulio 24, 1862) ket isu idi ti [[Listaan dagiti presidente iti Estados Unidos|maikawalo]] a [[Presidente iti Estados Unidos]] (1837–1841). Sakbay ti panaka-presidentena, isu idi ti [[Listaan dagiti Bise Presidente iti Estados Unidos|maikawalo]] a [[Bise Presidente iti Estados Unidos|Bise Presidente]] (1833–1837) ken ti maikasangapulo a [[Sekretario ti Estado ti Estados Unidos|Sekretario ti Estado]], babaen ni [[Andrew Jackson]] (1829–1831). 

Ni Van Buren ket maysa kadagiti nangruna a nagurnos iti [[Pakasaritaan iti Partido Demokratiko (Estados Unidos)|Partido Demokratiko]], maysa a naturay a pigura iti [[Maikadua a Partido a Sistema]], ken isu ti immuna a presidente a saan a [[Dagiti Britaniko nga Amerikano|Britaniko]] wenno [[Dagiti Irlandes nga Amerikano|Irlandes]] a kaputotan&amp;mdash;ti pamiliana ket [[Olanda nga Amerikano|Olanda]]. Isu ti immuna a presidente a [[Masna a naipasngay nga umili iti Estados Unidos|naipasngay nga Amerikano nga umili]],&lt;ref&gt;[http://www.hoover.nara.gov/exhibits/cottages/middleclass/vanburen.html NARA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310005610/http://www.hoover.nara.gov/exhibits/cottages/middleclass/vanburen.html |date=2014-03-10 }}, Ni Martin Van Buren&lt;/ref&gt; ken dagiti sinarunona a naipasngay a [[Dagiti suheto ti Britaniko|suheto ti Britaniko]] sakbay ti [[Amerikano a Rebolusion]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ourwhitehouse.org/prespgs/mvanburen.html |title=Archive copy |access-date=2012-06-12 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115084027/http://www.ourwhitehouse.org/prespgs/mvanburen.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115084027/http://www.ourwhitehouse.org/prespgs/mvanburen.html |date=2013-01-15 }}&lt;/ref&gt;. Is-su laeng ti presidente a ti Ingles ket saan nga isu ti immuna a pagsasaona, nga isu ket dimmakkel a nagsasao iti [[Pagsasao nga Olandes|Olandes]],&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sturgis|first=Amy H.|authorlink=|title=Ti Dalan dagiti Lulua ken Indiano a Panagikkatl|url=https://archive.org/details/trailoftearsindi0000stur|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|page=[https://archive.org/details/trailoftearsindi0000stur/page/93 93]|isbn=0-313-33658-X}}&lt;/ref&gt; ken ti immuna a presidente manipud idiay [[New York]].

Kas Sekretario iti Estado ken idi pay a kas Bise Presidente  ni [[Andrew Jackson]], ni Van Buren ket maysa idi a nangruna a pigura iti panagpatakder ti organisasional a  patakder para iti [[Jacksoniano a demokrasia]], a naisangsangayan idiay Estado ti New York. A kas presidente, saanna idi a kinayat ti pannakaikabit ti Estados Unidos ti [[Texas]], a daytoy a maysa a tignay ket nagun-od ni [[John Tyler]] kalpasan ti walo a tawen a pinalikudan ni Van Buren. Iti nagbaeten ti awan ti nadangran a [[Gubat ti Aroostook]] ken ti [[Carolina a panakibiang|''Carolina'' a Panakibiang]], dagiti pannakibiangna ti Britaniko ken dagiti koloniana idiay [[Kanada]] ket napaneknekan a nasasagsagaba dagitoy

Ti administrasionna naidakkelan a naidasig babaen ti panagrigat ti ekonomia iti dayata a panawenna, ti [[Derraaw iti 1837]]. Isu ket nangipangpulotan para iti depresion ken nakunkuna a ti &quot;Martin Van Ruin&quot; babaen dagiti politiko a kasuppiatna. Ni Van Buren ket nabutosan a maikkat iti opisina kalpasan ti uppat a tawen, a naabak babaen ti [[Partido Whig (Estados Unidos)|Whig]] a kandidato a ni [[William Henry Harrison]].

Idi 1848 ni Van Buren napaay a timmaray para iti presidente iti maysa a maikatlo a partido nga etiketa, ti [[Partido ti Nawaya a Daga]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Dagiti Presidente iti Estados Unidos}}
{{Dagiti Bise Presidente iti Estados Unidos}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-bio}}

{{DEFAULTSORT:Van Buren, Martin}}
[[Kategoria:Dagiti presidente ti Estados Unidos|Van Buren]]
[[Kategoria:Dagiti bise presidente ti Estados Unidos|Van Buren]]
[[Kategoria:1782 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1862 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>hrv8f1o73fcmhel7tmdfphkgx0yx1jx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nagririmpuok a Bitbituen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15324</id>
    <revision>
      <id>406618</id>
      <parentid>402986</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41413" sha1="dhlalft2ljj0xmjlc6avor48ltuo0c1" xml:space="preserve">{{Infobox
| title=Ariwanas a Nagririmpuok a Bitbituen
| image=[[Papeles:ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg|300px]]
| caption=T imahen ti [[Galaktiko a Tengnga]] ti Nagririmpuok a Bitbituen ti rabii a langit ti ngato ti [[Paranal nga Obserbatorio]]
| titlestyle=background: #30D5C8lc;
| headerstyle=background:
| belowstyle=background: #30D5C8;
| labelstyle=background: inherit;
| header1=Datos ti panagpalpaliiw
| label2=[[Morpolohiko a panakaidasig ti Ariwanas|Kita]]
| data2=SBc&lt;ref name=ssr100_1_129 /&gt; ([[nabarasan nga agkuskosikos nga ariwanas]])
| label3=[[Diametro]]
| data3={{Pagbaliwen|100|-|120|kly|kpc|abbr=on|lk=on}}&lt;ref name=&quot;ask-astro&quot; /&gt;
| label4=Kapuskol
| data4={{Pagbaliwen|1.0|kly|kpc|abbr=on|lk=off}}&lt;ref name=&quot;ask-astro&quot; /&gt;
| label6=Bilang dagiti bitbituen
| data6={{nowrap|300 ± 100 billion}}&lt;ref name=nasa20071129 /&gt;&lt;ref name=ut20081216 /&gt;
| label7=Kadaanan a naamammoan a bituen
| data7=13.2&amp;nbsp;[[Byr|Gyr]]&lt;ref name=&quot;frebel&quot; /&gt;
| label8=Mass
| data8=1.0-1.5{{e|12}}&amp;nbsp;[[solar a masa|M&lt;sub&gt;☉&lt;/sub&gt;]]&lt;ref name=&quot;McMillan2011&quot; /&gt;
| label9=Kaadayo ti Init iti [[Galaktiko a tengnga]]
| data9={{Pagbaliwen|27.2|+/-|1.1|kly|kpc|abbr=on|lk=off}}&lt;ref name=&quot;apj692_2_1075&quot; /&gt;
| label10=Ti [[Galaktiko a tawen|Panawen ti galaktiko a panagtaytayyek]] ti Init
| data10=250&amp;nbsp;[[Myr]] (negatibo a panagtaytayyek)&lt;ref name=&quot;nasa_worldbook_sun&quot; /&gt;
| label11=[[Teoria ti densidad nga allon|Panawen a panagtaytayyek ti agkuskousikos a tabas]]
| data11=50&amp;nbsp;Myr&lt;ref name=gasdynamics /&gt;
| label12=[[Nabarasan nga agkuskusikos nga ariwanas|Baras a tabas]] a panawen a panagtaytayyek
| data12=15–18&amp;nbsp;Myr&lt;ref name=gasdynamics /&gt;
| label13=Ti kinapardas a mainaig ti [[Kosmiko a mikroaanda a lugar iti likud|CMB]] [[natalna a sukogan]]
| data13={{nowrap|552 ± 6&amp;nbsp;km/s}}&lt;ref name=&quot;dipole&quot; /&gt;
| below=Kitaen pay ti: [[Ariwanas]], [[Listaan dagiti ariwanas]]
}}

Ti '''Nagririmpuok a Bitbituen''' ({{lang-en|Milky Way}}) ket isu ti [[ariwanas]] nga aglaon ti [[Daga (planeta)|Daga]].&lt;ref name=collins_ahsd /&gt;&lt;ref name=context group=nb /&gt; Daytoy a nagan iti Ingles a &quot;Milky Way&quot; ket naala manipud iti panagparangna a kas nalidem a &quot;nagatasan&quot; a sumsumged a banda nga agar-arkos iti ballasiw ti rabii a langit, a ti mata laeng ket saan a makailasin kadagiti agmaymaysa a bitbituen. Ti termino a &quot;Milky Way&quot; ket naipatarus manipud iti [[Klasiko a Latin]] ''via lactea'', manipud iti [[Helenestika a Griego]] ''γαλαξίας κύκλος'' (pr. ''galaxías kýklos'', &quot;nagatasan a sirkulo&quot;).&lt;ref name=eo_galaxy /&gt;&lt;ref name=&quot;Jankowski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Schiller&quot; /&gt; Ti Nagririmpuok a Bitbituen ket agparang a kasla banda gapu ta daytoy ket nasukog iti disko a patakder a makitkita manipud iti uneg. Ti kinapudno a daytoy a nalidem a banda iti lawag ket buklen dagiti bitbituen napaneknekan idi 1610 idi ni [[Galileo Galilei]] ket naguusar ti teleskopio tapno masolbarna dagiti agmaymaysa abitbituen. Idi panawen ti 1920, ti panagpalpaliiw ti astronomo a ni [[Edwin Hubble]] ket nagiparang a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket maysa laeng kadagiti adu nga ariwanas.

Ti Nagririmpuok a Bitbituen ket maysa a [[nabarasan nga agkuskusikos nga ariwanas]] a 100,000–120,000 [[lawag a tawen]] iti diametrona nga aglaon kadagiti 200–400 a bilion a [[bituen|bitbituen]]. Mabalin pay nga aglaon iti kasla kasta a kaadu a planeta, nga adda nakarkulo a 10 a bilion kadagitoy ti agpalpalikmut iti [[mataengan a sona]] kadagiti nagannak kaniada a bitbituen.&lt;ref name=&quot;Nature-20120111&quot; /&gt; Ti [[Sistema a Solar]] ket mabirukan ti uneg iti daytoy a disko, ti agarup a dua a pagkatlo a kaadayo manipud iti [[Galaktiko a Tengnga]], idiay akin-uneg nga igid iti agkuskusikos a tabas ti nagtitiponan ti alingasaw ken tapok a tinawtawagan a ti  [[Orion–Cygnus nga Ima]]. Dagiti bitbituen ti akin-uneg a ≈10,000 a lawag a tawtawen ket naurnos iti maysa a [[Batukot (astronomia)|batukot]] ken maysa wenno ad-adu pay a baras. Ti katengngaan ket namarkaan babaen ti napeksa a radio a taudan atinawtawagan a ti [[Sagitario A*]] a mabalin a daytoy ket [[nalatak unay a nangisit nga abut]]. Ti Ariwanas ket agtaytayyek ti maminsan tunggal maysa a 15 aginggana ti 50 a riwriw a tawtawen. Ti Ariwanas iti maysa a kabuklan ket aggungunay iti kapardas iti 552 aginggana ti 630&amp;nbsp;km tunggal maysa a segundo, nga agtalged ti mainaig a sukogan iti reperensia. Nakarkulo daytoy ti kadaanan ti agarup a 13.2 bilion a tawen , a gangani  a kasla ti [[Tawen iti law-ang|kadaanan ti Law-ang]]. Daytoy ket linawlawan babaen dagiti nadumaduma a [[Listaan dagiti satelite nga ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen|babbabassit a satelite]] nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen ket paset ti [[Lokal a Grupo]] dagiti ariwanas, a mangbukel ti maysa a subkomponente iti [[Nalatak a Rimpuok ti Virgo]].

== Wagas ==
[[Papeles:Under the Milky Way.jpg|thumb|Ti maysa a panakakita iti Nagririmpuok a bibituen nga agturong idiay Konstelasion [[Sagitario(konstelasion)|Sagitario]] (a mairaman ti [[Galatiko a Tengnga]]) a kas makita manipud iti di-narugitan nga awan lawag a lugar (ti Black Rock Desert, Nevada).]]
No agpalpaliiw ti rabii a langit, ti termino a &quot;Nagririmpuok a Bitbituen&quot; ket isu laeng ti nakudrep a banda iti puraw a lawag nga adda ti 30 a degrado a kalawa nga agararko iti ballasiw ti langit&lt;ref name=pasachoff1994 /&gt; (yray no amin dagiti [[bituen|bitbituen]] a mabalin a makita ti [[mata laeng]] ket paset iti Ariwanas a Nagririmpuok a Bitbituen). Ti lawag iti daytoy a banda ket naggapo manipud iti [[Angular a resolsion|di-nasolbar]] a bitbituen ken dadduma pay a materiales a naisanglad ti kaunegan ti Galaktiko a dalumpinas. Dagiti nasipnget a rehion ti kaunegan ti banda, a kas ti [[Nalatak a Rengngat (astronomia)|Nalatak a Rengngat]] ken ti [[Coalsack Nebulosa|Coalsack]], ket maipada kadagiti luglugar a dagiti lawag manipud kadagiti adayo a bitbituen ket nalappedan babaen ti [[interestelar a tapok]].

Ti Nagririmpuok a Bitbituen ket adda ti mainaig nga ababa a [[kalawag ti rabaw]]. Ti pannakakita daytoy ket narigat unay babaen ti lugar iti likud a lawag a kas ti [[panagrugit ti lawag]] wenno naisiasi a lawag manipud iti [[bulan]]. Daytoy ket sisasagana a makita no ti [[mangipatingnga a kadakkel]] ket +5.1 wenno nasaysayaat, bayat nga agipakpakita ti nasayaat a salaysay iti +6.1.&lt;ref name=steinicke_sakiel2007 /&gt; Daytoy ket agpabalin a narigat a makita ti Nagririmpuok a Bitbituen manipud kadagiti ania man a naraniag a nasilawan a [[Urbano a lugar|urbano]] weno [[suburbano]] lokasion ngem nalaka a makita no kitaen manipud iti maysa nga [[away a lugar]] no ti bulan ket adda ti baba ti horisonte.&lt;ref name=bortle group=nb /&gt;

Ti Nagririmpuok a Bitbituen ket lumasat kadagiti paset ti agarup a 30 [[konstelasion]]. Ti [[Galaktiko a Tengnga|tengnga iti Ariwanas]] ket sumanglad iti turong iti [[konstelasion]] a [[Sagitario (konstelasion)|Sagitario]]; isu ditoy ti karaniagan ti Naririmpuok a Bitbituen. Manipud ti Sagitario, ti nakudrep a banda iti puraw a lawag ket agparang a lumaslasat nga agpalaud iti [[Galaktiko kontratengnga]] idiay [[Auriga (konstelasionn)|Auriga]]. Ti banda ket agtultuloyton nga agpalaud kadagiti sumakbay a dalan ti lawlaw ti langit ken agsubli idiay [[Sagitarios (konstelation)|Sagitario]]. Ti kinapidno a ti banda ket bingbingayenna ti rabii a langit dagiti dua nga agarup nga agpadpada a [[nainlangitan a globo|hemisperio]] ket mangitudo a ti Sistema Solar ket asideg a naisanglad ti [[Galaktiko a dalumpinas]].

Ti Galaktiko a dalumpinas ket agliklikig babaen ti 60 a degrado ti [[ekliptiko]] (ti dalumpinas ti panagtayyek ti Daga).A minaig ti [[nainlangitan nga ekuador]], a lumasat daytoy ti adadayo ngem aminan a kas iti [[Cassiopeia (konstelasion)|Cassiopeia]] ken ada-dayo ngem abagatan a kas ti konstelasion iti [[Crux]], a mangitudtudo ti nangato a panagliklikig iti [[ekuador (hemisperio)|ekuador a dalumpinas]] ti Daga ken ti dalumpinas iti [[ekliptiko]] a manaig ti Galaktiko a dalumpinas. Ti amianan a Galaktiko nga ungto ket naisanglad iti [[kanawan a panagpangato]] a 12&lt;sup&gt;h&lt;/sup&gt; 49&lt;sup&gt;m&lt;/sup&gt;, [[panagpababa]] a +27.4° ([[B1950]]) ti asideg ti [[beta Comae Berenices]], ken ti abagatan a Galaktiko nga ungto ket asideg ti [[alpha Sculptoris]]. Gapu iti daytoy a nagato a panagliklikig, depende iti oras iti rabii ken tawen, ti arko iti Nagririmpuok a Bitbituen ket mabalin nga agparang a kasla nababa wenno nangato iti langit. Para kadagiti agpalpaliiw manipud iti agarup a 65 a grado ti amianan aginggana ti 65 a grado ti abagatan iti rabaw ti Daga ti Nagririmpuok a Bitbituen ket mamindua a lumasat iti ngato iti tungngal maysa nga aldaw.

[[Papeles:Milky Way Arch.jpg|thumb|center|600px|Ti [[mata ti ikan a lente]] a mosaiko iti Naririmpuok a Bitbituen nga agararko iti maysa a nangato a panaglikig iti ballasiw ti rabii a langit, a naala manipud iti nasipnget a langit a lokasion idiay Chile.]]

== Kadakkel ken masa ==

{{multiple image
 |direction = vertical
 |align = right
 |width = 220
 |image1= Wide Field Imager view of a Milky Way look-alike NGC 6744.jpg
 |image2= View of the Milky Way over Brantingham Lake.jpg
 |caption1= Ti Ariwanas [[NGC 6744]] ket naikeddeng a nalatak a kapada ti bukodtayo a Nagririmpuok a Bitbituen
 |caption2= Ti pakaimatangan ti Nagririmpuok a Bitbituen idiay [[Danaw Brantingham ]], New York
 |alt1=Ti retrato ti ariwanas [[NGC 6744]], nga inkeddeng dagiti sientista a nalatak a kapada ti Nagririmpuok a Bitbituen
}}

Ti estelar a disko ti Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen ket agarup a {{pagbaliwen|100000|ly|kpc|abbr=on|sigfig=1}} iti diametro, ken daytoy ket iti katibemngan, agarup a {{pagbaliwen|1000|ly|kpc|1|abbr=on|sigfig=1}} iti kapuskol.&lt;ref name=&quot;ask-astro&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rix_Bovy&quot;&gt;{{cite journal | author=Rix, Hans-Walter | author2=Bovy, Jo | title= The Milky Way's Stellar Disk  | journal= The Astronomy and Astrophysics Review | date=2013 | volume=in press | arxiv=1301.3168|doi = 10.1007/s00159-013-0061-8 |bibcode = 2013A&amp;ARv..21...61R }}&lt;/ref&gt; Kas tarabay iti relatibo a pisikal a [[gantingan (pannakaibagi)|gantingan]] iti Nagririmpuok a Bitbituen, no mapabassit daytoy iti 100&amp;nbsp;m iti diametro, ti Sistema a Solar, a mairaman ti naipagpagarup a [[ulep Oort]], daytoy ket ad-adunton ngem 1&amp;nbsp;mm iti kaakaba, agarup nga iti kapuskol ti sigpit ti papel. Ti kaasitgan a bituen, ti [[Proxima Centauri]], ket addaanto iti 4.2&amp;nbsp;mm a kaadayo.&lt;ref name=scale group=nb /&gt; Alternatibo met a makitkita, no ti Sistema a Solar aginggana iti [Neptuno]] ket ti kadakkel iti binting ti Estados Unidos (25&amp;nbsp;mm), ti Nagririmpuok a Bitbituen ket addanton iti diametro iti 2,628 a kilkilometro, wenno agarup a ti kaakaba ti Estados Unidos manipud iti ngato ti North Dakota aginggana ti ungto ti Texas.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cfa.harvard.edu/seuforum/howfar/across.html | work= NASA-Smithsonian Education Forum on the Structure and Evolution of the Universe, at the Harvard Smithsonian Center for Astrophysics  | accessdate=Marso 13, 2013 | title=How Big is Our Universe: How far is it across the Milky Way?}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--[[Papeles:Milky way profile.svg|left|thumb|Eskimatiko a bariweswes ti bukodtayo nga ariwanas|201x201px]]--&gt;

Dagiti karkulo iti maysa ti Nagririmpuok a Bitbituen ket agdumaduma, depende iti pamay-an ken mausar a datos. Iti ababa aiti sakop ti karkulo, thi masa ti Nagririmpuok a Bitbituen ket 5.8{{e|11}}&amp;nbsp;[[solar a masa|solar a masmasa]] ({{masa ti solar}}), basbassit met ngem ti [[Ariwanas ti Andromeda]].&lt;ref name=&quot;Karachentsevetal2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mass&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;galmass&quot; /&gt; Dagiti panagrukod nga agusar ti [[Very Long Baseline Array]] idi 2009 ket nakabiruk kadagiti kapardas a daddadakkel a kas 254&amp;nbsp;km/s para kadagiti bituen iti igid ti Nagririmpuok a Bitbituen&lt;ref name=nrao20090105 /&gt; Gapu ta ti orbital a kapardas ket agdepdepende iti dagup a masa iti uneg ti orbital a rayus, daytoy ket mangisingasing a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket dakdakkel unay, ken agarup a mangiada ti masa ti Ariwanas ti Andromeda iti 7{{e|11}}&amp;nbsp;{{masa ti solar}} iti kaunegan ti {{pagbaliwen|160000|ly|kpc|abbr=on}} iti tengngana.&lt;ref name=&quot;reid2009&quot; /&gt; Ti panagrukod idi 2010 iti rayus a kapardas dagiti bakud a bituen ket nakakita ti masa a nakulloong iti uneg ti 80 kilo[[parsec]] ket 7{{e|11}}&amp;nbsp;{{masa ti solar}}.&lt;ref name=&quot;gnedin2010&quot; /&gt; Segun ti panagadal a naipablaak idi 2014, ti masa ti intero a Nagririmpuok a Bitbituen ket nakarkulo iti 8.5{{e|11}}&amp;nbsp;{{masa ti solar}},&lt;ref name=&quot;Jorge Peñarrubia2014&quot;&gt;{{cite journal
    | author=Jorge Peñarrubia | author2=Yin-Zhe Ma | author3=Matthew G. Walker | author4=Alan McConnachie
    | title=A dynamical model of the local cosmic expansion
    | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
    | volume=433
    | issue=3
    | pages=2204–2022
    | bibcode=
    | doi=10.1093/mnras/stu879}}&lt;/ref&gt;  nga agarupa a kagudua ti masa ti Ariwanas ti Andromeda.&lt;ref name=&quot;Jorge Peñarrubia2014&quot; /&gt;

Kaaduan ti masa ti Nagririmpuok a Bitbituen ket agparang a banag iti saan nga ammo a porma a makitinnignay iti sabali a banag babaen ti grabitasional ngem saan a dagiti elektromagnetiko a puersa, a tinawtawagan ti [[nangisit a banag]]. Ti [[bakud ti nangisit a banag]] ket relatibo a nasayaat a naiwarwaris iti distansia iti sangagasut a kiloparsec manipud iti Sentro ti Galaktiko. Dagiti modelo ti matematika iti Nagririmpuok a Bitbituen ket nangisingasing a ti dagup a masa ti intero nga Ariwanas ket adda iti sakop ti 1–1.5{{e|12}}&amp;nbsp;{{masa ti solar}}.&lt;ref name=McMillan2011 /&gt; Dagiti nabibiit a panagadal ket mangibaga a ti masa a dakdakkel a kas 4.5{{e|12}}&amp;nbsp;{{masa ti solar}} &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://arxiv.org/abs/1306.4013  | accessdate=Pebrero 6, 2014 | title=The mass of the Milky Way and M31 using the method of least action}}&lt;/ref&gt; and as small as 0.8{{e|12}}&amp;nbsp;{{masa ti solar}}.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://arxiv.org/abs/1408.1787 | accessdate=Agosto 8, 2014 | title=On the shoulders of Giants: Properties of the Stellar Halo and the Milky Way mass distribution}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti linaon ==
Ti Nagririmpuok a Bitbituen ket aglaon kadagiti saan a basbassit ngem 100&amp;nbsp;bilion a planeta&lt;ref name=villard20120111 /&gt; ken ti nagbaetan dagiti 200 ken 400&amp;nbsp;bilion a bituen.&lt;ref name=frommert_kronberg2005 /&gt;&lt;ref name=wethington2010 /&gt; Ti eksakto a pigura ket depende iti ababa unay a masa,wenno dagiti [[ansisit a bituen]], a narigat dagitoy  amaduktalan, naipangpangruna kadagiti adayo a distansia iti ad-adu ngem {{pagbaliwen|300|ly|pc|-1|abbr=on}} manipud iti Init. Kas panangiyasping, ti kaarruba nga Arianas ti Andromeda ket aglaon ti nakarkulo a maysa a trilion (10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;) a bitbituen.&lt;ref name=young2006 /&gt; Mapunno daytoy ti espasion a nagbaetan dagiti bituen ket ti disko iti alingasaw ken tapok a tinawtawagan ti [[interestelar a medio]]. Daytoy a disko ket addaan iti saan a basbassit a maiyasping a gay-at ti rayus kadagiti bituen,&lt;ref name=science312_1773 /&gt; bayat a ti kapuskol ti tuon ti alingasaw ket sumakop kadagiti ginasut a lawag a tawtawen para kadagiti nalamlamiis a bituen aginggana ti rinibo a lawag a tawtawen para kadagiti napudpudot nga alingasaw.&lt;ref name=araa28_215 /&gt;&lt;ref name=apj702_1472 /&gt; Dagiti [[grabitasional a mikrolensing]] ken dagiti panagpalpaliiw ti panaglasat ti planeta ket mangipakita a mabalin nga adda met dagiti saan a basbassit a kaadu dagiti planeta a naibedbed kadagiti bituen a kas dagiti  met bituen iti Nagririmpuok a Bitbituen,&lt;ref name=&quot;Nature-20120111&quot; /&gt;&lt;ref name=borenstein2011 /&gt; ken dagiti mikrolensing a panagrukod ket nangipakpakita nga adda dagiti ad-adu a [[rogue a planeta]] a saan a naibedbed iti agsangaili a bitbituen ngem ti kaadda met dagiti bituen.&lt;ref&gt;{{Cite journal | display-authors=1| last1 = Sumi | first1 = T. | last2 = Kamiya | first2 = K. | last3 = Bennett | first3 = D. P. | last4 = Bond | first4 = I. A. | last5 = Abe | first5 = F. | last6 = Botzler | first6 = C. S. | last7 = Fukui | first7 = A. | last8 = Furusawa | first8 = K. | last9 = Hearnshaw | first9 = J. B. | last10 = Itow | first10 = Y.| last11 = Kilmartin | first11 = P. M.| last12 = Korpela | first12 = A.| last13 = Lin | first13 = W.| last14 = Ling | first14 = C. H.| last15 = Masuda | first15 = K.| last16 = Matsubara | first16 = Y.| last17 = Miyake | first17 = N.| last18 = Motomura | first18 = M.| last19 = Muraki | first19 = Y.| last20 = Nagaya | first20 = M.| last21 = Nakamura | first21 = S.| last22 = Ohnishi | first22 = K.| last23 = Okumura | first23 = T.| last24 = Perrott | first24 = Y. C.| last25 = Rattenbury | first25 =  N.| last26 = Saito | first26 = To.| last27 = Sako | first27 = T.| last28 = Sullivan | first28 = D. J.| last29 = Sweatman | first29 = W. L.| last30 = Tristram | first30 = P. J.| last31 = Udalski | first31 = A.| last32 = Szymański | first32 = M. K.| last33 = Kubiak | first33 = M.| last34 = Pietrzyński | first34 =  G.| last35 = Poleski | first35 = R.| last36 = Soszyński | first36 = I.| last37 = Wyrzykowski | first37 = Ł.| last38 = Ulaczyk | first38 = K.| doi = 10.1038/nature10092 | title = Unbound or distant planetary mass population detected by gravitational microlensing | journal = Nature | volume = 473 | issue = 7347 | pages = 349–352 | year = 2011 | bibcode = 2011Natur.473..349S| arxiv = 1105.3544| pmid =  21593867| pmc = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nasa20110526 /&gt; Ti Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen ket aglaon ti saab a basbasit ngem maysa a planeta iti tunggal maysa a bituen, a pagresultaan dagiti 100–400 a bilion a planetas, segun ti panagadal idi Enero 2013 kadagiti sistema ti lima a planeta a bituen ti [[Kepler-32]] iti obserbatorio ti esoasio ti [[Kepler (spacecraft)|Kepler]]. Ti sabali met a panagusig idi Enero 2013 ti datos ti Kepler ket nakarkulo a saan a basbassit ngem 17 bilion dagiti [[Terestrial a planeta|kadakkel iti Daga]] nga [[eksoplaneta]] ket adda iti Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen.&lt;ref name=&quot;Space-20130107&quot;&gt;{{cite web |author=Staff |title=17 Billion Earth-Size Alien Planets Inhabit Milky Way |url=http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |date=Enero 7, 2013 |publisher=Space.com|accessdate=Enero 8, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006095334/http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |archivedate=6 Oktubre 2014}}&lt;/ref&gt; Idi Nobiembre 4, 2013, inreporta dagiti astronomo, a naibatay iti datos ti [[Kepler (spacecraft)|mision ti espasio ti ''Kepler'']], a mabalin nga adda dagiti ad-adu ngem 40 a bilion a kadakkel ti Daga a [[ekstrasolar a planeta|planeta]] a mangliklikmut kadagiti [[mataengan a sona]] dagiti [[Solar nga analogo|kasla init a bituen]] ken dagiti [[nalabbasit nga ansisit]] iti uneg ti Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen&lt;ref name=&quot;NYT-20131104&quot;&gt;{{cite news|last=Overbye |first=Dennis |title=Far-Off Planets Like the Earth Dot the Galaxy|url=http://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |date=Nobiembre 4, 2013 |work=New York Times |accessdate=Nobiembre 5, 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20131031&quot;&gt;{{cite journal |last1=Petigura |first1=Eric A. |last2=Howard |first2=Andrew W. |last3=Marcy |first3=Geoffrey W. |title=Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars |url=http://www.pnas.org/content/early/2013/10/31/1319909110 |date=Oktubre 31, 2013 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |doi=10.1073/pnas.1319909110 |accessdate=Nobiembre 5, 2013 |arxiv=1311.6806 |bibcode=2013PNAS..11019273P |archive-date=2013-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109010831/http://www.pnas.org/content/early/2013/10/31/1319909110 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='nov2013_planet_estimate' /&gt; 11 bilion kadagitoy a nakarkulo aplaneta ket mabalin a mangliklikmut dagiti kasla Init a bituen.&lt;ref name=&quot;LATimes-20131104&quot;&gt;{{cite news |last=Khan |first=Amina |title=Milky Way may host billions of Earth-size planets |url=http://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105,0,2673237.story |date=4 Nobiembre 2013 |work=[Los Angeles Times |accessdate=5 Nobiembre 2013 }}&lt;/ref&gt; Ti kaasitgan iti kastoy a palneta ket mabalin a 12 a lawag a tawtawen iti kaadayo, segun kadagiti sientista.&lt;ref name=&quot;NYT-20131104&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20131031&quot; /&gt; Dagiti kasta a kasla Daga ti kadakkel a planeta ket mabalin nga ad-adu ngem dagiti higante nga alingasaw.&lt;ref name=&quot;Nature-20120111&quot; /&gt;  Malaksid daiti eksoplaneta, naduktalan pay dagiti &quot;[[eksokometa]]&quot;, dagiti [[kometa]] iti labes ti Sistema a Solar, ken mabalin a kadawyan dagitoy Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen.&lt;ref name=&quot;Space-201301072&quot;&gt;{{cite web |author=Staff |title='Exocomets' Common Across Milky Way Galaxy |url=http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |date=Enero 7, 2013 |publisher=Space.com] |accessdate=Enero 8, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140916085824/http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |archivedate=16 Septiembre 2014}}&lt;/ref&gt;

Dagiti disko ti bituen iti Nagririmpuok a Bitbituen ket awanan iti natadem nga igid iti labes dagiti awanan kadagiti bituen. Imbes ket, ti konsentrasion dagiti bituen ket bumassit iti distansia manipud iti tengnga ti  Nagririmpuok a Bitbituen. Para kadagiti rason a saan a maawatan, iti labes ti rayus ti agarup a 40,000 ly (13 kpc) manipud iti tengnga, ti bilang dagitbituen iti tunggal maysa a kubikon [[parsec]] ket pumarpardas a bumassit iti rayus.&lt;ref name=arxiv0909.3857 /&gt; Ti mangpalikmut ti galaktiko a disko ket ti esperikal a [[Galaktiko a Bakud]] dagiti bituen ken [[globular a rimpuok]] a gumay-at nga agpaadayo ngem limitado iti kadakkel babaen dagiti panagtayyek dagiti dua a satelite ti Nagririmpuok a Bitbituen, ti Bassit ken Dakkel  nga [[Ul-ulep Magallanes]], a ti [[Apsis|kaasitgan nga arngianna]] iti Galaktiko a Tengnga ket agarup a {{pagbaliwen|180000|ly|kpc|abbr=on}}.&lt;ref name=mnras371_1_108 /&gt; Iti daytoy a distansia wenno iti labes, dagiti pagtayyekan iti kaaduan dagiti bakud a banag ket guluento babaen ti Ul-ulep Magallanes. Isu a, dagiti kasta a banag ket mabalin a palsuten manipud iti kaarrubayan ti Nagririmpuok a Bitbituen. Ti naitiptipon a [[absoluto a bisual magnitud]] ti Nagririmpuok a Bitbituen ket nakarkulo iti −20.9.&lt;ref name=coffey /&gt;

&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
Papeles:Milkyway pan.jpg|Ti 360-grado panorama a pakaimatangan ti Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen (ti maysa a naaramid a mosaiko dagiti retrato)
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=nb|refs=
&lt;ref name=context&gt;Adda dagitoy taudan nga agtengtengngel a ti, nainget a panagsao, ti termino a ''Nagririmpuok a Bitbituen'' ket nasken a mangitudo laeng ti banda ti lawag a buklen ti ariwanas iti [[rabii a langit]], bayat a ti ariwanas ket nasken a makaala ti napno a nagan nga ''Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen'', wenno ti sabali pay a kas ''ti Ariwanas''. Nupay kasta, saan a nalawag no kasano ti kawatiwat daytoy a pagalagadan, ken ti termino a ''Nagririmpuok a Bitbituen'' ket kankanayon a maus-usar kadagitoy a kontesto. Kitaen ti:

* {{cite book | last1=Freedman | first1=Roger A. | last2= Kaufmann | first2=William J. | title=Universe | url=https://archive.org/details/universe0008edfree | publisher=WH Freeman &amp; Co. | year=2007 | isbn=0-7167-8584-6 | page=[https://archive.org/details/universe0008edfree/page/605 605] }}

* {{cite encyclopedia | title=Dagiti Ariwanas&amp;nbsp;— Ariwanas a Nagririmpuok a Bitbituen | encyclopedia=Encyclopædia Britannica | volume=19 | pages=618 | publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. | year=1998}}

* {{cite book | last=Pasachoff | first=Jay M. | authorlink=Jay Pasachoff | title=Astronomia: Manipud ti Daga aginggana ti Law-ang | publisher=Harcourt School | year=1994 | isbn=0-03-001667-3 | page=500 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=bortle&gt;Kitaen pay ti [[Bortle Nasipnget a Langit a Gantingan]]&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=scale&gt;Ti gantingan ket 1&amp;nbsp;mm dagup 1&amp;nbsp;ly.&lt;/ref&gt;
}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;ask-astro&quot;&gt;{{cite web | last1=Christian | first1=Eric | last2=Safi-Harb | first2=Samar | publisher=NASA: Damagen ti maysa nga Astropisiko | title = Kasano ti kadakkel ti Nagririmpuok a Bitbituen? | url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980317b.html | accessdate = 2007-11-28 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ssr100_1_129&gt;{{Cite journal | last1 = Gerhard | first1 = O. | title = Mass distribution in our Galaxy| journal = Space Science Reviews | volume = 100 | issue=1/4| pages = 129–138 | doi = 10.1023/A:1015818111633 | bibcode=2002astro.ph..3110G| arxiv=astro-ph/0203110| year = 2002 | pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nasa20071129&gt;{{cite web | title=NASA&amp;nbsp;– Ariwanas | publisher=Nasa.gov | work=NASA and World Book | date=Nobiembre 29, 2007 | url=http://www.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html | accessdate=2010-08-10 | archive-date=2005-05-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050508093645/http://www.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050508093645/http://www.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html |date=2005-05-08 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ut20081216&gt;{{cite web | author=Staff | date=Disiembre 16, 2008 | title=Mano ti Bilang dagiti Bitbituen iti Nagririmpuok a Bitbituen? | publisher=Ti Law-ang tatta nga Aldaw | url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ | accessdate=2010-08-10 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;frebel&quot;&gt;{{Cite journal | display-authors=1| last1 = Frebel | first1 = A. | last2 = Christlieb | first2 = N. | last3 = Norris | first3 = J. E. | last4 = Thom | first4 = C. | last5 = Beers | first5 = T. C. | last6 = Rhee | first6 = J. | doi = 10.1086/518122 | title = Discovery of HE 1523-0901, a strongly ''r''-process-enhanced metal-poor star with detected uranium | journal = The Astrophysical Journal | volume = 660 | issue = 2 | pages = L117 | year = 2007 | bibcode=2007ApJ...660L.117F| arxiv=astro-ph/0703414| pmid =  | pmc = 
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=McMillan2011&gt;{{Cite journal | last1 = McMillan | first1 = P. J. | title = Mass models of the Milky Way | doi = 10.1111/j.1365-2966.2011.18564.x | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 414 | issue = 3 | pages = 2446–2457 | date=Hulio 2011 | bibcode=2011MNRAS.414.2446M| pmid =  | pmc = |arxiv = 1102.4340 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=apj692_2_1075&gt;{{Cite journal | display-authors=1| doi = 10.1088/0004-637X/692/2/1075 | last1 = Gillessen | first1 = S. | last2 = Eisenhauer | first2 = F. | last3 = Trippe | first3 = S. | last4 = Alexander | first4 = T. | last5 = Genzel | first5 = R. | last6 = Martins | first6 = F. | last7 = Ott | first7 = T.| title=Monitoring stellar orbits around the massive black hole in the Galactic Center| journal = Astrophysical Journal| volume = 692 | issue = 2| pages = 1075–1109| arxiv=0810.4674 | year = 2009| bibcode=2009ApJ...692.1075G}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa_worldbook_sun&quot;&gt;{{cite web | title=Ti Init | work=World Book at NASA | publisher=[[NASA]] | url=http://www.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html | accessdate=2010-03-22 | quote=Ti Init ket maysa kadagiti sumurok a 100 bilion a bitbituen iti Ariwanas a Nagririmpuok a Bitbituen. Daytoy ket agarup a 25,000 a lawag a tawtawen manipud iti tengnga iti Ariwanas, ket agtaytayyek ti maminsan ti lawlaw ti Tengnga a Galaktiko iti tunggal maysa a 250 a riwriw a tawtawen. | archive-date=2005-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050217044235/http://www.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050217044235/http://www.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |date=2005-02-17 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gasdynamics&gt;{{Cite journal | last1 = Bissantz | first1 = N. | last2 = Englmaier | first2 = P. | last3 = Gerhard | first3 = O. | doi = 10.1046/j.1365-8711.2003.06358.x | title = Gas dynamics in the Milky Way: second pattern speed and large-scale morphology | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 340 | issue = 3 | pages = 949 | year = 2003 | bibcode=2003MNRAS.340..949B| arxiv=astro-ph/0212516| pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=collins_ahsd&gt;{{cite web | title=Collins nga Elementario Ingles a Disksionario&amp;nbsp;– Kompleto ken saana Nakissayan 1991–2003 – Nagririmpuok a Bitbituen | work=Ti Tinawtawid a Siensia ti Amerikano a Diksionario | year=2005 | url=http://www.thefreedictionary.com/Milky+Way | publisher=thefreedictionary.com | accessdate=2012-05-20 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Jankowski&quot;&gt;{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=Wp6E3y-58LkC&amp;pg=PT6 | first1=Connie | last1=Jankowski | title=Pionero iti Lawag ken Uni | page=6 | isbn=0-7565-4306-1 | publisher=Compass Point Books | year=2010 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;dipole&quot;&gt;{{Cite journal | display-authors=1 | last1 = Kogut | first1 = A. | last2 = Lineweaver | first2 = C. | last3 = Smoot | first3 = G. F. | last4 = Bennett | first4 = C. L. | last5 = Banday | first5 = A. | last6 = Boggess | first6 = N. W. | last7 = Cheng | first7 = E. S. | last8 = De Amici | first8 = G. | last9 = Fixsen | first9 = D. J. | last10=Hinshaw | first10=G. | last11=Jackson | first11=P. D. | last12=Janssen | first12=M. | last13=Keegstra | first13=P. | last14=Loewenstein | first14=K. | last15=Lubin | first15=P. | last16=Mather | first16=J. C. | last17=Tenorio | first17=L. | last18=Weiss | first18=R. | last19=Wilkinson | first19=D. T. | last20=Wright | first20=E. L.| title = Dipole anisotropy in the COBE differential microwave radiometers first-year sky maps | doi = 10.1086/173453 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 419 | pages = 1 | year = 1993 | bibcode=1993ApJ...419....1K| arxiv=astro-ph/9312056| pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eo_galaxy&gt;{{cite web | url=http://www.etymonline.com/index.php?term=ariwanas | first1=Douglas | last1=Harper | title=ariwanas | work=Online a Diksionario ti Etimolohia | accessdate=2012-05-20 | archive-date=2015-06-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150603013354/http://www.etymonline.com/index.php?term=ariwanas | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150603013354/http://www.etymonline.com/index.php?term=ariwanas |date=2015-06-03 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Schiller&quot;&gt;{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=nbnEjck_N84C&amp;pg=PA163 | first1=Jon | last1=Schiller | title=Big Bang ken dagiti Nangisit nga Abut | page=163 | publisher=CreateSpace | year=2010 | isbn=1-4528-6552-3 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Nature-20120111&quot;&gt;{{Cite journal | display-authors = 1| last1 = Cassan | first1 = A. | last2 = Kubas | first2 = D. | last3 = Beaulieu | first3 = J. -P. | last4 = Dominik | first4 = M. | last5 = Horne | first5 = K. | last6 = Greenhill | first6 = J. | last7 = Wambsganss | first7 = J. | last8 = Menzies | first8 = J. | last9 = Williams | first9 = A. | last10 = Jørgensen | doi = 10.1038/nature10684 | first10 = U. G. | last11 = Udalski | first11 = A. | last12 = Bennett | first12 = D. P. | last13 = Albrow | first13 = M. D. | last14 = Batista | first14 = V. | last15 = Brillant | first15 = S. | last16 = Caldwell | first16 = J. A. R. | last17 = Cole | first17 = A. | last18 = Coutures | first18 = C. | last19 = Cook | first19 = K. H. | last20 = Dieters | first20 = S. | last21 = Prester | first21 = D. D. | last22 = Donatowicz | first22 = J. | last23 = Fouqué | first23 = P. | last24 = Hill | first24 = K. | last25 = Kains | first25 = N. | last26 = Kane | first26 = S. | last27 = Marquette | first27 = J. -B. | last28 = Martin | first28 = R. | last29 = Pollard | first29 = K. R. | last30 = Sahu | first30 = K. C. | title = One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations | journal = Nature | volume = 481 | issue = 7380 | pages = 167–169 | date=Enero 11, 2012| pmid =  22237108| bibcode=2012Natur.481..167C| pmc = |arxiv = 1202.0903 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=pasachoff1994&gt;{{cite book | last1=Pasachoff | first1=Jay M. | authorlink=Jay Pasachoff | title=Astronomia: Manipud ti Daga aginggana ti Law-ang | publisher=Harcourt School | year=1994 | isbn=0-03-001667-3 | page=500 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=steinicke_sakiel2007&gt;{{cite book | first1=Wolfgang | last1=Steinicke | first2=Richard | last2=Jakiel | title=Dagiti ariwanas ken ti kasano a panagpalaliiw kaniada| series=Dagiti pagsurotan ti panagpalpaliiw ti astronomo | publisher=Springer | year=2007 | isbn=1-85233-752-4 | page=94 | url=http://books.google.com/books?id=GZLnxIRHKvAC&amp;pg=PA94 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Karachentsevetal2006&quot;&gt;{{Cite journal | last1 = Karachentsev | first1 = I. D. | last2 = Kashibadze | first2 = O. G. | doi = 10.1007/s10511-006-0002-6 | title = Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field | journal = Astrophysics | volume = 49 | issue = 1| pages = 3–18| year = 2006 | bibcode = 2006Ap.....49....3K| pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;mass&quot;&gt;{{cite web | last1=Vayntrub | first1=Alina | date=2000 | url =http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml | title=Mass of the Milky Way | work=The Physics Factbook | accessdate=2007-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813125916/http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml |archivedate=13 Agosto 2014 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;galmass&quot;&gt;{{Cite journal | display-authors = 1| last1 = Battaglia | first1 = G. | last2 = Helmi | first2 = A. | last3 = Morrison | first3 = H. | last4 = Harding | first4 = P. | last5 = Olszewski | first5 = E. W. | last6 = Mateo | first6 = M. | last7 = Freeman | first7 = K. C. | last8 = Norris | first8 = J. | last9 = Shectman | first9 = S. A. | title = The radial velocity dispersion profile of the Galactic halo: Constraining the density profile of the dark halo of the Milky Way | doi = 10.1111/j.1365-2966.2005.09367.x | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | pages = 433–442| year = 2005 | arxiv = astro-ph/0506102| bibcode = 2005MNRAS.364..433B| pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nrao20090105&gt;{{cite press release | first1=Dave | last1=Finley | first2=David | last2=Aguilar | title=Milky Way a Swifter Spinner, More Massive, New Measurements Show | publisher=National Radio Astronomy Observatory | date=Enero 5, 2009 | url=http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ | accessdate=2009-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808002256/http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ |archivedate=8 Agosto 2014}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;reid2009&quot;&gt;{{Cite journal | display-authors = 1| last1 = Reid | first1 = M. J. | last2 = Menten | first2 = K. M. | last3 = Zheng | first3 = X. W. | last4 = Brunthaler | first4 = A. | last5 = Moscadelli | first5 = L. | last6 = Xu | first6 = Y. | last7 = Zhang | first7 = B. | last8 = Sato | first8 = M. | last9 = Honma | first9 = M. | title = Trigonometric parallaxes of massive star-forming regions. VI. Galactic structure, fundamental parameters, and noncircular motions | doi = 10.1088/0004-637X/700/1/137 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 700 | pages = 137–148| year = 2009 | bibcode = 2009ApJ...700..137R| arxiv = 0902.3913| pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;gnedin2010&quot;&gt;{{Cite journal | display-authors = 1 | last1 = Gnedin | first1 = O. Y. | last2 = Brown | first2 = W. R. | last3 = Geller | first3 = M. J. | last4 = Kenyon | first4 = S. J. | title = The mass profile of the Galaxy to 80 kpc | doi = 10.1088/2041-8205/720/1/L108 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 720 | pages = L108 | year = 2010 | bibcode = 2010ApJ...720L.108G| arxiv = 1005.2619| pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=villard20120111&gt;{{cite news | first=Ray| last=Villard| title=The Milky Way Contains at Least 100 Billion Planets According to Survey | publisher=HubbleSite.org | date=Enero 11, 2012 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ | accessdate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140723213047/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ |archivedate=23 Hulio 2014}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=frommert_kronberg2005&gt;{{cite web | last1=Frommert | first1=H. | last2=Kronberg | first2=C. | date=Agosto 25, 2005 | url=http://messier.seds.org/more/mw.html | title=The Milky Way Galaxy | publisher=SEDS | accessdate=2007-05-09 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=wethington2010&gt;{{cite web | url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ | title=How Many Stars are in the Milky Way? | first1=Nicholos | last1=Wethington | accessdate=2010-04-09 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=young2006&gt;{{cite web | last=Young | first=Kelly | date=Hunio 6, 2006 | url=http://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html | title=Andromeda Galaxy hosts a trillion stars | publisher=NewScientist | accessdate=2006-06-08 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=science312_1773&gt;{{Cite journal | last1 = Levine | first1 = E. S. | last2 = Blitz | first2 = L. | last3 = Heiles | first3 = C. | doi = 10.1126/science.1128455 | title = The spiral structure of the outer Milky Way in hydrogen | journal = Science | volume = 312 | issue = 5781 | pages = 1773–1777 | year = 2006 | bibcode = 2006Sci...312.1773L| arxiv = astro-ph/0605728| pmid =  16741076| pmc = }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=araa28_215&gt;{{Cite journal | last1 = Dickey | first1 = J. M. | last2 = Lockman | first2 = F. J. | doi = 10.1146/annurev.aa.28.090190.001243 | title = H I in the Galaxy | journal = Annual Review of Astronomy and Astrophysics | volume = 28 | pages = 215 | year = 1990 | bibcode=1990ARA&amp;A..28..215D| pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=apj702_1472&gt;{{Cite journal | last1 = Savage | first1 = B. D. | last2 = Wakker | first2 = B. P. | doi = 10.1088/0004-637X/702/2/1472 | title = The extension of the transition temperature plasma into the lower galactic halo | journal = The Astrophysical Journal | volume = 702 | issue = 2 | pages = 1472 | year = 2009 | bibcode=2009ApJ...702.1472S| pmid =  | pmc = |arxiv = 0907.4955 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=borenstein2011&gt;{{cite news | last=Borenstein | first=Seth | archivedate=2011-02-21 | date=Pebrero 19, 2011 | archiveurl=http://www.webcitation.org/5wg3VVKg4 | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/19/AR2011021902211.html | title=Cosmic census finds crowd of planets in our galaxy | agency=Associated Press | newspaper=The Washington Post }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nasa20110526&gt;{{cite web | url=http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm | title=Free-Floating Planets May be More Common Than Stars | date=Pebrero 18, 2011 | publisher=NASA's Jet Propulsion Laboratory | location=Pasadena, CA | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111209115031/http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm | archivedate=2011-12-09 | quote=The team estimates there are about twice as many of them as stars. | access-date=2015-01-27 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111209115031/http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm |date=2011-12-09 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name='nov2013_planet_estimate'&gt;{{cite web | url = http://www.nbcnews.com/science/8-8-billion-habitable-earth-size-planets-exist-milky-way-8C11529186 | title = 8.8 billion habitable Earth-size planets exist in Milky Way alone | last = Borenstein | first = Seth | date = 2013-11-04 | work = The Associated Press | publisher = NBC News}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=arxiv0909.3857&gt;{{Cite journal | display-authors = 1| last1 = Sale | first1 = S. E. | last2 = Drew | first2 = J. E. | last3 = Knigge | first3 = C. | last4 = Zijlstra | first4 = A. A. | last5 = Irwin | first5 = M. J. | last6 = Morris | first6 = R. A. H. | last7 = Phillipps | first7 = S. | last8 = Drake | first8 = J. J. | last9 = Greimel | first9 = R. | doi = 10.1111/j.1365-2966.2009.15746.x | title = The structure of the outer Galactic disc as revealed by IPHAS early A stars | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 402 | issue = 2 | pages = 713–723| year = 2010 | bibcode=2010MNRAS.402..713S| pmid =  | pmc = |arxiv = 0909.3857 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=mnras371_1_108&gt;{{Cite journal | last1 = Connors | first1 = Tim W. | last2 = Kawata | first2 = Daisuke| last3 = Gibson | first3 = Brad K. | title = N-body simulations of the Magellanic stream | doi = 10.1111/j.1365-2966.2006.10659.x | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 371 | issue = 1| pages = 108–120| year = 2006 | arxiv = astro-ph/0508390| bibcode = 2006MNRAS.371..108C| pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=coffey&gt;{{cite web | url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/the-universe/absolute-magnitude/ | title=Absolute Magnitude | first1=Jerry | last1=Coffey | archive-url=https://web.archive.org/web/20110913181441/http://www.universetoday.com/41041/absolute-magnitude/ | archive-date=2011-09-13 | url-status=dead | access-date=2015-01-27 }}&lt;/ref&gt;
}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Thorsten Dambeck in ''Sky and Telescope'', &quot;Gaia's Mission to the Milky Way&quot;, Marso 2008, p.&amp;nbsp;36–39.
* [http://www.astro.caltech.edu/~george/ay20/Chiappini-MilkyWay.pdf Cristina Chiappini, The Formation and Evolution of the Milky Way, American Scientist, Nobiembre/Disiembre 2001, pp. 506–515]

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Milky Way Galaxy|Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen}}
{{Wikiquote-inline}}
* [http://www.3dgalaxymap.com/Galaxy/ 3D a Mapa ti Ariwanas]

[[Kategoria:Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen]]
[[Kategoria:Dagiti agkuskosikos nga ariwanas]]
[[Kategoria:Galaktiko nga astronomia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>dhlalft2ljj0xmjlc6avor48ltuo0c1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nalamiis a Gubat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15342</id>
    <revision>
      <id>406358</id>
      <parentid>405795</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 8 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34432" sha1="00aj59y5g8xguumxsvcs35adprns4jw" xml:space="preserve">[[Papeles:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Gorbachev at The First Summit in Geneva Switzerland - DPLA - b534f3d00bb05c3cc293789b180d2116.jpg|thumb| Ni [[Ronald Reagan]] a Presidente ti Estado sUnidos (kanigid) ken ni [[Mikhail Gorbachev]] Sekretario Heneral ti Sobiet ket nagsabatda idi 1985 idiay [[Geneva]], Suisa]]
{{Pakasaritaan iti Nalamiis a Gubat}}
Ti '''Nalamiis a Gubat''' (kadawyan a napetsaan iti 1947–1991) ket isu idi ti agtaltalinaed a kasasaad iti politiko ken milisia a panagirteng a nagbaetan dagiti kabilegan iti [[Lumaod a lubong#Ti Nalamiis a Gubat|Lumaod a lubong]], nga indauloan babaen ti Estados Unidos ken dagiti [[NATO|kumaduanna ti NATO]], ken ti [[komunista a lubong]], nga indauloan babaen ti [[Kappon ti Sobiet]], dagiti [[satelite nga estado]] ken kumaduaan. Daytoy ket nangrugi kalpasan iti panagballigi ti temporario a panagikadua ti gubat a simmupiat iti [[Nazi nga Alemania]], a nagibati daytoy ti USSR ken ti Estados Unidos a kas dagiti dua a nalatak a bileg nga adda dagiti naisangsangayan a nagbaetan ti ekonomia ken politiko. Ti Kappon ti Sobiet ket pinartuatna ti [[Dumaya a Kumaduaan]] kadagiti dumaya a pagpagilian ti Europa a sinakupanna, a nagtartaripato kadagitoy a kas dagiti [[Dagiti satelite nga estado ti Sobiet|satelite nga estado]]. Ti kalpasan ti gubat a panagungar ti Lumaud nga Europa ket naparang-ay babaen ti [[Marshall a Plano]] ti Estados Unidos , bayat a ti Kappon ti Sobiet, a nagan-annad kadagitoy a kondision a naikapet, ket saanna a kinayat ken nangipatakder ti [[COMECON]] kadagiti Dumaya a kumaduaanna. Ti Estados Unidos ket pinandayna ti [[NATO]], ti maysa a kumaduaan ti milisia nga agususar ti [[panaglas-ud]] iti komunismo a kas ti kangrunaan nga estratehia babaen ti [[Truman a Doktrina]], idi 1949, bayat ti kumaduaan a Sobiet ket nagporma ti [[Warsaw a Tulagan]] idi 1955. Adda dagiti pagilian a nakilinia kadagitoy dua a bileg, bayat nga adu pay dagiti nagpilia nga agbati nga agmangngamangnga iti [[Di-Nailinia a Tignay]].

Ti Nalamiis a Gubat ket kastoy a nainaganan  gaputa saan a nakaiwagar ti dagus nga aramid ti milisia, gaputa dagitoy dua ket nagtagikuada kadagiti [[nuklera nga armas]], ken ti panagusar kadagitoy ket mabalin a panakaikari ti bukodda nga [[agsinnaranay a naipatalgedan a panakadadael]]. Dagiti siklo iti minaig a talna ket sarunuento babaen ti irteng a mabalin a mangiturongto iti gubat. Ti kairtengan ket ti panakairaman ti [[Berlin a Panaglapped]] (1948–1949), ti [[Koreano a Gubat]] (1950–1953), ti [[Suez a Kibatang]] (1956), ti [[Berlin a Kibaltang iti 1961]], ti [[Misil ti Kuba a Kibaltang]] (1962), ti [[Bietnam a Gubat]] (1959–1975), ti [[Yom Kippur a Gubat]] (1973), ti [[Gubat ti Sobiet iti Apganistan]] (1979–1989), ken ti [[Makabael a Pumapana 83|&quot;Makabael a Pumapana&quot; NATO milisia nga ay-ayam]] (1983). Ti suppiat ket embes a naiyebkas babaen ti milisia a kumaduaan, estratehiko a panagibaniaga dagiti puersa, ti nawatiwat a panagtulong kadagiti [[kliente nga estado]], panagsisiim, daddakkel a kampania ti propaganda, kadawyan ken nuklear a [[lumba ti armas]], panagkidkiddaw kadagiti agmangngamangnga a pagilian, panagsasalisal kadagiti ay-ayam paspasamak, lken ti teknolohiko a panagbingbinglay a kas ti [[Lumba ti Limbang]]. Ti EU ken USSR ket nakilaban kadagiti [[parbo a gubgubat]] kadagiti nadumaduma a kitkita: idiay Latin nga Amerika ken Abagatan a daya nga Asia, ti USSR nagasasinado ken timmulong ti panagaywan kadagiti [[Komunista a rebolusion]], a sinuppiat dagiti Lumaud a pagilian ken dagiti rehional a kumaduanda; adda dagiti nangpadas ti [[mangisubli]] babaen ti through subersion ken pannakigubat, nga adda dagiti aglaklaok a nagbanagan. Tapno mapedpedan ti peggad iti pannakapataud ti nuklear a gubat, dagitoy dua ket gimmun-odda ti [[détente]] idi panawen ti 1970 tapno a makissayan dagiti politiko a panagirteng.

[[Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Iti panawen ti 1980]], ti Estados Unidos ketnagpadakkel kadagiti [[Reagan a Doktrina|diplomatiko, milisia, ken ekonomiko a presion]] iti Kappon ti Sobiet, a ti daytoy a panawen ket agparparigaten daytoy a pagilian manipud ti [[Panawen ti Panagtaltalinaed|ekonomiko a panagtaltalinaed]]. Iti panawen ti naladaw a 1980, ti Presidente ti Sobiet a ni [[Mikhail Gorbachev]] ket nagipaammo kadagiti agipawaya a reporma iti ''[[perestroika]]'' (&quot;panagpabaro&quot;, &quot;reorganisasion&quot;, 1987) ken ''[[glasnost]]'' (&quot;panaglukat&quot;, ca. 1985). Daytoy ket nanglukat ti pagilian ken dagiti satelite nga estado iti kakapppiaan a [[Dagiti rebolusio iti 1989|nga allon dagiti rebolusion]] a nangipatingnga iti [[Panakarunaw ti Kappon ti Sobiet|panakarebba ti Kappon ti Sobiet]] idi 1991, a nagibatbati ti Estado sUnidos a kas ti naturay a bileg ti milisia. Ti Nalamiis a Gubat ken dagiti napaspasamak ket nakabati kadagiti naisangsangayan a legado, ken kankanayon a maitudtudo kadagiti nadayeg a kultura, a naipangpangruna iti midia a mangipakpakita kadagiti tema itipanagsisiim ken ti panagpangta iti [[nuklear a panakigubat]].

== Dagiti nagtaudan ti termino ==
Kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Inggles a mannurat ken agiwarwarnak a ni [[George Orwell]] ket nagusar ti ''[[nalamiis a gubat (sapasap a termino)|nalamiis a gubat]]'', a kas maysa a sapasap a ternimo, iti salaysayna a “[[Sika ken ti Atomiko a Bomba]]”, a naipablaak idi Oktubre 19, 1945, idiay Britaniko a warnakan a ''[[Tribune (magasina)|Tribune]]''. Nga agimatmatangan ti maysa a lubong nga agnanaed iti anniniwan iti pangta iti [[nuklera a panakigubat]], nga insurat ni Orwell ti:

:&quot;Para kadagiti napalabas nga uppat a pulo wenno limapulo a tawtawen, Mr. [[H. G. Wells]] ken dagiti dadduma pay ket nagbalballag kaniatayo a ti tao ket madangran iti bukodna a panakadadael kadagiti bukodna nga armas, a mangibati laeng kadagiti agturay akuton wenno dagiti sabsabali pay a managpapangen a sebbangan. Ti sinoman a nakakita kadagiti nadadael a siudad iti Alemania ket makakita iti daytoy a panunot ket mabalin a maaramid. Nupay kasta, ti panagkitkita ti lubong a sibubukel, ti panaganod para kadagiti adu a dekada ket saan nga ti ipapan iti anarkia ngem ti reimposision ti panagtagabu. Datayo ket tumurturong kadagiti saan a sapasap a panarebba ngem para iti panawen ti natalinaed a dakes a kas ti tagabu nga imperio iti taga-ugma. Ti teoria ni [[James Burnham]] ket adu daytoy a natungtungan, ngem bassit laeng dagiti tattao a naikapanunutan pay laeng ti ideolohikona ken pagbanaganna daytoy, ti kita a panakakita ti lubong, ti kita dagiti pammati, ken ti sosial a patakder a mabalinto nga agballigi iti maysa nga estado a saan a maparukma idi keniti maysa nga agnanayon a kasasaad iti &quot;nalamiis a gubat&quot; kadagti kaarrubana.&quot;&lt;ref&gt;Orwell, &quot;[http://tmh.floonet.net/articles/abombs.html Sika ken ti Atomiko a Bomba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206214319/http://tmh.floonet.net/articles/abombs.html |date=2008-02-06 }}&quot;, ''Tribune'' Oktubre 19, 1945&lt;/ref&gt;

Iti ''Ti Agpalpaliiw'' iti Marso 10, 1946, ni Orwell ket nagsurat a  “kalpasan ti Moscow a konperensia idi Disiembre, ti Rusia ket nangrugi a nagaramid ti ‘nalamiis a gubat’ iti Britania ken ti [[Britaniko nga Imperio]].”&lt;ref&gt;Orwell, George, ''Ti Agpalpaliiw'', Marso 10, 1946&lt;/ref&gt;

Ti immuna a pangusar ti termino a mangipalpalawag ti leppas ti gubat a Maikadua a Sangalubongan a Gubat a [[Heopolitiko|heopolitikal]] a panagirnget a nagbaetan ti USSR ken dagiti bukodna a satelite ken ti Estados Unidos ken dagiti kumaduaanna ti lumaud a Europa ket nanipud kenni [[Bernard Baruch]], ti maysa nga Amerikano a mangibusbus ken agabalbalakad ti presidente.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|2005|p=54}}&lt;/ref&gt; Idiay [[South Carolina]], idi Abril 16, 1947, isu ket nangited ti maysa a bitla (babaen ti agiwarwarnak a ni [[Herbert Bayard Swope]])&lt;ref&gt;{{cite news|first=William|last=Safire|url=http://www.iht.com/articles/2006/10/01/news/edsafire.php|title=Islamopascismo ti Sinoman?|work=The New York Times|publisher=The New York Times Company|date=Oktubre 1, 2006|accessdate=Disiembre 25, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061022172712/http://www.iht.com/articles/2006/10/01/news/edsafire.php|archivedate=2006-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a nagkunkuna a, “Saantayo a maulbodan: datayo tatta nga aldaw ket addatayo iti tengnga ti nalamiis a gubat.”&lt;ref&gt;'[http://www.history.com/this-day-in-history/bernard-baruch-coins-the-term-cold-war Bernard Baruch ket nagaramid ti termino a &quot;Nalamiis a Gubat&quot;]', history.com, Abril 16, 1947. Naala idi Hulio 2, 2008.&lt;/ref&gt; Ti agsursurat ti warnakan a ni [[Walter Lippmann]] ket nagited iti daytoy a termino ti nawatiwat a pangusar, iti libro a  ''Ti Nalamiis a Gubat''; idi sinaludsod idi 1947 a maipanggep ti nagtaudan ti termino, isu ket nangitudo iti Pranses a termino manipud idi panawen ti 1930,a ''la guerre froide''.&lt;ref&gt;[[Strobe Talbott]]: ''Ti Nalatak nga Eksperimento: Ti Sarita dagiti Taga-ugma nga Imperio, Moderno nga Es-estado, ken ti panagbiruk para iti maysa a Sangalubongan a Pagilian'' (2009) p.441 n.3; ti bukod a libro ni Lippmann ket {{cite book|url=http://books.google.com/?id=Ydc3AAAAIAAJ&amp;q=walter+lippmann+cold+war&amp;dq=walter+lippmann+cold+war|author=Lippmann, Walter|title=Ti Nalamiis a Gubat|accessdate=Septiembre 2, 2008|publisher=Harper|year=1947}}&lt;/ref&gt;

==Pakabuklan==
[[Papeles:Wladiwostok Parade 1918.jpg|thumb|right|Dagiti tropa ti Aliado idiay [[Vladivostok]], Agosto 1918, idi las-ud ti [[Aliado a panangibaet iti Sibil a GUbat ti Rusia|Aliado a panangibaet]] iti [[Sibil a Gubat ti Rusia]].]]
Adda dagiti saan a pakaitunosan dagiti historiador a maipanggep ti rugi a puntos ti Nalamiis a Gubat. Bayat a kaaduan kadagiti historiador ket tugodanda dagiti taudan iti paset ti panawen a dagus a pannakaisaruno ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, dagiti dadduma ket sumuppiatda a daytoy ket nangrugi iti paset ti gibus ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, urayno ti irten a nagbaetan ti [[Ruso nga Imperio]], ken dagiti dadduma a pagilian ti Europa ken ti Estados Unidos ket nangrugin manipud idi maika-19 a siglo.&lt;ref name=&quot;Gaddis&quot;/&gt;

Kas ti nagbanagan ti 1917 ga [[Oktubre a REbolusion|Rebolusion ti Bolshevik]] idiay Rusia (a sinarunuan babaen ti ipapanawna manipud ti Umuna aSangalubongan a Gubat), ti Sobiet a Rusia ket nakabiruk kaniana nga isu ket saan a nairamraman kadagiti sangalubongan a diplomasia.&lt;ref name=&quot;lee&quot;&gt;{{Harvnb|Lee|1999|p=57}}&lt;/ref&gt; Ti daulo a ni [[Vladimir Lenin]] ket inbagana a ti Kappon ti Sobiet ket napalikmutan babaen dagiti &quot;bumusbusor a sirkulo dagiti kapitalista&quot;, ken nakitkitana a ti diplomasia a kas maysa nga armas a mangbingbingay kadagiti kabusor ti Sobiet, a nairugi babaen ti pannakabangon ti Sobiet a [[Comintern]], a nagtawtawag ti rebolusionario a yaalsa iti ballasiw taaw.&lt;ref name=&quot;Palmieri34&quot;&gt;{{Harvnb|Palmieri|1989|p=62}}&lt;/ref&gt; Ti simmaruno a daulo a ni [[Joseph Stalin]], a nakakitkita ti Kappon ti Sobiet a kas maysa nga &quot;isla ti sosialista&quot;, ket nangibagbaga a ti Kappon ti Sobiet ket nasken a kitaenna  &quot;ti agdama a pannakalikmut ti kapitalista ket masukatan ti sosialitan a pannakalikmut.&quot;&lt;ref name=&quot;tucker46&quot;&gt;{{Harvnb|Tucker|1992|p=46}}&lt;/ref&gt; Iti nasapsapa ngem 1925, ni Stalin ket nangibagbaga a nakitkitana dagiti sangalubongan a politika a kas maysa a bipolar a lubong a lugar a pangawisan ti Kappon ti Sobiet kadagiti pagilian kumaykayat ti sosialismo ken dagiti kapitalista a pagilian ket mangawisda kadagiti estado a kumaykayat ti kapitalismo, bayat a ti lubong ket adda iti paset ti panawen iti &quot;temporario a panangitalinaay ti kapitalismo &quot; a pakaisarunuan ti dumtengan a pannakarebbana.&lt;ref name=&quot;tucker47&quot;&gt;{{Harvnb|Tucker|1992|pp=47–8}}&lt;/ref&gt;

Dagiti nadumaduma a pasamak sakbay ti Maikadua a Sanaglubongan a Gubat ket nangipakpakita kadagiti agsinnaranay a saan apakaitalekan ken pannakailem a nagbaetan dagiti Lumaud a bileg ken ti Kappon ti Sobiet, malaksid kadagiti sapasap a pilsopiko a karit nga inaramid dagiti [[Bolshevik]] a maipapan ti kapitalismo.&lt;ref name = &quot;Halliday&quot;&gt;{{Harvnb|Halliday|2001|p=2e}}&lt;/ref&gt; Adda idi ti Lumaud a suporta iti kontra-Bolshevik a [[Puraw a tignay]] iti [[Sibil a Gubat ti Rusia]],&lt;ref name = &quot;Gaddis&quot;&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|p=57}}&lt;/ref&gt; ti 1926 a panangipundo ti Sobiet ti yaalsa dagiti sapasap nga agtrabtrabaho ti Britaniko a gapuanan ti nangisardengan ti Britania ti relasionna iti Kappon ti Sobiet,&lt;ref name=&quot;tucker74&quot;&gt;{{Harvnb|Tucker|1992|p=74}}&lt;/ref&gt; Ti 927 a panangirangarang ni Stalin ti nakappia a pakikaduaan kadagiti kapitalista a pagilian ket &quot;agsubli kadagiti napalabas,&quot;&lt;ref name=&quot;tucker75&quot;&gt;{{Harvnb|Tucker|1992|p=75}}&lt;/ref&gt; a pannakikumplot a panangipabasol idi las-ud ti 1928 a [[Shakhty a Tribunal|pabuya a tribunal ni Shakhty]] iti naplano a Britaniko- ken Pranses a kudeta,&lt;ref name=&quot;tucker98&quot;&gt;{{Harvnb|Tucker|1992|p=98}}&lt;/ref&gt; tipanagmadi ti Amerikanoa mangbigbig ti Kappon ti Sobiet aginggana idi 1933&lt;ref name = &quot;LaFeber 1991&quot;&gt;{{Harvnb|LaFeber|1991|pp=194–197}}&lt;/ref&gt; ken dagiti [[Stalinismo|Stalinista]] a [[Dagiti Tribunal ti Moscow|Tribunal ti Moscow]] iti [[Nalatak a Panagpurga]], nga adda dagiti pannakailem a panagsisiim iti Britaniko, Pranses, Hapon ken Nazi nga Aleman.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Tim Tzouliadis| title=The Forsaken |year=2008|url=https://archive.org/details/forsakenamerican0000tzou|publisher=The Penguin Press |isbn=978-1-59420-168-4}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ti US ken USSR ket sapasapda idi a nakisinsina iti baetan dagiti dua a sangalubongan a gubat.&lt;ref&gt;Heller, p. 19. &quot;Ngem babaen idi 1924 ti Kappon ti Sobiet, ket indaulonen babaen ni Joseph Stalin, ket pinanawanna daytoy nga annuroten iti panangiyaddang ti rebolusion ti lubong. Gaputa napabannog babaen babaen kadagiti gubat dagiti uneg ket ruar a kabusor, ti gobierno ti Sobiet ket nangikeddeng a mangipatengnga ti isip para iti dagus a kasakbayan iti pannakaungar manen ti bukodna nga ekonomia ken panagrang-ay.&amp;nbsp;... Ti Estados Unidos pay idi ket politikal a mannakisina idi las-ud ti pannakigubatan a paset ti panawen.&quot;&lt;/ref&gt;

Ti Kappon ti Sobiet ket rinugianna idi a nangpirma ti [[Molotov–Ribbentrop a Tulagan|awan-ranggas]] a tulagan iti Alemania. Ngem kalpasan idi [[Operasion Barbarossa|rinaut ti Kappon ti Sobiet]] ti Buyot ti Alemania Idi Hunio 1941 ken idi [[Attack on Pearl Harbor|binomba Pearl Harbor]] ti Hapon idi Disiembre 1941, ti Kappon ti Sobiet ken dagiti bileg ti Aliado ket nangporma timaysa a kumaduaan iti pakainugotan. Ti Britania ket nagpirma ti pormal a pakikaduaan ken ti Estados Unidos ket nangaramid ti di pormal a tulagan. Iti panawen ti gubat, ti Estados Unidos ket nangit-ited ti tulong iti Britania ken dagiti Sobiet babaen ti buodna a Programa ti [[Pabulod ken Paabang]]&lt;ref&gt;George C. Herring Jr., ''Tulon iti Rusia, 1941–1946: Estratehia, Diplomasia, dagiti Taudan ti Nalamiis a Gubat'' (Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan, 1973).&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ni Stalin nagtultuloy a nakaro nga nagil-ilem ken namatmati a dagiti Britaniko ken Amerikano ket nakikumplotda tapno masegurado a dagiti Sobiet ket kaaduan a mangannong dagiti pannakilablaban iti Nazi nga Alemania. Segun ti daytoy a panirigan, dagiti Lumaud nga Aliado ket ingaggagarada a tinantan ti panaglukat ti maikadua a sanguanan ti kontra-Aleman tapno sumrekda iti kinaudi a kanito ken sukogendad ti tulagan ti kappia. Isunga, dagiti pannagipagpagarup ti Sobiet iti Laud ket nakaibati ti napigsa a pannakairteng kenpanagbusor a nagbaetan dagiti Aliado a bileg.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|pp=151–153}}&lt;/ref&gt;

==Gibus ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat (1945–47)==

===Dagiti panawen ti gubat a konperensia a maipanggep ti kalpasan ti gubat a Europa===
[[Papeles:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|right|Dagiti &quot;[[Dagiti Aliado ti Sangalubongan a Gubat II|Tallo a Dakkel]]&quot; idiay Konperensia ti Yalta: [[Winston Churchill]], [[Franklin D. Roosevelt]] ken ni [[Joseph Stalin]], 1945.]]

Dagiti Alliado ket nasisinnuppiatda no kasano ti nasken a kita ti mapa ti Europa, ken no kaso a mailadawanto dagiti pagbeddenganna, kalpasan ti gubat.&lt;ref name=&quot;Gaddis13-23&quot;&gt;{{Harvnb|Gaddis|2005|pp=13–23}}&lt;/ref&gt; Ti tunggal maysa bangir ket nagtengtengel ti sabsabali a kapanunotan a maipanggep ti pannakabangon ken pannkataripato ti salaknib kalpasan ti gubat.&lt;ref name=&quot;Gaddis13-23&quot; /&gt; Dagiti Lumaud nga Aliado ket kinaykayatda ti sistema a panagsalaknib a nasken a nawatiwat a mabangon dagiti demokratiko a gobierno, a mangpalubos kadagiti pagilian a nakappia a mangsolbar kadagiti pagigiddiatanda babaen tih kadagiti [[sangalubongan a gunglo]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|p=156}}&lt;/ref&gt;

Gapu kadagiti naipakasaritaan a pannakasanay ti Rusia kadagiti kankanayon a panagraraut&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|2005|p=7}}&lt;/ref&gt; ken dagiti adu a [[Dagiti nadangran iti Kappon ti Sobiet iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|bilang ti natay]] (nakarkulo iti 27&amp;nbsp;a riwriw) ken ti pannakadadael ti Kappon ti Sobiet idi las-ud ti Maikadu a Sangalubongan a Gubat,&lt;ref&gt;&quot;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm Dagiti daulo ket nagladladigitda kadagiti Sobiet a natnatay iti panawen ti gubat]&quot;, BBC News, Mayo 9, 2005. Naal aidi Hulioy 2, 2008.&lt;/ref&gt; ti Kappon ti Sobiet ket nagbirbiruk ti pannkasayaat ti panagsalaknib babaen ti panangituray kadagiti kaunegan a pannakibiang kadagiti pagilian a nakabeddeng iti daytoy.&lt;ref name=&quot;Gaddis13-23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|p=176}}&lt;/ref&gt; Idi las-ud ti gubat, ni Stalin ket nagpartuat kadagiti espesial a sentro ti pagsanayan para kadagiti Komunista manipud kadagiti nadumaduma a pagilian tapno makapatakderda kadagiti sekreto a pulis a tumalek iti Moscow iti kabiitan a makaala ti panagtengngel ti Nalabbasit a Buyot. Dagiti ahente ti Sobiet nangalda ti panagtengngel kadagiti midia, a naipangpangruna ti radio; pinardasanda a riniribuk ken inparit amin a nawaya a sibik a patakder, a nangrugi manipud kadagiti grupo ti agtutubo aginggana kadagiti eskuela, dagiti simbaan ken dagiti kasinnupiat a partido.&lt;ref&gt;Max Frankel, &quot;Aniniwan ni Stalin,&quot; [http://www.nytimes.com/2012/11/25/books/review/iron-curtain-by-anne-applebaum.html?pagewanted=all&amp;_r=0 ''New York Times'' Nob. 21, 2012] nagrepaso Anne Applebaum, ''Landok a Kutina: Ti Panglusit ti Daya a Europa , 1944–1956'' (2012), Kitaen ti pangyunan, ti testo kalpasan ti nota 26, ken kapitulo 3, 7-9&lt;/ref&gt; Ni Stalin ket nagbirbiruk pay ti agtultuloy a pannakaikappia iti Britania ken ti Estados Unidos, a nagnamnama a makaipatengnga ti isip iti uneg a panangibangon manen ken ti panangipadakkel ti ekonomia.&lt;ref&gt;Heller, p. 27. &quot;Manipud ti Sobiet a perspektibo, ti kalpasan ti gubat a paset ti panawen iti kappia ken pannangibangon manen ket nangruna idi. Isunga, ti panagtultuloy iti panagtitinnulong ken nakappia a  relasion kadagiti panawen ti gubat a gagayyemna, ti Estado sUnidos ken ti Gran Britania, ket nasken idi a nalatak a naes-esseman.&quot;&lt;/ref&gt;

Dagiti lUmaud nga Aliado ket nabingbingayda kadagiti paniriganda iti baro a lubong kalapasan ti gubat. Dagiti gandat ni Roosevelt – balligi ti militar idiay Europa ken Asia, ti pannakagun-od ti Amerikano a supremasia iti sangalubongan nga ekonomia iti [[Imperio a Britaniko]], ken ti pannakapartuat ti maysa a gunglo ti kappia ti lubong – dagitoy idi ket ad-adu a global ngem ti kukua ni Churchill, a naipangpangruna idi a naisentro iti panangala ti panagtengngel iti [[Baybay Mediteraneo|Mediteraneo]], a mangisigurado ti panagbiag ti Imperio a Britaniko, ken ti pannakawaya dagiti pagilian ti Day a Europa a kas maysa a [[Panglapped nga estado|panglapped]] a pagbaetan dagiti Sobiet ken ti Nagkaykaysa a Pagarian.&lt;ref Name=Plokhy&gt;{{Harvnb|Plokhy|2010|p=}}&lt;/ref&gt;

Iti Amerikano a panirigan, ni Stalin ket mabalin a maysa a gayyem iti panaggun-od kadagitoy a gandat, a ti pakaigiddiatan ti arngian ti Britaniko a ni Stalin ket nagparparang nga isu ti kakaruan apangta iti pannakagunod ti gandatna. Gaputa dagiti Sobiet ket kaaduanen a sinakupna ti Daya nga Europa, ni Stalin ket adda idi ti panangatiwna ken dagiti dua a lumaud a daulo ket nagsinnaitda para kadagiti paraborna. Dagiti paggiddiatan a nagbaetan kenni Roosevelt ken ni Churchill ket nakaiturongan kadagiti sabali a tulagan kadagiti Sobiet. Idi Oktubre 1944, ni Churchill ket napan idiay Moscow ken timmulag a mabingay dagiti [[Balkan]] kadagiti bukodda a timbukel ti impluensia, ken idiay Yalta ni Roosevelt ket nagpirma ti sabali a tulagan kenni Stalin a maipanggep ti Asia ken sanna a kinayat a sinuportaran ni Churchill kadagiti banag iti Polonia ken dagiti Reparasion.&lt;ref Name=Plokhy/&gt;

[[Papeles:Map-Germany-1945.svg|thumb|[[Dagiti panagsakop a sona ti Aliado idiay Alemania]] kalpasan ti gubat.]]
Dagiti dadduma pay a nagtitinnulagan a maipanggep ti kalpasan ti gubat a balanse ket napasamak idiay [[Konperensia ti Yalta]] idi Pebrero 1945, urayno daytoy pay a konperensia ket saana nakaabot kadagiti nakedngan a konsenso iti batayan para iti maysa a kalpasan ti gubat a pannakaibanagan iti Eropa.&lt;ref name=&quot;Gaddis21&quot;&gt;{{Harvnb|Gaddis|2005|p=21}}&lt;/ref&gt; Idi Abril 1945, pimmusay ni Presidente Roosevelt ken sinaruno babaen ni [[Harry S. Truman]], nga isu ket saan a nangitaltalek kenni Stalin ken dimmawat iti balakad manipud ti maysa a [[Ti Nasirib a Lallaki (libro)#Ti &quot;Nasirib a Lallaki&quot;|nailasin a grupo]] dagiti intelektual ti ganganaet nga annuroten. Ni Churchill ken ni Truman ket saanda a kinayat, ken dagiti dadduma pay, ti keddeng ti Sobiet a mangpasayaat ti [[Polako a Komite ti Nailian a Liberasion|Lublin a gobierno]], ti tinengtengngel ti Sobiet a kasuppiat iti [[eksilo a gobierno ti Polonia]] idiay Londres, a dagiti relasionna kadagiti Sobiet ket nadadaelen.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Zubok|1996|p=94}}&lt;/ref&gt;

Kalpasan ti [[Gibus ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat idiayEuropa|panagballigi dagiti Aliado idi Mayo 1945]], dagiti Sobiet ket sinakupdan ti Day a Europa,&lt;ref name=&quot;Gaddis21&quot; /&gt; bayat a dagiti napigsa apuersa ti Estados Unidos ken dagiti puersa ti Lumaud nga Aliado ket nagtalinaayda idiay Lumaud a Europa. Idiay [[Sinakop ti Aliado nga Alemania]], ti Kappon ti Sobiet, Estados Unidos, Britani aken Pransia ket nangbangonda kadagiti [[Sinakop ti Aliado nga Alemania|sona ti panagsakop]] ti nalukay a batayan para iti nabingbingay a panagtengngel ti uppat a bileg.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|2005|p=22}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Konperensia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti Gunglo ti Sangalubongan|Aliado a konperensia idiay San Francisco idi 1945]] ket nangipatakder ti adu ti pagilianna a Nagkaykaysa aPagpagilian (UN) para iti panagtaripato ti kappia, ngem ti panangipatungpal a kapasidad ti bukodna a [[Konsilo ti Salaknib ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|Konsilo ti Salaknib]] ket naparalisado idi ti babaen ti abilidad dagiti agmaymaysa a kameng nga agusar ti [[beto Konsilo ti Salaknib ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|bileg ti beto]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Bourantonis|1996|p=130}}&lt;/ref&gt; Gapu ti daytoy, ti UN ket nabaliwan iti maysa a saan nga aktibo a timpuyogan para kadagiti pannakisinnukatan kadagiti kontrobersial a retoriko, ken dagiti Sobiet ket inkeddengda daytoy a kas maysa a tribuna a propaganda.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Garthoff|1994|p=401}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ken adu pay a mabasa ==
{{Nangruna|Listaan dagiti kangrunaan ken maikadua a nagtaudan iti Nalamiis a Gubat}}
{{refbegin|colwidth=30em}}
* Davis, Simon, ken Joseph Smith. ''Ti A aginggana ti Z iti Nalamiis a Gubat'' (Scarecrow, 2005), ti ensiklopedia a agpatengnga ti isip iti aspeto ti milisia
* {{cite book| last=Friedman| first = Norman| title= Ti Limapulo a Tawen a Gubat : Ti Suppiat ken Estratehia iti Nalamiis a Gubat| url=https://archive.org/details/fiftyyearwarconf0000frie|publisher= Naval Institute Press| year=2007| isbn=1-59114-287-3}}
* {{Cite book|title=Russia, ti Kappon ti Sobiet ken ti Estados Unidos. Ti Naipatarusan a Pakasaritaan|url=https://archive.org/details/russiasovietunio00gadd|last=Gaddis|first=John Lewis|year=1990|publisher=McGraw-Hill|isbn=0-07-557258-3|postscript=.}}
* {{cite book|title=Ammotayo Tatan: Pangpanunot manen ti Pakasaritaan ti Nalamiis a Gubat|author=[[John Lewis Gaddis|Gaddis, John Lewis]]|year=1997|publisher=Unibersidad ti Oxford University a Pagmaldiatn|isbn=0-19-878070-2}}
* {{Cite book|title=Ti Nalamiis a Gubat: Ti baro a Pakasaritaan|url=https://archive.org/details/coldwarnewhistor00gadd|last=Gaddis|first=John Lewis|year=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1-59420-062-9|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Garthoff|first=Raymond|title=Détente ken Panagisango: DagitiPanakibianga nga Amerikano-Sobiet manipud kenni Nixon aginggan kenniReagan|year=1994|publisher=Brookings Institution Press|isbn=0-8157-3041-1|postscript=.}}
* Haslam, Jonathan. ''Ti Nalamiis a Gubat ti Rusia: Manipud ti Oktubre a Rebolusion aginggan ti Panagrebba ti Diding'' (Unibersidad ti Yale a Pagmalditan; 2011) 512 pampanid
* Hoffman, David E. ''Ti Natay nga Ima: Ti Saan a Naibaga asarita iti Nalamiss a Gubat a Lumba ti Armas ken ti Napeggad a Legadona'' (2010)
* Hopkins, Michael F. &quot;Ti Agtultuloy a Debado ken Baro a Arngian iti Pakasaritaan ti Nalamiis a Gubat,&quot; ''Naipakasaritaan aWarnakan,'' Dis 2007, Tomo. 50 pablaak 4, pp 913–934, historiograpia
* Johnston, Gordon. &quot;Panagbisita manen ti kultural a Nalamiis a Gubat,&quot; ''Sosial a Pakasaritaan,'' Agosto 2010, Tomo. 35 Pablaak 3, pp 290–307
* {{cite book| last=Lüthi| first =Lorenz M| title= Ti Sino-Sobiet a panagsina: Ti Nalamiis a Gubat iti komunista lubong|publisher= Princeton University Press| year=2008|isbn=0-691-13590-8}}
* {{cite book|last=LaFeber| first=Walter|title= Amerika, Rusia, ken ti Nalamiis a Gubat, 1945–2002|publisher= McGraw-Hill |year=2002|isbn=0-07-284903-7|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Leffler| first = Melvyn| title= Ti Panagturay iti Bileg: Nailian a Salaknib, ti Truman Administrasion, ken ti Nalamiis a Gubat|publisher= Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan| year=1992|isbn=0-8047-2218-8|postscript=.}}
* Leffler, Melvyn P. and Odd Arne Westad, eds. ''Ti Cambridge a Pakasaritaan ti Nalamiis a Gubat'' (3 tomo, 2010) 2000pp; dagiti baro a salaysay babaen dagitimangidaulo nga eskolar
* {{Cite book|last=Lewkowicz| first = Nicolas| title= Ti Aleman asaludsod ken Internasional nga Urnos, 1943–48|url=https://archive.org/details/germanquestionin0000lewk|publisher= Palgrave Macmillan| year=2010|isbn=978-0-230-24812-0|postscript=.}}
* {{cite book|author=[[Geir Lundestad|Lundestad, Geir]]|title=Daya, Laud, Amianan, Abagatan: Kangrunaan a Panagrangrang-ay iti Internasional a Politiko manipud idi 1945|year=2005|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|isbn=1-4129-0748-9}}
* {{cite book|first=Robert|title=Ti Nalamiis a Gubat: Ti Nababa Unay a Pangyuna|publisher=Unibersidad ti Oxford a PagmalditanPress|isbn=0-19-280178-3|year=2003|last=McMahon}}
* {{cite book| last=Lüthi| first =Lorenz M| title= Ti Sino-Sobiet a panagsina: Ti Nalamiis a Gubat iti komunista lubong|publisher= Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan| year=2008|isbn=0-691-13590-8}}
* {{Cite book|last=Malkasian|first=Carter| title= Ti Koreano a Gubat: Kammasapulan a Pakasaritaan|url=https://archive.org/details/koreanwar0000malk|publisher= Osprey Publishing| year=2001|isbn=1-84176-282-2|postscript=.}}
* Mastny, Vojtech. ''Ti Nalamiis a Gubat ken di natalged a Sobiet: ti Stalin aTawtawen'' (1996) [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=acls;cc=acls;view=toc;idno=heb00281.0001.001 online edidion]
* {{Cite book|title=Ti Ruso a ladawan kadagiti Lumaud a Pabuya: Dagiti agdama, estereotipo, Mitolohia, Illusions|last=Fedorov|first=Alexander|year=2011|publisher=Lambert Academic Publishing |isbn=978-3-8433-9330-0}}
* {{Cite book|last=Miller|first=Roger Gene|title=Ti Panagisalakan ti Siudad: The Berlin Airlift, 1948–1949|publisher=Unibersidad ti Texas A&amp;MPress|year=2000|isbn=0-89096-967-1|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Njolstad|first=Olav| title= Ti Naudi a Dekada ti Nalamiis a Gubat|publisher= Routledge| year=2004|isbn=0-7146-8371-X|postscript=.}}
* {{cite book|last=Nolan|first=Peter|title=Ti Panagungar ti Tsina, ti Panagrebba ti Rusia|year=1995|publisher=St. Martin's Press|isbn=0-312-12714-6}}
* {{Cite book|last=Pearson|first=Raymond|title=Ti Panagungar ken Panagrebba ti Ruso nga Imperio|publisher=Macmillan|year=1998|isbn=0-312-17407-1|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Plokhy|first=S.M.|title=Yalta: Ti Pateg iti Kappia|publisher=Penguin?| year=2010|isbn=0-670-02141-5|postscript=.}}
* {{cite book| last=Porter| first = Bruce| last2=Karsh |first2=Efraim| title= Ti USSR iti Suppiat ti Maikatlo a Lubong: Dagiti Armas ti Sobiet ken Diplomasia dagiti Lokal a Gubat|publisher= Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan| year=1984|isbn=0-521-31064-4}}
* {{Cite book|last=Puddington|first=Arch| title= Panagiwarwaragawag ti Kawayaan: Ti Panagballigi ti Nalamiis a Gubat iti Radio ti Nawaya a Europa ken Radio Liberty|publisher= Unibersidad a Pagmalditan iti Kentucky|year= 2003|isbn=0-8131-9045-2|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Roberts|first=Geoffrey |title=Dagiti Gubat ni Stalin: Manipud ti Sangalubongan aGubat agianggana ti Nalamiis a Gubatr, 1939–1953 |url=https://archive.org/details/stalinswarsfromw0000robe|publisher=Unibersidad ti Yale a Pagmalditan|year=2006 |isbn=0-300-11204-1|postscript=.}}
* {{cite book|last=Stone|first=Norman|title= Ti Atlatiko ken dagiti Kabusorna: Ti Pakasaritaan ti Nalamiis a Gubat|publisher= Basic Books Press| year=2010|isbn=0-465-02043-7}}
* {{Cite book|last=Taubman|first=William|title=Khrushchev: Ti Tao ken ti Panwenna|year=2004|publisher=W. W. Norton &amp; Company|isbn=0-393-32484-2|postscript=.}}; Premio Pulitzer
* {{Cite book|last=Tompson‏|first=William J|title=Khrushchev: Ti Politiko a Biag|year=1997|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0-312-16360-6|postscript=.}}
* Tucker, Spencer, ed. ''Ensiklopedia iti Nalamiis a Gubat: Ti Politiko, Sosial, ken Milisia a Pakasaritaan'' (5 tom. 2008), sangalubongan a pannakaisakop
* Walker, Martin. ''Ti Nalamiis a Gubat: Maysa aPakasaritaan'' (1995), Britaniko a panakita
* {{Cite book|last=Wettig|first=Gerhard|title=Ni Stalin ken ti Nalamiis a Gubat idiay Europa|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2008|isbn=0-7425-5542-9|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Zubok| first = Vladislav| last2=Pleshakov |first2=Constantine| title= Iti Uneg ti Nalamiis a Gubat tie Kremlin: Manipud kenni Stalin aginggana kenni Khrushchev|publisher= Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan| year=1996|isbn=0-674-45531-2|postscript=.}}
* Zubok, Vladislav M. ''Ti Napaay anga Imperio: Ti Kappon ti Sobiet iti Nalamiis a Gubat manipud kenni Stalin aginggana kenni Gorbachev'' (2008)

=== Kangrunaan a nagtaudan ===
* {{cite book| author=[[Christopher Andrew (historiador)|Andrew, Christopher]]| author2=[[Vasili Mitrokhin|Mitrokhin, Vasili]]| title= TI Espada ken ti Kalasag: Ti Mitrokhin nga Arkibo ken ti Nalimed aPakasaritaan iti KGB|publisher= Basic Books| year=2000|isbn=0-585-41828-4}}
* {{Cite book|last=Dobrynin|first=Anatoly|title=Iti Konpedensia: Embahador ti Moscow kadagiti dagiti Innem a Presidente ti Nalamiis a Gubat|url=https://archive.org/details/inconfidencemosc0000dobr_d2k5|publisher=Unibersidad iti Washington a Pagmalditan| year=2001|isbn=0-295-98081-8|postscript=.}}
* Hanhimaki, Jussi and Odd Arne Westad, eds. ''Ti Nalamiis a Gubat: Ti Pakasaritaan dagiti Dokumento ken dagiti Nakasaksi'' (Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 2003). {{ISBN|0-19-927280-8}}.
* {{cite book|author=Sakwa, Richard|title= Ti Panagungar ken Panagrebba ti Kappon ti Sobiet, 1917–1991|publisher=Routledge|year=1999|isbn=0-415-12290-2|postscript=.}}
* {{cite book|author=Cardona, Luis|title= Nalamiis a Gubat KFA|publisher=Routledge|year=2007|postscript=.|location=Barcelona, ESpana}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline|Cold War|Nalamiis a Gubat}}
;Dagiti arkibo
* [http://www.osaarchivum.org/guide/ Dagiti arkibo ti naway a Kagimongan, Budapest (Hungaria), maysa kadagiti kadakkelan nga arkibo ti pakasaritaan ti komunismo ken ti nalamiis a gubat iti lubong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511130424/http://www.osaarchivum.org/guide/ |date=2011-05-11 }}
* [http://www.cybertrn.demon.co.uk/ Arkibo dagiti sibil a panagsalaknib ti Nagkaykaysa a Pagarian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222065026/http://www.cybertrn.demon.co.uk/ |date=2008-12-22 }}
* [http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552679 Kalpasan ti Nalamiis a Gubat nga Ekonomia ti Lubong] manipud ti [http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 Dagiti dihital nga arkibo ti ganganaet a pannakibiang ti Dean Peter Krogh]
* [http://www.conelrad.com/ CONELRAD Sitio ti Nadayeg a Kultura ti Nalamiis a Gubat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729202943/http://www.conelrad.com/ |date=2020-07-29 }}
* [http://www.cbc.ca/archives/categories/war-conflict/cold-war/cold-war-culture-the-nuclear-fear-of-the-1950s-and-1960s/topic---cold-war-culture-the-nuclear-fear-of-the-1950s-and-1960s.html Dhital nga Arkibo ti CBC{{spaced ndash}}Kultura ti Nalamiis a Gubat: Ti Nuklear a Panagbutbuteng kadagiti tawtawen ti 1950 ken 1960]
* [http://www.wilsoncenter.org/program/cold-war-international-history-project (CWIHP)]
* [http://coldwarfiles.org/ Dagiti Papeles ti Nalamiss a Gubat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918203432/http://coldwarfiles.org/ |date=2008-09-18 }}
* [http://community.theblackvault.com/articles/entry/The-CAESAR-POLO-and-ESAU-Papers- Dagiti papel ti CAESAR, POLO, ken ESAU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710182023/http://community.theblackvault.com/articles/entry/The-CAESAR-POLO-and-ESAU-Papers- |date=2009-07-10 }}
* [http://eisenhower.archives.gov/research/online_documents/aerial_intelligence.html Dagiti dokumento a magun-od a maipanggep ti tangatang nga intelihensia idi las-ud ti Nalamiis a Gubat, Presidensial a Biblioteka ni Dwight D. Eisenhower]

;Dagiti bibliograpia
* [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=issues/Arms+Race Naipababa a bibliograpia para iti lumba ti armas manipud ti Dihital a Biblioteka ti Alsos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203121815/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=issues%2FArms+Race |date=2006-02-03 }}

;Damdamag
* [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/themes/world_politics/cold_war/default.stmVideo ken mangeg a reporta ti damdamag manipud idi las-ud ti Nalamiis a Gubat]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Kategoria:Nalamiis a Gubat| ]]
[[Kategoria:Dagiti sangalubongan a suppiat]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>00aj59y5g8xguumxsvcs35adprns4jw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Buchanan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15417</id>
    <revision>
      <id>406354</id>
      <parentid>390157</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4632" sha1="lwagdb3s4hg5ychfd90bocwjmzw2t4p" xml:space="preserve">{{Infobox nagtakem
|name = James Buchanan
|image = James Buchanan.jpg
|image_size =
|office = [[Listaan dagiti Presidente iti Estados Unidos|Maika-15]] a [[Presidente iti Estados Unidos]]
|vicepresident = [[John C. Breckinridge|John Breckinridge]]
|term_start = Marso 4, 1857
|term_end = Marso 4, 1861
|predecessor = [[Franklin Pierce]]
|successor = [[Abraham Lincoln]]
|ambassador_from2 = Estados Unidos
|country2 = Nagkaykaysa a Pagarian
|president2 = [[Franklin Pierce]]
|term_start2 = Abril 11, 1853
|term_end2 = Marso 15, 1856
|predecessor2 = [[Joseph Reed Ingersoll|Joseph Ingersoll]]
|successor2 = [[George M. Dallas|George Dallas]]
|office3 = Maika-17 a [[Sekretario ti Estado ti Estados Unidos]]
|term_start3 = Marso 10, 1845
|term_end3 = Marso 7, 1849
|president3 = [[James K. Polk]]
|predecessor3 = [[John C. Calhoun|John Calhoun]]
|successor3 = [[John M. Clayton|John Clayton]]
|jr/sr4 = Senador ti Estados Unidos
|state4 = [[Pennsylvania]]
|term_start4 = Disiembre 6, 1834
|term_end4 = Marso 5, 1845
|predecessor4 = [[William Wilkins (politiko E.U.)|William Wilkins]]
|successor4 = [[Simon Cameron]]
|ambassador_from5 = Estados Unidos
|country5 = Rusia
|president5 = [[Andrew Jackson]]
|term_start5 = Enero 4, 1832
|term_end5 = Agosto 5, 1833
|predecessor5 = [[John Randolph ti Roanoke|John Randolph]]
|successor5 = [[Mahlon Dickerson]]
|state6 = [[Pennsylvania]]
|district6 = [[Maika-4 a distrito ti kongreso ti Pennsylvania|Maika-4]]
|term_start6 = Marso 4, 1823
|term_end6 = Marso 4, 1831
|predecessor6 = [[James S. Mitchell|James Mitchell]]
|successor6 = [[William Muhlenberg Hiester|William Hiester]]
|state7 = [[Pennsylvania]]
|district7 = [[Maika-3 a distrito ti kongreso ti Pennsylvania|Maika-3]]
|term_start7 = Marso 4, 1821
|term_end7 = Marso 4, 1823
|predecessor7 = [[Jacob Hibshman]]
|successor7 = [[Daniel H. Miller|Daniel Miller]]
|birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1791|4|23}}
|birth_place = [[Cove Gap, Pennsylvania|Cove Gap]], [[Pennsylvania]], E.U.
|death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1868|6|1|1791|4|23}}
|death_place = [[Lancaster, Pennsylvania|Lancaster]], [[Pennsylvania]], E.U.
'''Gapuanan iti ipupusay: Napaay ti Panaganges'''
|party = [[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|Demokratiko]]
|alma_mater = [[Kolehio ti Dickinson]]
|profession = [[Abogado]]&lt;br /&gt;[[Diplomatiko]]
|signature = James Buchanan Signature2.svg
|signature_alt = Kursibo a pirma ti tinta
|branch = Boluntario
|battles = [[Gubat iti 1812]]
}}

Ni '''James Buchanan, Jr.''' (Abril 23, 1791{{spaced ndash}}Hunio 1, 1868, {{IPA-en|bjuːˈkænən}}) ket isu idi ti [[Listaan dagiti Presidente iti Estados Unidos|Maika-15]] a [[Presidente iti Estados Unidos]] (1857–1861). Isu ket ti maymaysa laenga presidente manipud idiay [[Pennsylvania]] ken ti laeng presidente a saan nakiasawa. Ti kaanakanna a babai a ni [[Harriet Lane]] ket isu nagayayam ti papel a kas ti balasang iti balay.

Ni Buchanan (kankanayon a matawtawagan a kas ni ''Buck-anan'' babaen dagiti kontemporariona) ket maysa a nadayeg ken napadasan a politiko ket maysa anagballgi nga baogado sakbay a nagbalin a presidente.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=David M. |title=The American Pageant: A History of the Republic |url=https://archive.org/details/isbn_2900618612740 |last2=Chen |first2=Lizabeth |last3=Bailey |first3=Thomas A. |date=2006 |publisher=Houghton Mifflin |edition=Maika-13 |location=Boston |page=[https://archive.org/details/isbn_2900618612740/page/415 415] |language=en |trans-title=Ti Amerikano a Pagpinnintasan}}&lt;/ref&gt; Isu ket pannakabagi ti Pennsylvania iti [[Kamara dagiti Pannakabagi iti Estados Unidos|Kamara dagiti Pannakabagi]] ti E.U. ken kalpasan daytoy ti [[Senado ti Estados Unidos|Senado]], ken nagserbi a kas ti [[Embahador ti Estados Unidos para iti Rusia|Ministro para iti Rusia]] babaen ni Presidente [[Andrew Jackson]]. Isu pay ket ti [[Sekretario iti Estaso ti Estados Unidos|Sekretario iti Estado]] babaen ni Presidente [[James K. Polk]]. Kalpasan idi saanna nga inawat ti daton para iti panakaidutok ti [[Kangatuan a Korte iti Estados Unidos|Kangatuan a Korte]], ni President [[Franklin Pierce]] ket nangidutok kaniana ti [[Embahador ti Estados Unidos par iti Nagkaykaysa a Pagarian|Ministro para iti Nagkaykaysa a Pagarian]], nga ti daytoy a kapasidad ket timmulong a nagburador ti kontrobersial a [[Waragawag ti Ostend]].


== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Dagiti Presidente iti Estados Unidos}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-bio}}

{{DEFAULTSORT:Buchanan, James}}
[[Kategoria:Dagiti presidente ti Estados Unidos|Buchanan]]
[[Kategoria:1791 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1868 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>lwagdb3s4hg5ychfd90bocwjmzw2t4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deoksiribonukleiko nga asido</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15448</id>
    <revision>
      <id>406549</id>
      <parentid>374151</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3565" sha1="p1m8htxswjzovgwnocm8w0fh50o2qmf" xml:space="preserve">[[Papeles:DNA Structure+Key+Labelled.pn NoBB.png|thumb|right|340px|Ti patakder iti DNA [[doble a helise]]. Dagiti [[atomo]] iti patakder ket kodigo a mnamarisan babaen ti [[Kimiko nga elemento|elemento]] ken ti naisangsangayan a patakder iti dua abase nga agpadpada ket maipakita dita baba a kanawan.]][[Papeles:DNA animation.gif|thumb|Ti patakder iti paset iti maysa a  DNA [[doble a helise]]]]

Ti '''Deoksiribonukleiko nga asido''' ({{lang-en|Deoxyribonucleic acid}})) '''DNA''') ket maysa a [[nukleiko nga asido]] nga aglaon ti [[dagiti henetiko|henetiko]] a mangisursuro ti panagusar iti panagrang-ay ken pamay-an kadagiti amain nga ammo a sibibiag nga [[organismo]] (malaksid kadagiti [[RNA a birus]]). Ti DNA a paset nga umawawir iti daytoy a henetiko a [[pakaammo]] ket makunkuna a dagiti [[gene]].  Ken dagiti dadduma pay a panagsasaruno ti DNA ket adda dagiti kapanggepanna a patakder, wenno mairaman ti panagtimbeng ti panagusar iti daytoy a henetiko a pakaammo. No mairaman dagiti [[RNA]] ken dagiti [[protina]], ti DNA ket maysa kadagiti tallo a kangrunaan a [[makromolekula]] a kammasapulan para kadagiti amain nga ammo a porma iti [[biag]].

Ti DNA ket buklen dagiti dua nga atiddog a [[polimero]] iti naampapaok a paset a tinawtawagan a dagiti [[nukleotido]], nga adda dagiti [[duri a kawar|duri]] a napartuat dagiti [[Monosakarido|asukar]] ken [[pospato]] a grupgrupo a nagtitipon babaen dagiti bedbed nga [[ester]]. Dagitoy dua a baraan ket adda kadagiti dua nga agsumbangir a turong ken isu dagitoy ket [[kontra paralel o(biokimiko)|kontra-paralelo]]. Ti naikabit ti tunggal maysa nga asukar ket maysa kadagiti uppat a kita dagiti molekula a makunkuna a [[nukleobases]] (impormal a kas ti, ''bases''). Isu daytoy ti [[Nukleiko nga asido a panagsarsaruno|panagsarsaruno]] kadagitoy nga uppat a nukleobase iti igid ti duri nga agikodigo kadagiti pakaammo. Daytoy a pakaammo ket mabasa ti panagusar ti [[henetiko a kodigo]], a mangibaga ti panagsarsaruno dagiti [[amino nga asido]] iti uneg ti protina. Ti kodigo ket mabasa babaen ti panagkopia dagiti nabennat a DNA idiay mainaig a nukleiko nga asido a RNA iti pamay-an a makunkuna a ti [[transkripsion (henetiko)|transkripsion]].

Iti uneg dagiti selula a DNA ket naur-urnos kadagiti attiddog a patakder a tinawtawagan a dagiti [[kromosoma]]. Bayat ti [[panagbingbingay ti selula]] dagitoy a kromosoma ket mapaminduanda iti pamay-an ti [[DNA a panagpamindua]], nga agited ti tunggal maysa a selula ti bukodna a kompleto a agasmang dagiti kromosoma. Ti [[Eukaryote|Eukaryotiko nga organismo]] (dagiti [[ayup]], dagiti [[mula]], [[hongo]], ken dagitii [[protista]]) ket agidulinda a kaaduan kadagiti bukodda a DNA ti uneg ti [[tennga ti selula]] ken dagiti dadduma pay a DNA kadagidiay [[organulo]], a kas ti [[mitokondria]] wenno [[kloroplasto]].&lt;ref&gt;{{cite book | last = Russell | first = Peter | title = iGenetics | url = https://archive.org/details/igenetics0000russ | publisher = Benjamin Cummings | location = New York | year = 2001 | isbn = 0-8053-4553-1 }}&lt;/ref&gt; Iti naigiddiatan, dagiti [[prokaryote]]([[bakteria]] ken [[arkuea]]) ket idulinda laeng ti bukodda DNA iti [[sitoplasma]].Iti uneg dagiti kromosoma, dagiti [[kromatina]] a protina a kas dagiti [[histona]] a kompakto ekn naurnos a DNA. Dagitoy a kompakto a patakder ket mangiturong kadagiti panagtignay a nagbaetan ti DNA ken dagiti nadumaduma aprotina, a tumultulong a tengngel no ania kadagiti paset ti DNA ti maisuratan.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:DNA]]
[[Kategoria:Bioteknolohia]]</text>
      <sha1>p1m8htxswjzovgwnocm8w0fh50o2qmf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Imperio a Britaniko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15468</id>
    <revision>
      <id>406428</id>
      <parentid>390743</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10642" sha1="a1435n3gsepa8soo4ifo0sjv6nfjzvk" xml:space="preserve">{{Infobox pagilian
|name=Imperio a Britaniko
|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg
|image_map=The British Empire.png
|map_caption=Dagiti lugar ti lubong nga idi ket paset iti Britaniko nga Imperio. Ti agdama a [[Ballasiw Taaw a Teritorio ti Britaniko]] naugisan iti babab ti nalabbaga ti naganda.
&lt;!--Do not add extra information to infobox - it deliberately only contains the flag and map.--&gt;
}}

Ti '''Imperio a Britaniko''' ket buklen dagiti [[masakupan]], dagiti [[Balangat a kolonia|kolonia]], dagiti [[protektorado]], dagiti [[Liga dagiti Pagilian akeddeng|keddeng]] ken dagiti dadduma pay a [[Agkamkammatalek a teritorio|teritorio]] a tinurayan wenno inadministro babaen ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]. Daytoy ket nagtaud dagiti [[Imperio a kolonia nga Ingles|ballasiw taaw a kolonia]] ken dagiti [[komersio a puesto]] nga inpabangon babaen ti [[Pagarian iti Inglatera|Inglatera]] kadagidi naladaw a maika-16 kenmaika-17 a siglo. Iti katurayanna, isu daytoy idi ti [[Listaan dagiti kadakkelan nga imperio|kadakkelan]] nga [[imperio]] iti pakasaritaan ken, para iti sumurok a siglo, isu idi ti kangrunaan a [[Bileg_iti_internasional_a_panakibiang#Katkategoria_iti_bileg|bileg ti sangalubongan]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ferguson |first=Niall |date=2004 |title=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for Global Power |url=https://archive.org/details/empirerisedemise0000ferg_p9m6 |trans-title=Imperio: Ti Panagungar ken ti Panakapaay iti Britaniko nga Urnos ti Lubong ken dagiti Naadal para iti Sangalubongan a Bileg |publisher=Basic Books |isbn=0-465-02328-2}}&lt;/ref&gt; Babaen idi 1922 ti Imperio a Britaniko ket nagtengtenggel ti panagpallayog kadagiti sumurok a 458 a riwriw a tattao, maysa a paglima iti populasion ti lubong iti dayta a panawen,&lt;ref&gt;[[#refMaddison2001|Maddison 2001]], pp.&amp;nbsp;98, 242.&lt;/ref&gt; ken sumakop ti nasursurok ngem {{convert|33700000|km2|sqmi|-3|abbr=on}}, a gangani a maysa a pagkapat iti dagup a kalawa ti daga ti [[Daga (planeta)|Daga]].&lt;ref&gt;[[#refFerguson2004|Ferguson 2004]], p.&amp;nbsp;15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#refElkins2005|Elkins2005]], p.&amp;nbsp;5.&lt;/ref&gt; A kas ti nagbanagan daytoy, ti bukodna a [[Sapasap a linteg|politiko]], [[Pagsasao nga Ingles|linguistiko]] ken [[Kultura iti Nagkaykaysa a Pagarian|kultura]] a legado ket sapasap a nawatiwat. Idi kapigsa ti bileg ti imperio, kankanayon a makunkuna a &quot;[[Ti imperio nga ti Init ket agnanayon a saan a lumlumnek|ti Init ket saan a lumlumnek idiay Imperioa Britaniko]]&quot; gapu ti kawatiwatna ti ballasiw ti lubong ket makasigurado a ti Init ket agranraniag iti maysa kadagiti nadumaduma a teritoriona.

Idi panawen ti [[Tawen iti Panagduktal]] kadagidi maika-15  ken maika-16 a siglo, ti [[Imperio a Portuges|Portugal]] ken [[Imperio nga Espaniol|Espana]] ket nangirugida kadagiti panagbaniaga ti Europa a lubong, ken iti daytoy a pamay-an nakapatakder ti dakkel a imperio ti ballasiw taaw. Ti panagapapalna kadagiti naaramid a kinabaknang dagitoy nga imperio, ti Inglatera, [[Koloni anga imperio ti Pransia|Pransia]] ken ti [[Olandes nga Imperio|Olanda]] ket nangrugida n nangibangon kadagiti kolonia ken dagiti bukodda a komersio a luglugar idiay Kaamerikaan ken Asia.&lt;ref&gt;[[#refFergusonEmpire2004|Ferguson 2004]], p.&amp;nbsp;2.&lt;/ref&gt; Dagiti serie a gubgubat kadagidi maika-17 ken maika-18 a siglo iti Olanda ken Pransia ket nangibati ti Ingletara (ken idi ti, sumaganad a [[Tignay iti Kappon 1707|kappon a nagbaetan ti Inglatera ken Eskoses]] idi 1707, [[Pagarian iti Gran Britania|Gran]] Britania) ti katurayan a [[Kolonialismo|bileg a kolonia]] idiay Amianan nga Amerika ken India. Ti pakakapukaw dagiti [[Sangapulo ket tallo a Kolonia]] idiay Amianan nga Amerika idi 1783 kalpasan ti maysa a [[Rebolusionario aGubat ti Amerikano|gubat iti panagwayawaya]] ket nakaawan ti Britania kadagiti kadaanan ken dagiti kaaduan ti populasionna a kolonia. 

Ti Panakaimatangan ti Britaniko ket naiturong idin ti Aprika, Asia ken ti Pasipiko. Kalpasan ti panakaabak iti [[Umuna apranses nga Imperio|Napoleoniko a Pransia]] idi 1815, ti Britain ket nagganganas ti maysa a siglo nga awan ti simmuppiat ti panagturayna, ken nagpadakkel kadagiti tinengtengngelna iti ballasiw ti lubong. Dagiti immadadu a gatad iti panagturay ket naited kadagiti bukodna a [[Puraw a tattao|puraw]] nga [[Agnanaed a kolonialismo|agnanaed a kolonia]], nga adda dagitoy ket naidasig manen a kas dagiti pagturayan.

Ti panagdakkel ti [[Imperio nga Aleman|Alemania]] ken ti [[Estados Unidos]] ket namarunor ti ekonomiko a panagdaulo ti Britania babaen ti gibus iti maika-19 a siglo. Dagisi simmaruno a milisia ken ekonomika a panagirteng a nagbaetan ti Britania ken Alemania ket dagitoy ti kangrunaan a gapuanan iti [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]], nga iti daytoy ket ti Britania ket nadagsen a nagtaltalek kadagiti bukodna nga imperio. Ti suppiat ket nakaikabil ti dakkel a panagbusbos ken panagirteng ti populasion iti Britania, ken urayno ti imperio ket nakagun-od ti kadakkelan a panaggay-atna ti teritorio idi kalkalpas ti gubat, daytoy ket saanen nga nagmaymaysa ti industria wenno milisia a bileg. Ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]] ket nakapakita kadagiti kolonia ti Britania idiay [[Abagatan a daya nga Asia]] ket nasakupan babaen ti Hapon, a daytoy ket nakadadael ti dayaw ti Britaniko ken nangipardas ti panakapaay iti imperio, urayno ti Britania ken dagiti kumaduaanna ket nagballigida. Ti [[Dagiti presidensia ken probinsia iti India a Britaniko|India]], ti kangrunaan ken kaaduan ti populasion a tagikua ti Britania, ket nakagun-od ti panakawayawaya iti dua a tawen kalpasan ti gubat.

Kalpasan ti Maikadua a sangalubongan a Gubat, a kas paset ti dakdakkel a [[dekolonisasion]] a tignay babaen dagiti Europeano a bileg, ti Britania ket kaaduan a nagited ti panakawaya dagiti teritoriona iti Imperio a Britaniko. Daytoy a pamay-an ket nalpas babaen ti panakaisubli ti [[Hong Kong]] iti [[Tsina]] idi 1997. Dagiti 14 a [[Ballasiw Taaw a Teritorio ti Britaniko]] ket nabati babaen ti Britaniko a katurayan. Kalpasan ti panakawayawaya, adu kadagiti dati a kolonia ti Britaniko ket timmiponda ti [[Mankomunidad dagiti Pagilian]], ti maysa a nawaya nga asosasion dagiti nawaya nga estado. Dagiti sangapulo ket innem a Mankomunidad a pagilian ket makibinningayda ti bukodda a [[daulo iti estado]], Reina [[Isabel II]], a kas dagiti [[Mankomunidad a pagarian]].

==Dagiti taudan (1497–1583)==
[[Papeles:Matthew-BristolHarbour-Aug2004.jpg|thumb|upright|Ti replika ''Ti Mateo'', a bapor ni [[John Cabot]] a nausar para iti maikadua a a panagbanniagana iti [[Baro a Lubong|Baro  lubong]] ]]

Dagiti pundasion ti Imperio a Britaniko ket nabangon idi ti [[Pagarian iti Inglatera|Inglatera]] ken [[Pagarian iti Eskosia|Eskosia]] ket dua a sabsabali a pagarian. Idi 1496 ni Ari [[Enrique VII iti Inglatera]], kalpasan ti panagbalballigi ti [[Espaniol nga Imperio|Espania]] ken [[Portuges nga Imperio|Portugal]] kadagiti ballasiw taaw a panagsuksukimat, ket nagkomisionado kenni [[John Cabot]] tapno mangidaulo ti maysa a panagbaniaga tapno agduktal kadagiti dalanan idiay Asia babaen ti [[Taaw Atlantiko|Amianan nga Atlantiko]].&lt;ref name=&quot;ferguson3&quot;&gt;[[#refFergusonEmpire2004|Ferguson 2004]], p.&amp;nbsp;3.&lt;/ref&gt; Ni Cabot ket nanglayag idi 1497, lima a tawen kalpasan ti [[panakaduktal ti Amerika]], ken urayno isu ket simmanglad idiay aplaya ti [[Newfoundland (isla)|Newfoundland]] (naikamalian a namatmati, a kasla ni [[Christopher Columbus]], nga isu ket naabotna ti Asia),&lt;ref&gt;[[#refAndrews1985|Andrews 1985]], p.&amp;nbsp;45.&lt;/ref&gt; awan ti panagpadas nga agbiruk ti maysa a [[kolonia]]. Ni Cabot ket nangidaulo manen ti maysa a panagbanniaga idiay Kaamerikaan itisumaruno a tawen ngem awanen ti nakangegan manen kadagiti barkona.&lt;ref&gt;[[#refFergusonEmpire2004|Ferguson 2004]], p.&amp;nbsp;4.&lt;/ref&gt;

Awanen kadagiti panagpadas a mangibangon kadgiti Ingles a kolonia idiay Kaamerikaan aginggan idi nagturay ni [[Isabel I iti Inglatera|Isabel I]], ti las-ud kadagiti naudi a dekada ti maika-16 a siglo.&lt;ref&gt;[[#refOHBEv1|Canny]], p.&amp;nbsp;35.&lt;/ref&gt; Ti [[Ingles a Repormasion|Protestante a Repormasion]] ket nakirinninggor iti Inglatera ken [[Katoliko a Simbaan|Katoliko]] nga Espania.&lt;ref name=&quot;ferguson3&quot;/&gt; Idi 1562, ti [[Listaan dagiti Ingles a monarkia|Ingles a balangat]] ket pimmalubos kadagiti [[korsario]] a ni [[John Hawkins]] ken ni [[Francis Drake]] tapno mangrautda kadagiti tagabu kadagiti barko ti Espania ken Potugal idiay aplaya ti [[Laud nga Aprika]]&lt;ref&gt;[[#refThomas|Thomas]], pp.&amp;nbsp;155–158&lt;/ref&gt; nga adda ti gandat a mangdadael iti Atlantiko a sistema ti panaglaklako. Daytoy a ganetget ket napaiden ken kapasan daytoy, idi ti [[Anglo-Espaniol a Gubat (1585)|Anglo-Espaniol a Gubgubat]] ket kimmarkaro, ni Isabel ket nangipalubos kadagiti adu paya panagraraut kadagiti puerto ti Espania idiay [[Kaamerikaan]] ken dagiti  barko a nagsubsubli ti ballasiw ti Atlantiko, a napunno kadagiti gameng manipud ti [[Baro a Lubong]].&lt;ref&gt;[[#refFergusonEmpire2004|Ferguson 2004]], p.&amp;nbsp;7.&lt;/ref&gt; Iti isu met laeng a panawen, dagiti makainpluensia a mannurat a kas ni [[Richard Hakluyt]] ken ni [[John Dee]] (nga isu ti immuna a nagusar ti &quot;Britaniko nga Imperio&quot;)&lt;ref&gt;[[#refOHBEv1|Canny]], p.&amp;nbsp;62.&lt;/ref&gt; ket nangrugrugida idi nga agitaltalmeg para iti panakabangon ti bukod nga imperio ti Inglatera. Babaen ti daytoy a panawen, ti Espania naitrinseradan idiay Kaamerikaan, ti Portugal ket nangibangon kadagiti luagar a paglakuan ken dagiti kota manipud kadagiti aplaya ti Aprika ken [[Brasil]] aginggan ati Tsina, ken ti [[Kolonia nga Imperio ti Pransia|Pransia]] ket nangrugrugi nga nagitataeng idiay [[Karayan San Lawrence]], a ti kalpasan daytoy ket nagbalin a ti [[Baro a Pransia]].&lt;ref&gt;[[British Empire#refLloyd1996|Lloyd]], pp.&amp;nbsp;4–8.&lt;/ref&gt;

===Dagiti minulaan ti Irlanda ===
Nupay ti Inglatera ketnaududi kadagiti bileg ti Europa iti panagibangon kadagiti ballasiw taaw a kolonia, daytoy ket nagtigtignay idi las-ud ti maika-16 a siglo ti panagtaeng iti Irlanda, a nagalaala manipud kadagiti napaspasamak ti [[Normando a panagraut ti Irlanda]] idi 1169.&lt;ref&gt;[[#refOHBEv1|Canny]], p.&amp;nbsp;7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#refKenny|Kenny]], p.&amp;nbsp;5.&lt;/ref&gt; Dagiti nadumaduma a tattao a timmulong ti panakabangon kadagiti [[Dagiti minulmulaan ti Irlanda|minulmulaan ti Irlanda]] ket nakaayayam ti maysa a paset iti nasapa a panakakolonia ti Amianan nga Amerika, a naisangsangayan ti grupo a naamaamoan akas ti [[Lallaki ti Laud a Pagilian]].&lt;ref&gt;[[#refTaylor2001|Taylor]], pp.&amp;nbsp;119,123.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Imperio a Britaniko]]
[[Kategoria:Imperialismo]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]
[[Kategoria:Dagiti imperio]]</text>
      <sha1>a1435n3gsepa8soo4ifo0sjv6nfjzvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ateismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15484</id>
    <revision>
      <id>406432</id>
      <parentid>403748</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 8 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45484" sha1="r8vv01mnu0mdjveqps7qoa6wbqp7swm" xml:space="preserve">{{Ateismo igid a baras}}
Ti '''ateismo''', iti maysa a nawatiwat a kapanunotan, ket ti panaglikudan ti [[pammati]] iti [[Kaadda iti Dios|kaada kadagti kinadios]].&lt;ref name=eb2011-atheism /&gt;&lt;ref name=encyc-philosophy /&gt; Iti naak-akikid a kapanunotan, ti ateismo ket ti naisangsangayan a puesto nga awan dagiti [[kinadios]].&lt;ref name=RoweRoutledge /&gt;&lt;ref name=encyc-unbelief-def-issues /&gt;&lt;ref name=oxdicphil /&gt; A ti pannakairaman unay, ti ateismo ket ti kaawan ti pammati ti irurumsua kadagiti ania man a kinadios.&lt;ref name=encyc-unbelief-def-issues /&gt;&lt;ref name=oxdicphil /&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Diksionario ti Oxford |title=atheism |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |accessdate=2012-04-09 |archive-date=2019-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121124816/https://en.oxforddictionaries.com/definition/atheism |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Ti ateismo ket maigiddiat ti [[teismo]],&lt;ref name=reldef /&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; nga iti sapasap a terminona ket ti pammati nga adda ti maysa a dios.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Ingles a Diksionario ti Oxford |edition=2nd |year=1989 |quote=Pammati ti maysa a dios, wenno kinadios, a kas maisuppiat ti ateismo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url= http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism| title= Merriam-Webster Online a Diksionario| quote= pammati ti kaada ti dios wenno dagiti dios| accessdate= 2011-04-09| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110514194441/http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism| archivedate= 2011-05-14| url-status= live}}&lt;/ref&gt;

Ti termino nga ''ateismo'' ket nagtaud manipud iti Griego a {{lang|grc|[[:wiktionary:ἄθεος|ἄθεος]]}} (''atheos''), a kayatna a sawen ket &quot;awan ti dios (wenno awan dagiti dios)&quot;, nga inus-usar a kas ti panagdadael a termino a maipakat kadagiti maikapanunot a mangilikud kadagiti [[dios]] a karkararagan babaen dagiti dakdakkel a kagimongan. Ti adda a pannakaiwaran ti [[nawaya a panunot]], [[eskeptiko a panagusig]], ken dagiti simmarsaruno a panagadu ti [[panagdillaw iti relihion]], ti panakaipakat iti daytoy a termino ket bimmassit ti kalawana. Dagiti immuna a tattao a nagilasin kaniada a nagus-usar ti balikas nga &quot;ateista&quot; ket nagnaed idi maika18 a siglo.{{sfn|Armstrong|1999}}

Dagiti ateista ket maimatonan nga [[eskeptisismo|eskeptiko]] kadagiti panagtunton a [[datdatlag]], a nagdakamatda ti kinaawan ti [[Kaadda iti Dios#Nanipud ti panagpalpaliiw a panagsuppiat|panagpalpaliiw nga ebidensia]] para kadagiti kinadios. Ti managpanunot para iti saan mamatmati iti ania man a dios ket mairaman ti [[problema iti diablo]], ti [[panagsuppiat manipud iti bangking a palgak]], ken ti [[panagsuppiat manipud iti saan a panakamatmati]]. Dagiti sabali pay a panagsuppiat para iti ateismo ket maisakup manipud iti pilosopiko aginggana ti sosial ken aginggana ti naipakasaritaan. Urayno adda dagiti ateista a nakaampon kadagiti [[sekularismo|sekular]] pilosopia,&lt;ref name=honderich /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fales|first=Evan|title=Naturalism and Physicalism|postscript=,}} iti {{harvnb|Martin|2006|pp=122–131}}.&lt;/ref&gt; awan ti maysa nga ideolohia wenno agasmang dagiti ugali a kapponan dagiti ateista.&lt;ref&gt;{{harvnb|Baggini|2003|pp=3–4}}.&lt;/ref&gt; Adu kadagiti ateista nga agtengtengngel a ti ateismo ket ad-adu a [[naagum]] a panakakita ti lubong ngen ti teismo, ken isu ngarud a daytoy ket ti [[Pilosopiko a dagsen iti paneknek|dagsen iti paneknek]] ket saan a maisanglad a mangipaneknek ti ateista ti kaadda iti Dios, ngem ti teista ti mangted ti nakem para iti teismo.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, nga agdakdakamat ti {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=Ti Dios ken ti Dagsen ti Paneknek: Plantinga, Swinburne, ken ti Panagusig a Panagsalaknib ti Teismo|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0-87975-551-5}}&lt;/ref&gt;

Ti ateismo ket maawawat kadagiti bassit nga uneg ti relihion ken naikararua a sistema ti pammati, a mairaman ti [[Hainismo]], [[Budismo]], [[Hinduismo]], [[Paganismo (dagiti kontemporario a relihion)|Neopagano]] a [[Tignay ti Baro a relihioso|tigtignay]]&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Baro a Sirmata Baro a Puso Napabaro a Panagtawag – Maikadua a tomo|publisher=Biblioteka ni William Carey|quote=Nupay dagiti Neo-Pagano ket makibinningayda ti panagitalek ti katutubo ken kararua adda dagiti naidumaduma a pammati ken panagkasanay. Adda dagiti ateista, dagiti dadduma ket politeista (adda dagiti nadumaduma a dios), dagiti dadduma ket panteista (amin ket Dios) ken dagiti dadduma pay ket panenteista (adda amain iti Dios).|date=19 Oktubre 2009|isbn=978-0-87808-364-0}}&lt;/ref&gt;
a kas ti [[Wicca]],&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Dagiti Baro a Relihion|publisher=Chelsea House Publishers|quote=Awan dagiti sangalubongan a panagsirmata a dagiti amin a tinengtengngel ti Neo-Pagano/Wiccan. Maysa nga online a nagtaudan ti pakaammo ket mangipakita a depende no kasano ti panagipalawag ti termino a  ''Dios'', mabalin a dagiti Neo-Pagano a maidasig a kas dagiti monoteista, duoteista (dua adios), politeista, panteista, wenno ateista.|date=19 Oktubre 2009|isbn=978-0-7910-8096-2}}&lt;/ref&gt;
ken dagiti [[di-teistiko a relihion]]. Ti [[Hainismo]] ken dagiti dadduma a porma iti [[Dios iti Budismo|Budismo]] ket saanda a mangitakder ti pammati kadagiti dios,&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Komparatibo a Relihion |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}&lt;/ref&gt;
a ti [[Hinduismo]] ket agtengngengela ti ateismo ket umiso, ngem adda dagiti pagadalan a makakitkita ti dalan iti maysa nga ateista ket narigat a masurotan kadagiti banag ti panakakararua.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduismo, maya apamay-an ti biag| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = Segun ti Hinduismo, ti dalan ti ateista ket narigat a masurotan kadagiti banag ti panakakararua, ngem daytoy ket maysa nga umiso. |accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt;

Gapu ta dagiti konsepto ti ateismo ket nadumaduma, ti panagilasin ti kaadu dagiti ateista nga adda ti lubong tatta nga ladaw ket narigat.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book | last=Zuckerman | first=Phil| editor=Martin, Michael T | title=Ti Cambridge a Kumaduaan ti Ateísmo | year=2007 | publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan | location=Cambridge, England | isbn=978-0-521-60367-6 | ol = 22379448M | page=56 | url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56 | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt;
Segun ti maysa a karkulo, dagiti ateista ket buklen ti agarup a 2.3% iti populasion ti lubong, ken dagiti pay 11.9% ket [[Irrelihion|saan a relihioso]].&lt;ref name=eb2005-demographics /&gt; Segun ti sabali pay, dagiti gatad ti bukod a nagreporta ti ateismo ket kaaduan kadagiti Lumaud a pagiliana, a dagitoy ket adda dagati nadumaduma a degrado: ti Estados Unidos (4%), Italia (7%), Espania (11%), Gran Britania (17%), Alemania (20%), ken Pransia (32%). Segun ti maysa a reporta idi 2009 babaen ti Amerikano a Panagsukisok ti Reliohioso a Panakailasin, dagiti tattao nga agitunton a kumappon ti &quot;awan ti relihion&quot; ket mangbukel kadagiti 15% iti populasion ti Estados Unidos.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2009-04-27 | title = Dagiti Topiko ti Times: Ateismo | work = The New York Times | url = http://topics.nytimes.com/topics/reference/timestopics/subjects/a/atheism/index.html | accessdate = 2012-06-12 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti panangilawlawag ken panangilasin ==
[[Papeles:AtheismImplicitExplicit3.svg|thumb|Ti diagrama a mangipakita ti panakaikabagian a nagbaetan ti panangipalpalawag ti [[Nakapsot ken napigsa nga ateismo|nakapsot/napigsa]] ken [[Natalipupos ken nalawag nga ateismo|nalatipupos/nalawag]] ng ateismo. Natalipuspos napigsa/positibo/natangken nga ateista (iti {{Font color|purple|'''morado'''}} idiay '''kanawan''') a mangipataged a ti ''&quot;maysa a dios ket adda&quot;'' ket saan nga husto a panagisao. Nalawag nakapsot/negatibo/nalukneng nga ateista (iti {{Font color|blue|'''asul'''}} idiay '''kanawan''') likudanna wenno liklikanna ti pammati a ti ania man a dios ket adda a saang a mangipatpatalged a ti ''&quot;maysa a dios ket adda&quot;'' ket saan nga husto a panagisao. Natalipuspos nakapsot/negatibo nga ateista (iti {{Font color|blue|'''asul'''}} idiay '''kanigid''') ket mangiraman dagiti tattao (a kas dagiti ubbing ken dagiti agnostiko) a saan a namatmati kadgiti dios, ngem saanda nga inpalpalawag a linikudan ti kastoy a pammati. (Ti kadakkel ti diagrama ket saan a mangitudo ti relatibo a kadakkel ti uneg ti populasion.)]]

Dagiti mannurat ket saanda nga umanamong no kasano ti kasayaatan a panagipalawag ken panangidasig ti ''ateismo'',&lt;ref name=eb1911-atheism /&gt; a nagisupsuppiat no ania dagiti nalatak a masna nga entidad a pakaipakatan dagitoy, no dagitoy ket panagitalgedan a kabukodanna wenno gapu ti kaawanna, wenno makasapul ti siaammo, a nalawag a panaglikud. Ti ateismo ket naikapanunotan a maipadpada ti [[agnostisismo]],&lt;ref name=agnosticism-compatible /&gt;&lt;ref name=flint-agnostic-atheism /&gt;&lt;ref name=encyc-unbelief-compatible /&gt;&lt;ref name=martin-agnosticism-entails /&gt;&lt;ref name=barker-agnostic-atheism /&gt;&lt;ref name=besant-open-to-new-truth /&gt;&lt;ref name=holyoake-question-of-probability /&gt; ken naisupadi pay daytoy.&lt;ref name=eb2011-atheism-critique /&gt;&lt;ref name=eb2011concise-atheism /&gt;&lt;ref name=eb1911-atheism-sceptical /&gt; Ti nadumaduma a kita ti kategoria ket naus-usar a panagilasin kadagiti nadumaduma aporma ti ateismo.

=== Sakup ===
Adda dagiti saan a nalawag ken kontrobersia a maipanggep ti panagipalpalawagan ti ''ateismo'' ket taudan manipud iti karigat ti panakaabot ti konsenso para iti panagipalpalawag kadagiti balikas a kas ti ''kinadios'' ken ''dios''. Ti kinaad-adu ngem maysa a paggidgiddiatan [[dagiti panakapartuat ti Dios]] ken dagiti kinadios ket mangiturong kadagiti naidumaduma a kapanunotan a maipanggep ti panakaipakat ti ateismo. Dagiti taga-ugma a Romano ket pinabasolda dagiti Kristiano nga isuda ket ateista gapu ti saanda a panagraem kadagiti [[paganismo|pagano]] a kinadios. Nain-inot, a dagitoy a panagsirmata ket napaay ti pannakapaborna gapu ti ''teismo'' ket naawaawatan a kas mangbukel ti pammati kadagiti ania man a kinasantuan.{{sfn|Martin|2006}}

No ti kapanggepan ti sakup iti datdatlag a linikudan, ti ateismo ket mabalin a mangsuppiat ti ania man mmanipud iti kaadda ti kinadios, aginggana ti kaadda ti ania man a [[espiritualidad|espiritual]], [[nalatak a masna]], wenno dagiti [[Trassendensia (relihion)|transsendental]] a konsepto, a kas kadagiti [[Budismo]], [[Hinduismo]], [[Hainismo]] ken [[Taoismo]].&lt;ref name=eb2011-Rejection-of-all-religious-beliefs /&gt;

=== Natalipuspos nga isuppiat ti nalawag ===
{{Nangruna|Natalipuspos ken nalawag nga ateismo}}
Ti panangipalpalawag ti ateismo ket agdumaduma pay iti grado a konsiderasion ti panakaikabil ti kapanunotan kadagiti dios tapno matawagan ti maysa nga tao ket ateista. Ti ateismo ket sagpaminsan pay a naipalpalawag a ti nalaka a panakairaman ti kaawan ti pammati ti kaaada dagiti kinadios. Daytoy a nawatiwat a panangipalpalawag ket mangiraman kadagiti kayananak ken dagiti attao a saan pay a naisarsarak kadagiti teistiko a kapanumotan. Idi nabaybayag pay ngem idi 1772, ni [[Baron d'Holbach]] ket kinunana nga &quot;Amin nga ubbing ket nayanak nga Ateista; awan ti kapanunotanda iti Dios.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=d'Holbach |first=P. H. T. |authorlink = |title=Nasayaat a Nakem |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/7319 |year=1772 |accessdate=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;
Ti kapada pay daytoy, ni [[George H. Smith]] (1979) ket nangisingasing a: &quot;Ti tao nakaammo ti teismo ket maysa nga ateista gapu ta isu ket saan a namatmati ti dios. Dagyto y a kategoria ket mangiraman ti ubing nga adda ti konseptona a makaawat kadagiti banag a maipanggep, ngem isu ket saan pay a siaammo kadagittoy a panggep. Ti kinapudno a daytoy nga ubing ket saan a namatmati ti dios ket mangikari kaniana a kas maysa nga ateista.&quot;&lt;ref&gt;{{harvnb|Smith|1979|p=14}}.&lt;/ref&gt;
Ni Smith ket nangaramid ti termino a ''natalipuspos nga ateismo'' tapno mangitudo ti &quot;kaawan ti teistiko a pammati nga awan ti siaammo a panaglikud ti daytoy&quot; ken ''nalawag nga ateismo'' tapno mangitudo ti nasapsapasap a panagipalpalawag ti siaammo a saan a panakamatmati.
Ni [[Ernest Nagel]] ket suppiatenna ti panagilawlawag ni Smith iti ateismo a kas laeng ti &quot;kaawan ti teismo&quot;, a nagawawat laeng ti nalawag nga ateismo a kas ti agpayso nga &quot;ateismo&quot;.&lt;ref name= Nagel1959&gt;{{Cite book
|title= Dagiti Kangrunaan a Pammati: Dagiti Relihioso a Pilosopia ti Nagtagitaoan |chapter=Dagiti Pilosopiko a Konsepto ti Ateismo
|first=Ernest |last=Nagel |authorlink=
|year=1959 |publisher=Sheridan House
|quote=Maawatakto babaen ti &quot;ateismo&quot; ti panagdillaw ken panaglikud kadagiti kangrunaan a panagtunton kadagiti nadumaduma a kita ti teismo... ti ateismo ket nasken a saan a a mainaganan ti nasaragasag a saan a panakamatmati... Isu a, ti maysa nga ubing a saan pay a nakaawat ti relihioso a panagibagbagaan ken saan pay a nakangeg ti kapanggepan ti Dios, ket saan nga ateista – gapu ta saanna a liklikudan ti ania man a teistiko a panagtunton. Ti maipada pay ket ti kaso ti laklakay , no isu ket nagikkat manipud iti pammati ti amana nga awan ti panagpanunot wenno gapu ti nabatad a saan a panakamatmati ti ania man kapanggepan ti teolihiko, ket saan nga ateista – gapu ta ti kastoy a laklakay ket saan a mangkarkarit ti teismo ken saan nga agibagbaga ti ania man a panunot iti dayta a suheto.}}
&lt;br /&gt;reprinted in ''Critiques of God'', edited by Peter A. Angeles, Prometheus Books, 1997.&lt;/ref&gt;

=== Positibo nga isuppiat ti negatibo ===
{{Nangruna|Negatibo ken positibo nga ateismo}}
Dagiti pilosopo a kas ni [[Antony Flew]]&lt;ref name=&quot;presumption&quot;&gt;{{harvnb|Flew|1976|pp=14ff}}: “Iti daytoy nga interpretasion ti ateosmo ket agbalin a:ti saan a positibo nga agipatpatalged ti kaadda ti Dios; ngem ti sinoman a saan a teista. Palubosan dakami, para kadagiti sumakbay a sisasagana reperensia, a mangipangyuna dagiti etiketa ti ‘positibo nga ateista’ para iti dati ken ‘negatibo nga ateista’ para iti kinaudi.”&lt;/ref&gt;
ken ni [[Michael Martin (philosopo)|Michael Martin]]{{sfn|Martin|2006}}
ken adaanda ti sabsabali a positibo (napigsa/natangken) nga ateismo nga adda ti negatibo (nakapsot/nalukneng) nga ateismo. Ti positibo nga ateismo ket isu ti nalawag a panagpaneknek nga awan dagiti dios. Ti negatibo nga ateismo ket mangiraman kadagiti amin a porma ti saan a teismo. Segun ti daytoy a pannakaikategoria, ti sinoman a saan a teista ket negatibo wenno positibo nga ateista.
Dagiti termino a ''nakasot'' ken''napigsa'' ket kabarbaroda laeng, bayat a dagiti termino a ''negatibo'' ken ''positibo'' nga ateismo ket nadadaan ti nagtaudanda, a dagitoy ket naus-usar (kadagiti nadumaduma a pamay-an) iti pilosopiko a literatura&lt;ref name=&quot;presumption&quot; /&gt; ken dagiti Katoliko nga apolohetiko.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.nd.edu/Departments/Maritain/jm3303.htm |title=Iti Kayat a Sawen ti Kontemporario nga Ateismo|journal=Ti Panagrepaso dagiti Politika |first=Jacques |last=Maritain |date=Hulio 1949 |volume=11 |issue=3 |pages=267–280 |doi=10.1017/S0034670500044168 }}&lt;/ref&gt;
Babaen ti daytoy a pannakisina ti ateismo, kaaduan kadagiti agnostiko ket maikarida a kas dagiti negatibo nga ateista.

Bayat a ni [[Michael Martin (pilosopo)|Martin]], kas pagarigan, ket mangipatpataged a ti agnostiko ket buklenna ti negatibo nga ateismo,&lt;ref name=martin-agnosticism-entails /&gt; kaaduan kadagiti agnostiko ket makakita kadagiti kapanunotanda a naisangsangayan manipud iti ateismo,{{cn|date=unio 2012}} a mabilinda a mangusig a saan a mangpaneknek ngem ti teismo wenno makasapul ti kapadpadana a pakinakem.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Anthony |last=Kenny |authorlink= |title=Ti Ania a Pamatika |chapter=No Apay a Saanak nga Ateista |publisher=Continuum |isbn=0-8264-8971-0 |quote=Ti pudno a kasisigud ket saan a teismo wenno ateismo, ngem agnotisismo … ti panagtunton ti pannakaamo ket nasken a mapasingkedan; ti panakanengnengan ket nasken laeng a maikompesar. |year=2006}}&lt;/ref&gt;
Ti panagipatalgedan ti panakaala ti pannakaammo para iti weeno ti panagisuppiat ti kaadda ti dios ket sagpaminsan a nakitkita a daytoy ket mangitudo a ti ateismo ket makasapul ti [[leap of faith|nasken a pammati]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=Adu kadagiti ateista nga amammok ket napudno nga addada idiay nangato a lugar idiay lanegit|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2009/0725/1224251303564.html|last=O'Brien|first=Breda|authorlink=|publisher=Irish Times|accessdate=2011-04-09|date=2009-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110520132651/http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2009/0725/1224251303564.html|archivedate=2011-05-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
Ti sapasap a panagsungbat dagiti ateista ti daytoy a suppiatan ket mairaman ti saan pay a napasingkedan a ''[[pammati#Ti pammati kadagiti relihion ti lubong|relihioso]]'' a preposisio ket marembengan kadagiti kaaduan a saan a pannakamatmati a kas dagiti amin a ''sabsabali'' a saan pay a napasingkedan a preposision,&lt;ref&gt;{{harvnb|Baggini|2003|pp=30–34}}. &quot;A nakaro a mangitunton a sawenmi koma a 'Saanak a mamati wenno saan a pakamatmatian a ti Papa ketmaysa robot', wenno 'Wenno ti panaganko ti daytoy a tsokolate ket agpabalin kaniak nga elepante Siak ket kompleto ak nga agnostiko'. Iti kaawan kadagiti ania man a nasayaat a rason ti pannakamatmati kadagitoy a nakadidillaw a panagitunton, adda ami kadagiti karbengan a saan a mamati kadagitoy, saan kami nga agiat-atipa ti panagikeddeng.&quot;&lt;/ref&gt;
ket ti saan a pannakaipasingkedan ti kaadda ti dios ket saan nga agibagbaga ti kapadpadan a probabilidad ti ania man kadagioy a posibilidad.&lt;ref&gt;{{harvnb|Baggini|2003|p=22}}. &quot;Ti kaawan ti panagpasingked ket saan a kapanggepan para iti panagatipa ti pammati. Daytoy ket gapu ti kaawan ti patingga a panagpasingked mabalinmi pay laeng ti naparmek nga ebidensia wenno panangipalpalawag a nasaysayaat ngem ti alternatibo.&quot;&lt;/ref&gt;
Ti Eskoses a pilosopo a ni [[J. J. C. Smart]] ket nagisuppiat pay a &quot;sagpaminsan a ti maysa a tao ket ilanadna ti bagina, urayno nasgedan unay, a kas maysa nga agnostiko gapu ti di mataldedan a panagisapasap ti [[pilosopiko nga eskeptisismo]] a mangikkat kadatayo manipud iti panangibaga nga ammotayo amin ti uray ania, malaksid ngata dagiti kipapudno ti matematika ken pormal a lohiko.&quot;&lt;ref name=&quot;stanford&quot;&gt;{{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/atheism-agnosticism/ |title=Ateismo ken Agnitisismo |first=J.C.C. |last=Smart |date=2004-03-09 |publisher=Stanford nga Ensikloedia ti Pilosopia | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt;Gapu ti daytoy, adda dagiti mannurat nga ateista a kas ni [[Richard Dawkins]] ket kaykayatda ti panagilasin ti teista, agnostiko ken ateista ti pannakairaman ti maysa a [[espektro iti teistiko a probabilidad]]—ti pannakabalin a ti tunggal maysa ket mangibaga ti panagisao a ti &quot;Dios ket adda&quot;.{{sfn|Dawkins|2006|p=50}}

=== Panangilawlawag a kas di mabalin wenno di agnanayon ===
Sakbay ti maika-18 a siglo, ti kaadda ti Dios ti sapasap nga inaw-awat idiay akinlaud a lubong a ti pannakabalin ti agpayso nga ateismo ket sinalsalusod. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti ''teistiko [[innatismo]]''—ti pakinakem nga amin a tattao ket namatmati iti Dios manipud idi naipasngayda; iti uneg daytoy a kapanunotan ket ti pammati a dagiti ateista ket agliblibakda.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cudworth |first=Ralph |authorlink= |title=Ti Agpayso nga Sirib ti Sistema iti Law-ang: ti umuna apaset, kadagiti amain a rason ken pilosopia ti ateismo ket sinuppiatan ken ti dipannakabalinna ket naipakita |year=1678}}&lt;/ref&gt;

Adda pay ti puesto a mangitunton a dagiti ateista ket napardasda a namatmati ti Dios ti oras dagiti didigra, a dagiti ateista ket makaar-aramid kadagiti [[deathbed conversion|insasao ti ipupusay]], wenno ti &quot;awan dagiti [[ateista idiay trinsera]].&quot;&lt;ref&gt;Kitaen ti, kas pagarigan, {{cite web|url=http://www.lds-mormon.com/atheist.shtml|title=Dagiti ateista ket tumawtawag ti daulo ti simbaan a mangisubli ti insulto|date=1996-09-03|accessdate=2011-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515175331/http://www.lds-mormon.com/atheist.shtml|archivedate=2011-05-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
Adda pay dagiti kas pagarigan a mangsuppiat kadagitoy, kadagitoy ket ti kas pagarigan ti literal a &quot;ateista idiay trinsera.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lowder |first=Jeffery Jay |year=1997 |title=Ti ateismo ken kagimongan |url=http://www.infidels.org/library/modern/jeff_lowder/society.html |accessdate=2011-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522025011/http://www.infidels.org/library/modern/jeff_lowder/society.html |archivedate=2011-05-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Adda dagiti ateista ket nagdudua ti kammasapulan ti termono nga &quot;ateismo&quot;. Idiay librona ''[[Letter to a Christian Nation|Surat para iti Kristiano a Pagilian]]'', ni [[Sam Harris (mannurat)|Sam Harris]] ket nagsurat ti:
&lt;blockquote&gt;Iti kinapudno, ti &quot;ateismo&quot; ket maysa a termino a nasken koma a saan a rimsua. Awan ti sinoman a manginagan kaniada a kas maysa a &quot;saan nga astrologo&quot; wenno a &quot;saan nga alkimista.&quot; Awantayo kadagiti balikas para kadagiti tattao nga agdudua a ni Elvis ket sibibiag pay wenno dagiti gangganaet ket nagbaniagada ti ariwanas tapno ramesenda dagiti rantsero wenno dagiti bakada. Ti ateismo ket dagiti laeng uni nga aramid dagiti narasonan a tattao no adda dagiti saan a napasingkedan a relihioso a pammati.{{sfn|Harris|2006|p=[http://books.google.com/?id=ypyMZlkgHGIC&amp;pg=PA51&amp;dq=In+fact,+%22atheism%22+is+a+term+that+should+not+even+exist.+No+one+ever+needs+to+identify+himself+as+a+%22non-astrologer%22+or+a+%22non-alchemist.%22+We+do+not+have+words+for+people+who+doubt+that+Elvis+is+still+alive+or+that+aliens+have+traversed+the+galaxy+only+to#v=onepage&amp;q=In%20fact%2C%20%22atheism%22%20is%20a%20term%20that%20should%20not%20even%20exist.%20No%20one%20ever%20needs%20to%20identify%20himself%20as%20a%20%22non-astrologer%22%20or%20a%20%22non-alchemist.%22%20We%20do%20not%20have%20words%20for%20people%20who%20doubt%20that%20Elvis%20is%20still%20alive%20or%20that%20aliens%20have%20traversed%20the%20galaxy%20only%20to&amp;f=false 51]}}&lt;/blockquote&gt;

== Paammo ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=encyc-unbelief-def-issues&gt;{{cite book|last=Harvey|first=Van A.|title=Agnosticism and Atheism |postscript=,}} iti {{harvnb|Flynn|2007|p=35}}: “Dagiti termino nga ''ATEISMO'' ken ''AGNOSTISISMO'' ket mangipautang kaniada kadagiti dua a sabsabali a panagipalpalawag. Ti umuna ket nakaala ti negatibo nga  ''a'' dagitoy dua ket sakbay ti Griego a ''theos'' (dibinidad) ken ''gnosis'' (ti panakaammo) a kayatna asawen ket ti ateismo ket ti kaawan ti pammati kadagiti dios ken ti agnotisismo ket ti awan ti pannakaammo iti naisangsangayan a suheto ti banag. Ti maikadua a panagipalpalawag ket alaenna ti kayat a sawen ti ateismo a ti nalawag a panagsuppiat ti kaada dagiti dios ken ti agnotisismos a kas ti puesto ti maysa a tao, a gapu ti kaadda ti maysa a dios ket saan a maammoan, atipaenna ti panagikeddeng kadagitoy... Ti immuna ket ad-adu a mangiraman ken makabigbig laeng kadagiti dua a pagpilian: No mamati kadagiti dios wenno saan. Iti kasta, isu ngarud a daytoy ket awan ti maikatlo a pagpilian, a kas dagiti tinunton dagiti tumawtawag kaniada nga agnostiko. A dagitoy ket awan pammati, dagitoy ket puno nga ateista. Ngem ti kaadu pay, gapu ti kaawan ti pammati ket isu ti kognitibo a puesto a pannakaipasngay ti sinoman, ti dagsen ti panagpaneknek ket adda kadagiti agipakpatader ti relihioso a pammati. Dagiti mangipakpatakder ti maikadua a panagipalpalawag, babaen ti paggiddiatan, ket nangibagbagada a ti immuna a panagipalpalawag ket nawatiwat unay gapu ta mangiraman kadagiti awan ti pannakaammona nga ub-ubbing a mairaman kadagiti agrsibo ken nalawagan nga ateista. Iti kasta, daytoy ket saan a mabalin nga amponen ti publiko.”&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb2011-atheism&gt;{{harvnb|Nielsen|2011}}: “Imbes nga inagbaga a ti maysa nga ateista ket ti sinoman a namatmati a saan nga agpaysao wenno mabalin a saan nga agpayso nga adda ti maysa a Dios, ti nasaysayaat a panakaidasig iti ateismo ket bullen ti narigrigat a pangitunton a ti maysa nga ateista ket ti sinoman nga aglikud ti pammati ti Dios kadagiti sumaganad a rason...: para iti maysa nga antropomorpiko a Dios, ti ateista ket likudanna ti pammati iti Dios gapu ta saan nga agpayso wenno mabalin a saan nga agpayso nga add ti maysa a Dios; para iti maysa a di-antropomorpiko a Dios... gapu ta ti maysa a konsepto iti kastoy Dios ket awan ti kayatna a sawen, saan a maawatan, maisuppiat, saan maipanunotan, wenno makaallilaw; para iti Dios a mailadladawan babaen dagiti moderno wenno kontemporario a teologo wenno pilosopo... gapu ta ti konsepto iti Dios a maisalsalusod ket kasta laeng a maskaraanna ti maysa nga ateistiko a sustansia—a kas ti, &quot;Dios&quot; ket maysa laeng a nagan para iti ayate, wenno … maysa a simboliko a termino para kadagiti moralidad a kaumnuan.”&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=encyc-philosophy&gt;{{harvnb|Edwards|2005}}: “Ti panagipapalawagmi, ti maysa nga ‘ateista’ ket ti maysa a tao a manglikud ti pammati iti Dios, urayno adda ti pammategan wenno saan a ti rason ti panaglikud ket ti matunton a ti ‘Dios ket adda’ ket mangiyebkas ti saan nga agpayso a preposison. Dagiti tattao ket sagpaminsanda nga agamampon iti panaglikud kadagiti puesto para iti rason ngem ti maysa a saan nga agpayso a preposision. Daytoy ket sapasap kadagiti kontemporario a pilosopo, ken dagitoy ket agpayso a sapasap kadagiti nasapsapa a sigsiglo, ti paglikud kadagiti puesto iti banag a daytoy ket awan ti kayatna a sawen. Sgpaminsay pay, a ti maysa a teoria ket maliklikudan kadagiti banag a kadagiti kabanagan a daytoy ket nadalus wen redundante wenno agpapaos, ken adu pay dagiti konsiderasion iti maysa a naisangsangayan a konteksto a sapasap nga umannurot a mangbukel ti nasayaat a nagbanagan para iti panaglikud a panagtalged.”&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink= |encyclopedia=Ensiklopidia ti Pilosopia ti Routledge |title=Ateismo |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=978-0-415-07310-3 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=A kas sapasap a maawawatan, ti ateismo ket ti puesto a mangpatalged ti kaawan iti Dios. Isu ngarud a ti maysa nga ateista ket ti sinoman a saan a namatmati iti Dios. Ti maysa pay a kayat a sawen ti &quot;ateismo&quot; ket ti awan a pammati ti kaada iti Dios, ngem ti positibo a pammati iti kaawan ti Dios. ...ti maysa nga ateista, iti nalawlawa a kapanunotan iti daytoy a termino, ket ti sinoman a saan a namatmati kadagiti amin a porma iti kinadios, a saan laeng nga iti Dios iti tinawtawid a teologo ti Akinlaud.
|accessdate=2011-04-09
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=oxdicphil&gt;{{cite dictionary |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=Ti Oxford Diksionario iti Pilosopia |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |location=Oxford |quote= Ti adda wenno awan iti pammati nga adda ti maysa a dios, wenno ti pammati nga awan daytoy. Sagpaminsan a bukodna a naipanunotan n daytoy ket ad-adu a naipammatian ngem daytoy ket agnotisismo laeng, urayno dagiti ateista ket agisunbatda a ti sinoman ket maysa nga ateista kadagiti kaaduan a dios, isu nga agpasangoda iti maysa laeng nga agpang.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb2005-demographics&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Sangalubonagn a Namatmati dagiti Amina Relihion babaen ti Innem a Luglugar ti Kontinente, Tengnga ti-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% dagiti Ateista: Dagiti tattao a magiyebebkas ti ateismo, eskeptisimo, din amatmati, wenno irrelihion, a mairamraman dagiti militante a kontra relihioso (panagsuppiat iti amin a relihion).
* 11.9% Saan a relihioso: Dagiti tattao a magiyebebkas ti kaawan ti relihion, saan a namatmati, agnostiko, nawaya nga agpanpanunot, di-interesado, wenno dagiti saanen a namatmati a sekularista a di nangikaskaso kadagiti amin a relihion ngem saan a militante.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=honderich&gt;Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanismo&quot;. ''Ti Oxford Kumaduaan ti Pilosopia''. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p 376. {{ISBN|0-19-866132-0}}.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Dagiti panangipalpalawagan: Ateismo|publisher=Departamento dagiti Relihioso a Panagadadal, Unibersidad ti Alabama |accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb1911-atheism&gt;{{cite encyclopedia |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Ateismo |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2011-04-09 |quote=Ti termino a kas sapasap nga inus-usar, nupay kasta, dayto ket saan unay a naipalpalawagan. Dagiti kayatna a sawen ket nadumaduma (a) segun kadagiti nadumduma a kita ti panangipalpalawag ti kinadios, ken naipangpangruna ti (b) a segus ti kas daytoy (i.) inkarkaro nga inampon babaen ti maysa a nagpanpanunot a kas masa a deskripsion ti bukodna a puesto ti teolohiko, wenno (ii.) inpakat baben ti maysa nga agasmang dagiti agpanpanunot kadagiti kasuppiatda. A kas ti (a), masinunuo a ti ateismo manipud iti puesto ti Kristiano ket sabali a panakakonsepto no maipadad ti ateismo a kas naawatan babaen ti maysa Deista, ti maysa a Positibista, ti maysa a sumursurot ken ni Euhemerus wenno Herbert Spencer, wenno ti maysa a Budista. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512015453/http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |archivedate=2011-05-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=agnosticism-compatible&gt;{{harvnb|Martin|1990|p=[http://books.google.com/books?id=MNZqCoor4eoC&amp;pg=PA466&amp;dq=%22compatible+with+negative+atheism%22 467-468]}}: &quot;Iti nadayeg a kapanunotan ti maysa nga agnostiko ket  ti saan a namatmati wenno awan pammatina nga adda ti Dios, bayat a ti ateista ket saan a namatmati nga adda ti Dios. Nupay kasta, daytoy sapasap a paggiddiatan ti agnostiko ken ateismo ket mabalin laeng no awan ti mangpagarup nga ti ateismo ket kayatna a sawen ket positibo nga ateismo. Iti nadayeg a kapanunotan, ti agnotisismo ket kapadpadana ti negatibo nga ateismo. Gapu ta ti negatibo nga ateismo babaen ti panangipalpalawag ket kayatna a sawen ket saan nga agtengtengngel ti konsepto ti Dios, daytoy ket maipada no namatmati wenno saan a namatmati ti Dios.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=flint-agnostic-atheism&gt;{{harvnb|Flint|1903|pp=[http://books.google.com/books?id=DWMtAAAAYAAJ&amp;pg=PA49&amp;dq=%22The+atheist+may+however+be%22 49–51]}}: &quot;Ti ateista nupay kasta ket mabalin a, ken saan a kankanayon a, maysa nga agnostiko. Adda dagiti agnostiko nga ateismo wenno ateistiko nga agnostiko wenno ateistiko nga agnotisismo, ken ti panagtiptipon ti ateismo iti agnotisismo a no mainaganan ket kadawyan daytoy.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=encyc-unbelief-compatible&gt;{{cite book|last=Holland|first=Aaron|title=Agnosticism|postscript=,}} iti {{harvnb|Flynn|2007|p=[http://books.google.com/books?ei=xvzhT-_WFIaQ8wSivd2GCA&amp;id=YR4RAQAAIAAJ&amp;dq=agnosticism+compatible+with+atheism&amp;q=%22It+is+important+to+note+that+this+interpretation+of+agnosticism%22 34]}}: &quot;Daytoy ket nangruna a maipalagip a daytoy a pannakaipatarus ti agnotisismo ket maipada ti teismo wenno ateismo, gapu ta naipakeddeng laeng daytoy a ti ''pannakaammo'' ti kaadda ti Dios ket saan a magun-od.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=martin-agnosticism-entails&gt;{{harvnb|Martin|2006|p=2}}: &quot;Ngem ti agnotisismo ket maipada ti negatibo nga ateismo gapu ta ti agnotisismo ket ''buklenna'' ti negatibo nga ateismo. Gaputra ti agnotiko ket saan a namatmati iti Dios, isuda babaen ti panangipalpalawag ket negatibo nga ateista. Daytoy ket saan a mangibagbaga a ti negatibo nga ateismo ket buklenna ti agnotisismo. Ti negatibo nga ateista ket ''mabalin'' a saan a namatmati ti Dios ngem saan a nasken.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=barker-agnostic-atheism&gt;{{harvnb|Barker|2008|p=[http://books.google.com/books?id=fAjPWYgIfCoC&amp;pg=PA96&amp;dq=%22both+an+atheist+and+an+agnostic%22 96]}}: &quot;Dagiti tattao ket nagsidsiddaawda a makangeg no ibagak a siak ket maysa nga ateista ken maysa nga agnostiko, gapu ta ipagarupda a daytoy ket mangpakapsot ti panagikeddengko. Kankanayon nga isungsungbatko ti ti maysa a saludsod a kas ti, &quot;Ngarud ket, sika kadi ket Republikano wenno Amerikano?&quot; Dagitoy dua a balikas ket agserbi kadagiti sabali a konsepto ken saanda nga agpadpada nga eksklusibo. Ti agnotisismo ket mangibagbaga ti pannakaammo; ti ateismo ket mangibagbaga ti pammati. Ti kuna ti agnostiko ket, &quot;AWan ti pannakaammok nga adda ti Dios.&quot; Ti kuna ti ateista ket, &quot;AWan ti pammatik nga adda ti Dios.&quot; Mabalinmo a ti maminsan a mangkuna dagitoy dua. Adda dagiti agnostiko ket ateistiko ken adda kadagitoy ket teistiko.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=besant-open-to-new-truth&gt;{{cite book | title=Why Should Atheists Be Persecuted?| first = Annie | last = Besant | authorlink = }} iti {{harvnb|Bradlaugh|1884|pp =[http://books.google.com/books?id=jh8HAAAAQAAJ&amp;pg=PA185&amp;dq=%22The+Atheist+waits+for+proof+of+God%22 185–186]}}: &quot;Dagiti ateista ket agur-urayda para iti paneknek ti Dios. Aginggana ti isasangpet ti paneknek isu ket agbatbati, a kas ti imbagbaga ti naganna, nga awan ti Dios. Ti isipna ket nawaya kadagiti amin a baro a kinapudno, kalpasan ti pannakalabasna ti agbanbantay ti Rason idiay ruangan.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=holyoake-question-of-probability&gt;{{cite journal | title = Mr. Mackintosh's New God | first = George Jacob | last = Holyoake | authorlink =  | magazine = [[w:The Oracle of Reason|Ti Orakulo iti Rason, Wenno, Naimulasan ti Pilosopia]] | volume = 1 | issue = 23 | year = 1842 | page = 186 | url = http://books.google.com/books?id=BFY9AAAAYAAJ&amp;pg=PA186 | quote = Iti panakaisuppiat, Siak, a kas maysa nga Ateista, nga agibagbaga a saanak a makakita ti umanay a rason a ''mamatmati'' nga adda ti maysa a dios. Saanak nga aginkukuna nga ''ammok'' nga adda ti dios. Ti napno a saludsod ti kaadda ti dios, ''pammati'' wenno ''saan a panakapammati'', ti saludsod ti probabilidad wenno ti improbabilidad, saan a ti pannakaammo.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb2011-atheism-critique&gt;{{harvnb|Nielsen|2011}}: &quot;ateismo, iti sapasap, ti panagdillaw ken ti panaglukud ti metapisikal a pammati iti Dios wenno espiritual a parsua. A kas ti, a kadawyan a mailaslasin manipud iti teismo, a mangipatalged ti kinaagpayso ti nailangitan ken kadawyan nga agsuksukisok a mangipakita ti kaaddana. Ti ateismo ket mailaslasin pay manipud iti agnotisismo, a mangilukat ti saludsod no adda ti dios, a mangibagbaga a mangbirbiruk a ti saludsod ket saan a nasungbatan wenno saan a mabalin a masungbatan.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb2011concise-atheism&gt;{{cite encyclopedia|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Concise |publisher=Merriam Webster |accessdate=2011-12-15 | quote = Panagdillaw ken panaglikud ti metapisikal a pammati iti Dios wenno nailangitan a parsua. A saan a kapadpada ti agnotisismo, a mangilukat ti saludsod no adda ti maysa a Dios, ti ateismo ket maysa a positibo a panaglikud. Daytoy ket naramutan kadagiti nadumaduma sistema ti pilosopia.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;eb2011-Rejection-of-all-religious-beliefs&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Atheism as rejection of religious beliefs |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |edition=Maika-15 |volume=1 |page=666 |year=2011 |id=0852294735 |accessdate=2011-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512015453/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |archivedate=2011-05-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb1911-atheism-sceptical&gt;{{cite encyclopedia |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2011-04-09 |quote=Ngem ti dogmatiko nga ateismo ket manmano laeng no maipada ti eskeptikal a kita, a daytoy ket kapadpada ti agnotisismo gapu ta daytoy ket likudanna ti kapasidad ti isip ti tao nga agporma manipud kadagiti ania man a panagpartuat ti Dios, ngem daytoy ket maigiddiat manipud daytoy gapu ta ti agnostiko ket agtengtengngel laeng ti naatipa a panagikeddeng, nupay, iti pannakasanay, ti agnotisismo ket maitutop ti pagbanagan ti ugali para iti relihion a narigat a mailasin manipud iti maysa a pasibo wenno agresibo nga ateismo. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512015453/http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |archivedate=2011-05-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=|title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm |year=1999 |location=Londres |publisher=Vintage |isbn=0-09-927367-5 }}
* {{cite book |last=Baggini |first=Julian |authorlink= |title=Atheism: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/atheismveryshort0000bagg |year=2003 |publisher=Oxford: Oxford University Press |isbn=0-19-280424-3 }}
* {{cite book |last=Barker |first=Dan |authorlink= |title=Godless: How an Evangelical Preacher Became One of America's Leading Atheists |year=2008 |location=New York |publisher=Ulysses Press |isbn=978-1-56975-677-5 |ol=24313839M }}
* {{cite book |last1=Bradlaugh |first1=Charles |authorlink= |last2=Besant |first2=Annie |last3=Bradlaugh |first3=Alice |last4=Moss |first4=A. B. |last5=Cattell |first5=C. C. |last6=Standring |first6=G. |last7=Aveling |first7=E. |title=The Atheistic Platform |year=1884 |location=Londres |publisher=Freethought Publishing }}
* {{cite book |last=Dawkins |first=Richard |authorlink= |title=The God Delusion |url=https://books.google.com/books?id=yq1xDpicghkC&amp;lpg=PP1&amp;dq=The%20God%20Delusion&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true |year=2006 |publisher=Bantam Press |isbn=0-593-05548-9 }}
* {{cite encyclopedia |last=Edwards |first=Paul |authorlink= |title=Atheism |publisher=MacMillan Reference USA (Gale) |editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=Maika-2 |encyclopedia=The Encyclopedia of Philosophy |volume= 1 |page=359 |isbn=978-0-02-865780-6 }}&lt;!-- (page 175 in 1967 edition) --&gt;
* {{cite book |last=Flew |first=Antony |authorlink=|title=The Presumption of Atheism, and other Philosophical Essays on God, Freedom, and Immortality |url=https://archive.org/details/presumptionofath0000flew_e4d9 |location=New York |publisher=Barnes and Noble |year=1976 }}
* {{cite book |last=Flint |first=Robert |authorlink= |title=Agnosticism: The Croall Lecture for 1887–88 |year=1903 |publisher=William Blackwood and Sons |ol=7193167M }}
* {{cite encyclopedia|encyclopedia=The New Encyclopedia of Unbelief|editor-last=Flynn|editor-first=Tom|editor-link=|publisher=Prometheus Books|date=25 Oktubre 2007|isbn=978-1-59102-391-3|ol=8851140M|url=https://books.google.com/books?id=YR4RAQAAIAAJ|title=The new encyclopedia of unbelief}}
* {{cite book |last=Harris |first=Sam |authorlink= |title=The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason |url=https://archive.org/details/endoffaithreligi00harr |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2005 }}
* {{cite book |last=Harris |first=Sam |authorlink= |title=Letter to a Christian Nation |date=19 Septiembre 2006 |publisher=Knopf |isbn=978-0-307-27877-7 |ol=25353925M |url=https://books.google.com/books?id=RlZATs3xD0gC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PP1 }}
* {{cite journal |last=Harris |first=Sam |authorlink= |title=The Myth of Secular Moral Chaos |journal=Free Inquiry |issn=0272-0701 |date=Abril 2006 |volume=26 |issue=3 |url=https://www.secularhumanism.org/index.php/articles/2863 &lt;!--- requires subscription --&gt; |accessdate=2013-11-21 |ref={{harvid |Harris |2006a}} }} [http://www.samharris.org/site/full_text/the-myth-of-secular-moral-chaos alternate URL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224084447/http://www.samharris.org/site/full_text/the-myth-of-secular-moral-chaos/ |date=2015-02-24 }}
* {{cite book |last=Hitchens |first=Christopher |authorlink= |title=god Is Not Great: How Religion Poisons Everything |publisher=Random House |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=sGgoYfGyqSMC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PP1 |isbn=978-0-7710-4143-3 }}
* {{cite book |last=Hume |first=David |authorlink=|title=[[:wikisource:Dialogues Concerning Natural Religion|Dialogues Concerning Natural Religion]] |year=1779 |ol=7145748M |location=Londres }}
* {{cite book |last=Hume |first=David |authorlink= |title=[[:wikisource:An Enquiry Concerning Human Understanding|An Enquiry Concerning Human Understanding]] |year=1748 |location=Londres }}
* {{cite news |last=Landsberg |first=Mitchell |title=Atheists, agnostics most knowledgeable about religion, survey says |url=http://articles.latimes.com/2010/sep/28/nation/la-na-religion-survey-20100928 |newspaper=Los Angeles Times |date=28 Septiembre 2010 |accessdate=2011-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511180716/http://articles.latimes.com/2010/sep/28/nation/la-na-religion-survey-20100928 |archivedate=2011-05-11 &lt;!--DASHBot--&gt; |url-status=live }}
* {{cite book |last=Martin |first=Michael |authorlink= |title=Atheism: A Philosophical Justification |url=https://books.google.com/books?id=MNZqCoor4eoC&amp;lpg=PP1&amp;dq=Atheism%3A%20A%20Philosophical%20Justification&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1990 |isbn=978-0-87722-642-0 |ol=8110936M |accessdate=2011-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110519174319/https://books.google.com/books?id=MNZqCoor4eoC&amp;lpg=PP1&amp;dq=Atheism%3A%20A%20Philosophical%20Justification&amp;pg=PP1 |archivedate=2011-05-19 &lt;!--DASHBot--&gt; |url-status=live }}
* {{cite book|editor-last=Martin|editor-first=Michael|editor-link=|title=The Cambridge Companion to Atheism|url=https://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA8#v=onepage&amp;q&amp;f=true|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=0-521-84270-0|ol=22379448M|accessdate=2013-11-25}}
* {{cite encyclopedia |last=Nielsen |first=Kai |authorlink= |title=Atheism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |year=2013 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |accessdate=2013-11-25 }}
* {{cite encyclopedia |url=https://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530 |first=William L. |last=Rowe |authorlink= |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=978-0-415-07310-3 |publisher=Taylor &amp; Francis |accessdate=2011-04-09 }}
* {{cite book |last=Russell |first=Bertrand |authorlink= |title=Why I am not a Christian, and other essays on religion and related subjects |url=https://archive.org/details/whyiamnotchristi0000russ_v1q2 |publisher=Simon and Schuster |year=1957 }}
* {{cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |author-link=Jean-Paul Sartre |origyear=1946 |contribution=Existentialism and Humanism |editor-last=Priest |editor-first=Stephen |title=Jean-Paul Sartre: Basic Writings |url=https://archive.org/details/jeanpaulsartreba0000sart |year=2001 |publisher=Routledge |location=Londres |page=[https://archive.org/details/jeanpaulsartreba0000sart/page/45 45] |isbn=0-415-21367-3 }}
* {{cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |author-link=Jean-Paul Sartre |origyear=1946 |contribution=An existentialist ethics |year=2004 |editor-last=Gensler |editor-first=Harry J. |editor2-last=Spurgin |editor2-first=Earl W. |editor3-last=Swindal |editor3-first=James C. |title=Ethics: Contemporary Readings |place=London |publisher=Routledge |page=127 |isbn=0-415-25680-1 }}
* {{cite book |last=Smith |first=George H. |authorlink= |title=Atheism: The Case Against God |url=https://archive.org/details/atheismcaseagain0000smit_c3p0 |year=1979 |location=Buffalo, New York |publisher=Prometheus Books |isbn=0-87975-124-X |lccn=79002726 |ol=4401616M  }}
* {{cite book |last=Stenger |first=Victor J. |authorlink= |title=God: The Failed Hypothesis—How Science Shows That God Does Not Exist |url=https://archive.org/details/godfailedhypothe0000sten |year=2007 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, New York |isbn=978-1-59102-652-5 }}
* {{cite book |last=Stenger |first=Victor J. |authorlink= |title=The New Atheism: Taking a Stand for Science and Reason |date=22 Septiembre 2009 |publisher=Prometheus |isbn=1-59102-751-9 |url=http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/battle.html |accessdate=2009-07-23 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011014538/http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/battle.html |url-status=dead }}
* {{cite book |last=Zdybicka |first=Zofia J. |year=2005 |contribution=Atheism |url=http://ptta.pl/pef |contribution-url=http://ptta.pl/pef/haslaen/a/atheism.pdf |editor-first=Andrzej |editor-last=Maryniarczyk |title=Universal Encyclopedia of Philosophy |volume=1 |publisher=Polish Thomas Aquinas Association |postscript=&lt;!--None--&gt; |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2021-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312032653/http://ptta.pl/pef/ |url-status=dead }}
{{refend}}

[[Kategoria:Ateismo|*]]
[[Kategoria:Panagdillaw iti relihion]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>r8vv01mnu0mdjveqps7qoa6wbqp7swm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gubat ti Bietnam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15575</id>
    <revision>
      <id>406244</id>
      <parentid>405932</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36917" sha1="m0f6j06k6pxdk8021tkaow6y4ghiwla" xml:space="preserve">{{Infobox suppiat ti militar
|partof      = ti [[Nalamiss a Gubat]] ken ti [[Indotsina a Gubgubat]]
|image       = Bruce Crandall's UH-1D.jpg
|image_size  = 300px
|caption     = Ti [[Bell UH-1 Iroquois|Bell UH-1D a helikopter]] a piniloto ni Komandante [[Bruce P. Crandall]] ket sumangsang-at ti langit kalpasan a nangibaba kadagiti inpanteria ti Estados Unidos para iti mision nga [[agbiruk ken dadaelen]]
|
|date        = {{start date|df=yes|1955|11|1}}&lt;ref group=A name=&quot;start date&quot; /&gt; – {{End date|df=yes|1975|4|30}} ({{Age in years and days|1955|11|1|1975|04|30}})
|place       = [[Abagatan a Bietnam]], [[Amianan a Bietnam]], [[Cambodia]], [[Laos]]
|causes      = Panagkaykaysa ti Bietnam (Amianan a Bietnam)&lt;br /&gt;[[Panaglas-ud nga annuroten]] ken [[Domino a teoria]], [[Golpo iti Tonkin a Pasamak]] (Estados Unidos)
|territory   = Panagkaykaysa ti Amianan ken Abagatan a Bietnam iti [[Betnam|Sosialista a Republika ti Bietnam]].
|result      = Panagballigi ti [[Amianan a Bietnam]]
* Panagsanud dagiti [[Siiigam a Buyot iti Estados Unidos|puersa ti Amerikano]] manipud idiay [[Indotsina]]
* Pannakarunaw iti [[Republika iti Bietnam]]
* Nagturay dagiti komunista agobierno idiay [[Panagpadasan a Rebolusionario a Gobierno iti Republika iti Abagatan a Bietnam|Abagatan a Bietnam]], [[Demokratiko a Kampuchea|Cambodia]] ken [[Laos]]
|
|combatant1  = Dagiti puersa ti '''[[Kontra-komunismo|Kontra-Komunista]]:'''
'''{{wagaywayikono|South Vietnam}} [[Republika iti Bietnam]]'''&lt;br /&gt;
'''{{wagayway|Estados Unidos}}'''&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Republic of Korea}} [[Republika iti Korea]]&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Australia}} [[Australia]]&lt;br /&gt;
{{wagayway|Filipinas|1919}}&lt;br /&gt;
{{wagayway|Baro a Selanda}}&lt;br /&gt;
{{wagayway|Tailandia}}&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Cambodia|1970}} [[Khmer a Republika]]&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Laos|1952}} [[Pagarian iti Laos]]

''Sinuportaran babaen ti:''&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Spanish State}} [[Francoista nga ESpania|Espania]]&lt;ref&gt;Larsen, Stanley R. ken Collins, James L. Jr. ''Panagdal ti Bietnam: Pannakibinglay dagiti Kumaduaan idiay Bietnam''. Washington, DC: Departamento ti Buyot, 1985. p. 167. Ti Espania ket nangipatulod sangkakuyogan ti medisina idiay Probinsia ti Co Gong idi 1965.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Republic of China}} [[Republika iti Tsina]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 Septiembre 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
|
|combatant2  = Dagiti puersa a'''[[Komunismo|komunista]]:'''
'''{{wagaywayikono|North Vietnam}} [[Demokratiko a Republika iti Bietnam]]'''&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Republic of South Vietnam}} '''[[Viet Cong]]'''&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Cambodia|1975}} [[Khmer Rouge]]&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Laos}} [[Pathet Lao]]

''Sinuportaran babaen ti:''&lt;br /&gt;
{{flag icon|Democratic People's Republic of Korea}} [[Demokratiko a Republika dagiti Tattao iti Korea]]&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|People's Republic of China}} [[Republika dagiti Tattao iti Tsina]] (aginggana ti 1968)&lt;br /&gt;
{{wagayway|Kappon ti Sobiet}}&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Cuba}} [[Republika iti Kuba]]
|
|strength1   = '''~1,830,000 (1968)'''&lt;br /&gt;
Republika ti Bietnam: 850,000&lt;br /&gt;
Estados Unidos: 536,100&lt;br /&gt;
[[Dagiti Puersa ti Militar ti Nawaya a Lubong]]: 65,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historycentral.com/Vietnam/Troop.html |title=Gubat ti Bietnam : Kapigsa dagiti tropa ti E.U. |publisher=Historycentral.com |accessdate=17 Oktubre 2009 }}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nps.gov/mrc/reader/vvmcr.htm |title=Dagiti kinapudno a maipanggep ti Pammalagip nga Urnong dagiti Beterano ti Bietnam |publisher=nps.gov}} (agdakdakamat Dagiti immuna a panggubatan a tropa ti Amerikano a simmanglad idiay  [[Abagatan a Bietnam]] idi Marso 1965, a naisangsangayan ti Maikatlo a Rehimento ti Kuerpo Marina ti E.U., Maikatlo a Dibision ti Kuerpo Marina, a naibaniaga idiay Bietnam manipud idiay Okinawa tapno mangsalaknib ti Da Nang, Bietnam, a dalanan ti eroplano. Idi panawen ti a kakaruan a pannakibinglay ti E.U., 31 Disiembre 1968, dagiti bilang dagiti kumaduaan a puersa ket dagiti sumaganad: 536,100 militar a tropa ti E.U., nga adda dagiti 30,610 militar ti E.U. a natnatayen; 65,000 dagiti Puersa ti Militar ti Nawaya a Lubong; 820,000 Siiigam a Buyot ti Abagatan a Bietnam (SVNAF) nga adda dagiti 88,343 a natnatayen. Iti gibus ti gubat, adda dagiti agarup a 2,200 a napukpukaw ti aksion ti E.U. (MIA) ken naibaludan ti gubat (POW). Taudan: Harry G. Summers, Jr. Alamanak ti Gubat ti Bietnam, Kinapudo ti Panangipablaak dagiti Papeles, 1985.)&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Republika ti Korea: 50,000&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.co.uk/books?id=TGJ9V06p0BQC&amp;pg=PA16 |title=Kuerpo Marina ti Bietnam 1965–73 |publisher=Google Books |date=8 Marso 1965 |accessdate=29 Abril 2011 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120034450/http://books.google.co.uk/books?id=TGJ9V06p0BQC&amp;pg=PA16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Mankomunidad ti Australia: 7,672&lt;br /&gt;
Pagarian ti Tailandia, Filipinas: 10,450&lt;br /&gt;
Baro a Selanda: 552
|
|strength2   = '''461,000'''+&lt;br /&gt;
Demokratiko a Republika iti Bietnam: 287,465 (Enero 1968)&lt;ref&gt;Gubat ti Bietnam kalpasan dagiti Reporta ti Aksion, BACM Research, 2009,  panid 430&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Republika dagiti Tattao iti Tsina: 170,000 (1969)&lt;br /&gt;
Kappon ti Sobiet: 3,000&lt;br /&gt;
Demokratiko a Republika dagiti Tattao iti Korea: 300–600
|
|commander1  = {{wagaywayikono|South Vietnam}} [[Ngo Dinh Diem|Ngô Đình Diệm]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|South Vietnam}} [[Nguyen Van Thieu|Nguyễn Văn Thiệu]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono| South Vietnam}} [[Nguyen Cao Ky|Nguyễn Cao Kỳ]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|South Vietnam}} [[Cao Van Vien|Cao Văn Viên]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|USA}} [[Lyndon B. Johnson]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|USA}} [[Richard Nixon]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|USA}} [[William Westmoreland]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|USA}} [[Creighton Abrams]]&lt;br /&gt;[[Dagiti daulo ti Gubat ti Bietnam|…''ken dadduma pay'']]
|
|commander2  = {{wagaywayikono|North Vietnam}} [[Ho Chi Minh|Hồ Chí Minh]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|North Vietnam}} [[Le Duan|Lê Duẩn]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|North Vietnam}} [[Vo Nguyen Giap|Võ Nguyên Giáp]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Republic of South Vietnam}} [[Hoang Van Thai|Hoàng Văn Thái]] &lt;br /&gt; {{wagaywayikono|North Vietnam}} [[Van Tien Dung|Văn Tiến Dũng]] &lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Republic of South Vietnam}} [[Tran Van Tra|Trần Văn Trà]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Republic of South Vietnam}} [[Nguyen Van Linh|Nguyễn Văn Linh]]&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Republic of South Vietnam}} [[Nguyễn Hữu Thọ]]&lt;br /&gt;[[Dagiti daulo ti Gubat ti Bietnam|…''ken dadduma pay'']]
|
|casualties1 = {{wagaywayikono|South Vietnam}} '''Republika ti Bietnam'''&lt;br /&gt;361,000&lt;ref name=FOOTNOTERummel1997 /&gt;-720,000 a natnatay a sibilian;&lt;ref name=FOOTNOTERummel1997 /&gt; natnatay a militar: 220,357 (kababaan a karkulo)&lt;ref name=&quot;aaron&quot; /&gt; – 316,000 a natay (kangatuan a karkulo);&lt;ref name=FOOTNOTERummel1997&gt;{{citation |last=Rummel  |first=R.J |year=1997 |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |format=GIF |title=Tabla 6.1A. Bietnam Demosidio : Dagiti karkulo, Dagiti nagtaudan, ken dagiti panagkarlulo, |work=Kawayaan, Demokrasia, Kappia; Bileg, Demosidio, ken Gubat, Unibersidad ti Hawaii a Sistema }}&lt;/ref&gt; 1,170,000 a nasugsugatan&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Estados Unidos}} '''Estados Unidos'''&lt;br /&gt;58,220 a natnatay;&lt;ref group=A name=USd&amp;w /&gt; 303,644 a nasugsugatan&lt;ref group=A name=USd&amp;w /&gt;&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|South Korea}} '''Republika ti Korea'''&lt;br /&gt;5,099 a natnatay; 10,962 a nasugsugatan; 4 a napukpukaw&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Australia}} '''Mankomunidad ti Australia'''&lt;br /&gt;521 a natnatay; 3,000 a nasugsugatan&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|New Zealand}} '''Baro a Selanda'''&lt;br /&gt;37 da natnatay; 187 a nasugsugatan&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Thailand}} '''Pagarian ti Tailandia'''&lt;br /&gt;1,351 a natnatay&lt;ref name=&quot;aaron&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Laos|1952}} '''Pagaraian ti Laos'''&lt;br /&gt;30,000 a natnatay, di am-ammo dagiti nasugatan&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vietnamgear.com/casualties.aspx |title=Dagiti nadangran ti Gubat ti Bietnam |publisher=Vietnamgear.com |date=3 Abril 1995 |accessdate=17 Oktubre 2009 }}&lt;/ref&gt;

'''Dagup dagiti natay: 676,585 – 1,035,585'''&lt;br /&gt;'''Dagup dagiti nasugatan: ~1,490,000+'''
|
|casualties2 = {{wagaywayikono|North Vietnam}}{{wagaywayikono|Republic of South Vietnam}} '''Amianan a Bietnam &amp; NLF'''&lt;br /&gt;50,000&lt;ref name=FOOTNOTERummel1997 /&gt;-182,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |title=Paggugubatan:Linia a Pagurasan ti Bietnam |publisher=Pbs.org |accessdate=31 Oktubre 2011}}&lt;/ref&gt; sibilian a natnatay&lt;br /&gt; 533,000 – 1,489,000 a militar a natnatay wenno napukpukaw;&lt;ref name=FOOTNOTERummel1997 /&gt; 600,000+ a nasugsugatan&lt;ref&gt;Soames, John. ''Ti Pakasaritaan iti Lubong'', Routledge, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{wagaywayikono|Tsína}} '''Republika dagiti Tattao iti Tsina'''&lt;br /&gt;1,446 a natnatay; 4,200 a nasugsugatan&lt;br /&gt;{{wagaywayikono|Kappon ti Sobiet}} '''Kappon ti Sobiet'''&lt;br /&gt;16 a natnatay&lt;ref&gt;Dunnigan, James &amp; Nofi, Albert: ''Dagiti Babassit a Sekreto ti Gubat ti Bietnam: Dagiti Pakaammo ti Militar a Saanmo koma a Maamuan.'' St. Martin's Press, 2000, p. 284. {{ISBN|0-312-25282-X}}.&lt;/ref&gt;

'''Dagup dagiti natnatay: 584,462-1,672,462'''&lt;br /&gt;'''Dagup dagiti nasugsugatan: ~604,200+'''
|
|casualties3 = 
'''Dagiti sibilian a Bietnamis a natnatay''': 411,000&lt;ref name=FOOTNOTERummel1997 /&gt; – 2,000,000&lt;ref&gt;http://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html?pagewanted=2&amp;src=pm&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
'''Dagiti sibilian a Kambodiano a nanatay''': 200,000 – 300,000*&lt;ref name=&quot;Heuveline, Patrick 2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Marek Sliwinski 1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banister, Judith 1993&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
'''Dagiti sibilian a Laotiano a natnatay''': 20,000 – 200,000*&lt;br /&gt;
'''Dagup dagiti sibilian a natnatay:''' 631,000 – 2,500,000&lt;ref name=&quot;afp1995-a&quot;&gt;{{cite news |title=20 a Tawtawen kaplasan ti Panagballigi, Dagiti Bietnamis a Komunista ket Agpanpanunotda no Kasanoda nga Agrambak |first=Philip |last=Shenon |url=http://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |date=23 Abril 1995 |newspaper=The New York Times |accessdate=24 Pebrero 2011 }} Ti Bietnamis a gobierno ket opisial a nagtunton ti narusanger a karkulo kadagiti 2 a riwriw a natnatay a sibilian, ngem saanna a biningbingay dagitoy a natay ti nagbaetan ti Amianan ken Abagatan a Bietnam.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
'''Total dead''': 1,481,047 – 4,008,047

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; ken agibaga dagiti kapagarupan, kitaen ti [[#Dagiti nadangran|Dagiti nadangran]] dita baba&lt;br /&gt;
Para iti adu pay a pakaammo kitaen ti [[Dagiti nadangran ti Gubat ti Bietnam]]
}}

Ti '''Gubat ti Bietnam'''{{#tag:ref|Makunkuna pay a ti ''Maikadua nga Indotsina a Gubat'', ''Bietnam a Suppiat'', ''Amerikano a Gubat'' idiay Bietnam, ken, ken idiay pay Bietnam, a kas ti ''Gubat a panagsuppiat kadagiti Amerikano tapno a Maisalakan ti Pagilian''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vietnamnews.vnagency.com.vn/Social-Isssues/193440/Two-250kg-wartime-bombs-defused.html |title=Opisial a taudan ti panagusar ti nagan |publisher=Vietnamnews.vnagency.com.vn |date=29 Oktubre 2009 |accessdate=28 Abril 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429011017/http://vietnamnews.vnagency.com.vn/Social-Isssues/193440/Two-250kg-wartime-bombs-defused.html |archivedate=2011-04-29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|group=&quot;A&quot;}} ket maysa idi a [[Nalamiis a Gubat]] a panawen a [[Palikud a gubat|suppiat ti militar]] a rimsua idiay [[Bietnam]], [[Laos]], ken [[Cambodia]] manipud idi 1 Nobiembre 1955{{#tag:ref|Gapu ti nasapa a kaadda dagiti tropa ti Amerikano idiay Bietnam ti petsa a panangrugi ti Gubat ti Bietnam ket narigat a maammuan. Idi 1998 kalpasan ti nangato a panagrepaso babaen ti [[Departamento iti Salaknib ti Estados Unidos|Departamento iti Salaknib (DoD)]] ken babaen dagiti ganetget ti pamilia ni [[Richard B. Fitzgibbon, Jr.|Richard B. Fitzgibbon]] ti panangrugi a petsa ti Gubat ti Bietnam ket nasukatan ti 1 Nobiembre 1955.&lt;ref name=&quot;DoD p. &quot;&gt;{{harvnb|DoD|1998|p=}}&lt;/ref&gt; Ti gobierno ti E.U. ket agdama nga agdakdakamat ti 1 Nobiembre 1955 a kas ti panagrugi iti &quot;Bietnam a Suppiat,&quot; gaputa daytoy ket ti aldaw a pannakaibaniaga dagiti Grupo ti Militar a Panagtulong ti Panagbalakad ti E.U. ({{lang-en|U.S. Military Assistance Advisory Group (MAAG)}}) idiay Indotsina (naibaniaga idiay Abagatan a daya nga Asia babaen ni Presidente Truman) ket naurnong manen a kas dagiti naisangsangayan ti pagilian a paspaset ken ti MAAG a Bietnam ket napabangon idi.&lt;ref name=&quot;Lawrence p. 20&quot;&gt;{{harvnb|Lawrence|2009|p=[http://books.google.com/books?id=CxtJ56I2cjMC&amp;pg=PA20 20]}}&lt;/ref&gt;

Dagiti sabsabali pay a petsa a panagrugi ketmairaman idi ti Hanoi ket nangipalubos kadagiti puersa ti Viet Cong idiay Abagatn a Bietnam a mangrugi kadagiti ababa nga agpang ti [[insureksion]] idi Disiembre1956,&lt;ref name=autogenerated1&gt;James Olson ken Randy Roberts, ''Idiay Nagtinnagan ti Domino: Amerika ken Bietnam, 1945–1990'', p. 67 (New York: St. Martin's Press, 1991).&lt;/ref&gt; nga adda dagiti makakitkita a ti 26 Septiembre 1959 idi ti immuna a gubat ket rimsua ti nagbaetan ti Komunista ken Abagatan a Bietnam a Buyot, a kas tipetsa a panagrugi.&lt;ref name=&quot;WarBegan&quot;&gt;[http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm Dagiti nagtaudan ti Insureksion idiay Abagatan a Bietnam, 1954–1960] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |date=2017-10-19 }}, Dagiti Papel ti Pentagon (Gravel nga Edision), Tomo 1, Kapitulio 5, (Boston: Beacon Press, 1971), Paset 3, pp. 314–346; Departamento ti Internasional a Pannakibiang, Kolehio ti Bantay Holyoke.&lt;/ref&gt;
|group=&quot;A&quot;|name=&quot;start date&quot;}} aginggana ti [[Panakatnag iti Saigon]] odi 30 Abril 1975. Daytoy a gubat ket sinarunona ti [[Umuna nga Indotsina a Gubat]] ken naglabana a nagbaetan ti [[Amianan a Bietnam]], ketn sinopurtaran babaen dagiti [[komunismo|komunista]] a kumaduaanna, ken ti gobierno ti [[Abagatan a Bietnam]], a sinopurtaran babaen ti [[Estados Unidos]] ken dagiti sabsabali a [[kontra-komunismo|kontra-komunista]] a pagpagilian.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Gubat ti Bietnam |quote=Kabayatan a, ti Estados Unidos, ti militarna ket desmoralisado ken dagiti sibilian nga elektorado ket naunegda a nabingbingay, ket nagrugida kadagiti pamay-an a panakaawat ti panaapaay ti kaatddogan ken kaaduan ti nagsuppiat a gubat|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 Marso 2008}}&lt;/ref&gt; Ti [[Viet Cong]] (makunkuna pay a ti Sangauanag ti Nailaina Panagwayawaya, wenno NLF), ti maysa a nalagan a naarmasan nga Abagtana Bietnam a tinengtengngel ti komunista a [[sapasap a sanguanan]], ket kaaduan a nakilablaban ti maysa a [[gerilia a pannakigubatan|gerilia agubat]] a sumuppiat kadagiti konta-komunista a pursa iti dayta a rehion. Ti [[Buyot dagiti Tattao ti Bietnam]] (Buyot ti Amianan a Bietnam) ken nakisinnupiat kadagiti kaaduan a [[kadawyan a pannakigubatan|kadawyan a gubat]], nga adda dagiti panawen nagitalek kadagiti dadakkel a unit iti gubatan. Ti E.U. ken dagiti puersa ti Abagatan a Bietnam ket nagitaltalekda kadagiti [[Supremasia ti angin]] ken ti agparmek a kabilegan tapno agaramid kadagiti [[agbiruk ken dadaelen]] nga operasion, a mairaman dagiti [[Buyot|puersa ti daga]], [[artileria]], ken dagiti [[panagpunta manipud iti tangatang]].

Ti pannakakita ti gobierno ti E.U. ti panakibiang ti daytoy a gubat ket ti kasla dalan a panagpawil ti panagraut dagiti [[komunista]] iti Abagatan a Bietnam a kas paset ti nalawlawa nga estratehia iti  [[panaglas-ud]]. Ti gobierno ti Amianan a Bietnam ken Viet Cong ket nakitkitada daytoy a suppiat a kas maysa a [[kolonial a gubat]], nga immuna a nilabanan a maisuppiat ti [[Pransia]], a sinuportaran babaen ti Estados Unidos, ken kalpasan daytoy ti suppiatan a maipapan ti Abagatan a Bietnam, a daytoy ket naipanunotanda a kas [[tirtiris nga estado]] ti Estados Unidos .&lt;ref&gt;{{cite web |author=Digital History, Steven Mintz |url=http://www.digitalhistory.uh.edu/modules/vietnam/index.cfm |title=The Vietnam War |publisher=Digitalhistory.uh.edu |accessdate=31 October 2011 |archive-date=30 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111030062649/http://www.digitalhistory.uh.edu/modules/vietnam/index.cfm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Dagiti Amerikano nga [[agbalbalakad a militar]] ket simmangpetda idi idiay [[Pranses nga Indotsina]] a nangrugi idi 1950. Ti pannakairaman ti Estados Unidos ket kimmaro idi kasapaan ti 1960, nga dagiti kaadu ti tropa ket natriple idi 1961 ken natriple manen idi 1962.&lt;ref&gt;[http://25thaviation.org/facts/id430.htm Dagiti Estadistika ken Kinapudno I ti Gubat ti Bietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091006085906/http://25thaviation.org/facts/id430.htm |date=2009-10-06 }}, sapot a pagsaaadan ti Maika-25 nga Abiasion a Batalion.&lt;/ref&gt; Dagiti [[Militar nga organisasion|pananakigubat a unit]] ti Estados Unidos ket nagrugida a naibaniaga idi 1965. Dagiti operasio ket naigay-at kadagiti internasional a pagbeddengan, a dagitoy ket nakaro a binomba ti Laos ken Cambodia. Ti Amerikano a pannakairaman ti daytoy a gubat ket kimmaro idi 1968, iti panawen ti [[Tet Offensive|Tet a Panagraut]]. Kalpasan daytoy, dagiti puersa ti daga ti Estados Unidos ket naininutda a naikkat a kas paset ti annuroten nga ammo a kas ti [[Bietnamisasion]]. Uray pay no ti [[Paris a Panagtunos ti kappia]], a pinirmaan dagiti amin a nairaman idi Enero 1973, ti pannakilablaban ket nagtutuloy.

Ti pannakairaman ti Estados Unidos ket nagpatingga idi 15 Agosto 1973 a aks nagbanagan ti [[Case–Church Panagpasayaat]] nga impasa ti Kongreso ti Estados Unidos.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel ''Anatomia iti Gubat'', pp. 457, 461 ff., {{ISBN|1-898876-67-3}}.&lt;/ref&gt; Ti [[Pannakatnag iti Saigon|pannakatiliw iti Saigon]] babaen dagiti Buyot dagiti Tattao iti Bietnam idi Abril 1975 ket nangmarka daytoy ti panagpatingga ti gubat, ken ti Amianan ken Abagatan a Bietnam ket napagkaykaysa ti simmaruno a tawen. Ti gubat ket gapuanan ti adu a bayad iti termino dagiti nadangran (kitaen ti [[Dagiti nadangran ti Gubat ti Bietnam]]).  Dagiti karkulo ti bilang dagiti soldado ti Bietnam ket dagiti sibilian a natnatay ket agdumaduma manipud iti basbassit a maysa a riwriw&lt;ref&gt;Charles Hirschman et al., &quot;Dagiti nadangran a Bietnamis idi Panawen ti Amerikano a Gubat: Baro a Karkulo,&quot; Panagrepaso ti Populasion ken Panagrang-ay, Disiembre 1995.&lt;/ref&gt; aginggana iti ad-adu ngem tallo a riwriw.&lt;ref name=&quot;afp1995&quot;&gt;{{cite news |title=20 a Tawtawen Kalpasan ti Panagballigi, Dagiti Bietnamis a Komunista ket Agpanpanunotda no Kasanoda nga Agrambak |first=Philip |last=Shenon |url=http://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |date=23 Abril 1995 |newspaper=The New York Times |accessdate=24 Pebrero 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Associated Press, 3 Abril 1995, &quot;Ti Bietnam ket agkunkuna a 1.1 a Riwriw dagiti Natnatay a Nakilablaban Para iti Amianan.&quot;&lt;/ref&gt; Addda ti 200,000–300,000 a [[Tattao a Khmer|Kambodiano]],&lt;ref name=&quot;Heuveline, Patrick 2001&quot;&gt;Heuveline, Patrick (2001). &quot;Ti Demograpiko a Panagusig iti Mortalidad idiay Kambodia.&quot; Iti Napilit a Panagtalaw ken Mortalidad, eds. Holly E. Reed ken Charles B. Keely. Washington, D.C.: Nailian nga Akademia a Pagmalditan.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marek Sliwinski 1995&quot;&gt;Marek Sliwinski, Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique (L'Harmattan, 1995).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Banister, Judith 1993&quot;&gt;Banister, Judith, ken Paige Johnson (1993). &quot;After the Nightmare: The Population of Cambodia.&quot; In Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community, ed. Ben Kiernan. New Haven, Conn.: Unibersidad ti Yale a Panagadadal ti Abagatan a daya nga Asia .&lt;/ref&gt; 20,000–200,000 [[Tattao a Lao|Laotiano]],&lt;ref&gt;Warner, Roger, Punpuntaan ti Bulan, (1996), pp366, nagkarkulo ti 30,000 a Hmong.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Obermeyer, &quot;Limapulo a tawtawen dagiti natnatay ti naranggas a gubat manipud iti Bietnam aginggana ti Bosnia&quot;, ''Medisina a Warnakan ti Britaniko,'' 2008, nagkarkulo ti 60,000 a dagup.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;T. Lomperis, ''Manipud iti Gubat dagiti Tattao aginggan ti Panagturay dagiti Tattao,'' (1996), nagkarkulo ti 35,000 a dagup.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Small, Melvin &amp; Joel David Singer, ''Agresorta kadagiti Armas: Internasional ken Sibil a Gubagubat 1816–1980'', (1982), nagkarkulo ti 20,000 a dagup.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Taylor, Charles Lewis, ''Ti Libro ti Lubong iti Politiko a Sosial a Pangituduan,'' nagkarkulo ti 20,000 a dagup.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stuart-Fox, Martin, ''Pakasaritaan iti Laos,'' nagkarkulo ti 200,000 babaen idi 1973.&lt;/ref&gt; ken 58,220 a kamkamen dagiti serbisio ti Estados Unidos ket natnatay pay iti daytoy a suppiat.{{#Tag:Ref|Dagiti bilang ti 58,220 ken 303,644 para kadagiti natnatay ti E.U. ken nasugsugatan ket nanipud ti Departamento iti Dibision ti Estadistika iti Panagusig ti Pakaammo (SIAD), Defense Manpower Data Center, ken nanipud pay idiay Departamento dagiti Beterano ti kipudno a papel a napetsaan idi Mayo 2010&lt;ref&gt;{{cite report |date=26 Pebrero 2010 |title=Dagiti Gubat ti Amerika |url=http://www1.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf |publisher=Departamento ti Beterano a Pannakibiang |access-date=2012-06-26 |archive-date=2014-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140124020810/http://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ti CRS ([[Serbiso ti Kongreso a Panagsukisok]]) Reporta para iti Kongreso, Amerikano a Gubat ken dagiti Nadangran ti Militar nga Operasion: Dagiti Listaan ken Estadistika, napetsaan ti 26 Pebrero 2010,&lt;ref&gt;{{cite report |date=26 Pebrero 2010 |title=Amerikano a Gubat ken dagiti Nadangran ti Militar nga Operasion: Dagiti Listaan ken Estadistika |url=http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/RL32492.pdf |author1=Anne Leland |author2=Mari–Jana &quot;M-J&quot; Oboroceanu |publisher=Serbiso ti Kongreso a Panagsukisok |access-date=2012-06-26 |archive-date=2021-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310173522/https://fas.org/sgp/crs/natsec/RL32492.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ken ti libro a Kriso a Bietnam: Panaglaplagip ti Inpateria a Teniente.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lawrence|2009|pp=[http://books.google.com/books?id=CxtJ56I2cjMC&amp;pg=PA65 65], [http://books.google.com/books?id=CxtJ56I2cjMC&amp;pg=PA107 107], [http://books.google.com/books?id=CxtJ56I2cjMC&amp;pg=PA154 154], [http://books.google.com/books?id=CxtJ56I2cjMC&amp;pg=PA217 217]}}&lt;/ref&gt; Adda dagiti sabali a nagtaudan nga agited kadagiti sabali a bilang (a kas ti 2005/2006 a dokumentario a ''Puso iti Kasipngetan: Dagiti Kronika ti Gubat ti Bietnam 1945–1975'' a nagdakat iti daytoy nga artkulo ket agited ti bilang iti 58,159 a natnatay ti E.U.,&lt;ref name=&quot;aaron&quot;&gt;{{cite video |people = Aaron Ulrich (editor); Edward FeuerHerd (nagpatpataud ken direktor) |date=2005–2006 |title = Puso iti Kasipngetan: Dagiti Kronika ti Gubat ti Bietnam 1945–1975 |medium = Dokumentario|publisher = Koch Vision |time = 321 a minuto |isbn = 1-4172-2920-9 }}&lt;/ref&gt; ken ti 2007 libro a ''Annak a Lallaki ti Bietnam'' ket agited ti bilang iti 58,226)&lt;ref&gt;Kueter, Dale.  ''Annak a Lallaki ti Bietnam:  Para kadagiti dadduma, ti Gubat ket Saan pay a Nalpas.''  AuthorHouse (Marso 21, 2007).   {{ISBN|978-1-4259-6931-8}}&lt;/ref&gt;|name=USd&amp;w|group=A}}

== Anotasion ==
{{Reflist|group=&quot;A&quot;}}

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
=== Dagiti maikadua a nagtaudan ===
{{Refbegin|30em}}
*Anderson, David L. ''Columbia Guide to the Vietnam War'' (2004).
*Baker, Kevin. &quot;Stabbed in the Back! The past and future of a right-wing myth&quot;, ''Harper's Magazine'' (June 2006) {{cite web |url = http://www.harpers.org/archive/2006/06/0081080 |title = Stabbed in the back! The past and future of a right-wing myth (Harper's Magazine) |accessdate = 11 Hunio 2008 |archive-date = 2012-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121019134514/http://harpers.org/archive/2006/06/0081080 |url-status = dead }}
*Angio, Joe. ''Nixon a Presidency Revealed'' (2007) The History Channel television documentary
*Berman, Larry. ''Lyndon Johnson's War: The Road to Stalemate'' (1991).
*Blaufarb, Douglas. ''The Counterinsurgency Era'' (1977) a history of the Kennedy Administration's involvement in South Vietnam.
*Brigham, Robert K. ''Battlefield Vietnam: A Brief History'' a PBS interactive website
*{{Cite book|last=Brocheux|first=Pierre |title=Ho Chi Minh: a biography|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85062-9|pages=[http://books.google.com.ph/books?id=fJtqjYiVbUAC&amp;pg=PA198 198]}}
*Buckley, Kevin. [http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html &quot;Pacification's Deadly Price&quot;], ''Newsweek'', 19 Hunio 1972. &lt;!--accessed 7, 5 August 2008--&gt;
*Buzzanco, Bob. &quot;25 Years After End of Vietnam War: Myths Keep Us From Coming To Terms With Vietnam&quot;, ''The Baltimore Sun'' (17 April 2000) {{cite web |url = http://www.commondreams.org/views/041700-106.htm |title = 25 Years After End Of Vietnam War Myths Keep Us From Coming To Terms With Vietnam |accessdate = 11 June 2008 |archive-date = 5 June 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080605195117/http://www.commondreams.org/views/041700-106.htm |url-status = dead }}
*Church, Peter ed. ''A Short History of South-East Asia'' (2006).
*Cooper, Chester L. ''The Lost Crusade: America in Vietnam'' (1970) a Washington insider's memoir of events.
*{{Cite book|last=Courtwright|first=David T.| title = Sky as frontier: adventure, aviation, and empire|url=https://archive.org/details/skyasfrontieradv0000cour|edition=2005|year=2005| publisher = Texas A&amp;M University Press| isbn= 1-58544-419-7}}
*Demma, Vincent H. &quot;The U.S. Army in Vietnam.&quot; ''American Military History'' (1989) the official history of the United States Army. Available [http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/vietnam/short.history/chap_28.txt online]
*{{cite book |last=Dennis |first=Peter |title=The Oxford Companion to Australian Military History |publisher=Oxford University Press Australia &amp; New Zealand |location=Melbourne |year=2008 |edition=Maika-2 |isbn=978-0-19-551784-2}}
*{{cite web|last = DoD|date = 6 Nobiembre 1998|url = http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=1902|title = Name of Technical Sergeant Richard B. Fitzgibbon to be added to the Vietnam Veterans Memorial|publisher = Department of Defense (DoD)|accessdate = 31 Marso 2010|quote = }}
*Duiker, William J. ''The Communist Road to Power in Vietnam'' (1996).
*Duncanson, Dennis J. ''Government and Revolution in Vietnam'' (1968).
*Fincher, Ernest Barksdale, ''The Vietnam War'' (1980).
*Ford, Harold P. ''CIA and the Vietnam Policymakers: Three Episodes, 1962–1968.'' (1998).
*Gerdes, Louise I. ed. ''Examining Issues Through Political Cartoons: The Vietnam War'' (2005).
*Gettleman, Marvin E.; Franklin, Jane; Young, Marilyn ''Vietnam and America: A Documented History.'' (1995).
*Hammond, William. ''Public Affairs: The Military and the Media, 1962–1968'' (1987); ''Public Affairs: The Military and the Media, 1068–1973'' (1995). full-scale history of the war by U.S. Army; much broader than title suggests.
*{{cite book|last=Healy|first=Gene|title=The Cult of the Presidency: America's Dangerous Devotion to Executive Power|url=http://books.google.com/books?id=MRA2jIyejwAC|year=2009|publisher=Cato Institute|isbn=978-1-933995-19-9}}
*Herring, George C''. America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975'' (4th ed 2001), most widely used short history.
*Hitchens, Christopher. ''The Vietnam Syndrome''.
*{{Cite book|last=Karnow|first=Stanley|authorlink = | title = Vietnam: A History|url=https://archive.org/details/vietnamhistory00karn_0|edition=1991|year=1991| publisher = Viking Press| isbn= 0-670-84218-4}}; popular history by a former foreign correspondent; strong on Saigon's plans.
*Kutler, Stanley ed. ''Encyclopedia of the Vietnam War'' (1996).
*{{Cite book|last=Lawrence|first=A. T.|title = Crucible Vietnam: Memoir of an Infantry Lieutenant|edition=2009|year=2009| publisher = McFarland| isbn= 0-7864-4517-3}}.
*Lawrence, Mark Atwood.  &quot;The Vietnam War: A Concise International History&quot;, 2008, Oxford University Press.
*Leepson, Marc ed. ''Dictionary of the Vietnam War'' (1999) New York: Webster's New World.
*Lewy, Guenter. ''America in Vietnam'' (1978), defends U.S. actions.
*Logevall, Fredrik. ''The Origins of the Vietnam War'' (Longman [Seminar Studies in History] 2001).
*McMahon, Robert J. ''Major Problems in the History of the Vietnam War: Documents and Essays'' (1995) textbook.
*McNamara, Robert, James Blight, Robert Brigham, Thomas Biersteker, Herbert Schandler, ''Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy'', (Public Affairs, 1999).
*{{cite book |last=McGibbon|first=Ian |title=The Oxford Companion to New Zealand Military History |publisher=Oxford University Press |location=Auckland |year=2000 |edition= |isbn=0-19-558376-0}}
*{{Cite book|last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |url=https://archive.org/details/tolongtanaustral0000mcne |publisher=Allen &amp; Unwin |location=St Leonards |year=1993 |isbn=1-86373-282-9}}
*Milne, David. ''America's Rasputin: Walt Rostow and the Vietnam War'' (Hill &amp; Wang, 2008).
*Moise, Edwin E. ''Historical Dictionary of the Vietnam War'' (2002).
*{{Cite book|last=Moïse|first=Edwin E.| title = Tonkin Gulf and the escalation of the Vietnam War|url=https://archive.org/details/isbn_9780807823002|edition=1996|year=1996| publisher = UNC Press| isbn= 0-8078-2300-7}}
*Moss, George D. ''Vietnam'' (4th ed 2002) textbook.
*Moyar, Mark. ''Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965'', (Cambridge University Press; 412 pages; 2006). A revisionist history that challenges the notion that U.S. involvement in Vietnam was misguided; defends the validity of the domino theory and disputes the notion that Ho Chi Minh was, at heart, a nationalist who would eventually turn against his Communist Chinese allies.
*Major General Spurgeon Neel. ''Medical Support of the U.S. Army in Vietnam 1965–1970'' (Department of the Army 1991) official medical history
*Nulty, Bernard.''The Vietnam War'' (1998) New York: Barnes and Noble.
*{{Cite book|last=Osborn|first=Terry A.| title = The future of foreign language education in the United States|edition=2002|year=2002| publisher = Greenwood Publishing Group| isbn= 978-0-89789-719-8}}
*Palmer, Bruce, Jr. ''The Twenty-Five Year War'' (1984), narrative military history by a senior U.S. general.
*Schell, Jonathan. ''The Time of Illusion'' (1976).
*Schulzinger, Robert D. ''A Time for War: The United States and Vietnam, 1941–1975'' (1997).
*Sorley, Lewis, ''A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam'' (1999), based upon still classified tape-recorded meetings of top level US commanders in Vietnam, {{ISBN|0-15-601309-6}}
*Spector, Ronald. ''After Tet: The Bloodiest Year in Vietnam'' (1992), very broad coverage of 1968.
*{{Cite book|last=Stanton|first=Shelby L.| title = Vietnam order of battle|edition=2003|year=2003| publisher = Stackpole Books| isbn= 0-8117-0071-2}}
*Summers, Harry G. [http://books.google.com/books?id=-Z4l-ZySVWwC ''On Strategy: A Critical Analysis of the Vietnam War''], Presidio press (1982), {{ISBN|0-89141-563-7}} (225 pages)
*Tucker, Spencer. ed. ''Encyclopedia of the Vietnam War'' (1998) 3 vol. reference set; also one-volume abridgement (2001).
*{{cite book|last=Willbanks|first=James H.|title=Vietnam War almanac|url=http://books.google.com/books?id=X5WWklFB5O4C|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7102-9}}
*Witz, James J. ''The Tet Offensive: Intelligence Failure in War'' (1991).
*Young, Marilyn, B. ''The Vietnam Wars: 1945–1990.'' (1991).
*Xiaoming, Zhang. &quot;China's 1979 War With Vietnam: A Reassessment&quot;, ''China Quarterly.'' Issue no. 184, (December 2005) {{cite web |url = http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=358806 |title = CJO – Abstract – China's 1979 War with Vietnam: A Reassessment |accessdate = 11 June 2008 |archive-date = 31 October 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071031013014/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=358806 |url-status = dead }}
{{Refend}}

=== Dagiti kangrunaan a nagtaudan ===
{{refbegin|30em}}
*Carter, Jimmy. ''[http://www.usdoj.gov/pardon/carter_proclamation.htm By The President Of The United States Of America, A Proclamation Granting Pardon For Violations Of The Selective Service Act], 4 August 1964 To 28 Marso 1973'' (21 Enero 1977)
*Central Intelligence Agency. &quot;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/la.html#history Laos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229000748/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/la.html#history |date=2010-12-29 }}&quot;, ''CIA World Factbook''
*Kolko, Gabriel [http://www.counterpunch.org/kolko04292005.html The End of the Vietnam War, 30 Years Later] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012020407/http://counterpunch.org/kolko04292005.html |date=2007-10-12 }}
*Eisenhower, Dwight D. ''Mandate for Change.'' (1963) a presidential political memoir
*Ho, Chi Minh. &quot;Vietnam Declaration of Independence&quot;, ''Selected Works.'' (1960–1962) selected writings
*LeMay, General Curtis E. and Kantor, MacKinlay. ''Mission with LeMay'' (1965) autobiography of controversial former Chief of Staff of the United States Air Force
*Kissinger, United States Secretary of State Henry A. [http://www.ford.utexas.edu/library/exhibits/vietnam/750512a.htm &quot;Lessons on Vietnam&quot;, (1975) secret memoranda to U.S. President Ford] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609093415/http://www.ford.utexas.edu/library/exhibits/vietnam/750512a.htm |date=2007-06-09 }}
*Kim A. O'Connell, ed. ''Primary Source Accounts of the Vietnam War'' (2006)
*McCain, John. ''Faith of My Fathers: A Family Memoir'' (1999) *Marshall, Kathryn. ''In the Combat Zone: An Oral History of American Women in Vietnam, 1966–1975'' (1987)
*Martin, John Bartlow. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' (1964) oral history for the John F. Kennedy Library, tape V, reel 1.
*Myers, Thomas. ''Walking Point: American Narratives of Vietnam'' (1988)
*''Public Papers of the Presidents, 1965'' (1966) official documents of U.S. presidents.
*Schlesinger, Arthur M. Jr. ''Robert Kennedy and His Times.'' (1978) a first-hand account of the Kennedy administration by one of his principal advisors
*Sinhanouk, Prince Norodom. &quot;Cambodia Neutral: The Dictates of Necessity.&quot; ''Foreign Affairs.'' (1958) describes the geopolitical situation of Cambodia
*Tang, Truong Nhu. ''A Vietcong Memoir'' (1985), revealing account by senior NLF official
*Terry, Wallace, ed. ''Bloods: An Oral History of the Vietnam War by Black Veterans'' (1984)
*{{Cite book| last =Truong|first= Như Tảng; David Chanoff, Van Toai Doan| authorlink =| title = A Vietcong memoir| url =https://archive.org/details/vietcongmemoir00trng|edition=1985|year=1985| publisher = Harcourt Brace Jovanovich| isbn= 978-0-15-193636-6}}&lt;small&gt;- Total pages: 350 &lt;/small&gt;
*The landmark series Vietnam: A Television History, first broadcast in 1983, is a special presentation of the award-winning PBS history series, American Experience.
*''The Pentagon Papers'' (Gravel ed. 5 vol 1971); combination of narrative and secret documents compiled by Pentagon. [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent1.html excerpts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818075800/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent1.html |date=2018-08-18 }}
*U.S. Department of State. ''Foreign Relations of the United States'' (multivolume collection of official secret documents) [https://web.archive.org/web/20111022140740/http://www.state.gov/www/about_state/history/vol_i/index.html vol 1: 1964]; [https://archive.today/20121214072617/www.state.gov/www/about_state/history/vol_ii/index.html vol 2: 1965]; ; [https://web.archive.org/web/20111022140748/http://www.state.gov/www/about_state/history/vol_iv/index.html vol 4: 1966];
*U.S. Department of Defense and the House Committee on Armed Services. ''U.S.-Vietnam Relations, 1945–1967.'' Washington, D.C. Department of Defense and the House Committee on Armed Services, 1971, 12 volumes.
*Vann, John Paul [http://www.answers.com/topix/john-paul-vann-44k ''Quotes from Answers.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429011907/http://www.answers.com/topix/john-paul-vann-44k |date=2011-04-29 }} Lt. Colonel, U.S. Army, DFC, DSC, advisor to the ARVN 7th Division, early critic of the conduct of the war.
{{Refend}}

[[Kategoria:Gubat ti Bietnam]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>m0f6j06k6pxdk8021tkaow6y4ghiwla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John F. Kennedy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15627</id>
    <revision>
      <id>406205</id>
      <parentid>406158</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8650" sha1="dnf8l0p2i4nh2qkk7npln9zl138doeo" xml:space="preserve">{{Infobox nagtakem
| image         =John F. Kennedy - NARA - 518134.jpg
| image_size = 250px
| office        = [[Listaan dagiti Presidente iti Estados Unidos|Maika-35]] a [[Presidente iti Estados Unidos]]
| vicepresident = [[Lyndon B. Johnson]]
| term_start    = Enero 20, 1961
| term_end      = Nobiembre 22, 1963
| predecessor   = [[Dwight D. Eisenhower]]
| successor     = [[Lyndon B. Johnson]]
| jr/sr2        = Senador ti Estados Unidos
| state2        = [[Massachusetts]]
| term_start2   = Enero 3, 1953
| term_end2     = Disiembre 22, 1960
| predecessor2  = [[Henry Cabot Lodge, Jr.|Henry Cabot Lodge]]
| successor2    = [[Benjamin A. Smith II|Benjamin Smith]]
| state3        = [[Massachusetts]]
| district3     = [[Maika-11 a distrito ti kongreso ti Massachusetts|maika-11]]
| term_start3   = Enero 3, 1947
| term_end3     = Enero 3, 1953
| predecessor3  = [[James Michael Curley|James Curley]]
| successor3    = [[Tip O'Neill]]
| birth_name    = John Fitzgerald Kennedy
| birth_date    = {{Petsa ti pannakaipasngay|1917|5|29}}
| birth_place   = {{nowrap|[[Brookline, Massachusetts|Brookline]], [[Massachusetts]], E.U.}}
| death_date    = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1963|11|22|1917|5|29}}
| death_place   = [[Dallas]], [[Texas]], E.U.
| death_cause   = Inasasinado babaen ni [[Lee Harvey Oswald]]
| party         = [[Partido Demoktatiko (Estados Unidos)|Demokratiko]]
| spouse        = [[Jacqueline Kennedy Onassis|Jacqueline Bouvier]]
| children =
  {{plainlist |
* [[Arabella Kennedy|Arabella]] (1956 pimmusay id nayanak)
* [[Caroline Kennedy|Caroline B.]] (b. 1957)
* [[John F. Kennedy, Jr.|John F., Jr.]] (1960–1999)
* [[Patrick Bouvier Kennedy|Patrick B.]] (1963 &quot;2 a aldaw ti edad&quot;)
  }}
| alma_mater    = [[Kolehio ti Harvard]]
| profession    = [[Politiko]]
| signature     = John F Kennedy Signature 2.svg
| signature_alt = Kursibo a pirma iti tinta
| allegiance    = Estados Unidos
| branch        = [[Marina ti Estados Unidos]]
| serviceyears  = 1941–1945
| rank          = [[Papeles:US-O3 insignia.svg|15px]] [[Teniente (marina)|Teniente]]
| unit          = [[Motor Torpedo Boat PT-109]]
| battles =
  {{plainlist |
* Maikadua a Sangalubongan a Gubat
** [[Kampania ti Is-isla ti Solomon]]
  }}
| awards =
  {{plainlist |
* [[Papeles:Navy and Marine Corps Medal ribbon.svg|30px]] [[Medalia ti marina ken Kuerpo Marina]]
* [[Papeles:Purple Heart ribbon.svg|30px]] [[Morado a Puso]]
* [[Papeles:American Defense Service Medal ribbon.svg|30px]] [[Medalia ti Serbiso ti Amerikano a Panagsalaknib]]
* [[Papeles:American Campaign Medal ribbon.svg|30px]] [[Medalia ti Amerikano a Kampania]]
* [[Papeles:Asiatic-Pacific Campaign ribbon.svg|30px]] [[Medalia ti Kampania Asiatiko-Pasipiko]] (3 [[Bituen ti serbisio|sauer a bitbituen]])
* [[Papeles:World War II Victory Medal ribbon.svg|30px]] [[Panagballigi a Medalia ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat (Estados Unidos)|Panagballigi a Medalia ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat]]&lt;ref name=&quot;JFKlibrary.org misc&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/Archives/Reference+Desk/John+F.+Kennedy+Miscellaneous+Information.htm | title = Dagiti nadumaduma a Pakaammo para kenni John F. Kennedy | publisher = John F. Kennedy a Biblioteka ti Presidente ken Museo | work = JFKlibrary.org | accessdate = Pebrero 22, 2012 | archive-date = 2009-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831043852/http://www.jfklibrary.org/Historical%2BResources/Archives/Reference%2BDesk/John%2BF.%2BKennedy%2BMiscellaneous%2BInformation.htm | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831043852/http://www.jfklibrary.org/Historical%2BResources/Archives/Reference%2BDesk/John%2BF.%2BKennedy%2BMiscellaneous%2BInformation.htm |date=2009-08-31 }}&lt;/ref&gt;
  }}
}}

Ni '''John Fitzgerald''' &quot;'''Jack'''&quot; '''Kennedy''' {{audio|John f kennedy.ogg|pannakabalikas}} (Mayo 29, 1917&amp;nbsp;– Nobiembre 22, 1963), kankanayon a maibagbagaan babe kadagiti immuna aletra ti naganna a '''JFK''', ket isu idi ti [[Listaan dagiti Presidente iti Estados Unidos|maika-35 a Presidente iti Estados Unidos]], a nagserbi manipud idi 1961 aginggana idi [[Panakaasasinado ni John F. Kennedy|naasasinado]] idi 1963.

Kalpasan ti panagserbina iti militar a kas [[agbilbilin nga opisial|agbilbilin]] iti [[PT a bangka|Motor Torpedo a Bangbangka]] [[Motor Torpedo a Bangka PT-109|''PT-109'']] ken [[Motor Torpedo Bangka PT-59|''PT-59'']] idi panawen ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat idiay [[Abagatan a Laud a Lugar ti Pasipiko (bilin)|Abagatan a Pasipiko]], ni Kennedy ket nagirepresenta ti [[maika-11 a distrito ti kongreso ti Massachusetts]] idiay [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos|Kamara dagiti Pannakabagi ti E.U.]] manipud idi 1947 aginggana idi 1953 a kas maysa a  [[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|Demokrata]]. Kalpasan dagitoy, isu ket nagserbi idiay [[Senado ti Estados Unidos|Senado ti E.U.]] manipud idi 1953 aginggana idi 1960. Inabak idi ni Kennedy ti Bise Presidente ken Republikano a kandidato a ni [[Richard Nixon]] iti [[Panagbutos ti presidente iti Estados Unidos, 1960|1960 a panagbutos ti presidente ti E.U.]]. Isu ti kaubingan a nabutosan para iti opisina ti presidente, iti tawen a 43,{{sfn|Dallek|2003|p=109}}{{efn|name=Roosevelt|ni [[Theodore Roosevelt]] ken 9 a bulan nga ububing idi nagtakem ti kinapresidente idi Septiembre 14, 1901, ngem isu ket saana nabutosan ti panakapresidente aginggana idi 1904, idi nagtawen ti 46. {{harvnb|Jewell|2005|p=207}}.}} ti maikadua a kaubingan a Presidente (kalpasan ni [[Theodore Roosevelt]]), ken ti immuna a tao a naipasngay idi maika-20 a siglo a nagserbi a kas presidente.&lt;ref name=&quot;NY Times 1961&quot;&gt;{{cite news | title = Panawen a Panagbalbaliw a Sumango kenni Kennedy; Dagiti Tema ti Pangyuna Nota a Sumakbayan ti Pagilian a Kinaritan iti Baro a Panawen | first = Wallace | last = Carroll | newspaper = The New York Times | date = Enero 21, 1961 | page = 9 | url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60915FE385B147A93C3AB178AD85F458685F9&amp;scp=1&amp;sq=A%20Time%20of%20Change%20Facing%20Kennedy&amp;st=cse | accessdate =Pebrero 23, 2012}}&lt;/ref&gt; Ni Kennedy ket isuisu laeng ti [[Katoliko a Simbaan|Katoliko]] a presidente, ken isisu laeng ti presidente a nangabak ti [[Premio Pulitzer]].&lt;ref name=&quot;Pulitzer&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.pulitzer.org/faq#q20 | title = Dagiti Premio a  Puliter: FAQ | publisher = Pulitzer.org | accessdate =Pebrero 23, 2012 }}&lt;/ref&gt; Dagiti napaspasamak ti kinapresidentena ket mairaman ti [[Panagraut ti Luek dagiti Baboy]], ti [[Didigra ti Kubano a Misil]], ti panagipatakder ti [[Diding ti Berlin]], ti [[Lumba ti Limbang]], ti [[Aprikano-Amerikano a Tiganay ti Sibil a Karbengan (1955–1968)|Aprikano-Amerikano a Tiganay ti Sibil a Karbengan]], ken dagiti rugi nga agpang ti [[Bietnam a Gubat]].

Ni Kennedy ket naasasinado idi Nobiembre 22, 1963, idiay[[Dallas]], Texas. Ni [[Lee Harvey Oswald]] ket napabasol ti daytoy a krima, ngem isu ket napaltogan ken natay kalpasan ti dua nga aldaw babaen ni [[Jack Ruby]] sakbay a nairugi ti tribunal. Ti [[FBI]], ken ti [[Warren a Komision]] ket opisialda a nagiturpos a ni Oswald ketisu idi ti nagmaymaysa a asesino.  Ti [[Kamara a Napili a Komite dagiti Panakaasasinado]] (HSCA) ket nagiturpos kadagitoy nga panagtaluntun ket napiltakan ken nagipagarup a ni Kennedy ket naasasinado a aks nagbanagan ti [[Dagiti pannakikumplot ti panakaasasinado ni Kennedy|pannakikumplot]].&lt;ref name=&quot;HSCA 1979&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.archives.gov/research/jfk/select-committee-report/part-1b.html |title=Dagiti rehistro ti panakaasasinado ni JFK: Reporta iti Napili a Komite kadagiti Panakaasasinado ti Kamara dagiti Pannakabagi ti E.U.: Dagiti nagbanagan |publisher = Nailian nga Arkibo ti Estados Unidos|year=1979 |accessdate=Pebrero 24, 2012}}&lt;/ref&gt; Tatta nga aldaw, ni Kennedy ket agtultuloy a nagato a nairangngo iti [[Naipakasaritaan a panakairanggo dagiti Presidente ti Estados Unidos|publiko a pammanunotan a panakairanggo dagiti presidente ti E.U.]].{{sfn|Dallek|2003|p=700}}

== Paammo ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book |last=Dallek |first=Robert |year=2003 |title=An Unfinished Life: John F. Kennedy, 1917–1963 |url=https://archive.org/details/unfinishedlifejo00dall_0 |publisher=Little, Brown and Co |location=Boston |isbn=978-0-316-17238-7}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}

{{Dagiti Presidente iti Estados Unidos}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Kennedy, John F.}}
[[Kategoria:Dagiti presidente ti Estados Unidos|Kennedy]]
[[Kategoria:1917 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1963 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>dnf8l0p2i4nh2qkk7npln9zl138doeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Komunismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15671</id>
    <revision>
      <id>406603</id>
      <parentid>400487</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12256" sha1="3mgrfe9qk81nqwlg7r4c6q6zx1sl9d0" xml:space="preserve">&lt;!--{{Communism sidebar |expanded=all}}--&gt;

Ti '''Komunismo''' (manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] ''communis'' – sapasap, sangalubongan) ket maysa a [[Rebolusionario a sosialismo|rebolusionari a sosialista]] a tignay tapno makapartuat iti maysa nga [[Awan klase a kagimongan|awan klase]], awan kuarta, ken [[awan estado a kagimongan|awan estado]] a [[sosial nga urnong]] a [[Arisadsad ken nalatak a patakder|naipatakder]] babaen ti [[sapasap a panagtagikua]] dagiti [[dagiti pamay-anti panagpataud|pamay-an ti panagpataud]], ken ti pay [[sosial]], [[politiko]] ken [[ekonomia|ekonomiko]] nga ideolohia a mangipaturong ti pannakabangon iti daytoy a sosial nga urnos. Daytoy a tignay, kadagiti [[Marxista-Leninista]] a panakaipatarus, ket kaaduan a naimpluensian iti pakasaritaan ti maika-20 a siglo, a nakakita ti nakaro a panagsasalisal a nagbaetan ti &quot;sosialista a lubong&quot; (dagiti [[sosialista nga estado]] a tinurayan babaen dagiti [[Partido Komunista|partido komunista]]) ken ti &quot;lumaud a lubong&quot; (dagiti pagilian nga addaan kadagiti [[tiendaan nga ekonomia]]).

Iti [[Marxismo|Marxista a teoria]], '''puro a komunismo''' ket maysa a naisangsangayan nga agpang iti naipakasaritaan a panagrang-ay a dimteng manipud iti panagrang-ay [[dagiti produktibo a puersa]] a nangiturong ti kaaduan unay kadagiti kabaknang ti materiales, a mangpalubos para iti [[Manipud iti tungngal maysa segun ti abilidadna, iti tungngal maysa segun ti kammasapulanna|naibatay ti panagiwarwaras a kammasapulan]] ken dagiti sosial a pannakibiang a naibatay kadagiti [[Nawaya a pagambangan (komunismo ken anarkismo)|nawaya a naigambang a tattao]].&lt;ref&gt;''Kritiko iti Gotha Programme'', Karl Marx.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Napno a Komunismo: Ti Patingga a Pagtungpalan'': http://www.economictheories.org/2009/05/full-communism-ultimate-goal.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120719195509/http://www.economictheories.org/2009/05/full-communism-ultimate-goal.html |date=2012-07-19 }}&lt;/ref&gt; Ti husto a panangilawagan ti komunismo ket agdumaduma, ken kanayon naibiddutan, iti sapasap a politika a ballaag, a maisinnukatan nga inus-usar iti [[sosialismo]]; nupay kasta, ti Marxista a teoria ket makisuppiat a ti sosialismo ket panagdaliasat nga agpang laeng iti dalan a mapan ti komunismo. Ti [[Leninismo]] ket aginayon ti Marxismo a pakinakem ti maysa nga [[umun-una a partido]] tapno mangidaulo ti proletario a rebulosion ken mangitalged kadagiti amin a bileg ti politiko kalpasan ti rebolusion para kadagiti agob-obra a klase, para iti panagrang-ay iti sangalubongan a [[panakarikna ti klase]] ken [[pagbinglayan a demokrasia|pagbinglayan ti agob-obra]], iti agpang a panagdaliasat a nagbaetan ti [[kapitalismo]] ken sosialismo.

Dagiti [[konsilo a komunista]] ken dagiti saan a Marxista a [[libertariano a komunista]] ken [[anarko-komunista]] ket suppiatenda dagiti kapanunotan ti umun-una a partido ken ti maysa nga agpang a panagdaliasat, ken mangitakderda para iti panakabangon ti napno a komunismo tapno dagus a amngrugi kalpasan ti pannakaikkat ti kapitalismo. Adda dagiti nawatiwat a sakup dagiti teoria kadagiti naisangsangayan a komunista iti pammateg a kasano ti mangbangon kadagiti kita ti intitusion a mangsukat kadagiti nadumaduma a makina ti ekonomia (a kas ti panagiwarwaras ti makmakan, edukasion, ken dagiti ospital) a kas ti irurumsuada babaen kadagiti kapitalista a sistema—wenno saan nga aramiden dagitoyen. Adda kadagitoy a komunista ket addaanda iti naisangsangayan a plano para kadagiti kita ti administratibo a bagbagi a mangsukat kadagiti agdama, bayat nga agnanayon a mangikarkari a dagitoy a bagi ket [[desentralisasion|saan a naipatengnga]] ken [[panagtagikua iti agtrabtrabaho|tagikua ti agob-obra]], a kasla ti agdama iti uneg dagiti aktibista a tignay. Dadgiti dadduma ket awan dagiti konkreto a planoda kalpasan ti rebolusion, imbes ket agtuntonda nga agtaltalek kadagiti agob-obra ti lubong ken ti napanglaw ket kabukbukodanda a maammuanto dagiti husto a moda iti panagiwarwaras ken nawatiwat a panagpataud, ken dagiti pay koordinasion, nga awan ti kammasapulan para kadagiti ania man a naipatakder a &quot;panagsukat&quot; para iti kapitalista a [[pagilian-estado|naibatay ti estado]] a panagtengngel.

Iti moderno a panagisao a makunkuna dagiti adu nga agkomkomento a  sosiologo ken  politiko a kas ti &quot;sapasap a politiko&quot;, ti komunismo ket kankanayo a maus-usar ti panagitudo kadagiti annuroten dagiti komunista nga estado, a kas, dagiti dagup a tinengtengngel babaen dagiti [[partido komunista|komunista a partido]], urayno ti ania man a naipakat a linaon ti pudno nga [[ekonomiko a sistema]] a sursurotenda. Dagiti kas pagarigan kadagitoy ket dagiti annuroten ti [[Sosialista a Republika iti Bietnam]] a ti ekonomiko a sistema ket agitiptipon ti &quot;[[doi moi]]&quot;, ti [[Republika dagiti Tattao iti Tsina]] (PRC) a ti ekonomiko a sistema ket agitiptipon ti &quot;[[sosialista a tiendaan ti ekonomia]]&quot;, ken ti ekonomiko a sistema ti Kappon ti Sobiet a naipalawag a kas ti &quot;[[estado a kapitalista]]&quot; babaen dagiti saan a Leninista a sosiologo ken kalpasan daytoy babaen dagiti komunista nga umad-adu a sumupsupiat ti kalpasan ti Stalin a panawen a modelo ti Sobiet a naparang ti panawen ti maika-20 a siglo (a kas, dagiti [[Maoista]], dagiti [[Trotskista]] ken dagiti [[libertariano a komunista]])—ken ti maysa pay a punto babaen ni [[Vladimir Lenin]].&lt;ref&gt;Lenin's [http://www.marxists.org/archive/lenin/works/cw/volume27.htm Naurnong nga ob-obra Tomo. 27], p. 293, inadaw nga insao babaen ni [https://web.archive.org/web/20040318182051/http://www.geocities.com/aufheben2/auf_6_ussr1.html Aufheben]{{webarchive|url=http://www.webcitation.org/5knCuc4J3|date =2009-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ken terminolohia ==
Ti ''komonunismo'' ket nagtaud manipud iti Latin a balikas a ''communis'', a kayatna a sawen ket &quot;biningayan&quot; wenno &quot;tagikua ti amin&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|title=Communism|encyclopedia=Britannica Encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/129104/communism}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''World Book'' 2008, p. 890.&lt;/ref&gt;

Iti kapanggepan ti [[naipakasaritaan a materialismo]], ti komunismo ket isu ti kapanunotan iti maysa a nawaya a kagimongan nga awan ti pannakabingbingay wenno pannakaisinsina, a ti sangkataoan ket nawaya ti panakairurumen ken pagkurangan. Ti maysa a komunista a kagimongan ket awan kadagiti gobierno, pagilian, wenno klase a panakabingbingay. Iti [[Marxista a pilosopia|Marxista a teoria]], ti [[diktadura ti proletariado]] ket isu ti agtengnga a sistema a nagbaetan ti [[kapitalismo]] ken komunismo, no ti gobierno ket adda ti pamay-an ti panagbalbaliw kadagiti pamuspusan ti panagtagikua manipud iti [[pribatismo]] a mapan ti naurnong a panagtagikua.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kritisismo ti ti Gotha Programme—IV |work=Kritisismo ti Gotha Programme |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1875/gotha/ch04.htm |accessdate=2009-10-18}}&lt;/ref&gt; Iti [[politkal a siensia]], ti termino a &quot;komunismo&quot; ket sagpaminsan a naus-usar a mangitudo kadagiti [[komunista nga estado]], ti [[porma ti gobierno]] a ti [[estado]] ket agtigtignay babaen ti maysa a [[maymaysa a partido nga estado|maysa a partido a sistema]] ken mangirangarang ti panakaitalek iti [[Marxismo-Leninismo]] wenno ti kapadpada kadagiti kastoy.

[[Papeles:Hammer and Sickle Red Star with Glow.svg|thumb|125px|left|Ti [[martilio ken kumpay]] ken ti [[nalabbasit a bituen]] ket dagiti unibersal a [[dagiti simbolo ti komunismo|simbolo ti komunismo]].]]

Iti moderno a panagusar, ti balikas a &quot;komunismo&quot; ket maus-usar pay laeng a mangitudo kadagiti annuroten dagiti nagbukbukodan a nangirangarang a sosialista a gobierno a buklen dagiti [[maysa a partido nga estado]] nga isuda idi ket maysa a legado a partido ti politika a sistema nga agtigtignay babaen dagiti [[Naplano nga ekonomia|naisentro a naplano nga ekonomia]] ken ti maysa nga estado a panagtagikua kadagiti [[pamuspusan ti panagpataud]], nga adda iti estado, nga iti gapuna, ket mangitunton a nangirepresenta ti kakaykayatan dagiti [[agobobra a klase]]. Ti naisangsangayan a paset ti moderno a tignay ti komunista ket agipabpabasol a dagitoy nga estado ket saanda a nangipadas a lumasat ti komunista a kagimongan, bayat a dagiti dadduma pay ket makisinnupiat a saanda a nakagun-od iti lehitimado a sosialismo. Kaaduan kadagitoy a gobierno ket ibatayanda kadagiti ideolohiadaiti [[Marxismo-Leninismo]], ngem saanda a tinawtawagan ti sistema nga inpatakderda a kas ti &quot;komunismo&quot;, wenno nagituntonda iti ania man a panawen a ti ideolohia ket is-usa laeng ti nagpapaandar ti puersa kadagiti annurotenda: Ni [[Mao Zedong]], kas pagarigan, ket nagsukimat iti [[Baro a Demokrasia]], ken ni [[Vladimir Lenin]] idi nasapa a panawen ti 1920 ket nangipatakder ti [[gubat a komunismo]]; ken kalpasan daytoy, ti Bietnamis ket nangipatakder ti [[doi moi]], ken dagiti Insik ket nagsublida iti [[sosialismo nga adda dagiti Insik a  pakaidumdumaan]]. Dagiti gobierno a nanginagnagan babaen dagiti sabali a gobierno a kas &quot;komunista&quot; ket sapasapda a tumounton a nangipatakderda ti maysa a ''panaglasat a sosialista'' a sistema. Daytoy a sistema ket sagpaminsan a nakunkuna a kas ti [[estado a sosialismo]] wenno babaen dagiti kapadpada a nagnagan.

Ti &quot;[[puro a komunismo]]&quot; ket maysa a termino a sagpaminsan a naus-usar a mangitudo iti agpang ti pakasaritaan kalpasan ti sosialismo, uray no adu met laeng dagiti komunista a simple nga agus-usar iti termino a &quot;komunismo&quot; tapno mangitudo ti dayta nga agpang; ti termino ket kapadpada ti &quot;[[Napno a komunismo]]&quot;. Ti awan klase, awan estado a kagimongan a naigandat a pannakaidumduma ti daytoy a komunismo ket ti maysa kadagiti panagikeddeng no ania man ti mapataud ken ania dagiti annuroten a sukimaten ket naar-aramid para iti kasayaatan ti sibubukel a kagimongan—a kas iti 'iti, babaen, ken para iti agob-obra a klase', a saan a dagiti nabaknang ti agtengtengngel ti kabaknanagan ket dagiti dadduma ket agob-obra para kaniada iti matgedan a pakaibatayan. Iti daytoy a komunismo dagiti interesado ti amin a kameng ti kagimongan ket maikkan ti agpapada a kadagsen iti sumaruno, iti praktikal a panagaramid ti  pamay-an a panagikeddeng iti politika ken ekonomiko a panagbukel iti biag. Ni [[Karl Marx]], ken dagiti pay sabsabali a komunista apilosopo, ket  nagigagarada a saan a nangited ti naisalaysayan a pangipalpalawag no kasano ti pamay=an ti komunismo a kas maysa a sosial a sistema, wenno dagiti husto a dalan a mangpakabael dagiti agobobra wenno kasano ti tumakder, wenno dagiti nainaganan a materiales no kasano ti mapan ti komunismo manipud iti kapitalismo. Iti ''[[Komunista a Warragawag]]'', ni Marx ket saan a nangibagbaga ti maysa a 10-a punto a palano ti panagbalakad ti pannakaiwarwaras manen dagiti daga ket panagpataud tapno mairugi ti panaglasat iti komunismo, ngem isu ket nangikari a daytoy ket sapasap ken magsakup kadagiti aain. Daytoy ket kanayon a naipagpagarup a ni Marx iket nangikeddeng a dagitoy a teoria ket mabasa ti kastoy tapno dagiti sumaruno a teorista iti naisangsangayan a saad ket ket makaamponda iti komunismo kadagiti bukodda a lokalidad ken kasasaad.
{{clear}}
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book |last= Holmes |first= Leslie |title= Communism: A Very Short Introduction|url= https://archive.org/details/communismverysho0000holm |year= 2009|publisher= Oxford University Press|location= Oxford and New York |isbn=978-0-19-955154-5|ref=Hol09}}
* {{Cite book|last=Lansford|first=Tom|title=Communism|url=https://archive.org/details/communism0000lans|publisher=Marshall Cavendish|year=2007|isbn=978-0-7614-2628-8}}
* {{Cite book|last=Link|first=Theodore|title=Communism: A Primary Source Analysis|url=https://archive.org/details/communismprimary0000link|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2004|isbn=978-0-8239-4517-7}}
* {{Cite book|last=Rabinowitch|first=Alexander|title=The Bolsheviks come to power: the Revolution of 1917 in Petrograd|publisher=Pluto Press|year=2004}}
* {{cite encyclopedia
 | year = 2008
 | title = Ci–Cz Volume 4
 | encyclopedia = World Book
 | publisher = World Book, Inc.
 | location =  Chicago, Illinois
 | isbn = 978-0-7166-0108-1
}}
{{refend}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Komunismo]]
[[Kategoria:Sosialismo]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>3mgrfe9qk81nqwlg7r4c6q6zx1sl9d0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anarkismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15681</id>
    <revision>
      <id>406427</id>
      <parentid>397038</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16053" sha1="t9dsd1si85wr60bdjrz72rlmgk3bkk9" xml:space="preserve">&lt;!--{{Anarkismo igid a baras}}--&gt;
&lt;!--{{Libertarianism o igid a baras}}--&gt;

Ti '''anarkismo''' ket sapasap a naipalpalawagan a kas ti [[politiko a pilosopia]] nga agtengtengngel ti [[estado (gobierno)|estado]] ket saan kakayatan, saan a masapul, ken makadangran,&lt;ref name=&quot;definition&quot;&gt;{{Cite journal|last=Malatesta|first=Errico|title=Mapam iti Anarkismo|journal=MAN!|publisher=Internasional a Grupo iti San Francisco|location=Los Angeles|oclc=3930443|url=http://www.marxists.org/archive/malatesta/1930s/xx/toanarchy.htm|authorlink=Errico Malatesta}}
{{Cite journal |url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20070514.wxlanarchist14/BNStory/lifeWork/home/ |title=Agob-obra para iti Tao |journal=The Globe and Mail |accessdate=2008-04-14 |last=Agrell |first=Siri |date=2007-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081226030937/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20070514.wxlanarchist14/BNStory/lifeWork/home/ |archivedate=2008-12-26 |url-status=live }}
{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9117285|title=Anarchism|year=2006|work=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Premium Service|accessdate=2006-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061214085638/http://www.britannica.com/eb/article-9117285|archivedate=2006-12-14|url-status=live}}
{{Cite journal|year=2005|title=Anarkismo|journal=The Shorter Routledge nga Ensiklopedia iti Pilosopia|page=14|quote=Ti anarkismo ket ti panirigan ti maysa a kagimongan nga awan ti estado, wenno gobierno, a dagitoy dua ket mabalin ken kakayatan.}}
Dagitisumaganad anagtaudan ket agdakamat ti anarkismo a kas maysa a politiko a pilosopia:
{{Cite book| last = Mclaughlin | first = Paul | title = Anarkismo ken Turay | publisher = Ashgate | location = Aldershot | year = 2007 | isbn = 0-7546-6196-2 |page=59}}
{{Cite book| last = Johnston | first = R. | title = Ti Diksionario iti Heograpia ti Nagtagitaoan | publisher = Blackwell Publishers | location = Cambridge | year = 2000 | isbn = 0-631-20561-6 |page=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=slevin&gt;Slevin, Carl. &quot;Anarkismo.&quot; ''Ti Ababab a Diksionario ti Oxford Dictionary kadagiti Politika''. Ed. Iain McLean ken Alistair McMillan. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 2003.&lt;/ref&gt; wenno ti sabali a kas ti panaglikud iti [[turay]] ken [[pagsasarunuan nga organisasion]] iti maysa a panagkukua iti pannakibiang ti tao.&lt;ref name=&quot;iaf-ifa.org&quot;&gt;&quot;Ti [[Internasional dagiti Anarkista a Pederasion|IAF – IFA]] ket makilabanda para iti : ti pannakaikkat iti amin a porma iti turay nupay dagitoy ket ekonomiko, politiko, sosial, relihioso, kultural wenno seksual.&quot;[http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105095946/http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html |date=2012-01-05 }} &quot;Dagiti Pamunganayan Ti Internasional a Pederasion dagiti Anarkista&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ti &quot;anarkismo, ngaminen ket, pudno a mangipatakder pay iti pannakawaya ti panunot ti tao manipud iti turay ti relihion; ti pannakawaya iti bagi ti tao manipud iti turay ti tagikua; ti pannakawaya manipud iti kawar ken tengngel iti gobierno. Ti anarkismo ket mangitakder para iti sosial nga urnos a naibatay iti nawaya a panagigrupo kadagiti tattao para iti pangngep iti panagpataud ti pudno a sosial a kabaknang; tapno daytoy ket makatungpal a ti tunggal maysa a tao ket addaan iti nawaya a panagserrek ti Daga ken ti napno a panagganas kadagiti kammasapulan ti biag, segun kadagiti essem ti tao, panagraman, ken dagiti paglikigan.&quot; [[Emma Goldman]]. &quot;Ania ti Napudno a Pangitakderan para iti Anarkia&quot; iti ''[[Anarkismo ken dagiti nadumaduma a Salaysay]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ti indibidualista nga anarkista a ni Benjamin Tucker ket inpalpalawaganna ti anarkismo a kas ti panaglikud iti turay a kas dagiti sumaganad &quot;Nabirukanda a nasken nga agturonda ti kanawan wenno kanigid, — suroten ti dalan ti Turay wenno dalan iti Panakawaya. Ni Marx ket napan ti maysa a dalan;ni Warren ken Proudhon iti sabali. Isu a naipasngay dagitoy idi ti Estado a Sosialismo ken Anarkismo...ti Turay, ket makaala kadagiti adu a tabas, ngem, ti nawatiwat a panangisao, dagiti kabusorna ket agbingbingayda kaniada kadagiti tallo a klase: umuna, dagiti gumura kaniana a kas kaibuksilan ken kas ti gibus iti panagrang-ay, a silulukat a manglikud kaniana, a naipudpudno, a napasnek, ken sangalubongan; maikadua, dagiti agiparangarang a namatmati kaniana a kas kabuksilan ti rang-ay, ngem mangawat kaniana tapno laeng isu ket makatulong kaniada kadagiti bukodda a pagayayatan, a mangilibak kaniana ken dagiti bendisionna iti sangalubongan; maikatlo, dagiti saan a makatalged kaniana a kas ti kabuksilan ti rang-ay, a namatmati kaniana laeng a kas ti gibus a maala baben ti umuna a panagbaddekan, aglablabsing, ken mangurgura kaniana. Dagitoy tallo nga insao iti panaglikud ti Kawayaan ket nasangsango kadagiti amin a timbukel iti isip ken aktibidad ti nagtagitaon. Dagiti nasayaat a representatibo iti immuna ket nakitkita idiay Simbaan a Katoliko ken ti Ruso nga autokrasia; iti maikadua, idiay Protestante a Simbaan ken ti Manchester a pagadalan kadagiti politiko ken politiko nga ekonomia; iti maikatlo, idiay ateismo iti Gambetta ken ti sosialismo iti narikpan asosialismo a Karl Marg.&quot; [[Benjamin Tucker]]. [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Benjamin_Tucker__Individual_Liberty.html ''Agmaymaysa a pannakawaya.'']&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ward 1966&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.panarchy.org/ward/organization.1966.html|last=Ward|first=Colin|year=1966|title=Ti anarkismo a kas Teoria iti Organisasion|accessdate=1 Marso 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100325081119/http://www.panarchy.org/ward/organization.1966.html|archivedate=2010-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ti anarkista a historiador a ni [[George Woodcock]] a reporta iti kontra autoritarianismo ni [[Mikhail Bakunin]] ken agipakita dagitoy dua a kasasaad ken awan a kasasaad a porma iti turay a kas ti sumaganad: &quot;Dagiti amin ng anarkista ket likudanda ti turay; adu kaniada ti makilaban iti daytoy.&quot; (pg. 9)...ni Bakunin ket saan a nangipabalin ti sentro a komite ti Liga iti napno a programana, ngem nakaawis kaniada a mangawat ti maysa a radikal a panagidiaya idiay Kongreso ti Berne idi Septiembre 1868, a nagdawdawat ti ekonomiko a panagpapada ken agpudpuno nga nagraraut ti turay idiay Simbaan ken Estado.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Brown |first=L. Susan |chapter=Ti anarkismo a kas maysa a Politiko a Pilosopia iti Eksistensial a Panagmaymaysa: Dagiti nagbanagan ti Pemenismo |title=Dagiti Politika ti Panagmaymaysa: Liberalismo, Liberal a Pemenismo ken Anarkismo |publisher=Black Rose Books Ltd. Publishing |year= 2002 |page=106}}&lt;/ref&gt; Dagiti mangpakpatakder ti anarkismo, nga ammo a kas ti &quot;anarkista&quot;, ket mangipatakderda kadagiti [[awan estadona a kagimongan|awan estadona a kagimongan]] a naibatay iti saan a [[Pagsasarunuan|mapagsasarunuan]]&lt;ref name=&quot;iaf-ifa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;Isu nga ti anarkia ket, no agablin a mangdadael ti turay kadagiti amin nga aspetona, no agidemanda ti pannakaikkat kadagiti linteg ken ti pannakaikkat ti mekanismo nga agserserbi a mangipang-al kadagitoy, no agmadi kadagiti amin a pagsasarunuan nga organisasion ken agsermon ti nawaya a tulagan — ken gumun-od pay nga agtaginayon ken agpadakkel napateg a bukel iti sosial nga ugali nga awan kadagiti kagimongan ti tao wenno ayup ket mabalinda a rumsua.&quot; [[Peter Kropotkin]]. [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Petr_Kropotkin__Anarchism__its_philosophy_and_ideal.html Anarkismo: ti pilosopiana ken kaumnuanna]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;dagiti anarkista ket suppiatenda ti awan nakemna a (e.g., ilehitimado) turay, iti sabali a panagisao, ti pagsasarunuan — ti pagsasarunuan ket ti institutionalisasion iti turay iti kaunegan ti kagimongan.&quot; [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/The_Anarchist_FAQ_Editorial_Collective__An_Anarchist_FAQ__03_17_.html#toc2 &quot;B.1 Apay a dagiti anarkista ket sumuppiatda ti turay ken pagsusurotan?&quot; iti Anarkista a FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615071249/http://theanarchistlibrary.org/HTML/The_Anarchist_FAQ_Editorial_Collective__An_Anarchist_FAQ__03_17_.html#toc2 |date=2012-06-15 }}&lt;/ref&gt; dagiti [[boluntario nga asosasion]].&lt;ref&gt;&quot;ANARKISMO, ti maysa asosial a pilosopia a saan a mangawat ti autoritariano a gobierno ken agtagtaginayon a dagiti boluntario nga intitusion ket nasaysayaatda a mangiyebkas ti  masna a sosial a likigan ti tao.&quot; George Woodcock. &quot;Anarkismo&quot; idiay Ti Ensiklopedia iti Pilosopia&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Iti kagimongan a naparang-ay kadagitoy a linia, dagiti boluntario nga asosasion a nangrugrugidan a mangsakop kadagiti amin a paset iti aktibidad ti nagtagitaon ket agal-alada pay ti dakdakkel a pagpaatiddog tapno bukbukodanda a sukatan para iti estado iti amin a pamay-anna.&quot; [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Petr_Kropotkin___Anarchism__from_the_Encyclopaedia_Britannica.html Peter Kropotkin. Ti “Anarkismo” manipud iti Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;

Adda dagiti nadumaduma a tinawtawid ti anarkismo, a saan amin a dagitoy ket eksklusibo.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sylvan |first=Richard |chapter=Anarchism |title=Ti Kumaduaan ti Kontemporario a Politiko a Pilosopia |last2=Goodwin |first2= Robert E |last3= Pettit |publisher=Philip. Blackwell Publishing |year=1995 |page=231}}&lt;/ref&gt; [[Dagiti anarkista a pagadalan ti panunot]] ket mabalin a maigiddiatan ti kammasapulan, nga agsupsuporta ti ania man manipud iti patingga a panagmaymaysa aginggana iti kompleto a kolektibismo.&lt;ref name=slevin /&gt; Dagiti nadumaduma a kita ti anarkismo ket naikategoria iti [[sosial nga anarkismo|sosial]] ken [[indibidualista nga anarkismo]] wenno ti kapadpadana adua a pannakaidasig.&lt;ref name=&quot;black dict&quot;&gt;[[Geoffrey Ostergaard|Ostergaard, Geoffrey]]. &quot;Anarkismo&quot;. ''Ti Blackwell a Diksionario iti Moderno a Sosial a Kapanunotan''. Blackwell Publishing. p. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=socind&gt;{{Cite book|authorlink=Peter Kropotkin |last=Kropotkin |first=Peter |title=Anarkismo: Urnong iti Rebolusionario a Sursurat|url=https://archive.org/details/anarchismcollect0000krop |publisher=Courier Dover Publications |year=2002 |page=[https://archive.org/details/anarchismcollect0000krop/page/5 5]|isbn=0-486-41955-X}}{{Cite journal|author=R.B. Fowler|title=Ti Anarkista a Tinawtawid iti Politiko a Kapanunotan|year=1972|journal=Western Political Quarterly|volume=25|issue=4|pages=738–752|doi=10.2307/446800|publisher=Unibersidad iti Utah|jstor=446800}}&lt;/ref&gt; Ti anarkismo ket kanayon a naikapanunotan a maysa a radikal a [[kanigid a payak]] nga ideolohia,&lt;ref name=brooks&gt;{{Cite book|quote=Kadaywan a naipanunotan a patingga a kanigid a payak nga ideolohia, ti anarkismo ket kankanayon a mangiraman ti naisangsangayan a kita ti radikal nga indibidualismo, manipud iti hiperationalismo ni Godwin, aginggana ti egoismo ni Stirner, aginggana dagiti libertariano ken dagiti anarko-kapitalista iti tatta nga aldaw |last=Brooks |first=Frank H. |year=1994 |title=Ti Agmaymaysa nga Anarkista: Antologo ti Panakawaya (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |page=xi|isbn=1-56000-132-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Joseph Kahn|title= Anarkismo, ti Kredo a Saan a Matmatay; Ti Pannakaiwaras iti Sangalubongan a Kapitalismo ket Bimmangon ti Nabayagen a Matmaturog a Tignay |year=2000|journal=The New York Times|issue=5 Agosto}}{{Cite journal|author=Colin Moynihan |title=Ti Piesta ti Libro ket Pinagkaykaysana dagiti Anarkista. Iti Kararua, Laeng|year=2007|journal=New York Times|issue=16 bril}}&lt;/ref&gt; ken adu kadagiti [[anarkista nga ekonomiko]] ken [[anarkista a linteg|anarkista a legado a pilosopia]] ket mangipakita ti [[kontra-estatismo|kontra-estatista]] a panagipatarus iti [[anarko-komunismo|komunismo]], [[kolektibista nga anarkismo|kolektibismo]], [[anarko-sindikalismo|sindikalismo]] wenno [[makibinglay nga ekonomia]]. Nupay kasta, ti anarkismo ket agnaynayon nga agiramraman ti maysa a [[Indidibidualista nga anarkismo|indibidualista a kita]], [[egoista nga anarkismo|egoista a kita]], ken [[nawaya a tiendaan nga anarkismo|nawaya a tiendaan a kita]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Stringham |first=Edward |chapter= |title=Anarkia ken ti Linteg. Ti Politiko nga Ekonomia a Mapilpili.  |ssrn=1768172 |last2=Stringham|first2= Edward |publisher=Transaction Publishers |year=2007 |page=720}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Jan Narveson|Narveson, Enero]] (2002). [http://books.google.es/books?id=a6hBXZOepB4C&amp;pg=PA186&amp;dq=free-market+anarchism&amp;as_brr=3 Panagdayaw kadagiti Tao iti Teoria ken Panakasanay. Kapitulio 11: Kaso ti Anarkista]. &quot;Tapno makita daytoy, isu ngarud ket, nasken a padakkelentayo ti dayaw a masakbayan nga adda iti anarkismo. Ti anagaramid daytoy masapul nga ilasin tayo ti nagbaetan ti dua a sapasap a pagpilian iti anarkista a teoria […] Dagitoy dua ket ti mabalin tayo a tawagan, dagiti bersion ti sosialista a maisuppiat ti nawaya tiendaan, wenno kapitalista.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tormey&quot;&gt;Tormey, Simon, Kontra-Kapitalismo, Ti Pagsurotan ti Agdadamo, Oneworld Publications, 2004, pp. 118–119.&lt;/ref&gt; Adda dagiti indibidualista nga anarkista nga isuda pay ket [[sosialista]] wenno [[komunista]]&lt;ref&gt;&quot;Daytoy a takder ket mangikabil kaniana iti libertariano a sosialista a tinawtawid ken, saan surpresa, ni [[Benjamin Tucker|(Benjamin) Tucker]] ket adu a nangibaga kaniana nga isu ket maysa a sosialista ken naipanunutanna a ti pilosopiana a &quot;Anarkistiko a sosialismo.&quot; &quot;''Anarkista a FAQ''babaen dagiti nadumaduma a mannurat&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Gaputa ti rebolusion ket isu ti apoy iti bukodtayo a nakem ken maysa a kammasapulan iti solitario a panunot tayo; daytoy ket obligasion iti libertariano nga aristokrasia. Tapno makapartuat kadagiti baro a kuenta ti etiko. Tapno makapartuat kadagiti baro a kuenta ti estetiko. Tapno mapagkaykaysa dagiti banag a kabaknangan. Tapno maibingbingay ti kararua a kabaknangan.&quot; [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Renzo_Novatore__Toward_the_Creative_Nothing.html Renzo Novatore. ''Mapan ti Panagpartuat ti Awan'']&lt;/ref&gt; Bayat nga adda dagiti anarko-komunista nga isuda ket dagiti indibidualista.&lt;ref name=&quot;bobblack&quot;&gt;Ti [[Kalpasan a kanigid nga anarkia|kalpasan a kanigid]] nga anarko-komunista a ni [[Bob Black]] kalpasan ti panagusig ti [[insureksional nga anarkismo|insureksional]] a panirigan iti anarko-komunismo ti anarko-komunista a ni [[Luigi Galleani]] ket nangibagbaga a ti &quot;komunista ket ti gibus a panagtungpal iti [[indibidualismo]].... Ti nalawag a panagsuppiat a nagbaetan ti indibidualismo ken komunismo ket adda ti panakaawat kadagitoy dua.... ti pamwidan ket isu pay ti panggep: ti agmaymaysa ket agpayso a naipamwidan. Awan ti bagana ti agsao iti 'empatiko a panagpauna ti sosial iti kinaagmaymaysa'.... Maisasaom metten a ti panagipauna ti manok wenno ti itlog. Ti anarkia ket maysa  a 'pamay-an iti indibidualisasion'. Daytoy ket panggepenna nga agitipon ti kalatakan a panagrang-ay ti agmaymaysa iti kalatakan a komunal a panagkaykaysa.&quot;[http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Bob_Black__Nightmares_of_Reason.html#toc22 Bob Black. ''Nightmares of Reason''.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dwardmac.pitzer.edu&quot;&gt;&quot;Dagiti moderno a komunista ket ad-aduda pay a indibidualistiko ngem ni Stirner. Iti kaniada, a saan laeng a ti relihion, moralidad, pamilia ken Estado ket ti espektro, ngem ti tagikua ket ad-adu pay ngem iti espektro, iti ania a nagan ti agmaymaysa ket naitagabu – ken kasano a naitagabu!...Isu nga ti komunismo ket agpartuat ti batayan para iti waya ken Pannakadumaduma iti agmaymaysa. Maysaak a komunista gapu ta Maysaak nga Indibidualista. Napno ken naipaamategannagtuno s ti Komunista kenni Stirner idi ikabilna ti balikas nga alaen a sinukatann iti demanda – a daytoy ket nagturonganna ti pannakarunaw ti tagikua, iti panagala iti tagikua. Ti indibidualismo ken Komumunismo ket agkammasapulanda.&quot;[http://dwardmac.pitzer.edu/anarchist_archives/goldman/ME/mev2n3.html#142 Max Baginski. &quot;Stirner: Ti Agom ken ti Bukodna&quot; iti ''Ina a Daga (magasina)''. Tomo. 2. Bilang. 3 MAYO, 1907]&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Anarchism}}

[[Kategoria:Anarkismo]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>t9dsd1si85wr60bdjrz72rlmgk3bkk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adlai Stevenson I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15724</id>
    <revision>
      <id>406587</id>
      <parentid>380277</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3432" sha1="56a8270ga8q9i8wtii3n3ndptvpqy99" xml:space="preserve">{{Infobox nagtakem
|name                = Adlai Stevenson I
|image               = Adlai Stevenson I by Saroney c1892-crop.jpg
|imagesize           = 245px
|smallimage          =
|caption             =
|order               = [[Listaan dagiti Bise Presidente iti Estados Unidos|Maika-23]] a [[Bise Presidente iti Estados Unidos]]
|term_start          = Marso 4, 1893
|term_end            = Marso 4, 1897
|president           = [[Grover Cleveland]]
|predecessor         = [[Levi P. Morton]]
|successor           = [[Garret Hobart]]
|order2              = Kameng ti [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos]] manipud idiay [[maika-13 a distrito ti kongreso ti Illinois|maika-13]] a distrito ti [[Illinois]]
|term_start2         = Marso 4, 1875
|term_end2           = Marso 4, 1877
|predecessor2        = [[John McNulta]]
|successor2          = [[Thomas F. Tipton]]
|term_start3         = Marso4, 1879
|term_end3           = Marso 4, 1881
|predecessor3           = Thomas F. Tipton
|successor3        = [[Dietrich C. Smith]]
|signature           = Adlai Ewing Stevenson I Signature.svg
| birth_date={{Petsa ti pannakaipasngay|1835|10|23|mf=y}}
| birth_place= [[Kondao ti Christian, Kentucky]]
| alma_mater=[[Unibersidad ti Illinois Wesleyan]]&lt;br /&gt;[[Sentro a Kolehio]]
| death_date={{Petsa ti ipupusay ken tawen|mf=yes|1914|06|14|1835|10|23}}
| death_place=Chicago, Illinois
| spouse=[[Letitia Green Stevenson]]
| party=[[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|Demokratiko]]
}}

Ni '''Adlai Ewing Stevenson I''' (Oktubre 23, 1835 – Hunio 14, 1914) ket isu idi ti [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos|Kongresista]] manipud idiay [[Illinois]]. Isu ket nadutokan a Katakunaynay a [[Administrador ti koreo Heneral ti Estados Unidos|Administrador ti koreo Heneral]] ti Estados Unidos idi panawen ti immuna nga administrasion ni [[Grover Cleveland]] (1885–1889), idi iisu ket nagikkat kadagiti adu nga agob-obra ti koreo a Republikano ken sinukatanna idia kadagiti Taga-abagatan a Demokrata. Daytoy ti nakagun-odanna kadagiti gimmura iti tinengtengngel ti Republikano a Kongreso, ngem nakaaramid kaniana a paborito a kaduana a timmarayan ni Grover Cleveland idi 1892, ken isu ti nagbalin a [[Listaan dagiti Bise Presidente iti Estados Unidos|maika-23]] a [[Bise Presidente iti Estados Unidos]].

Ii adda ti opisina, isu ket nagsuporta panangiduron ti nawaya a papirak a naisuppiat ti balitok a pagalagadan a lallaki a kas ni Cleveland, ngem isu ket naipammadayawan ti panagiturayna  ti nadayaw, ken saan a kimmadduaan nga ugali.

Idi 1900, isu ket timmaray para iti Bise Presidente kenni [[William Jennings Bryan]].&lt;ref name=&quot;baker1996&quot;&gt;{{cite book | first =Jean H. | last =Baker | authorlink = | year =1996 | title =Dagiti Stevenson: Biograpia ti Maysa a Pamilia ti Amerikano | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher =W. W. Norton &amp; Co. | location =New York | isbn =0-393-03874-2 | url =https://archive.org/details/stevensonsbiogra0000bake}}&lt;/ref&gt; Nupay isu ket napaay,isu ti immuna a dati a presidente a nangabak ti nominasion manen para iti puesto ti sabali a kandidato ti Presidente.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}

{{Dagiti Bise Presidente iti Estados Unidos}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-bio}}

[[Kategoria:Dagiti bise presidente ti Estados Unidos|Stevenson]]
[[Kategoria:1835 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1914 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>56a8270ga8q9i8wtii3n3ndptvpqy99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Johann Sebastian Bach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15982</id>
    <revision>
      <id>406593</id>
      <parentid>399713</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6754" sha1="2w6baaox96a20lk8wepti5rob2smmbj" xml:space="preserve">[[Papeles:Johann Sebastian Bach.jpg|thumb|Ladawan ni Bach babaen ni [[Elias Gottlob Haussmann|Haussmann]], 1748]]
[[Papeles:Johann Sebastian Bach signature.svg|thumb|Pirma ni Bach|240px|alt=Pirma ni JS Bach]]

Ni '''Johann Sebastian Bach'''&lt;ref&gt;{{IPA-de|joˈhan}} wenno {{IPA-de|ˈjoːhan zeˈbastjan ˈbax|}}&lt;/ref&gt; ({{OldStyleDate|31 Marso|1685|21 Marso}}{{spaced ndash}}28 Hulio 1750) ket maysa idi nga Aleman a kompositor, organista, klabesinista, biolista, ken biolinista ti [[Barok a musika|Barok a Paset ti Panawen]]. Isu ket nangipabaknang kadagi naipatalgedan nga estilo ti Aleman babaen ti kalaingna iti [[kontrapunto]], harmoniko ken [[Motif (musika)|motivic]] nga organisasion, ken ti panagampon kadagiti kumpas, dagiti porma, ken dagiti linabag manipud iti ballasiw-taaw, a naisangsangayan kadagiti nanipud idiay Italia ken Pransia. Ni Bach ket nagsurat kadagiti adu a musika, a dagitoy ket naipagraeman para kadagiti kauneg ti sariritda, teknikal a bilin, ken artistiko a kapintas. Adu kadagiti [[Listaan dagiti komposision babaen ni Johann Sebastian Bach|obrana]] ket ammo pay laeng tatta nga aldaw, a kas ti ''[[Brandenburg a konsierto]]'', ti [[Mis iti B menor]], ti [[Ti Nasayaat ti Pakinakemna a Teklado|''Ti Nasayaat ti Pakinakemna a Klabier'']], ken dagiti [[Listaan dagiti kantata ni Bach|kantatana]], korales, [[Partitas para iti teklado (Bach)|partitas]], [[Dagiti regget(Bach)|dagiti regget]], ken dagiti obra nga organo.

Ni Bach ketnaipasngay idiay [[Eisenach]], [[Saxe-Eisenach]] iti maysa a nalaing ti musika a pamilia; ti amana, a ni [[Johann Ambrosius Bach]] ket isu idi ti direktor dagiti musikero ti ili, ken amin dagiti ulitegna ket propesionalda a musikero. Ti amana ket nangisuro kaniana nga agay-ayam ti biolina ken ti klabe, ken ti kabsatna a lalaki, a ni [[Johann Christoph Bach (1671–1721)|Johann Christoph Bach]] ket nangisuro kaniana ti klabikordio, ken nangidiaya kaniana kadagiti kaaduan a kontemprario a musika.&lt;ref name=&quot;wolff19&quot;&gt;{{cite book |last=Wolff |first=Christoph |title=Johann Sebastian Bach: The Learned Musician |url=https://archive.org/details/johannsebastianb00wolf |trans-title=Johann Sebastian Bach: Ti Naadalan a Musikero |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2000 |page=[https://archive.org/details/johannsebastianb00wolf/page/19 19] |isbn=0-393-04825-X |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wolff46&quot;&gt;{{cite book |last=Wolff |first=Christoph |title=Johann Sebastian Bach: The Learned Musician |url=https://archive.org/details/johannsebastianb00wolf |trans-title=Johann Sebastian Bach: Ti Naadalan a Musikero |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2000 |page=[https://archive.org/details/johannsebastianb00wolf/page/46 46] |isbn=0-393-04825-X |language=en}}&lt;/ref&gt; Ni Bach ket nagkankanta pay, ken isu ket napay idiay Eskuela ni St Michael idiay [[Lüneburg]], gapo ti kalaingna ti boses. Kalpasan idi nagturpos, isu ket nagtengngel kadagiti nadumaduma a puesto ti musika iti ballasiw ti Alemania; isu ket nagserbi a kas ti [[Kapellmeister]] (direktor iti musika) ni [[Leopold, Prinsipe iti Anhalt-Köthen]], Kantor iti [[Thomasschule zu Leipzig|Thomasschule]] idiay Leipzig, ken Komposer ti Naarian a Korte ni [[August III]].&lt;ref name=&quot;baroquemusic&quot;&gt;{{cite web |title=BACH Mass in B Minor BWV 232 |trans-title=BACH Misa iti B Menor BWV 232 |url=http://www.baroquemusic.org/bminormass.html |publisher=www.baroquemusic.org |accessdate=21 Pebrero 2012 |language=en |archive-date=2012-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307222443/http://www.baroquemusic.org/bminormass.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Miles&gt;{{cite book |first=Russell H. |last=Miles |title=Johann Sebastian Bach: An Introduction to His Life and Works |url=https://archive.org/details/johannsebastianb0000mile_v2b4 |trans-title=Johann Sebastian Bach: Ti Pangyuna ti Biagna ken dagiti Obrana |publisher=Prentice-Hall |date=1962 |pages=[https://archive.org/details/johannsebastianb0000mile_v2b4/page/86 86]–87 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ti alun-at ken pannakakitana ket naapday idi 1749, ken pimmusay idi 28 Hulio 1750. Dagiti moderno a historiador ket namatmatida a ti ipupusayna ket gapo ti golpe ken sakit ti bara.&lt;ref name=&quot;JSBStrokes&quot;&gt;{{cite journal |title=Johann Sebastian Bach's Strokes |trans-title=Dagiti Golpe ni Johann Sebastian Bach |last=Breitenfeld |first=Tomislav |last2= Solter |first2=Vesna Vargek |last3= Breitenfeld |first3=Darko |last4=Zavoreo |first4=Iris |last5=Demarin |first5=Vida |date=2006 |journal=Acta Clinica Croatica |volume=45 |issue=1 |pages=41–44 |url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak_download&amp;id_clanak_jezik=21520 |access-date=20 Mayo 2008 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BofMLA&quot;&gt;{{cite journal |title=Johann Sebastian Bach (1685–1750) in Medical History |trans-title=Johann Sebastian Bach (1685–1750) iti Pakasaritaan ti Mediko |journal=Bulletin of the Medical Library Association |trans-journal=Warnakan iti Asosiasion ti Biblioteka ti Mediko |last=Baer |first=Ka. |year=1956 |volume=39 |issue=3 |pages=206–211 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pathography&quot;&gt;{{cite journal |title=The Pathography of Bach's Family |trans-title=Ti Patograpia ti Pamilia ni Bach |last=Breitenfeld |first=D. |last2=Thaller |first2=V. |last3=Breitenfeld |first3=T. |last4= Golik-Gruber |first4=V. |last5=Pogorevc |first5=T. |last6=Zoričić |first6=Z. |last7=Grubišić |first7=F. |journal=Alcoholism |trans-journal=Bartek |date=2000 |volume=36 |pages=161–164 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dagiti abilidad ni Bach a kas maysa nga organista ket nadaydayawan iti amin nga Europa idi panawen ti panagbiagna, uray isuna ket saan a nabigbigan a nalatak a kompositor aginggana ti maysa a pangpaungar ti panagayat kadagiti musikana idi umuna a gudua ti maika-19 a siglo. Isu tattan ket sapasap a naipammategan a kas maysa kadagiti kangrunaan a kompositor iti Barok a paset ti panawen, ken maysa kadagiti kalatakan a kompositor ti amin a panawen.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blanning |first=T. C. W. |date=2008 |url=http://books.google.com/books?id=6RptffQRvEEC&amp;pg=PA272 |title=The Triumph of Music: The Rise of Composers, Musicians and Their Art |trans-title=Ti Panagballigi ti Musika: Ti Panagbangon dagiti Kompositor, dagiti Musikero ken dagiti Arteda |page=272 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |quote=And of course the greatest master of harmony and counterpoint of all time was Johann Sebastian Bach, 'the Homer of music'. |trans-quote=Ken isu pay ni Johann Sebastian Bach ti kalatakan nga agturay itidanggay ken kontrapuntos iti amain a panawen, 'ti Homero iti musika' |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Johann Sebastian Bach| ]]
[[Kategoria:1685 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1750 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>2w6baaox96a20lk8wepti5rob2smmbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Michelangelo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15986</id>
    <revision>
      <id>406469</id>
      <parentid>402947</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 7 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15525" sha1="f1uvrc7dmwfnpzem052s77a3cfxyl7z" xml:space="preserve">{{Infobox artista
| name = Michelangelo
| image = Miguel Ángel, por Daniele da Volterra (detalle).jpg
| caption = Ladawan ni Michelangelo babaen ni [[Jacopino del Conte]] (kalpasan idi 1535) idi agtawen ti&amp;nbsp;60
| birth_name = Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|df=yes|1475|3|6}}
| birth_place = [[Caprese Michelangelo|Caprese]] idiay asideg ti [[Arezzo]], [[Republika iti Florencia]] (tatta nga aldaw et ti [[Toscana]], [[Italia]])
| death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1564|2|18|1475|3|6}}
| death_place = [[Roma]], [[Dagiti Estado ti Papa]] (tatta nga aldaw nga [[Italia]])
| nationality = [[Tattao nga Italiano|Italiano]]
| field = Eskultura, pinintaan, arkitektura, ken daniw
| training = Agdadamo para kenni [[Domenico Ghirlandaio]]&lt;ref name=wga&gt;{{cite web|url=http://www.wga.hu/frames-e.html?/bio/m/michelan/biograph.html|title=Sapot ti Pagsaadan a Palko ti Arte, urnong dagiti imahen, agpayso a museo, dagiti mabirbirukana batayan ti datos dagiti napino nga arte ti Europa (1100–1850)|publisher=wga.hu|accessdate=13 Hunio 2008
}}&lt;/ref&gt;
| movement = [[Nangato a  Renasimiento]]
| works = [[David (Michelangelo)|''David'']], ''[[Ti Panakapartuat ni Adan]]'', [[Pietà (Michelangelo)|''Pietà'']], [[Kisame ti Kapilia ti Sistina]]
| patrons = 
| awards = 
}}

[[Papeles:Michelangelo by Giulio Bonasone.jpg|thumb|''Ladawan ni Michelangelo Buonarroti idi agtawen ti 72'' baban ni [[Giulio Bonasone]], idi 1546]]
[[Papeles:Detail of the Judith and Holofernes fresco in the Sistine Chapel - Holofernes.jpg|thumb|Bukod nga inladawan a kas ti ulo ni [[Judith ken Holofernes|Holofernes]] manipud idiay [[Kisame ti Kapilia ti Sistina]] idi 1510.]]

Ni '''Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni'''&lt;ref name=wga /&gt; (6&amp;nbsp;Marso 1475 – 18 Pebrero 1564), kadawyan a naamammoan a kas ni '''Michelangelo''' ({{IPA-it|mikeˈlandʒelo}}), ket maysa idi nga  [[Tattao nga Italiano|Italiano]]  a [[Italiano a Renasimiento|Renasimiento]] nga eskultura, pintor, arkitekto, mannaniw, ken inhenniero.&lt;ref name=&quot;eb.com&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo|title=Boigrapia ni Michelangelo|work=Encyclopædia Britannica }}&lt;/ref&gt; Urayno isu ket nagararamid kadagiti raut a kallabes dagiti arte, ti kaadu ti panakaaramatna kadagiti disiplina nga innalana ket nakangatngato ti kasayaatna nga isu ket naipanunutan par aiti titulo ti arketipiko a [[erudito|Renasimiento a tao]], a kumaduanna dagiti Italiano a ni [[Leonardo da Vinci]].

Dagiti inararamidna kadagiti amin nga paset idi panawen ti atiddog a  ket panagbiagna ket nawatiwat; iti kaadu ti tomo dagiti sinursuratna, dagiti inladawanna, ken dagiti linaglagipna a nabatbati ket maibilbilangan pay, isu ti kasayaatan a nadukomentuan nga artista iti maika-16 a siglo. Dua kadagiti kalatakan a naamammoan nga obrana, ti ''[[Pietà (Michelangelo)|Pietà]]'' ken ''[[David (Michelangelo)|David]]'', ket nakitikit idi sakbay a nag-edad ti tallo pulo. Urayno ti nababa apammanunotanna ti pinintaan, ni Michelangelo ket nagpartuat pay kadagiti dua a kaimpluensian nga obra iti  [[presko]] iti pakasaritaan ti Lumaud nga arte: dagiti ladawan manipud iti Henesis idiay [[Kisame ti Kapilia ti Sistina|kisame]] ken ''[[Ti Maudi a Panangukom (Michelangelo)|Ti Maudi a Panangukom]]'' idiay diding ti altar ti [[Kapilia ti Sistina]] idiay Roma. A kas maysa nga arkitekto, ni Michelangelo ket nagpionero ti [[manierismo|Manierista]] nga estilo idiay [[Laurentiano a Biblioteka]]. Iti edad a 74 sinarunona ni [[Antonio da Sangallo ti Ububing]] a kas ti arkitekto ti [[Basilika ni San Pedro]]. Ni Michelangelo ket nangibalin ti plano plano, ti akin-laud a a paset ket lineppas babaen ti daremdem ni Michelangelo, ti simborio ket nakompleto kalpasan ti  ipupusayna nga adda dagiti panagbalbaliw.

Ti panagipakita ti naisangsangayan a takder ni Michelangelo, isu ti immuna a Taga-laud nga artista a naipablaak ti biograpiana idi sibibiag pay laeng.&lt;ref name=&quot;Britannica1&quot;&gt;Michelangelo. (2008). Encyclopædia Britannica. ''Ultimate Reference Suite''.&lt;/ref&gt; Dagiti dua a biograpia ket naipablaak para iti kaniana idi panawen ti panagbiagna; maysa kadagitoy ket, babaen ni [[Giorgio Vasari]], a nagisingasing nga isu ket ti kanagtuan kadagiti amin nga artistiko a nagun-od manipud idi rugi ti [[Renasimeinto]], ti maysa a panagsirmata nga agdama nga agtultuloy iti pakasaritaan ti arte para kadagiti sumaganad a siglo. Iti panagbiagna ket natawtawagan pay a kas ti ''Il Divino'' (&quot;ti maysa a nasantuan&quot;).&lt;ref&gt;{{cite book|last=Emison|first=Patricia. A|title=Creating the &quot;Divine Artist&quot;: from Dante to Michelangelo|publisher=Brill|year=2004|isbn=978-90-04-13709-7|url=http://books.google.com/?id=1EofecqX_vsC&amp;pg=PA144&amp;lpg=PA144&amp;dq=michelangelo+%22il+divino%22}}&lt;/ref&gt; Maysa kadagiti kababalin a dinaydayaw babaen dagiti kontemporariona ket ti ''terribilità'', ti maysa a naken ti nakasidsiddaaw a a kalatakan, ken dagiti panagipadpadas dagiti simmarsaruno nga artista a mangtultulad kenni Michelangelo ket nagparegget ken personal a nangato nga estilo a nagbanagan ti [[Manierismo]], ti simmaruno a kangrunaan a tignay iti Lumaud nga arte kalpasan ti [[Nangato a Renasimiento]].

== Biag ken dagiti obra ==
=== Nasapa a biag ===
Ni Michelangelo ket naipasngay idi 6 Marso 1475{{ref label|a|a|none}} idiay [[Caprese Michelangelo|Caprese]] idiay asideg ti [[Arezzo]], [[Tuscany]].&lt;ref name=&quot;Tolnay11&quot;&gt;J. de Tolnay, ''Ti Kinaagtutubo ni Michelangelo'', 11&lt;/ref&gt; (Tatta nga aldaw, ti Caprese ket ammo a kas ti Caprese Michelangelo). Para kadagiti adu a kaputotan, ti pamiliana ket bassit a gatadda nga agibanbanko idiay Florence, ngem ti amana, ni Ludovico di Leonardo di Buonarotto Simoni, ket napaay a nagtaripatu ti busbos a kasasaad ti banko, ken isu ket nagtengtengngel kadagiti sagpaminsan a puesto ti gobierno.&lt;ref name=&quot;Britannica1&quot; /&gt; Tipanawen a panakaipasngay ni Michelangelo, ti aman ket isu idi ti [[mahistrado|administrador ti Hustisia]] iti bassit nga ili iti Caprese ken [[podestà|lokal nga administrador]] iti [[Chiusi]]. Ti ina ni Michelangelo ket ni Francesca di Neri del Miniato di Siena.&lt;ref name=&quot;clement5&quot;&gt;C. Clément, ''Michelangelo'', 5&lt;/ref&gt; Ti pamilia ti Buonarrotis ket nagituntonda a nagtaudda manipud kenni Kondesa [[Mathilde iti Canossa]]; daytoy a panagitunton ket agda a sann pay a napasingkedan, ngem ni Michelangelo ket namatmati iti daytoy.&lt;ref&gt;A. Condivi, ''Ti Biag ni Michelangelo'', 5&lt;/ref&gt; Kalpasan dagiti napalabas a bulan kalpasan ti panakaipasngay ni Michelangelo, ti pamilina ket nagsubli idiay Florence, nga idiay ti dimmakkelan ni Michelangelo. Kadagiti pay napalabas a panawen, idi panawen ti atiddog a panagsaksakit ken kalpasan ti ipupusay ti inana idi 1481 isu ket agedad laeng ti innem, ni Michelangelo lket nakitaeng ti maysa nga agpiipisi ti bato ken ti asawana ken ti pamiliada idiay ili iti [[Settignano]], a ditoy ket nagtagikua ti amana ti maysa a pagbatuan ti marmol ken bassit a talon.&lt;ref name=&quot;clement5&quot; /&gt; Ni [[Giorgio Vasari]] ket nangadaw ti insao a kinuna ni Michelangelo ket, &quot;No adda ti naimbag kaniak, gapu ta naipasngayak itinasaldet nga atmosperio iti pagilionyo iti Arezzo. A mairaman ti gatas ti narsko Nakaalaak ti panagayatko ti panagtengngel ti paet ket martilio, a siak ket inararamidko dagiti pigura.&quot;&lt;ref name=&quot;Tolnay11&quot; /&gt;

Ti ama ni Michelangelo ket inpatulodna a mapan nga agadal ti [[gramatiko]] kenni [[Humanismo|Humanista]] a ni Francesco da Urbino idiay Florence a kas maysa nga ubing.&lt;ref name=&quot;Tolnay11&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Condivi9&quot;&gt;A. Condivi, ''Ti Biag ni Michelangelo'', 9&lt;/ref&gt;{{ref label|b|b|none}} Ti ubing nga artista, nupay kasta, ket saan a nangipakpakita ti panagayat ti panagadalna, ngem kinaykayatna ti agtultulad kadagiti pinintaan manipud kadagiti simbaan ken nagsuksukisok ti kumaduaan dagiti pintor.&lt;ref name=&quot;Condivi9&quot; /&gt; Idi agedad ti sangpulo ket tallo, ni Michelangelo ket nagdamdamo ti pintor a ni [[Domenico Ghirlandaio]].&lt;ref name=&quot;wga&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Liebert59&quot;&gt;R. Liebert, ''Michelangelo: Ti Sikoanalitiko a Pagadal ti Biagna ken dagiti Imahen'', 59&lt;/ref&gt; Idi agedad ni Michelangelo ti sangpulo ket uppat, ti amana ket naawisna ni Ghirlandaio a bayadanna ti pangdamdamona a kas maysa nga artista, a daytoy ket karkarna iti daytoy a panawen.&lt;ref&gt;C. Clément, ''Michelangelo'', 7&lt;/ref&gt; Idi 1489, ni [[Lorenzo de' Medici]], de facto nga agiturturay ti Florence, ket nangdamag kenni Ghirlandaio para kadagiti dua a kalaingan nga estudiantena, inpatulod ni Ghirlandaio ni Michelangelo ken [[Francesco Granacci]].&lt;ref&gt;C. Clément, ''Michelangelo'', 9&lt;/ref&gt; Maniud idi 1490 aginggana idi 1492, ni Michelangelo ket nagadal idiay [[Humanismo|Humanista]] nga akademia nga inpatader dagiti Medici babaen ti [[Platonismo|Neo Platoniko]] a linlinia. Ni Michelangelo ket nagadal ti eskultura babaen ni [[Bertoldo di Giovanni]]. Idiay akademia, ti panasirmata ken ti arte ni Michelangelo ket suheto ti inpluensia kadagiti kaaduan a prominente a pilosopo ken dagiti mannurat iti dayta a panawen a mairaman ni [[Marsilio Ficino]], [[Pico della Mirandola]] ken [[Poliziano]].&lt;ref name=&quot;Tolnay1819&quot;&gt;J. de Tolnay, ''Ti Kinaagtutubo ni Michelangelo'', 18–19&lt;/ref&gt; Iti daytoy a panawen, ni Michelangelo ket nagkitikit dagiti bang-ar ti''[[Madonna dagiti Addangan]]'' (1490–1492) ken ''[[Gubat iti Sentauros (Michelangelo)|Gubat iti Sentauros]]'' (1491–1492). Ti naudi a naibaga ket naibatay ti tema nga insingasing babaen ni Poliziano ken kinomision babaen ni Lorenzo de [[Medici]].&lt;ref name=&quot;Condivi15&quot;&gt;A. Condivi, ''Ti Biag ni Michelangelo'', 15&lt;/ref&gt;
Bayat a dagitoy dua ket nagdamdamo kenni Bertoldo di Giovanni, ni [[Pietro Torrigiano]] ket sinulongna ti agtawen ti 17 iti agongna, ken gapuanan ti pannakadispigura a makitkita kadagiti amin a ladawan ni Michelangelo.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arthistory.about.com/b/2008/07/27/will-the-real-michelangelo-please-stand-up.htm|accessdate=14 Disiembre 2009|title=Pangngaasi a ti Agpayso a Michelangelo ket Tumakder?|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502095658/http://arthistory.about.com/b/2008/07/27/will-the-real-michelangelo-please-stand-up.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502095658/http://arthistory.about.com/b/2008/07/27/will-the-real-michelangelo-please-stand-up.htm |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
Papeles:Michelangelo Bacchus.jpg|
File:Firenze.Palvecchio.500.Michelangelo2.JPG|
File:Autori vari, arca di san domenico, angelo reggicandelabro di michelangelo, 1494, 01.jpg|
File:Madonna michelangelo1.jpg|Madonna
Papeles:Leda and the Swan, After Michelangelo.jpg|Leda
Papeles:Michelangelo pietà rondanini.jpg|''Pietà Rondanini''
Papeles:StPetersDomePD.jpg|
File:Dying slave Louvre MR 1590.jpg|
 File:Buonarotti-scala.jpg|Madonna
Papeles:Michelangelo's Pieta 5450 cut out black.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay mabasbasa ==
{{refbegin}}
* {{Cite book|last=Ackerman |first=James |title=The Architecture of Michelangelo |url=https://archive.org/details/architectureofmi00acke_0 |publisher=University of Chicago Press |year=1986 |isbn=978-0-226-00240-8}}
* {{Cite book|last=Clément|first=Charles|year=1892|title=''Michelangelo''|publisher=S. Low, Marston, Searle, &amp; Rivington, ltd.: London|location=Harvard University| url=https://books.google.com/?id=G-sDAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=michelangelo}}
* {{Cite book |last=Condivi |first=Ascanio |authorlink= |title=The Life of Michelangelo |year=1553 |url=https://books.google.com/books?id=sWNZ7njz2MkC|author2=Alice Sedgewick |publisher=Pennsylvania State University Press |isbn=0-271-01853-4}}
* {{Cite book|last=Baldini |first=Umberto |title=The Sculpture of Michelangelo |publisher=Rizzoli |author2=Liberto Perugi |year=1982 |url=https://books.google.com/?id=pCEWAQAAIAAJ |isbn=0-8478-0447-X}}
* Barenboim, Peter and Shiyan, Sergey (2011). ''Michelangelo in the Medici Chapel: Genius in details'' {{iti sao|en|ru}}. Moscow: Looom. {{ISBN|978-5-9903067-1-4}}
* {{Cite book|last=Bartz |first=Gabriele |title=Michelangelo |publisher=Könemann |author2=Eberhard König |year=1998 |url=https://archive.org/details/michelangelobuon0000bart|isbn=3-8290-0253-X}}
* Einem, Herbert von (1973). ''Michelangelo''. Trans. Ronald Taylor. London: Methuen.
* Gardner, Helen; Fred S. Kleiner, Christin J. Mamiya, ''Gardner's Art through the Ages''. Thomson Wadsworth, (2004) {{ISBN|0-15-505090-7}}.
* Gilbert, Creighton (1994). ''Michelangelo On and Off the Sistine Ceiling''. New York: George Braziller.
* {{Cite book|last=Goldscheider|first=Ludwig|title=Michelangelo: Paintings, Sculptures, Architecture|url=https://archive.org/details/michaelangelopai0000ludw|publisher=Phaidon|year=1953|isbn=}}
* {{Cite book|last=Goldscheider|first=Ludwig|title=Michelangelo: Drawings|publisher=Phaidon|year=1953|isbn=}}
* Hartt, Frederick (1987). ''David by the Hand of Michelangelo—the Original Model Discovered'', Abbeville, {{ISBN|0-89659-761-X}}
* Hibbard, Howard (1974). ''Michelangelo''. New York: Harper &amp; Row.
* Hirst, Michael and Jill Dunkerton. (1994) ''The Young Michelangelo: The Artist in Rome 1496–1501''. London: National Gallery Publications, {{ISBN|1-85709-066-7}}
* {{Cite book|last=Liebert |first=Robert |title=Michelangelo: A Psychoanalytic Study of his Life and Images |url=https://archive.org/details/michelangelopsyc0000lieb |publisher=Yale University Press |location=New Haven and London |year=1983 |isbn=0-300-02793-1}}
* {{Cite book|last=Néret|first=Gilles|title=Michelangelo|url=https://archive.org/details/michelangelo14750000nere|publisher=Taschen|year=2000|isbn=978-3-8228-5976-6}}
* Paoletti, John T. and Radke, Gary M., (2005) ''Art in Renaissance Italy'', Laurence King, {{ISBN|1-85669-439-9}}
* Pietrangeli, Carlo, et al. (1994). ''The Sistine Chapel: A Glorious Restoration''. New York: Harry N. Abrams
* {{Cite book|last=Sala |first=Charles |title=Michelangelo: Sculptor, Painter, Architect |publisher=Editions Pierre Terrail |year=1996 |isbn=978-2-87939-069-7}}
* Saslow, James M. (1991). ''The Poetry of Michelangelo: An Annotated Translation''. New Haven and London: Yale University Press.
* {{Cite book|last=Rolland |first=Romain |authorlink=Romain Rolland|title=Michelangelo|publisher=BiblioLife |year=2009 |isbn=1-110-00353-6}}
* Seymour, Charles, Jr. (1972). ''Michelangelo: The Sistine Chapel Ceiling''. New York: W. W. Norton.
* {{Cite book|last=Stone |first=Irving |authorlink=I |title=The Agony and the Ecstasy |url=https://archive.org/details/agonyecstasybiog00ston |publisher=Signet |year=1987 |isbn=0-451-17135-7}}
* Summers, David (1981). ''Michelangelo and the Language of Art''. Princeton University Press.
* {{Cite book |title=The Youth of Michelangelo |url=https://archive.org/details/michelangelo0000unse_c5u7 |last=Tolnay |first=Charles |year=1947 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ}}
* Tolnay, Charles de. (1964). ''The Art and Thought of Michelangelo''. 5 vols. New York: Pantheon Books.
* {{Cite book|last=Wallace |first=William E. |url=http://www.themontrealreview.com/2009/Michelangelo-the-artist-the-man-and-his-times-by-William-Wallace.php|title=Michelangelo: The Artist, the Man and his Times|publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=1-107-67369-0}}
* Wilde, Johannes (1978). ''Michelangelo: Six Lectures''. Oxford: Clarendon Press.
{{refend}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Michelangelo| ]]
[[Kategoria:1475 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1564 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>f1uvrc7dmwfnpzem052s77a3cfxyl7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Euro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16003</id>
    <revision>
      <id>406202</id>
      <parentid>405490</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32489" sha1="3kaishb503gk59z1i24k29zq3xgfzfi" xml:space="preserve">{{Infobox kuarta
|currency_name = Euro
|currency_name_in_local = ευρώ &lt;small&gt;{{iti sao|el}}&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;евро &lt;small&gt;{{iti sao|bg}}&lt;/small&gt;
|image_1 = Euro Series Banknotes.png{{!}}border
|image_title_1 = Dagiti nota ti banko ti Euro manipud idi 2014
|iso_code = EUR (num. 978)
|using_countries =
{{Marebba a listaan|titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left
|title = {{flagicon|Kappon ti Europa}} [[Eurosona]] (20)
|{{Flagu|Austria}}|{{Flagu|Belhika}}|{{Flagu|Croatia}}|{{Flagu|Cyprus}}&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Malaksid ti akin-amianan a Cyprus nga agus-usar ti [[Turko a lira]]&lt;/ref&gt;|{{Flagu|Estonia}}|{{Flagu|Pinlandia}}|{{Flagu|Pransia}}&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;A mairaman dagiti [[ballasiw taaw a departmento]]&lt;/ref&gt;|{{Flagu|Alemania}}|{{Flagu|Gresia}}|{{Flagu|Ireland}}|{{Flagu|Italia}}&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Malaksid ti [[Campione d'Italia]] nga agus-usar ti [[Suiso a pranko]].&lt;/ref&gt;|{{Flagu|Latvia}}|{{Flagu|Lithuania}}|{{Flagu|Luxembourg}}|{{Flagu|Malta}}|{{Flagu|Netherlands}}&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Ti laeng European a paset ti pagilian ti Kappon ti Europa ken agus-usar ti euro. Ti [[Karibe nga Olanda]] ket nangipayamammo ti [[Doliar ti Estados Unidos]] idi 2011. [[Curaçao]], [[Sint Maarten]] ken [[Aruba]] ket adda dagiti bukodda a kuarta, a napalsengan ti doliar.&lt;/ref&gt;|{{Flagu|Portugal}}|{{Flagu|Slovakia}}|{{Flagu|Eslobenia}}|{{Flagu|Espania}}
}}
{{Marebba a listaan|titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left
|title = Ruar ti KP (8)
|{{Flagu|Monaco}}&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2002:142:0059:0073:EN:PDF |title=Babaen ti monetario a tulagan a nagbaetan ti Pransia (agtigtignay para iti EC) ken Monaco |accessdate=30 Mayo 2010}}&lt;/ref&gt;
|{{Flagu|San Marino}}&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2001:209:0001:0004:EN:PDF |title=Babaen ti monetario a tulagan a nagbaetan ti Italia (agtigtignay para iti EC) ken San Marino |accessdate=30 Mayo 2010}}&lt;/ref&gt;
|{{Flagu|Vatican City}}&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2001:299:0001:0004:EN:PDF |title=Babaen ti monetario a tulagan a nagbaetan ti Italia (agtigtignay para iti EC) ken Siudad ti Batikano |accessdate=30 Mayo 2010}}&lt;/ref&gt;
|{{flagicon|UK}} Akrotiri ken Dhekelia &lt;small&gt;(UK)&lt;/small&gt;&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sba.mod.uk/SBA%20Legislation/Ord%202007/Euro%20Ordinance%202007.pdf |title=Babaen ti Maikatlo a protokol iti Cyprus a pagkapet a Tulag ti Kapponti Europa ken dagiti lokal a bilin ti Britaniko |format=PDF |accessdate=2011-07-17 |archive-date=2012-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222123811/http://www.sba.mod.uk/SBA%20Legislation/Ord%202007/Euro%20Ordinance%202007.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|{{flagicon|France}} Isla ti Clipperton&lt;small&gt;(Pransia)&lt;/small&gt;
|{{flagicon|France}} Akin-abagatan a Pransia ken Dagdaga ti Antartika &lt;small&gt;(Pransia)&lt;/small&gt;
|{{flagicon|France}} Saint Pierre ken Miquelon &lt;small&gt;(Pransia)&lt;/small&gt;&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:1999:030:0029:0030:EN:PDF |title=Babaen ti Tulagan ti Konsilo ti Kappon ti Europa |accessdate=30 Mayo 2010}}&lt;/ref&gt;
|{{Flagu|Andorra}}
}}
|unofficial_users =
{{Marebba a listaan|titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;
|title = [[Internasional a kasasaad ken panagusar itieuro#Sabsabali a panagusar|Kitaen&amp;nbsp;pay&amp;nbsp;dagiti&amp;nbsp;3]]
|{{Flagu|Kosovo}}&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.unmikonline.org/regulations/admdirect/1999/089%20Final%20%20ADE%201999-02.htm |title=Babaen ti UNMIK nga administrasion a turong 1999/2 |publisher=Unmikonline.org |accessdate=30 Mayo 2010 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607234444/http://www.unmikonline.org/regulations/admdirect/1999/089%20Final%20%20ADE%201999-02.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|{{Flagu|Montenegro}}&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Babaen ti akin-uneg a tignay (awan ti reperensia) Kitaen pay ti [[Montenegro ken ti euro]]&lt;/ref&gt;
}}
|inflation_rate = 2.4%, Hunio 2012
|inflation_source_Date = [http://sdw.ecb.europa.eu/quickview.do?SERIES_KEY=122.ICP.M.U2.N.000000.4.ANRSERIES_KEY=122.ICP.M.U2.N.000000.4.ANR ECB], Hunio 2009
|inflation_method = [[Harmonised Index of Consumer Prices|HICP]]
|pegged_by =
{{Marebba a listaan|titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left
|title = Dagiti 8 a kuarta
|frame_style = border:none; padding:0
|[[Bosnia ken Herzegovina a mabalin a baliwan a marka|Bosnia &amp; Herz. mabalin a baliwan a a marka]]
|[[Bulgaro a lev]]
|[[Cape Verdean eskudo]]
|[[Tengnga nga Aprikano a CFA pranko]]
|[[CFP a pranko]]
|[[Komoro a pranko]]
|[[Danes a krone]] (±2.25%)
|[[Laud nga Aprikano a CFA a pranko]]
}}
|sub-unit_ratio_1 = 1/100
|sub-unit_name_1 = [[sentabo (kuarta)|sentabo]]
|sub-unit_inline_note_1 = pudno a panagusar [[Linguistiko a pilaw a maipanggep ti euro|nadumaduma depende ti pagsasao]]
|symbol = [[Euroa senial|€]]
|plural = Kitaen&amp;nbsp;ti&amp;nbsp;[[Linguistiko a pilaw a maipanggep ti euro|Lisguistiko&amp;nbsp;a&amp;nbsp;pilaw&amp;nbsp;ti&amp;nbsp;euro]]
|plural_subunit_1 = Kitaen ti artikulo
|used_coins = [[1 a sentabo a sensilio ti euro|1c]], [[2 a sentabo ti sensilio ti euro|2c]], [[5 a sentabo ti sensilio ti euro|5c]], [[10 a sentabo ti sensilio ti euro|10c]], [[20 a sentabo ti sensilio ti euro|20c]], [[50 a sentabo ti sensilio ti euro|50c]], [[1 a euro a sensilio|€1]], [[2 euro a sensilio|€2]]
|rarely_used_coins = €5 , €10, €20, €100, €1,000
|coin_article = euro a sensilio
|used_banknotes = [[5 a euro a nota|€5]], [[10 a euro a nota|€10]], [[20 a euro a nota|€20]], [[50 a euro a nota|€50]], [[100 a euro a nota|€100]], [[200 a euro a nota|€200]], [[500 a euro a nota|€500]]
|banknote_article = euro a nota ti banko
|nickname = Ti maymaysa a kuarta&lt;ref&gt;Opisial a dokumento ken lehislasion a mangibaga ti euro a kas &quot;ti agmaymaysa a kuarta&quot;.&lt;br /&gt; {{cite web| url = http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31997R1103:EN:HTML| title = Regulasion ti Konsilo (EC) No 1103/97 of 17 Hunio 1997 iti naisangsangay a probision a naipanggep ti panagiyamammo ti euro | accessdate =1 Abril 2009 | date = 19 Hunio 1997| work=Opisial a Warnakan L 162, 19&amp;nbsp;Hunio 1997 P. 0001&amp;nbsp;– 0003| publisher=Dagiti European a Komunidad}}&lt;br /&gt;Daytoy a termino ket sagpaminsan a naampon babaen ti midia ([http://www.google.com/search?q=%22the+single+currency%22 Google a papanan para kadagiti insao])&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Marebba a listaan|titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left
| title = [[Linguistiko a pilaw a maipanggep ti euro|lokal a nagnagan]]
|Ege ([[Pagsasao a Pinlandes|Pinlandes]])
|Quid ([[Hiberno-Ingles]])
|Teuro (Aleman)
|Ouro (Gallego)
|Juró ([[Pagsasao a Hungaro|Hungaro]])
}}
|issuing_authority = [[Sentro&amp;nbsp;a&amp;nbsp;Banko&amp;nbsp;ti&amp;nbsp;Europa]]
|issuing_authority_website = www.ecb.europa.eu
|printer = {{Marebba a listaan|titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;
|title = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Itakla&lt;/div&gt;
|frame_style = border:none; padding:0
|[[Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato]]
|[[Banco de Portugal]]
|[[Banko ti Gresia]]
|[[Banque de France]]
|[[Bundesdruckerei]]
|[[Tengnga a Banko ken Turay a Serbisio ti Pinansia iti Irlandes]]
|[[De La Rue]]
|[[Fábrica Nacional de Moneda y Timbre]]
|[[François-Charles Oberthur]]
|[[Giesecke &amp; Devrient]]
|[[Joh. Enschedé|Royal Joh. Enschedé]]
|[[Nailian a Banko iti Belga]]
|[[Oesterreichische Banknoten- und Sicherheitsdruck GmbH]]
|[[Setec (Kompania iti Pinlandia)|Setec Oy]]
}}
|printer_override_with_original_text = Y
|printer_website =
{{Marebba a listaan|titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left
|title = &lt;div class=&quot;center&quot; &gt;Itakla&lt;/div&gt;
|frame_style = border:none; padding:0
|[http://www.ipzs.it/ Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato]
|[http://www.bportugal.pt/ Banco de Portugal&amp;nbsp;– Imprensa Nacional / Casa da Moeda]
|[http://www.bankofgreece.gr/ Banko ti Gresia]
|[http://www.banque-france.fr/ Banque de France]
|[http://www.bundesdruckerei.de/ Bundesdruckerei]
|[http://www.centralbank.ie/ Tengnga a Banko ken Turay a Serbisio ti Pinansia iti Irlandes]
|[http://www.delarue.com/ De La Rue]
|[http://www.fnmt.es/ Fábrica Nacional de Moneda y Timbre]
|[http://www.oberthur.com/ François-Charles Oberthur]
|[http://www.gi-de.com/ Giesecke &amp; Devrient]
|[http://www.joh-enschede.nl/ Royal Joh. Enschedé]
|[http://www.nbb.be/ Nailian a Banko ti Belhika]
|[http://www.oebs.at/ Oesterreichische Banknoten- und Sicherheitsdruck GmbH]
|[http://www.setec.com/ Setec Oy]
}}
|mint =
{{Marebba a listaan|titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left
|title = &lt;div class=&quot;center&quot; &gt;Itakla&lt;/div&gt;
|frame_style = border:none; padding:0
|[[Bayerisches Hauptmünzamt]], Munich ([[Mint mark]]: D)
|[[Sentro ti kuarta]]
|[[Fábrica Nacional de Moneda y Timbre]]
|[[Hamburgische Münze]] (J)
|[[Imprensa Nacional Casa da Moeda]] SA
|[[Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato]]
|[[Koninklijke Nederlandse Munt]]
|[[Koninklijke Munt van België/Monnaie Royale de Belgique]]
|[[Kremnica mint|Mincovňa Kremnica]]
|[[Monnaie de Paris]]
|[[Münze Österreich]]
|[[Rahapaja Oy]]/Myntverket i Finland Ab
|[[Staatliche Münze Berlin]] (A)
|[[Staatliche Münze Karlsruhe]] (G)
|[[Staatliche Münze Stuttgart]] (F)
}}
|mint_override_with_original_text = Y
|mint_website =
{{Marebba a listaan|titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left
|title = &lt;div class=&quot;center&quot; &gt;Itakla&lt;/div&gt;
|frame_style = border:none; padding:0
|[http://www.hma.bayern.de/ Munich mint]
|[http://www.riai.ie/ Currency Centre]
|[http://www.fnmt.es/en/ Fábrica Nacional de Moneda y Timbre]
|[http://www.muenzehamburg.de/ Hamburg mint]
|[http://www.incm.pt/ Imprensa Nacional – Casa da Moeda SA]
|[http://www.ipzs.it/ Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato]
|[http://nl.knm.nl/ Koninklijke Nederlandse Munt]
|[http://www.mint.sk/index.php?lang=en Mincovňa Kremnica]
|[http://www.monnaieroyaledebelgique.be/ Koninklijke Munt van België/Monnaie Royale de Belgique]
|[http://www.monnaiedeparis.com/ Monnaie de Paris]
|[http://austrian-mint.at/ Münze Österreich]
|[http://www.rahapaja.fi/en/ Rahapaja Oy/Myntverket i Finland Ab]
|[http://www.muenze-berlin.de/ Berlin mint]
|[http://www.staatlichemuenzenbw.de/ Karlsruhe-Stuttgart mints]
}}
}}
Ti '''euro''' ([[senial ti kuarta|senial]]: [[euro a senial|€]]; [[ISO 4217|kodigo]]: '''EUR''') ket isu ti opisial a kuarta ti [[eurosona]], a buklen dagiti 20 kadagiti 27 a [[Dagiti kameng nga estdo ti Kappon ti Europa|kamkameng nga estado ti Kappon ti Europa]]. Daytoy ket kuarta pay nga inus-usar babaen [[dagiti Instituto ti Kappon ti Europa]]. Ti eurosona ket buklen ti [[Austria]], [[Belhika]], [[Croatzia]], [[Cyprus]], [[Estonia]], [[Pinlandia]], [[Pransia]], [[Alemania]], [[Gresia]], [[Republika iti Irlánda|Irlánda]], [[Italia]], [[Latvia]], [[Lithuania]], [[Luxembourg]], [[Malta]], the [[Olánda]], [[Portugal]], [[Slovakia]], [[Eslobenia]], ken [[Espania]].&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{cite web|url=http://geography.about.com/od/lists/a/euro.htm|title=Dagiti pagilian ti Euro: 22 a Pagpagilian ket agus-usar ti Euro a kas ti Opisiala Kuartada|last=Rosenberg|first=Matt|publisher=About.com|date=23 Mayo 2010|accessdate=27 Disiembre 2010|archive-date=2015-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906121620/http://geography.about.com/od/lists/a/euro.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/10264800.stm |title=Dagiti ministro ti KE ket kinayatda ti panagserrek ti Estonia iti euro |publisher=BBC News |date=8 Hunio 2010 |accessdate=19 Hulio 2010}}&lt;/ref&gt; Daytoy a kuarta ket maus-usar pay kadagiti [[Internasional a kasasaad ken panagusar iti euro|lima a Europeano a pagpagilian]] isu ngarud a daytoy ket inaldaw nga inus-usar babaen dagiti 332&amp;nbsp;a riwriw a [[Europeano]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;language=en&amp;pcode=tps00001&amp;tableSelection=1&amp;footnotes=yes&amp;labeling=labels&amp;plugin=1 |title=Ti Dagup a populasion manipud idi 1 Enero |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=2011-03-11 |accessdate=2011-07-17}}&lt;/ref&gt; Iti patinayon, sumurok a 175&amp;nbsp;a riwriw a tattao iti sangalubongan a mairaman ti 150&amp;nbsp;a riwriw a tattao idiay Aprika ket agus-usarda kadagiti kuarta a [[Natalinaay a gatad ti panagsukat|napalseng]] iti euro.

Ti euro ket isu ti maikadua a kadakkelan a [[reserba a kuarta]] ken ti pay maikadua a kaaduan a naikomersio a kuarta iti lubong kalpasan ti [[doliar ti Estados Unidos]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bis.org/publ/rpfxf07t.pdf |title=Triennial Central Bank Survey 2007 |publisher=BIS |date=19 Disiembre 2007 |accessdate=25 Hulio 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mpra.ub.uni-muenchen.de/14350/1/MPRA_paper_14350.pdf |last=Aristovnik |first=Aleksander |last2=Čeč |first2=Tanja |title=Kompositional a panagsukisok ti Ganganaet a Reserba ti Kuarta Idi 1999–2007 a Paset ti Panawen. Ti Euro vs. Ti Doliar A kas dagiti mangyuna a Reserba ti Kuarta|publisher=Munich Personal RePEc Archive, Paper No. 14350|date=30 Marso 2009 |accessdate=27 Disiembre 2010}}&lt;/ref&gt;
Manipud idi Pebrero 2012, nga ad-adu ngem €890&amp;nbsp;bilion a maibalbalikuskos, ti euro ket adda ti kangatuan a naitipon a pateg dagiti nota ti banko ken sensilio a [[maibalbalikuskos (kuarta)|maibalbalikuskos]] iti lubong, ken linabsannan ti doliar ti E.U..&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Manipud idi 30 Oktubre, 2009:&lt;br /&gt;
Dagup a EUR a kuarta (sensilio ken nota ti banko) a maibalbalikuskos 771.5 (nota ti banko) + 21.032 (sensilio) =792.53&amp;nbsp;bilion EUR * 1.48 (gatad ti panagsukat) = 1,080&amp;nbsp;bilion USD&lt;br /&gt;
Dagup USD a kuarta (sensilio ken nota ti banko) a maibalbalikuskos 859&amp;nbsp;bilion USD
*{{cite web| url = https://stats.ecb.europa.eu/stats/download/bkn_notes_val/bkn_notes_val/bkn_notes_val.pdf| title = Tabla 2: Euro a nota tibanko, dagiti kuenta (EUR bilion, no saan a naibaga, saan a nasimpa babaen ti panawen)| accessdate = 13 Disiembre 2009| publisher = Sentro a Banko ti Europa| format = PDF| quote = 2009, Oktubre: Dagup a nota ti banko: 771.5 (bilion EUR)| archive-date = 2009-10-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20091016014407/https://stats.ecb.europa.eu/stats/download/bkn_notes_val/bkn_notes_val/bkn_notes_val.pdf| url-status = dead}}
*{{cite web| url = https://stats.ecb.europa.eu/stats/download/bkn_coins_val/bkn_coins_val/bkn_coins_val.pdf| title = Tabla 4: Euro a sensilio, dagiti kuenta (EUR a riwriw, no saan a naibaga, saan a nasimpa babaen ti panawen)| accessdate = 13 Disiembre 2009| publisher = Sentro a Banko ti Europa| format = PDF| quote = 2009, Oktubre: Dagup a sensilio: 21,032 (riwriw a EUR)| archive-date = 2009-10-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20091016015031/https://stats.ecb.europa.eu/stats/download/bkn_coins_val/bkn_coins_val/bkn_coins_val.pdf| url-status = dead}}
*{{cite web| url = http://federalreserve.gov/releases/h6/current/h6.htm| title = Money Stock Measures| accessdate = 13 Disiembre 2009| work = Federal Reserve Statistical Release| publisher = Board of Governors of the Federal Reserve System| quote = Tabla 5: Saan a Nasimpa Babaen ti Panawen a Komponente iti M1 (Bilion kadagiti doliar), saan a nasimpa babaen ti panawen, Oktubre 2009: Kuarta: 859.3 (bilion USD)}}
*{{cite web| url = http://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-hist-90d.xml| title = Euro foreign exchange reference rates| accessdate = 13 Disiembre 2009| publisher = Sentro a Banko ti Europa| quote = Gatad ti panagsukat 2009-10-30: 1 EUR = 1.48 USD}}&lt;/ref&gt;
Segun ti [[Internasional a Pudo ti Panguartaan]] a karkulo iti 2008 GDP ken [[pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang]] kadagiti nadumaduma a kuarta, ti eurosona ket isu ti maikadua a kadakkelan nga ekonomia iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=163&amp;s=PPPGDP&amp;grp=1&amp;a=1&amp;pr.x=63&amp;pr.y=7 |title=Reporta para kadagiti Naipili a Grupo dagiti Pagilian ken dagiti Suheto |publisher=Imf.org |date=14 Septiembre 2006 |accessdate=5 Enero 2009}} {{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=111&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=42&amp;pr.y=7 |title=Reporta para kadagiti Naipili a Grupo dagiti Pagilian ken dagiti Suheto |publisher=Imf.org |date=14 Septiembre 2006 |accessdate=5 Enero 2009}} {{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=163&amp;s=NGDPD&amp;grp=1&amp;a=1&amp;pr.x=42&amp;pr.y=3 |title=Reporta para kadagiti Naipili a Grupo dagiti Pagilian ken dagiti Suheto |publisher=Imf.org |date=14 Septiembre 2006 |accessdate=5 Enero 2009}}&lt;/ref&gt;

Ti nagan a ''euro'' ket opisial a naampon idi 16 Disiembre 1995.&lt;ref name=&quot;madrid1995&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/summits/mad1_en.htm |title=Europeano a Konseho ti Madrid (12/95): Dagiti Nagbanagan |publisher=Europeano a Parlamento |accessdate=14 Pebrero 2009}}&lt;/ref&gt; Ti euro ket naiyamammo kadagiti busbos a tiendaan ti lubong a kas ti panakabilangan a kuarta idi 1 Enero 1999, a nagsukat ti dati a [[Europeano a Ynit ti Kuarta]] (ECU) iti pannakaibagi ti 1:1. kadagiti [[sensilio]] ti Euro a ken dagiti [[nota ti banko]] a naiserrek nga agbalikuskos idi 1 Enero 2002.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.ecb.int/euro/changeover/2002/html/index.en.html| title = Immuna a panagsukat (2002)| publisher=Sentro a Banko ti Europa| accessdate =5 Marso 2011}}&lt;/ref&gt; Bayat a ti euro ket dimteng a bimmassit iti US$0.8565 ti kaunegan ti dua a bulan, daytoy ket nailaklako a nagatngato ngem ti doliar ti E.U. manipud idi gibus ti 2002, a ti kinangatuanna ket US$1.6038 idi Hulio 2008.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.x-rates.com/d/USD/EUR/hist2012.html |title=Archive copy |access-date=2012-07-09 |archive-date=2012-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712055755/http://www.x-rates.com/d/USD/EUR/hist2012.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Manipud idi naladaw a 2009 ti euro ket nairebreb iti [[Naturay a Europeano-utang a didigra]] a daytoy ket nangiturong ti pannakapartuat iti [[Europeano a Patakder ti Natalna a Pinansia]] ken dagiti pay [[Pakasaritaan iti euro#Reporma|dadduma areporma]] a naigandat ti panagpatalna ti kuarta. Idi Hulio 2012, ti euro ket immuna a natnag iti kaunegan ti dua a tawen iti baba ti US$1.21, kalpasan kadagiti pannakadandanagan kadagiti utang ti Gresia ken dagiti nakasikoran ti sektor ti panagbanko idiay Espania.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://economictimes.indiatimes.com/markets/global-markets/global-markets-tumble-on-spain-italy-worries/articleshow/13679369.cms | title=Dagiti sangalubongan a paklakuan idiay Espania ket natnag, nagdandanag ti Italia | date=31 Mayo 2012 }}{{Natay a silpo|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Administrasion ==
[[Papeles:European Central Bank 041107.jpg|thumb|Ti [[Banko Sentral ti Europa|ECB]] idiay Frankfurt, Alemania, ket isu ti mangimaton ti annuroten ti kuarta ti eurosona.]]
Ti euro ket imatonan ken inadministro babaen ti naikuartel idiay [[Frankfurt]] a [[Banko Sentral ti Europa]] (ECB) ken ti [[Eurosistema]] (buklen dagiti [[banko sentral]] a pagpagilian ti eurosona. A kas nawaya banko sentral, ti ECB ket adda ti is-isu a turay a mangisaad ti [[annuroten ti kuarta]]. Ti Eurosistema ket makibinglay iti panagprenta, panangimenta ken panangiwaras dagiti [[banko nota ti euro|nota]] ken dagiti [[sensilio ti euro|sensilio]] kadagiti amin nga naikameng nga estado, ken ti panangipataray kadagiti sistema a panagbayad ti eurosona.

Ti 1992 a [[Tulagan ti Maastricht]] ket mangibaklay iti annong kadagiti kaaduan nga estado ti Kappon ti Europa tapno maampon ti euro kalpasan ti pannakasabat kadagiti nasken a [[pangbaliwen a kasapulan]] iti kuarta ket busbos, urayno saan pay nga inaramid daytoy amin nga estado. Ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Dinamarka ket nakitulagda kadagiti pannakailaksid,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ti Euro |publisher=Komision ti Europa|url=http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/index_en.htm |accessdate=29 Enero 2009}}&lt;/ref&gt; bayat a ti Suesia (a timmipon iti Kappon ti Europa idi 1995, kalpasan a napirmaan ti Tulagan ti Maastricht) ket linikudanna ti euro iti maysa reperendum idi 2003, ken liniklikanna ti obligasion a mangampon ti euro babaen ti saan a panangsabat kadagiti kammasapulan ti kuarta ken busbos. Amin a pagilian a timmipon ti Kappon ti Europa manipud idi ket nangikari a mangampon ti euro iti masakbayan.

== Panangited kadagiti modalidad para kadagiti nota ti banko ==
Manipud idi Enero 2005, dagiti nalilian a banko sentral (NCB) ken ti [[Banko SEntral ti Europa|ECB]] ket nangited kadagiti banko nota ti euro iti pakaitunosan a batayan.&lt;ref name=&quot;Scheller&quot;&gt;Ti pakasaritaan tiBanko Sentral ti Europa, papel ken dagiti annong baben ni Hanspeter K. Scheller Maikadua a Nabaliwan nga Edision idi 2006, {{ISBN|92-899-0022-9}} (prenta) {{ISBN|92-899-0027-X}} (online) panid 103 iti pdf nga online a bersion&lt;/ref&gt; Dagiti banko nota ti euro ket saan a mangipakita no ania a banko sentral ti nangited kaniada. Dagiti NCB ti Eurosistema ket naskenda a mangawat dagiti banko nota ti euro nga inparparuar babaen dagiti sabali a kameng ti Eurosistema ken dagitoy a banko nota ket saan a maisubsubli kadagiti nagtaudanda. Ti ECB ket mangited kadagiti 8% iti dagup a pateg dagiti banko nota nga inted babaen ti Eurosistema.&lt;ref name=&quot;Scheller&quot; /&gt; Iti panagsanay, dagiti banko nota ti ECB ket maiparparuar babaen dagiti NCB, isunga makaal-ala kadagitoy ti kapadpada a liabilidad a kapadpada ti ECB. Dagitoy a liabilidad ket mangawit ti tubo iti kangrunaan gatad ti repinansia iti ECB. Ti sabali pay a 92% kadagiti banko nota ti euro ket it-ited dagiti NCB a maibagay kadagiti respektibo a bingay iti tulbek a puonan ti ECB,&lt;ref name=&quot;Scheller&quot; /&gt; a nakarkulo babaen ti panagusar ti agpaada a pannakatimbeng ti nailian a bingay ti populasion ti Kappon ti Europa ken ti nailian a bingay ti GDP ti Kappon ti Europa.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.ecb.int/ecb/orga/capital/html/index.en.html
|title=Capital Subscription
|publisher=Banko Sentral ti Europa
|accessdate=18 Disiembre 2011
|quote=Dagiti bingay ti NCBs iti daytoy a puonan ket nakarkulo babaen ti panagusar ti tulbek a mangibanak ti repektibo a bingay ti pagilian iti populasion ken dagup a domestiko ti produkto iti Kappon ti Europa&amp;nbsp;– kadagiti agpapada apannakatimbeng. Ti ECB ket pasayaatenna dagitibingay iti tungngal lima a tawen ken no adda tumipon a baro a a pagilian iti Kappon ti Europa. Ti panagpasayaat ket maaramid babaen ti batayan iti datos a naited babaen ti Komision ti Europa.
}}&lt;/ref&gt;

=== Dagiti sensilo ken banko nota ===
&lt;!--[[Papeles:Euro coins.jpg|thumb|left|Amin a sensilio ti euro ket adda ti agpapada a bangir, ken ti maysa a nailian a bangir (a kas ti naipakita ditoy) a pinil-pili ti nangited a banko.]]--&gt;
Ti euro ket nabingbingay kadagiti 100 [[sentabo (kuarta)|sentabo]] (sagpaminsan a tinawtawagan a kas ti '''euro sentabo''', a naipangpangruna no ilasin dagitoy manipud kadagiti sabali a kuarta, ken mainagnaganan a kastoy iti sapasap a bangir kadagiti amin a sensilio ti sentabo). Kadagiti tignay ti Lehislatibo a Komunidad ti ad-adu ngem maysa a porma ti ''euro'' ken ''sentabo'' ket nailetra nga awan ti ''s'', malaksid ti normal a panagusar ti pagsasao nga Ingles.&lt;!--&lt;ref name=&quot;ec.europa.eu&quot; /&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication6336_en.pdf |title=Panangiletra kadagiti balikas nga &quot;euro&quot; ken &quot;sentabo&quot; kadagiti opisial a pagsasao ti Komunidad a kas naus-usar kadagiti tignay ti Lehislatibo a Komunidad |accessdate=26 Nobiembre 2008 |author=Komision ti Europa|format=PDF}}&lt;/ref&gt; Wenno saan, ti normal nga ad-adu ngem maysa iti Ingles ket naisingsingasing ken inus-usar,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/translation/writing/style_guides/english/style_guide_en.pdf |title=Estilo a Pagsurotan ti Ingles: Ti manual para kadagiti mannurat ken agipatpatarus iti Komision ti Europa |accessdate=16 Nobiembre 2008 |author=Direktorado ti Komision ti Europa-Heneral para iti Panagipatarus |format=PDF}}; {{cite web|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-370303.htm |title=Interinstitusional nga alagaden ti estilo, 7.3.3. Dagiti alagaden para it panangiyebkas dagiti paset ti kuarta |accessdate=16 Nobiembre 2008 |author=Kappon ti Europa}}&lt;/ref&gt; nga adda dagiti adu a [[Linguistiko a parikut a maipanggep ti euro|lokal a panagduduma] a kas ti 'centime' iti Pransia.

Amin a naiparuar a sensilio ket adda iti ''sapasap a bangir'' a mangipakpakita ti denominasion wenno pateg, ken ti maysa a mapa iti likudan. Gapu ti [[Dagiti pagsasao ti Kappon ti Europa|linguistiko a kaadu ti Europa]], ti Latin bersion ti abesedario ti euro ket inus-sar (a saan a kas ti saan unay a sapasap a Griego wenno Siriliko) ken[[Arabiko a numnumero]] (dagiti sabali a teksto ket naus-usar kadagiti nailian a bangir kadagitinailian a pagsasao, ngem dagiti sabali a teksto iti sapasap a bangir ket liniklikan). Para kadagiti denominasion a malaksid dagiti 1-, 2- ken 5-sentabo a sensilio, dayta a mapa ket mangipakpakita laeng dagiti 15 a naikameng nga estado a naikaeng laeng idi naipangyuna ti euro. Idi rugi ti 2007 wenno 2008 (depende ti pagilian) ti daan a mapa ket agdama a nasuksukatan babaen ti maysa a mapa ti Europa a mangipakpakita paya kadagiti pagilian ti ruar ti Kappon a kas ti Norwega. Dagiti 1-, 2- ken 5-sentabo a sensilio, nupay kasta, ket taginayonenda ti daan a daremdemda, a mangipakpakita ti heograpiko a mapa ti Europa nga adda dagiti 15 a naikameng nga estado idi 2002 a naipangato bassit iti mapa. Amin a bangir dagitoy ket dinaremdem babaen ni [[Luc Luycx]]. Dagiti sensilo ket addaanda pay ti ''nailian a bangir'' a mangipakpakita ti ladawan a naisangayan a pinili babaen ti pagilian a nangiparuar ti sensilio. Dagiti euro a sensilio manipud kadagiti ania man nga estado a kameng ket nawayada a maka-usar kadagiti ania man a pagilian a nangampo ti euro.

[[Papeles:New finnish 2013 5 euro.png|thumb|Dagiti baro a banko nota ket naipayammao idi rugi ti 2013.&lt;br /&gt;Ti akin-ngato a paset ket mangipakpakita ti sanguanan a bangir ti banko nota ken ti akin-baba a paset ket mangipakpakita ti likudan a bangir.]]
Dagiti sensilio ket naitited kadagiti denominasion ti [[2 a sensilo ti euro|€2]], [[1 a sensilo ti euro|€1]], [[50 a sentabo sensilio ti euro|50c]], [[20 a sentabo sensilio ti euro|20c]], [[10 a sentabo sensilio ti euro|10c]], [[5 a sentabo sensilio ti euro|5c]], [[2 a sentabo sensilio ti euro|2c]], ken [[1 a sentabo sensilio ti euro|1c]]. Tapno maliklikan ti panagusar ti dua a kabassitan a sensilio, adda dagiti pannakisinnukat ti kuarta a naipipan kadagiti kaasitgan a lima a sentabo idiay Olanda (babaen ti boluntario a tulagan) ken idiay Pinlandia (babaen ti linteg).&lt;ref&gt;{{cite web|author=Komision ti Europa|title=Euro a kuarta: lima ken pamiliar |url=http://ec.europa.eu/economy_finance/een/005/article_4324_en.htm |publisher=Europa (web portal) |date = Enero 2007|accessdate=26 Enero 2009}}&lt;/ref&gt; Daytoy a panagsanay ket up-upayen babaen ti Komision, ken dagiti panagsanay dagiti aglaklako a saan a mangawat kadagiti nagato ti pategna a nota ti euro.&lt;ref&gt;Pop, Valentina (22 Marso 2010) [http://euobserver.com/?aid=29737 Ti KOmision ket agmismisuot kadagiti senial ti pagtagilakuan nga agkunkuna ti: 'dagiti nota ti €500 ket saan amaawat'], EU Observer&lt;/ref&gt;

Dagiti [[€2 komemoratibo a sensilo|komemoratibo a sensilo]] nga adda iti €2 a pategna ket naiparuaren nga adda dagiti panagbalbaliw ti daremdem iti nailian a bangir ti sensilio. Dagitoy ket mairaman dagiti sapasap a naiparparuar a sensilio, a kas ti €2 a komemoratibo a sensilio para iti maika sangapuloket lima nga anibersario iti panagpirma ti Tulagan iti Roma, ken dagiti nailaian a naiparuar a sensilio, a aks ti sensilio a mangipalagip ti [[Kalgaw nga Olimpiada ti 2004]] nga imparuar babaen ti Gresia. Dagitoy a sensilo ket mabalin nga awaten kadagiti amin a paset ti eurosona. Dagiti kolektor a sensilio nga adda dagiti nadumaduma a denominasion ket naiparuanda payen, ngem dagitoy ket saan a naikeddeng para iti sapsapa panagbayad, ken dagitoy ket mabalin a maawat laeng iti kameng nga estado a nangiruar kaniada.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://europa.eu/legislation_summaries/economic_and_monetary_affairs/introducing_euro_practical_aspects/l25058_en.htm |title=Komunikasion ti Komision: Ti panangiyuna kadagiti banko nota ti euro ken dagiti sensilio kalpasan ti maysa a tawen ti COM(2002) 747 |accessdate=26 Enero 2009 |author=Komision ti Europa |publisher=Europa (web portal) |date=15 Pebrero 2003}}&lt;/ref&gt;

Ti daremdem para kadagiti [[banko nota ti euro]] ket addaan kadagiti sapasap a daremdem kadagiti dua a bangir. Ti daremdem ket pinartuat babaen ti Austriano nga dumidibuho a ni [[Robert Kalina]].&lt;ref name=&quot;euro96&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ecb.int/euro/changeover/2002/photos/html/image12.en.html |title=Robert Kalina, dumidibuho kadagiti banko nota ti euro, nga agob-obra idiay Oesterreichische Nationalbank idiay Vienna |publisher=Banko Sentral ti Europa |accessdate=30 Mayo 2010}}&lt;/ref&gt; Dagiti nota ket naiparuar kadagiti [[500 a nota ti euro|€500]], [[200 a nota ti euro|€200]], [[100 a nota ti euro|€100]], [[50 a nota ti euro|€50]], [[20 a nota ti euro|€20]], [[10 a nota ti euro|€10]], [[5 a nota ti euro|€5]]. Iti tungngal maysa a nota ket addaan iti bukod a maris ken nairuknoy iti artistiko a paset ti panawen ti Europeano anga arkitektura. Ti sanguanan ti nota let nangipakpakita kadagiti tawa ken dalanan a ruangan bayat a ti likudan ket adda dagiti rangtay, a nagisimsimbolo kadagiti silpo a baetan dagiti pagilian ken iti masakbayan. Bayat a dagiti daremdem ket naipato nga awan dagiti ania man a malasin a pakailasinan, ti immuna a daremdem babaen ni [[Robert Kalina]] ket dagiti naisangayan a rangtay, a mairaman ti [[Rialto]] ken ti [[Pont de Neuilly]], ken dagitoy ket nabaliwan tapno sapasap ti kitada; dagiti kanungpalan a daremdem ket mangipakpakita pay laeng kadagiti asideg a pannakaipadpada kadagiti immuna nakaibatayanda; isunga dagitoy ket saan a pudno a sapasap ti kitada. Dagiti monumento ket makitkita a kapadpada dagiti nadumaduma a nailian a monumento tapno kayaten dagitoy ti sinoman.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Schmid |first=John |url=http://www.nytimes.com/2001/08/03/news/03iht-euro_ed3_.html |title=Panagkitikit kadagiti Nota iti Baro nga Identidad ti Europa|work=International Herald Tribune |date=3 Agosto 2001 |accessdate=29 Mayo 2009}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=&quot;note&quot;}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin}}
*{{Cite book|last=Baldwin |first=Richard |first2=Charles |last2=Wyplosz |title=Dagiti Ekonomika ti Europeano a Panangikaykaysa |url=https://archive.org/details/economicsofeurop0000bald |location=New York |publisher=McGraw Hill |year=2004 |isbn=0-07-710394-7}}
*{{Cite book|last=Buti |first=Marco |first2=Servaas |last2=Deroose |first3=Vitor |last3=Gaspar |first4=João |last4=Nogueira Martins |title=Ti Euro |url=https://archive.org/details/eurofirstdecade0000unse |location=Cambridge |publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan |year=2010 |isbn= 978-92-79-09842-0}}
*{{cite web|last=Jordan|first=Helmuth|year=2010|url=http://dorrance.stores.yahoo.net/feeurzufleuk.html|title=Fehlschlag Euro|publisher=Dorrance Publishing|access-date=2013-05-31|archive-date=2010-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100916233209/http://dorrance.stores.yahoo.net/feeurzufleuk.html|url-status=dead}}
* Simonazzi, A. ken ni [[Fernando Vianello|Vianello, F.]] [2001], “Liberalisasion ti Pinansia, ti Agmaymaysa a Kuarta ti Europa ken ti Problema iti Awan Panagtrabaho”, iti: Franzini, R. and Pizzuti, R.F. (eds.), ''Globalisasion, Dagiti Patakder ken Sosial a Pakaitunosan'', Springer Verlag, Heidelberg, {{ISBN|3-540-67741-0}}.
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}

;Dagiti opisial a website
*[http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/index_en.htm Ti euro]
*[http://www.ecb.int/home/html/index.en.html Banko Sentral ti Europa]
*[http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Europa-B-En.htm Euro – dagiti nota ti banko] {{iti sao|de|en}}

[[Kategoria:Dagiti kuarta ti Europa]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>3kaishb503gk59z1i24k29zq3xgfzfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tao (sebbangan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16187</id>
    <revision>
      <id>406433</id>
      <parentid>404225</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13383" sha1="01vl05001haztplxovia2gqtjjyrtu0" xml:space="preserve">{{kahon ti sebbangan
| name = Tao&lt;ref name=msw3&gt;{{MSW3 Groves | pages = | id = 12100795}}&lt;/ref&gt;
| pname = Homo sapiens
| image = Akha cropped hires.JPG 
| image_caption = Manakman a tao a lalaki (kanigid) ken babai (kanawan) manipud idiay [[Tailandia]]
| fossil_range = {{Fossil range|0.195|0}} &lt;small&gt;[[Tengnga a Pleistoseno]]&lt;/small&gt; – &lt;small&gt;Kinaudi&lt;/small&gt;
| taxon = Homo sapiens
| authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| subdivision_ranks = [[Subsebbangan]]
| subdivision =
[[Awanen|{{extinct}}]]''[[Homo sapiens idaltu]]'' &lt;small&gt;White ''et al.'', 2003&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''[[Homo sapiens sapiens]]''
| range_map = World human population density map.png
| range_map_caption = Densidad ti populasion ti ''Homo sapiens'' 
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{IUCN|id=136584 |title=''Homo sapiens'' |assessor=&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;Global Mammal Assessment Team |version=2013.2 |year=2008 |accessdate=6 Abril 2014}}&lt;/ref&gt;
|synonyms =
{{Marebba a listaan|bullets = true
 |title=&lt;small&gt;Sinonimo ti sebbangan&lt;/small&gt;&lt;ref name=msw3 /&gt;
 |''aethiopicus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''americanus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''arabicus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''aurignacensis''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Klaatsch &amp; Hauser, 1910&lt;/small&gt;
 |''australasicus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''cafer''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''capensis''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Broom, 1917&lt;/small&gt;
 |''columbicus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''cro-magnonensis''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Gregory, 1921&lt;/small&gt;
 |''drennani''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Kleinschmidt, 1931&lt;/small&gt;
 |''eurafricanus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(Sergi, 1911)&lt;/small&gt;
 |''grimaldiensis''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Gregory, 1921&lt;/small&gt;
 |''grimaldii''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Lapouge, 1906&lt;/small&gt;
 |''hottentotus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''hyperboreus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''indicus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''japeticus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''melaninus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''monstrosus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;
 |''neptunianus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''palestinus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;McCown &amp; Keith, 1932&lt;/small&gt;
 |''patagonus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''priscus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Lapouge, 1899&lt;/small&gt;
 |''proto-aethiopicus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Giuffrida-Ruggeri, 1915&lt;/small&gt;
 |''scythicus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''sinicus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Bory de St. Vincent, 1825&lt;/small&gt;
 |''spelaeus''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Lapouge, 1899&lt;/small&gt;
 |''troglodytes''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;
 |''wadjakensis''&lt;br&gt;&lt;small&gt;Dubois, 1921&lt;/small&gt;
 }}
}}

Ti '''tao''' ('''''Homo sapiens'''''&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Goodman M |author2= Tagle D |author3= Fitch D |author4= Bailey W |author5= Czelusniak J |author6= Koop B |author7= Benson P |author8= Slightom J |title=Ti ebolusion ti primado ti lessaad ti DNA ken ti panakaidasig dagiti hominido |journal=J Mol Evol |volume = 30 |issue=3 |pages=260–266 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hominidae Classification |work=Website ti Dibersidad dagiti Ayup @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |accessdate=2006-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{L&amp;S|homo|hŏmo}} {{L&amp;S|sapiens|săpĭens}}, {{L&amp;S|sapio|săpĭo|ref}}&lt;/ref&gt;), ti is-isu a sibibiag a kamkameng dahiti henero a ''[[Homo]]'', ket dagiti [[mamalia]] iti [[primado]] nga urnos a nagtaud manipud idiay [[Aprika]], a dagitoy ket nakaabotda ti [[Anatomiko a moderno a tattao|anatomiko a modernidad]]  idi agarup a 200,000 tawtawen ken nangipakiatta ti napno a [[moderno a panagkukua]] idi agarup a 50,000 tawtawen.&lt;ref name=&quot;evolutionthe1st4billionyears&quot;&gt;{{cite book|title=Ebolusion: Dagiti Immuna nga Uppat a Bilion a Tawtawen |url=https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich |author=McHenry, H.M|chapter=Ebolusion ti Tao|editor=Michael Ruse &amp; Joseph Travis|year=2009|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03175-3|page=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/265 265]}}&lt;/ref&gt;

Ti linia ti tao ket nagtaud manipud iti kinaudi a sapasap a kaputotan iti [[tsimpanse]] idi agarup a 5 a riwriw a tawtawen idiay Aprika, a nagbalin iti [[Australopithecines|Australopitekus]] ken dimteng iti henero a ''Homo''.&lt;ref&gt;Tattersall, Ian &amp; Jeffrey Schwartz. 2009. Ebolusion iti Henero a Homo. Tinawen a Panagrepaso iti Daga ken Planetario a Siensia. Tom. 37: 67-92.  DOI: 10.1146/annurev.earth.031208.100202&lt;/ref&gt; Dagiti immuna a sebbangan ti tao a rimmuar idiay Aprika ket ti ''[[Homo erectus]]'', ti [[Homo ergaster|Aprikano a pannakaiduma a]], kimadduaan ti ''[[Homo heidelbergensis]]'', ket naikapanunotan nga isu ti kaasitgan a kaputotan iti moderno a tattao.&lt;ref&gt;Antón, Susan C. &amp; Carl C. Swisher, III. 2004. Ti Nasapa a Pannakaiwarwaras iti homo manipud idiay Aprika. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 33: 271-296. DOI: 10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Trinkaus, Erik. 2005. Nasapa Moderno a Tattao. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 34: 207-30 DOI: 10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913&lt;/ref&gt; Dagiti ''Homo sapiens'' ket nagrugida a nangtagtagitao kadgiti kontinente, simmangpetda idiay [[Australia]] idi agarup a 40,000 tawtawen, ti [[Kaamerikaan]] idi agarup a 15,000 a tawtawen, ken dagiti adayo nga is-isla a kas ti [[Hawaii]], [[Rapa Nui]], ken [[Madagascar]] idi nagbaetan ti 300 AD ken 1200 AD a tawtawen. Idi agarup a 10,000 a tawtawen ti tattao ket nagrugida a nagsanay ti sedentario nga agrikultura a nagpaamoda kadgiti mula ken ayup a nangipalubos ti nakaro a panag-adu ti populasion iti lubong. Nupay ti panagrang-ay dagiti pinatary ti [[sungrod]] a teknolohia ken dagiti baro a [[Pakasaritaan iti medisina|pamay-an para iti panagrang-ay ti salun-at]] idi maika-19 ken maika-20 a siglo, ti populasion ti táo ket imadadu pay manen. A adda dagiti agmaymaysa a pannakaiwarwaras kadagiti amin a [[kontinente]] malaksid ti [[Antartika]], ti tattao ket maysa a [[kosmopolita a pannakaiwarwaras|kosmopolitan]] a sebbangan. {{Manipud idi|2011|11}}, ti [[populasion ti lubong|populasion]] ti táo ket nakarkulo idi ti nagbaetan ti 6.97&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;popclock&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/population/popclockworld.html|title=Populasion ti Lubong Clock|work=Census.gov|publisher=Opisina ti Senso ti Estados Unidos, Dibision ti Populasion|accessdate=2011-11-02}}&lt;/ref&gt; ken
7&amp;nbsp;a bilion.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/11/01/world/united-nations-reports-7-billion-humans-but-others-dont-count-on-it.html?_r=1|title=Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket Nagireporta kadagiti 7 Bilion a Tattao, ngem dagiti Dadduma ket saanda a Nagnamnama iti Daytoy|last=Roberts|first=Sam|date=31 Oktubre 2011|work=The New York Times|accessdate=2011-11-07}}&lt;/ref&gt; 

Ti tattao ket naidasig babaen ti kaadda ti maysa a [[ensepalisasion|dakkel]] nga [[utek ti tao|utek]] a maigiddiat ti kadakkel ti bagi, nga adda ti naisangsangayn a nsayyat ti panakarang-ayna a [[neocortex|neokortesa]], [[prefrontal cortex|sakbay ti sango a kortesa]] ken dagiti [[temporal lobe|temporal a rutong]], a makaaramid kaniada a makabael kadagiti narigat a maaw-awatan a  [[panagrason]], [[pagsasao]], [[introspesion]], [[panagpadles ti parikut]] ken [[kultura]] babaen ti sosial a panagadadal. Daytoy a kapasidad ti sirib, a mairaman ti panagampon ti [[bipedal|dua a saka]] a panaggunay a mangwaya dagiti ima para iti panagiggem dagiti banbanag, ket nakapalubos dagiti tao ti kaaduan a panagusarda kadagiti [[ramit]] kadagiti ania man a sibibiag a sebbangan iti Daga. Ti tattao ket is-isu laeng ti sibibiag a sebbangan nga ammona ti agaramid ti [[apoy]] ken [[agluto|agluto ti makan]], ken ti is-isu pay nga ammo a sebbangan nga [[kawes|agkawes]] ken agpartuat ken agusar kadagiti nadumaduma a [[teknolohia]] ken dagiti [[arte]]. Ti panagadal ti tattao ket ti sientipiko a displina iti [[antropolohia]].

Dagiti tao ket naisangsangayanda nga umampon ti panagusar kadagiti sistema ti simbolo a panagisarita a kas ti pagsasao para iti bukod a panagiyebkas, ti panakisinnukat ti kapanunotan, ken organisasion. Dagiti tao ket makapartuatda kadagiti narigat a maawatan a [[sosial nga estruktura]] a buklen dagiti adu nga agtitinnulong ken agsisinuppiat a grupo, manipud dagiti [[pamilia]] ken dagiti sapot ti [[kinabagian]] aginggana dagiti [[estado]]. Ti [[sosial a panakibiang]] a nagbaetan dagiti tao ket nakapatakder ti nawatiwat a kinaduma dagiti pateg, [[alagad (sosiolohia)|alagaden a sosial]], ken dagiti [[rito]], a no iraman amin dagitoy ket agporma ti batayan ti kagimongan ti tao. Dagiti tao ket naamammon para kadagiti essemda a makaawat ken mangimpluensia ti bukodda nga enbironmento, snga agsuksukisokda ti panagipalpalawag ken mangiturturong ti penomena babaen ti [[siensia]], [[pilosopia]], [[mitolohia]], ken [[relihion]].

==Etimolohia ken panagilawlawagan==
{{Adu pay|Lalaki (balikas)|Listaan dagiti sabali a nagnagan para iti sebbangan a tao}}
Ti panakaduktal ken panagadal iti posil dagiti kaputotan iti moderno a tattao the kayat a sawen ti balikas a &quot;tao&quot; ket nagbalbaliw, a kas ti dati a nalawag a a beddengan a nagbaetan ti tao ken sunggo ket napusasaw, a tattan ket bukbuklen dagiti nadumaduma a [[sebbangan]]. Tatta nga aldaw para iti sientipiko a panagusar ti &quot;tao&quot; ket mabalin a mangitudo ti ania man a kameng ti henero ti  ''Homo''. A maipanayon ti kaunegan ti ''Homo sapiens'', adda dagiti paggiddiatan a nagbaetan ti ''[[Anatomiko a moderno a tattao|anatomiko a moderno a Homo sapiens]]'' ken ''[[Arkaiko a Homo sapiens]]'', ti kasapaan a kameng ti posil iti sebbangan. Sagpaminsan a dagiti grupo a kas ti [[Neandertales]] ket naidasigda a kas maysa a [[subsebbangan]] iti ''Homo sapiens'' - ''Homo sapiens neanderthalensis''. Nupay kasta, iti inaldaw a panagusar, ken iti daytoy nga artikulo, ti balikas a &quot;tao&quot; ket sapasap a mangitudo ti is-isu laeng a sibibiag a sebbangan ti henero ti - anatomiko ken moderno a panagtagtagikua ti '' Homo sapiens''. Ti silulukat a saludsod a maipanggep kadagiti awanen nga subsebbangan ket masakupanto bassit. Dagiti posil ti tao ket nasakupan idiay artikulo ti &quot;[[Homo]]&quot;, ken dagiti artikulo a maipanggep ti agmaymaysa a sebbangan ti henero. 

Ti Ingles a panagilasin a ''tao'' ket maysa a [[Tengnga nga Ingles]] a [[binulod a balikas]] manipud ti [[Daan a Pranses]] ''{{lang|fro|humain}}'', a kamaudianan a manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] ''{{lang|la|hūmānus}}'', ti panangilasin a porma iti ''{{lang|la|homō}}'' &quot;lalaki&quot;. Ti panagusar ti balikas a ka maysa a pagnagan  (ng adda ti ad-adu ngem maysa: ''tattao'') ket napetsaan idi maika-16 a siglo.&lt;ref&gt;OED, s.v. &quot;human&quot;.&lt;/ref&gt; Ti patneng nga Ingles a termino ''[[Lalaki (balikas)|lalaki]]'' ket mabalin a sapasap a mangitudo ti sebbangan (sinonimo para iti ''sangkataoan''), ken mabalin a dati a mangitudo ti naisangsangayan nga agmaymaysa iti ania man kadagitoy a sekso. Ti kinaudi a panagusar ket nabaak tattan.&lt;ref&gt;Ti OED
maikapanunot a ''baak'' a ti kapanunotan a &quot;ti maysa a pannakaidasig nga agpada a maipakat para iti naisangsangayan nga agmaymaysa iti aniaman kadagitoy a sekso&quot;, a dumakamat ti maysa a taudan idi 1597 a kas ti kinaudi a (''Ti Apo ket adda laeng ti maysa paris ti tao idiay Paraiso.'') bayat nga agtultuloy a lumagda ti kapanunotan  &quot;a kas sapasap wenno inganat inggana a pannakaidasig&quot; a kas ti agdama iti Ingles.&lt;/ref&gt; Ti sapasap a panagusar ti termino a &quot;lalaki&quot; ket maapapday, a maiparabor a maireserba a mangipatudo para iti maysa a manakman a lallaki. Ti balikas ket manipud iti [[Proto-Hermaniko]] ''{{lang|gem|*[[mannaz]]}}'', manipud iti [[sasao a Proto-Indo-Europeano|Proto-Indo-Europeano]] (PIE) a ramut ''{{PIE|*man-}}''.

Ti sebbangan a [[binomio]] ''Homo sapiens'' ket inaramid idi babaen ni [[Carl Linnaeus]] iti obrana idi maika-18 a siglo a''[[Systema Naturae]]'', ken isu ti bukodna a [[lektotipo]] a pagkitaan.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Spamer | first1 = E. E. | title = Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 | journal = Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia | volume = 149 | doi =  | pages = 109–114 | year = 1999 | pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt; Ti [[Nagan ti bilolohiko a henero|sapasap a nagan]] a ''[[Homo (henero)|Homo]]'' ket maysa a naadal a naala manipud iti Latin idi maika-18 a siglo ''{{lang|la|homō}}'' &quot;lalaki&quot;, a dimtengan ti &quot;naindagaan a parsua&quot; ([[Daan a Latin]] ''{{lang|la|hemō}}'', maysa a [[kabagian]] ti Daan nga Ingles ''{{lang|ang|guma}}'' &quot;lalaki&quot;, manipud ti [[sasao a Proto-Indo-Europeano|PIE]] ''{{PIE|*dʰǵʰ&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;mon-}}'', a kayatna a sawen ket &quot;daga&quot;).&lt;ref&gt;Porkorny (1959) s.v. &quot;g'hðem&quot; pp. 414–416; &quot;Homo.&quot; Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 Sep. 2008. {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Homo |publisher=Dictionary.com |title=Homo }}&lt;/ref&gt; Ti sebbangan a nagan a ''sapiens'' a kayatna a sawen ket &quot;nasirib&quot; wenno &quot;nasaririt&quot;.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Dagiti pay mabasa==
* Freeman, Scott; Jon C. Herron, ''Evolutionary Analysis'' (4th ed.) Pearson Education, Inc., 2007. {{ISBN|0-13-227584-8}} pages 757–761.

[[Kategoria:Tattao (sebbangan)| ]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>01vl05001haztplxovia2gqtjjyrtu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Otto von Bismarck</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16224</id>
    <revision>
      <id>406555</id>
      <parentid>406160</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14164" sha1="56lpf7ehupcm2hrv4m8ypy9myaek38o" xml:space="preserve">{{Infobox nagtakem
|name = Otto von Bismarck
|image = Bundesarchiv Bild 146-2005-0057, Otto von Bismarck.jpg
|imagesize = 200px
|smallimage = 
|caption = Ni Otto von Bismarck idi agtawen iti 75, Agosto 1890
|order = Umuna a [[Kansilier ti Alemania|Kansilier ti Imperio nga Aleman]]
|term_start = 21 Marso 1871
|term_end = 20 Marso 1890
|monarch = [[William I, Aleman nga Emperador|Wilhelm I]]&lt;br /&gt;[[Frederick III, Aleman nga Emperador|Friedrich III]]&lt;br /&gt;[[William II, Aleman nga Emperador|Wilhelm II]] 
|predecessor = Awan (nabangon ti opisina)
|successor = [[Leo von Caprivi]]
|order2 = Maika-9 a [[Ministro Presidente ti Prusia|Ministro Presidente ti Pagarian ti Prusia]]
|term_start2 = 23 Septiembre 1862
|term_end2 = 1 Enero 1873
|monarch2 = Wilhelm I
|predecessor2 = [[Prinsipe Adolf zu Hohenlohe-Ingelfingen|Adolf ti Hohenlohe-Ingelfingen]]
|successor2 = [[Albrecht von Roon]]
|order3 = Maika-11 a Ministro Presidente ti Pagarian ti Prusia
|term_start3 = 9 Nobiemre 1873
|term_end3 = 20 Maso 1890
|monarch3 = William I&lt;br&gt;Frederick III&lt;br&gt;William II
|predecessor3 = Albrecht von Roon
|successor3 = Leo von Caprivi
|order4 = [[Kansilier ti Alemania|Pederal a Kansilier ti Kompederasion ti Amianan nga Aleman]]
|term_start4 = 1867
|term_end4 = 1871
|president4 = William I
|predecessor4 = awan (nabangon ti Kompederasion)
|successor4 = Aleman nga Imperio
|order5 = Maika-23 a [[Ganganaet a Ministro ti Prusia|Ganganaet a Ministro ti Pagarian ti Prussia]]
|term_start5 = 1862
|term_end5 = 1890
|monarch5 = William I&lt;br&gt;Frederick III&lt;br&gt;William II 
|primeminister5 =
|predecessor5 = [[Albrecht von Bernstorff]]
|successor5 =Leo von Caprivi
|birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1815|4|1|df=y}}
|death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1898|7|30|1815|4|1}}
|birth_place = [[Schönhausen]], [[Kingdom of Prussia|Prussia]]
|death_place = [[Friedrichsruh]], [[Imperio nga Aleman]]
|party = Awan
|signature = Otto vonBismarck Signature.svg
|spouse = [[Johanna von Puttkamer]]
}}
Ni '''Otto Eduard Leopold, Prinsipe iti Bismarck, Duke iti Lauenburg''' (1 bril 1815 – 30 Hulio 1898), ammo a kas ni '''Otto von Bismarck''', ket maysa idi a konserbatibo nga Aleman nga estadista a nagituray kadagiti Europeano a pannakibiang manipud idi 1860 aginggana ti pannakaikkatna idi 1890. Kalpasan kadagiti ababa a panagballigi ti gubgubat isu ket [[Panagkaykaysa ti Alemania|nagipagkaykaysa kadagiti nadumaduma nga estado]] iti maysa a nabileg nga [[Imperio nga Aleman]] babaen ti Prusiano a panangidaulo, ken nagpartuat ti maysa a &quot;gantingan iti bileg&quot; a nagpreserba ti kappia idiay Europa manipud idi 1871 aginggana idi 1914.

A kas ti [[Ministro Presidente ti Prusia|Ministro Presidente]] ti [[Pagarian iti Prusia|Prusia]] idi 1862–90, ni Bismarck ket nanagipaunget ti gubat a nagaramid ti Prusia a nagturay iti Austria ken Pransia, ken nangilinia kadagiti ti likud ti Prusia dagiti babbabassit nga estado ti Aleman.  Idi 1867 isu ket nagbalin pay a Kansilier ti [[Kompederasion ti Amianan nga Alemania]].  Ni Bismarck ket nangidaremdem ken nagpartuat ti [[Aleman nga Imperio]] idi 1871, nga isu ti immuna a nagbalin a [[Kansilier ti Alemania|Kanselor]] ken kaaduan a nagtengtengngel kadagiti pannakibiangna aginggana idi inikkat babaen ni Kaiser (Emperador) [[William II, Aleman nga Emperador|William II]] idi 1890. Ti diplomasiana iti [[Realpolitik]] ken ti nabileg a panagturayna ket nakaala kaniana ti parbo a nagan a kas ti &quot;Landok a Kanselor&quot;. A kas ti inbaga ni [[Henry Kissinger]], &quot;Ti tao iti 'dara ken landok' nagsurat ti prosa iti naisangsangayan a panakaidagus ken kalawag, a maipadpada ti panakaidumdumana kenni [[Winston Churchill|Churchill]] ti panagus-usarna ti pagsasao nga Ingles.&quot;{{Sfn | Kissinger | 2011}}

Isu ket nagusar ti [[gantingan iti bileg]] a diplomasia tapno agtultuloy nga agkappia ti Europa idi panawen nga 1870 ken panawen nga 1880. Isu ket nagpartuat ti baro a pagilian ken nagiturong ti nanam-ay nga estado. Dina kinayat ti kolonianismo ngem nagmaredmed a nangipatakder ti ballasiw taaw nga imperio idi indemanda dagiti napilpili a tattao ken pamanunotan ti masa. Ni Bismarck, ket maysa a nagraraem a Luterano ket natalek para iti arina, a gaputi daytoy ket nagited kenni Bismarck ti napno a suportana. Bayat a ti baro nga Aleman nga Imperio ket [[unibersal a kalintegan a panagbutos|unibersal a kalintegan a panagbutos ti lallaki]], dagiti nabutosan nga opisial ket awan ti agpayso a panagtengngelda ti gobierno. Ni Bismarck di-nagtaltalek ti demokrasia ken nagturay babaen ti napigsa, nasayaat a nasanay a burokrasia nga adda ti bileg a tinegtengngel ti maysa a [[Junker]] a napili a tattao a nagirepresenta kadagiti naisanglad nga aristokrasia ti daya. 

Ni Bismarck, ket maysa met laeng nga aristokratiko a Junker, nga isu ket adda ti nakarit unay ken mangiturturay a personalidad. Isu ket nagtagikua ti saan laeng a ti napaut a nailian ken internasional a pannakasirmata, ngem ti pay ababa nga abilidad a naigiddanan a mangsalamangka kadagiti adu a narikut a panagrang-ay. A kas ti daulo a kinunkuna dagiti historiador a kas ti &quot;rebolusionario a konserbatismo&quot;&lt;ref&gt;Isabel V. Hull, ''Dagiti Napili a Kumaduaan ni Kaiser Wilhelm II, 1888–1918'' (2004) p. 85&lt;/ref&gt;  ni Bismarck ket nagbalin a bannuar kadagiti Aleman a nationalista; nagipatakderda kadagiti ginasut a monumento a mangidaydayaw ti ikonko a simbolo ti bnabileg a konserbatibo a dauloan. Dagiti historiador ket dinaydayawda isuna a kas maysa nga estadista timoderasion ken gantingan a nangipatpatuloy ti kapia idiay Europa ken kangrunaan nga akinrebbeng para iti panagkaykaysa ti moderno nga Alenania.

==Nasapa a tawtawen==
[[Papeles:Otto von Bismarck, Jugendbildnis im Alter von 22 Jahren.jpg|200px|thumb|left|Ni Bismarck idi agtawen ti 21, 1836]]

Ni Bismarck ket naipasngay idi idiay [[Schönhausen]], iti nabaknang nga estado ti pamilia a naisanglad idiay laud ti Berlin idiay Prusiano a [[Probinsia iti Saxony]]. Ti amana, a ni Karl Wilhelm ''Ferdinand'' von Bismarck (Schönhausen, 13 Nobiembre 1771 – 22 Nobiembre1845), ket maysa idi nga agtagtagikua ti estado a Junker ken dati a Prusiano nga opisial ti milisia; ti inana, a ni Wilhelmine Luise Mencken ([[Potsdam]], 24 Pebrero 1789 – Berlin), ti nasayaat nga inadalan nga anak ti nangato nga opisial ti gobierno idiay Berlin. Ti lubong ket nakakita kenni Bismarck a kas maysa a tipiko a Prusiano a Junker —ti maysa apanakailadawan nga isu ket nangawawis babaen ti panagkawwes kadagiti uniporme ti militar. Ni Bismarck ket nasayaat idi a naadalan ken kosmopolitano, a nadatonan para iti panakisinnao. Isu ket natarus ti panagsaritana ti Ingles, Pranses, Italiano, Polako, ken Ruso.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles Lowe|title=Prinsipe Bismarck: Ti Naipakasaritaan a Biograpia nga Adda ti Dua a Panakailadawan |url=http://books.google.com/books?id=gb_QDH2ACAgC&amp;pg=PA538|year=1886|page=538}}&lt;/ref&gt; 

Ni Bismarck nagadal idiay elementaria a pagadalan ti [[Johann Ernst Plamann]],{{Sfn | Field | 1898 | pp = 603–4}} ken ti sekondaria a pagadalan ti Friedrich-Wilhelm ken [[Graues Kloster]] . Manipud idi 1832 aginggana idi 1833 isu ket nagadal ti linteg idiay [[Unibersidad iti Göttingen]] nga isu idiay ket kameng ti [[Kuerpo Hannovera Göttingen|Kuerpo Hannovera]] sakbay a simmrek idiay [[Unibersidad iti Berlin Humboldt|Unibersidad iti Berlin]] (1833–35).

Idiay Göttingen, ni Bismarck ket nakigayyem ti maysa nga Amerikano nga estudiante a ni [[John Lothrop Motley]].Kalpasan daytoy ni Motley ket nagbalin nga eminente a historiador ken dilomatiko, ken maysa kadagiti kaasitgan a gayyem ni Bismarck. Idi 1839 ni Motley ket nagsurat ti maysa a nobela, ti ''Namnama ni Morton, wenno ti Laglagip ti maysa a Probinsial'' a maipanggep ti biag idiay Aleman nga unibersidad nga isu ket nagilanad kenni Bismarck  a kas maysa a nadarusodos ken naguapo nga eksentriko, ngem isu pay ket narangkapan unay ken natagirayad nga agtutubo.{{Sfn | Steinberg | 2011 | pp = 39–41}}

Nupay nagnamnama ni Bismarck nga agbalin a diplomata, isu ket nangirugi ti praktikal a panagsanayna a kas maysa nga abogado idiay [[Aachen]] ken [[Potsdam]], ken iti nabiit isu ket nagikkat, nga isu ket immuna a nakaidangran ti karerrna baaben ti pnagalan ti saan a naipalubosan a panagbakasion tapno masasurot kadagiti dua nga Inggles a bababai, nga immuna ni Laura Russell, ti kaanakan a babai ti [[Duke iti Cleveland]], kenni Isabella Loraine-Smith, anak a babai ti nabaknang a padi.  Isu ket saan a nangasawa ti daytoy a panawen.  Isu ket ket nagserbi pay ti maysa atawen idiay buyot ket nagbalin nga opisial iti [[Landwehr]] (reserba), sakbay a nagsubli tapno mangtaripato dagiti estado ti pamiliana idiay Schönhausen idi pimmusay ti inana idi agtawen ti beinte.

Idi agtawen ti agarup a tallopulo ni Bismarck ket adda ti nakaro a pannakigayyemna kenni Marie [[von Thadden]], ti kabarbaro nga asawa ti maysa a gayyemna. Babaen ti panagimpluensia ni Marie, ni Bismarck ket nagbalin a [[Pietismo|Pietista]] a Luterano, ken nagisurat kalpasan daytoy ti panawen nga ipupusay ni Marie (manipod ti tipos) isu ket immuna nagkarkararag manipud idi ket ubingpay laeng. Ni Bismarck ket inasawana ti kasinsin a ni Marie', ti nasudi a babai a ni [[Johanna von Puttkamer]] (Reinfeld, 11 Abril 1824 – [[Varzin]], 27 Nobiembre 1894) idiay [[Kołczygłowy|Alt-Kolziglow]] (moderno a Kołczygłowy) idi 28 Hulio 1847. Ti atiddog ken naragsak a panagassawada ket nagpataud ti tallo nga annakda, ni [[Herbert von Bismarck|Herbert]] (b. 1849), [[Wilhelm von Bismarck|Wilhelm]] (b. 1852) ken Marie (b. 1847). Ni Johanna ket managbabain, a nagretretiro ken naraem a relihioso a babai—nupay isu ket naam-ammuan para iti natadem a dilana iti naladaw a biagna—ken iti publiko a biag ni Bismarck, sagpaminsan a kinadkadua babaen ti kabsatna a babai a ni Malwine (&quot;Malle&quot;) von Arnim.

==Dagiti nagibasaran==
===Paammo===
{{Reflist}}

==Bibliograpia==
===Biograpiko===
{{refbegin|colwidth=30em}}
* {{Citation | last = Crankshaw | first = Edward | title = Bismarck | publisher = The Viking Press | year = 1981}}.
* Darmstaedter, Friedrich. '' Ni Bismarck ken ti Panakapartuat ti makadua a Reich'' (2008)
* {{Citation | last = Eyck | first = Erich | title = Ni Bismarck ken ti Aleman nga Imperio | year = 1964 | url = http://www.amazon.com/dp/0393002357 }} (pakabuklan ken mabirukan a testo).
* {{Citation | last = Feuchtwanger | first = Edgar | title = Bismarck | publisher = Routledge | series = Dagiti Naipakasaritaan a Biograpia | year = 2002 | url = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=108426285 | access-date = 2012-07-17 | archive-date = 2010-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o | url-status = dead }}, 276 pp., umuna a pangrugian a puntos.
* {{Citation | last = Gall | first = Lothar | title = Bismarck: Ti Puraw a Rebolusionario | year = 1986}}, 2 tom; kangrunaan nga akademiko a panagadal
* {{Citation | last = Heuston | first = Kimberley Burton | title = Otto von Bismarck: Landok a Kanselor iti Alemania | publisher = Franklin Watts | year = 2010}}.
* {{Citation | last = Hollyday | first = FBM | title = Bismarck | series = Napalpaliiw dagiti Nalatak a Biag | publisher = Prentice-Hall | year = 1970}}.
* {{Citation | last = Kent | first = George O | title = Ni Bismarck ken dagiti Panawenna | year = 1978 | url = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=7561027 | access-date = 2012-07-17 | archive-date = 2011-09-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110915090752/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=7561027 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915090752/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=7561027 |date=2011-09-15 }}.
* {{Citation | first = Henry A | last = Kissinger | title = Otto von Bismarck, Agturay nga Estadista | newspaper = The New York Times | url = http://www.nytimes.com/2011/04/03/books/review/book-review-bismarck-by-jonathan-steinberg.html?_r=1&amp;nl=books&amp;emc=booksupdateema1 | date = 31 Marso 2011 | type = book review }}.
* Lerman, Katharine Anne. ''Bismarck: Bariweswes iti Bileg''. Longman, 2004. {{ISBN|0-582-03740-9}}; 312pp
* {{Citation | last = Ludwig | first = Emil | title = Wilhelm Hohenzollern: Dagiti Kinaudi a Kaiser | place = New York | year = 1927a | url = http://books.google.com/books?id=ghlSoo9pEUcC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Wilhelm+Hohenzollern:+The+last+of+the+Kaisers&amp;hl=en&amp;ei=iuVyT8P8IaWy0AHM7LyOAQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=book-thumbnail&amp;resnum=1&amp;ved=0CDkQ6wEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}{{Natay a silpo|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, popular.
* {{Citation | last = Ludwig | first = Emil | title = Bismarck: Ti Sarita iti maysa a Makilablaban | publisher = Little, Brown | year = 1927b}}, nadayeg.
* {{Citation | last = Pflanze | first = Otto | title = Ni Bismarck ken ti Panagrangrang-ay ti Alemania | year = 1971 | origyear = 1963 | url = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=33732682 | volume = I. Ni Bismarck ken ti Panagrangrang-ay ti Alemania: Ti paset ti Panawen iti Panagkaykaysa , 1815–1871 }}; 3 tomo., 1963–90.
* {{Citation | last = Pflanze | first = Otto | title = NiBismarck ken ti Aleman a Nationalismo | journal = Amerikano a Naipakasaritaan a Panagrepaso | volume = 60 | number = 3 | date = Abril 1955 | pages = 548–66 | url = http://www.jstor.org/stable/1845577 | publisher = JSTOR }}
* {{cite book |last=Steinberg |first=Jonathan |year=2011 |title=Bismarck: A Life |url=https://archive.org/details/bismarcklife0000stei_h2q1 |trans-title=Bismarck: Maysa a Biag |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-997539-6}}
* {{Citation | author-link = | last = Stern | first = Fritz | title = Balitok ken Landok: Bismarck, Bleichröder ken ti Panagipatakder ti Aleman nga Imperio | publisher = Penguin | year = 1977}}.
* {{Citation | author-link =  | last = Taylor | first = AJP | title = Bismarck: ti Lalaki ken ti Estadista | publisher = Alfred A Knopf | place = New York | year = 1969 | url = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=14683010 }}.
{{refend}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti kansilier ti Alemania]]
[[Kategoria:1815 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1898 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>56lpf7ehupcm2hrv4m8ypy9myaek38o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Partido Demokratiko (Estados Unidos)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16301</id>
    <revision>
      <id>406232</id>
      <parentid>336070</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3776" sha1="juh176ul66u1inyo9x802880ih4a80j" xml:space="preserve">Ti '''Partido Demokratiko''' ket maysa kadagiti [[Dua a partido a sistema|dua]] a [[Kangrunaan a partido|kangrunaan]] a kontemporario a [[dagiti politiko a partido idiay Estados Unidos|politiko a partido idiay Estados Unidos]] a kaduana ti [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Partido Republikano]]. Daytoy a partido ket agsuporta ti [[Sosial a liberalismo|sosial a liberal]] ken [[Progresibismo|progresibo]] a plataporma&lt;ref name=&quot;egrigsby&quot;&gt;{{cite book |last=Grigsby  |first=Ellen|title=Panagusig kadagiti Politika: Ti pangyuna ti Politika a Siensia, ngem ti liberiralismona ket para iti kaaduan a kinaudi a bersion iti liberalismo-moderno a liberalismo.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sarnold&quot;&gt;{{cite book |last=Arnold  |first=N. Scott |title=Imposing values: an essay on liberalism and  regulation |url=https://archive.org/details/imposingvalueses0000arno  |publisher=Oxford University Press |year=2009  |location=Florence |isbn=0-495-50112-3 | page = [https://archive.org/details/imposingvalueses0000arno/page/3 3] |quote=''Ti moderno a liberalismo ket sakupenna ti kanigid iti sentro iti tinawtawid nga espektro ken nairepresenta babaen ti Partido Demokratiko idiay Estados Unidos.''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jlevy&quot;&gt;{{cite book |last=Levy  |first= Jonah |title=Ti estado kalpasan ti statismo: dagiti baro nga aktibidad ti estado iti panawen ti liberalisasion |publisher=Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan |year=2006  |location=Florence |isbn=0-495-50112-3 | page = 198 |quote=''Iti korporado a lugar ti panagturay, ti sentro-kanigid inpuestona manen kaniana tapno agipandag para iti reporma. Ti Partido Demokratiko ti Estados Unidos ket nagusar kadagiti kalpasan a panagrebtak dagiti eskandalo ken ti panagrebba kadagti presio ti bingay ti pinansia  tapn rautenda dagiti Partido Republikano...Ti korporado a panagituray a reporma ket nakakaskasdaaw a maibagay iti uneg ti sukog ti sentro-kanigid nga ideolohia. Ti Partido Demokratiko ken ti SPD ket nagitalekda ti panagrang-ay ti kasasaad ti regulasion a kas ti mangtimbeng ti mangimaton a turay, korporado a bileg, ken ti panakapaay ti tiendaan.''}}&lt;/ref&gt;, ken ti kongresional a timpuyog ti partido ket buklen dagiti [[Kongresional a Progresibo a Timpuyog ti Partido|progresibo, liberal]], [[Dagiti Baro a Demokrata|sentrista]]&lt;ref name=&quot;jhale&quot;&gt;{{cite book |last=Hale  |first= John |title=Ti Panagaramid kadagiti Baro a Demokrata the New Democrats |publisher= Political Science Quarterly |year=1995  |location= New York City|isbn= | page = 229 |quote=''Maikadua, dagiti Demokrata idiay Kongreso ket nalasin kadagiti liberal ken ti sentrista a paypayak''}}&lt;/ref&gt;, ken dagiti [[Demokratiko a Nawaya a Timpuyog ti Partido|libertariano]]. Daytoy a partido ket adda ti kaatiddogan a rehistro ti agnanayon nga operasion idiay [[Estados Unidos]] ken maysa kadagiti kadaanan a politiko a partido iti lubong.&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/157244/Democratic-Party#233981.toc&lt;/ref&gt; Ni [[Barack Obama]] ket isu ti [[Listaan dagiti Presidente iti Estados Unidos|maika-15 a Demokrata]] a nagtengtengngel ti opisina ti [[Presidente iti Estados Unidos]].

Manipud ti [[maika-112 a Kongreso]] a kalpasan ti [[Panagbutos ti Estado Unidos, 2010|2010 a panagbutos]], ti Partido Demokratiko ket agtengtengngel kadagiti minoridad a tugaw idiay [[Kamara dagiti Pannakabagi iti Estados Unidos|Kamara dagiti Pannakabagi]], ti kaaduan a tugaw idiay [[Senado ti Estados Unidos|Senado]], ti minoridad ti estado a [[Gobernador (Estados Unidos)|panakagobernador]], ken ti pay minoridad dagiti [[Listaan dagiti lehislatura iti Estados Unidos|estado a lehislatura]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Democratic Party (United States)}}

[[Kategoria:Dagiti politiko a partido idiay Estados Unidos]]</text>
      <sha1>juh176ul66u1inyo9x802880ih4a80j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Partido Republikano (Estados Unidos)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16303</id>
    <revision>
      <id>406222</id>
      <parentid>336071</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8721" sha1="458szfmlnt0mqq2m39hr7jo0s550u4a" xml:space="preserve">Ti '''Partido Republikano''' ket maysa kadagiti [[Dua a partido a sistema|dua]] a [[Kangrunaan a partido|kangrunaan]] a [[dagiti politiko a partido idiay Estados Unidos|politiko a partido idiay Estados Unidos]],  a kaduana ti [[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|Partido Demokratiko]]. Daytoy ket binangon dagiti kontra-tagabu nga aktibista idi 1854, daytoy ket kaaduan a nangituray kadagiti nailian a politika idi paset ti panawen ti 1860–1932. Agnanayon nga ammo iti Iggles a kas ti '''GOP''' (Grand Old Party), adda dagiti 18 a presidente ket Republikano.

Iti agdama ti [[Partido a plataporma|plataporma ti partido]] ket sapsap a mangiballatek ti [[Konserbatismo idiay Estados Unidos|Amerikano a konserbatismo]] iti [[Dagiti politika idiay Estados Unidos|espektro ti politiko iti Estados Unidos]].&lt;ref name=&quot;egrigsby&quot;&gt;{{cite book |last=Grigsby |first=Ellen|title=Panagusig kadagiti Politika: Ti pangyuna ti Politiko a Siensia |url=https://archive.org/details/analyzingpolitic0004grig |publisher=Cengage Learning |year=2008 |location=Florence |isbn=0-495-50112-3 | pages = [https://archive.org/details/analyzingpolitic0004grig/page/106 106]–7 |quote=''Idiay Estados Unidos, ti Partido Demokratiko ket agirepresenta kaniana ti alternatibo kadagiti Republikano, ngem ti panakaliberalismona ket para iti kaaduan a kinaudi a bersion iti liberalismo-moderno a liberalismo.''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sarnold&quot;&gt;{{cite book |last=Arnold |first=N. Scott |title=Panagipang-al kadagiti kapategan: ti maysa a salaysay iti liberalismo ken regulasion|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|year=2009 |location=Florence |isbn=0-495-50112-3 | page = 3 |quote=''Ti Moderno a liberalismo ket sakupenna ti kanigid-sentro iti tinawtawid a espektro ti politiko ken nairepresenta babaen ti Partido Demokratiko idiay Estados Unidos.''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jlevy&quot;&gt;{{cite book |last=Levy |first= Jonah |title=Ti estado kalpasan ti statismo: dagiti baro nga aktibidad ti estado iti panawen ti liberalisasion |publisher=Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan|year=2006 |location=Florence |isbn=0-495-50112-3 | page = 198 |quote=''Iti korporado a lugar ti pagiturayan, ti sentro-kanigid ket nangipuesto kaniana tapno agipandag para iti reporma.''}}&lt;/ref&gt; Ti Amerikano a konserbatismo ti Partido Republikano ket saan a sibubukel a naibatay ti panaglikud ti politiko nga ideolohia iti [[liberalismo]], a kaaduan kadagiti pamunganayan ti Amerikano a konserbatismo ket naibatayda ti [[klasiko a liberalismo]].&lt;ref name=&quot;Brian R. Farmer 2006. Pp. 64&quot;&gt;Brian R. Farmer. ''Dagiti politiko nga ideolohia ti Amerikano: ti panagiyuna kadagiti kangrunaan a sistema iti kapanuinotan iti maika-21 a siglo''. Jefferson, North Carolina, E.U.: McFarland &amp; Company, 2006. Pp. 64.&lt;/ref&gt; Ngem ti panakakonserbatismo ti Partido Republikano ket kaaduan a naibatay par iti panangisuportana iti klasiko a pamunganayan a sumuppiat kadagiti [[sosial a liberalismo|moderno a liberalismo]] iti [[Dagiti Sangkatiponan ti Partido Demokratiko (Estados Unidos)|Partido Demokratiko]] a naikapanunotan nga [[Amerikano a liberalismo]] iti kontemporario nga Amerikano a diskurso.&lt;ref name=&quot;Brian R. Farmer 2006. Pp. 64&quot; /&gt;

Iti [[maika-112 a Kongreso ti Estados Unidos|maika-112 a Kongreso]], a nabutosan iti [[Panagbutos ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos, 2010|2010]], ti Partido Republikano ket agtengtengngel kadagiti kaaduan a tugaw idiay  [[Kamara dagiti Pannakabagi iti Estados Unidos|Kamara dagiti Pannakabagi]] ken dagiti minoridad atugaw idiay [[Senado ti Estados Unidos|Senado]]. Ti partido ket agdama nga agtengtengngel kadagiti kaaduan kadagiti [[govbernador (Estados Unidos)|panakagobernador]] ken ti pay kaaduan kadagiti [[Listaan dagiti estado a lehislatura iti Estados Unidos|estado a lehislatura]].

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Nangruna|Bibliograpia iti Partido Republikano}}
{{Refbegin|2}}
* ''American National Biography'' (dagiti 20 a tomo, 1999) covers all politicians no longer alive; online at many academic libraries.
* Aistrup, Joseph A. ''The Southern Strategy Revisited: Republican Top-Down Advancement in the South'' (1996)
* [[Michael Barone (pundit)|Barone, Michael]]. ''The Almanac of American Politics 2010: The Senators, the Representatives and the Governors: Their Records and Election Results, Their States and Districts'' (2009).
* Black, Earl and Merle Black. ''The Rise of Southern Republicans'' (2002)
* Brennan, Mary C. ''Turning Right in the Sixties: The Conservative Capture of the GOP'' (1995)
* Conger, Kimberly H. ''The Christian Right in Republican State Politics'' (2010) 202 pages; focuses on Arizona, Indiana, and Missouri
* Crane, Michael. ''The Political Junkie Handbook: The Definitive Reference Books on Politics'' (2004) covers all the major issues explaining the parties' positions
* Critchlow, Donald T. ''The Conservative Ascendancy: How the Republican Right Rose to Power in Modern America'' (2nd ed. 2011)
* Donald, David. ''Lincoln'' (1999)
* Ehrman, John, ''The Eighties: America in the Age of Reagan'' (2005)
* {{cite book|last=Fried|first=J|title=Democrats and Republicans—Rhetoric and Reality|publisher=Algora Publishing|location=New York|year=2008|isbn=|url=}}
* Frank, Thomas. ''What's the Matter with Kansas? How Conservatives Won the Heart of America'' (2005)
* [[David Frum|Frum, David.]] ''What's Right: The New Conservative Majority and the Remaking of America'' (1996)
* {{cite book|last=Gould|first=Lewis|title=Grand Old Party: A History of the Republicans|publisher=|location=|year=2003|isbn=0-375-50741-8|url=https://archive.org/details/grandoldpartyhis0000goul}}
* Jensen, Richard. ''Grass Roots Politics: Parties, Issues, and Voters, 1854–1983'' (1983)
* [[John Judis|Judis, John B.]] and [[Ruy Teixeira]]. ''The Emerging Democratic Majority'' (2004) two Democrats project social trends
* Kleppner, Paul, et al. ''The Evolution of American Electoral Systems'' (1983), applies party systems model
* Lamis, Alexander P. ed. ''Southern Politics in the 1990s'' (1999)
* Levendusky, Matthew. ''The Partisan Sort: How Liberals Became Democrats and Conservatives Became Republicans'' (Chicago Studies in American Politics) (2009)
* Mayer, George H. ''The Republican Party, 1854–1966.'' 2d ed. (1967)
* Perlstein, Rick. ''Before the Storm: Barry Goldwater and the Unmaking of the American Consensus'' (2002) broad account of 1964
* Perlstein, Rick. ''Nixonland: The Rise of a President and the Fracturing of America'' (2009)
* Reinhard, David W. ''The Republican Right since 1945'' (1983)
* Rutland, Robert Allen. ''The Republicans: From Lincoln to Bush'' (1996)
* [[Larry Sabato|Sabato, Larry J.]] ''Divided States of America: The Slash and Burn Politics of the 2004 Presidential Election'' (2005)
*Sabato, Larry J. and Bruce Larson. ''The Party's Just Begun: Shaping Political Parties for America's Future'' (2001) textbook.
* [[Arthur M. Schlesinger, Jr.|Schlesinger, Arthur Meier, Jr.]] ed. ''History of American Presidential Elections, 1789–2000'' (various multivolume editions, latest is 2001). Essays on the most important election are reprinted in Schlesinger, ''The Coming to Power: Critical presidential elections in American history'' (1972)
* Shafer, Byron E. and Anthony J. Badger, eds. ''Contesting Democracy: Substance and Structure in American Political History, 1775–2000'' (2001), long essays by specialists on each time period:
** includes: &quot;'To One or Another of These Parties Every Man Belongs;&quot;: 1820–1865 by Joel H. Silbey; &quot;Change and Continuity in the Party Period: 1835–1885&quot; by Michael F. Holt; &quot;The Transformation of American Politics: 1865–1910&quot; by Peter H. Argersinger; &quot;Democracy, Republicanism, and Efficiency: 1885–1930&quot; by Richard Jensen; &quot;The Limits of Federal Power and Social Policy: 1910–1955&quot; by Anthony J. Badger; &quot;The Rise of Rights and Rights Consciousness: 1930–1980&quot; by James T. Patterson; and &quot;Economic Growth, Issue Evolution, and Divided Government: 1955–2000&quot; by Byron E. Shafer
* Shafer, Byron and Richard Johnston. ''The End of Southern Exceptionalism'' (2006), uses statistical election data &amp; polls to argue GOP growth was primarily a response to economic change
* Steely, Mel. ''The Gentleman from Georgia: The Biography of Newt Gingrich'' Mercer University Press, 2000. {{ISBN|0-86554-671-1}}.
* Sundquist, James L. ''Dynamics of the Party System: Alignment and Realignment of Political Parties in the United States'' (1983)
* Wooldridge, Adrian and John Micklethwait. ''[[The Right Nation]]: Conservative Power in America'' (2004).
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Republican Party (United States)}}

[[Kategoria:Dagiti politiko a partido idiay Estados Unidos]]</text>
      <sha1>458szfmlnt0mqq2m39hr7jo0s550u4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Galileo Galilei</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16690</id>
    <revision>
      <id>406408</id>
      <parentid>402065</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 25 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36834" sha1="gyzkqnnjlax0yimsmjj2lvji8y1jjno" xml:space="preserve">{{Infobox sientista|name = Galileo Galilei
|image = Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg
|caption = Ladawan ni Galileo Galilei babaen ni [[Giusto Sustermans]]
|birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1564|2|15|df=y}}&lt;ref name=&quot;McTutor&quot;&gt;{{cite web
|last=O'Connor|first=J. J.|author2=Robertson, E. F.
|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Galileo.html |publisher=[[Unibersidad iti St Andrews]], Eskosia
|work=Arkibo ti MacTutor a Pakasaritaan ti Matematika
|title=Galileo Galilei|accessdate=2007-07-24}}&lt;/ref&gt;
|birth_place = [[Pisa]],&lt;ref name=&quot;McTutor&quot; /&gt; [[Dukado iti Florensia]], Italia
|residence = [[Nalatak a Dukado iti Toskana]], Italia
|nationality = Italiano (Toskano)
|death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1642|1|8|1564|2|15}}&lt;ref name=&quot;McTutor&quot; /&gt;
|death_place = [[Arcetri]],&lt;ref name=&quot;McTutor&quot; /&gt; [[Nalatak a Dukado iti Toskana]], Italia
|field = Astronomia, pisika ken matematika
|work_institutions = [[Unibersidad iti Pisa]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad iti Padua]]
|alma_mater = Unibersidad iti Pisa
|academic_advisors = [[Ostilio Ricci]]&lt;ref&gt;F. Vinci, ''Ostilio Ricci da Fermo, Maestro di Galileo Galilei'', Fermo, 1929.&lt;/ref&gt;
|notable_students = [[Benedetto Castelli]]&lt;br /&gt;[[Mario Guiducci]]&lt;br /&gt;[[Vincenzo Viviani]]&lt;ref&gt;[http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu.id.php?id=134975 NODAK.edu]{{Natay a silpo|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|known_for = [[Kinematiko]]&lt;br /&gt;[[Analitiko a dinamika|Dinamika]]&lt;br /&gt;[[Panagpalpaliiw ti teleskopio nga astronomia]]&lt;br /&gt;[[Heliosentrismo]]
|signature = Galileo Galilei Signature 2.svg
|footnotes = Ti amana ket maysa a musikero [[Vincenzo Galilei]]. Ti kamalala ni Galileo Galilei a ni [[Marina Gamba]] (1570&amp;nbsp;– 21 Agosto 1612?) ket nangiyanak ti dua a babbbai ([[Maria Celeste]] (Virginia, 1600–1634) ken Livia (1601–1659), a dagitoy du a ket nagbalinda a madre) ken maysa nga anak a lalaki a ni [[Vincenzo Gamba|Vincenzo]] (1606–1649), a [[laudista]].
}}

Ni '''Galileo Galilei''' ({{IPA-it|ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi}}; 15 Pebrero 1564&lt;ref name=birthdate&gt;[[#Reference-Drake-1978|Drake (1978, p. 1).]] Ti petsa a panakaiyanak ni Galileo ket naited segun ti [[Kalendario a Huliano]], a daytoy ti inus-usar kadagiti amin a pagturayan ti Kristiano. Idi 1582 daytoy ket nasukatan iti [[Kalendario a Gregoriano]] idiay Italia ken dagiti dadduma pay a Katoliko a pagilian. No saan a sabali ti naibaga, dagiti petsa ti daytoy nga artikulo ket naited segun ti kalendario a Gregoriano.&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;– 8 Enero 1642),&lt;ref&gt;{{ws|&quot;[[s:Catholic Encyclopedia (1913)/Galileo Galilei|Galileo Galilei]]&quot; itie 1913 ''Katoliko nga Ensiklopedia''}} babaen ni John Gerard. Naala idi 11 Agosto 2007&lt;/ref&gt; ket maysa idi nga Italiano a [[pisisista]], [[matematiko]], [[astronomo]], ken [[pilosopo]] nga isu ket adda ti nangruna a papel iti [[Sientipiko a Rebolusion]]. Dagiti nagun-odanna ket mairaman ti pannakapasayaat ti [[teleskopio]] ken dagiti nagbanagan ti astronomiko a panagpalpaliiw ken ti panagsuporta para iti [[Nicolaus Copernicus|Kopernikanismo]]. Ni Galileo ket tinawtawagan idin a kas ti &quot;ama ti moderno a [[mapalpaliiw nga astronomia astronomia]]&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite document|title = Ti Ababa a Pakasaritaan ti Siensia iti Maikasangapulo ket sian a Siglo|first = Charles|last = Singer|year = 1941|publisher = Clarendon Press|url = http://www.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ&amp;pgis=1|page =217}}&lt;/ref&gt; i &quot;ama ti moderno a [[pisika]]&quot;,&lt;ref name=&quot;Einstein&quot;&gt;{{cite book|last=Weidhorn|first=Manfred|title=Ti Tao iti Milenio: Ti Naisalsalumina nga Impakto ni Galileo iti Pakasaritaan ti Lubong|url=https://archive.org/details/personofmillenni0000weid|year=2005|publisher=iUniverse|isbn=0-595-36877-8|pages=[https://archive.org/details/personofmillenni0000weid/page/155 155]}}&lt;/ref&gt; ti &quot;ama ti siensia&quot;,&lt;ref name=&quot;Einstein&quot; /&gt; ken &quot;ti Ama ti Moderno a Siensia&quot;.&lt;ref name=finocchiaro2007&gt;[[#Reference-Finocchiaro-2007|Finocchiaro (2007)]].&lt;/ref&gt;

Dagiti naipaeawagna iti mapalpaliiw nga astronomia ket mairaman ti teleskopia a pannakapasingked  [[dagiti paset ti Benus]], ti panakaduktal kadagiti uppat a kadakkelan a satelite ti  [[Hupiter]] (a nanaganan ti [[Galileo a bulbulan]] a pammadayaw kaniana), ken ti pannakapalpaliiw ken panagusig [[dagiti turik ti init]]. Ni Galileo ket nagobra pay iti naipakat a siensia ken teknolohia, isu ket nagparnuay ken nangpasayaat iti [[Sektor (instrumento)|kompas ti militar]] ken dagiti nadumaduma pay nga instrumento.

Ti panangipatakderan ni Galileo ti [[heliosentrismo]] ket kontrobersial idi kadagiti panawen ti kabibiagna, idi kaaduan ti umananamong iti [[heosentrismo]] wenno ti [[Tycho a sistema]].&lt;ref name=&quot;Isabelle Pantin 1999&quot;&gt;Isabelle Pantin (1999), &quot;Ti Baro a Pilosopia ken dagiti Daan nga Ilem: Dagiti Aspeto ti Pagawatan ti Kopernikanismo iti Nabingbingay a Europa&quot;, Stud. Hist. Phil. Sci. 30: 237–262&lt;/ref&gt; Isu ket sinuppiat dagiti adu nga astronomo, a nagdudua ti heliosentrismo gapu ti kaawan ti napaliiw a [[estelar a paralahe]].&lt;ref name=&quot;Isabelle Pantin 1999&quot; /&gt; Daytoy a banag ket sinukisok babaen ti [[Romano a Panagsukisok]] idi 1615, ken nangipatinggada a mabalin a masuportaran a daytoy ket kasla posibilidad laeng, a saan a naipatakderan a kinapudno.&lt;ref name=&quot;Isabelle Pantin 1999&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;contrary to scripture&quot;&gt;[[#Reference-Sharratt-1994|Sharratt (1994, pp. 127–131)]], [[#Reference-McMullin-2005a|McMullin (2005a)]].&lt;/ref&gt; Kalpasan daytoy ni Galileo ket inkaluyana dagitoy a kapanunotanna idiay ''[[Dialogo a Maipanggep ti Dua a Kangrunaan a Sistema ti Lubong]]'', a kasla nangipakpakita a nangiraut kenni Papa [[Urbano VIII]] ken isu ket nangisina kaniana ken [[dagiti Hesuita]], a dagitoy dua ket nagsuporta kenni Galileo aginggana ti daytoy a punto.&lt;ref name=&quot;Isabelle Pantin 1999&quot; /&gt; Isu ket naidarum babaen ti Panagsukisok, ken napabasol ti &quot;nakaro a panakasuspetsa ti erehia&quot;, ken napilit a nagisubli kadagiti inbagana, ken naibalod idiay pagtaengan kadagiti sumaganad a kabibiagna.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=ewKMpRsF4Y8C&amp;pg=PA47 Finocchiaro (1997), p. 47].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=KBKSyHOLzZAC&amp;pg=PA96 Hilliam (2005), p. 96].&lt;/ref&gt; Idi naibalod idiay pagtaenganna a ni Galileo ket nagsurat iti maysa a kapintasan nga obrana, ''[[Dua a Baro a Siensia]]'', nga iti daytoy ket inpabuklanna ti inobrana kadagiti napalabas nga uppat a pulo a tawtawen, kadagiti dua a siensia a tattan ket tinawtawagan a kas ti [[kinematika]] ken [[kapigsa dagiti materiales]].&lt;ref name=JoCarney&gt;{{cite book| first=Jo Eldridge |last=Carney |year=2000 |title=Renasimiento ken Repormasion, 1500–1620: a| url=https://archive.org/details/renaissancerefor0000unse_t1p6 | publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-30574-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allan-Olney 1870&quot;&gt;Allan-Olney (1870)&lt;/ref&gt;

== Nasapa a biag ==
[[File:Galileo facing the Roman Inquisition.jpg|thumb|220px|left|]]
Ni Galileo ket naipasngay idi idiay [[Pisa]] (a paset idi ti [[Dukado iti Florensia]]), Italia, ti kaunaan kadagiti innem nga annak ni [[Vincenzo Galilei]], timaysa a nadayeg a [[laudista]], kompositor, ken [[teoria ti musika|teorista ti musika]]; kenni Giulia Ammannati. Ni Galileo ket nagbalin pay a maysa a nadayeg a laudista ket nasapa a nakaadal kenni amana ti nasalun-at nga eskeptisismo para iti naipatakder a turay,&lt;ref&gt;John Gribbon. ''Ti Kumaduaan: Gilbert, Bacon, Harvey, Wren, Newton ken ti Sarita ti Sientiko a Rebolusion''. The Overlook Press, 2008. p. 26&lt;/ref&gt; ti pateg ti nasayaat a pannakarukod wenno naaduan a panag-eksperimento, tipanagayat para iti periodiko wenno musiko a panagrukod ti oras wenno kumpas, ken ti pay naipalpalawagan a nagbanagan ti manamnama manipud iti panagtipon ti matematika ken eksperimento. Tallo kadagiti lima a kakabsat ni Galileo ket nagbiagda, ken ti kaubingan a ni Michelangelo (wenno [[Michelagnolo Galilei|Michelagnolo]]) ket nagbalin paya nadayeg a laudista ken kompositor, nupay isu ket nagparawad ti kinarigat ti busbos idi laus-ud ti ubing a kinaagtutubo ni Galileo. Ni Michelangelo ket saan idi a nakabael nga agparawad ti bingayna para iti naikari a palab-ong ti amana a para kadagiti kayongda, a kalpasan daytoy ket nagsukisok ti legado a pamuspusan para iti daytoy nga utang. Ni Michelangelo ket sagpaminsan pay nga immututang kenni Galileo para iti panagsuporta para kadagiti musika nga obrana. Dagiti a panagsagsagaba ti busbos ket nagparawad kenni Galileo ti panagayat ti panagparang-ay kadagiti maparnuay a magiyeg kaniana ti nayon ti matgedanna.

Ni Galileo ket nainaganan manipud iti puonan a kabagianna, a ni Galileo Bonaiuti, nga isu ket maysa a mangngagas, manursuro iti unibersidad ken politiko a nagtaeng idiay Florensia manipud idi 1370 aginggan idi 1450; iti dayta a paset ti panawen ti naladaw a maika-14 a siglo, ti apelyido ti pamiliana ket nasukatan manipud iti Bonaiuti (wenno Buonaiuti) iti Galilei. Ni Galileo Bonaiuti ket naipunpon iti isu met laeng a simbaan, ti [[Basilika iti Santa Croce, Florensia|Basilika iti Santa Croce idiay Florensia]], nga iti agarup 200 a tawtawen ti napalabas ti nakaipunponan met laeng ti nadaydayeg a kaputotanna a ni Galileo Galilei. Idi agtawen ti 8 ni Galileo Galilei, ti pamiliana ket immalis idiay [[Floresia, Italia|Florensia]], ngem isu ket naibati kenni Jacopo Borghini para iti dua a tawen.&lt;ref name=&quot;McTutor&quot; /&gt; Isu ket nagadal idiay Camaldolese a Monasterio idiay [[Vallombrosa]], 35&amp;nbsp;km nga abagatan a daya ti Florensia.&lt;ref name=&quot;McTutor&quot; /&gt;

[[Papeles:Suor maria celeste.jpg|thumb|upright|Ti anak a babai ni Galileo, Virginia ([[Madre]] [[Maria Celeste]]), ket naisangsangayan a nagay-ayat idi iti amana. Isu ken ti amana ket naipuponda idiay [[Basilika iti Santa Croce, Florensia]].]]
Nupay isu ket maysa a reliohiosa a Romano Katoliko,&lt;ref&gt;[[#Reference-Sharratt-1994|Sharratt (1994, pp. 17, 213)]]&lt;/ref&gt; Ni Galileo ket nakaputo ti tallo nga annak babaen ti kamalalana a ni [[Marina Gamba]]. Adda dua nga annakda a babbai, ni Virginia idi 1600 kenni Livia idi 1601, ken maysa nga anak a lalaki, a ni [[Vincenzo Gamba|Vincenzo]], idi 1606. Gapu ti panakaanakda ti ruar, ti amada ket pinanunotanna a dagitoy dua a bababei ket saan a mabalin a makiasawa, ngem no saan daytoy ket mangited ti parikut ti nagina a panagsuporta wenno dagiti palab-ong, a daytoy ket kapadpadanto  dagiti dati a parikut ti busbos dagiti dua a kakabsatna a babbai.&lt;ref&gt;John Gribbon. ''Ti Kumaduaan: Gilbert, Bacon, Harvey, Wren, Newton ken ti Sarita ti Sientipiko a Rebolusion''. The Overlook Press, 2008. p. 42&lt;/ref&gt; Ti napateg laeng nga alternatiboda ket ti relihioso a biag. Dagitoy dua a babbai ket naipatulodda idiay konbento iti San Matteo idiay [[Arcetri]] ken nagtaengda idiay kadagiti dagup a panagbiagdaa.&lt;ref name=&quot;daughters unmarriageable&quot;&gt;[[#Reference-Sobel-2000|Sobel (2000, p. 5)]] [http://www.galileosdaughter.com/firstchapter.shtml Kapitulio 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000510012932/http://www.galileosdaughter.com/firstchapter.shtml |date=2000-05-10 }} Naala idi 26 Agosto 2007. &quot;Gaputa isu ket saana met nga inasawa ti ina ni Virginia, naipanunotanna a daytoy a babai ket saan a mabalin a makiasawa. Kalpasan ti maika-13 a kasangayanna, isu ket nangipatulod kaniana idiay Konbento iti San Matteo idiay Arcetri.&quot;&lt;/ref&gt; Ni Virginia ket nangala ti nagan a [[Maria Celeste]] idi simrrek idiay konbento. Ni Virginia ket pimmusay idi 2 Abril 1634, ken naipunpon a kaduna ni Galileo idiay [[Basilicka iti Santa Croce, Florensia]]. Ni Livia ket nanagal ti nagan a Madre Arcangela ken managsakit para kadagiti kaaduan a kabibiagna. Ni Vincenzo ket naipalegado a kas ti legado a tumawid kenni Galileo, ken inasawana ni Sestilia Bocchineri.&lt;ref&gt;{{cite conference| last=Pedersen|first=O.|title=Relihion ni Galileo| booktitle=Proceedings of the Cracow Conference, The Galileo affair: A meeting of faith and science| publisher = Dordrecht, D. Reidel Publishing Co.| pages=75–102|date=24–27 Mayo 1984|location=Cracow| bibcode=1985gamf.conf...75P}}&lt;/ref&gt;

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Refbegin|2}}
*{{cite book
|first=Mary
|last=Allan-Olney
|year=1870
|title=Ti Pribado a Biag ni Galileo: Naurnong manipud kadagiti sinursuratna ken dagiti sinursurat ti kaunaan nga anakna a babai, ni Madre Maria Celeste
|publisher=Nichols ken Noyes
|location=Boston
|url=http://books.google.com/?id=zWcSAAAAIAAJ
|accessdate=2008-06-09
}}
*{{cite book
|first= Mario
|last= Biagioli
|title= Galileo, Courtier: The Practice of Science in the Culture of Absolutism
|year= 1993
|publisher= Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan
|location= Chicago, IL
|ref= Reference-Biagioli-1993
|isbn= 0-226-04559-5}}
*{{cite book
|title= Behind the Scenes at Galileo's Trial
|url= https://archive.org/details/behindscenesatga0000blac_a1s8
|author= Blackwell, Richard J.
|publisher= University of Notre Dame Press
|year= 2006
|location= Notre Dame, IN
|isbn= 0-268-02201-1
|ref=Reference-Blackwell-2006}}
*{{cite book
|title= Galileo: the man, his work, his misfortunes
|author= Brodrick, James  S. J.
|publisher= G. Chapman
|year= 1965
|location= London
|ref=Reference-Brodrick-1965}}
*{{cite book
 |first= Alan Francis
 |last= Chalmers
 |title= What is this thing called Science?
 |url= http://books.google.com/books?id=WQh5wDlE8cwC&amp;printsec=frontcover
 |edition= third
 |year= 1999
 |origyear= 1976
 |publisher= University of Chicago Press
 |isbn= 978-0-7022-3093-6
 }}
*{{cite book
|title= Nicole Oresme and the Medieval Geometry of Qualities and Motions; a treatise on the uniformity and difformity of intensities known as Tractatus de configurationibus qualitatum et motuum
|last = Clagett
|first = Marshall
|publisher= University of Wisconsin Press
|year= 1968
|location= Madison, WI
|isbn= 0-299-04880-2
|ref=Reference-Clagett-1968}}
*{{cite book |last=Clavelin |first=Maurice |title=The Natural Philosophy of Galileo |url=https://archive.org/details/naturalphilosoph00maur |publisher=MIT Press |year=1974}}
*{{cite journal |last=Coffa |first=J. |title=Galileo's Concept of Inertia |journal=Physis Riv. Internaz. Storia Sci. |year=1968 |volume=10 |pages=261–281}}
*{{cite book |last=Consolmagno |first=Guy |last2=Schaefer |first2=Marta |year=1994 |title=Worlds Apart, A Textbook in Planetary Science |location=Englewood, New Jersey |publisher=Prentice-Hall |isbn=0-13-964131-9}}
*{{cite book
 |last=Cooper
 |first=Lane
 |title=Aristotle, Galileo, and the Tower of Pisa
 |url=https://archive.org/details/aristotlegalileo006316mbp
 |publisher=Cornell University Press
 |location=Ithaca, NY
 |year=1935
 |isbn=1-4067-5263-0
 |ref=Reference-Cooper-1935}}
*{{cite book
|title= The Church's Most Recent Attempt to Dispel the Galileo Myth
|author= George V. Coyne
|others= In [[#Reference-McMullin-2005|McMullin (2005, pp. 340–359)]]
|year= 2005
|ref=Reference-Coyne-2005}}
*{{cite book |editor-last=Drabkin |editor-first=Israel |editor2-last=Drake |editor2-first=Stillman |title=On Motion and On Mechanics |publisher=University of Wisconsin Press |year=1960 |isbn=0-299-02030-4}}
*{{cite book
|title= Notes to English translation of Galileo's Dialogue
|last= Drake
|first= Stillman
|others= In [[#CITEREFGalilei1953|Galilei (1953, pp. 467–91)]]
|year= 1953
|ref=Reference-Drake-1953}}
*{{cite book |ref=Reference-Drake-1957 |last=Drake |first=Stillman |year=1957 |title=Discoveries and Opinions of Galileo |url=https://archive.org/details/discoveriesopini00gali_0 |location=New York |publisher=Doubleday &amp; Company |isbn=0-385-09239-3}}
*{{cite book
|title= Introduction to the Controversy on the Comets of 1618
|last= Drake
|first= Stillman
|others= In [[#Reference-Drake&amp;O'Malley-1960|Drake &amp; O'Malley (1960, pp.vii–xxv)]]
|year= 1960
|ref=Reference-Drake-1960}}
*{{cite book
|title= Galileo Studies
|url= https://archive.org/details/galileostudiespe0000drak
|last= Drake
|first= Stillman
|publisher= The University of Michigan Press
|year= 1970
|location= Ann Arbor
|isbn= 0-472-08283-3
|ref=Reference-Drake-1970}}
*{{cite journal |last=Drake |first=Stillman |year=1973 |title=Galileo's Discovery of the Law of Free Fall |journal=Scientific American |volume=228 |issue=5 |pages=84–92 |doi=10.1038/scientificamerican0573-84}}
*{{cite book |ref=Reference-Drake-1978 |last=Drake |first=Stillman |year=1978 |title=Galileo At Work |url=https://archive.org/details/galileoatwork00stil |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-16226-5}}
*{{cite book
|title= Galileo: Pioneer Scientist
|url= https://archive.org/details/galileo00stil_0
|last= Drake
|first= Stillman
|publisher= The University of Toronto Press
|year= 1990
|location= Toronto
|isbn= 0-8020-2725-3
|ref=Reference-Drake-1990}}
*{{cite book
|title= The Controversy on the Comets of 1618
|author= Stillman Drake |author2= O'Malley C.D. 
|publisher= University of Philadelphia Press
|year= 1960
|location= Philadelphia, PA
|ref=Reference-Drake&amp;O'Malley-1960}}
*{{cite journal |last1=Drake |first1=Stillman|last2=Kowal|first2=C. T. |year=1980 |title=Galileo's Sighting of Neptune |journal=Scientific American |volume=243 |issue=6 |pages=74–81 |doi=10.1038/scientificamerican1280-74}}
*{{cite book |last=Dugas |first=René |title=A History of Mechanics |url=https://archive.org/details/historyofmechani0000duga_i9m2 |origyear=1955 |publisher=Dover Publications |year=1988 |isbn=0-486-65632-2}}
*{{cite book |last=Duhem |first=Pierre |title=Etudes sur Leonard de Vinci |year=1906–13}}
*{{cite book |last=Duhem |first=Pierre |title=Le Systeme du Monde |year=1913}}
*{{cite encyclopedia |last=Duhem |first=Pierre |title=History of Physics |encyclopedia=Catholic Encyclopedia}}
*{{cite book |last=Einstein |first=Albert |year=1953 |chapter=Foreword |title=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |url=https://archive.org/details/dialogueconcerni0000gali_z9e2 |editor-last=Drake |editor-first=Stillman |publisher=University of California Press |location=Berkeley, CA |isbn=0-375-75766-X}}
*{{cite book
|title= Ideas and Opinions
|url= https://archive.org/details/ideasopinions0000eins_p1u8
|last= Einstein
|first= Albert
|others= translated by Sonja Bargmann
|publisher= Crown Publishers
|year= 1954
|authorlink= Albert Einstein
|location= London
|isbn= 0-285-64724-5
|ref=Reference-Einstein-1954}}
*{{cite book |last=Fantoli |first=Annibale |year=2003 |title=Galileo: For Copernicanism and the Church |url=https://archive.org/details/galileoforcopern0000fant_c2j8 |edition=third English |publisher=Vatican Observatory Publications |isbn=88-209-7427-4}}
*{{cite book
|title= The Disputed Injunction and its Role in Galileo's Trial
|first= Annibale
|last= Fantoli
|others= In [[#Reference-McMullin-2005|McMullin (2005, pp. 117–149)]]
|year= 2005
|ref=Reference-Fantoli-2005}}
*{{Cite book
|ref= Reference-Favaro-1890
|editor-last= Favaro
|editor-first= Antonio
|editor-link= :it:Antonio Favaro
|date= 1890
|title= Le Opere di Galileo Galilei, Edizione Nazionale
|url= http://moro.imss.fi.it/lettura/LetturaWEB.DLL?AZIONE=CATALOGO
|language= Italiano
|place= [[Florence]]
|publisher= Barbera
|isbn= 88-09-20881-1
}} A searchable online copy is available on the [http://www.imss.fi.it/istituto/index.html Institute and Museum of the History of Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081114183333/http://www.imss.fi.it/istituto/index.html |date=2008-11-14 }}, Florence, and a brief overview of ''Le Opere'' is available [https://web.archive.org/web/20110103231202/http://www.pacifier.com/~tpope/Additional_Info.htm here].
*{{cite book |last=Feyerabend |first=Paul |title=Againat Method |publisher=Verso |year=1975}}
*{{cite book
|title= Killing Time: The Autobiography of Paul Feyerabend
|url= https://archive.org/details/killingtimeautob00feye
|author= Feyerabend, Paul
|authorlink= Paul Feyerabend
|publisher= University of Chicago Press
|year= 1995
|location= Chicago, MI
|isbn= 0-226-24531-4
|ref=Reference-Feyerabend-1995}}
*{{cite book |last=Fillmore |first=Charles |origyear=1931 |edition=17th |date=Hulio 2004 |title=Metaphysical Bible Dictionary |location=Unity Village, Missouri |publisher=Unity House |isbn=0-87159-067-0}}
*{{cite book
|title= Galileo on the world systems: a new abridged translation and guide
|last= Finocchiaro
|first= Maurice A.
|publisher= University of California Press
|year= 1997
|url= http://books.google.com/?id=Li4eh7JIMtIC
|location= Berkeley and Los Angeles, CA
|isbn= 0-520-20548-0
|ref= Reference-Finocchiaro-1997
}}
*{{cite book
|title= The Galileo Affair: A Documentary History
|author= Finocchiaro, Maurice A.
|publisher= University of California Press
|url= http://books.google.com/?id=wKCZFJuMCaQC&amp;printsec=frontcover&amp;q=
|year= 1989
|location= Berkeley, CA
|isbn= 0-520-06662-6
|ref= Reference-Finocchiaro-1989
}}
*{{Cite journal
|last = Finocchiaro
|first = Maurice A.
|title = Book Review—The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History
|journal =The Historian
|volume = 69
|issue = 3
|pages = 601–602
|date = Fall 2007
|doi = 10.1111/j.1540-6563.2007.00189_68.x
|ref = Reference-Finocchiaro-2007}}
*{{cite book
|title= The Assayer
|author= Galilei, Galileo
|others = Translated by [[Stillman Drake]]. In [[#Reference-Drake&amp;O'Malley-1960|Drake &amp; O'Malley (1960, pp. 151–336)]]
|year= 1960
|origyear= 1623
|ref=Reference-Galileo-1960
|isbn= 1-158-34578-X}}
*{{cite book
|title= Dialogue Concerning the Two Chief World System
|last= Galilei
|first= Galileo
|others= Translated by [[Stillman Drake]]
|publisher= University of California Press
|year= 1953
|origyear= 1632
|location= Berkeley, CA

|isbn= 0-520-00449-3}}
*{{Cite book |ref=Reference-Galileo-1954 |last=Galilei |first=Galileo |origyear=1638, 1914 |year=1954 |editor-last=Crew |editor-first=Henry |editor2-last=de Salvio |editor2-first=Alfonso |url=http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Ftitle=753&amp;Itemid=99999999 |title=Dialogues Concerning Two New Sciences |publisher=Dover Publications Inc. |location=New York, NY |isbn=0-486-60099-8 |access-date=2012-08-06 |archive-date=2013-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001015122/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Ftitle=753&amp;Itemid=99999999 |url-status=dead }}
*Galilei, Galileo ''Galileo: Two New Sciences'' (Translation by Stillman Drake of Galileo's 1638 ''Discourses and mathematical demonstrations concerning two new sciences'') University of Wisconsin Press 1974 {{ISBN|0-299-06400-X}}
*{{cite book
|title= Discourse on the Comets
|author= Galilei, Galileo |author2= Guiducci, Mario
|others = Translated by Stillman Drake. In [[#Reference-Drake&amp;O'Malley-1960|Drake &amp; O'Malley (1960, pp. 21–65)]]
|year= 1960
|origyear= 1619
|ref=Reference-Galileo&amp;Guiducci-1960}}
*{{cite book
|title= On Sunspots
|url= https://archive.org/details/onsunspots0000gali
|last1= Galilei
|first1= Galileo
|first2= Christoph
|last2= Scheiner
|others= Translated and with and introduction by Eileen Reeves and Albert Van Helden
|year= 2010
|location=Chicago
|publisher=University of Chicago Press
|isbn= 978-0-226-70715-0
|ref=Reference-Galileo-2010}}
*{{cite book
|title=Galileo Galilei and the Roman Curia
|last=von Gebler
|first=Karl
|year=1879
|url=http://books.google.com/?id=FheRZAirWvQC
|location=London
|publisher=C.K. Paul &amp; Co.
|ref=Reference-Gebler-1879
|isbn=0-915172-11-9
}}
*Geymonat, Ludovico (1965), ''Galileo Galilei, A biography and inquiry into his philosophy and science'', translation of the 1957 Italian edition, with notes and appendix by [[Stillman Drake]], McGraw-Hill
*{{cite book
|title=The Great Copernican Chase and other adventures in astronomical history
|url=https://archive.org/details/greatcopernicusc00ging_0
|last= Gingerich
|first=Owen
|authorlink = Owen Gingerich
|year=1992
|location=Cambridge, MA
|publisher=Cambridge University Press
|ref=Reference-Gingerich-1992
|isbn=0-521-32688-5}}
*{{cite journal |last=Graney |first=Christopher M.|title=The Telescope Against Copernicus: Star Observations by Riccioli Supporting a Geocentric Universe |journal=Journal for the History of Astronomy |year=2010 |volume=41 |issue=4 |pages=453–467|bibcode = 2010JHA....41..453G}}
*{{cite journal |last1=Graney |first1=Christopher M.|last2=Grayson|first2=Timothy P.|title=On the Telescopic Disks of Stars: A Review and Analysis of Stellar Observations from the Early Seventeenth through the Middle Nineteenth Centuries|journal=[[Annals of Science]] |year=2011 |volume=68 |issue=3 |pages=351–373 |doi=10.1080/00033790.2010.507472}}
*Grant, Edward ''Aristotle, Philoponus, Avempace, and Galileo's Pisan Dynamics'' Centaurus, 11, 1965–7
*{{cite book
|title= On the Three Comets of the Year MDCXIII
|author= Grassi, Horatio
|others =translated by C.D. O'Malley. In [[#Reference-Drake&amp;O'Malley-1960|Drake &amp; O'Malley (1960, pp. 3–19)]]
|year= 1960a
|origyear= 1619
|ref=Reference-Grassi-1960a}}
*{{cite book
|title= The Astronomical and Philosophical Balance
|author= Grassi, Horatio
|others =translated by C.D. O'Malley. In [[#Reference-Drake&amp;O'Malley-1960|Drake &amp; O'Malley (1960, pp. 67–132)]]
|year= 1960
|origyear= 1619
|ref=Reference-Grassi-1960b}}
*Grisar, Hartmann, S.J., Professor of Church history at the University of Innsbruck (1882). [http://books.google.com/books?vid=ISBN0790562294&amp;id=aqMBAAAAQAAJ ''Historisch theologische Untersuchungen über die Urtheile Römischen Congegationen im Galileiprocess (Historico-theological Discussions concerning the Decisions of the Roman Congregations in the case of Galileo)''], Regensburg: Pustet. [[Google Books]] {{ISBN|0-7905-6229-4}}. [http://isbndb.com/d/book/galileistudien.html (LCC# QB36—''microfiche'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927233804/http://isbndb.com/d/book/galileistudien.html |date=2007-09-27 }} [http://books.google.com/books?id=aqMBAAAAQAAJ Reviewed here (1883), pp. 211–213]
*Hall, A. R. ''From Galileo to Newton'' 1963
*Hall, A. R. ''Galileo and the Science of Motion'' in 'British Journal of History of Science', 2 1964-5
*Hilliam, R., ''[http://books.google.com/books?id=KBKSyHOLzZAC&amp;pg=PA96 Galileo Galilei: Father of modern science]'', The Rosen Publishing Group, 2005, {{ISBN|1-4042-0314-1}}.
*Hoskin, Michael (Ed) ''The Cambridge concise history of astronomy'' CUP 1999
*{{cite book
|title= A Brief History of Time
|url= https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_j2d2
|author= Hawking, Stephen
|publisher= Bantam Books
|year= 1988
|authorlink= Stephen Hawking
|location= New York, NY
|isbn= 0-553-34614-8
|ref=Reference-Hawking-1988}}
*{{cite book
|title= Censorship of Astronomy in Italy after Galileo
|author= Heilbron, John L.
|others= In [[#Reference-McMullin-2005|McMullin (2005, pp. 279–322)]]
|year= 2005
|ref=Reference-Heilbron-2005}}
*Hellman, Hal (1988). ''Great Feuds in Science. Ten of the Liveliest Disputes Ever''. New York: Wiley
*{{cite book
|title= Galileo
|url= https://archive.org/details/galileo0000heil
|last= Heilbron
|first= John L.
|publisher= Oxford University Press
|location= New York, NY
|year= 2010
|isbn= 978-0-19-958352-2
}}
*{{cite book
|title= The contemporaries of Tycho Brahe
|first= Richard A.
|last=Jarrel
|others= In [[#Reference-Taton&amp;Wilson-1989|Taton and Wilson (1989, pp. 22–32)]]
|year= 1989
|ref=Reference-jarrel-1989}}
*{{cite book
|title= The Refusal to Accommodate. Jesuit Exegetes and the Copernican System
|author= Kelter, Irving A.
|others= In [[#Reference-McMullin-2005|McMullin (2005, pp. 38–53)]]
|year= 2005
|ref=Reference-Kelter-2005}}
*Humphreys, W. C. ''Galileo, Falling Bodies and Inclined Planes. An Attempt at Reconstructing Galileo's Discovery of the Law of Squares'' 'British Journal of History of Science' 1967
*{{cite book
|title = [[The Sleepwalkers]]: A History of Man's Changing Vision of the Universe
|author= [[Arthur Koestler|Koestler, Arthur]]
|publisher= Penguin
|year= 1990
|origyear = 1959
|isbn= 0-14-019246-8
|ref= Reference-Koestler-1990}} Original edition published by Hutchinson (1959, London).
*[[Koyré]], Alexandre ''A Documentary History of the Problem of Fall from Kepler to Newton'' Transaction of the American Philosophical Society, 1955
*Koyré, Alexandre ''Galilean Studies'' Harvester Press 1978
*Kuhn, T. ''The Copernican Revolution'' 1957
*Kuhn, T. ''The Structure of Scientific Revolutions'' 1962
*Lattis, James M. (1994). ''Between Copernicus and Galileo: Christopher Clavius and the Collapse of Ptolemaic Cosmology'', Chicago: the University of Chicago Press
*{{cite book
|title= Galileo, Science and the Church
|author= Langford, Jerome K.
|publisher= St. Augustine's Press
|edition= third
|year= 1998
|origyear= 1966
|isbn= 1-890318-25-6
|ref=Reference-Langford-1998}}. Original edition by Desclee (New York, NY, 1966)
*Lessl, Thomas, &quot;[http://www.catholiceducation.org/articles/apologetics/ap0138.html The Galileo Legend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927233952/http://www.catholiceducation.org/articles/apologetics/ap0138.html |date=2013-09-27 }}&quot;. ''New Oxford Review'', 27–33 (June 2000).
*{{cite book
|title= From Eudoxus to Einstein—A History of Mathematical Astronomy
|url= https://archive.org/details/fromeudoxustoein0000lint
|author= Linton, Christopher M.
|publisher= Cambridge University Press
|year= 2004
|location= Cambridge
|isbn= 978-0-521-82750-8
|ref=Reference-Linton-2004}}
*Losee, J. ''Drake, Galileo, and the Law of Inertia'' American Journal of Physics, 34, p.&amp;nbsp;430-2 1966
*{{cite book
|title= The Church and Galileo
|url= https://archive.org/details/churchgalileo0000unse
|author= McMullin, Ernan
|publisher= University of Notre Dame Press
|year= 2005
|location= Notre Dame, IN
|isbn= 0-268-03483-4
|ref=Reference-McMullin-2005}}
*{{cite book
|title= The Church's Ban on Copernicanism, 1616
|author= McMullin, Ernan
|others= In [[#Reference-McMullin-2005|McMullin (2005, pp. 150–190)]]
|year= 2005a
|ref=Reference-McMullin-2005a}}
*Mach, Ernst. ''The Science of Mechanics'' 1893
*Machamer, Peter (Ed) ''The Cambridge Companion to Galileo'' Cambridge University Press 1998
*{{cite book
|title= Rhetoric &amp; dialectic in the time of Galileo
|first1= Jean Dietz
|last1= Moss
|first2= William
|last2= Wallace
|url= http://books.google.com/?id=Lw50esHmgacC
|publisher= CUA Press
|year= 2003
|location= Washington D.C.
|isbn= 0-8132-1331-2
|ref= Reference-Moss&amp;Wallace-2003
}}
*Naylor, Ronald H. (1990). &quot;Galileo's Method of Analysis and Synthesis&quot;, ''Isis'', 81: 695–707
*Newall, Paul (2004). [http://www.galilean-library.org/hps.html &quot;The Galileo Affair&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090509101230/http://www.galilean-library.org/hps.html |date=2009-05-09 }}
*{{Cite journal
|last = Ondra
|first = Leos
|title = A New View of Mizar
|journal = Sky &amp; Telescope
|pages = 72–75
|date= Hulio 2004
|ref = Reference-Ondra-2004}}
*{{cite news|publisher=TimesOnline News|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article5612996.ece|title=Catholic Church abandons plan to erect statue of Galileo|date=2009-01-29|accessdate=2011-04-22|location=London|first1=Richard|last1=Owen|archive-date=2011-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814140428/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article5612996.ece|url-status=dead}}
*{{cite news|publisher=TimesOnline News|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3478943.ece|title=Vatican recants with a statue of Galileo|date=2008-03-04|accessdate=2009-03-02|location=London|first1=Richard|last1=Owen|first2=Sarah|last2=Delaney|archive-date=2011-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007065245/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3478943.ece|url-status=dead}}
*{{cite book |last=Remmert |first=Volker R. |year=2005 |chapter=Galileo, God, and Mathematics |editor-last=Koetsier |editor-first=Teun |editor2-last=Bergmans |editor2-first=Luc |title=Mathematics and the Divine. A Historical Study |location=Amsterdam |publisher=Elsevier |pages=347–360}}
*{{cite book
|title= Turning point for Europe? The Church in the Modern World—Assessment and Forecast
|url= https://archive.org/details/turningpointfore0000bene
|author= Ratzinger, Joseph Cardinal
|authorlink= Pope Benedict XVI
|others= translated from the 1991 German edition by Brian McNeil
|publisher= Ignatius Press
|year= 1994
|location = San Francisco, CA
|isbn= 0-89870-461-8
|oclc= 60292876
|ref= Reference-Ratzinger-1994}}
*{{cite book
|last=Reston
|first=James
|year=2000
|title=Galileo: A Life
|publisher=Beard Books
|isbn=1-893122-62-X
|ref=Reference-Reston-2000}}
*{{cite book
|title= Galileo Galilei, his life and his works
|url= https://archive.org/details/galileogalileihi0000unse_u0u3
|author= Seeger, Raymond J.
|publisher= Pergamon Press
|year= 1966
|location= Oxford
|ref= Reference-Seeger-1966
|isbn= 0-08-012025-3}}
*{{cite journal |ref=Reference-Settle-1961 |last=Settle |first=Thomas B. |year=1961 |title=An Experiment in the History of Science |journal=Science |volume=133 |pages=19–23 |doi=10.1126/science.133.3445.19 |pmid=17759858 |issue=3445|bibcode = 1961Sci...133...19S}}
*{{cite book |ref=Reference-Sharratt-1994 |last=Sharratt |first=Michael |year=1994 |title=Galileo: Decisive Innovator |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56671-1}}
*Shapere, Dudley ''Galileo, a Philosophical Study'' University of Chicago Press 1974
*{{cite book
|title= Galileo in Rome: The Rise and Fall of a Troublesome Genius
|url= https://archive.org/details/galileoinromeris00shea
|author= Shea, William R. |author2= Artigas, Mario
|publisher= Oxford University Press
|year= 2003
|location= Oxford
|isbn= 0-19-516598-5
|ref= Reference-Shea&amp;Artigas-2003}}
*{{cite book
|title= Galileo's Daughter
|url= https://archive.org/details/galileosdaughter0614sobe_KO053
|author= Sobel, Dava
|publisher= Fourth Estate
|year= 2000
|location= London
|origyear= 1999
|isbn= 1-85702-712-4
|ref= Reference-Sobel-2000}}
*{{cite book
|title= The Beginnings of Modern Science from 1450 to 1800
|editor1-first= René
|editor1-last= Taton
|publisher= Thames and Hudson
|origyear= 1958
|year= 1964
|location= London
}}
*{{cite book
|title= Planetary astronomy from the Renaissance to the rise of astrophysics Part A: Tycho Brahe to Newton
|editor1-first= René
|editor1-last= Taton
|editor2-first= Curtis
|editor2-last= Wilson
|publisher= Cambridge University Press
|year= 1989
|location= Cambridge
|isbn= 0-521-24254-1
|ref=Reference-Taton&amp;Wilson-1989}}
*{{cite book
|title= Tycho Brahe
|first= Victor E.
|last=Thoren
|others= In [[#Reference-Taton&amp;Wilson-1989|Taton and Wilson (1989, pp. 3–21)]]
|year= 1989
|ref=Reference-Thoren-1989
|isbn= 0-521-35158-8}}
*{{cite book
|title= Galileo, telescopic astronomy, and the Copernican system
|first= Albert
|last=Van Helden
|others= In [[#Reference-Taton&amp;Wilson-1989|Taton and Wilson (1989, pp. 81–105)]]
|year= 1989
|ref=Reference-Vanhelden-1989}}
*{{cite book
 |first= Albert
 |last= Van Helden
 |url= http://books.google.com/books?id=L-yb7GX9mQIC&amp;printsec=frontcover
 |title= Measuring the Universe: Cosmic Dimensions from Aristarchus to Halley
 |year= 1985
 |publisher= University of Chicago Press
 |isbn= 0-226-84881-7
 }}
*Wallace, William A. (1984) ''Galileo and His Sources: The Heritage of the Collegio Romano in Galileo's Science,'' (Princeton: Princeton Univ. Pr.), {{ISBN|0-691-08355-X}}
*{{cite book
|title= Domingo de Soto and the Early Galileo
|last = Wallace
|first = William A.
|publisher= Ashgate Publishing
|year= 2004
|location= Aldershot
|isbn= 0-86078-964-0
|ref= Reference-Wallace-2004}}
*{{cite book
|title= Ti Nabalitokan a panawen ti Mapalpaliiw nga Astronomia
|last = Walusinsky
|first = G.
|others= Iti [[#CITEREFTaton1964|Taton (1964, pp. 268–286)]]
|origyear= 1958
|year= 1964
}}
*{{cite book |last=White |first=Andrew Dickson |year=1898 |url=http://cscs.umich.edu/~crshalizi/White/ |title=A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom |location=New York |publisher=D. Appleton and Company |isbn=0-7905-8168-X }}
*{{cite book |last=White |first=Michael |year=2007 |title=Galileo: Antichrist: A Biography |url=https://archive.org/details/galileoantichris0000whit |publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson |location=London |isbn=978-0-297-84868-4}}
*{{cite journal |last=Wisan |first=Winifred Lovell |year=1984 |title=Galileo and the Process of Scientific Creation |journal=Isis |volume=75 |issue=2 |pages=269–286 |doi=10.1086/353480}}
*{{cite journal |last=Zik |first=Yaakov |title=Science and Instruments: The telescope as a scientific instrument at the beginning of the seventeenth century |journal=Perspectives on Science |year=2001 |season=Fall |volume=9 |issue=3 |pages=259–284 |doi=10.1162/10636140160176143}}
{{Refend}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Galileo Galilei}}
[[Kategoria:Galileo Galilei| ]]
[[Kategoria:1564 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1642 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>gyzkqnnjlax0yimsmjj2lvji8y1jjno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sigmund Freud</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16844</id>
    <revision>
      <id>406591</id>
      <parentid>366902</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10209" sha1="9iyxohk7usl7064x4vxoi062vjwiuqd" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| birth_name        = Sigismund Schlomo Freud
| image             = Sigmund Freud LIFE.jpg
| image_size        = 200px
| alt               =
| caption           = Ni Sigmund Freud, babaen ni Max Halberstadt, 1921
| birth_date        = {{Petsa ti pannakaipasngay|1856|5|6|df=y}}
| birth_place       = [[Freiberg in Mähren]], [[Moravia]] (tattan ket paset iti [[Republika a Tseka]]), [[Imperio ti Austria]]
| death_date        = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1939|9|23|1856|5|6|df=y}}
| death_place       = Londres, Inglatera, Nagkaykaysa a Pagarian
| residence         = Austria
| citizenship       =
| nationality       = [[Tattao nga Austriano|Austriano]]
| fields            = [[Neurolohia]]&lt;br /&gt;[[Sikoterapia]]&lt;br /&gt;[[Sikoanalisis]]&lt;br /&gt;
| workplaces        = [[Unibersidad iti Vienna]]
| alma_mater        = Unibersidad ti Vienna
| doctoral_advisor  =
| academic_advisors =
| doctoral_students =
| notable_students  =
| known_for         = Sikoanalisis
| author_abbrev_bot =
| author_abbrev_zoo =
| influences        = [[Aristotle]], [[Franz Brentano|Brentano]], [[Josef Breuer|Breuer]], [[Jean-Martin Charcot|Charcot]], [[Charles Darwin|Darwin]], [[Fyodor Dostoyevsky|Dostoyevsky]], [[Wilhelm Fliess|Fliess]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], [[Ernst Haeckel|Haeckel]], [[Eduard von Hartmann|Hartmann]], [[John Hughlings Jackson|Jackson]], [[J.P. Jacobsen|Jacobsen]], [[Immanuel Kant|Kant]], [[Julius Robert von Mayer|Mayer]], [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], [[Plato]], [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]], [[William Shakespeare|Shakespeare]], [[Sophocles]]
| influenced        =  [[Eugen Bleuler]], [[John Bowlby]], [[Viktor Frankl]], [[Anna Freud]], [[Erich Fromm]], [[Otto Gross]], [[Karen Horney]], [[Arthur Janov]], [[Ernest Jones]], [[Carl Jung]], [[Melanie Klein]], [[Jacques Lacan]], [[Fritz Perls]], [[Otto Rank]], [[Wilhelm Reich]]
| awards            = [[Premio Goethe]]&lt;br /&gt;[[Kumaduaan ti Naarian a Kaginmongan|Ganganaet a Kameng iti Naarian a Kagimongan (Londres)]]&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{cite journal
| last1 = Tansley | first1 = A. G. | authorlink = | title = '''Sigmund Freud'''. 1856–1939 | doi = 10.1098/rsbm.1941.0002 | journal = Obituary Notices of Fellows of the Royal Society| volume = 3 | issue = 9 | pages = 246–226 | year = 1941 | jstor = 768889&amp;lrm| pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;
| signature         = FreudSignature.svg
| signature_alt     =
| footnotes         =
| spouse            =
}}
&lt;!--{{sikoanalisis}}--&gt;
Ni '''Sigmund Freud''' ({{IPA-de|ˈziːkmʊnt ˈfʁɔʏt}}), nayanak a kas ni '''Sigismund Schlomo Freud''' (6 Mayo 1856&amp;nbsp;– 23 Septiembre 1939), ket maysa idi nga Austriano a neurologo a nagbalin nga ammo a kas ti nangibangon iti [[sikoanalisis]].

Dagiti nagannak kaniana ket napanglawda, ngem pinasiguradoda isuna a makaadal. A kas maysa nga estudiante isu ket nagay-ayat iti pilosopia ken linteg, isu ket imbes met a simrrek iti medisina, a nagal-ala kadagiti panagsukisok iti [[cerebral palsy|serebral a panagsalungayngay]], [[aphasia|apasia]] ken mikroskopiko a neuroanatomia. Isu ket nagparang-ay kadagiti teoria a maipanggep iti [[napleng nga isip]] ken ti mekanismo ti [[Sikolohiko a panagmedmed|panagmedmed]], ken nangibangon ti paset ti maisao a [[sikoterapia]] babaen ti panagpartuat ti sikoanalisis, ti maysa a kliniko a pamay-an para iti panangagas ti [[sikopatolohia]] babaen ti panagsarsarita a nagbaetan ti pasiente (wenno &quot;analisando&quot;) ken sikoanalista.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Systems of Psychotherapy&quot; /&gt;--&gt; Ngem ti sikoanalisis ket naapdayen a kas ti terapeutiko a panagkasanay, daytoy ket timmulong iti panagregget ti panagrang-ay kadagiti adu a porma ti sikoterapia, nga adda dagiti timmaud kadagiti kasisigud a kapanunotan ken arngian ni Freud.&lt;ref&gt;Para iti panakaapday ti sikoalalisis, kitaen ti Kovel, Joel. ''Ti Kompleto a Pagsurotan ti Terapia: Manipud ti Sikoanalisis aginggana ti Panagbalbaliw ti Panagkukua''. Penguin Books, 1991 (immuna anaipablaak idi 1976), pp. 96&lt;/ref&gt;

== Biograpia ==
=== Nasapa a biag ken edukasion ===
Ni Freud ket nayanak idi iti Hudio a [[Galicia (Akindaya nga Europa)|Galiciano]] a nagannak idiay ili ti [[Moravia]] ti [[Příbor]] ({{lang-de|links=no|Freiberg in Mähren}}), ti [[Imperio ti Austria]], nga itan ket paset ti [[Republika a Tseka]], ti immuna kadagiti walo nga annakda.&lt;ref name=&quot;Gresser&quot;&gt;Gresser 1994, p. 225.&lt;/ref&gt; Ti amana, ni [[Jacob Freud|Jakob Freud]] (1815–1896), ti agtagtagilako ti dutdot, ket addaan iti dua nga annak a lallaki, ni Emanuel (1833–1914) ken ni Philipp (1836–1911), manipd iti immuna a pannakiasawana. Dagiti pamilia ni Jakob ket [[Hasidiko a Hudaismo|Hasidiko a HUdio]], ken urayno ni Jakob ket pimmanawen manipud iti tradision, isu ket naam-ammuan para iti [[panagadal ti Torah]]. Isu ken ti ina ni Freud, ni [[Amalia Freud|Amalia]] (nakaiyanakan a nagan iti Nathansohn), 20 a tawtawen nga ub-ubing ngem ti asawana ken ti maikatlo nga asawana, ket inkasar idi babaen ni Rabino [[Isaac Noah Mannheimer]] idi 29 Hulio 1855.&lt;ref name=Emanuel&gt;{{cite book | author = Emanuel Rice | title = Freud and Moses: The Long Journey Home | url = https://archive.org/details/freudmoseslongjo0000rice | pages=[https://archive.org/details/freudmoseslongjo0000rice/page/55 55] | publisher = SUNY Press | year = 1990 | isbn = 0-7914-0453-6}}&lt;/ref&gt; Isuda ket napanglaw ken nagnanaed iti naipayupa a kuarto, iti balay ti serradura idiay Schlossergasse 117 idi naipasngay ti anakda a lalaki a ni Sigmund.&lt;ref&gt;Gay 2006, pp. 4–8; Clark 1980, p. 4
* Para iti panagadal Jakob iti Torah, kitaen ti [http://books.google.com/books?id=Y2KGVuym5OUC&amp;pg=PA233 Meissner 1993, p. 233].
* Para iti petsa ti pannakiasawa, kitaen ti [http://books.google.com/books?id=JhbDnT74kWEC&amp;pg=PA55 Rice 1990, p. 55].&lt;/ref&gt; isu ket naipasngay nga addaan iti kaput iti ulo, a nakita met babaen ti inana a kas positibo a senial para iti masakbayan ti ubing a lalaki.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!-- field: --&gt;Deborah P. Margolis, M.A.&lt;!-- field: --&gt; |url=http://www.pep-web.org/document.php?id=MPSA.014.0037A |title=Margolis 1989 |publisher=Pep-web.org |accessdate=17 Enero 2014}}&lt;/ref&gt;

Idi 1859, pinanawan ti [[pamilia Freud]] ti Freiberg. ti gudua a kabagis a lalaki ni Freud ket napan idiay [[Manchester]], Inglatera, ken simmina kanianan manipud iti “di maisina” a kaay-ayam iti nasapa a kinaubingna, ti anak a lalaki ni Emanuel, a ni John.&lt;ref&gt;Jones, Ernest (1964) ''Sigmund Freud: Life and Work.'' Edited and abridged by Lionel Trilling and Stephen Marcus. Harmondsworth: Penguin Books p. 37&lt;/ref&gt; Immuna met nga inpan ni Jacob Freud ti asawana ken dua nga annakna (kabsat a babai ni Freud, ni Anna, ket naipasngay idi 1858; ti kabsat a lalaki, ni Julius, ket pimmusay idi maladaga) idiay [[Leipzig]] ken kalpasanna idi 1860 idiay [[Vienna]] nga idiay ti nakayanakan dagiti kabsatna  babbai (Rosa, Marie, Adolfine ken Paula) ken kabsatna a lalaki (Alexander). Idi 1865, ti agtawen ti siam a Freud ket simrek iti ''Leopoldstädter Kommunal-Realgymnasium'', ti prominente a nangato a pagadalan. Isu ket nasirib met nga estudiante ken nagturpos a napammadayawan manipud iti [[Matura]] idi 1873. Isu ket nagay-ayat iti [[literatura]] ken nalaing idi nga agsao iti [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]], [[Pagsasao a Pranses|Pranses]], [[Pagsasao nga Italiano|Italiano]], [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]], [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]], [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]], [[Pagsasao a Latin|Latin]] ken [[Pagsasao a Griego|Griego]].&lt;ref&gt;Hothersall 2004, p. 276.&lt;/ref&gt; Ni Freud ket nagbasbasa iti [[William Shakespeare]] iti Ingles iti amin a paset ti kabibiagna, ken naisingsingasingen a ti pannakaawatna iti sikolohia iti tao ket naala manipud kadagiti drama ni Shakespeare.&lt;ref&gt;Bloom 1994, p. 346&lt;/ref&gt;

Ni Freud ket simrek iti Unibersidad ti Vienna idi agtawen ti 17. Isu ket nagplano nga agadal iti linteg, ngem timmipon met iti pakultad ti medisina iti unibersidad, nga isay ket nagad-adal iti pilosopia babaen ni [[Franz Brentano]], sikolohia babaen ni [[Ernst Wilhelm von Brücke|Ernst Brücke]], ken soolohia babaen ti Darwinista a propesor a ni [[Carl Friedrich Wilhelm Claus|Carl Claus]].&lt;ref&gt;Hothersall 1995&lt;!--page number?--&gt;&lt;/ref&gt; Idi 1876 ni Freud ket nagyan iti uppat a lawas iti estasion ti soolohia a pagsukisokan ni Claus idiay [[Trieste]], ken nagrangrangkay kadagiti ginasut nga igat iti maysa a saan nga inkonklusibo a panagsukisok para kadagiti lalaki a reproduktiboda nga organo. Isu ket nagturpos nga addaan iti  MD idi 1881.

=== Nasapa a pagsapulan ken pannakiasawa ===
Idi 1882, ni Freud ket inrugina ti medikal a karerna idiay [[Vienna General Hospital]].  Ti obrana iti panagsukisok iti serebral nga anatomia ket nakaiturongan ti pannakaipablaak iti seminal a papel iti nakaro nga epekto ti kokaina idi 1884 ken ti obrana iti [[apasia]] ket mangpormanto ti batayan iti umuna a librona iti ''Kadagiti Apasias:ti Krtikal a Panagadal'', a naipablaak iti 1891. Kadagiti sunurok a tallo a tawen a paset ti panawen ni Freud ket nagtrabaho kadagiti nadumaduma a departamento iti ospital.  Isu ket nagyan iti kliniko ti [[sikiatria]] ni [[Theodor Meynert]] a kas kasukat iti lokal a taklin ket nakaiturongan iti maysa nga immadu a pannakainteresado iti klinikal nga trabaho. Ti kaadu dagiti inpablaakna a panagsukisok ket nakaiturongan iti pannakaitudokna iti Unibersidad a kas leturadao iti [[neuropatolohia]] idi 1885.&lt;ref&gt;Gay 2006, p. 42-47&lt;/ref&gt;

Idi 1886, ni Freud ket nagikkat iti puestona iti ospital ket simrek iti pribado a panagsanay ken nagespesialisado kadagiti &quot;kirokiro ti nerbios&quot;. Ti isu met laeng a tawen inasawana ni [[Martha Bernays]], ti apo a babai ni [[Isaac Bernays]], ti hepe a rabina idiay Hamburg. Ti agassawa ket addaanda kadagiti innem nga annak: ni Mathilde, nayanak idi 1887; ni Jean-Martin, nayanak idi 1889; ni Oliver, nayanak idi 1891; ni [[Ernst L. Freud|Ernst]], nayanak idi 1892; ni Sophie, nayanak idi 1893; ken ni [[Anna Freud|Anna]], nayanak idi 1895.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Freud, Sigmund}}
[[Kategoria:Sigmund Freud| ]]
[[Kategoria:1856 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1939 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>9iyxohk7usl7064x4vxoi062vjwiuqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanser</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16857</id>
    <revision>
      <id>406543</id>
      <parentid>405405</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2496" sha1="5qx66o03bimf70b1sb6fbh1bqdz3krf" xml:space="preserve">{{Infobox sakit
| Name = Kanser
| Image = Tumor Mesothelioma2 legend.jpg
| Caption = Ti naikorona a [[CT scan]] nga mangipakpakita ti arimpatayen a [[mesotelioma]]&lt;br /&gt;Sarita: →&amp;nbsp;[[bung-or]]&amp;nbsp;←, ★&amp;nbsp;sentro a [[pleural a panagtedted]], 1 &amp; 3&amp;nbsp;[[bara|dagiti bara]], 2&amp;nbsp;[[Bertebral a binnatong|duri]], 4&amp;nbsp;[[paragpag|parparagpag]], 5&amp;nbsp;[[aorta]], 6&amp;nbsp;[[pali]], 7 &amp; 8&amp;nbsp;[[biel]], 9&amp;nbsp;[[dalem]].
| DiseasesDB = 28843
| ICD10 ={{ICD10|C|00}}—{{ICD10|C|97}}
| ICD9 = {{ICD9|140}}—{{ICD9|239}}
| ICDO =
| MedlinePlus = 001289
| eMedicineSubj =
| eMedicineTopic =
| MeshID = D009369
}}

Ti '''kanser''' {{IPAc-en|audio=en-us-cancer.ogg|ˈ|k|æ|n|s|ər}}, ammo iti mediko a kas ti [[pannakaarimpatay|arimpatayen]] a [[neoplasma]], ket maysa a nawatiwat a grupo dagiti nadumaduma a [[sakit]], nga amin ket mangiraman ti panagpadakkel ti selula. Iti kanser, dagiti [[Selula (biolohia)|selula]] ket agbingbingayda ken saan a matengngel iti idadakkelda, nga agporma dagitoy kadagiti arimpatayen a bung-or, ken rautenda dagiti asideg a paset ti bagi. Ti kanser ket mabalin pay nga [[metastasis|agwaras]] kadagiti ada-dayo pay a paset ti bagi babaen ti [[limpa]]tiko a sistema wenno waig ti [[dara]]. Saan amin a bung-or ket adda kanserna. Dagiti [[di maarimpatayen a bung-or]] ket saanda nga agtulltuloy a dumakdakkel, saanda a rauten dagiti kaarrubada a kulanit, ken saan nga agwarwaras iti bagi. Adda dagiti sumurok a 200 a sabsabali nga ammo a kanser a mangisagaba ti tattao.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cancerhelp.cancerresearchuk.org/about-cancer/cancer-questions/how-many-different-types-of-cancer-are-there |title=Mano ti adda kadagiti nadumaduma a kita ti kanser? : Panagsukisok ti kanser Nagkaykaysa a Pagarian : CancerHelp UK |format= |work= |accessdate=11 Mayo 2012 |archive-date=2012-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428160807/http://cancerhelp.cancerresearchuk.org/about-cancer/cancer-questions/how-many-different-types-of-cancer-are-there |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Paammo ==
{{Reflist}}

;Dagiti nagibasaran
* {{cite book|last=Holland|first=James F.|title=Holland-Frei medisina ti kanser.|url=https://archive.org/details/hollandfreicance0000unse|year=2009|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-1-60795-014-1|edition=Maika-8}}

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Kanser| ]]
[[Kategoria:Dagiti kita ti kanser| ]]
[[Kategoria:Onkolohia|*Kanser]]
[[Kategoria:Patolohia]]
[[Kategoria:Dagiti kita ti neoplasia|*Kanser]]</text>
      <sha1>5qx66o03bimf70b1sb6fbh1bqdz3krf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dusa iti patay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16878</id>
    <revision>
      <id>406528</id>
      <parentid>404471</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7782" sha1="bhnx4qa17umtbdg06krcvk957jloqer" xml:space="preserve">{{Dusa iti patay}}
[[Papeles:Beccaria - Dei delitti e delle pene - 6043967 A.jpg|thumb|[[Cesare Beccaria]], ''Dei delitti e delle pene'']]
Ti '''dusa iti patay''' wenno ti '''panakabitay''' ket maysa a legado a pamay-an a ti maysa a tao ket patayen babaen ti [[estado (gobierno)|estado]] a kas pammadusa para iti krima. Ti bilin ti ukom a ti maysa a tao ket maipadusa ti kastoy a pamay-an ket maysa a  '''patay a sentensia''', bayat ti panagipatay ti tao ket maysa a '''panagbitay'''. Dagiti krima a mabalin a pagbanagan iti panakabitay a naam-aamuan a kas dagiti ''kapital a krima'' wenno ''kapital a basol''. Ti termino ''kapital'' ket nagtaud manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] ''capitalis'', literal a ti &quot;maipapan ti ulo&quot; (a mangitudtudo ti panagbitay babaen ti [[panagputol]]).&lt;ref name=KronenwetterP202&gt;{{Harvnb|Kronenwetter|2001|p=202}}&lt;/ref&gt;

Ti dusa iti patay ket naar-aramiden idi babaen dagiti adu a kagimongan (ti maysa analatak a nailakssidan ket ti [[Kievan Rus]]); iti agdama adda dagiti 58 a pagilian nga agararamid kadagiti kastoy, ken 97 a pagilian ti nagikkat kadagitoy (dagiti nabati ket saanda a nagus-usaren iti sangapulo a tawen wenno saanda a mangipalubos malaksid kadagiti naisangsangayan a pasamak a kas ti panawen ti gubat).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amnesty.org/en/death-penalty/abolitionist-and-retentionist-countries |title=Dagiti abolitionista ken retentionista a pagilian &amp;#124; Amnesty International |publisher=Amnesty.org |accessdate=23 Agosto 2010 |archive-date=2015-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215102820/http://www.amnesty.org/en/death-penalty/abolitionist-and-retentionist-countries |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Daytoy ket banag iti aktibo a kontrobersia kadagiti nadumaduma a pagilian ken estado, ken dagiti puesto ket aggigiddiat iti kaunegan timaysa a [[politiko nga ideolohia]] wenno rehion ti kultura. Kadagiti kameng nga estado ti [[Kappon ti Europa]], ti Artikulo 2 ti [[Dokumento iti linteg dagiti Kammasapulan a Karbengan iti Kappon ti Europa]] ket agiparit ti panagusar iti dusa iti patay.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/charter/pdf/text_en.pdf |title=Dokumento iti linteg dagiti Kammasapulan a Karbengan iti Kappon ti Europa |format=PDF |accessdate=23 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt;

Iti agdama ti [[Amnistia Internasional]] ket mangipanpanunot a kaaduan kadagiti pagilian ket abolitionista.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amnesty.org/en/death-penalty/numbers |title=Amnistia Internasional |publisher=Amnesty.org |accessdate=23 Agosto 2010 |archive-date=2015-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218175053/http://www.amnesty.org/en/death-penalty/numbers |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti [[Sapasap nga Asemblia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ket nangampon, idi 2007, 2008 ken 2010, ti di napatapatan a resolusion a timmawtawag para iti maysa a [[Nagkaykaysa a Pagpagilian a panagpasardeng iti panagbitay|sangalubongan a panagpasardeng ti panagbitay]], nga adda ti panagsirmata ti dumtengan a pannakaikkat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=24679&amp;Cr=general&amp;Cr1=assembly |title=panagpasardeng ti panagbitay |publisher=Nagkaykaysa a Pagpagilian |date=15 Nobiembre 2007 |accessdate=23 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt; Nupay adu kadagiti pagilian ti nagikkat ti dusa iti patay, sumurok a 60% ti populasion iti lubong ket agtaengda kadagiti pagilian a mangar-aramid para laeng ti panagbitay, a kas ti [[Dusa iti patay idiay Republika dagiti Tattao iti Tsina|Republika dagiti tattao iti Tsina]], [[Dusa iti patay idiay India|India]], ti [[Dusa iti patay idiay Estados Unidos|Estados Unidos]] ken [[Indonesia]], dagiti uppat a [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|kaaduan ti agtaeng a pagilian ti lubong]], nga agtultuloy nga agipakpakat ti dusa iti patay (urayno idiay India, Indonesia ken dagiti adu nga estado ti Estados Unidos ket sagpaminsanda laeng nga us-usaren).Tungngal maysa kadagitoy a pagilian ket simmuppiatda a nagbutos ti resulosion ti Sapasap nga Asemblia.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FH13Df03.html |title=Asia Times Online – Ti kasayaatan a pagdamagan manipud idiay Abagatan nga Asia |publisher=Atimes.com |date=13 Agosto 2004 |accessdate=23 Agosto 2010 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527150149/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FH13Df03.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldcoalition.org/modules/smartsection/item.php?itemid=325&amp;sel_lang=english |title=Coalition mondiale contre la peine de mort – Dagiti Indonesio nga aktibista ket makasanguda ti umad-adu a dusa iti patay – Asia – Pasipiko – Actualités |publisher=Worldcoalition.org |accessdate=23 Agosto 2010 }}{{Natay a silpo|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.egovmonitor.com/node/24280 |title=No serious chance of repeal kadagitoy nga estado nga agus-usar ti panagbitay |publisher=Egovmonitor.com |date=25 Marso 2009 |accessdate=23 Agosto 2010 |archive-date=2011-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928054754/http://www.egovmonitor.com/node/24280 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mercurynews.com/news/ci_11889244?nclick_check=1 AG Brown ket kinunanan a surotenna ti linteg iti panagbitay]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/politics/2009/02/24/lawmakers-cite-economic-crisis-effort-ban-death-penalty/ |title=lawmakers-cite-economic-crisis-effort-ban-death-penalty |publisher=Fox News |date=7 Abril 2010 |accessdate=23 Agosto 2010 |url-status=dead |archive-date=2011-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108022442/http://www.foxnews.com/politics/2009/02/24/lawmakers-cite-economic-crisis-effort-ban-death-penalty/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iht.com/articles/2009/03/14/america/death.php |title=ti panagbitay ket saan nga asideg a mapatinggaan idiay Estados Unidos |work=International Herald Tribune |date=29 Marso 2009 |accessdate=23 Agosto 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090316003328/http://www.iht.com/articles/2009/03/14/america/death.php |archivedate=2009-03-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://axisoflogic.com/artman/publish/article_28839.shtml |title=Ti panagikkat ti Panagbitay ket saan a maaramid a kinunana ti kontra-patay nga aktibista |publisher=Axisoflogic.com |accessdate=23 Agosto 2010 |archive-date=2011-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707202401/http://axisoflogic.com/artman/publish/Article_28839.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://media.www.thelantern.com/media/storage/paper333/news/2009/05/06/Campus/A.New.Texas.Ohios.Death.Penalty.Examined-3736956.shtml |title=Ti baro a Texas? Ohio's death penalty examined – Campus |publisher=Media.www.thelantern.com |accessdate=23 Agosto 2010 |archive-date=2009-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602131935/http://media.www.thelantern.com/media/storage/paper333/news/2009/05/06/Campus/A.New.Texas.Ohios.Death.Penalty.Examined-3736956.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fidh.org/THE-DEATH-PENALTY-IN-JAPAN |title=TI PANAGBITAYIDIAY HAPON-FIDH &gt; Karbengan ti Nagtagitaoan para iti Amin / Les Droits de l'Homme pour Tous |publisher=Fidh.org |accessdate=23 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
'''Paammo'''
{{Reflist}}

'''Bibliograpia'''
* {{Cite book |last=Kronenwetter |first=Michael |title=Dusa iti Patay: Ti Reperensia a Manual |url=https://archive.org/details/capitalpunishmen0000kron |year=2001 |edition=2 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-432-9 }}

{{kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Dusa iti patay}}
[[Kategoria:Dusa iti patay| ]]
[[Kategoria:Dagiti karbengan ti tao]]
[[Kategoria:Penolohia]]
[[Kategoria:Ranggas]]</text>
      <sha1>bhnx4qa17umtbdg06krcvk957jloqer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diabetes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16893</id>
    <revision>
      <id>406403</id>
      <parentid>403457</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5226" sha1="4gk7q2k5c3o1yb5bg8qkhzx73q1rqsw" xml:space="preserve">{{Infobox sakit
| Name=Diabetes mellitus
| Image=Blue circle for diabetes.svg
| Caption=Unibersal nga asul a sirkulo a simbolo para iti diabetes.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Diabetes nga Asul a Sirkulo a Simbolol|url=http://www.diabetesbluecircle.org/|date=17 Marso 2006|publisher=Internasional a Pederasio ti Diabetes|access-date=2012-08-14|archive-date=2007-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| ICD10={{ICD10|E|10||e|10}}–{{ICD10|E|14||e|10}}
| ICD9={{ICD9|250}}
| MedlinePlus=001214
| eMedicineSubj=med
| eMedicineTopic=546
| eMedicine_mult={{eMedicine2|emerg|134}}
| MeshName=Diabetes
| MeshNumber=C18.452.394.750|
}}
Ti '''Diabetes mellitus''', wenno kadawyan nga ammo laeng a kas '''diabetes''', ket maysa a grupo iti metaboliko a sakit a ti maysa a tao ket addaan iti nangato nga [[asukar ti dara]], no gapu ti bagi ket saan nga agpataud ti makaanay nga [[insulina]], wenno gapu dagiti sellula ket saanda a sumungbat iti napataud nga insulina.&lt;ref name=Green2011&gt;{{cite book|last=Shoback|first=inurnos babaen ni David G. Gardner, Dolores|title=Batayan ken klinikal nga endokrinolohia ni Greenspan|url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse|year=2011|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=0-07-162243-8|pages=Kapitulo 17|edition=Maika-9}}&lt;/ref&gt; Daytoy a nangato nga asukar ti dara ket agpataud iti klasiko a sintoma iti [[poliuria]] (kanayon a makaisbo), [[polpdipsia]] (pakaaduan a pannakawaw) ken [[polipahia]] (pakaaduan a mabisin).

Adda dagiti tallo a nangruna a kita iti diabetes mellitus (DM). Ti [[Diabetes mellitus a kita 1|Kita&amp;nbsp;1 DM]] ket pagbanagan ti pannakapaay ti bagi nga agpataud iti insulina, ken agdama a makasapul ti tao a mangisumpit ti insulina wenno agusar iti insulina a bomba. Daytoy a porma ket dati a nakunkuna a kas ti &quot;nakasapsapul iti insulina a diabetes mellitus&quot; (IDDM) wenno &quot;diabetes ti ubbing&quot;. Ti [[Diabetes mellitus a kita 2|Kita&amp;nbsp;2 DM]] ket nagbanagan manipud iti [[resistansia ti insulina]], ti maysa akasaadan a dagiti sellula ket mapaayda ti husto a panagusar ti insulina, a sagpaminsan a nairamraman ti patingga a panagkurang ti insulina. Daytoy a porma ket dati a nakunkuna a kas ti saan a makasapulan ti insulina a diabetes mellitus (NIDDM) wenno &quot;manakman a panakaada ti diabetes&quot;. Ti maikatlo a nagruna a porma, ket ti [[gestasional a diabetes]] ket mapasamak no ti masikog a babbai nga awan kadagiti dati a panagsukimat ti puon ti sakit iti diabetes ket makaparan-ay ti nangato nga agpang ti glukos iti dara. Daytoy ket mabalin a sarunuen ti panagrang-ay ti kita a&amp;nbsp;2 DM.

Dagiti sabali pay a porma ti diabetes mellitus ket mairaman ti naikaisigud a diabetes, a daytoy ket gapu ti henetiko a depekto a panagtubbog ti insulina, ti [[cystic fibrosis]]-a mainaig ti diabetes, esteroide a diabetes a gapuanan babaen ti nangato  a gatad iti glucocorticoids, ken dagiti nadumaduma a porma iti [[MODY|monogenika a diabetes]].

Amin a porma ti diabetes ket mabalinen a maagasan manipud idi ti [[insulina]] ket nagbalin a magun-od idi 1921, ken ti kita a&amp;nbsp;2 a diabetes ket mabalin a matengngel babaen ti medikasion.  Ti kita 1 ken kita 2 ken [[Kroniko (medisina)|kroniko]] a kasasaad a saan a maagasan.  Dagiti [[transplante ti pankreas]] ket napadasen nga adda laeng ti limitado a pannakaballigi iti kita&amp;nbsp;1 DM; ti [[gastriko a panagiballasiw a pagaoperar]] ket nagballigi kadagiti adu nga adda ti [[morbid obesity|nakaro ti panaglukmegda]] ken ti kita&amp;nbsp;2 DM. Ti gestasional a diabetes ket kadawyan a malaingan kalpasan ti panagiyak. Ti diabetes nga awan ti husto a pannakaagasna ket maikagapuana kadagiti komplikasion. Dagiti [[nakaro (mediko)|nakaro]] komplikasion ket mairaman ti [[hypoglycemia]], [[diabetiko a ketoacidosis]], wenno [[nonketotic hyperosmolar coma]]. Ti nakaro napaut a komplikasion ket mairaman ti [[cardiovascular disease|sakit ti puso ket ururat ti dara]], [[chronic renal failure|nakaro a sakit ti biel]], ken [[diabetic retinopathy|diabetiko retinopatia]] (panakadadael ti retina).  Ti nasayaat a panangagas iti diabetes ket nasken a nagruna, ken ti panagtengngel ti [[presion ti dara]] ken ti estilo ti biag a kas ti panagsardeng iti [[panagsigarilio iti tabako|panagsigarilio]] ken ti panagtaripatu ti nasalun-at a [[dagsen ti tao|kadagsen ti bagi]].

Manipud idi 2019, nakarkulo nga adda dagiti 463&amp;nbsp;a riwriw a tattao nga addaan iti diabetes iti sangalubongan (8.8% iti populasion ti manakman), nga addaan iti tipo 2 a diabetes a mangaramid iti agarup a 90% kadagiti kaso.&lt;ref name=IDF2019&gt;{{cite web |title=IDF DIABETES ATLAS Ninth Edition 2019 |url=https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |website=www.diabetesatlas.org |access-date=18 Mayo 2020 |language=en |archive-date=2020-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501123853/https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus}}
[[Kategoria:Diabetes| ]]</text>
      <sha1>4gk7q2k5c3o1yb5bg8qkhzx73q1rqsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tengnga a Panpanawen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16912</id>
    <revision>
      <id>406371</id>
      <parentid>400246</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 32 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17291" sha1="jjrts3dhhun7tlwums5mo7wpivis5s9" xml:space="preserve">[[Papeles:2008-05-17-SuttonHoo.jpg|Replika iti helmet a nabirukan idiay [[Sutton Hoo]], idiay nakaipunponan ti maysa nga [[Anglo-Sahon]] a daulo, a mabalin a [[Rædwald iti Daya nga Anglia|maysa nga ari]], idi agarup a620 iti [[Nasapa Tengnga a Panawen]]&lt;ref name=Nees109&gt;Nees ''Nasapa a Mediebal Arte'' pp. 109–112&lt;/ref&gt;|thumb|right|350px|upright]]
Ti '''Tengnga a Panawen''' (dagiti pangilasin aporma: '''mediebal''', '''mediaebal''', ken '''mediæbal''') ket isu ti [[periodisasion|paset ti panawen]] iti [[Europeano a pakasaritaan]] a sumakop ti maika-5 aginggana ti maika-15 a sigsiglo, a kadawyan anamarkaan manipud iti [[Panakaapday iti Imperio a Romano|panakarebba]] iti [[Lumaud nga Imperio a Romano]] (i patingga ti [[Klasiko a Kina-ugma]]) aginggana ti panagrugi iti [[Renasimiento]] ken ti [[Panawen ti Panagduktal]], dagiti paset ti panawen a nangiyeg ti [[Moderno a Panawen]]. Ti mediebal a paset ti panawen ket isu ngarud ti tengnga nga oras ti tinawtawid a panagbingbingay ti Lumaud a pakasaritaan a pakapanan dagiti Klasiko, Mediebal, ken Moderno a paset ti panawen; ti pay maipatinayon, ti Tengnga a Panawen ket kadawyan a nabingbingay kadagiti [[Nasapa a Tengnga a Panawen]], ti [[Nangato a Tengnga a Panawen]], ken ti [[Naladaw a Tengnga a Panawen]].

Idi Nasapa a Tengnga a Panawen, ti depopulasion, deurbanisasion, ken ti panagraut dagiti [[barbaro]], ket nangrugi idi [[Naladaw a Kina-ugma]], ket napardas a nagtultuloy. Dagiti barbaro a nagraraut ket nagurnosda kadagiti baro a pagarian kadagiti tidda ti Akinlaud nga Imperio a Romano. Idi maika-7 a siglo ti [[Amianan nga Aprika]] ken ti [[Tengnga a Daya]], a paset idi ti Akindaya nga Imperio a Romano, ket nagbalin a [[Kalipato|Islamiko nga Imperio]] kalpasan ti panagrukma dagiti [[Panagsarsaruno kenni Muhammad|simmaruno]] kenni [[Muhammad]]. Nupay adda dagiti adu a panagbalbaliw dagiti patakder ti kagimongan ken politika, ti pannakaisina ti [[Klasiko a Kina-ugma|Kina-ugma]] ket saan idi a kompleto, gapu ta dagiti kaaduan a baro a pagarian ket innayonda dagiti adu a rimsua a Romano nga instituto; bayat a dagiti monestario ket nabangon idi nagpadpadakkel ti Kristianidad idiay Akinlaud nga Europa. Idi maika-7 ken maika-8 a sigloa, dagiti [[Pranko]], babaen ti [[Karolingio a dinastia]], ket nangibangon ti imperio a simmakup iti kaaduan ti Akinlaud nga Europa; ti [[Imperio a Karolingio]] ket nagpaut aginggana idi maika-9 a siglo, nga idi ket naparukma manipud kadagiti panagtalmeg iti panagraut — dagiti [[Viking]] manipud iti amianan; dagiti [[Magyar]] manipud iti daya, ken dagiti [[Saracen]] manipud iti abagatan.

== Paammo ==
{{notelist}}

== Dakamat ==
{{Reflist}}
{{clear}}
== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |author=Adams, Laurie Schneider |title=Ti Pakasaritaan ti Akinlaud nga Arte |publisher=McGraw Hill |location=Boston, MA |year=2001|isbn=0-07-231717-5 |edition=Maikatlo}}
* {{cite book|author= Albrow, Martin |title=Ti Sangalubongan aPanawen: Estado ken Kagimongan ti Laus-ud ti Modernidad |year=1997| publisher=Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan |location=Stanford, CA |isbn= 0-8047-2870-4}}
* {{cite book |author=Backman, Clifford R. |title=Dagiti Lubong iti Mediebal a Europa |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |location=Oxford, UK |year=2003 |isbn=978-0-19-512169-8}}
* {{cite book |author=Bauer, Susan Wise |authorlink= Susan Wise Bauer |title=Ti Pakasaritaan iti Mediebal a Lubong: Manipud ti Panagibaliw ni Konstantino Aginggana ti Umuna a Kusada |url=https://archive.org/details/historyofmedieva0000baue |publisher=W. W. Norton |location=New York |isbn=978-0-393-05975-5| year=2010}}
* {{cite book |author=Benton, Janetta Rebold |title=Arte ti Tengnga a Panawen |url=https://archive.org/details/artofmiddleages00bent |year=2002 |publisher=Thames &amp; Hudson |series=Lubong ti Arte |location=Londres |isbn=0-500-20350-4 }}
* {{cite book |author= Bordone, Renato |author2= Sergi, Giuseppe |title=Dieci secoli di medioevo |publisher=Einaudi |location=Turin |year=2009|language = Italiano |isbn= 978-88-06-16763-9}}
* {{cite book |author=Brown, Peter |authorlink= Peter Brown (historiador) |title=Ti Lubong iti Naladaw a Kina-ugma AD 150–750 |year=1989 |url=https://archive.org/details/worldoflateantiq0000brow |publisher=W. W. Norton &amp; Company |location=New York |isbn=0-393-95803-5 |series = Biblioteka ti Sibilisasion ti Lubong World}}
* {{cite encyclopedia |author=Brown, Thomas |title=Ti Panakabalbaliw iti Romano a Mediteraneo, 400–900 |encyclopedia=Ti Oxford a Nailadawan a Pakasaritaan iti Mediebal a Europa |editor=Holmes, George |publisher=Unibersidad it Oxford a Pagmalditan |location=Oxford, UK |year=1998 |isbn=0-19-285220-5 |pages=1–62}}
* {{cite book |author= Bruni, Leonardo |authorlink= Leonardo Bruni |editor= Hankins, James |title=Pakasaritaan dagiti Florentino a Tattao |publisher=Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan|location=Cambridge, MA |volume= 1|year=2001|isbn= 978-0-674-00506-8}}
* {{cite book |author=Colish, Marcia L. |title=Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition 400–1400 |url=https://archive.org/details/medievalfoundati0000coli_s3o5 |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |year=1997 |isbn=0-300-07852-8 }}
* {{cite book |author=Collins, Roger |authorlink= Roger Collins |title=Early Medieval Europe: 300–1000 |url=https://archive.org/details/earlymedievaleur0000coll_a7n9 |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1999 |isbn=0-312-21886-9 |edition=Second}}
* {{cite book |author= Cosman, Madeleine Pelner  |title= Medieval Wordbook: More the 4,000 Terms and Expressions from Medieval Culture |url= https://archive.org/details/medievalwordbook0000cosm  |year= 2007|publisher=Barnes &amp; Noble |location=New York |isbn=978-0-7607-8725-0 }}
* {{cite book |author=Cunliffe, Barry |authorlink= Barry Cunliffe |title=Europe Between the Oceans: Themes and Variations 9000 BC-AD 1000 |url=https://archive.org/details/europebetweenoce0000cunl |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |year=2008 |isbn=978-0-300-11923-7}}
* {{cite book |author=Davies, Norman |authorlink= Norman Davies |title=Europe: A History |url=https://archive.org/details/europehistory00davi_0 |publisher=Oxford University Press |location= Oxford, UK |year=1996 |isbn=0-19-520912-5}}
* {{cite book |author= Dodwell, C. R. |title=The Pictorial Arts of the West: 800–1200 |url= https://archive.org/details/pictorialartsofw00dodw |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |series=Pellican History of Art |year=1993 |isbn=0-300-06493-4 }}
* {{cite book |author= Eastwood, Bruce |title=Ordering the Heavens: Roman Astronomy and Cosmology in the Carolingian Renaissance |url= https://archive.org/details/orderingheavensr0004east |publisher=Brill |location= Boston, MA |series=History of Science and Medicine Library |isbn= 978-90-04-16186-3 |year=2007}}
* {{cite book |author=Epstein, Steven A. |title=An Economic and Social History of Later Medieval Europe, 1000–1500 |url=https://archive.org/details/economicsocialhi0000epst |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2009 |isbn=978-0-521-70653-7}}
* {{cite book |author=Gies, Joseph |author2= Gies, Frances |title=Life in a Medieval City |url=https://archive.org/details/lifeinmedievalci0000gies_l4y2 |publisher=Thomas Y. Crowell |location=New York |year=1973 |isbn=0-8152-0345-4}}
* {{cite book |author=Grant, Edward |authorlink= Edward Grant |title= God and Reason in the Middle Ages |url=https://archive.org/details/godreasoninmiddl0000gran |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press|year= 2001 |isbn= 978-0-521-80279-6}}
* {{cite book |author=Grant, E. |authorlink= Edward Grant |title=Planets, Stars, &amp; Orbs: The Medieval Cosmos, 1200–1687 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press|year= 1994 |isbn= 978-0-521-43344-0}}
* {{cite book |author= Griffiths, Antony |title= Prints and Printmaking |year= 1996 |publisher = British Museum Press |isbn= 0-7141-2608-X |location= London }}
* {{cite book |author=Hamilton, Bernard |title=Religion in the Medieval West |url=https://archive.org/details/religioninmediev0002edhami |publisher=Arnold |location=London |year=2003  |isbn=0-340-80839-X |edition=Second}}
* {{cite book |author=Heather, Peter |authorlink= Peter Heather |title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians |url=https://archive.org/details/fallofromanempir0000heat |publisher=Oxford University Press |year=2006 |location=Oxford, UK |isbn=978-0-19-532541-6}}
* {{cite book |author= Henderson, George |title= Early Medieval |year= 1977 |edition= Revised |publisher=Penguin |location=New York |oclc= 641757789}}
* {{cite book |author=Holmes, George  |authorlink= George Holmes (historiador) |title=The Oxford History of Medieval Europe |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofm001492  |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK |year=1988 |isbn=0-19-285272-8}}
* {{cite book |author=James, Edward |authorlink= Edward James (historian) |title=Europe's Barbarians: AD 200–600 |url=https://archive.org/details/europesbarbarian0000jame |publisher= Pearson Longman |location=Harlow, UK |isbn=978-0-582-77296-0 |year=2009 |series =The Medieval World }}
* {{cite book |author=Kamen, Henry |authorlink= Henry Kamen |title=Spain 1469–1714 |url=https://archive.org/details/spain14691714soc00kame |year=2005 |edition=Third |publisher=Pearson/Longman |location= New York |isbn= 0-582-78464-6}}
* {{cite book |author=Kaufmann, J. E. |author2=  Kaufmann, H. W. |title=The Medieval Fortress: Castles, Forts and Walled Cities of the Middle Ages |url=https://archive.org/details/medievalfortress0000kauf |publisher=De Capo Press |location=Cambridge, MA |isbn=0-306-81358-0|year=2001|edition=2004}}
* {{cite book |author= Kitzinger, Ernst |authorlink= Ernst Kitzinger  |title= Early Medieval Art at the British Museum |year= 1955 |edition = Second |publisher= British Museum|location = London |oclc= 510455}}
* {{cite book |author= Lasko, Peter |title = Ars Sacra, 800–1200 |url= https://archive.org/details/arssacra800120000unse |series= Penguin History of Art (now Yale) |year= 1972 |publisher=Penguin |location =New York |isbn= 978-0-8109-3401-6}}
* {{cite book |author=Lawrence, C.H |title=Medieval Monasticism: Forms of Religious Life in Western Europe in the Middle Ages|url=https://archive.org/details/medievalmonastic0000lawr_n3c1 |publisher=Longman |edition=Third |isbn=0-582-40427-4|year=2001}}
* {{cite book |author=Lightbown, Ronald W. |title=Secular Goldsmiths' Work in Medieval France: A History |url=https://archive.org/details/seculargoldsmith0000ligh |series=Reports of the Research Committee of the Society of Antiquaries of London |publisher= Thames and Hudson |location=London |isbn= 0-500-99027-1 |year=1978}}
* {{cite journal | author = Lindberg, David C.| authorlink = David C. Lindberg | title = Beyond War and Peace: A Reappraisal of the Encounter between Christianity and Science | journal = Church History | volume = 55 | issue = 3 | pages = 338–354 | year = 1986 | doi = 10.2307/3166822 | jstor = 3166822}}
* {{cite encyclopedia |author=Lindberg, David C. |authorlink = David C. Lindberg |title=The Medieval Church Encounters the Classical Tradition: Saint Augustine, Roger Bacon, and the Handmaiden Metaphor |editor=Lindberg, David C. |editor2=  Numbers, Ronald L. |encyclopedia=When Science &amp; Christianity Meet |location=Chicago, IL |publisher=University of Chicago Press |year=2003}}
* {{cite book |author=Lock, Peter |title=Routledge Companion to the Crusades |publisher=Routledge |location=New York |year=2006  |isbn=0-415-39312-4 }}
* {{cite encyclopedia |author=Loyn, H. R. |authorlink= H. R. Loyn |title=Avignon |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |page=45}}
* {{cite encyclopedia |author=Loyn, H. R. |authorlink= H. R. Loyn |title=Famine |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |pages=127–128}}
* {{cite encyclopedia |author=Loyn, H. R. |authorlink= H. R. Loyn |title=Great Schism |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |page=153}}
* {{cite encyclopedia |author=Loyn, H. R. |authorlink= H. R. Loyn|title=Scholasticism |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |pages=293–294}}
* {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Middle%20Ages |title=Middle Ages |publisher=Dictionary.com |year=2004 |accessdate=7 Abril 2012 }}
* {{cite journal | author = Mommsen, Theodore |authorlink =Theodor Mommsen | title = Petrarch's Conception of the 'Dark Ages' | journal = [[Speculum (journal)|Speculum]] | volume = 17 | issue = 2 | pages = 226–242 | year = 1942 | jstor = 2856364| doi = 10.2307/2856364}}
* {{cite book |author=Nees, Lawrence |title=Early Medieval Art |url=https://archive.org/details/earlymedievalart0000nees |publisher=Oxford University Press |series= Oxford History of Art |location=Oxford, UK |year=2002|isbn=978-0-19-284243-5}}
* {{cite book |author=Nicolle, David |authorlink=David Nicolle |title=Medieval Warfare Source Book: Warfare In Western Christendom |url=https://archive.org/details/medievalwarfares0000nico |publisher=Brockhampton Press |location=London |year=1999 |isbn=1-86019-889-9 }}
* {{cite book |author=Payne, Robert |authorlink= Pierre Stephen Robert Payne  |title=The Dream and the Tomb: A History of the Crusades |url=https://archive.org/details/dreamtombhistory0000payn_r2w1 |publisher=Cooper Square Press |location=New York |edition=First paperback |year=2000 |isbn=0-8154-1086-7}}
* {{cite encyclopedia |author= Peters, Ted |authorlink= Ted Peters |title= Science and Religion |editor=Jones, Lindsay |encyclopedia = Encyclopedia of Religion |edition =Second |publisher= Thomson Gale |year= 2005  |page=8182}}
* {{cite book |author=Power, Daniel |year=2006|title=The Central Middle Ages: Europe 950–1320 |url=https://archive.org/details/centralmiddleage0000unse |series=The Short Oxford history of Europe |publisher= Oxford University Press |isbn= 978-0-19-925312-8}}
* {{cite encyclopedia |author=Riley-Smith, Jonathan |authorlink= Jonathan Riley-Smith |title=Crusades |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |pages=106–107}}
* {{cite book |author=Rosenwein, Barbara H. |title=Rhinoceros Bound: Cluny in the Tenth Century |url=https://archive.org/details/rhinocerosboundc0000rose |location=Philadelphia, PA |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1982 |isbn=0-8122-7830-5 }}
* {{cite journal |author=Robinson, Fred C. |jstor=2846695 |title=Medieval, the Middle Ages |journal= [[Speculum (journal)|Speculum]] |volume=59 |issue=4 |year=1984}}
* {{cite book |author=Russell, Jeffey Burton |title=Inventing the Flat Earth-Columbus and Modern Historians   |publisher= Praeger |location= Westport, CT |year=1991 |isbn= 0-275-95904-X}}
* {{cite book |author= Saul, Nigel |authorlink=Nigel Saul|title=A Companion to Medieval England 1066–1485   |url= https://archive.org/details/companiontomedie0000saul |year=2000 |publisher=Tempus |location= Stroud, UK|isbn=0-7524-2969-8  }}
* {{cite encyclopedia |author=Schove, D. Justin |title=Plague |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |pages=267–269}}
* {{cite web |author=Staff |publisher=[[British Library]] |url=http://www.bl.uk/catalogues/istc/index.html |title=Incunabula Short Title Catalogue |date=8 Enero 2008 |accessdate=8 Abril 2012 |archive-date=2011-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110312185857/http://www.bl.uk/catalogues/istc/index.html |url-status=dead }}
* {{cite book |author=Stalley, Roger |title=Early Medieval Architecture |url=https://archive.org/details/earlymedievalarc0000stal |publisher=Oxford University Press |series= Oxford History of Art |location=Oxford, UK |year=1999|isbn=978-0-19-284223-7}}
* {{cite book |author=Thomson, John A. F. |title= The Western Church in the Middle Ages |url=https://archive.org/details/westernchurchinm0000thom |publisher=Arnold |location=London |year=1998  |isbn=0-340-60118-3 }}
* {{cite book |author=Watts, John |title=The Making of Polities: Europe, 1300–1500 |url=https://archive.org/details/makingofpolities0000watt_y4o7 |publisher=Cambridge University Press |series = Cambridge Medieval Textbooks |location=Cambridge, UK |year=2009| isbn=978-0-521-79664-4}}
* {{cite book |author=Wickham, Chris |authorlink= Christopher Wickham |title=The Inheritance of Rome: Illuminating the Dark Ages 400–1000 |url=https://archive.org/details/inheritanceofrom0000wick |publisher=Penguin Books |location=New York |year=2009 |isbn=978-0-14-311742-1}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Middle Ages|Tengnga a Panawen}}

[[Kategoria:Tengnga a Panpanawen| ]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>jjrts3dhhun7tlwums5mo7wpivis5s9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mumbai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16930</id>
    <revision>
      <id>406506</id>
      <parentid>404652</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 8 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35565" sha1="r2h9uvllr9het43bp72xsq5z0t0a5ci" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
| name                    = Mumbai
| native_name             = 
| native_name_lang        = 
| other_name              = Bombay
| settlement_type         = Metropolitano a Siudad
| image_skyline           =
| image_alt               = Dagti natayag a pasdek ket nasilsilawanda iti rabii. Ti torre ti pagurasan nga adda kuadrado a batayan ken ti maysa nga oktagonal a tuktok  Ti nalawa a pasdek ken dagiti naipalawlawan a simborio. Nalawa a natayag a paspasdek iti rabii. Ti kayumanggi nga arko nga agraman kadagiti banka iti asideg.
| image_caption           = Agpakanawan manipud iti ngato: Ti horisonte idiay [[Cuffe a Parada]], ti [[Torre a Pagoran ti Rajabai]], [[Palasio ti Taj Mahal ken Torre|Otel Taj Mahal]], [[Puntos ti Nariman]]  ken ti [[Ruangan iti India]]
| nickname                = 
| map_alt                 = Ti Mumbai ket adda iti laud nga aplaya ti India, ti agarup a maysa a pagkatlo idiay akin-abagatan nga ungto. Adda daytoy iti laud a bangir ti probinsia ti Maharashtra, a pakaisakupan ti agarup a maikadua a pagkapat ti laud nga aplaya (a maibilbilang manipud iti amianan), ken agpauneg ti agarup a mamindua nga ad-adayo a kas ti aplayana.
| map_caption             = 
| pushpin_map             = India Maharashtra
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = 
| coordinates             = {{coord|18|58|30|N|72|49|33|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = Pagilian
| subdivision_name        = [[India]]
| subdivision_type1       = [[Dagiti estado ken teritorio iti India|Estado]]
| subdivision_name1       = [[Maharashtra]]
| subdivision_type2       = [[Listaan dagiti distrito iti India|Distrito]]
| subdivision_name2       = [[Distrito ti Siudad ti Mumbai|Siudad ti Mumbai]]&lt;br /&gt;[[Suburbanoa Distrito ti Mumbai|Suburbano a Mumbai]]
| established_title       = 
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| leader_title            = Munisipal a komisionado
| leader_name             = [[Sitaram Kunte]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ni Sitaram Kunte ti baro a komisionado iti sibiko a bagi ti Mumbai|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_sitaram-kunte-new-commissioner-of-mumbai-civic-body_1682754|accessdate=16 Hulio 2012|newspaper=[[DNA India]]|date=30 Abril 2012|agency=Press Trust of India|location=Mumbai, India}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2           = Mayor
| leader_name2            = [[Sunil Prabhu]] ([[Shiv Sena|SS]])
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 603
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 14
| population_total        = 12,478,447
| population_as_of        = 2011
| population_rank         = 1st
| population_density_km2  = 20,694
| population_metro        = 18,414,288
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=2011UA&gt;{{cite web|title=Urbano nga Aglomerasiones/Dagiti siudad nga adda ti populasion ti 1 a lakh ken nagatngato|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|work=Censusindia|publisher=Ti Rehistrar Heneral ken Komisionado ti Senso, India|accessdate=17 Oktubre 2011}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = &lt;ref name=2011city&gt;{{cite web|title=Dagiti siudad nga adda ti populasion ti a 1 lakh ken nagatngato|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|work=censusindia|publisher=Ti Rehistrar Heneral ken Komisionado ti Sensor, India|accessdate=17 Oktubre 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CI&gt;{{cite web
|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/maharastra/stmt-1.xls
|title= Panakairanggo dagiti distrito iti Maharashtra babaen ti kadakkel ti populasion 2011
|publisher=CensusIndia.gov.in
|accessdate=25 Abril 2011}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1      = Dagiti pagsasao
| demographics1_title1    = Opisial
| demographics1_info1     = [[Pagsasao a Marathi|Marathi]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ti laeng Marathi para iti opisial nga obra, dagiti korporado ket agibagbaga iti devp body|url=http://www.indianexpress.com/news/only-marathi-for-official-work-corporators-tell-devp-body/584629/|accessdate=16 Hulio 2012|newspaper=The Indian Express|date=26 Pebrero 2010|agency=Express News Service|location=Mumbai, India|pages=2}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[Pagalagadan nga Oras iti India|IST]]
| utc_offset1             = +5:30
| postal_code_type        = [[Numero a Pagsurotan ti Koreo|PIN]]
| postal_code             = 400 xxx
| area_code_type          = Kodigo ti telepono
| area_code               = 9122-XXXX XXXX
| registration_plate      = MH 01—03
| website                 = {{URL|www.mcgm.gov.in}}
| footnotes               = 
}}

Ti '''Mumbai''' {{IPAc-en|m|ʊ|m|ˈ|b|aɪ}}, [[Panaginagan manen dagiti siudad idiay India|dati nga ammo a kas ti]] '''Bombay''', ket isu ti  [[kapitolio a siudad]] iti estado ti [[India]] a [[Maharashtra]]. Isu daytoy ti [[Listaan dagiti kaaduan ti populasion a siudad idiay India|kaaduan ti populasion a siudad idiay India]], ken ti [[Listaan dagiti siudad a maitutop babaen ti populasion|maikapat a kaaduan ti populasion a siudad iti lubong]], nga adda ti dagup ti [[metropolitano a lugar]] a populasion iti agarup a 20.5&amp;nbsp;a riwriw. A maiaraman ti [[Mumbai metropolitano a lugar|kaarrubana nga urbano a luglugar]], a mairaman dagiti siudad ti [[Navi Mumbai]] ken [[Thane]], maysa daytoy kadagiti kaaduan ti populasion a [[Listaa dagiti urbano nga aglomerasion babaen ti populasion|urbano a rehion]] iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2
|title=Populasion ti urbano ng aglomerasion nga adda ti 750,000 nga agtataeng wenno ad-adu pay idi 2007 (rinibu) 1950–2025 (India)
|publisher=Departamento ti Ekonomia ken Sosial a Pannakibiang (UN)
|accessdate=9 Hunio 2009
|archive-date=2009-12-23
|archive-url=https://web.archive.org/web/20091223005931/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; Ti Mumbai ket naisanglad idiay [[Konkan|laud]] nga aplaya iti India ken adda ti naadalem a masna a pagsangladan. Idi 2009, ti Mumbai ket nanaganan idi a kas maysa a [[Alpha asiudad ti lubong]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html |title=GAWC a Listaan ti Pannakiranngo dagiti Siudad ti Lubong |publisher=Diserio.com |accessdate=5 Mayo 2010 |access-date=2012-08-15 |archive-date=2010-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100222031432/http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222031432/http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html |date=2010-02-22 }}&lt;/ref&gt; Isu pay daytoy ti kabaknangan a siudad idiay India,&lt;ref name=&quot;livemint.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.livemint.com/2009/08/03224002/India-needs-cities-network-for.html |title=Ti India ket makasapul ti netwrk dagiti siudad para iti nalaka a panagsinnukat ti rural ken urbano – Ekonomia ken Politika |publisher=livemint.com |date=3 Agosto 2009 |accessdate=5 Mayo 2010}}&lt;/ref&gt; ken adda ti [[Listaan dagiti siudad babaen ti GDP#Asia, Tengnga ken Abagatan|kangatuan a GDP]] iti ania man a siudad idiay [[Abagatan nga Asia|Abagatan]], [[Laud nga Asia|Laud]] wenno [[Tengnga nga Asia]].

Dagiti [[Pito nga Is-isla iti Bombay|pito nga is-isla]] a nagbukel ti Mumbai ket nagibalayan dagiti komunidad ti [[Kolis|mangngalap a kolonia]]. Para kadagiti napalabas a siglo, dagiti isla ket ket tinengtengngel dagiti nagsasaruno a  [[Pakasaritaan iti Mumbai babaen dagiti patneng nga imperio|patneng nga imperio]] sakbay a naibbatan kadagiti [[Portuges nga Imperio|Portuges]] ken ti sinaruno ti [[Kompania ti Britaniko a Daya nga India]]. Idi las-ud ti maika-18 a siglo, ti Mumbai sinukogan manen babaen ti [[Hornby Vellard]] a gandat,&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;&gt;{{harvnb|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}&lt;/ref&gt; a nagaramid ti panakaala manen dagiti lugar a nagbaetan dagiti pito a konstituente nga is-isla manipud iti baybay.&lt;ref name=fp-onceuponatime&gt;{{cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/06/24/once_upon_a_time_in_bombay|title=Idi Un-unana nga aldaw idiay Bombay|publisher=Ganganaet nga Annuroten|date=24 Hunio 2011|accessdate=22 Pebrero 2012|archive-date=2012-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824000515/http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/06/24/once_upon_a_time_in_bombay|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nalpas idi 1845, ti gandat ket ti pannakairaman ti panagipatakder kadagiti nangruna a kalsada ket perokaril ket nangbalbaliw ti Bombay iti maysa a nangruna a puerto idiay [[Baybay Arabiano]]. Ti ekonomiko ken edukasinal a panagrangrang-ay ket isu ti nagipakpakitaan ti siudad idi las-ud ti maika-19 a siglo. Daytoy ket nagbalin a napigsa a batayan para iti [[panagwayawaya a tinay iti India]] idi las-ud ti nasapa a maika 20 a siglo. Idi nagbalin a nawaya ti India idi 1947, ti siudad ket nainkorporado iti [[Bombay nga Estado]]. Idi 1960, kalpasan ti [[Samyukta Maharashtra Samiti|Samyukta Maharashtra a tignay]],ti maysa a baro nga estado ti [[Maharashtra]] ket napartuat idi ti Bombay a kas ti kapitoliona. Ti siudad ket nanaganan iti Mumbai idi 1996,&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c
|title=Bombay: Pakasaritaan iti maysa a Siudad
|publisher=[[Britaniko a Biblioteka]]
|accessdate=8 Nobiembre 2008
|archive-date=2009-02-13
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ti nagan a naala manipud iti [[Koli]] a diosen—[[Mumbadevi]].

Ti Mumbai ket isu ti komersio ken liwliwa a kapitolio iti India, daytoy ket maysa pay kadagiti 10 a kalaingan iti lubong a a sentro ti komersio iti termino iti sangalubongan a panagayos ti busbos,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-a-land-of-opportunities/articleshow/9292526.cms |title=Mumbai, ti daga dagiti opurtunidad – Times Of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date= 20 Hulio 2011|accessdate=22 Hulio 2011}}&lt;/ref&gt; nga agpatpataud kadagiti 5% iti GDP ti India,&lt;ref name=&quot;mmrda muip gdp&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm
|title=Ti Mumbai nga Urbano nga Inprastruktura a Gandat
|publisher=[[Metropolitano a Rehion a Turay ti Panagrangrang-ay ti Mubai]] (MMRDA)
|accessdate=18 Hulio 2008
|access-date=2012-08-15
|archive-date=2009-02-26
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm
|url-status=bot: unknown
}}&lt;/ref&gt; ket banagan para iti 25% iti maipataud ti industria, 70% iti maipapan ti baybay a komersio idiay India ([[Mumbai Port Trust]] &amp; [[Jawaharlal Nehru Port|JNPT]]),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm |title=10 a kadaksan a pannakaibelleng ti lana a nagngina kadagiti trilion a napukpukaw: Rediff.com Business |publisher=Business.rediff.com |accessdate=16 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt; ken 70% iti pundo a naibaybayad iti [[ekonomia iti India]].&lt;ref name=imgshack&gt;{{cite web
|url=http://img214.imageshack.us/img214/2299/dscn7619ql4.jpg
|title=Sangalubongan nga Eropuerto ti Navi
|publisher=[[City and Industrial Development Corporation]] (CIDCO)
|format=JPG
|accessdate=18 Hulio 2008
|archiveurl=https://archive.today/20120709020456/http://img214.imageshack.us/img214/2299/dscn7619ql4.jpg
|archivedate=2012-07-09
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; Ti siudad ket pangbalayan kadagiti nangruna nga instituto ti busbos a kas ti  [[Reserve Bank of India]], ti [[Bombay Stock Exchange]], ti [[National Stock Exchange of India]], ti [[Securities and Exchange Board of India|SEBI]] ken ti korporado a [[Listaan dagiti kompania iti India a naikuratel idiay Mumbai|kuartelan]] dagiti nadumaduma a [[Listaan dagiti kompania iti India|kompania ti India]] ken [[dagiti multinasional a korporasion]]. Daytoy ket pangibalayan pay dagiti kangrunaan a sientipiko ken nuklear nga instituto ti India a kas ti [[Bhabha Atomic Research Centre|BARC]], [[Nuclear Power Corporation of India|NPCL]], [[Indian Rare Earths Limited|IREL]], [[Tata Institute of Fundamental Research|TIFR]], [[Atomic Energy Regulatory Board|AERB]], [[Atomic Energy Commission of India|AECI]], ken ti [[Departamento ti Atomiko nga Enerhia (India)|Departamento ti Atomiko nga Enerhia]]. Ti siudad ket ibalayanna pay ti [[Hindi a pelikula|Hindi]] ti India ([[Bollywood]]) ken [[Marathi sinema|Marathi]] nga [[Indiano a sinema|industri a ti pelikuka ken telebision]]. Dagiti opurtunidad ti negosio ti Mumbai, ken ti pay pannakabalin ti panakamatgedan ti nagatngato a [[Pagalagadan ti biag idiay India|pagalagadan ti biag]],&lt;ref name=&quot;Corporation2007&quot;&gt;{{cite book|last=Corporation|first=Marshall Cavendish|title=Ti Lubong ken dagiti Tattaona: Dumaya ken Akin-abagatan nga Asia|url=https://books.google.com/books?id=5ZBaVhmRvCkC&amp;pg=PA451|accessdate=8 Hulio 2012|date=Septiembre 2007|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7631-3|page=451}}&lt;/ref&gt; ket mangaw-awis kadagiti peregrino manipud kadagiti amin apaset ti India ken, iti gapuna daytoy, makaararamid ti siudad a kas maysa a [[melting pot|pagtunawan ti puli]] kadagiti adu a komunidad ken dagiti [[kultura iti India|kultura]].

Ti Mumbai ket naam-ammuan a kas maysa a sekular a siudad. Nupay kasta daytoy ket nakasagaba kadagiti [[Terorismo idiay Mumbai|nadumaduma a panagraut dagiti terorista]] manipud iti rugi ti maika-20 a siglo. Adda dagiti adu a natnatay ket nakapukawan dagiti tagikua iti [[Dagiti Mumbai a Riribok|maipapan ti komunidad a riribok idi 1992–93]], ken dagiti [[Dagiti 1993 a panagbomba ti Mumbai|panagbomba idi 1993]] .

== Etimolohia ==
Ti nagan a ''Mumbai'' ket naala manipud iti ''Mumba'' wenno ''Maha-Amba''—ti nagan ti [[Koli]] a diosen a ni [[Mumbadevi]]—ken ''Aai'', &quot;ina&quot; iti pagsasao a [[Pagsasao a Marathi|Marathi]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bapat|first=Jyotsna|year=2005|title=Dagiti pangparang-ay a gandat ken kritikal ateoria iti enbironmento |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=SAGE|page=6}}&lt;/ref&gt;

Ti kadaanan a naam-ammuan a nagnagan ti siudad ket ''Kakamuchee'' ken ''Galajunkja''; dagitoy ket sagpaminsada pay laeng a maus-usar.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Patel|Masselos|2003|p=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mehta|2004|p=130}}&lt;/ref&gt; Ni Ali Muhammad Khan, idiay ''Mirat-i-Ahmedi'' (1507) ket nangibagbaga ti siudad a kas ti ''Manbai''.&lt;ref&gt;{{harvnb|Shirodkar|1998|p=3}}&lt;/ref&gt; Idi 1508, ti [[Portugal|Portuges]] a mannurat a ni [[Gaspar Correia]] ket nagus-usar ti nagan a ''Bombaim'', iti sinuratna a ''Lendas da Índia'' (&quot;Sarsarita iti India&quot;).&lt;ref&gt;{{harvnb|Shirodkar|1998|pp=4–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;et6yh&quot;&gt;{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[http://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&amp;pg=PA102 102]}}&lt;/ref&gt; Daytoy a nagan ket mabalin a nagtaud a kas ti [[Gallego-Portuges|Daan a Portuges]] a sarita ti ''bom baim'', a kayatna a sawen ket &quot;nasayaat a bassit a luek&quot;,&lt;ref name=&quot;Shirodkar 1998 7&quot;&gt;{{harvnb|Shirodkar|1998|p=7}}&lt;/ref&gt; ken ti ''Bombaim'' ket kanayon pay laeng a maus-usar iti [[Pagsasao a Portuges|Portuges]].&lt;ref name=&quot;ety&quot; /&gt; Idi 1516, ti maysa Portuges nga eksplorador a ni [[Duarte Barbosa]] ket nagus-usar ti nagan a ''Tana-Maiambu'': ti ''Tana'' ket mabalin a nagibagbaga ti kaasidegna a lugar ti [[Thane]] ken ti ''Maiambu'' iti ''Mumbadevi''.&lt;ref&gt;{{harvnb|Shirodkar|1998|p=2}}&lt;/ref&gt;

[[Papeles:Mumbadevi temple.jpg|thumb|upright|Ti templo iti lokal a Hindu a diosen a ni [[Mumbadevi]], nga isu ti nakaalaan ti nagan ti siudad]]
Dagiti dadduma pay a panangibaga a nairehistro idi maika-16 ken maika-17 a sigsiglo ket mairaman ti: ''Mombayn'' (1525), ''Bombay'' (1538), ''Bombain'' (1552), ''Bombaym'' (1552), ''Monbaym'' (1554), ''Mombaim'' (1563), ''Mombaym'' (1644), ''Bambaye'' (1666), ''Bombaiim'' (1666), ''Bombeye'' (1676), and ''Boon Bay'' (1690).&lt;ref name=&quot;ety&quot;&gt;{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[http://books.google.co.in/books?id=20pdFRekGvMC&amp;pg=PA103 103]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;etyh&quot;&gt;{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[http://books.google.co.in/books?id=20pdFRekGvMC&amp;pg=PA104 104]}}&lt;/ref&gt; Idi kalapasan ti panakaala ti [[Britaniko nga Imperio|Britaniko]] ti siudad idi maika-17 a siglo, ti [[Pagsasao a Portuges|Portuges]] a nagan opisial nabaliwan naiyulog iti Ingles a kas ti''Bombay''.&lt;ref&gt;{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}}&lt;/ref&gt;

Babaen ti naladaw a maika-20 a siglo, ti siudad ket naam-ammuan idin a kas ti ''Mumbai'' wenno ''Mambai'' iti Marathi a pagsasao, ti [[Pagsasao a Konkani|Konkani]], [[Pagsasao a Gujarati|Gujarati]], [[Pagsasao a Kannada|Kannada]] ken [[Pagsasao a Sindhi|Sindhi]] a kas ti ''Bambai'' iti [[Hindi]], [[Pagsasao a Persiano|Persiano]] ken [[Urdu]]. Ti Ingles a nagan ket opisial a nasukatan ti ''Mumbai'' idi Nobiembre 1995.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hansen|2001|p=1}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nagbanagan ti panagiawawis ti Marathi a nationalista a partido a [[Shiv Sena]] a nangabak ti estado a panagbuto iti Maharashtra ken nangipadpada kadagiti [[Panagnagan manen dagiti siudad idiay India|kapadpada a panagsukat kadagiti nagan ti ballasiw ti pagilian]].
Ti maysa a teoria ket naisingasing a ti &quot;Bombay&quot; ket ti nadadael idi nga Ingles a bersion iti &quot;Mumbai&quot; ken ti di kinaykayat a legado ti Britaniko a kolonial a turay. Ti panagiduron ti panaginagan manen ti Bombay ket maysa idi a paset ti dakdakkel a tignay ti panagpapigsa ti Marathi a kinasiasino idiay Maharashtra a rehion. Nupay kasta, ti siudad ket inbagbagaan pay laeng a kas ti Bombay baben dagiti agtataeng ken dagiti pay Indiano a nanipud kadagiti sabsabali a rehion.&lt;ref name=&quot;mummaharashtra1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html|title=Mumbai (Bombay) ken Maharashtra|publisher=[[Fodor's]]|accessdate=24 Agosto 2009|archive-date=2009-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |date=2009-11-19 }}&lt;/ref&gt; Nuay kasta, ti panangibaga ti nagan ti siuadad a saan a kas ti ''Mumbai'' ket nagbalin daytoy a kontrobersial, a nangbanagan dagiti managrikna a pannakaunget a sagpaminsan pay iti naranggas a kasasaad ti politiko.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |publisher=Indian Express |date=11 Oktubre 2009 |accessdate=15 Septiembre 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indiatoday.intoday.in/site/Story/65447/Cinema/Fruit+And+Nut:+Another+'Bombay'+controversy+brewing?.html |title=Prutas ken Nues: Ti Sabali pay a 'Bombay' a kontrobersia a maanganger? |publisher=Indiatoday.intoday.in |date= |accessdate=15 Agosto 2011 }}{{Natay a silpo|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Ti sapsap a nadayeg nga etimolohia ti ''Bombay'' ket agtengtengngel a naala manipud iti maysa a Portuges a nagan a kayatna a sawen ket &quot;nasayaat a luek&quot;. Daytoy ket naibatay kadagiti kinapudno a ti ''bom'' ket Portuges para iti &quot;nasayaat&quot; ken ''baía'' (wenno arkaiko a pannakailetra a ''bahia'') a kayatna a sawen ket &quot;luek&quot;. Nupay kasta, daytoy a [[literal a patarus]] ket saan a husto iti [[gramatiko a henero]], a ti ''bom'' ket para iti lalaki, bayat a ti ''baia'' ket para iti babai; ti husto a pannakaibaga iti Portuges iti &quot;nasayaat a luek&quot; ket ti ''boa ba(h)ia''. Iti pannakaibaga daytoy, ti ''baim'' ket arkaiko, a maskulino a balikas para iti &quot;bassit a luek&quot;.&lt;ref name=&quot;Shirodkar 1998 7&quot; /&gt;

Ti Portuges nga eskolar a ni José Pedro Machado iti sinuratna a ''Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa'' (1981; &quot;Portuges a Diksionario iti Onomastika ken Etimolohia&quot;), ket kasla mangilikud ti &quot;Bom Bahia&quot; a hipotesis, a nagisingasing a ti kaada ti luek lket naiparparna laeng (a saan anakaibatayan iti toponimo) ken nagiturong daytoy kadagiti panakaallilaw, a ti panaginagan a (''bahia''; &quot;bay&quot;) ket kammasapulan a paset iti Portuges a nagan.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Machado|1984|pp=265–266}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book|last=Baptista |first=Elsie Wilhelmina |title=Dagiti Daya nga Indiano: Katoliko a Komunidad ti Bombay, Salsette ken Bassein |year=1967 |publisher=Asosasion ti Daya a Bombay }}
* {{Cite book|last=Bates |first=Crispin |year=2003 |title=Komunidad, Imperio ken Migrasion: Dagiti Abagatan nga Asiano iti Diaspora |isbn=978-81-250-2482-8 |publisher=Orient Blackswan }}
* {{Cite book|title=Dagiti Siudad iti Lubong:Rehional nga Urbano a Panagrang-ay ti Lubong|last1=Brunn|first1=Stanley|last2= Williams|first2=Jack Francis|first3= Donald|last3= Zeigler|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers, Inc.|year=2003|edition=Maikatlo|ref=bru|isbn=0-06-381225-8}}
* {{Cite book|title=Internasional a Linteg ti Telekomunikasion [2008] |volume=II |last= Campbell |first=Dennis|year=2008|isbn=978-1-4357-1699-5 |ref=in08}}
* {{Cite book|title=Census of India, 1961|publisher=Opisina ti Rehistrar Heneral (India)|year=1962|volume=5|ref=cent}}
* {{Cite book|last1=Carsten|first1= F. L.|title=Ti Moderno a Pakasaritaan ti Baro a Cambridge (Ti Pannakaipangato ti Pransia 1648–88) |volume=V |publisher=Arkibo ti Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|isbn=978-0-521-04544-5 |year=1961 }}
* {{Cite book |last1=Chaudhuri |first1=Asha Kuthari |title=Mahesh Dattani: Ti Pangyuna |url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&amp;q=Mahesh+Dattani++By+Asha+Kuthari+Chaudhuri |accessdate=26 Abril 2009 |series=Dagiti Kontemporario nga Indiano a mannurat ti Ingles |year=2005 |publisher=Foundation Books |isbn=81-7596-260-7 |chapter=Pangyuna: Moderno a Drama ti India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&amp;pg=PA10-IA6 }}
* {{Cite book|title=Ti Puerto ti Bombay: ti ababa a pakasaritaan|last= Chittar|first= Shantaram D.|publisher=Bombay Port Trust|year=1973 }}
* {{Cite book|last1=Datta |first1=Kavita |first2=Gareth A. |last2=Jones |year=1999 |title=Pagbalayan ken pinansia ti agrangrang-ay a pagpagilian |isbn=978-0-415-17242-4 |publisher=Routledge |edition=nailustrado|series=Tomo 7 ti Routledge a panagadadal ti panagrang-ay ti kagimongan}}
* {{Cite book|title=Pakasaritaan ti Bombay, 1661–1708|last=David|first=M. D.|publisher=[[Unibersidad ti Mumbai]] |year=1973 }}
* {{Cite book|title=Bombay, ti siudad dagiti tagtagainep: ti pakasaritaan ti immuna a siudad ti India|last=David|first=M. D.|publisher=Himalaya Publishing House |year=1995 }}
* {{Cite book|last=Davis |first=Mike |authorlink=Mike Davis (eskolar) |title=Planeta dagiti Purok ti Pobre [&quot; Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global &quot;] |publisher=La Découverte |location=Paris |year=2006 |isbn=978-2-7071-4915-2 }}
* {{Cite book|title=Bombay: Dagiti Siudad ti Kaunegan|last1=Dwivedi|first1=Sharada|authorlink1=Sharada Dwivedi|last2=Mehrotra|first2=Rahul|publisher=Eminence Designs|year=2001 |isbn=81-85028-80-X}}
* {{Cite book|title=Enbironmento ken urbanisasion|volume=v. 14, no. 1|publisher=Internasional nga Instituto para iti Enbironmento ken Panagrang-ay|date=Abril 2002|url=https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC|isbn=978-1-84369-223-2|accessdate=29 Agosto 2009|ref=n450}}
* {{cite web|url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921053441/http://www.mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf|archivedate=2013-09-21|accessdate=28 Agosto 2009|title=Ehekutibo a Pakabuklan para iti Komprehensibo a Panagadal ti Pagluganan para iti MMR|publisher=MMRDA|ref=exe|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613120814/http://mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |date=2010-06-13 }}
* {{Cite book|last= Farooqui|first=Amar|title=Opio a siudad: ti panagaramid ti nasapa a Victoriano a Bombay|publisher=Three Essays Press |year=2006 |isbn=978-81-88789-32-0 }}
* {{Cite book|last=Fortescue|first=J. W.|year=2008|title=Ti Pakasaritaan ti Britaniko a Buyot|volume=III|isbn=978-1-4437-7768-1 |publisher=Read Books }}
* {{Cite book|last1=Fuller |first1=Christopher John |last2=Bénéï |first2=Véronique |title=Ti inaldaw a kasasaad ken kagimongan ti moderno nga India |publisher=C. Hurst &amp; Co. Publishers |year=2001 |isbn=978-1-85065-471-1 }}
* {{Cite book |last1=Ganti |first1=Tejaswini |title=Bollywood: ti pagsurotan a libro ti nadayeg a sinema ti Hindi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=GTEa93azj9EC&amp;pg=PA3 |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=0-415-28854-1 |chapter=Pangyuna }}
* {{Cite book|title=Greater Bombay District Gazetteer|series=Maharashtra State Gazetteers|volume=v. 27, no. 1|year=1960|publisher=Gazetteer Department ([[Gobierno ti Maharashtra]])|ref=bom}}
* {{Cite book|last=Ghosh|first=Amalananda|title=Ti Ensiklopedia ti Indiano nga Arkeolohia|publisher=Brill|year=1990 |isbn=81-215-0088-5}}
* {{Cite book|last1=Guha|year=2007|first1=Ramachandra|authorlink1=Ramachandra Guha|title=Ti India kalpasan ni Gandhi |url=https://archive.org/details/indiaaftergandhi00guha|publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-019881-7}}
* {{Cite book|last=Hansen|first=Thomas Blom|year=2001|title=Panagiwagsak ti ranggas:panaginagan ti identidad ti kalpasan ti koloni a Bombay|isbn=978-0-691-08840-2|url=https://books.google.com/books?id=-y3iNt0djbQC|publisher=Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan|accessdate=16 Agosto 2009}}
* {{Cite book |last=Huda |first=Anwar |year=2004 |title=Ti Arte ken Siensia iti Sinema |isbn=978-81-269-0348-1 |url=https://books.google.com/books?id=JIwxhDGO-mUC |publisher=Atlantic Publishers &amp; Distributors |accessdate=11 Hunio 2008 }}
* {{Cite book|last1=Jha |first1=Subhash K. |title=Ti Kammasapulan a Pagsurotan ti Bollywood |url=https://archive.org/details/essentialguideto00jhas |year=2005 |publisher=Roli Books |isbn=81-7436-378-5 }}
* {{Cite book|title=Panagtagilako iti Maika-21 a Siglo: Panagtagilako ti Baro a Lubong |last=Keillor |first=Bruce David |publisher=Praeger |volume=1 |isbn=978-0-275-99276-7 |year=2007 }}
* {{Cite book|last=Kelsey |first=Jane |title=Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements |url=https://archive.org/details/servingwhoseinte0000kels |year=2008 |isbn=978-0-415-44821-5 |publisher=Taylor &amp; Francis }}
* {{Cite book|title=Dagiti Muslim idiay Deccan: ti naipakasaritaan a panagsukisok|last=Khalidi |first=Omar|publisher=Global Media Publications |isbn=978-81-88869-13-8 |year=2006 }}
* {{Cite book|title=Politika idiay India |last=Kothari |first= Rajni |year=1970 |publisher=Orient Longman}}
* {{Cite book|last1=Krishnamoorthy|first1=Bala|title=Ebironmental a Panagtaripatu: Testo ken dagiti Kaso|url=https://archive.org/details/isbn_9788120333291_2ed|isbn=978-81-203-3329-1 |publisher=PHI Learning Pvt. Ltd. |year=2008 }}
* {{Cite book|last=Kumari|first=Asha|title=Hinduismo ken Budismo|year =1990 |publisher=Vishwavidyalaya Prakashan|isbn=81-7124-060-7}}
* {{Cite book|title=Lok Sabha debates|year=1998 |publisher=Lok Sabha Secretariat |location=New Delhi |ref=lsd}}
* {{Cite book|last1=Machado|first1=José Pedro|title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |language=Portuges |chapter=Bombaim|work=Editorial Confluência|volume=I|year=1984 }}
* {{Cite book|last=Mehta|first=Suketu|title= Kaaduan aSiudad: Ti Bombay Napukaw ken Nabirukan|url=https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht|year= 2004|publisher=Alfred A Knopf|isbn= 0-375-40372-8 }}
* {{Cite book|title=Metropolitano a panagplano ken panagtaripato ti agrangrang-ay a lubong: maipapan ti lugar a desentralisasion nga annuroten iti Bombay ken Cairo|publisher=Sentro para iti Pagtaengan ti Nagtagitaon ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|year=1993|isbn=978-92-1-131233-1|ref=UNB}}
* {{Cite book|title=Ti Iyu-ungar ti Muslim a Bileg idiay Gujarat: Ti pakasaritaan ti Gujarat manipud idi 1298 aginggana idi 1442 |last=Misra |first=Satish Chandra |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |year=1982 |ref=misra}}
* {{Cite book|last1=Morris |first1=Jan |last2=Winchester |first2=Simon |title=Batbato ti imperio: dagiti pasdek ti Raj |url=https://archive.org/details/stonesofempirebu0000morr_i9l5 |publisher=[Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|year=2005 |origyear=1983 |edition=pablaak manen, nailustrado |isbn=978-0-19-280596-6 }}
* {{cite web|url=http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php|title=Plano ti Mumbai|publisher=Department of Relief and Rehabilitation (Gobierno ti Maharashtra)|ref=plan|accessdate=29 Abril 2009|archive-date=2009-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |date=2009-03-10 }}
* {{Cite book|last= Naravane|first=M. S.|year=2007|title=Dagiti gubat ti naipammadayawan a Kompania ti Daya nga India: panagaramid ti Raj |url= https://archive.org/details/battlesofhonoura0000nara|isbn=978-81-313-0034-3 |publisher=APH Publishing }}
* {{Cite book|last=O'Brien |first=Derek |title=The Mumbai Factfile |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-302947-2 |year=2003 }}
* {{cite web|url = http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf|format = PDF, 1.18 [[Megabyte|MB]]|title = Opisina ti Komisioner ti Polis, Mumbai|publisher = Mumbai Polis|accessdate = 15 Hunio 2009|ref = mp|archive-date = 2009-07-11|archive-url = https://web.archive.org/web/20090711160718/http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf|url-status = dead}}
* {{Cite book|editor1-last=Patel|editor1-first=Sujata|editor2-last=Masselos|editor2-first=Jim|title=Bombay ken Mumbai. Ti Siudad nga Agdaldaliasat|url=https://archive.org/details/bombaymumbaicity0000unse_v9j7|chapter=Bombay ken Mumbai: Dagiti identidad, Politika ken Populismo|year=2003|publisher=Ti Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|location=Delhi, India|isbn=0-19-567711-0 }}
* {{Cite book |year=2005 |chapter-url=http://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |last1=Pai |first1=Pushpa |last2=Cohen |first2=James |last3=McAlister |first3=Kara T. |last4=Rolstad |first4=Kellie |last5=MacSwan |first5=Jeff |title=Dagiti nagbanagan ti maika-4 a Internasional Simposiuo iti Bilingualismo |chapter=Multilingualismo, Multikulturalismo ken Edukasion: Kaso a Panagadal ti Siudad ti Mumbai |publisher=Cascadilla Press |pages=1794–1806 |accessdate=5 Septiembre 2009 }}
* {{Cite book|title=The mangroves in Salsette Island near Bombay|last1=Patil|first1=R.P.|publisher=Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest |year=1957 |location=Calcutta }}
* {{Cite book|last=Phadnis |first=Aditi |title=Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings |publisher=[[Business Standard]] }}
* {{cite web|url = http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf|archiveurl = https://web.archive.org/web/20130921053813/http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf|archivedate = 2013-09-21|title = Populasion ken Panagtrabaho a bariweswes ti Metropolitano a Rehion ti Mumbai|publisher = [[Turay ti Panagrang-ay ti Metropolitano a Rehion ti Mumbai]] (MMRDA)|accessdate = 4 Hunio 2010|ref = pemmr|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090711113422/http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |date=2009-07-11 }}
* {{Cite book|title=Dagiti Nagbanagan ti Akademia ti Nailian a Siensia ti India|publisher=[[Akademia ti Nailian a Siensia ti India]]|year=1999|volume=65|ref=proc}}
* {{Cite book|last=Rana |first=Mahendra Singh |year=2006 |title=Agbubutos ti india=: Lok Sabha &amp; Vidhan Sabha panagbutbutos ti 2001–2005 |isbn=978-81-7625-647-6 |publisher=Sarup &amp; Sons }}
* {{Cite book|last1=Rohli|first1=Robert V.|last2=Vega|first2=Anthony J.|title=Klimatolohia|publisher=Jones &amp; Bartlett Publishers |year=2007 |edition=nailustrado |isbn=978-0-7637-3828-0 }}
* {{Cite book|title=Pakasaritaan ti Midiebal India|last1=Saini|first1=A.K.|last2=Chand|last3=Hukam|publisher=Anmol Publications|isbn= 978-81-261-2313-1|ref=maratha}}
* {{Cite book|title=Maharashtra|last1=Singh|first1=K. S.|last2=Bhanu |first2=B. V.|last3= Bhatnagar |first3=  B. R.|last4= Bose|first4=D. K. |last5= Kulkarni |first5=V. S. |last6= Sreenath |first6=J.|publisher=Popular Prakashan|volume=XXX|isbn=978-81-7991-102-0|year=2004|ref=prabhu}}
* {{Cite book|title=Dagiti panagsukisok ti Indo-Portuges a pakasaritaan|volume=2|publisher=Publication Scheme|year=1998|last=Shirodkar |first=Prakashchandra P.|isbn=978-81-86782-15-6 }}
* {{Cite book|title=Sirmata ti Mumbai 2015: programa para iti panagpabaro|last1=Swaminathan |first1=R. |first2=Jaya |last2=Goyal |publisher=Macmillan India iti pannkaigungloan ti Pundasion ti Agpalpaliiw a panagsukisok |year=2006 }}
* {{Cite book|title=Dagiti annak ti Israel: ti Bene Israel ti Bombay |last=Strizower |first=Schifra|publisher=B. Blackwell |year=1971 }}
* {{Cite book|title=Ti Diksionario ti Heograpiko ti Siudad ti Bombay ken Isla|series=Ti Diksionario ti Heograpiko ti Bombay a Presidensia|publisher=Departamento ti Diksionario ti Heograpiko ([[Gobierno ti Maharashtra]])|volume=2|year=1978|ref=bi}}
* {{cite web|url = http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf|title = Tignay ti Munisipal a Korprasion ti Mumbai, 1888|publisher = Komisioner ti Eleksion ti Estado ([[Gobierno ti Maharashtra]])|accessdate = 3 Mayo 2009|ref = mumact|archive-date = 2007-07-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20070705222724/http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705222724/http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |date=2007-07-05 }}
* {{Cite book|last=Vilanilam |first=John V. |edition=nailustrado |year=2005 |title=Masa komunikasion idiay India: ti sosiolohiko a perspektibo |isbn=978-0-7619-3372-4 |publisher=SAGE }}
* {{Cite book|last1=Wasko |first1=Janet |title=Kasano ti panagobra ti Hollywood|year=2003 |publisher=SAGE |isbn=0-7619-6814-8 }}
* {{Cite book|title=WMO bulletin|publisher=[[World Meteorological Organization]]|year=2000|volume=49|ref=wmo}}
* {{Cite book|title= Ti Aprikano Indiano a Komunidad idiay Hyderabad: Siddi nga Identidad, Ti Pannakatartaripatuna ket Panagbalbaliw|last=Yimene|first=Ababu Minda|publisher=Cuvillier Verlag|year=2004|isbn=3-86537-206-6|ref=yakg}}
* {{Cite book|last1=Yule |first1=Henry |last2=Burnell |first2=A. C. |year=1996 |origyear=1939 |title=Ti glosario ti lokal a sao ti Anglo-Indiano a balbalikas ken insasao: Hobson-Jobson |isbn=978-0-7007-0321-0 |publisher=Routledge |edition=2 }}
* {{Cite book|last1=Zakakria|first1=Rafiq|author2-link=Nailian a Kongreso ti India|last2=Nailian a Kongreso ti India|title=100 a nadayag a tatwtawen: Nailian a Kongreso ti India, 1885–1985|publisher=Pagawatan a Komite, Sentenario a Timpuyogan ti Kongreso |year=1985|ref=cng}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Mumbai| ]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Portugal]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio a siudad idiay India]]
[[Kategoria:Dagiti metropolitano a siudad idiay India]]
[[Kategoria:Dagiti puerto a siudad iti India]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>r2h9uvllr9het43bp72xsq5z0t0a5ci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kape</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17054</id>
    <revision>
      <id>406368</id>
      <parentid>391190</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4091" sha1="glqsfjpnw1ivrfs03xwlay81ggqvcdg" xml:space="preserve">{{Infobox mainum
| name         = Kape
| image        = A small cup of coffee.JPG
| image_size   = 275px
| alt          = Ti maysa a tasa ti kape
| caption      = Ti maysa a tasa iti nangisit a kape
| type         = Napudot wenno nalamiis (kadawyan a napudot)
| origin       = [[Etiopia]]
| introduced   = Idi agarup a maika-15 a siglo (mainum)
| colour       = Madket, beige, nagisit, pangalumamanien
}}

Ti '''kape''' ket maysa a [[binurburek (panagluto)|naipaburek]] a [[mainum]] wnga adda ti naisangsangayan nga ayamuom ken raman manipud kadagiti tinuno a bukbukel ti mula a [[coffea]]. Dagiti bukel ket mabirukan kadagiti &quot;seresa&quot; ti kape, nga agtubtubo kadagiti kayo a nataltalon kadagiti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti panagpataud ti kape|sumurok a 70 a pagilian]], a nagruna idiay ekuatorial a [[Latin nga Amerika]], [[Abagatan a daya nga Asia]], [[Abagatan nga Asia]] ken [[Aprika]]. Ti berde a (saan a natuno) a kape ket maysa kadagiti kaaduan a mailaklako a kammasapulan a produkto ti agrikultura iti lubong.&lt;ref name=&quot;Coffee_Rank&quot;&gt;{{cite journal
| last = Pendergrast
| first = Mark
| title = Ti kape maikadua laeng iti lana?
| journal=Tea &amp; Coffee Trade Journal
| date = Abril 2009
| url = http://www.entrepreneur.com/tradejournals/article/198849799_1.html
| accessdate = Disiembre 29, 2009
}}&lt;/ref&gt;
Ti kape ket naalsem bassit (5.0-5.1 pH&lt;ref&gt;http://www.thecoffeefaq.com/7health.html#coffeeacidic&lt;/ref&gt;) ken mabalin nga adda ti makaparugso a pagangayan iti tattao gapu ti [[kapeina]] a linaon. Maysa daytoy kadagiti kaaduan a main-inum iti lubong.&lt;ref name=&quot;mnn&quot;&gt;{{cite web|title=How coffee changed the world |url=http://www.mnn.com/food/beverages/stories/how-coffee-changed-the-world|publisher=Mother Nature Network|last=Oder|first=Tom|date=June 9, 2015|accessdate=Oktubre 30, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

=== Dagiti nadakamat nga obra ===
* {{cite book |last=Allen |first=Stewart Lee |title=The Devil's Cup: Coffee, the Driving Force in History |publisher=Random House |year=1999 |location=Soho |isbn=978-1-56947-174-6}}
* {{cite book |last=Bersten |first=Ian |title=Coffee, Sex &amp; Health: A History of Anti-coffee Crusaders and Sexual Hysteria |url=https://archive.org/details/coffeesexhealthh0000unse |publisher=Helian Books |year=1999 |location=Sydney |isbn=978-0-9577581-0-0}}
* {{cite book |year=1987 |title=Coffee |editor1-last=Clarke |editor1-first=Ronald James |editor2-last=Macrae |editor2-first=R. |publisher=Elsevier Applied Science |location=Barking, Essex |volume=2: Technology |isbn=978-1-85166-034-6 }}
* {{cite book |title=Coffee: Botany, Biochemistry and Production of Beans and Beverage |url=https://archive.org/details/coffeebotanybioc0000mncl |editor1-last=Clifford |editor1-first=M. N. |editor2-last=Wilson |editor2-first=K.C. |publisher=AVI Publishing |location=Westport, Connecticut |year=1985 |isbn=978-0-7099-0787-9 }}
* {{cite book |last=Kummer |first=Corby |date=2003 |title=The Joy of Coffee: The Essential guide to Buying, Brewing, and Enjoying |url=https://books.google.com/?id=qNLrJqgfg7wC |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |isbn=978-0-618-30240-6}}
* {{cite book |last=Pendergrast |first=Mark |title=Uncommon Grounds: The History of Coffee and How It Transformed Our World |publisher=Texere |location=London |year=2001 |origyear=1999 |isbn=978-1-58799-088-5}}
* {{cite book |title=Plant-Parasitic Nematodes of Coffee |first=Ricardo M. |last=Souza |publisher=シュプリンガー・ジャパン株式会社 |year=2008 |isbn=978-1-4020-8719-6 |url=https://books.google.com/books?id=wsX5i56JXI0C  |accessdate=Nobiembre 18, 2015}}
* {{cite book|last1=Weinberg|first1=Bennett Alan|last2=Bealer|first2=Bonnie K.|title=The World of Caffeine: The Science and Culture of the World's Most Popular Drug|year=2001|isbn=978-0-415-92722-2|publisher=Routledge|location=New York|pages=|url=https://books.google.com/?id=Qyz5CnOaH9oC&amp;pg=PA3|accessdate=Nobiembre 18, 2015}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Coffee}}
{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Kape}}
[[Kategoria:Kape| ]]
[[Kategoria:Arabo a kultura]]</text>
      <sha1>glqsfjpnw1ivrfs03xwlay81ggqvcdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genghis Khan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17064</id>
    <revision>
      <id>406369</id>
      <parentid>395094</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4103" sha1="o3loo7k4r1lnkgxnfu6kgl205olml99" xml:space="preserve">{{Infobox kaarian
| name        =Genghis Khan| title       = Ti Kanagtuan a [[Khan (titulo)|Khan]] dagiti [[Tattao a Mongol|Mongol]]
| image       = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg
| caption     =
| reign       = Primabera ti 1206 – Agosto 1227
| coronation  = Primabera ti 1206 iti [[Kurultai|khurultai]] idiay [[Karayan Onon]], Mongolia
| othertitles = [[Khan (titulo)|Khan]], [[Khagan]]&lt;br /&gt;[[Templo a nagan]]: {{zh|t=元太祖|p=Yuán Tàizǔ|first=t}}&lt;br /&gt;[[Natay a nagan]]: Emperador Fatian Qiyun Shengwu&lt;br /&gt;(法天啟運聖武皇帝)
| full name   = [[Papeles:Cinggis qagan.svg|right|26px]]Genghis Khan &lt;br /&gt;[[Mongol a Kiriliko nga abesedario|Mongol]]: Чингис хаан &lt;br /&gt;''Chinggis Khaan''&lt;br /&gt;[[Mongol a sinuratan]] (kanawan): &lt;br /&gt;''Chinggis Khagan''{{#tag:ref|{{zh|t=成吉思汗|p=Chéng Jí Sī Hán|first=t}}&lt;br /&gt;
'''[[Naipasngay a nagan]]''': &lt;br /&gt; Temujin {{lang-mn|Тэмүжин}} ''Temujin''; &lt;br /&gt;{{lang-xng|Temujin}};&lt;ref&gt;{{cite journal |year=1959 |title= Central Asiatic Journal |volume=5 |page=239 |publisher=O. Harrassowitz |url=http://books.google.com/books?id=PjjjAAAAMAAJ |accessdate=Hulio 29, 2011 }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;{{zh|t=鐵木真|s=铁木真|p=Tiě mù zhēn|first=t}}|group=&quot;note&quot;}}
| successor    = [[Ögedei Khan]]
| consort      = [[Börte]] Üjin&lt;br /&gt;[[Khulan (asawa ni Chinggis Khaan)|Khulan]]&lt;br /&gt;[[Yesugen]]&lt;br /&gt;[[Yesui]]&lt;br /&gt;Dadduma pay
| issue        = [[Jochi]]&lt;br /&gt;[[Chagatai Khan|Chagatai]]&lt;br /&gt;[[Ögedei Khan|Ögedei]]&lt;br /&gt;[[Tolui]]&lt;br /&gt;Dadduma pay
| royal house  = [[Borjigin]]
| father       = [[Yesügei]]
| mother       = [[Oulen]]
| birth_date   = mablin nga idi 1162&lt;!--&lt;ref name=&quot;birth&quot; /&gt;--&gt;
| birth_place  = [[Khentii a Kabanbantayan]], Mongolia
| death_date   = Agosto 1227&lt;ref&gt;{{cite book|first=Paul|last=Ratchnevsky|title=Genghis Khan: Ti Biagna ken Legado|url=https://archive.org/details/genghiskhanhisli0000paul|publisher=[[Blackwell Publishing]]|year=1991|isbn= 0-631-16785-4|page=[https://archive.org/details/genghiskhanhisli0000paul/page/142 142]|quote=Mabalin, nupay kasta, nga ibaga a naipakeddengan a ni Genghis Khan ket pimmusay idi Agosto 1227; ti laeng panagibaga ti husto nga aldaw ti ipupusayna ti saan a mapasingkedan babaen dagiti nagdakamatan.}}&lt;/ref&gt; (edad 65)
}}

Ni '''Genghis Khan''' ({{IPAc-en|ˈ|ɡ|ɛ|ŋ|ɡ|ɪ|s|_|ˈ|k|ɑː|n}} or {{IPAc-en|ˈ|dʒ|ɛ|ŋ|ɡ|ɪ|s|_|ˈ|k|ɑː|n}},&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Genghis Khan |encyclopedia=Webster's New World College Dictionary |publisher=Wiley Publishing |url=http://www.yourdictionary.com/genghis-khan |accessdate=Hulio 29, 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Genghis Khan |encyclopedia=Dagiti Online a Diksionario ti Oxford |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |url=http://oxforddictionaries.com/definition/Genghis+Khan?region=uk |accessdate=Hulio 29, 2011 }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; {{IPA-mn|tʃiŋɡɪs xaːŋ|Mongol:|GenghisKhan01.ogg}}; ; 1162?{{spaced ndash}}Agosto 1227), ket naipasngay idi a kas ni '''Temujin''', ket isiu idi ti nangibangon ti [[Khagan|Nalatak a Khan]] (emperador) iti [[Mongol nga Imperio]], a daytoy ket isu ti nagbalin a [[Dagiti kadakkelan nga imperio iti lubong|kadakkelan]] a nagtultuloy nga imperio iti pakasaritaan kalpasan ti ipupusayna.

== Dagiti nota ==
&lt;references group=&quot;note&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

* {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |others= tr. &amp; ed. Thomas Nivison Haining |title=Genghis Khan: Ti Biagna ken Legado [Čingis-Khan: sein Leben und Wirken] |url=https://archive.org/details/genghiskhanhisli0000paul |year=1992 |publisher=B. Blackwell |location=Oxford, UK; Cambridge, Mass., US |isbn=0-631-16785-4}}
* Man, John (2004). ''Genghis Khan: Biag, Ipupusay ken Panagsubli''. Bantam Press, Londres. {{ISBN|978-0-553-81498-9}}.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{pungol-nangruna}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Genghis Khan}}
[[Kategoria:Genghis Khan| ]]
[[Kategoria:1160 a tawtawen a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1227 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>o3loo7k4r1lnkgxnfu6kgl205olml99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nilo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17256</id>
    <revision>
      <id>406605</id>
      <parentid>405543</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34333" sha1="mij8w8e6neg6mxdtgmzi8uqnd74g8oc" xml:space="preserve">{{Infobox karayan
| name               = Nilo
| name_native        =
| name_native_lang   =
| name_other         =
| name_etymology     =
| image              = Evening, Nile River, Uganda.jpg
| image_size         = 260px
| image_caption      = Ti karayan Nilo idiay Uganda
| image_alt          =
| map                = River Nile map.svg
| map_size           = 260px
| map_caption        =
| map_alt            = Mapa ti karayan Nilo
| pushpin_map        =
| pushpin_map_size   =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt    =
| subdivision_type1  = Pagpagilian
| subdivision_name1  = [[Ehipto]], [[Sudan]], [[Abagatan a Sudan]], [[Etiopia]], [[Uganda]], [[Demokratiko a Republika ti Kongo|Kongo]], [[Kenya]], [[Tanzania]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Eritrea]]
| subdivision_type2  = Dagiti nagruna a siudad
| subdivision_name2  =  [[Jinja, Uganda|Jinja]], [[Juba]], [[Khartoum]], [[Cairo]]
| subdivision_name4  =
| subdivision_type5  =
| subdivision_name5  =
| length             = {{pagbaliwen|6853|km|mi|abbr=on}}
| width_min          =
| width_avg          =
| width_max          = {{pagbaliwen|2.8|km|mi|abbr=on}}
| depth_min          =
| depth_avg          = {{pagbaliwen|8|-|11|m|ft|abbr=on}}
| depth_max          =
| discharge1_location=
| discharge1_min     =
| discharge1_avg     = {{pagbaliwen|2830|m3/s|ft3/s|abbr=on}}
| discharge1_max     =
| source1            = [[Puraw a Nilo]]
| source1_location   = [[Rwanda]]
| source1_coordinates= {{Coord|02|16|56|S|29|19|53|E|display=inline}}
| source1_elevation  = {{pagbaliwen|2700|m|ft|abbr=on}}
| source2            = [[Asul a Nilo]]
| source2_location   = [[Danaw Tana]], [[Etiopia]]
| source2_coordinates= {{Coord|12|02|09|N|037|15|53|E|display=inline}}
| source2_elevation  =
| mouth              = Baybay Mediteraneo
| mouth_location     = [[Ehipto]]
| mouth_coordinates  = {{Coord|30|10|N|31|09|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = [[Pantar ti baybay]]
| progression        =
| river_system       =
| basin_size         = {{pagbaliwen|3400000|km2|mi2|abbr=on}}
| basin_landmarks    =
| basin_population   =
| tributaries_left   =
| tributaries_right  =
| waterbodies        =
| waterfalls         =
| bridges            =
| ports              =
| custom_label       =
| custom_data        =
| extra              =
}}

Ti '''Nilo''' ([[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: {{lang|ar|النيل}}, ''an-Nīl''; [[Pagsasao nga Ehipsio|Taga-ugma nga Ehipsio]]: ''Iteru'' &amp; ''Ḥ'pī''; [[Pagsasao a Koptiko|Koptiko nga Ehipsio]]: {{Coptic|ⲫⲓⲁⲣⲱ}}, ''P(h)iaro''; {{lang-am|ዓባይ}}, ''ʿAbbai'') ket maysa a nangruna nga agay-ayus iti amianan a karayan idiay amianan a daya ti Aprika,  a sapasap a naipanunotan a kas ti [[Listaan dagiti karayan babaen ti kaatiddog|kaatiddogan a karayan]] iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/415347/Nile-River |title=Karayan Nilo |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket {{pagbaliwen|6650|km|mi|abbr=in}} ti kaatiddogna. Daytoy ket agay-ayus kadagiti sangapulo a pagilian ti [[Sudan]], [[Abagatan a Sudan]], [[Burundi]], [[Rwanda]], [[Demokratiko a Republika ti Kongo]], [[Tanzania]], [[Kenya]], [[Etiopia]], [[Uganda]] ken [[Ehipto]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Oloo|first=Adams|title=Ti Panagsukimat para iti Pagtitinulongan kadagiti Suppiatan ti Danum ti Nilo: Ti Kaso para iti Eritrea|journal=Panagrepaso ti Aprikano a Sosiolohiko|year=2007|volume=11|issue=1|url=http://www.codesria.org/IMG/pdf/07_Oloo.pdf|accessdate=25 Hulio 2011|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927144920/http://www.codesria.org/IMG/pdf/07_Oloo.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927144920/http://www.codesria.org/IMG/pdf/07_Oloo.pdf |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

Ti Nilo ket addaan kadagiti dua a nangruna a [[tributario]], ti [[Puraw a Nilo]] ken [[Asul a Nilo]]. Ti Puraw a Nilo ket at-atiddog ken mapan idiay [[Nalatak a Dandanaw ti Aprika|Nalatak a Dandanaw]] a rehion ti tengnga nga Aprika, a ti kaadaywan a taudan ket saan pay nga ammo ngem mabalin a mabirukan idiay [[Rwanda]] wenno [[Burundi]]. Agpaamianan nga agyos idiay [[Tanzania]], [[Danaw Victoria]], [[Uganda]] ken [[Abagatan a Sudan]]. Ti Asul a Nilo ket isu ti taudan kadagiti kaaduan a danum ken ti [[lan-ak|nalames a daga]]. Daytoy ket mangrugi idiay [[Danaw Tana]] idiay [[Etiopia]] iti {{coord|12|02|09|N|037|15|53|E|type:waterbody_region:ET|cite=http://maps.yahoo.com/broadband/#mvt=h&amp;lat=12.035778&amp;lon=37.264753&amp;mag=6&amp;zoom=11}} ken agayos idiay Sudan manipud iti abagatan a daya. Dagiti dua a karayan ket agsabatda idiay asideg ti Sudanes a kapitolio ti Khartoum.

Ti akin-amianan a paset ti karayan ket agayus ti gangani nga adda amin idiay [[desierto]], manipud idiay [[Sudan]] a mapan idiay [[Ehipto]], ti pagilian a ti [[Pakasaritaan ti Ehipto|sibilisasionna]] ket nagtaltalek iti daytoy a karayan manipud kadagiti taga-ugma a pananwen. Kaaduan kadagiti populasion ken siudad idiay Ehipto ket maisanglad kadagitoy a paset ti tanap ti Nilo nga amianan ti [[Aswan]], ken gangani amin a kultural ken naipakasaritaan a lugar ti [[Taga-ugma nga Ehipto]] ket mabirukan ti igid ti karayan. Ti Nilo ket agpatingga iti maysa a dakkel a [[karayan delta|delta]] a maatianan idiay [[Baybay Mediteraneo]].

== Etimolohia ==
[[Papeles:Iteru.png|thumb|left]]
Iti taga-ugma a [[pagsasao nga Ehipsio]], ti Nilo ket tinawtawgan a ''Ḥ'pī'' wenno ''Iteru'', a kayatna a sawen ket &quot;nalatak a karayan&quot;, nga inrepresenta babaen dagiti [[Dagiti Ehipsio a heroglipiko|heroglipiko]] a maipakita dita kanigid (literal a ''itrw'', ken '[[N-allon ti danum (n heroglipikoh)|dandanum]]' [[determinatino]])&lt;ref&gt;[http://www.glyphdoctors.com/mod/forum/discuss.php?d=802 Ania ti panagtawtawag dagiti taga-ugma nga Ehipsio ti karayan Nilo?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080524070451/http://www.glyphdoctors.com/mod/forum/discuss.php?d=802 |date=2008-05-24 }} Nawaya nga Ehiptomolohia. (Naala idi 17 Oktubre 2006)&lt;/ref&gt; Iti [[Pagsasao a Koptiko|Koptiko]], dagiti balikas a ''piaro'' (Sahidik)wenno ''phiaro'' (Bohairiko) a kayatna a sawen ket &quot;ti karayan&quot; (lit. p(h).iar-o &quot;ti.kanal-nalatak&quot;) ket nagtaud iti isu met laeng a taga-ugma a nagan.

Ti Ingles a nagan a ''Nile'' ({{lang-la|Nīlos}}; {{lang-el|Νεῖλος}}&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{cite book|title=Ingles a Diksionario ti Oxford|edition=3|date=Disiembre 2009|publisher= Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|location=Oxford, Inglatera|chapter=Nilo}}&lt;/ref&gt;) ket naipanunotan a naala manipud iti [[Dagiti pagsasao a semitiko|Semitiko]] a ''Nahal'' a kayatna a sawen ket &quot;karayan&quot; a nagtaudan iti Hebreo a ''nachal'' ({{lang-he|נחל}}).
{{clearleft}}

== Paglasatan ==
{{Kitaen pay ti|Puraw a Nio}}
[[Papeles:Nile SPOT 1173.jpg|thumb|left|Ti Nilo idiay [[Dendera]], a kas makitkita ti [[SPOT (satelite)|SPOT]] a satelite]]
[[Papeles:White and Blue Nile-en.svg|thumb|left|Ti mapa a mangipakpakita dagiti paglasatan iti [[Puraw a Nilo|Puraw]] ken [[Asul a Nio]]]]
[[Papeles:Nile2.jpg|left|thumb|Ti Nilo nga asideg ti[[Beni Suef]]]]
[[Papeles:Nile composite NASA.jpg|right|thumb|150px|Ti [[napunipon a ladawan|napunipon]] a satelite a ladawan ti Puraw a Nilo.]]
Iti ngato ti [[Khartoum]] ti Nilo ket ammo pay a kas ti [[Puraw a Nilo]], ti maysa pay a termino a naus-usar iti maysa a limitado a kapanunotan ti panangipalawag ti paset a nagbaetan ti [[Danaw No]] ken Khartoum. Idiay Khartoum ti karayan tiniponan babaen ti [[Asul a Nilo]]. Ti Puraw a Nilo ket mangrugi idiay ekuatorial ti Daya nga Aprika, ken ti Asul a Nilo ket mangrugi idiay Etiopia. Dagitoy dua a sanga ket adda idiay akinlaud a sikigan ti [[Rengngat ti Daya nga Aprika]].

Ti [[pagayusan a labneng]] ti Nilo ket sumakop ti {{pagbaliwen|3254555|km2}}, ti agarup  10% ti kalawa ti Aprika.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.php?map_select=299&amp;theme=2 |title=EarthTrends: Portal ti Enbironmental a Pakaammo |access-date=2012-08-30 |archive-date=2006-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060913200006/http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.php?map_select=299&amp;theme=2 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913200006/http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.php?map_select=299&amp;theme=2 |date=2006-09-13 }}&lt;/ref&gt;  Ti Nilo a labneng ket narikut, ken isu a gapu daytoy, ti pagatianan iti ania man a naited iti igid ti [[kangrunaan a puon (hidrolohia)|kangrunaan a puon]] ket maitalek kadagiti adu a banag a mairaman ti tiempo, dagiti aliwaksay, panagbawbaw ken [[ebapotranspirasion]], ken ti panagayus ti [[groundwater|danum ti kaunegan]].

=== Taudan ===
Ti [[Taudan (karayan wenno waig)|taudan]] ti Nilo ket sagpaminsan a naipanunotan a ti [[Danaw Victoria]], ngem ti danaw ket adda dagiti dadakkel a karayan a mangpakpakan. Ti [[Karayan Kagera]], nga agay-ayus idiay [[Danaw Victoria]] idiay asideg ti Tanzania nga ili ti [[Bukoba]], ket isu ti kaatiddogan a mangpakpakan, ngem dagiti taudan ket saan a maitunos no ania ti kaatiddogan a tributario ti Kagera ken ti isu a kadawyan a taudan ti Nilo.&lt;ref&gt;{{cite news |author=McLeay, Cam |date=Hulio 2, 2006 |title=Ti Kinapudo a Maipanggep ti Taudan ti Karayan Nilo |work=New Vision |url=http://www.newvision.co.ug/PA/8/459/507212 |accessdate=Agosto 31, 2011 |archive-date=2011-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110409215243/http://www.newvision.co.ug/PA/8/459/507212 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Daytoy ket mabalin a ti [[Karayan Ruvyironza|Ruvyironza]], a rummuar idiay [[Probinsia ti Bururi]], [[Burundi]],&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.egyptattraction.com/nile-river-egypt.html | title= Karayan Nilo | accessdate= Pebrero 5, 2011 | archive-date= 2016-06-09 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160609192940/http://www.egyptattraction.com/nile-river-egypt.html | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; wenno ti [[Nyabarongo]], nga agayayus manipud idiay [[Nyungwe a Kabakiran]] idiay Rwanda.&lt;ref&gt;{{cite news | publisher = [[BBC News]] |date= Marso 31, 2006 |title=Ti Sangkatiponan ket Nakadanon ti 'Agpayso a Taudan' ti Nilo|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/hampshire/4864782.stm |accessdate= Abril 4, 2011}}&lt;/ref&gt; Dagiti dua a mangpakpakan a karayan ket agsabatda idiay asideg ti [[Dissuor Rusumoa]] idiay pagbeddengan ti Rwanda ken Tanzania.

Dagiti kinaudi a panagsuksukimat&lt;ref&gt;Naipalpalawag idiay ''Nilo ni [[Joanna Lumley]]'', 7 pm aginggana iti 8 pm, [[ITV 1]], Domingo 12 Agosto 2011.&lt;/ref&gt; ket agibagbaga ti partido a nagsuksukimat ket napanda iti maysa a lugar a naipalpalawag a kas ti taudan ti [[Rukarara]] a tributario [http://www.telegraph.co.uk/travel/activityandadventure/734885/Journey-to-the-source-of-the-Nile.html], ken baben ti panagaramid ti dalanan ti napusek a kabambantayan idiay kabakiran ti [[Nyungwe]] ket nakabirukda ti (iti [[namaga a tiempo]]) maysa a mapategan nga umay iti rabaw a panagay-ayus kadagiti adu a milia nga agpangato, ken nakabirukda ti baro a taudan, a nakaited ti Nilo ti kaatiddog a 4199 a milia (6758 a kilometro)

==== Dagiti napukaw a taudan ti karayan ====
{{Adu pay|Listaan dagiti karayan babaen ti kaatiddog}}
Ti dati a [[Danaw Tanganyika]] ket nagay-ayus nga agpa-amianan iti igid ti [[Tanap ti Rengngat ti Aprika]] a mapan idiay [[Puraw a Nilo]], a mangar-aramid ti Nilo iti agarup a {{pagbaliwen|1400|km|mi}} nga at-atiddog, aginggana no malappedan idiay [[Miocene]] ken pamin-aduen babaen ti bungkong [[Bulbulkan ti Virunga]].

=== Idiay Uganda ===
Ti Nilo ket pumaaw idiay Danaw Victoria idiay [[Dissuor Ripon]] idiay asideg ti [[Jinja, Uganda]],a kas ti [[Victoria a Nilo]]. Daytoy ket ad-adayo nga agayus ti agarup a {{pagbaliwen|500|km|sigfig=1}}, babaen ti [[Danaw Kyoga]], aginggana no maabutanna ti [[Danaw Albert (Aprika)|Danaw Albert]]. Kalpasan a mapanawanna ti Danaw Albert, ti karayan ket ammo a kas ti [[Albert a Nilo]].

=== Idiay Abagatan a Sudan ===
Daytoy ket agayuston idiay [[Abagatan a Sudan]], a daytoy ket ammo idiay a kas ti [[Puraw a Nilo|Bahr al Jabal]] (&quot;Karayan ti Bantay&quot;). Ti [[Bahr el Ghazal (karayan)|Bahr al Ghazal]], ket adda ti kaatiddog a  {{pagbaliwen|716|km}}, ket tumipon ti Bahr al Jabal idiay bassit nga alog a tinawtawagan a kas ti [[Danaw No]], ken kalpasan daytoy ti Nilo ket agbalin nga ammo a kas ti ''Bahr al Abyad'', wenno ti [[Puraw a Nilo]], manipud iti kasla puraw a [[pila]] a tumtumpaw kadagiti danumna. No iti [[Panaglayus iti Nilo|Nilo ket malayusan]] daytoy ket nangibatbati ti nalames a lan-ak a deposito a mangabuno iti daga. Ti Nilo ket saanen a tinawen nga aglaylayus manipud idi nalpas ti [[Penne Aswan]] idi 1970.  A daytoy ket maysa a [[anabranch|sanga ti karayan]] , ti [[Bahr el Zeraf]], ket agayus idiay Bahr al Jabal a paset ti Nilo ken tumipon idiay Puraw a Nilo.

Ti gatad ti panagayus ti Bahr al Jabal idiay [[Mongalla, Abagatan a Sudan]] ket gangani nga agnanayon iti tinawen a kadagupan ket natimbengan ti {{pagbaliwen|1048|m3/s|abbr=on}}. Kalpasan ti Mongalla, ti Bahr Al Jabal ket sumrekda kadagiti dakkel a sagneb ti [[Sudd]] a rehion ti Abagatan a Sudan. Adadu ngem kagudua ti danum ti Nilo ket mapukpukaw ti daytoy a sagneb babaen ti [[panagbawbaw]] ken [[transpirasion]]. Ti katimbengan a gatad ti panagayus ti Puraw Nilo kadagiti ipus ti sagneb ket agarup a {{pagbaliwen|510|m3/s|sigfig=2|abbr=on}}. Manipud ditoy ket agsabatda iti [[Karayan Sobat]] idiay [[Malakal]]. Iti tinawen a pakaibatayan, ti Puraw a Nilo ti ngato ti Malakal ket agiparawad ti agarup a limapulo ket lima a porsiento iti dagup a panagayus ti ruar iti Karayan Nilo.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ielrc.org/content/a0509.pdf |author=Hurst H.E.|year=2011 |title=Dagiti Labneng ti Nilo &amp;#124;tomo 1 Ti hidrolohia ti Asul a Nilo ken Akbara ken ti Nangruna a Nilo a mapan idiay  Aswan, nga adda kadagiti reperensia kadagiti Gandat ti Nilo nga agtengtengngel ti Dept. a papel 12. |publisher=OPisian a Pagmalditan ti Gobierno |location= Cairo}}&lt;/ref&gt;

Ti katimbengan a panagayus ti Puraw a Nilo idiay Malakal, iti baba ti Karayan Sobat, ket {{pagbaliwen|924|m3/s|abbr=on}}; ti kaaduan a panagayus ket {{pagbaliwen|1218|m3/s|abbr=on}} iti Oktubre ken ti kabassitan a panagayus ket agarup a {{pagbaliwen|609|m3/s|abbr=on}} iti Abril. Daytoy a panagbalbaliw ket gapu ti adu a pagdumadumaan ti panagayus ti Sobat, nga adda ti kabassitan a panagayus ti agarup a  {{pagbaliwen|99|m3/s|abbr=on}} iti Marso ken ti kaaduan a panagayus iti sumurok a {{pagbaliwen|680|m3/s|abbr=on}} iti Oktubre.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0161.pdf |title=Ti Hidrolohia ti Nilo |author=babaen ni J. V. Sutcliffe &amp; Y. P. Parks |chapter=12 |page=161 |publisher=IAHS Special Publication no. 5 |year=1999 |access-date=2012-08-30 |archive-date=2010-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124102107/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0161.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124102107/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0161.pdf |date=2010-11-24 }}&lt;/ref&gt; Iti las-ud ti namaga a tiempo (Enero aginggana ti Hunio) ti pUraw a Nilo ket agiparawad ti nagbaetan a 70 porsiento ken 90 porsiento ti dagup a panagayus manipud iti Nilo.

=== Idiay Sudan ===
Iti baba ti [[Renk, Abagatan a Sudan|Renk]] ti Puraw a Nilo ket sumrek idiay Sudan, daytoy ket agayus iti amianan a mapan idiay Khartoum ken sabtenna ti Asul a Nilo.

Ti paglasatan ti Nilo idiay Sudan ket naisalsalumina. Daytoy ket agayus idiay [[dagiti katarata ti Nilo|innem agrupo dagiti katarata]], manipud iti umuna idiay [[Aswan, Ehipto|Aswan]] aginggana ti maikanem idiay [[Sabaloka Game Reserve|Sabaloka]] (idiay amianan ti Khartoum) ken agsikko nga agayus nga agpa-abagatan sakbay a agsubli manen nga agayus iti amianan. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti '''Nalatak a Tikor ti Nilo'''.

Idiay amianan ti Sudan ti karayan ket sumrek idiay [[Danaw Nasser]] (ammo idiay Sudan a kas ti Danaw Nubia), ti dakdakkel a paset daytoy ket adda idiay Ehipto.

=== Idiay Ehipto ===
Idiay baba ti [[Nangato a Penned ti Aswan]], idiay akin-amianan a patingga ti Danaw Nasser, ti Nilo ket tumuloy ti naipakasaritaan a panaglasatna.

Ti amianan ti [[Cairo]], ti Nilo ket aggudua ti dua a sanga (wenno dagiti [[distributario]]) a mangpakan ti Mediteraneo: ti [[Rosetta]] a Sanga iti laud ken ti [[Damietta]] iti daya, nga agporma ti [[Nilo Delta]].

== Dagiti tributario ==

=== Karayan Atbara ===
Iti baba ti pagtutumpongan iti Asul Nilo ti laeng nangruna a tributario ket ti [[Karayan Atbara]], gangani kagudua idiay baybay, a nagtaud manipud idiay Etiopia iti amianan ti [[Danaw Tana]], ken agarup a {{pagbaliwen|800|km|sigfig=1}} ti kaatidogna. Ti Atbara ket agayus laeng no agtudtudo idiay Etiopia ken napardas nga agmaga daytoy. Iti las-ud ti paset ti panawen ti Enero agingana ti Hunio, daytoy ket kadawyan a namaga. Daytoy ket tiponenna ti Nilo iti agarup a {{pagbaliwen|300|km|sigfig=1}} ti amianan ti Khartoum.

=== Asul Nilo ===
[[Papeles:Blue Nile Falls Ethiopia.jpg|thumb|right|Ti [[Dissuor Asul Nilo]] a pinakpakan babaen ti [[Danaw Tana]] idiay asideg ti siudad ti [[Bahir Dar]], [[Etiopia]].]]
[[Papeles:Nile River and delta from orbit.jpg|thumb|Ti [[Delta Nilo]] manipud iti limbang]]
Ti [[Asul Nilo]] ([[Ge'ez nga abesedario|Ge'ez]] ጥቁር ዓባይ ''Ṭiqūr ʿĀbbāy'' (Nangisit nga[[Karayan Abay|Abay]]) kadagiti [[Etiopia]]no; {{lang-ar|النيل الأزرق}}; naitranslterado iti: '''an-Nīl al-Azraq''') dagiti ubbog manipud iti [[Danaw Tana]] idiay banbantay ti Etiopia. Ti Asu Nilo ket agayus ti agarup a 1,400 kilometreo idiay Khartoum, nga idiay ket tumipon ti Asul Nilo ken ti Puraw Nilo tapno mangporma ti Nilo. Siam a pulo a porsiento iti danum ken innem a pulo ket innem a porsiento kadagiti a maw-awit babaen ti Nilo&lt;ref&gt;Marshall et al., {{PDFlink|[http://www.holivar2006.org/abstracts/pdf/T1-026.pdf Naladaw a Pleistosene ken Holosene nga enbironmental ken panagbalbaliw ti klima manipud idiay Danaw Tana, taudan ti Asul Nilo]|247&amp;nbsp;KB}}, 2006&lt;/ref&gt; ket agtaud idiay Etiopia, nga dda ti limapulo ket siam a porsiento iti danum manipud iti Asul  Nilo (ti nabati ket nagtaud manipud idiay [[Karayan Tekezé|Tekezé]], Atbarah, [[Karayan Sobat|Sobat]], ken dagiti bassit a tributario). Ti nurunor ken pannakaawit dagiti lan-ak ket mapasamak laeng iti las-ud ti kalgaw a panagtudtudo idiay Etiopia, nupay kasta, no napigsa ti tudo idiay [[Ethiopiano a Banak]]; ti mabati a paset ti tawen, dagiti nalatak a karayan nga agya-ayus idiay Etiopia a mapan idiay Nilo (Sobat, Asul Nilo, Tekezé, kenAtbarah) ket nakapsot laeng ti panagayusna.

Ti panagayus ti Asul Nilo ket agdumaduma kadagiti tinawen a siklona ken ti kaduan a mangmangted ti dakkel a masna a panagdumduma ket ti panagayus ti Nilo. Iti las-ud ti kamagaan ti masna a panagayus ti Asul Nilo ket mabalin a basbassit ngem {{pagbaliwen|113|m3/s|abbr=on}}, ngem dagiti adda ti ngato a penned ket mangtimbeng ti  panagayus ti karayan. Iti las-ud ti panagtudtudo ti kangatuan a panagayus ti Asul Nilo ket labsanna ti {{pagbaliwen|5663|m3/s|abbr=on}} iti kaladawan ti Agosto (ti banag a pagiddiatan iti 50).

Sakbay idi naikabil dagiti penned iti karayan ti tinawen a panagayus ket agdumaduma babaen ti banag iti 15 idiay Aswan. Dagiti kangatuan a panagayus iti sumurok a {{pagbaliwen|8212|m3/s|abbr=on}}ket mapasak iti las-ud ti kaladawan ti Agosto ken nasap a Septiembre, ken dagiti kabassitan a panagayus iti agarup a {{pagbaliwen|552|m3/s|abbr=on}} ket mapasamak iti las-ud ti kaladawan nga Abril ken nasapa a Mayo.

=== Bahr el Ghazal ken Karayan Sobat ===
Ti [[Bahr al Ghazal]] ken ti [[Karayan Sobat]] ket isu dagitoy ti kangrunaan a tributario ti Puraw Nilo iti termino ti panagayus.

Ti [[pagayusan ti danum a labneng]] ti Bahr al Ghazal ket isu ti kadakkelan kadagiti ania man a sub-labneng ti Nilo, a marukod iti {{pagbaliwen|520000|km2|sigfig=2}} iti kadakkel, ngem mangted laeng ti bassit a dagup ti danum, agarup daytoy a {{pagbaliwen|2|m3/s|abbr=on}} iti tinawen, gapu ti kaadu unay dagiti tomo ti danum a mapukpukaw kadagiti kalugnakan ti Sudd.

Ti Karayan Sobat, a tumipon iti Nilo iti kaasitgan a kaadayo ti Dana No, ket maatianan ti agarup a kagudua a kapadana iti kaadu ti daga, {{pagbaliwen|225000|km2|sigfig=3|abbr=on}}, ngem mangted ti {{pagbaliwen|412|m3/s|sigfig=3}} ti tinawen iti Nilo.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Shahin |first= Mamdouh |title= Hidrolohia ken dagiti Rekurso ti Danum iti Aprika |url= https://archive.org/details/hydrologywaterre0000shah |year= 2002 |publisher= Springer |isbn= 1-4020-0866-X |pages= [https://archive.org/details/hydrologywaterre0000shah/page/276 276], 287–288}}; online idiay [http://books.google.com/books?id=ZmdYFTlcSgEC Liblibro ti Google]&lt;/ref&gt; No aglayus ti Sobat ket agawit kadagiti adu a dagup ti sedimento, a daytoy ket kaaduan a mangbaliw ti maris ti Puraw Nilo.&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.library.eb.com/eb/article-9068426 | title= Karayan Soba| accessdate= Enero 21, 2008 | work= Encyclopædia Britannica Online Library Edition | publisher= [[Encyclopædia Britannica]]}}&lt;/ref&gt;

=== Duyaw Nilo ===
Ti Duyaw Nilo ket dati a tributario a nangikapet ti [[Kabambantayan ti Ouaddaï]] iti daya ti [[Chad]] idiay Ginget ti Karayan Nilo c. 8000 aginggan idi c. 1000 BC.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Keding, Birgit | year = 2000 | title = Baro a Datos iti Holosene a Panagsakop ti Rehion Wadi Howar (Day a Sahara/Sudan) | url = | journal = Dagiti Panagadal ti Aprikano nga Arkeolohia | volume = 7 | issue = | pages = 89–104 }}&lt;/ref&gt; Dagiti tiddana ket ammo a kas ti [[Wadi Howar]]. Ti wadi ket labsenna ti [[Gharb Darfur]] idiay asideg ti akin-amianan a pagbeddengan ti Chad ken sabtenna ti Nilo idiay asideg ti akin-abagatan a puntos ti Nalatak a Tikor.

== Pakasaritaan ==
[[Papeles:Herodotus world map-en.svg|thumb|Rekonstruksion ti [[Oikoumene]] (matagtagitao a lubong), ti taga-ugma a mapa a naibatay ti deskripsion iti lubong babaen ni [[Herodotus]], circa 450 BC.]]

Ti Nilo (''iteru'' iti [[Pagsasao nga Ehipsio|Taga-ugma nga Ehipsio]]) ket isun ti pagbiagan ti sibilisasion idiay Ehipto manipud idi [[Bato a Panawen]], a kaaduan ti populasion ken amin a siudad idiay Ehipto ket naisanglad kadagitoy a paset iti ginget ti Nilo iti amianan ti Aswan. Ti panagbalbaliw ti klima di gibus ti [[Quaternary glaciation|kinaudi a panawen ti yelo]] ket nakaiturongan ti pannakaporma ti desierto ti [[Sahara]], a mabalin a nabaybayagen a kas idi 3400 BC.

=== Ti Eonile ===
Ti agdama Nilo ket isu ti kabassitan kadagiti lima a karayan a nagayus iti amianan manipud kadagiti Kabambantayan ti Etiopia. Ti [[Satelite a panagiladawan]] ket inusar idi a mangilasin dagiti namaga a dalan ti danum idiay desierto a laud ti Nilo. Ti maysa nga Eonile a baw-ang, nga itan ket napunno babaen ti rabaw a panagayus, ket mangirepresenta ti tinaudan a Nilo a tinawtawagan ti '''Eonile''' a nagayus idi las-ud ti naladladaw a [[Mioseno]] (23–5.3 a riwriw a tawtawen sakbay ti agdama). Ti Eonile ket nangawit kadagiti [[klastiko]] a sedimento idiay Mediteraneo; adda dagiti adu a masna a lugar ti alingasaw ti naduktalanen kadagitoy a sedimento.

Idi  las-ud ti naladaw a Mioseno a [[Mesiniano a didigra ti apgad]], idi ti Baybay Mediteraneo ket nakulong a labneng ken bimmawbaw iti puntos nga awan laon wenno gangani nga awan linaon, ti Nilo ket naputed ti dalanna iti baro batayan nga agpang aginggana iti daytoy ket ginasut a kadapan a nababbaba iti agpang iti taaw ti lubong idiay Aswan ken {{pagbaliwen|8000|ft|m}} iti baba ti Cairo.&lt;ref name=&quot;Warren2006&quot;&gt;{{cite book|last=Warren|first=John|title=Dagiti Ebapotito:Dagiti Sedimento, Dagiti Rekurso ken Hidrokarbon|url=https://archive.org/details/evaporitessedime0000warr|year=2006|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=3-540-26011-0|page=[https://archive.org/details/evaporitessedime0000warr/page/352 352]}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nangpartuat ti atiddog a baw-ang a napunno idi ti sedimento idi napartuat manen ti Mediteraneo. Iti sumakbay a punto dagiti sedimento ket nangipangato ti sirok ti karayan tapno ti karayan ket agayusen nga agpalaud iti maysa a depresion tapno mangpartuat ti [[Danaw Moeris]].

Ti Danaw Tanganyika ket agayus nga agpa-amianan idiay Nilo aginggana kadagiti [[Kabambantayan Virunga|Bulkan Virunga]] ket lappedanna ti kursona idiay Rwanda. Ti Nilo ket at-atiddog idi ti dayta a panawen, idi ti kaadaywan a taudan ti danumna ket idiay akin-amianan a [[Zambia]].

=== Ti naikaykaysa a Nilo ===
Adda dagiti dua a teoria a maipanggep ti naikaykaysa a Nilo. Ti maysa ket isu ti naikaykaysa a panagayus ti Nilo iti ubing pay laeng nga edad, ken ti labneng ti Nilo ket dati a napispisi kadagiti serye ti naisinsina a labneng, ti laeng akin-amianan unay ti nangpakan ti karayan a nangsursurot ti agdama a dalan ti Nilo idiay Ehipto ken Sudan. Ni Said ket nagipagpagarup a ti kinapudno a ti Ehipto ket isu ti kaaduan a nangit-ited ti danum ti Nilo Nile itilas-ud ti dayta a paset ti pakasaritaanna.&lt;ref name=Said1981&gt;Said, R. (1981). ''Ti heolohiko nga ebolusion ti Karayan Nilo ''. [[Springer Verlag]].&lt;/ref&gt;

Ti sabali a teoria ket ti pagayusan manipud idiay Etiopia babaen kadagiti karayan a kapada ti Asul Nilo ken ti Atbara ken ti [[Karayan Tekezé r|Takazze]] ket nagayus idi idiay Mediteraneo babaen ti Ehipsio a Nilo manipud idi [[Tertiario]] a panpanawen.&lt;ref name=WW1980&gt;Williams, M.A.J.; Williams, F. (1980). ''Ebolusion ti Labneng Nilo''. In M.A.J. Williams ken ni H. Faure (eds). ''Ti Sahara ken Nilo''. Balkema, Rotterdam, pp 207–224.&lt;/ref&gt;

Ni Salama ket nangisingasing nga idi las-ud ti [[Tertiario]] (65 a riwriw aginggana ti 2.588 a riwriw a tawtawen) dagiti serye ti naisinsina a kontinental a labneng ket ti tunggal maysa ket nangsakop kadagiti nangruna a paset ti Sudanes a Sistema ti Rengngat: ti [[rengngat Mellut]], [[rengngat Puraw Nilo]], [[rengngat Asul Nilo]], [[rengngat Atbara]] ken [[rengngat Sag El Naamt]].&lt;ref name=Salama1987&gt;{{cite journal | author = Salama, R.B. | title = Ti ebolusion ti Karayan Nilo, Dagiti naikali naapgad a danaw ti rengngat idiay Sudan | journal = J. African Earth Sciences | volume = 6 | issue = 6 | year = 1987 | pages = 899–913 | doi = 10.1016/0899-5362(87)90049-2}}&lt;/ref&gt;
Ti Labaneng Rengngat Mellut ket gangani {{pagbaliwen|12|km|mi}} ti kaadalemna iti tengnga a pasetna. Daytoy a rengngat ket mabalin pay maeng nga aktibo, nga adda dagiti naireporta a [[tektoniko]] a tignay idiay akin-amianan ken akin-abagatan a pagbeddenganna. Dagiti [[Sudd]] a kalugnakan a mangporma ti sentral a paset ti labneng ket mabalin pay laeng nga agtaltalna. Ti Rengngat a Sistema ti Puraw Nilo, urayno ab-ababaw ngem ti [[rengngat Bahr el Arab]], ket agarup a {{pagbaliwen|9|km|mi}} ti kaadalemna. Ti heopisikal a panagsuksukisok ti Sistema a Rengngat ti Asul Nilo ket nagkarkulo ti kaadalem dagiti sedimento iti {{pagbaliwen|5|–|9|km}}. Dagitoy a labneng ket saanda a nagkakapet aginggana idi nalpas ti panagtalnada, ken ti gatad ti deposision ti sedimento ket umanay idin a mangpunno ken mangisilpo kaniada. Ti Ehipsio a Nilo ket naikapet iti Sudanes a Nilo, nga isu daytoy ti nangtiliw kadagiti Etiopiano ken Ekuatorial a taudan ti danum idi las-ud ti agdama nga agpang iti tektoniko nga aktibidad idiay Daya, Sentral ken dagiti Sudanes a Sistema ti Rengngat.&lt;ref name=Salama1997&gt;Salama, R.B. (1997). ''Dagiti Renggat a Labneng ti Sudan. Dagiti Aprikano a Labneng, Dagiti Sedimentario a Labneng iti Lubong. 3.'' Inurnos babaen ni R.C. Selley (Serie nga Editor K.J. Hsu) pp. 105–149. ElSevier, Amsterdam.&lt;/ref&gt; Ti pannakaikapet dagiti nadumaduma a Nilo ket napasamak idi las-ud ti sikliko a katuduan a paset ti panawen. Ti Karayan Atbara ket limpias ti nakulong a labnengna idi las-ud ti katuduan a paset ti panawen a napasamak idi agarup a 100,000 aginggana ti 120,000 a tawtawen. Ti Asul a Nilo ket naikapet idiay nangruna a Nilo idi las-ud ti 70,000–80,000 a tawtawen B.P. iti katuduan a paset ti panawen. Ti sistema ti Puraw Nilo idiay Bahr El Arab ken dagiti Rengngat ti Puraw Nilo ket nagtultuloy a nakulong a danaw aginggana ti pannakaikapet ti Victoria Nilo iti nangruna a sistema idi agarup a  12,500 a tawtawen.

=== Ti papel iti pannakabangon ti Ehipsio a sibilisasion ===
Ti Griego a historiador a ni [[Herodotus]] ket nangisurat a ti &quot;Ehipto ket isu idi ti regalo ti Nilo&quot;. Ti maysa nga awan gibusna a taudan ti sustento, daytoy ket nakaited ti nangruna a papel iti panagrang-ay ti Ehipsio a sibilisasion. Dagiti deposito ti lan-ak ket nagaramid a nalames dagiti naipalawlaw a daga gapu ta ti karayan ket tinawen a limpias dagiti bangkagna. Dagidi [[Taga-ugma nga Ehispsio]] ket nagtaltalonda ken nagtagtaggilakoda kadagiti [[trigo]], [[flax|lino]], [[papiro]] ken dagiti dadduma pay nga apit iti arubayan ti Nilo. Ti trigo ket nangruna nga apit iti nadidgra ti bisin a Tengnga a Daya. Daytoy a sistema ti panagtagilako ket nangitalinaay kadagiti diplomatiko a relasion ti Ehipto kadagiti dadduma pagilian, ken nangited ti pannakatalinaayna iti ekonomia. Dagiti adayo  ti pannakaabotna panagtagilako ket naaw-awiten idiay igid ti Nilo manipud idi taga-ugma a panpanawen. Ti [[Ishango a Tulang|Ishango a tulang]] ket mabalin nga isu ti pagbilangan a ruting. Daytoy ket naisingsingasing a daytoy ket mangipakpakita kadagiti primo numero ken multiplikasion, ngem daytoy ket sinupsuppiatan. Iti libro a ''Kasano a Napasamak ti Matematiko: Ti Immuna a 50,000 a Tawtawen'', ni Peter Rudman ket nakisinnuppiat a ti panagrang-ay ti konsepto dagiti primo a numero ket mabalin a mapasamak laeng kalpasan ti konsepto ti dibision, nga inpetsaanna daytoy ti kalpasan ti 10,000 BC, a dagiti primo a numero ket mabalin idi a saan a naaw-awatan aginggana idi agarup a 500 BC. Isu ket nagsursurat pay nga &quot;awan ti panangpadas a naaramiden a mangipalawag a ti pagbilangan a banag ket nasken a mangipakita ti mangpaadu iti dua, dagiti primo a numero a baetan ti 10 ken 20, ken dagiti pay numero a gangani mangpaadu iti 10.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|author = Rudman, Peter Strom|title=Kasano a Napasamak ti Matematiko: Ti Imuna a 50,000 a Tawtawen|year=2007|publisher= Prometheus Books |isbn=978-1-59102-477-4|page=64}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket naduktalan idiay idiay igid ti taudan ti danum iti Nilo (idiay asideg ti [[Danaw Edward]], idiay akin-abagatan a daya ti [[Demokratiko a Republika ti Kongo|Kongo]]) ken napetsaan t ikarbon iti [[Akin-ngato a Paleolitiko|20,000 BC]].

Dagiti [[napaamo a nuang]] ket naipayammo idi manipud idiay Asia, ken dagiti  Asirio ket nangipayammo kadagiti [[kamelio]] idi maika-7 a siglo BC. Dagitoy nga ayup ket naparti para iti karneda, ken dagitoy ket napaamop ken inus-usar iti panagarado wenno iti kaso ti kamelio, inus-usar a panagkariton. Ti danum ket nangruna kadagiti tao ket dagiti taraken nga ayup. Ti Nilo ket nalaka idi ken nasayaat a pamay-an a pagluganan para kadagiti tao ken tagilako.
Ti Nilo idi ket nangruna paset ti taga-ugma nga espiritual a biag ti Ehipto. Ni [[Hapy]] ket isu idi ti dios ti tinawen a layus, ken isuna ken ni [[paraon]] ket naipagpagarup a nagtengtengngel ti panaglayus. Ti Nilo ket naipanpanunotan a dalan ti biag ken patay ken ti kalpasan ti biag. Ti daya ket naipagpagarup a kas maysa lugar ti pakaipasngayan ket idadakkel, ken ti laud ket naipanpanunotan a lugar iti patay, a kas ti dios a ni [[Ra]], ti Init, ket naipasngay, pimmusay, ken umungar manen iti tunggal maysa nga aldaw a nagbalballasiw iti langit. Isu nga, amin a tabonan ket adda iti laud ti Nilo, gapu ta dagiti Ehipsio ket namatmatida a tapno makastrek ti kalpasan ti panagbiag, nasken a maipunponda iti bangir a naisimbolo iti patay.

Gapu ta ti Nilo ket nangruna banag iti Ehipsio a biag, ti taga-ugma a kalendario ket naibatay pay iti tallo a siklo ti Nilo. Dagitoy a panawen, a ti tunggal maysa ket mangbukel kadagiti uppat a bulan iti tallo nga aldaw iti tunggal maysa, ket tinawtawagan idi iti Akhet, Peret, ken Shemu. Ti Akhet, a ti kaibuksilanna ket inundasion, ket isu idi ti paset ti panawen a ti Nilo ket nalayusan, a mangibatbati kadagiti adu a tuon ti nalames a daga, a nakantultulong daytoy iti agrikultura a panagbatubo.&lt;ref name=&quot;SpringerMorris2010&quot;&gt;{{cite book|last1=Springer|first1=Lisa|author2=Neil Morris|title=Arte ken Kultura ti Taga-ugma nga Ehipto|date=15 Enero 2010|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-4358-3589-4|page=8}}&lt;/ref&gt;

Ti Peret ket isu idi ti panagpatubo a panawen, ken ti Shemu, ti maudi a panawen, ket isu ti panawen nga awan ti tudo ken isu ti panawen ti panagani.&lt;ref name=&quot;SpringerMorris2010&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{commons-nailinia|Nile|Nilo}}
*{{wikiquote-inline|Nile|Nilo}}
* [http://www.mbarron.net/Nile/index.htm Dagiti Kinapudno a maipanggep ti Karayan Nilo]
* [http://www.aldokkan.com/geography/nile.htm Panagipada a Nagbaetan Karayan Nilo ken Amasona]
* [http://www.ppl.nl/bibliographies/all/?bibliography=water Bibliograpia dagiti Danum a Rekurso ken Sangalubongan a Linteg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209113341/http://www.ppl.nl/bibliographies/all/?bibliography=water |date=2011-02-09 }}
* [http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=299&amp;theme=2 Pakaammo ken mapa ti taudan ti danum ti Nilo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050305232513/http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=299&amp;theme=2 |date=2005-03-05 }}
* [http://www.history.ucsb.edu/faculty/Inscrutable%20Nile1.pdf Salaysay: Ti Narigat a Maawatan a Nilo ken ti Rugi ti Baro a Milenio]
* [http://www.nytimes.com/slideshow/2010/09/25/world/0926NILE.html?ref=world Ti Salisal a Maipanggep ti Nilo]
* [http://www.nilegov.com/ Tesis a Mangus-usig ti Pakitinnarusan ti Karayan Nilo]
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6759291.stm BBC: Ti karayan Amasona ket 'at-atiddog ngem ti Nilo']
* [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200603/the.last.nile.flood.htm John Feeney, ''Ti Naudi a Layus ti Nilo'', 2006, Saudi Aramco World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229200736/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200603/the.last.nile.flood.htm |date=2014-12-29 }}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Nilo| ]]
[[Kategoria:Dagiti sangalubongan a karayan ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Ehipto]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Sudan]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Abagatan a Sudan]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Uganda]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>mij8w8e6neg6mxdtgmzi8uqnd74g8oc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Swahili</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17291</id>
    <revision>
      <id>406370</id>
      <parentid>401189</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10494" sha1="pyxdh3exqbwsx6be4cqom4tnsywmimt" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao|name=Swahili |nativename=Kiswahili
|states=[[Burundi]], [[Komoros]] (a kas Komoras), [[Demokratiko a Republika ti Kongo]], [[Kenya]], [[Mayotte]] (kaaduan a kas ti Komoras), [[Mozambique]], [[Oman]], [[Rwanda]], [[Somalia]] (a kas [[Kibajuni a dialekto|Kibajuni]] ken [[Bravanese a dialekto|Chimwini]]), [[Tanzania]], [[Uganda]]&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=swh Ethnologue a listaan dagiti pagilian a ti Swahili ket naisasao]&lt;br /&gt;Thomas J. Hinnebusch, 1992, &quot;Swahili&quot;, ''Internasional nga Ensiklopedia dagiti Lingnguistika'', Oxford, pp. 99–106&lt;br /&gt;David Dalby, 1999/2000, ''Ti Linguaesperio a Rehistro dagiti Pagsasao ken Komunidad a Bitla ti Lubong'', Linguasphere Press, Makadua a tomo, pg. 733–735&lt;br /&gt;Benji Wald, 1994, &quot;Sub-Sahara nga Aprika&quot;, ''Atlas dagiti Pagsasao iti Lubong'', Routledge, pp. 289–346, mapmapa 80, 81, 85&lt;/ref&gt;
|speakers=800,000
|date=2006
|ref=e16
|speakers2=40 a riwriw ti [[maikadua a pagsasao|L2]] a mangisasao&lt;ref name=&quot;e16&quot; /&gt;
|familycolor=Niger-Kongo
|fam2=[[Sasao nga Atlantiko–Kongo|Atlantiko–Kongo]]
|fam3=[[Sasao a Benue–Kongo|Benue–Kongo]]
|fam4=[[Sasao a Bantoid|Bantoid]]
|fam5=[[Sasao a Bantu|Bantu]]
|fam6=[[Sasao nga Abagatan a daya a Bantu|Abagatan a daya nga Aplaya a Bantu]]
|fam7=[[Sasao a Sabaki|Sabaki]]
|script=[[Sinuratan a Latin|Latin]], [[Sinuratan nga Arabiko|Arabiko]]
|nation={{noflag|[[Kappon ti Aprika]]}}&lt;br /&gt;{{wagayway|Kenya}}&lt;br /&gt;{{wagayway|Tanzania}}&lt;br /&gt;{{wagayway|Uganda}}&lt;br /&gt;{{wagayway|Comoros}} (a kas Komoras)
|agency=[[Baraza la Kiswahili la Taifa]] (Tanzania)
|iso1=sw
|iso2=swa
|iso3=swa
|lc1=swc|ld1=Kongo Swahili
|lc2=swh|ld2=Aplaya Swahili
|lingua=99-AUS-m
|map=Idioma suajili.png
|mapcaption= Ti lugar a mangisasao iti Swahili
|notice=IPA
}}
Ti '''pagsasao a Swahili''' wenno '''Kiswahili''' ket maysa a [[Sasao a Bantu|pagsasao a Bantu]] nga insasao dagiti nadumaduma a grupo ti etniko nga agtataeng kadagiti nadumaduma a lugar iti  aplaya ti [[Kanal Mozambique]] manipud iti akin-amianan a [[Kenya]] aginggana iti akin-amianan a [[Mozambique]], a mairaman ti [[Komoros|Is-isla ti Komoros]].&lt;ref&gt;Prins 1961&lt;/ref&gt; Isasao  pay daytoy dagiti grupo ti minoridad nga etniko iti [[Somalia]]. Uray no lima a riwriw a tattao ti agsasao iti Swahili a kas ti [[nakayanakan a pagsasao]]da,&lt;ref&gt;{{cite book |title=Aprikano a sarsarita: maysa nga ensiklopedia|url=https://archive.org/details/africanfolkloree0000unse|last=Peek |first=Philip M. |authorlink= |last2=Yankah |first2=Kwesi |year=2004 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=0-415-93933-X |page=699}}&lt;/ref&gt; daytoy ket naus-usar a kas maysa a [[lingua franca]] iti kaaduan ti [[Daya nga Aprika]], a kayatna a sawen ket ti dagup a bilang dagiti mangisasao ket nasurok a 60 a riwriw.&lt;ref&gt;Irele 2010&lt;/ref&gt; Ti Swahili ket agserserbi a kas maysa a [[nailian a pagsasao|nailian]], wenno [[opisial a pagsasao]], kadagiti lima a pagilian: ti [[Tanzania]], Kenya, [[Uganda]], ti [[Komoros]] ken ti [[Demokratiko a Republika ti Kongo]].

Adda dagiti bolabulario a Swahili a naala manipud iti [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] babaen it ad-adu ngem duapulo a siglo a pannakaiyasidegan dagiti agsasao ti Arabiko a nagtataeng idiay [[Swahili nga Aplaya|aplaya ti abagatan a daya nga Aprika]]. Daytoy ket naginaynayon pay kadagiti [[Pagsasao a Persiano|Persiano]], [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]], [[Pagsasao a Portuges|Portuges]], [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]], ken [[Pagsasao a Pranses|Pranses]] a balikas iti bokabulariona babaen ti pannakaiyasasidegna kadagiti napalabas a lima a siglo.

== Pakasaritaan ==
[[Papeles:Swahili-pn.jpg|thumb|left|160px|Urayno daytoy ket kasisigud a naisurat ti [[Arabiko a sinuratan]], Ti Swahili ket naisurat tattan ti maysa a [[Latin a sinuratan|Latin nga abesedario]] nga impaammo babaen dagiti [[Misionario|Kristiano a Misionario]] ken dagiti administrador ti kolonia. Ti teksto a naipakita ditoy ket ti Katoliko a bersion ti [[Lord's Prayer|Amami]].&lt;ref&gt;http://wikisource.org/wiki/Baba_yetu&lt;/ref&gt;]]

=== Taudan ===
Dagiti eskolar ket awananda iti makaanay a pakasaritaan wenno arkeolohiko nga ebidensia tapno mangpalubos kaniada a mangibaga ti pudno a petsa ken lugar a rimsuaan ti pagsasao a Swahili wenno ti Swahili a kultura. Nupay kasta, daytoy ket naipampanunotan a ti tattao nga agsasao ti Swahili ket simmakupda kadagiti agdama a teritorio, a mangkepkep ti Taaw Indiano, a nanipud idi kasakbayan ti 1000 A.D. Dagiti Arabo nga agtagtagilako ket ammoda nga adaanda iti nawatiwat a pannakaiyasideg ti aplaya a tattao manipud iti saan a naladladaw ngem maika-6 a siglo A.D., ken ti Islam ket nangrugrugi a naiwarwaras idiay igid nga Aplaya ti Daya nga Aprika manipud idi saan a naladladaw ngem maika-9 a siglo.

Dagiti tao manipud idiay [[Oman]] &lt;ref&gt;Kharusi, N.S. (2012) Ti etniko nga etiketa ti Zinjibari: Dagiti politika ken panagpili ti pagsasao a nagbanagan kadagiti agsasao ti Swahili idiay Oman. Dagiti etnisidad Hunio 2012 tom. 12 bil. 3 335-353, DOI: 10.1177/1468796811432681&lt;/ref&gt; ken idiay Golpo ti Persia Persian ket nagtaengda idiay [[Purpuro ti Zanzibar]], a nangtulong daytoy ti panakaiwaras tiIslam ken ti pagsasao a Swahili ken kultura nga adda dagiti nangruna paglakuan ken sentro ti kultura nga ad-adayo ngem ti [[Sofala]] (Mozambique) ken Kilwa (Tanzania) iti abagatan, ken [[Mombasa]] ken [[Lamu]] idiay Kenya, [[Barawa]], [[Merca]], [[Kismayo]] ken [[Mogadishu]] (Somalia) iti amianan, ti Is-isla ti Komoros ken akinamianan a Madagascar idiay Taaw Indiano.

Nagrugi idi agarup a 1800, dagiti agturturay ti Zanzibar ket nagurnosda panaglaklako a panagbanbaniaga idiay kaunegan ti nangruna a daga, aginggana kadagiti nadumaduma a danaw idiay [[Rengngat ti Daya nga Aprika]] ti kontinente. Dagitoy idi ket nangipatakderda kadagiti permanente a dalan ti panaglaklako, ken dagiti agsasao ti Swahili nga aglaklako ket nagtaengda kadagiti pagsardengan kadagiti igid ti baro a dalan ti paglaklakuan. Para idi kaaduan, daytoy a pamay-an ket saan a nangiturong ti napudno a [[kolonisasion]]. Ngem ti kolonisasion ket rimsua idiay laud ti  [[Danaw Malawi]], a tattan ket ti [[Probinsia ti Katanga]] ti Demokratiko a Republika ti Kongo, a nangited ti adu a nagbalbaliw a dialekto.

Ti kasapaan nga ammo a dokumento a naisurat iti Swahili ket dagiti surat a naisursurat iti [[Kilwa Kisiwani|Kilwa]] idi 1711, iti [[Arabiko a sinuratan]]. Dagitoy ket naipatulod idiay Portuges ti Mozambique ken dagiti lokal a kumaduaanda. Dagiti kasisigud a surat ket naipreserba tattan idiay Naipakasaritaan nga Arkibo ti Goa, India.&lt;ref&gt;E.A. Alpers, ''Marpil ken dagiti Tagabu idiay Daya a Tengnga ti Aprika'', Londres, 1975, pp. 98–99 ; T. Vernet, &quot;Les cités-Etats swahili et la puissance omanaise (1650–1720), ''Journal des Africanistes'', 72(2), 2002, pp. 102–105.&lt;/ref&gt; Ti sabali pay a taga-ugma a naisurat a dokumento ket ti maysa nga [[epiko a daniw]] iti Arabiko a sinuratan a natituloan ti ''[[Utendi wa Tambuka]]'' (''Ti Pakasaritaan ti Tambuka''); daytoy ket napetsado ti 1728.  Nupay kasta, ti [[sinuratan a Latin]] ket nagbalin nga isu ti pagalagadan babaen ti impluensia dagiti kolonial a bileg ti Europa.
{{clearleft}}
== Paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
* Ashton, E. O. ''Swahili a Gramatiko: Mairaman ti intonasion.'' Longman House. Essex 1947. {{ISBN|0-582-62701-X}}.
* Irele, Abiola and Biodun Jeyifo. ''Ti Oxford ensiklopedia ti Aprikano a kapanunotan, Tomo 1''. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan E.U. Siudad ti New York. 2010. {{ISBN|0-19-533473-6}}
* [http://www.kcl.ac.uk/content/1/c6/01/42/29/paper23.pdf Blommaert, Jan: Panagikeddeng dagiti karbengan ti pagsasao: Ingles ken Swahili iti Tanzania a nabisita manen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609191850/http://kcl.ac.uk/content/1/c6/01/42/29/paper23.pdf |date=2007-06-09 }} (sosiolingnguistiko a panagrangrang-ay ti Tanzania a Swahili) – Dagiti Obra a Papel ti Urbano a Pagsasao &amp; Panakaamo ti Panagbasa ken Panagsurat, papel 23, Univbersidad ti Gent 2003
* {{cite journal | last1 = Brock-Utne | first1 = Birgit | year = 2001 | title = Edukasion para iti Amin – ti ania a pagsasao? | url = | journal = Oxford a Repaso iti Edukasion | volume = 27 | issue = 1| pages = 115–134 | doi = 10.1080/03054980125577 }}
* Chiraghdin, Shihabuddin ken Mathias Mnyampala. ''Historia ya Kiswahili''. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. Akindaya nga Aprika. 1977. {{ISBN|0-19-572367-8}}
* Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Pangnagan a Panakaidasig iti Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994.
* Lambert, H.E. 1956. ''Chi-Chifundi: Ti Dialekto iti Akin-abagatan nga Aplaya ti Kenya''. (Kampala)
* Lambert, H.E. 1957. ''Ki-Vumba: Ti Dialekto iti Akin-abagatan nga Aplaya ti Kenya''. (Kampala)
* Lambert, H.E. 1958. ''Chi-Jomvu ken ki-Ngare: Dagiti subdialekto ti Mombasa a Lugar''. (Kampala)
* Marshad, Hassan A. ''Kiswahili au Kiingereza (Nchini Kenya)''. Pundasion ti Jomo Kenyatta. Nairobi 1993.  {{ISBN|9966-22-098-4}}.
* Nurse, Derek, ken Hinnebusch, Thomas J. Swahili ken Sabaki: ti linguistiko a pakasaritaan. 1993. Dagiti serye: Unibersidad ti California a Panangipablaak dagiti Lingguistika, b. 121.
* [http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol12num3/ogechi.pdf Ogechi, Nathan Oyori: &quot;Kadagiti karbengan ti pagsasao idiay Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716165827/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol12num3/ogechi.pdf |date=2011-07-16 }} (iti legado a puesto ti Swahili idiay Kenya)&quot;, iti: ''Nordiko a Warnakan kadagiti Aprikano a Panagadadal'' 12(3): 277–295 (2003)
* Prins, A.H.J. 1961. &quot;Dagiti agsasao ti Swahili a Tattao iti Zanzibar ken dagiti Aplaya ti Daya nga Aprika (Dagiti Arabo, Shirazi ken Swahili)&quot;. ''Etnograpiko a Panagsukisok iti Aprika'', inurnos babaen ni Daryll Forde. Londres: Internasional nga Instituto ti Aprika.
* Prins, A.H.J. 1970. ''Ti Nautiko a Diksionario ti Swahili''. Pangyuna a Panagdadal ti Swahili a Leksiko – 1. Dar es Salaam.
* Whiteley, Wilfred. 1969. ''Swahili: ti panagungar ti nailian a pagsasao''. Londres: Methuen. Dagiti serye: Dagiti Panagadadal ti Aprikano a Pakasaritaan.

{{InterWiki}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Swahil, Pagsasao}}
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Kenya]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Tanzania]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Uganda]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Demokratiko a Republika ti Kongo]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>pyxdh3exqbwsx6be4cqom4tnsywmimt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mula</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17314</id>
    <revision>
      <id>406310</id>
      <parentid>391501</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5415" sha1="k14uchf49uotqpcht1kptfun4tj9qsy" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| name               = Mulmula
| fossil_range       = {{long fossil range|Mesoproterosoiko|agdama}}
| image              = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png
| image_caption      =
| image_alt      =
| taxon = Plantae
| authority   = ''sensu'' Copeland, 1956
| display_parents = 3
| subdivision_ranks  = Dagiti superdibision
| subdivision        =
* [[Chlorokybophyceae|Chlorokybophyta]]
* [[Mesostigmatophyceae|Mesostigmatophyta]]
* [[Spirotaenia]]
* '''Chlorobionta''' &lt;small&gt;Kenrick &amp; Crane 1997&lt;/small&gt;
** [[Chlorophyta]]
* '''[[Streptophyta|Streptobionta]]''' &lt;small&gt;Kenrick &amp; Crane 1997&lt;/small&gt;
** [[Klebsormidiophyceae]]
** [[Charophyta]] (stoneworts)
** ?[[Chaetosphaeridiales]]
** [[Coleochaetophyceae|Coleochaetophyta]]
** [[Zygnematophyceae|Zygnematophyta]]
** [[Embryophyta]] &lt;small&gt;Engler, 1892&lt;/small&gt; (mulmula ti daga)
*** [[Marchantiophyta]] (liverworts)
*** [[Moss|Bryophyta]] (lumlumot)
*** [[Anthocerotophyta]] (hornworts)
*** †[[Horneophytopsida|Horneophyta]]
*** †[[Aglaophyton|Aglaophyta]]
*** [[Tracheophyta]] (baskular a mulmula)
| synonyms           = * [[Viridiplantae]] &lt;small&gt;Cavalier-Smith 1981&lt;/small&gt;&lt;ref name=CavalierSmith1981&gt;{{cite journal |first=T. |last=Cavalier-Smith|date=1981|title=Eukaryote kingdoms: Seven or nine?|journal=BioSystems|volume=14|issue=3–4|pages=461–481|doi=10.1016/0303-2647(81)90050-2|pmid=7337818}}&lt;/ref&gt;
* Chlorobionta &lt;small&gt;Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004&lt;/small&gt;&lt;ref name=LewisMcCourt&gt;{{cite journal|last1=Lewis|first1=L.A.|first2=R.M.|last2=McCourt|date=2004|title=Green algae and the origin of land plants|journal=American Journal of Botany|volume=91|issue=10|pages=1535–1556|doi=10.3732/ajb.91.10.1535|pmid=21652308}}&lt;/ref&gt;
* Chlorobiota &lt;small&gt;Kenrick and Crane 1997&lt;/small&gt;&lt;ref name=KenrickCrane1997&gt;{{cite book |last1=Kenrick|first1=Paul|last2=Crane|first2=Peter R.|date=1997|title=The origin and early diversification of land plants: A cladistic study|url=https://archive.org/details/originearlydiver0000kenr|location=Washington, D.C.|publisher=Smithsonian Institution Press|isbn=978-1-56098-730-7}}&lt;/ref&gt;
* Chloroplastida &lt;small&gt;Adl et al., 2005 &lt;/small&gt;&lt;ref name=Adl&gt;{{cite journal|author=Adl, S.M.| date=2005|title=The new higher level classification of eukaryotes with emphasis on the taxonomy of protists|journal=Journal of Eukaryote Microbiology|volume= 52| issue=5|pages=399–451|doi=10.1111/j.1550-7408.2005.00053.x |display-authors=etal|pmid=16248873}}&lt;/ref&gt;
* Phyta &lt;small&gt;Barkley 1939&lt;/small&gt; emend. &lt;small&gt;Holt &amp; Uidica 2007&lt;/small&gt;
* Cormophyta &lt;small&gt;Endlicher, 1836&lt;/small&gt;
* Cormobionta &lt;small&gt;Rothmaler, 1948&lt;/small&gt;
* Euplanta &lt;small&gt;Barkley, 1949&lt;/small&gt;
* Telomobionta &lt;small&gt;Takhtajan, 1964&lt;/small&gt;
* Embryobionta &lt;small&gt;Cronquist et al., 1966&lt;/small&gt;
* Metaphyta &lt;small&gt;Whittaker, 1969&lt;/small&gt;
}}

Ti '''mulmula''', ken tinawtawagan pay a '''berde a mulmula''' ('''Viridiplantae''' iti [[Pagsasao a Latin|Latin]]), ket dagiti [[Biag|sibibiag]] nga [[organismo]] ti [[Pagarian (biolohia)|pagarian]] a '''Plantae''' a mairaman dagiti adu ti selula a grupo a kas dagiti [[agsabsabong a mula]], [[konipero]], [[pako]] ken [[lumot]], ken dagiti pay, depende ti panagilawlawag, ti [[berde nga algas]], ngen saan a dagiti nalabbasit wenno kayumanggi [[ruot ti taaw]] a kas dagiti [[kuelpo]], wenno dagiti [[fungus|kudetdet]] wenno [[bakteria]].

Dagiti berde mula ket nadidingan ti selula nga adda ti selula ken naidasdasig a makaala ti kaaduan nga enerhia manipud iti [[Elektromagnetiko a radiasion|lawag ti init]] babaen ti [[potosintesis]] nga inus-usar ti [[kloropila]] a linaod kadagiti [[kloroplasto]], a dagitoy ti mangited ti marisda a berde. Adda dagiti múla a [[Parasitko a mulmula|parasitiko]] ken mabalin a saan nga agpataud kadagiti kadawyan a dagup ti kloropila wenno potosintesia.  Dagiti múla ket naidasigda pay babaen ti [[seksula a panagpatubo]], [[Morpolohia ti mula|modular]] ken [[indeterminate growth|awan inggana a panagtubo]], ken ti maysa a [[alteration of generations|panagbalbaliw dagiti kaputotan]], urayno ti aseksual a panagpatubo ket kadawyan, ken adda dagiti mula [[Semelparity and iteroparity|maminsan laeng nga agsabong]] bayat a dagiti dadduma adaanda ti maysa laeng a [[Inflorescence|sabong]].

Ti apag-isu a bilang ket narigat a maammuan, ngem , adda dagiti agarup a 300–315 a ribu dagiti [[sebbangan]] ti mulmula, a kaaduan kadagitoy ket, adda ti 260–290 a ribu, ket dagiti [[agbukbukel a mula]] (kitaen ti [[#Dibersidad|tabla dita baba]]).&lt;ref name=&quot;IUCNdata&quot;&gt;http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf&lt;/ref&gt;  Dagiti berde a mula ket kaaduan a mangitited ti nawaya nga oksiheno ken kaaduan kadagitoy  a batayan dagiti ekolohia ti Dadga, a naipangpangruna iti daga.  Dagiti mula a naipalpalawag a kas dagiti [[bukel]], [[prutas]] ken [[nateng]] ket mangporma kadagiti kammasapulan a makmakan ti tao, ken naipaamo dagitoyen kadagiti napalabas a milenio. Dagiti mula ket pasayaatenda ti biagtayo a kas dagiti sabong ken ornamento.  Iti kinaudi adu kadagitoy ket nagserbida a taudan kadagiti kaaduan a medisina ken druga.  Ti sientipiko a pabagadal kadagitoy ket ammo a kas ti [[botanika]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}

{{Taxonbar|from=Q756}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Mulmula| ]]</text>
      <sha1>k14uchf49uotqpcht1kptfun4tj9qsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Juana ti Arko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17344</id>
    <revision>
      <id>406454</id>
      <parentid>402666</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6094" sha1="onskxyhuz05k6dzymqwyhrkgzy7eudi" xml:space="preserve">{{Infobox santo
|name=Santa Juana ti Arko
|birth_date= ca. 1412
|death_date=30 Mayo 1431 (edad 19)
|feast_day=30 Mayo
|parents= Jacques d'Arc ken Isabelle de Vouthon
|venerated_in=[[Katoliko a Simabaan|Romano Katoliko a Simabaan]]&lt;br /&gt;[[Anglikano a Komunion]]
|image=Joan of Arc miniature graded.jpg
|imagesize = 200px
|caption=Pinintaan, ca. 1485. Ti panagiladawan ti maysa nga artista, gaputa awanen ti nabati a ladawan (Centre Historique des Archives Nationales, Paris, AE II 2490)
|birth_place=[[Domrémy-la-Pucelle|Domrémy]], [[Dukado iti Bar]], [[Prasia iti Tengnga a Panawen|Pagarian iti Pransia]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chemainustheatrefestival.ca/season_saint_timeline.html |title=Archive copy |access-date=2012-08-31 |archive-date=2013-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602171425/http://www.chemainustheatrefestival.ca/season_saint_timeline.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602171425/http://www.chemainustheatrefestival.ca/season_saint_timeline.html |date=2013-06-02 }}&lt;/ref&gt;
|death_place=[[Rouen]], Pransia &lt;br&gt;(dati a [[Ti Dua a Monarkia iti Inglatera ken Pransia|tinengtengngel babaen ti Inglatera]])
|titles=Santo
|beatified_date=18 Abril 1909
|beatified_place=[[Notre Dame de Paris]]
|beatified_by=[[Papa Pio X]]
|canonized_date=16 Mayo 1920
|canonized_place=[[Basilika ni San Pedro]], Roma
|canonized_by=[[Papa Benedicto XV]]
|patronage= Pransia [[Papeles:Coat of Arms of Jeanne d'Arc.svg|22px]]; dagiti martir; dagiti natiliw; dagiti milisia; tattao a nairurumen gapu ti kinarelihiosoda; dagiti naibalud; dagiti soldado, babbai a nagserbi iti [[WAVES]] (Babbai a Naidutok para iti Boluntario a Serbisio ti Emerhensia); ken [[Kuerpo ti Buyot ti Babbai]]
}}
Ni '''Juana ti Arko''' ({{lang-fr|link=no|Jeanne d'Arc}},&lt;ref&gt;Ti naganna ket naisursuta kadagiti nadumaduma a kita, a naisangsangayan idi masakbayan ti tengnga ti maika-19 a siglo. Kitaen ti Pernoud ken Clin, pp. 220–221. Adda ti reporta nga isu ket nagpirpirma ti naganna akas ti &quot;Jehanne&quot; (kitaen ti [http://www.stjoan-center.com/Album/part47.html www.stjoan-center.com/Album/, paspaset 47] ken [http://www.stjoan-center.com/Album/part49.html 49]; daytoy ket naipaammo pay iti Pernoud ken Clin).&lt;/ref&gt; {{IPA-fr|ʒan daʁk|IPA}}; ca. 1412&lt;ref&gt;Dagiti moderno a pakabuklan ti biograpia ket mangipanpaneknek a ti pannakaipasngayna ket idi Enero 6 para kenni Juana. Iti kinapudno, nupay kasta, isu ket makakarkulo laeng ti bukodna a tawen. Amin dagiti saksi ti panagisubli ti sigud a kasasaad a tribunal ket nagkarkarkulo ti tawenna urayno adu kadagitoy a tattao ket dagiti apongna ken manganak a tatangna. Ti Enero 6 a panagtunton ket naibatay iti maysa a taudan: ti maysa a surat manipud kenni Apo Perceval de Boullainvilliers idi 21 Hulio 1429 (kitaen ti ''Juana ti Arko Nga Agmaymaysa ken ti Saksina'' ni Pernoud, p. 98: &quot;Ni Boulainvilliers ket agibagbaga ti pannakaipasngayna idiay Domrémy, ken isu ti nangited kaniatayo ti petsa, a mabalin nga isu daytoy ti pudno, a nagibaggaga nga isu ket naipasngay iti rabii ti Piesta dagiti Tallo nga Ari, Enero 6&quot;). Ni Boulainvilliers, nupay kasta, ket saan idi a manipud idiay Domrémy. Daytoy a pasamak ket mabalin a saan a nairehistro. Ti pannakasanay dagiti [[parokia a rehistro]] para kadagiti saan a nalatak a pannakaipasngay ket saan a nagrugrugi aginggana kadagiti adu a simmarsaruno a kaputotan.&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;– 30 Mayo 1431), a parbo ti nagan a kas &quot;'''Ti Katulong iti Orléans'''&quot; ({{lang-fr|link=no|La Pucelle d'Orléans}}), ket maysa a bannuar ti Pransia ken maysa a [[Romano Katoliko a santo]]. Isu ket naipasngay a kas maysa a [[mannalon]] a babai iti tatta nga aldawen ti akindaya a Pransia. A timmunton ti nainlangitan a pannakaiturong, isu ket nangidaulo ti buyot ti Pransia kadagiti nangruna a panagballigi idi las-ud ti [[Gubat ti Sangagasut a Tawtawen]], a nagited ti pakadalanan ti pannakabalangat ni [[Karlos VII iti Pransia]]. Isu ket natiliw babaen dagiti [[Borgona (partido)|Borgona]], ket naisubli ket naipasukat iti kuarta  kadagiti Inggles, naidarum babaen dagiti nagkaykayat ti Inggles nga Obispo iti Beauvais a ni [[Pierre Cauchon]] para kadagiti panagpabasol a &quot;insubordinasion ken heterodoksia&quot;,&lt;ref&gt;Marina Warner, Juana ti Arko, Ladawan ti Babai a Kinatured, p.5&lt;/ref&gt; ken idi ket [[pinapatay babaen ti panakapuor|pinuoran iti pasok]] para iti [[herehia]] idi idu ket agtawen ti 19.&lt;!--&lt;ref name=ward/&gt;--&gt;

{{pungol-nangruna}}

==Paammo==
{{Reflist}}

==Dagiti nagibasaran==
* {{Cite book|last=DeVries|first=Kelly|title=Juana ti Arko: Ti Daulo ti Milisia|url=https://archive.org/details/isbn_9780750918053|publisher=Sutton Publishing |location=Stroud, Gloucestershire |year=1999 |isbn=0-7509-1805-5 |oclc=42957383 |authorlink=Kelly DeVries}}
* {{Cite book|first=Richard C. |last=Famiglietti|title=Naarian ngaIntriga: Didigra idiay Korte ni Karlos VI 1392–1420|url=https://archive.org/details/royalintriguecri0000fami |publisher=AMS Press|location=New York |series=AMS a panagadadal dagiti Tengnga a Panawen, 9 |year=1987|isbn=0-404-61439-6}}
* {{Cite book|last=Lucie-Smith |first=Edward |title=Juana ti Arko |url=https://archive.org/details/joanofarc0000luci |year=1976 |publisher=Allen Lane |location=Bristol |isbn=0-7139-0857-2}}
* {{Cite book|last=Oliphant |first=Mrs. (Margaret) |title=Jeanne d'Arc: Ti Biagna ken Ipupusay |isbn=978-1404310865 |series=Heroes of the Nations |date=Hunio 2002 |origyear=1896 |publisher=IndyPublish.com |url=http://www.authorama.com/book/jeanne-d-arc.html}}
* {{cite book |title=Juana ti Arko: Ti Saritana |last=Pernoud |first=Régine |author2=Marie-Véronique Clin |others=inpatarus ken binaliwan babaen ni Jeremy duQuesnay Adams; inurnos babaen ni Bonnie Wheeler |year=1999 |publisher=St. Martin's Press |location=New York |isbn=9780312214425 |url=http://www.amazon.com/dp/0312214421/#reader-link |oclc=39890535}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Jeanne d'Arc|Juana ti Arko}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Juana ti Arko| ]]
[[Kategoria:1410 a tawtawen a pannakaipasngay‏‎]]
[[Kategoria:1431 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>onskxyhuz05k6dzymqwyhrkgzy7eudi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marilyn Monroe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17401</id>
    <revision>
      <id>406342</id>
      <parentid>402915</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 15 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13632" sha1="pnzs7nu3vxhumy3whyodfad7jsysxfv" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| image = Marilyn Monroe, The Prince and the Showgirl, 1.jpg 
| caption = Ni Marilyn Monroe idi 1957
| birth_name = Norma Jeane Mortenson 
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|mf=yes|1926|6|1}}
| birth_place = [[Los Angeles]], California, {{nowrap|Estados Unidos}}
| death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|mf=yes|1962|8|5|1926|6|1}}
| death_place = [[Brentwood, Los Angeles]], California, Estados Unidos
| death_cause = nasubraan ti doses ti [[Barbituriko]] 
| nationality = [[Tattao nga Amerikano|Amerikana]]
| restingplace = [[Westwood Village Memorial Park Cemetery]], [[Westwood, Los Angeles]]
| other_names = Norma Jeane Baker&lt;br&gt;Norma Jeane Dougherty&lt;br&gt;Norma Jeane DiMaggio&lt;br&gt;Marilyn Monroe Miller
| occupation = Actress, model, singer, film producer
| years_active = 1947–1962
| notable_works = ''[[Niagara (1953 a pelikula)|Niagara]]'', ''[[Gentlemen Prefer Blondes (pelikula)|Gentlemen Prefer Blondes]]'', ''[[River of No Return]]'', ''[[The Seven Year Itch]]'', ''[[Some Like It Hot]]'', ''[[The Misfits (pelikula)|The Misfits]]''
| spouse = {{Pannakiasawa|[[James Dougherty (opisial ti polis)|James Dougherty]]|1942|1946}} (nadiborsio)&lt;br&gt;{{Pannakiasawa|[[Joe DiMaggio]]|1954|1954}} (nadiborsio)&lt;br&gt;{{Pannakiasawa|[[Arthur Miller]]|1956|1961}} (nadiborsio)
| signature = Marilyn Monroe Signature.svg
}}
[[File:Marilyn Monroe photo pose Seven Year Itch.jpg|thumb|]]

Ni '''Marilyn Monroe'''&lt;ref name=&quot;name&quot;&gt;Isu ket nakaala ti bilin manipud ti Korte ti Siudad tiEstado ti New York ken legado a binaliwanna ti naganna ti Marilyn Monroe idi Pebrero 23, 1956.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cmgww.com/stars/monroe/about/facts.html |title=Archive copy |access-date=2012-09-04 |archive-date=2012-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121217092247/http://www.cmgww.com/stars/monroe/about/facts.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (naipasngay a kas ni '''Norma Jeane Mortenson'''; Hunio 1, 1926 – Agosto 5, 1962)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.biography.com/articles/Marilyn-Monroe-9412123?part=1 |title=Biograpia ni Marilyn Monroe |access-date=2012-09-04 |archive-date=2011-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807180210/http://www.biography.com/articles/Marilyn-Monroe-9412123?part=1 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807180210/http://www.biography.com/articles/Marilyn-Monroe-9412123?part=1 |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt; ket maysa idi nga [[Estados Unidos|Amerikana]] nga [[aktres]], [[Modelo (tao)|modelo]], ken [[kumakanta]], a nangbalin a maysa a kangrunaan a [[simbolo ti sekso]], a nagbida kadagiti adu a nagballiligi ti komersio ti pelikula idi las-ud dagiti tawtawen ti 1950 ken ti nasapa a 1960.&lt;ref&gt;Obituario ''Variety'', Agosto 8, 1962, panid 63.&lt;/ref&gt;

Kalpasan iti adu a panaggigiyan idi ubing kadagiti pagtaraknan a balay, ni Monroe ket nangrugi iti pagsapulanna kas modelo, a nakaiturongan iti kontrato iti pelikula idi 1946 iti [[20th Century Fox|Twentieth Century-Fox]]. Bassit laeng ti pannakaiparangna kadagiti nasapa  a pelikulana, ngem ti panagpabuyana iti ''[[The Asphalt Jungle]]'' ken ti ''[[All About Eve]]'' (bdagitoy dua idi 1950) ket naakala ti pannakaikaskaso. Babaen idi 1952 isu ket immuna a nakaala iti panagbida iti papel iti ''[[Don't Bother to Knock]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.northcoastjournal.com/022003/news0220.html |title=February 20, 2003: IN THE NEWS |publisher=North Coast Journal |accessdate=Nobiembre 9, 2012}}&lt;/ref&gt; ken idi 1953 ket nakaiyegan iti panagbida iti ''[[Niagara (1953 film)|Niagara]]'', ti melodaramatiko a [[film noir|nangisit a pelikula]] a maipanggep iti pannakasulisogna. Ti personana iti &quot;[[dumb blonde|umel a bugagaw]]&quot; ket nausar a panangited iti komiko nga epekto kadagiti simmaruno a pelikula a kas ti ''[[Gentlemen Prefer Blondes (1953 pelikula)|Gentlemen Prefer Blondes]]'' (1953), ''[[How to Marry a Millionaire]]'' (1953) ken ti ''[[The Seven Year Itch]]'' (1955). Nailimitado kadagiti proseso iti panagpili kadagiti aktor, ni Monroe ket nagadal idiay [[Actors Studio|Estudio dagiti aktor]] tapno mapaadu iti sakopna. Ti dramatiko a panagpabuyana iti ''[[Bus Stop (1956 pelikula)|Bus Stop]]'' (1956) ket nakablaawan idi babaen dagiti kritiko ken nakagun-od iti nominasion iti [[Golden Globe Award|Premio ti Nabalitokan a Globo]]. Ti kompaniana iti produksion iti Marilyn Monroe Productions, ket nangiparuar iti ''[[The Prince and the Showgirl]]'' (1957), nga isu ti nakaawatanna iti nominasion iti [[Premio BAFTA]] ket nangabak iti premio [[David di Donatello]]. Isu ket nakagun-od iti Premio Nabalitokna a Globo para iti panagpabuyana iti ''[[Some Like It Hot]]'' (1959). Ti naudi idi a nakompleto a pelikula ni Monroe ket ti ''[[The Misfits (pelikula)|The Misfits]]'' (1961), a kimmaddua a nagbida ni [[Clark Gable]], a ti senario ti drama ket insurat babaen ti asawana idi a ni [[Arthur Miller]].

Dagiti naudi a tawen ti biag ni Monroe ket namarkaan babaen ti panagsaksakit, dagiti personal a problema, ken ti reputasion a saan a mapagtalkan ken narigat a kadua nga agtrabaho. Ti sirkumstansia iti ipupusayna, gapu ti pannakasobra itidoses ti [[barbituriko]], ket suheto idi dagiti panangipagpagarup. Urayno opisila a naidasig a kas &quot;mabalin a nagpakamatay&quot;, dagiti posibilidad iti aksidental a pannakasobra dagiti doses wenno wenno napatay ket saan pay a nailaksid Idi 1999, ni Monroe ket nairanggo idi a kas ti maikanem a kalatakan a babai nga aktres iti amina a paset ti panawen babaen ti [[American Film Institute|Amerikano nga Instituto ti Pelikula]]. Kadagiti dekada kalpasan ti ipupusayna, isu ket nasansan a nadakamat a kas [[ikono ti pop]] ken [[ikono ti kultura|kultura]] ken ti kas pay ti tipiko a kas pagarigan ti Amerikano a simbolo ti sekso.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Hall, Susan G.|year=2006 |title=American Icons: An Encyclopedia of the People, Places, and Things that Have Shaped Our Culture|url=https://archive.org/details/americaniconsenc0000unse|publisher=Greenwood Publishing Group |page= 468 |isbn= 978-0-275-98429-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Rollyson, Carl|year=2005 |title=Female Icons: Marilyn Monroe to Susan Sontag |url=https://archive.org/details/femaleiconsmaril0000roll|publisher=iUniverse |page= [https://archive.org/details/femaleiconsmaril0000roll/page/2 2] |isbn= 978-0-595-35726-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Churchwell, Sarah |year=2005 |title=The Many Lives of Marilyn Monroe |url=https://archive.org/details/manylivesofmaril00chur |publisher=Metropolitan Books |isbn= 978-0-8050-7818-3}}&lt;/ref&gt; Idi 2009, [[TV Guide Network]] ket nanginagan kaniana iti Blng. 1 iti ''Kaseksian a Babai iti Pelikula iti Amin a Paset iti Panawen''.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Film's Sexiest Women of All Time |work=TV Guide Network |year=2009 }}&lt;/ref&gt;

==Pamilia ken nasapa a biag==
Ni Marilyn Monroe ket naipasngay idi Hunio 1, 1926, idiay Ospitalti KOndado ti Los Angeles&lt;ref&gt;Churchwell, pp. 150–51.&lt;/ref&gt; a kas ni Norma Jeane Mortenson (intono kuan ket nasukatan iti Baker), ti maikatlo nga anak ni Gladys Pearl Baker (née Monroe, Mayo 27, 1902&amp;nbsp;– Marso 11, 1984).&lt;ref&gt;Riese and Hitchens, p. 33.&lt;/ref&gt; Ti sertipikado iti pannakaipasngay ni Monroe ket nanginagan ti amana a kas ni Martin Edward Mortensen a ti nagtaenganna ket naibagbaga a kas &quot;di am-ammo&quot;.&lt;ref&gt;Churchwell, p. 151.&lt;/ref&gt; Ti nagan a Mortenson ket nailista  kas ti apelyidona iti sertipiko ti pannakaipasngayna, urayno ni Gladys ket dagus a sinukatanna iti Baker, ti apelyido iti immuna nga asawana ken isu pay laeng ti inus-usarna. Ti paelyido ni Martin ket kamali iti pannakailetran iti sertipikado it ipannakaipasngay ket nakaiturongan daytoy iti adu a pannakaallilaw no sinno ti pudno nga amana. Ni Gladys Baker ket nangasawa iti Martin E. Mortensen idi 1924, ngem nagsinada sakbay a nagsikog ni Gladys.&lt;ref name=Summers5&gt;Summers, p. 5.&lt;/ref&gt; Nadumaduma kadagiti biograpo ni Monroe ket nagisingsingasing a ni Gladys Baker ket nangusar iti naganna tapno maliklikan ti pilaw iti panaganak iti ruar.&lt;ref&gt;Churchwell, p. 150, citing previous biographers Anthony Summers, Donald Spoto and Fred Guiles.&lt;/ref&gt; Ni Mortensen ket pimmusay idi agtawen iti 85, ken ti sertipikado iti pannakaipasngay ni Monroe, ken kakauyog dagiti dokumento iti pannakiasawa dagiti nagannak kaniana, ket naduktalan. Dagiti dokumento ket nangipakpakita a ni Mortensen ket nangited iti panagdiborsio manipud kenni Gladys idi Marso 5, 1927, ken nalpas daytoy idi Oktubre 15, 1928.&lt;ref&gt;L.A.County Hall of Records Case No. D-53720, 05MAR1927.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=AP |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D02E1DC1639F930A25751C0A967948260 |title=Mortensen's Death and documents |work=New York Times |date=Pebrero 13, 1981 |accessdate=Marso 2, 2010}}&lt;/ref&gt; Iti amin a paset ti biagna, ni Marilyn Monroe ket nangtaltallikud nga ti amana ket ni Mortensen.&lt;ref name=Summers5/&gt; Kinunana nga idi ubing, naipakita kaniana iti maysa a retrato iti lalaki nga inbagbaga ni Gladys nga isu ti amana, ni Charles Stanley Gifford. Nalaglagipna nga isu ket addaan iti naingpis a barbas ken kaasping ni [[Clark Gable]], ken nanglinglingay iti bagina babaen iti panaginkukuna a ni Gable ket isu idi ti amana.&lt;ref name=Summers5/&gt;&lt;ref&gt;Churchwell, p. 154.&lt;/ref&gt;

==Paammo==
{{Reflist}}

==Dagiti nagibasaran==
{{refbegin|30em}}
* {{Cite book |last=Churchwell |first=Sarah |title=The Many Lives of Marilyn Monroe |url=https://archive.org/details/manylivesofmaril00chur |publisher=Metropolitan Books |year=2004 |isbn=0-8050-7818-5}}
* {{Cite book |last=Clayton |first=Marie |title=Marilyn Monroe: Unseen Archives |url=https://archive.org/details/marilynmonroeuns00mari |publisher=Barnes &amp; Noble Inc. |year=2004 |isbn=0-7607-4673-7}}
* {{Cite book |last=Evans |first=Mike |title=Marilyn: The Ultimate Book |url=https://archive.org/details/bwb_P9-DZB-699 |publisher=MQ Publications |year=2004 |id=ASIN B000FL52LG}}
* {{Cite journal
 | last=Kouvaros
 | first=George
 | title=&quot;The Misfits&quot;: What Happened Around the Camera
 | journal=Film Quarterly
 | volume=55
 | issue=4
 | pages=28–33
 | publisher=University of California Press
 | doi=10.1525/fq.2002.55.4.28
 | id=
 | jstor=1213933}}
* {{Cite book |last=Gilmore |first=John |title=Inside Marilyn Monroe, A Memoir |url=https://archive.org/details/insidemarilynmon0000gavi |publisher=Ferine Books, Los Angeles |year=2007 |isbn=0-9788968-0-7}}
* {{Cite book |last=Goode |first=James |title=The Making of &quot;The Misfits&quot; |url=https://archive.org/details/makingofmisfits0000good |publisher=Limelight Editions, New York |year=1986 |isbn=0-87910-065-6}}
* {{Cite book |last=Guiles |first=Fred Lawrence |title=Norma Jean: The Life of Marilyn Monroe |publisher=Paragon House Publishers |year=1993 |isbn=1-55778-583-X}}
* {{Cite book |last=Harris |first=Warren G. |title=Clark Gable, A Biography |publisher=Aurum Press, London |year=2002 |isbn=1-85410-904-9}}
* Jacke, Andreas: Marilyn Monroe und die Psychoanalyse. Psychosozial Verlag, Gießen 2005, {{ISBN|978-3-89806-398-2}}, {{ISBN|3-89806-398-4}}
* {{Cite book |last=Jewell | first=Richard B. |author2=Harbin, Vernon |title=The RKO Story |publisher=Octopus Books, London |year=1982 |isbn=0-7064-1285-0}}
* Meaker, M. J. ''Sudden Endings: 13 Profiles in Depth of Famous Suicides'' Doubleday &amp; Company, Inc., Garden City, NY: 1964 p.&amp;nbsp;26–45: &quot;Marilyn and Norma Jean: Marilyn Monroe&quot;
* {{Cite book |last=Mecacci | first=Luciano |title=Freudian Slips: The Casualties of Psychoanalysis from the Wolf Man to Marilyn Monroe|url=https://archive.org/details/freudianslipscas0000meca |publisher=Vagabondd Voices, Sulaisiadar 'san Rudha (Scotland)|year=2009 |isbn=978-0-9560560-1-6}}
* {{Cite book |last=Monroe |first=Marilyn |author2=Hecht, Ben |title=My Story |publisher=Cooper Square Press |year=2000 |isbn=0-8154-1102-2|url=http://benhechtbooks.net/ben_hecht__marilyn_monroe|accessdate=Agosto 5, 2008}}
* {{Cite book |last=Olivier |first=Laurence |title=Confessions of an Actor |url=https://archive.org/details/confessionsofactolivi00oliv |publisher=Simon and Schuster |year=1982 |isbn=0-14-006888-0}}
* {{Cite book |last=Riese |first=Randall |author2=Hitchens, Neal |title=The Unabridged Marilyn |url=https://archive.org/details/unabridgedmarily0000ries_f5o8 |publisher=Corgi Books, London |year=1988 |isbn=0-552-99308-5}}
* {{Cite book |last=Russell |first=Jane |title=An Autobiography | publisher=Arrow Books, London | year=1986 | isbn=0-09-949590-2}}
* {{Cite book | last=Server | first=Lee | title=Robert Mitchum, Baby I Don't Care | url=https://archive.org/details/robertmitchumbab0000serv | publisher=St. Martin's Press, New York | year=2001 | isbn=0-571-20994-7}}
* {{Cite book | last=Spoto | first=Donald | title=Marilyn Monroe: The Biography | url=https://archive.org/details/marilynmonroe00dona | publisher=Cooper Square Press| year=2001 | isbn=0-8154-1183-9}}
* {{Cite book | last=Staggs | first=Sam | title=All About &quot;All About Eve&quot; | url=https://archive.org/details/allaboutallabout0000stag_p8y2 | publisher=St. Martin's Griffin, New York| year=2000 | isbn=0-312-27315-0}}
* {{Cite book | last=Summers | first=Anthony | title=Goddess, The Secret Lives of Marilyn Monroe | url=https://archive.org/details/goddesssecretliv0000summ_v9t3 | publisher=Guild Publishing, London | year=1985 | isbn=0-575-03641-9}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Marilyn Monroe}}
{{Wikiquote-inline|Marilyn Monroe}}
* {{IMDb nagan|0000054}}
* {{worldcat id|id=lccn-n79-55651}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Monroe, Marilyn}}
[[Kategoria:Marilyn Monroe| ]]
[[Kategoria:1926 a pannakaipasngay‏‎]]
[[Kategoria:1962 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>pnzs7nu3vxhumy3whyodfad7jsysxfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bulkan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17402</id>
    <revision>
      <id>406504</id>
      <parentid>362078</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2756" sha1="h0mfg5pqu8dhz7si0opq9l05j06mqh1" xml:space="preserve">[[Papeles:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|thumb|300px|[[Bantay Cleveland (Alaska)|Bulkan Cleveland]] idiay [[Is-isla ti Aleutian]] ti [[Alaska]] a naretrato manipud ti [[Estasion ti Internasional a Limbang]], Mayo 2006.]]
[[Papeles:Pinatubo ash plume 910612.jpg|thumb|Ti [[Bulkaniko a dapo|dapo]] a pluma a nakaabot ti kangato a 19&amp;nbsp;km idi las-ud ti kangitingitan a panagpussuak idiay [[Bantay Pinatubo]], Pilipinas idi 1991.]]
Ti  '''bulkan''' ket maysa a lukat, wenno [[bungaw (inhenniera)|bungaw]], iti rabaw ti planeta wenno [[Ukis (heolohia)|ukis]], a mangpalubos a kadagiti napudot a [[magma]], [[bulkaniko a dapo]] ken dagiti alingasaw manipud a tumalaw manipud ti baba a mapan ti rabaw.

Dagiti bulkán ket sapasap a mabirukan kadagiti [[tektoniko a plato]] ket [[Agbalbaliw a pagbeddengan|bumalbaliw]] wenno [[Agsinnabat a pagbeddengan|makisinnabat]]. Ti  [[mid-oceanic ridge|katengngaan a maipapan ti taaw a pantok]], kas pagarigan ti [[Tengnga nga Atlantiko a Pantok]], ket adda dagiti kas pagarigan dagiti bulkánn a gapuanan babaen dagiti [[agbalbaliw a pagbeddengan|agbalbaliw a tektoniko a plato]] a maguguyod a maisinsina; ti [[Singsing ti Apuy ti Pasipiko]] ket adda dagiti kas pagarigan dagiti bulkan a gapuanan babaen ti [[agsinnabat a pagbeddengan|agsinnabat a tektoniko a plata]] nga agsinsinabat.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
{{refbegin|30em}}
*Cas, R.A.F. and J.V. Wright, 1987. &lt;cite&gt;Bulkaniko a panagsasaruno&lt;/cite&gt;. Unwin Hyman Inc. 528p. {{ISBN|0-04-552022-4}}
*Macdonald, Gordon ken Agatin T. Abbott. (1970). &lt;cite&gt;Dagiti bulkan iti baybaya&lt;/cite&gt;. Unibersidad ti Hawaii a Pagmalditan, Honolulu. 441 p.
*{{cite book | author=Marti, Joan k |author2= Ernst, Gerald. | title=Dagiti bulkan ken ti Enbironmento | url=https://archive.org/details/volcanoesenviron0000unse | publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan | year=2005 | isbn=0-521-59254-2}}
*Ollier, Cliff. (1988). &lt;cite&gt;Dagiti bulkan&lt;/cite&gt;. Basil Blackwell, Oxford, UK, {{ISBN|0-631-15664-X}} (hardback), {{ISBN|0-631-15977-0}} (paperback).
*[[Haraldur Sigurðsson|Sigurðsson, Haraldur]], ed. (1999) ''Ensiklopedia dagiti Bulkan''. Academic Press. {{ISBN|0-12-643140-X}}. Daytoy a reperensia ket naigandat para kadagiti heologo, ngem adu dagiti artikulo a mabalin a magun-od dagiti saan a propesional.
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Volcano|Bulkan}}
*[http://www.fema.gov/hazard/volcano/index.shtm Bulkan], [[Ahensia ti Pederal a Panangimaton ti  Emerhensia]] (Estados Unidos FEMA)
*[http://volcano.oregonstate.edu/ Bulkan a Lubong]

{{pungol-nangruna}} 

[[Kategoria:Bulbulkan| ]]
[[Kategoria:Dagiti heolohiko a makadangran]]
[[Kategoria:Dagiti bulkaniko a porma ti daga]]
[[Kategoria:Bulkanolohia]]</text>
      <sha1>h0mfg5pqu8dhz7si0opq9l05j06mqh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ibn Battuta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17473</id>
    <revision>
      <id>406303</id>
      <parentid>395229</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3421" sha1="hxlsps9veqreavemxq4z6liptyspp37" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| image = Ibn Battuta Mall on 2 June 2007 Pict 3.jpg
| name        = ibn Battuta&lt;br /&gt;
{{lang|ar|أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة}}
| caption     = Ibn Battuta
| occupation      = [[Islamiko nga eskolar]], [[Panagsuksukisok|Ekplorador]], [[Heogrepo]]
| era = [[Mediebal a panawen]]
| birth_date = Pebrero 25, 1304
| birth_place = [[Tangier]], [[Marinid a dinastia|Moroko]]
| death_date = {{death year and age|1369|1304}}
| death_place = [[Morocco|Moroko]]
}}
'''{{transl|ar| ibn Baṭūṭah}}''' ({{lang-ar|أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة}}), wenno '''Ibn Battuta''' ({{lang|ar|ابن بطوطة}}), naamammoan pay a kas ni '''Shams ad-Din'''&lt;ref name=&quot;Chughtai&quot;&gt;{{cite web
 | url = http://www.ummah.net/history/scholars/ibn_battuta/
 | title = Ibn Battuta - ti nalatak nga agbanbaniaga
 | publisher = Muslim a teknolohista
 | date = Marso 1990
 | author = A.S. Chughtai
 | accessdate = Abril 1, 2011
 | archive-date = 1999-02-09
 | archive-url = https://web.archive.org/web/19990209083744/http://www.ummah.net/history/scholars/ibn_battuta/
 | url-status = bot: unknown
 }}&lt;/ref&gt; (Pebrero 25, 1304–1368 wenno 1369), ket maysa idi a [[Tattao a Bereberes|Bereberes]] a [[Muslim]] a [[Marinid a dinastia|Morokano]] nga ekplorador, a naam-ammuan para kadagiti bariwawa a panagbanbanniaga, a dagiti pannakaigapuna ket naipablaak iti ''[[Rihla]]'' (lit. &quot;Baniaga&quot;). Iti sumurok a paset ti panawen ti tallopulo a tawen,isu ket binisitana ti kaaduan nga mmo a [[Muslim a lubong|Islamiko a lubong]] ken ti pay saan a Muslim a dagdaga; dagiti panagbanbanniagana ket mairaman dagiti panagbisitana ti [[Amianan nga Aprika]], ti [[Sara ti Aprika]], [[Laud nga Aprika]], [[Akin-abagatan nga Europa]] ken [[Akindaya nga Europa]] iti Laud, ken ti [[Tengnga a Daya]], [[Abagatan nga Asia]], [[Tengnga nga Asia]], [[Abagatan a daya nga Asia]] ken [[Tsina]] iti Daya, ti kaadayo a manglabes ti pagkatlo ti naasideg a kontemporariona a ni [[Marco Polo]]. Ni Ibn Battuta ket naipanunotan a kas maysa kadagiti kalatakan nga [[Baniaga|agbanbaniaga]] iti amin a panawen.&lt;ref&gt;{{Cite book
  | last = Nehru
  | first = Jawaharlal
  | authorlink = Jawaharlal Nehru
  
  | title = Panagtaldiap ti Pakasaritaan ti Lubong
  | url = https://archive.org/details/glimpsesofworldh0000nehr_e2c1
  | publisher =  Pagmalditan ti Unibersidad ti Oxford 
  | year = 1989
  | page = [https://archive.org/details/glimpsesofworldh0000nehr_e2c1/page/752 752]
  | isbn = 0-19-561323-6}} Kalpasan ti panagiparaigid ti bariwawa a dalan ni Panagbanbanniaga ni Ibn Battuta, insurat ni Nehru ti: &quot;Daytoy ket rehistro ti baniaga a naisalsalumina ti tatta nga aldaw nga adda dagiti adu a pakaimbagan....  Iti ania man a pasamak, ni Ibn Battuta ket mabalin a maysa kadagiti nalatak nga agbanbaniaga iti amin a panawen.&quot;&lt;/ref&gt; Isu ket nagbaniaga ti adadu ngem {{Convert|75,000|mi}}, ti maysa a bilang a saan a nalablabsan ti sinoman nga eksplorador aginggana ti iyuumay ti  [[Industrialisasion|ti Alibuob a Panawen]] kadagiti 450 a tawtawen a simmakbay.&lt;ref name=&quot;Chughtai&quot; /&gt;

==Paammo==
{{Reflist}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Battuta, Ibn}}
[[Kategoria:1304 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1369 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti eksplorador ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti eksplorador ti Asia]]


{{pungol-nangruna}}</text>
      <sha1>hxlsps9veqreavemxq4z6liptyspp37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sarah Bernhardt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17548</id>
    <revision>
      <id>406490</id>
      <parentid>403773</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10599" sha1="0azmeecrofoes8qsdybibi03u3ydg5n" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| name =       Sarah Bernhardt
| image =      Sarah Bernhardt by Paul Nadar (crop).jpg
| imagesize =
| caption =    Ni Bernhardt idi panawen ti 1878, potograpia babaen ni Paul Nadar (nakissayan)
| birth_name = Rosine Bernardt
| birth_date = ca. {{Petsa ti pannakaipasngay|1844|10|22|df=yes}}&lt;ref&gt;Isu ket nabunyagan idi 1857, idi agatawen ti 12, ngen napukaw ti rehistro. Ti petsa a panakaipasngay a naala manipud iti maysa a sertipikado ti bunyag a naaramid idi agtawen ti 12 ket saan a maikatalekan nga umuna a taudan, ken mabalin nga usaren laeng no mairaman kadagiti sabali nga ebidensia. (Iti ''Ti Arte ti Nangato a Drama'', ti maysa a Propesor a ni Ockman ket nangibagbaga ti pannakabiruk ti maysa a &quot;saan a nainaganan a ginettengan ti warnakan&quot; idiay Bibliothèque de la Comédie Française idiay Paris, a nangiraman ti kopia ti maysa a sertipikado ti bunyag a nagibagbaga nga isu ket naipasngay idi 25 Septiembre 1844.) Daytoy ket naitunton a ni &quot;Bernhardt ket sagpaminsan a naramrambak ti kasangayna iti 23 Oktubre&quot;, urayno awan ti pannakasingked ti daytoy a panagtunton. Ti 1907 nga autobiograpia ni Bernhardt a ''Ma double vie'' (''Ti Dua a Biagko'') ket saan a nangibagbaga ti petsa apanakaipasngayna.&lt;/ref&gt;
| birth_place =  Paris, Pransia
| death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1923|03|26|1844|10|22}}
| death_place = Paris, Pransia
| years_active = 1862–1922
| spouse = {{marriage|Ambroise Aristide Damala|1882|1889}}}}

Ni '''Sarah Bernhardt''' ({{IPA-fr|sa.ʁa bɛʁ.nɑʁt}};&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=FWGjd39dPg8 Ti bukod a panagibalikasna, agdengngeg a kas ti]&lt;/ref&gt; c. 22/23 Oktubre 1844 – 26 Marso 1923) ket maysa idi a [[Tattao a Pranses|Pranses]] nga entablado ken nasapa nga aktres ti pelikula, ken nakunkuna idi a kas &quot;ti kalatakan nga aktres a naam-ammuan iti lubong&quot;.&lt;ref name=&quot;gottlieb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nybooks.com/articles/20151|title=Ti Dramani Sarah Bernhardt|author=Gottlieb, Robert|accessdate=2007-10-18}}&lt;/ref&gt; Ni Bernhardt ket nakaaramid ti pannakadayawna kadagiti entablado ti Pransia kadagidi tawen ti 1870, ket natunton idi idiay Europa ken ti Kaamerikaan. Isu ket nakaparang-ay ti dayaw a kas maysa a naganetget a dramatiko nga aktres, a nakagun-od ti birngas a kas  &quot;Ti Nainlangitan a Sarah&quot;.

== Nasapa a biag ==
[[Papeles:Sarah Bernhardt, par Nadar, 1864.jpg|thumb|Ni Sarah Bernhardt, idi 1864]]
[[Papeles:Sarony Napoleon - Sarah Bernhardt 1900.jpg|thumb|Ni Sarah Bernhardt babaen ni {{asp|Napoleon Sarony|lang=en|Napoleon Sarony}} ]]
Ni Bernhardt ket naipasngay idi diay [[Paris]] a kas ni Rosine Bernardt,&lt;ref&gt;Idi 1859 isu ket simrek iti dayta a nagan ken iti kasangay iti 23 Oktubre 1844 idiay Conservatoire national supérieur d'art dramatique; daytoy laeng ti natidda a rehistro manipud iti rehistro iti pannakaipasngayna a napukaw idi 1871. Kitaen ti [[#Snel|Snel]], pp. 9–10. Ni Snel ket nagsuppiat a gapu ti rehistro ti pannakaikasangayna ket magun-od pay laeng ken awan ti rason a manglapped ti kinaagpayso, &quot;daytoy a rehistrasion ket mabalin a maikeddeng a napundar kadagiti kinapudno&quot;.&lt;/ref&gt; ti anak a babai ni Julie Bernardt (1821, [[Amsterdam]] – 1876, Paris) ken ti maysa a di ammo nga ama. Ni Julie ket maysa idi kadagiti innem nga annak ti maysa a managbanniaga a [[Hudio]] a nagtagtagilako iti anteohos, &quot;espesialista iti mata&quot; ken bassit a kriminal, ni Moritz Baruch Bernardt, ken ni Sara Hirsch (intono kua nga ammo a kas ni Janetta Hartog; c. 1797–1829).&lt;ref name=snel&gt;[[#Snel|Snel]]&lt;/ref&gt; Lima a law-lawas kalpasan ti ipupusay ti asawana idi 1829, ti ama ni Julie ket inasawana ni Sara Kinsbergen (1809–1878). Isu ket pinanawanna dagiti lima nga annakna a babbai ken maysa nga anak a lalaki iti agsiuman nga ina idi 1835.&lt;ref name=snel /&gt; Ni Julie, ken kakauyogna ti ub-ubing a kabsatna a babai a ni Rosine, ket napanda idiay Paris, nga idiay ket nangged a kas [[kortesana]] ken ammo idi babaen ti nagan a kas &quot;Youle&quot;.  Ni Julie ket addaan kadagiti lima nga annak a babbai, a mairaman dagiti singn a pimmusay a kas maladaga idi 1843.

Ni Sarah Bernhardt ket binaliwanna ti umuna a naganna ket nangnayon iti &quot;h&quot; iti apelyidona. Dagiti rehistro iti pannakaipasngayna ket napukaw iti maysa a puor idi 1871. Tapno mapasingkedan iti Pranses a pannakaumilina—a nasken para iti pannakapili ti [[Légion d'honneur]] —isu ket nagpartuat kadagiti palso a rehistro iti pannakaipasngay, nga idi kano ket anak a babai ni &quot;Judith van Hard&quot; ken ni &quot;Édouard Bernardt&quot; manipud idiay [[Le Havre]], kadagiti naladladaw a sarita kano nga estudiante ti linteg, kondador, kadete ti marina wenno opisial ti marina.&lt;ref name=snel /&gt;&lt;ref&gt;Ti parbo nga ama ni Bernhardt ket nainaganan iti ulitegna a ni Édouard Bernardt, ti kaubingan (gudua) a kabsat a lalaki (naipasngay idi c. 1826) iti inana, a dimmakkel iti pagdagusan iti eskuela idiay Tours ken nag-emigrado idiay [[Chile]] sakbay idi 1860 (kitaen ti[[#Snel|Snel]], p. 82)&lt;/ref&gt;

Idi ubing ni Sarah, isu ket inpatulod ti inana idiay Grandchamp, ti maysa nga Agostino a kombento nga eskuela idiay asideg ti [[Versailles (siudad)|Versailles]].&lt;ref&gt;[[#Gold|Gold]], pp. 17–20&lt;/ref&gt; Idi 1860 isu ket nangrugrugin a simrek iti the [[Conservatoire de Musique at Déclamation]] idiay Paris ken kanungpalan a nagbalin nga estudiante idiay [[Comédie Française]] nga idiay ket nangrugianna a kas aktres (11 Agosto 1862) iti titulo a papel iti ''[[Iphigénie]]''  ni [[Jean Racine|Racine]] kadagiti saan a nasayaat a pannakairepaso.&lt;ref&gt;[[#Gold|Gold]], pp. 31–32, 41, 47&lt;/ref&gt; Isu ket saan unay a nagpaut idiay; isu ket nagikkat kalpasan idi tinungpana iti rupa ti maysa a sabali nga aktres gapu ti panangiduronna ti ub-ubing a kabsatna a babai iti maysa a selebrasion iti kasangay para kenni Molière.&lt;ref&gt;[[#Gold|Gold]], p. 52&lt;/ref&gt;

Kaaduan kadagiti madudua a kinapudno iti biag ni Bernhardt ket agtaud manipud iti gaganayna nga agpapasaw ken mangrungad. Ni [[Alexandre Dumas, fils]], ket inpalawagna nga isu ket nakaro a salawasaw.&lt;ref name=&quot;gottlieb&quot; /&gt;

== Enteblado a pagsapulan ==
[[Papeles:Sarah Bernhardt by Félix Nadar 2.jpg|thumb|Ni Bernhardt a rinetrato babaen ni [[Nadar (potograpo)|Félix Nadar]] 1865]]
Ti enteblado a pagsapulan ni Bernhardt ket nangrugi idi 1862 bayat nga isu idi ket estudiante iti [[Comédie-Française]], ti kadayawan a teatro ti Pransia. Isu ket nangikeddenga a pumanaw idiay Pransia, ken kanungpalan a napan idiay Belhika, nga idiay ket nagbalin a kamalala ni Henri, [[Prinsipe ti Ligne]], ken naganak iti anakda a lalaki, ni Maurice, idi 1864. Kalpasan ti pannakaipasngay ni Maurice, ti Prinsipe ket nangidiay  nga agassawada, ngem inparit met ti pamilia ti lalaki ken naawisda ni Bernhardt a mangtallikud ken mangipatingga ti relasionda.&lt;ref&gt;Skinner, Cornelia Otis (1966) ''Madame Sarah''. Paragon House&lt;/ref&gt;
Kalpasan iti pannakapapanaw iti Comédie Française, isu ket nagsubli iti biag a kas [[kortesana]] a nakaipayammuanna idi ubing babaen ti inana, ken nangged met ti adu idi las-ud iti dayta a panawen (1862–65). Idi las-ud iti daytoy a panawen, isu ket nakagun-od iti naindayegan a [[lungon]]na, a nasansan a nagturturoganna imbes nga iti maysa a kama – a nagtunton a ti kasta ket nakatulong a nangipalawag kaniana kadagiti adu a trahiko a papelna.

Ni Bernhardt ket nagsubli met iti teatro, ken nakaal aiti kontrata iti [[Odéon-Théâtre de l'Europe|Théâtre de L’Odéon]] nga idiay ket nangrugrugi a nagpabpabuya idi 1866. Ti kadayegan a pabuyana idiay ket ti [[Travesti (teatro)|trabestia]] a pabuya a kas ti Florentina a ministrel iti ''Le Passant'' ni François Coppé (Enero1869).&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aston|first=Elaine|title=Sarah Bernhardt: A French Actress on the English Stage|url=https://archive.org/details/sarahbernhardtfr0000asto|year=1989|publisher=Berg |isbn=0-85496-019-8|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/sarahbernhardtfr0000asto/page/5 5]}}&lt;/ref&gt; Idi nangrugi ti gubat ti Franco-Prussia, napasardeng idi dagiti pabuya ken ni Bernhardt ket nangibaliw iti teatro iti kasla maysa nga ospital ken isu ket nagay-aywan kadagiti nasugatan a soldado iti paggugubatan.&lt;ref&gt;[[#Gold|Gold]], pp. 82–85&lt;/ref&gt; Isu ket nakaaramid iti dayawna kadagiti entablado iti Europa kadagiti tawen ti 1870 ken kalpasanna ket kaaduanen a natonton iti amin a paset ti Europa ken idiay [[New York]].&lt;ref&gt;{{IBDB a nagan|9688|Sarah Bernhardt}}&lt;/ref&gt; Iti baetan dagiti panagbanbanniaga a panagpabuya, innala ni Bernhardt ti abang ti [[Théâtre de la Renaissance]], a nangipatpataray a kas produser-direktor-bida manipud idi 1893 aginggana idi 1899.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gottlieb|first=Robert|title=Sarah: The Life of Sarah Bernhardt|url=https://archive.org/details/sarahlifeofsarah00gott|year=2010|publisher=Yale University Press|location=Londres|page=[https://archive.org/details/sarahlifeofsarah00gott/page/121 121]|isbn= 0-300-19259-2}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
*{{cite book|ref=Gold|title=The Divine Sarah: A Life of Sarah Bernhardt|url=https://archive.org/details/divinesarahlife00gold|year=1991|publisher=Knopf|location=New York|pages=[https://archive.org/details/divinesarahlife00gold/page/17 17]–20|author=Gold, Arthur |author2= Fizdale, Robert|isbn=0-394-52879-4}}
*{{cite book|ref=Snel|author=Snel, Harmen|title=The ancestry of Sarah Bernhardt; a myth unravelled|place= Amsterdam|publisher =Joods Historisch Museum |year= 2007|isbn= 978-90-802029-3-1}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Brandon, Ruth. ''Being Divine: A Biography of Sarah Bernhardt.'' London: Mandarin, 1992.
* Garans, Louis, ''Sarah Bernhardt: itinéraire d'une divine'', Éditions Palatines, 2005, {{ISBN|978-2911434433}}
* Léturgie, Jean and Xavier Fauche: ''Sarah Bernhardt'', Lucky Luke (49). Dupuis, 1982.
* Lorcey, Jacques. ''Sarah Bernhardt, l'art et la vie'', [[Paris]] : Éditions Séguier, 2005. 160 pages. Avec une préface d'Alain Feydeau. {{ISBN|2-84049-417-5}}.
* Menefee, David W. ''The First Female Stars: Women of the Silent Era''. [[Connecticut]]: Praeger, 2004.
* Ockmann, Carol and Kenneth E. Silver. ''Sarah Bernhardt: The Art of High Drama'' New York: Yale University Press, 2005

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Sarah Bernhardt}}
{{Wikisource1911Enc|Bernhardt, Sarah}}
* [http://www.sarah-bernhardt.com/ The Sarah Bernhardt Pages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103030854/http://sarah-bernhardt.com/ |date=2014-01-03 }}
* {{IMDb name|76800}}
{{Kontrol ti autoridad|MBA=}}

{{DEFAULTSORT:Bernhardt, Sarah}}
[[Kategoria:1844 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1923 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>0azmeecrofoes8qsdybibi03u3ydg5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marlene Dietrich</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17560</id>
    <revision>
      <id>406311</id>
      <parentid>405307</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11703" sha1="8h6jpgki1i78aar6gb9be6oqu7ebjbt" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| name          = Marlene Dietrich
| image         = Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png
| image_size    = 275px
| caption       = Ni Marlene Dietrich, edad 49 (idi 1951)
| birth_date    = {{Petsa ti pannakaipasngay|1901|12|27|df=y}}
| birth_place   = [[Schöneberg]], [[Aleman nga Imperio]]
| death_date    = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1992|05|06|1901|12|27|df=y}}
| death_place   = [[Paris]], [[Pransia]]
| birth_name    = Marie Magdalene Dietrich
| occupation    = Aktres/Kumakanta
| years_active  = 1919-1984
| spouse        = Rudolf Sieber &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(m.1923-1976; idi pimmusay)&lt;/small&gt;
| children      = [[Maria Riva]], &lt;small&gt;naipasngay idi {{Petsa ti pannakaipasngay ken tawen|1924|12|13|df=y}}&lt;/small&gt;
| relations     = [[J. Michael Riva|John Michael Riva]] (apo a lalaki), &lt;small&gt;(1948-2012)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://screencrush.com/j-michael-riva-rip/ | title=‘DJANGO UNCHAINED’ PRODUCTION DESIGNER J. MICHAEL RIVA DEAD AT 63 | date=8 Hunio 2012 | publisher=ScreenCrush.com | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140821133322/http://screencrush.com/j-michael-riva-rip/ | archivedate=2014-08-21 | access-date=2012-09-10 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| website       = {{url|http://www.marlene.com}}
}}

Ni '''Marlene Dietrich''' ({{IPA-de|maɐˈleːnə ˈdiːtʁɪç}}; 27 Disiembre 1901 – 6 Mayo 1992)&lt;ref name=&quot;nytimesobit&quot;&gt;{{cite news|title=Marlene Dietrich, 90, Simbolo ti Kinalibnos, Dies|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6D7163CF934A35756C0A964958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all|first=Peter B.|last=Flint|work=The New York Times|date=7 Mayo 1992}}&lt;/ref&gt; ket maysa idi nga [[Aleman Amerikano|Aleman-Amerikano]] nga aktres ken kumakanta.

Ni Dietrich ket nagtultuloy a nadayeg ti kadagupan nga atiddog a karerna babaen ti panagtultuloy a ti kinabukbokudanna a panagparnuay, iti propesion ken pannakailaslasin. Idiay Berlin idi tawtawen ti 1920, isu ket nagtigtignay iti entablado ken dagiti naulimek a pelikula. Ti panagibpabpabuyana akas ni &quot;Lola-Lola&quot; iti ''[[Der blaue Engel|Ti Asul nga Anghel]]'', nga inmatonan babaen ni [[Josef von Sternberg]], ket nangiyeg daytoy kaniana iti pammadayaw ken nakaited kaniana iti kontrato iti [[Paramount Pictures]] idiay Estados Unidos. Dagiti pelikula ti Hollywood a kas ti ''[[Shanghai Express (pelikula)|Shanghai Express]]'' ken ''[[Desire (1936 a pelikula)|Desire]]'' ket  nangipuonan dagitoy ti kalibnosna  ken dagiti naisalsalumina a langana, a daytoy ti  nangipatibker ti kinadayegna ken nakaaramid kania na kadagiti kangatuan ti matgedan nga aktres ti dayta a panawen. Ni Dietrich ket nagbalin nga umili ti Estados Unidos idi 1939,&lt;ref&gt;Ni Dietrich ket nangipakat para iti panakaumili ti Estados Unidos idi 1937 [http://news.google.com/newspapers?id=VPtlAAAAIBAJ&amp;sjid=WUgNAAAAIBAJ&amp;pg=5104,3190136&amp;dq=marlene+dietrich+american+citizen&amp;hl=en (&quot;Ni Marlene Dietrich ket agbalinto nga umili ti Estados Unidos&quot;. ''Painesville Telegraph'', 6 Marso 1937.)]; napasingkedan daytoy idi 1939 (kitaen ti [http://news.google.com/newspapers?id=UN5BAAAAIBAJ&amp;sjid=AaoMAAAAIBAJ&amp;pg=5899,2663618&amp;dq=marlene+dietrich+american+citizen&amp;hl=en &quot;Citizen Soon&quot;. ''The Telegraph Herald'', 10 Marso 1939.] and [http://news.google.com/newspapers?id=YSRdAAAAIBAJ&amp;sjid=vloNAAAAIBAJ&amp;pg=3524,1115404&amp;dq=marlene+dietrich+american+citizen&amp;hl=en &quot;Seize Luggage of Marlene Dietrich&quot;. ''Lawrence Journal World'', 14 Hunio 1939]).&lt;/ref&gt; ken ti kadagupan ti [[Sangalubongan a Gubat II]] isu ket maysa a nadayeg managliwlia kadagiti sanguanan  ti gubat. Urayno isu ket sagpaminsan pay a naga-raramid kadagiti pelikula kalpasan dagiti tawen ti gubat, ni Dietrich ket kaaduan a nagbanbaniaga iti lubong a kas  maysa naballigian nga agpabpabuya.                                                            .

Idi 1999, ti  [[Instituto ti Amerikano a Pelikula]] ket nanginagan kenni Dietrich ti maikasiam a-[[100 a Tawtawen ti AFI...Dagiti 100 nga Aktor/Aktres|kalatakan nga aktres iti amin a panawen]].

== Kinaubing ==
[[Papeles:Map Rote Insel-Berlin.svg|thumb|Lokasion ti nakaipasngayan ni Marlene Dietrich ken ni [[Alfred Lion]] idiay &quot;[[Rote Insel]]&quot;]][[Papeles:Marlene Dietrich Birth House Panorama 2012-07-28 small.tiff|thumb|Ti balay a nakaipasngayanna idiay Leberstraße 65, [[Berlin-Schöneberg]]]]

Ni Marie Magdalene Dietrich ket naipasngay idi Disiembre 27 1901 idiay ''Leberstrasse 65'' idiay ''[[Rote Insel]]'' iti  [[Schöneberg]], nga itan ket distrito ti Berlin, Alemania. Isuna idi ti kaubingan kadagiti dua nga anak a babai (ti kabsatna a babai a ni Elisabeth ket nabakbaket iti maysa a tawen) ni Louis Erich Otto Dietrich ken ni Wilhelmina Elisabeth Josephine (née Felsing), a nagassawa idi Disiembre 1898. Ti ina ni Dietrich ket nagtaud iti nabaknang a pamilia idiay Berlin a nagtagikua ti pabrika ti pagaramidan ti pagorasan ken ti amana ket maysa idi a teniente iti polis. Ti amana ket pimmusay idi 1907.&lt;ref&gt;Bach, Steven. ''Marlene Dietrich: Biag ken Sarsarita''. Unibersidad ti Minnesota a Pagmalditan, 2011, p. 19&lt;/ref&gt; Ti gayyemna a ni, Eduard von Losch, ti maysa nga [[Aristokrasia (klase)|aristokrata]] nga umuna a teniente dagiti [[Granadero]], ket inaremna ni Wilhelmina ken kanungpalan nga inasawana idi 1916, ngem nabiit met a pimmusay a kas nagbanagan kadagiti sugat idi las-ud ti [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]].&lt;ref&gt;Isu ket naipasngay a kas ni Maria Magdalena, ngem saan a Marie Magdalene, segun ti biograpia ni Dietrich babaen ti anakna a babai, a ni Maria Riva a naitituluan iti ''Marlene Dietrich'', {{ISBN|0-394-58692-1}}; nupay kasta ti biograpia ni Dietrich babaen ni Charlotte Chandler, ''Marlene'', 2011, {{ISBN|978-1-4391-8835-4}}, ket nagdakamat ti &quot;Marie Magdalene&quot; a kas ti nakaipasngayan a naganna, iti panid 12&lt;/ref&gt; Ni Eduard von Losch ket saan nga opisial a nangampon kadagiti Dietrich nga ubbing, isu a ti apelyido ni Dietrich ket saan idi a von Losch, a kas dagiti masansan a naitunton. Isuna ket nabirngasan ti &quot;Lena&quot; ken &quot;Lene&quot; (naibalikas iti Lay-neh) iti uneg ti pamiliana. Idi agtawen iti 11, isu ket nakaala kadagiti dua nga immuna a naganna tapno mangporma ti &quot;Marlene&quot;.

Ni Dietrich nagbasa idiay eskuela ti babbai ti  Auguste-Viktoria manipud idi 1907–1917&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 20.&lt;/ref&gt; ken nagturpos manipud idiay Victoria-Luise-Schule (tattan ket ti Goethe-Gymnasium Berlin-Wilmersdorf) ti simmaruno a tawen.&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 26.&lt;/ref&gt; Isu ket nagadal iti [[biolin]]&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 32.&lt;/ref&gt; ken nagbalin a nagay-ayat iti teatro ken [[dandaniw]] a kas maysa a balasang. Dagiti tagtagainepna nga agbalin a konsierto a biolinista ket napaay idi nasugatan ti ngulayngulayna,&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 39.&lt;/ref&gt; ngem babaen idi 1922 isu ket nagtrabtrabaho a kas maysa a biolinista iti maysa a banda a mangkuykuyog kadagiti naulimek a pelikula iti sinema idiay Berlin ken daytoy idi ti immuna a trabahona ken nakaikkatanna met laeng kalpasan ti uppat a lawas.&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 42.&lt;/ref&gt;

==Nasapa a pagsapulan==
[[Papeles:Bundesarchiv Bild 102-14627, Marlene Dietrich.jpg|thumb|upright|255px|Uray idi rugi ti pagsapulanna iti pelikula, ni Dietrich ket masansan a naginaynayon kadagiti kawes ti lalaki, ken nangited kaniana iti [[Androhinia|androhinio]] a kalidad.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stylehop.com/fashion-blog/2009/04/21/fashion-icon-marlene-dietrich/ |title=Fashion Icon: Marlene Dietrich |publisher=Stylehop |accessdate=2012-09-11}}&lt;/ref&gt;]]
Ti kasapaan idi a propesional a panagparangna iti entablado ket kas ti [[koro a babai]] iti panagbanniaga a panagbapuya iti Girl-Kabarett ni Guido Thielscher, dagiti paglinglingayan iti estilo iti bodebil, ken dagiti rebista ni Rudolf Nelson idiay Berlin.&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 44.&lt;/ref&gt; Idi 1922, ni Dietrich ket nagballigi a nag-audision para iti teatrikal a direktor ken impresario ti drama ti akademia ni [[Max Reinhardt]];&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 49.&lt;/ref&gt; nupay kasta, isu ket nagtrabtrabaho a kas koro a babai ken nagtigtignay kadagiti bassit a papel kadagiti drama, ken awan ti immuna a naisangayan a pannakaikaskaso kaniana. Isu ket immuna a nagpapel bassit iti pelikula iti pelikula ti, ''[[The Little Napoleon|Ti Bassit a Napoleon]]'' idi 1923.&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 491.&lt;/ref&gt;

Naamuanna ti masakbayan nga asawana a ni Rudolf Sieber, iti lugar ti pagaramidan iti pelikula iti sabali a pelikula iti dayta a tawen, ti ''Tragödie der Liebe''. Ni Dietrich ken ni Sieber ket nagassawada iti sibil a seremonia idiay Berlin idi 17 Mayo 1923.&lt;ref&gt;Bach, Steven. &quot;Marlene Dietrich: Life and Legend&quot;. University of Minnesota Press, 2011. p. 62.&lt;/ref&gt; Ti bugtbugtong nga anakana ket ti anakana  babai a ni [[Maria Riva|Maria Elisabeth Sieber]], ket naipasngay idi 13 Disiembre 1924.&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 65.&lt;/ref&gt;

Ni Dietrich ket nagtultuloy a nagtrabtrabaho iti enteblado ken iti pelikula idiay Berlin ken idiay Vienna kadagiti amin a paset ti tawen ti 1920. Iti entablado, isu ket addaan idi kadagiti nadumaduma a kinapangruna iti papel ti ''[[Pandora's Box (darama)|Pandora's Box]]'' ni [[Frank Wedekind]] ,&lt;ref name=&quot;Bach&quot;&gt;Bach 1992, p. 480.&lt;/ref&gt; ti ''[[The Taming of the Shrew]]'' ni [[William Shakespeare]]&lt;ref name=&quot;Bach&quot; /&gt; ken ti ''[[A Midsummer Night's Dream]]''&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 482.&lt;/ref&gt; ken ti pay ''[[Back to Methuselah]]'' ni [[George Bernard Shaw]]&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 483.&lt;/ref&gt; ken ti ''[[Misalliance]]''.&lt;ref&gt;Bach 1992, p. 488.&lt;/ref&gt; Daytoy idi ket dagiti musikal ken dagiti rebista, a kas ti ''Broadway'', ''Es Liegt in der Luft'', ken ''Zwei Krawatten'', nupay kasta, ket isu dagitoy ti nakaawisanna kadagiti adu a pannakaikaskaso. Babaen dagidi naladaw a tawen ti 1920, ni Dietrich ket nagtigtignay pay kadagiti adu a parte iti iskrin, a mairaman ti ''[[Café Elektric]]'' idi 1927, ti ''[[I Kiss Your Hand, Madame|Ich küsse Ihre Hand, Madame]]'' idi 1928 ken ti ''Das Schiff der verlorenen Menschen'' idi 1929.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ship of Lost Men (Das Schiff der verlorenen Menschen) (1929)|url=http://www.amazon.com/Ship-Lost-Schiff-verlorenen-Menschen/dp/B008L1GDK6|publisher=Amazon|accessdate=17 Mayo 2013}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
*{{Cite book |last=Bach |first=Steven |year=1992 |title=Marlene Dietrich: Biag ken Salaysay |publisher=Doubleday |isbn=0-385-42553-8}}
*{{Cite book | last=Riva | first=Maria | year=1994 | title=Marlene Dietrich | url=https://archive.org/details/marlenedietrich00riva_0 | publisher=Ballantine Books | isbn=0-345-38645-0}}
*{{Cite book | last=Riva | first=David J. | year=2006 | title=Ti Babai a Nakigubgubat: Naipammalagipan ni Marlene Dietrich | url=https://archive.org/details/womanatwarmarlen00unse | publisher=Estado nga Unibersidad ti Wayne | isbn=0-8143-3249-8}}
*{{Cite book |last=Spoto |first=Donald |year=1992 |title=Asul nga Anghel: Ti Biag ni Marlene Dietrich |publisher=William Morrow and Company, Inc. |isbn= 0-688-07119-8}}
*{{Cite book |last=Morley |first=Sheridan |year=1978 |title=Marlene Dietrich |publisher=Sphere Books |isbn=0-7221-6163-8}}
*  {{cite book |last= Carr |first= Larry |title= Uppat a Paspasaw a Ruprupa:Ti Ebolusion ken Panagbalbaliw ni Swanson, Garbo, Crawford ken Dietrich|url= https://archive.org/details/fourfabulousface0000carr |year= 1970 |publisher= Doubleday and Company |isbn= 0-87000-108-6}}
*{{Cite book|last=Walker |first=Alexander |year=1984 |title=Dietrich |url=https://archive.org/details/dietrich00walk |publisher=Harper &amp; Row | isbn=0-060-15319-9}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commons-nailinia}}
* {{Official website|http://www.marlene.com/}}
* {{IBDB a nagan|38065}}
* {{IMDb nagan|17}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Dietrich, Marlene}}
[[Kategoria:1901 a pannakaipasngay‏‎]]
[[Kategoria:1992 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>8h6jpgki1i78aar6gb9be6oqu7ebjbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frida Kahlo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17579</id>
    <revision>
      <id>406227</id>
      <parentid>404264</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13304" sha1="bamfmbh6tohc8apmsoqukkgcbaq0xgk" xml:space="preserve">{{Infobox artista
| image = Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg
| caption = Ni Kahlo idi 1932, rinetrato babaen ti amana a ni [[Guillermo Kahlo]]
| birth_name = Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón&lt;!-- Don't change the spelling; Kahlo was officially &quot;Frida&quot; from birth, although she preferred the German spelling &quot;Frieda&quot; until the 1930s. --&gt;
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|df=yes|1907|7|6}}
| birth_place = [[Coyoacán]], [[Siudad ti Mehiko]], [[Mehiko]]
| death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1954|7|13|1907|7|6}}
| death_place = Coyoacán, Siudad ti Mehiko, Mehiko
| movement = [[Surealismo]], [[Engkanto a realismo]]
| spouse = [[Diego Rivera]]&lt;br /&gt;({{abbr|n.|nagassawa}} 1929; {{abbr|dib.|diborsio}} 1939)&lt;br /&gt;({{abbr|n.|nagassawa}}} 1940)&lt;!--Year omitted when marriage ends w/ death of article subject--&gt;
| field = [[Pinintaan]]
| training = Bukod nasursuruan
| works = {{Unbulleted list
|''Ospital Henry Ford'' (1932)
|''Ti Ipapasngayko'' (1932)
|''Bukod a Panangiladawan iti Pagbeddengan a linia ti Pagbaetan ti Mehiko ken ti Estados Unidos'' (1932)
|''[[Memoria, ti Puso]]'' (1937)
|''[[Ania ti Inted Kaniak ti Danum (pinintaan)|Ania ti Inted Kaniak ti Danum]]'' (1938)
|''[[Dagiti Dua a Frida]]'' (1939)
|''[[Bukod a Panangiladawan iti Siit a Kuentas ken Hummingbird]]'' (1940)
|''[[Ti Narakrak a Duri]]'' (1944)}}
}}

Ni '''Frida Kahlo de Rivera''' (Hulio 6, 1907- Hulio 13, 1954; nayanak a kas ni '''Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón''')&lt;!--&lt;ref name=&quot;clas.arizona.edu&quot; /&gt;--&gt;&lt;ref name=herrera&gt;{{cite book|last=Herrera|first=Hayden|title=Biograpia ni Frida Kahlo|publisher=HarperCollins|year=1983|location=New York|isbn=978-0-06-008589-6}}&lt;/ref&gt; ket maysa idi a [[Mehikano nga arte|Mehikano a pintor]], a naipasngay idiay [[Coyoacán]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Frida Kahlo|url=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/kahlo.html|publisher=Smithsonian.com|accessdate=2008-02-18|archive-date=2012-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020162822/http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/kahlo.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; a kasayaatan nga ammo kadagiti bukodna a retrato.&lt;ref&gt;Frida Kahlo babaen ni Adam G. Klein&lt;/ref&gt;

Ni Kahlo ket nangrugi ken nagpatingnga idiay Siudad ti Mehiko, iti pagtaenganna nga ammo a kas ti Asul a Balay. Isu ket nangited ti petsa iti pannakaiyanak iti Hulio 7, 1910, ngem ti sertipikado ti pannakaiyanakna ket mangipakpakita iti Hulio 6, 1907.Naipagpagarup a ni Kahlo ket kinayatna a maitumpong ti pannakaipasngayna iti rugi ti[[Mehikano a rebolusion]] tapno ti biagna ket mangrugi ti moderno a Mehiko. Idi agtawen ti innem, ni Frida ket nasakitan iti [[polio]], a gapuanan ti nakutkuttong a pannakaiparang ti kanawan a sakana. Daytoy ket nagtultuloy a permanente.&lt;ref name=&quot;Kettenmann&quot;&gt;{{cite book|last=Andrea|first=Kettenmann|title=Frida Kahlo: Ut-ot ken Regget|publisher=Benedikt Taschen Verlag GmbH|year=1993|location=Köln|page=3|url=|doi=|isbn=3-8228-9636-5}}&lt;/ref&gt; Dagiti obrana ken rinamrambakan idiay Mehiko a kas emblamatiko ti nailian ken [[patneng a tattao ti Kaamerikaan|patneng]] a tawidan, ken babaen dagiti peminista para kadagiti awan kompromisona a pannakaipakita ti babai a pannakaipadas ken porma.&lt;ref name=broude&gt;Norma Broude, Mary D. Garrard. ''Ti Agpadpadakkel a diskurso: pemenismo ken pakasaritaan ti arte''. 1992, panid 399&lt;/ref&gt;

Ti [[Mehikano a kultura]] ken [[Amerindiano]] a kultural a tawid ket nangruna kadagiti obrana, a sagpaminsan a nailaslasin a kas ti ''[[Naïve art|Ampapaok nga arte]]'' wenno [[folk nga arte]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Karl|first=Ruhrberg|authorlink=|last2=Schneckenburger |first2=Manfred |last3= Christiane |first3= Fricke  |last4=Klaus |first4=Honnef|title=Frida Kahlo: Ti Arte ti Maika-20 a Siglo: Pinintaan, Eskultura, Baro a Midia, Potograpia|url=https://archive.org/details/artof20thcentury0000unse_y3f2|publisher=Benedikt Taschen Verlag GmbH|year=2000|location=Köln|page=[https://archive.org/details/artof20thcentury0000unse_y3f2/page/745 745]|isbn=3-8228-5907-9}}&lt;/ref&gt; Dagiti obrana ket nainlawlawagan pay a kas &quot;surealista&quot;, ken idi 1938 ni André Breton, ti nangruna a nagirugi ti surealista a tignay, ket nangibagbaga ti arte ni Kahlo a kas maysa a &quot;lasos ti likmut ti maysa a bomba&quot;.&lt;ref name=broude /&gt;

Ni Kahlo ket adda ti nalaka a managbalbaliw a pannakiasawa iti nadayeg a Mehikano nga artista a ni [[Diego Rivera]]. Isu ket nagsagsagaba ti dagup ti kabibiagna kadagiti parikut ti salun-at, nga adu kadagitoy ket naala manipud iti maysa nga aksidente ti trapiko idi isu ket  maysa a agtutubo. Dagitoy a banag ket nairepresenta kadagiti obrana, nga adu kadagitoy ti bukod a retrato iti maysa a kita wenno sabsabali pay. Insingsingasing ni Kahlo a, &quot;Ipinpintak ti bagik gapu ta kanayonak nga agmaymaysa ken gapu ta siak ti suheto nga ammok unay.&quot;&lt;ref name=pp&gt;Andrea Kettenmann, Frida Kahlo. ''Frida Kahlo, 1907–1954: ut-ot ken regget'' panid 27&lt;/ref&gt; Inbagana pay ket, &quot;Naipasngayak a maysa a puta. Naipasngayak a maysa a pintor.&quot;&lt;ref&gt;Birbiruken ni Frida Kahlo&lt;/ref&gt;

== Kinaubing ken pamilia ==
Ni Frida Kahlo ket naipasngay idi Hulio 6, 1907, idiay balay ti nagannak kaniana, nga ammo a kas ti ''[[Frida Kahlo Museo|La Casa Azul]]'' (Ti Asul a Balay), idiay [[Coyoacán]]. Iti dayta a panawen, ti Coyoacán ket maysa idi a bassit nga ili idiay ruar ti [[Siudad ti Mehiko]].

Ti amana, ni [[Guillermo Kahlo]] (1871–1941), ket naipasngay idi a kas ni Carl Wilhelm Kahlo idiay [[Pforzheim]], [[Alemania]], ti anak a lalaki ni Jakob Heinrich Kahlo ken Henriette Kaufmann. Immalisda manipud idiay Hungaria ken napanda idiay Alemania, ti anakda a lalaki a ni Wilhelm ket nayanak idi 1872.  Ni Carl Wilhelm Kahlo ket nagbanbaniaga idiay Mehiko idi las-ud ti 1891 idi isu ket agtawen ti sangapulo ket siam ken, idi isasangpetna, binaliwanna ti Aleman nga apelyidona a, Wilhelm, iti Espaniol a kapadpadana, iti [[Guillermo (panangipalpalawag)|Guillermo]]. Ni Frida ken dagiti dadduma pay ket nangibagbaga a ti amana ket kaputotan ti Hungaro [[Hudio]].&lt;ref&gt;[http://forward.com/articles/8195/beyond-mexicanidad-the-other-roots-of-frida-kahlo/ Ti Labes ti Mexicanidad: Dagiti sabali par a Ramut a Kasiasino ni Frida Kahlo Babaen ni Leslie Camhi. The Forward, Septiembre 26, 2003]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hayden Herrara, ''Frida: Ti Biograpia ni Frida Kahlo'', 1983 p5&lt;/ref&gt; (Maysa a libro &lt;ref&gt;''Fridas Vater: Der Fotograf Guillermo Kahlo'' babaen ni Gaby Franger ken Rainer Huhle&lt;/ref&gt; ket nangibagbaga a ni Guillermo ket naiyanakidi iti [[Protestante]] a nagannak idiay [[Frankfurt]] ken Pforzheim.&lt;ref name=&quot;jerpost1&quot;&gt;{{cite news|last=Ronnen|first=Meir|title=Ti ama ni Frida Kahlo ket saan a pudno a Hudio|pages=|publisher=The Jerusalem Post|date=2006-04-20|url=http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Books/Article.aspx?id=19442|accessdate=2009-09-02}}&lt;/ref&gt; Ti maysa a nagreprepaso ket nangibagbaga a ni Frida ket kinaykayatna a maliklikan a maisilpo kadagiti partido ti [[Nazi]].&lt;ref&gt;[http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Books/Article.aspx?id=19442/ &quot;Ti ama ni Frida Kahlo ket saan nga Hudio&quot;. The Jerusalem Post, Abril 20, 2006]&lt;/ref&gt;)

Ti ina ni Frida, Matilde Calderón y Gonzalez, ket maysa  idi a nagraraem a [[Katoliko a Simbaan|Romano Katoliko]] iti nangruna a [[dagiti patneng a tattao ti Kaamerikaan|Amerindiano]], ken kas pay ti Espaniol, a kaputotan.&lt;ref name=&quot;Frida Kahlo (1907–1954), Mexican Painter&quot;&gt;{{cite web|title=Frida Kahlo (1907–1954), Mehikano a Pintor|work=Biography|url=http://www.fridakahlo.com/bio.shtml|accessdate=2007-06-02|archive-date=2004-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20040324203411/http://www.fridakahlo.com/bio.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dagiti nagannak ken ni Frida ket nakiassawada kalpasan ti ipupusay ti immuna nga asawa ni Guillermo, a napasamak idi nayanak ti maikadua nga anakna. Urayno ti pananakiasawada ket saan a naragsak, ni Guillermo ken Matilde addada iti uppat nga annak a babbai, a ni Frida being ti maikatlo. Isu ket adda ti dua a bakbaket a kagudua a kakabsat a naipadakkel iti isu met laeng a sangkabalayan. Nangibagbaga ni Frida nga isu ket dimakkel iti lubong a napalikmutan kadagiti babbai. Nupay kasta, iti las-ud ti kabibiagna, ni Frida ket nagtultuloy a nagay-ayat iti amana.

To [[Mehikano a Rebolusion]] idi las-ud ti 1910, idi ni Kahlo ket agtawen ti tallo. Ni Kahlo kalpasan daytoy ket nagtunton nga isu ket naipasngay idi 1910, a naipagarup a dagitit tattao ket maitaripnong kaniana ti rebolusion. Kadagiti sinursuratna, linaglagipna a ti inana ket nangiseserrek kaniana ken dagiti kakabsatana idiay uneg ti balayda idi las-ud ti panagipalpaltog kadagiti kalsada idiay ilina.

Ni Kahlo ket nasakitan ti [[polio]] idi agtawen ti innem, a nakaibati ti naing-ingpis a kanawan a sakana ngem ti kanigid, nga inababonganna daytoy idi babaen ti panagkawkawes kadagiti atiddog ken, namarisan a palpalda. Adda pay dagiti nagibagbaga nga isu ket nagsagsagaba pay manipud iti [[spina bifida]], ti maipapan ti kinaubing a sakit a mabalin a nakaapektaran ti panagrang-ay ti duri ken sakana.&lt;ref name=Budrys&gt;{{cite journal | last = Budrys | first = Valmantas | title = Neurolohikal a Pakakurangan iti Biag ken Obra ni Frida Kahlo | journal = Europeano a Neurolohia | volume = 55 | issue = 1 | date = Pebrero 2006 | issn = 1421-9913 | url = http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&amp;file=ENE2006055001004 | accessdate = 2008-01-22 | pmid = 16432301 | pages = 4–10 | doi = 10.1159/000091136}}&lt;/ref&gt;  A kas maysa a babai, isu ket nakibinglay iti [[boksing]] ken dagiti nadumaduma pay nga isport. Idi 1922, ni Kahlo ket naiserrek idi idiay [[Escuela Nacional Preparatoria (Mexico)|Preparatoria]], maysa kadagiti kangrunaan nga eskuela idiay Mehiko, nga idiay ket maysa laeng kadagiti lima a babbai. Timmipon ni Kahlo iti maysa a [[barkada]] iti dayta nga eskuela ken naayatan iti napigsa a personalidad daytoy, ni Alejandro Gómez Arias. Iti daytoy a las-ud a paset ti panawen, ni Kahlo ket nakasaksi ti naranggas a naarmasan a salisal kadagiti kalkalsada ti Siudad ti Mehiko idi nagtultuloy ti Mehikano a Rebolusion.

Idi Septiembre 17, 1925, ni Kahlo ket agluglugan idi ti bus a naipdungpar ti tranbia akarro. Isu ket nakaibtur ti nakaro a pannakasugat a kas nagbanagan ti daytoy  nga aksidente, a mairaman ti natukkol a [[spinal column|duri]], ti natukkol nga [[collarbone|aliwadang]], dagiti natukkol a paragpag, ti  [[natukkol a patong]], sangapulo ket maysa kebradura iti kanawan a sakana, ti nalusit ken a nablo a kanawan a saka, ken ti nablo nga abaga. Ken ti pay, maysa a landok a ket pagiggaman ket timmudok iti tianna ken ti [[matris]]na, a nangdadael ti kapasidadna nga aganak.
{{clearright}}
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* Pierre, Clavilier (2006). Frida Kahlo, les ailes froissées, ed Jamsin {{ISBN|978-2-912080-53-0}}
* Fuentes, C. (1998). ''Diario ni Frida Kahlo''. Harry N. Abrams, Inc. (Marso 1, 1998). {{ISBN|0-8109-8195-5}}.
* Gonzalez, M. (2005). ''[http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=9436 Frida Kahlo&amp;nbsp;– Maysa a Biag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029191819/http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=9436 |date=2013-10-29 }}''. ''Socialist Review'', Hunio 2005.
* ''[http://www.guardian.co.uk/arts/gallery/0,8542,1424416,00.html Palpalko dagiti Arte: Frida Khalo]''. Panagpabuya iti Tate Modern, Hunio 9&amp;nbsp;– Oktubre 9, 2005. ''The Guardian'', Mierkoles Mayo 18, 2005. Naala idi Mayo 18, 2005.
* Nericcio, William Anthony. (2005). '' [http://eyegiene.sdsu.edu/kahlosemiotic/ Ti Maysa a Naikeddenga a 'Mehikano' ken 'Amerikano' Semi[er]otiko a Panakaipatarus: Ni Frida Kahlo iti Mata ni Gilbert Hernandez]''.
* Tibol, Raquel (kasisigud 1983, Ingles a panakaipatarus 1993 babaen ni ''Eleanor Randall'')  ''Frida Kahlo: ti silulukat a biag''.  Estados Unidos: Unibersidad ti New Mexico a Pagmalditan. {{ISBN|0-8263-1418-X}}
* Turner, C. (2005). ''[http://www.guardian.co.uk/arts/features/story/0,11710,1486443,00.html Photographing Frida Kahlo]''. ''The Guardian'', Mierkoles Mayo 18, 2005. Naala idi Mayo 18, 2005.
* Zamora, M. (1995). ''Dagiti Surat ni Frida Kahlo: Cartas Apasionadas''. Chronicle Books (Nobiembre 1, 1995). {{ISBN|0-8118-1124-7}}
* ''The Diary of Frida Kahlo''. Pangyuna ni Carlos Fuentes. Salaysay babaen ni Sarah M. Lowe. Londres: Bloomsburry, 1995. {{ISBN|0-7475-2247-2}}
* Jay Griffiths (2011). ''Ti Maysa a Surat ti Ayat manipud iti maysa a Walang a Bulan'', Text Publishing, Melbourne Australia.
* &quot;Ti pagiddaan ni Frida&quot; (2008)&amp;nbsp;– ti maysa a nobela a naibatay iti biag ni Frida Kahlo baaben ti Kroata mannurat a ni Slavenka Drakulic. Penguin (saan a klasiko) {{ISBN|978-0-14-311415-4}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commons-nailinia|Frida Kahlo}}
*{{wikiquote-inline|Frida Kahlo}}
*[http://www.fkahlo.com/ Ti opisial a sitio ni Frida Kahlo]
*[http://www.frida-kahlo-foundation.org/the-complete-works.html Dagiti kompleto nga obra ni Frida Kahlo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421115321/http://www.frida-kahlo-foundation.org/the-complete-works.html |date=2015-04-21 }}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Kahlo, Frida}}
[[Kategoria:Frida Kahlo| ]]
[[Kategoria:1907 a pannakaipasngay‏]]
[[Kategoria:1954 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti moderno a pintor]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo ]]</text>
      <sha1>bamfmbh6tohc8apmsoqukkgcbaq0xgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Damascus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17772</id>
    <revision>
      <id>406626</id>
      <parentid>401976</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16279" sha1="60d8wqd9t6shpmhzwz9a5vbwlqwce2h" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
|official_name = Damascus
|native_name = {{lang|ar|دمشق}}
|nickname = Siudad ti Hasmin
|motto =
|image_skyline = Damascus, Syria, Panoramic view of Damascus.jpg
|imagesize = 300px
|image_caption = Pakaimatangan ti Damascus manipud idiay Bantay Qassioun
||image_map =
|map_caption =
|pushpin_map = Siria
|pushpin_label_position = 
|pushpin_mapsize = 300
|subdivision_type = Pagilian
|subdivision_name = [[Siria]]
|subdivision_type1 = [[Dagiti gobernarato ti Siria|Dagiti gobernarato]]
|subdivision_name1 = [[Gobernarato ti Damascus]], Kapitolio a Siudad
|leader_title = [[Gobernador]]
|leader_name = Bishr Al Sabban
|established_title =
|established_date =
|established_title2 = 
|established_date2 =
|established_title3 = 
|established_date3 =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 105
|area_total_sq_mi =
|area_land_km2 =
|area_land_sq_mi =
|area_water_km2 =
|area_water_sq_mi =
|area_water_percent =
|area_urban_km2 = 77
|area_urban_sq_mi =
|area_metro_km2 =
|area_metro_sq_mi =
|population_as_of = karkulo ti 2009&lt;ref name=&quot;Syrian Population&quot;&gt;Sentro nga Opisina dagiti Estadistika idiay Siria: [http://www.cbssyr.org/yearbook/2009/chapter2-EN.htm Kapitulo 2: Populasion ken Demograpiko a Panangibagbaga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213040755/http://www.cbssyr.org/yearbook/2009/chapter2-EN.htm |date=2011-02-13 }} Tabla 3: Karkulo dagiti Populasion ti pudno nga agtataeng idiay Siria idi 31 Disiembre 2011 bababen ti Mohafazat ken innem (iti rinibu)&lt;/ref&gt;
|population_note =
|population_total = 1,711,000
|population_footnotes =
|population_density_km2 =
|population_density_sq_mi =
|population_metro =
|population_density_metro_km2 =
|population_density_metro_sq_mi =
|population_urban =
|timezone = [[Oras ti Daya a Europa|EET]]
|utc_offset = +2
|timezone_DST = [[EEST]]
|utc_offset_DST = +3
|coordinates = {{coord|33|30|47|N|36|17|31|E|region:SY|display=inline,title}}
|elevation_m = 680
|elevation_ft =
|postal_code_type =
|postal_code =
|area_code = Kodigo ti pagilian: 963, Kodigo ti siudad: 11
|website = [http://www.damascus.gov.sy/ Gobernorato ti Damascus]
|footnotes = Taudan: Lugar ti siudad ti Damascus&lt;ref&gt;Albaath.news [http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&amp;id=811&amp;a=73882 inbaga babaen ti gobierno ti gonernador ti Damascus, Siria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516062342/http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&amp;id=811&amp;a=73882 |date=2011-05-16 }} {{iti sao|ar}}, bril 2010&lt;/ref&gt;
|blank_name = Denonimo
|blank_info = Damascene, Taga-Damascus
}}

Ti '''Damascus''' {{lang-ar|دمشق}} / [[ALA-LC]]: ''{{transl|ar|ALA|Dimashq}}'', &lt;small&gt;Metropolitano nga Arabiko:&lt;/small&gt; ''{{transl|ar|ALA|Dimisheʼ&amp;nbsp;}}''; kadawyan a naamammoan idiay Siria a kas ti ''ash-Sham'' ({{lang-ar|الشام}} / ''{{transl|ar|ALA|ash-Shām}}'') ken, nabirngasan a kas ti ''Siudad ti [[Hasmin]]'' ({{lang-ar|مدينة الياسمين}} / ''{{transl|ar|ALA|Madīnat al-Yāsmīn}}''), ket isu ti kapitolio ken maikadua a kadakkelan a siudad ti [[Syria]]. Daytoy ket kapitolio pay a siudad ti kadagiti 14 a [[Dagiti gobernorato ti Syria|gobernorato]]. Ken ti pay maipatinayon a maysa kadagiti [[Listaan dagiti siudad babaen ti panawen nga agtultuloy a panakataengan|kadaanan a nagtultuloy a matagtagitao a siudad]] iti lubong, ti Damascus ket maysa a nangruna a kultural ken relihioso a sentro ti [[Levant|Lebante]]. Ti siudad ket adda ti nakarkulo a populasion iti 1,711,000 (karkulo ti 2009).&lt;ref name=&quot;Syrian Population&quot; /&gt;

Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a laud ti Siria, ti Damascus ket isu ti sentro ti dakkel a metropolitano a lugar ti 2.6 a riwriw a tattao (2004).&lt;ref&gt;Sentro nga Opisina dagiti Estadistika ti Siria [http://www.cbssyr.org/General%20census/census%202004/pop-man.pdf Senso ti Syria 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310211017/http://www.cbssyr.org/General%20census/census%202004/pop-man.pdf |date=2013-03-10 }}&lt;/ref&gt; Daytoy heograpiko a naipenpen kadagiti akindaya nga arisadsad ti turod ti [[Kontra-Lebanon]] a kabanbantayan nga {{pagbaliwen|80|km|mi}} iti uneg manipud iti akindaya nga aplaya ti Mediteraneo iti maysa banak a {{pagbaliwen|680|m|ft}} a kangato ti lessaad ti baybay, ti Damascus ket makasansanay kadagiti namaga bassit a klima gapu ti [[rain shadow effect|anniniwan ti tudo a pagtonoyan]]. Ti [[Barada|Karayan Barada]] ket agayus idiay uneg ti Damascus.

Daytoy ket immuna a natagitao idi maika-2 a milenio SK, daytoy ket napili a kas ti kapitolio ti [[Umayyad a Kalipato]] manipud idi 661 aginggana idi 750. Kalpasan ti panagballigi ti [[Abasid a Dinastia]], ti tugaw ti Islamiko a bileg ket naiyalis idiay [[Baghdad]]. Ti Damascus ket nakakita kadagiti politika a pannakaapday iti kadagupan ti Abasid a panawen, ngem daytoy ket nakaala met laeng ti pannakaisangsangayan a pannakaipangruna kadagiti [[Ayyubid]] ken [[Mamluk]] a paset ti panawen. Idi las-ud ti [[Imperio nga Otomano|Otomano]] a panagturay, ti siudad ket napno a nadaddadael bayat a nagtartaripatu ti kultural a kadayaw. Tatta nga aldaw, daytoy ket tugaw ti [[sentro a gobierno]] ken dagiti amin a [[Ministro (departamento ti gobierno)|ministro ti gobierno]]. Ti Damascus ket napili idi a kas ti [[2008 nga Arabo a Kapitolio ti Kultura]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://damascus.org.sy/ |title=دمشق عاصمة الثقافة العربية 2008 |publisher=Damascus.org.sy |date= |accessdate=20 Hunio 2010 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805132907/http://damascus.org.sy/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Naibangon ti Damasco iti estratehiko a lugar iti tanap a 680 m (2,230 pie) iti ngatuen ti patar ti baybay ken agarup 80 km (50 mi) iti uneg ti daga manipud iti Mediteraneo, a nasalinong babaen ti Kabambantayan ti Anti-Libano, a nasuplayan iti danum babaen ti Karayan Barada, ken iti maysa a nagsangaan ti dalan iti nagbaetan dagiti ruta ti panagtagilako: ti amianan–abagatan a ruta a mangisilpo iti Egipto iti Asia Menor, ken ti daya–laud a bumallasiw iti desierto a ruta a mangisilpo iti Libano iti ginget ti karayan Eufrates. Ti Banbantay Anti-Lebanon ket mangmarka ti beddeng ti Siria ken Libano. Ti kabambantayan ket addaan kadagiti pantok iti nasurok a 10,000 pie (3,000 m) ken lapdanna ti panagtudo manipud iti baybay Mediteraneo, isu a ti rehion ti Damasco ket no dadduma maipasidong kadagiti tikag. Nupay kasta, idi un-unana a panawen daytoy ket napalag-an babaen ti Karayan Barada, a nagtaud manipud kadagiti karayan ti bantay a nataraonan babaen ti narunaw a niebe. Ti Damasco ket napalikmutan iti Ghouta, napadanuman a talon a sadiay adu a nateng, cereal, ken prutas ti nataltalon sipud pay idi un-unana. Ipamatmat dagiti mapa ti Roma a Siria a ti karayan Barada ket nagbukbok iti danaw a sumagmamano ti kadakkelna iti daya ti Damasco. Itatta daytoy ket maawagan iti Bahira Atayba, ti agduadua a danaw gapu ta kadagiti tawen ti nakaro a tikag, awan pay ketdi daytoy.[25]

Ti moderno a siudad ket addaan iti kalawa iti 105 km2 (41 sq mi), manipud iti daytoy ti 77 km2 (30 sq mi) ket urbano, bayat a ni Jabal Qasioun ket mangsakup kadagiti nabati.[26]

Maysa kadagiti manmano a panawen a nangato ti karayan Barada, a makita ditoy iti abay ti Four Seasons hotel iti sentro ti Damasco

Ti daan a siudad ti Damasco, a nalikmut kadagiti pader ti siudad, ket adda iti abagatan a bangir ti karayan Barada a dandani namaga (3 cm (1 pulgada) iti kannigid). Iti abagatan a daya, amianan, ken amianan a daya daytoy ket napalikmutan kadagiti lugar iti asideg ti siudad a ti pakasaritaanna ket agsaknap aginggana idi Edad Media: Midan iti abagatan a laud, Sarouja ken Imara iti amianan ken amianan a laud. Dagitoy a sangakaarrubaan ket orihinal a timmaud kadagiti kalsada nga agturong iti ruar ti siudad, iti asideg dagiti tanem dagiti narelihiosuan a pigura. Idi maika-19 a siglo dagiti asideg a purok ket narang-ay kadagiti bakras ti Jabal Qasioun, a mangbuybuya ti siudad, a dati a lugar ti kaarrubaan ti al-Salihiyah a naisentro iti napateg a santuario ti mediebal nga Andalusiano a Sheikh ken pilosopo a ni Ibn Arabi. Dagitoy a baro a kaarrubaan ket immuna a nagtaeng babaen dagiti Kurdo a soldado ken dagiti Muslim a nagkamang manipud kadagiti rehion ti Europa ti Imperio ti Otomano a natnag iti sidong ti Kristiano a turay. Gapuna pagaammoda kas al-Akrad (dagiti Kurdo) ken al-Muhajirin (dagiti migrante). Dagitoy ket adda iti 2–3 km (1–2 mi) iti amianan ti daan a siudad.

Manipud idi naladaw a maika-19 a siglo, ti moderno nga administratibo ken komersial a sentro ket nangrugi a nagtubo aginggana iti laud ti daan a siudad, iti aglawlaw ti Barada, a naisentro iti lugar a naamammuan a kas ti al-Marjeh wenno &quot;ti karuotan&quot;. Di nagbayag nagbalin ti Al-Marjeh a nagan ti damo a makintengnga a plasa ti moderno a Damasco, nga addaan iti city hall iti dayta. Nagtakder dagiti korte ti hustisia, opisina ti koreo, ken estasion ti tren iti nangatngato a daga iti abagatan bassit. Di nagbayag nangrugin a naibangon ti maysa a pagtaengan a nai-Europeo iti kalsada nga agturong iti nagbaetan ti al-Marjeh ken al-Salihiyah. Ti sentro ti komersio ken administratibo ti baro a siudad ket in-inut a nagbalbaliw nga agpaamianan bassit nga agturong iti daytoy a lugar.

Dagiti munisipalidad ti Damasco

Idi maika-20 a siglo, dagiti baro a suburbio ket rimmang-ayda iti amianan ti Barada, ken aginggana iti sumagmamano a tukad iti abagatan, a nangraut iti oasis ti Ghouta.[kasapulan ti sitasion] Idi 1956–1957, ti baro a kaarrubaan ti Yarmouk ket nagbalin a maikadua a pagtaengan kadagiti rinibu a nagkamang a Palestina. [27] . Dagiti managplano ti siudad ket kaykayatda a pagtalinaeden ti Ghouta aginggana a mabalin, ken idi naladaw a maika-20 a siglo dagiti sumagmamano kadagiti kangrunaan a lugar ti panagrang-ay ket adda idi iti amianan, iti akindaya a kaarrubaan ti Mezzeh ken ti kaudian iti igid ti ginget ti Barada idiay Dummar iti amianan a laud ken agtultuloy dagiti bakras dagiti bantay idiay Barzeh iti amianan a daya. Dagiti napangpanglaw a lugar, a masansan a naibangon nga awan ti opisial a pananganamong, ket kaaduanna a rimmang-ay iti abagatan ti kangrunaan a siudad.

Ti Damasco ket dati a napalikmutan babaen ti maysa nga oasis, ti rehion ti Ghouta (Arabiko: الغوطة, romanisado: al-ġūṭä), a nasibugan babaen ti karayan Barada. Ti ubbog ti Fijeh, iti laud iti igid ti ginget ti Barada, ket dati a mangipaay iti siudad iti mainum a danum ken dagiti nadumaduma a gubuayan iti laud ket gripo dagiti kontraktor ti danum. Bimmaba ti ayus ti Barada iti napartak a panagsaknap ti balay ken industria iti siudad ket dandani namaga. Narugit dagiti nababbaba nga aquifer gapu iti ayus ti siudad manipud kadagiti nadagsen a maus-usar a kalsada, industria ken ibleng.

== Etimolohia ==

Ti nagan ti Damascus ket immuna a nagparang iti heograpiko a listaan ni [[Thutmose III]] a kas T-m-ś-q idi maika-15 a siglo SK.&lt;ref&gt;Listaan I, 13 iti J. Simons, ''Manual para iti Panagadal iti Ehipsio dagiti Topograpiko a Listaan a mainaig iti Lumaud nga Asia'', Leiden 1937. Kitaen pay ti Y. AHARONI, ''Ti Daga ti Biblia: Ti Naipakasaritaan a Heograpia'', Londres 1967, p147, Blng. 13.&lt;/ref&gt;
Ti [[etimolohia]] ti taga-ugma a nagan ti &quot;T-m-ś-q&quot; ket di nakedngan, ngem daytoy ket naipagpgarupan a sakbay -[[dagiti Semitiko a pagsasao|Semitiko]]. Daytoy ket naikedkeddeng a ''{{Transl|sem|Dimašqa}}'' iti [[Pagsasao nga Akadio|Akadio]], ''{{Transl|sem|T-ms-ḳw}}'' iti [[Pagsasao nga Ehipsio|Ehipsio]], ''{{Transl|sem|Dammaśq}}'' ({{lang|arc|דמשק}}) iti [[Pagsasao nga Arameo|Daan nga ARameo]] ken ''Dammeśeq'' ({{lang|he|דמשק}}) iti [[pagsasao a Bibliko a Hebreo|Bibliko a Hebreo]]. Ti Akkadian a panangiletra ket mabirukan iti [[Amarna a sursurat]], manipud iti maika-14 a siglo BC. Kalpasanna dagiti [[Pagsasao nga Arameo|Arameo]] pannakailetra iti nagan ket kankanayon a nangiramraman ti sumagpaw a ''[[resh]]'' (letra ''r''), a mabalin a naimpluensiaan babaen ti ramut tit ''dr'', a kayatna a sawen ket &quot;pagnaedan&quot;. Isunga, ti [[Qumran]]iko a ''Darmeśeq'' ({{lang|arc|דרמשק}}), ken ''Darmsûq'' ({{lang|syr|ܕܪܡܣܘܩ}}) iti [[Pagsasao a Siriako|Siriako]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-097X%28198805%290%3A270%3C97%3AADAHSO%3E2.0.CO%3B2-S |title=(kadagiti Panagrepaso ti Libro) '&amp;#39;Taga-ugma a Damascus: Ti Naipakasaritaan a Panagadal ti Siria Siudad-Estado manipud kadagiti Kasapaan a Panawen Aginggana ti Pannkatnagna kadagiti Asirio idi 732 BC.'&amp;#39;, Wayne T. Pitard. Mannurat a nagrepaso: Paul E. Dion, '&amp;#39;Warknakan dagiti Amerikano nga Eskuela iti Oriental a Panagsukisok'&amp;#39;, Blng. 270, Taga-ugma a Siria. (Mayo, 1988), p. 98 |publisher=Links.jstor.org |date= |accessdate=20 Hunio 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-097X%28197202%290%3A205%3C36%3ATSDTMB%3E2.0.CO%3B2-9 |title='&amp;#39;Ti Stele a Naipammadayaw kenni Melcarth babaen ni Ben-Hadad iti Damascus'&amp;#39;, Frank Moore Cross. '&amp;#39;Warknakan dagiti Amerikano nga Eskuela iti Oriental a Panagsukisok'&amp;#39;, Blng. 205. (Peb., 1972), p. 40 |publisher=Links.jstor.org |date= |accessdate=20 Hunio 2010}}&lt;/ref&gt; Ti INggles ken [[Pagsasao a Latin|Latin]] a nagan ti siudad ket &quot;Damascus&quot; a naala manipud iti {{lang-el|Δαμασκός}}, a nagtaud iti {{lang-arc|דרמשק}}; &quot;ti nasayaat a nasibugan a lugar&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Damascus |title=Online Diksionario ti Etimolohia |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=20 Hunio 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.wiktionary.org/wiki/Damascus |title=Damascus – Wiktionario |publisher=En.wiktionary.org |date=9 Mayo 2010 |accessdate=20 Hunio 2010}}&lt;/ref&gt; Iti [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]], ti siudad ket tinawtawagan iti ''{{transl|ar|ALA|Dimashqu sh-Shām}}'' ({{lang|ar|دمشق الشام}}), urayno daytoy ket naipababa iti ''Dimashq'' wenno ''ash-Shām'' babaen dagiti umili ti Damascus, iti Siria ken dagiti dadduma pay nga Arabo nga agkakaarruba. Ti ''{{transl|ar|ALA|Ash-Shām}}'' ket maysa nga Arabiko a termino para iti &quot;[[Lebante]]&quot; ken para iti &quot;Siria&quot;; ti naudi a naibagbaga, ken naisangsangayan ti naipakasaritaan a [[Kalatakan a Siria]], ket tinawtawagan ti ''{{transl|ar|ALA|Bilādu sh-Shām}}'' ({{lang|ar|بلاد الشام}} / &quot;daga ti Lebante&quot;).

=== Bibliograpia ===
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book|title=Damascus: Ti Pakasaritaan|first1=Ross|last1=Burns|publisher=Routledge|year=2005|url=http://books.google.com/?id=1_bQTrpf62cC&amp;dq=damascus|isbn=978-0-415-41317-6}}
* {{Cite book|title=Umuna idiay Damascus: Ti sarita ti Australiano Lawag a Kabalio ken Lorenzo iti Arabia|url=https://archive.org/details/firsttodamascusg0000hami|first1=Dukesa iti Hamilton|last1=Jill|year=2002|isbn=0-7318-1071-6}}
* {{Cite book|title=Ti MacMillan nga Atlas ti Biblia|first1=Yohanan|last1=Aharoni|first2=Michael|last2=Avi-Yonah|publisher=Carta Ltd.|year=1977|isbn=0-7318-1071-6}}
* {{Cite document|title=Il Minareto di Gesù|first1=Stefano|last1=Cammelli|publisher=Il Mulino|year=2006}}
* [http://www.international.icomos.org/risk/2001/syri2001.htm ICOMOS Ti Tawidan a Madangran 2001/2002: Damascus, Ti Nangruna a Dunaya a Mediteraneo a Sito a Madangran]
* [http://newsfromsyria.com/2008/04/20/the-destruction-of-the-old-city-part-three-exclusive/ Siria, Naipakasaritaan a Damascus: Ti Pannakadadael iti Duog a Siudad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301211828/http://newsfromsyria.com/2008/04/20/the-destruction-of-the-old-city-part-three-exclusive/ |date=2014-03-01 }}
{{Refend}}

== Dagiti nagibasaran ==
=== Paammo ===
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Damascus}}
* [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197305/the.imperial.capital.htm Philip K. Hitt, ''Ti Imperial Ca Kapitolio'', 1973, Saudi Aramco World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818201329/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197305/the.imperial.capital.htm |date=2012-08-18 }}
* [http://www.virtourist.com/asia/syria/damascus Ti Damascus iti Virtourist.com]

{{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Damascus| ]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti siudad ti Siria]]
[[Kategoria:Dagiti matagtagitao a lugar iti igid ti Kalsada Seda]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>60d8wqd9t6shpmhzwz9a5vbwlqwce2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gregoria de Jesús</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17861</id>
    <revision>
      <id>406538</id>
      <parentid>395134</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10049" sha1="gesp80x828peyjs59yz6jauurpsodea" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| name        = Gregoria de Jesús
| image       = 
| caption     = 
| birth_date  = {{Petsa ti pannakaipasngay|1875|5|9}}
| birth_place = [[Manila]], [[Filipinas]]
| death_date  = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1943|3|15|1875|5|9}}
| death_place = [[Manila]], Filipinas
| death_cause = Pinatay
| nationality = Filipino
| other_names =
| known_for   = [[Yaalsa ti Filipino]]
| education   =
| party       = [[La Liga Filipina]]&lt;br /&gt;[[Katipunan]]
| religion    =
| spouse      = [[Andrés Bonifacio]]
| children    =
}}

Ni '''Gregoria Álvarez  de Jesús''' (9 Mayo 1875 – 15 Marso 1943), ammo pay a kas ni '''Aling Oriang''',&lt;ref name=Tales&gt;{{cite web | url =http://www.salidumay.org/corner/articles/c2000_0922_01.htm | title =Excerpt | url-status =dead | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060427123611/http://www.salidumay.org/corner/articles/c2000_0922_01.htm | archivedate =2006-04-27 }} {{cite book |last=Santiago |first=Lilia Quindoza |title=Tales of Courage &amp; Compassion: Stories of Women in the Philippine Revolution |year=1997 |publisher=HASIK inc. }}&lt;/ref&gt; ket isu idi ti nagpundar ken [[bise presidente]] ti kapitulo ti [[babai|babbai]] ti [[Katipunan]] ti [[Filipinas]].&lt;ref name= Filipinowomen&gt;{{cite web | url =http://cpcabrisbane.org/Kasama/1996/V10n2/Herstory.htm |author =Jesus, Gregoria de  | title =''Filipino Women'' | accessdate =2006-12-28 | publisher =Solidarity Philippines Australia Network}}&lt;/ref&gt; Isu pay idi ti mangitalimeng kadagiti dokumento ken selio ti Katipunan.&lt;ref name=Tales /&gt; Inasawana ni [[Andrés Bonifacio]], ti daulo ti Katipunan ken Presidente ti Rebolusionario a Gobierno ti [[Haring Bayang Katagalugan|Katagalugan]]. Isuna ket nangruna nagpapel ken maysa kadagiti nangruna a papel iti [[Yaalsa ti Filipino]].&lt;ref name=Tales /&gt; Kalpasan ti ipupusay ni Bonifacio, inasawana ni [[Julio Nakpil]], maysa kadagiti heneral iti rebolusion. Adda maysa a nga anakna a lalaki manipud ken ni Andrés Bonifacio ken lima nga annak manipud ken ni Julio Nakpil.

== Nasapa  a biag ==
Nayanak ni Gregoria de Jesús iti ili ti [[Siudad ti Lucena|Kalookan]] iti maysa nga agpakatengnga a klase a pamilia nga agraraem iti [[Romano Katoliko]].&lt;ref name=Autobiography&gt;{{cite web|url=http://www.filipinaslibrary.org.ph/filipiniana/heroes/ |author=Jesus, Gregoria de |title=''The Katipunera'' (autobiography) |accessdate=2006-12-28 |publisher=Filipinas Heritage Library |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060622003721/http://www.filipinaslibrary.org.ph/filipiniana/heroes/ |archivedate=Hunio 22, 2006 }}&lt;/ref&gt; Ti amana, ni Nicolás de Jesús, ket maysa idi nga [[karpintero]] a kamaudian a nagserbi a kas maysa a ''[[gobernadorcillo]]''.&lt;ref name=Tales /&gt; Kas maysa nga ubing a babbai, isuna ket maysa idi a nalaing nga estudiante ken nakaawat iti pirak a medalia iti maysa nga eksaminasion nga inurnos babaen ti [[Gobernador-Heneral ti Gilipinas|Gobernador-Heneral]] ken ti lokal a [[parokia|padi ti parokia]]. Idi nagbalin nga estudiante ti sekondaria nga eskuela, inaw-awis isuna dagiti nagannak kaniana nga aggian iti balayda ken aywananna dagiti ub-ubing a kakabsatna a babbai ken ti talon ti pamilia, gapu ta dagiti laklakay a kakabsatna a lallaki ket immalisda idiay [[Manila]] tapno agtuloy iti panagadalda.&lt;ref name=Tales /&gt;&lt;ref name=Autobiography /&gt;

== Immuna a pannakiasawa ken ti Rebolusion ti Filipinas ==
{{Nangruna|Yaalsa ti Filipino}}

Idi agtawen n i De Jesús iti 18, natnag iti rikna ni Andrés Bonifacio kaniana ken kinayatna nga asawaen isuna.&lt;ref name= Andres&gt;{{cite web | url =http://www.bakbakan.com/heroes.html | title =Excerpt | access-date =2020-04-06 | archive-date =2008-09-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080905232428/http://www.bakbakan.com/heroes.html | url-status =dead }} {{cite book |last=Medina |first=Isagani  |title=Great Lives – Andrés Bonifacio |url=https://archive.org/details/andresbonifacio0000medi |year=1992 |publisher=Tahanan Books | isbn= 978-971-630-005-5 }}&lt;/ref&gt; Imbaga met ni Bonifacio ti riknana kadagiti naganna kenni De Jesús, ngem saan met nagayat ti ama ni De Jesús iti pannakiasawa gapu ta ni Bonifacio ket maysa idi a [[Freemason|Masonario]]. Uray no kasta, nagtultiloy a nagar-arem ni Bonifacio ken ni De Jesús, ken  kalpasan ti innem a bulan a panagar-arem, natnag met iti rikna ni De Jesús ken ni Bonifacio. Imbaga met ni De Jesús daytoy a damag iti amana ken dimmawat iti anamong iti pannakiasawada, ken kanungpalan met nga immanamong ti amana which he eventually agreed.&lt;ref name=Autobiography /&gt;

Sakbay a nagkallaysada idi Marso 1893, timmipon isuna iti Katipunan ken inamponna ti nagan a ''Lakambini'' ([[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]], &quot;natakneng a babai&quot;, &quot;diosa&quot; wenno &quot;[[Musa]]&quot;). Tradisionalda a nagkallaysa iti [[Simbaan ti Binondo]], ken sinaruno kalapsan ti maysa a dominggo babaen ti maysa a seremonia aegun kadagiti rito ti Katipunan, gapu ta di nagayat dagiti kameng ti kagimongan iti panagassawada iti Katoliko a Simbaan, a nakitkida idi a kas maysa a mangirurumen a kolonial a bileg.&lt;ref name=Autobiography /&gt; Iti rabiii iti isu met laeng nga aldaw, nabukel ti kapitulo ti babbai ti Katipunan, ken naidutok isuna a kas bise presidente ken mangitalimeng kadagiti dokumento ti kagimongan, ken nagsapata iti panagtalek kadagiti panggep ti grupo.&lt;ref name=Autobiography /&gt;&lt;ref name=Andres /&gt; Idi di nagpakauna a nagpakdaar a nagsukimat ti ''[[Guardia Civil]]'' kadagiti balay, urnongen amin ni De Jesús dagiti sekreto a dokumento ti kagimongan ken nagrabrabbii a nagpatpatayar iti ''[[kalesa]]'' iti likmut ti ili, ken nagsubsubli laeng no napaneknekannen ti talged.

Kalapsan ti maysa a tawen, nagsubli isuna iti balay ti pamiliana idi masikog. Nangiyanak isuna ti bugbugtong nga anakda a lalaki, a ninaganna iti Andrés manipud iti asawana.&lt;ref name=Autobiography /&gt; Kalpasan ti dua a bulan, iti las-ud ti [[Semana Santa iti Filipinas|Semana Sanata]] idi 1896, nagsubli ni Gregoria ken ti asawana idiay Manila ngem nabirukanda met a napuoran ti balayda. Napilitan ti agassawa ken ti anakda a makibalay kadagiti gayyem ken kabagianada, ngem dagusda met a kanayon nga immalis-alis. Kalpasan ti sumagmamano a bulan, pimmusay ti maladaga nga anakda a lallaki iti [[burtong]].&lt;ref name=Andres /&gt;

Id 19 Agosto 1896, ti Katipunan ket impasaran idi babaen ni Teodoro Patino, ti maysa a di napnek a kameng.&lt;ref name=Andres /&gt; Dagus a nagtignay dagiti puersa ti Kastila a nagpasardeng iti rebolusion. Adu kadagiti Filipino ti natiliw, nabalud, ken napaltogan, ngem napan naglemmeng da Bonifacio ken De Jesús. Nakabael nga iniritan ti gobierno ti Kastila dagiti panagsisiimmda iti Katipunan. Nagurnos ken nagplano ti panagraut dagiti nabati a Katipunero iti pagidulinan ti pulbora ti paltog dagiti Kastila. Iti maysa a buyot dagiti ganggani a 800, nagballigi dagiti Katipunero iti immuna a panagrautda, ken naawisda nga agabanse iti Manila, ngem simmangpet met dagiti pammigsa dagiti Kastila, ken inabakda dagiti Katipunero, ginasut dagiti natay ken natiliw iti bakalan.&lt;ref name=Andres /&gt; Iti pay maipatinayon, napakapsut ti kagimongan gapu ti internal a suppiat iti Katipunan babaen ti [[Magdiwang (bunggoy ti Katipunan)|Magdiwang]] ken ti [[Magdalo (bunggoy ti Katipunan)|Magdalo]] iti probinsia ti [[Cavite]].

Idi 28 Abril 1897, da De Jesús, Bonifacio, kenti kabsatna a lalaki a ni [[Procopio Bonifacio|Procopio]] ket tiniliw babaen dagiti tropa ni Aguinaldo, nga indauluan babaen da Agapito Bonzón ken [[José Ignacio Paua]], iti [[Indang, Cavite]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Struggle for Freedom' 2008 Ed.|url=https://books.google.com/books?id=4wk8yqCEmJUC&amp;pg=PA150|year=2008|publisher=Rex Bookstore, Inc.|isbn=978-971-23-5045-0|pages=150–}}&lt;/ref&gt;

== Kamaudian a biag ken ipupusay ==
Ni Julio Nakpil, ti maysa a daulo dagiti puersa ti Katipunan iti akin-amianan a Filipinas a nagtaltalek ken ni Bonifacio, ket inay-aywananna ni De Jesús. Natnag iti rikna dagiti dua, ken nagkallaysada idiay [[Simbaan ti Quiapo]] idi Disiembre 10, 1898 idiay Manila.&lt;ref name=Autobiography /&gt; Kalpasan ti patingga ti Rebolusion ti Filipinas, nagtaeng da De Jesús ken Nakpil ken dagiti innem nga annakda iti maysa a balay ti kabsat ni Nakpil, ni Petrona, ken ti asawana a pilantropo a ni Dr. Ariston Bautista. Dagiti lupes a Bautista ket nagay-aywan kada De Jesús ken dagiti annakna, timmulong a nangpadakkel ken nangsursuro kaniada.

Pimmusay ni De Jesús idi 1943 idilas-ud ti [[panangsakup ti Hapon iti Filipinas]].&lt;ref name= Autobiography2&gt;{{cite web | url =http://www.msc.edu.ph/centennial/gdjesus.html | title =''The Katipunera'' (autobiography) | accessdate =2006-12-28 | publisher =MSC}}&lt;/ref&gt;

== Iti nadayeg a kultura ==
* Inladawan babaen ni Grace Amilbangsa iti serye ti telebision idi 1995, ti ''Bayani''.
* Inladawan babaen ni [[Danielle Castaño]] iti pelikula idi 2010, ti ''[[Ang Paglilitis ni Andres Bonifacio]]''.
* Inladawan babaen ni [[Sunshine Cruz]] iti pelikula idi 2012, ti ''[[El Presidente (pelikula)|El Presidente]]''.
* Inladawan babaen ni Nica Naval iti pelikula idi 2012, ti ''Supremo''.
* Inladawan babaen ni [[Glaiza de Castro]] iti serye ti telebision isi 2013, ti ''[[Katipunan (serye ti TV)|Katipunan]]'' ken ti serye ti telebision idi 2014 ti ''[[Ilustrado serye ti TV)|Ilustrado]]''.
* Inladawan babaen ni [[Vina Morales]] iti pelikul aidi 2014, ti ''[[Bonifacio: Ang Unang Pangulo]]''.

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.msc.edu.ph/centennial/gdjesus.html GREGORIA DE JESUS] {{iti sao|en}}
* [http://www.oocities.org/valkyrie47no/gregoria.htm Gregoria de Jesus:Lakambini ti Katipunan] {{iti sao|en}}
* [https://www.myspace.com/islasfilipinas/photos/38804587 Dagiti Nailian a Bannuar ti Filipinas]
* [http://cpcabrisbane.org/Kasama/1996/V10n2/Herstory.htm  Solidarity Philippines] Australia Network Naala idi 2006-12-28. {{iti sao|en}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:de Jesus, Gregoria}}
[[Kategoria:1875 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1943 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Tattao ti Yaalsa ti Filipino]]</text>
      <sha1>gesp80x828peyjs59yz6jauurpsodea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abu Nuwas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17877</id>
    <revision>
      <id>406472</id>
      <parentid>370873</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13249" sha1="p6kcncc0flhu0xrlxq1v7ilwetig04b" xml:space="preserve">{{Infobox mannurat
| name          = Abu Nuwas
| image         = Abu Nuwas.jpg
| image_size    = 180px
| alt           = 
| caption       = Ni Abu Nuwas drawn babaen ni [[Khalil Gibran]] idi 1916.
| pseudonym     = 
| birth_name    = 
| birth_date    = 756
| birth_place   = 
| death_date    = {{Death year and age|814|756}}
| death_place   = 
| resting_place = 
| occupation    = [[Mannaniw]]
| language      = 
| nationality   = 
| ethnicity     = 
| citizenship   = 
| education     = 
| alma_mater    = 
| period        = 
| genre         = 
| subject       = 
| movement      = 
| notableworks  = 
| spouse        = 
| partner       = 
| children      = 
| relatives     = 
| influences    = 
| influenced    = 
| awards        = 
| signature     = 
| signature_alt = 
| website       = 
| portaldisp    = 
}}

Ni '''Abu-Nuwas al-Hasan ben Hani al-Hakami''' ([[756 iti daniw|756]]–[[814 iti daniw|814]]),&lt;sup id=&quot;fn_a_back&quot;&gt;[[#fn a|a]]&lt;/sup&gt; a naamammoan a kas '''Abū-Nuwās'''&lt;ref name=&quot;Gp2&quot;&gt;[[#GA|Garzanti]]&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|ابونواس}}; {{lang-fa|ابونواس}}, ''Abu Novas''), ket maysa kadagidi kalatakan a klasiko nga [[Arabiko a daniw|Arabiko]] a mannaniw, a sappaminsan pay a nagsursurat ti [[Persiano a daniw|Persiano]]. Isu ket naipasngay idiay siudad ti [[Ahvaz]] idiay [[Persiano nga Imperio|Persia]], iti maysa nga [[Arabo]] nga ama ken maysa a [[Tattao a Persiano|Persiano]] nga ina,&lt;ref name=&quot;Gp2&quot; /&gt; isu ket nagbalin nga apo ti kontemporario a kita ti Arabiko a daniw. Ni Abu Nuwas ket simmrek idi ti [[folklorico]] a tawid, ken isu ket adu a nagparparang iti ''[[The Book of One Thousand and One Nights|Ti Libro ti Maysa a Ribu ken Maysa a Rabrabii]]''.

== Nasapa a biag ken obra ==
Ni Abu Nuwas ket adda ti maysa Arabiko nga ama a nanipud idiay [[Probinsia ti Jizan|Jizani]] a tribu ti [[Banu Hakam]], a saanna a naamammoan, ni Hani, isu idi ket maysa a soldado iti buyot ti [[Marwan II]]. Ti Persiano nga inana, a nagnagan ti Golban, ket nagtrabtrabaho a kas maysa a mangngabel. Dagiti biograpia ket aggigiddiatda ti petsa a panakaipasngay ni Abu Nuwas, a sumaksakop manipud ti 747 aginggana ti 762. Adda dagiti mangibagbaga nga isu ket naipasngay idiay [[Basra]]&lt;ref name=&quot;Gp2&quot; /&gt; ken dagiti dadduma ket mangibagbagada nga idiay Damascus, Busra, wenno idiay Ahwaz.  Ti naited a naganna idi ket ''al-Hasan ibn Hani al-Hakami'', ni 'Abu Nuwas' ket maysa a birngas a nagan: 'Ama ti Abel ti Buok' a mangibagbaga ti dua nga atiddog a naabel a buokna a makadanon ti abagana.

Idi ubing pay laeng ni Abu Nuwas,  isu ket inlako ti inana ti maysa a tiendero manipud idiay [[Basra]], Sa’ad al-Yashira.
Ni Abu Nuwas immalis ke napan idiay [[Baghdad]], a mabalin a kadkaduana ni Walibah ibn al-Hubab, ken kalpasan daytoy isu ket nadayegan para iti nasaririt ken makaangangaw a daniw, a saan a nagipanggep ti tinawtawid a tema ti desierto, ngem ti urbano a biag ket dagiti ragsak ti bino ken panaginimun (''khamriyyat''), ken naderrep nga angaw (''mujuniyyat'').  Dagiti nakomisionado nga obrana ket mairan dagiti daniw ti panaganup, ti seksual a ti babbai ken lallaki, ken dagiti [[paneheriko]] kadagiti patronna. Isuna ket naindaksan para iti pananguyaw ken pasair, dagiti dua a kinaykayatna a tema ket ti seksual a kinabain ti lallaki ken ti seksual a di panagtiped ti babbai. Uray pay no ti panagrambakna iti &quot;ayat&quot; ti ubing a lalaki nga, isuna ket saan unay a simpatetiko kadagiti [[lesbianismo]], ken kankanayon a naguy-uyaw ti inpagpagarupanna kinaawan ti pannakakunkunana. Kinaykayatna ti mangsiddaaw ti kagimongan babaen ti nawaya a panagsurat a maipanggep kadagiti banag nga iparparit ti [[Islam]]. Mabalin nga isuna ti immuna nga Arabo a mannaniw a nagsurat ti maipanggep ti panagsalsal.

Ni Ismail bin Nubakht ket kinunana kenni Abu Nuwas: &quot;Saanak pay a nakakita ti tao iti adadu a nawatiwat a panagadal ngem ni Abu Nuwas, wenno ti maysa, nga adda ti nabaknang a kinalagip, a nagtagikua laeng kadagit bassit a libro. Kalpasan ti ipupusayna nagbirbirukkami idiay balayna, ken nakabirukkami laeng ti maysa nga aklub ti libro a naglaon ti sangamanilia ti papael, a daytoy idi ket urnong kadagiti manmano nga panangisao ken gramatiko a panagpalpliiw.&quot;

== Pannakapapanaw ken pannakabalud ==
Ni Abu Nuwas ket napilit idi a pumanaw idiay [[Ehipto]] para iti maysa a panawen, kalpasan ti panagsuratna ti maysa a naladingit a daniw a nangdaydayaw ti napili a [[Persia]]no a politikal a pamilia dagiti [[Barmakides]], ti nabileg a pamilia a nangrebba ket pinatay babaen ti kalipa, a ni [[Harun al-Rashid]]. Isuna ket nagsubli idiay Baghdad idi 809 kalpasan ti ipupusay ni Harun al-Rashid. Ti dimtengan apnnakaipangato ni Muhammad [[al-Amin]], ti duapuloket dua a tawen a libertino nga anak lalaki ni Harun al-Rashid (ken dati nga estudiante ni Abu Nuwas) ket nasayaat idi a gasat para kenni Abu Nuwas. Iti kinapudno, kaaduan kadagiti eskolar ket namatmati a ni Abu Nuwas ket nagsursurat tikaaduan kadagiti daniwna idi las-ud ti turay ni al-Amin (809-813). Ti kafayegan a naarian a komisionna idi ket ti maysa a daniw (ti 'Kasida') a sinuratna a pammadayaw kenni al-Amin.

&quot;Segun kadagiti kritiko iti panawenna, isuna ti kalatakan amannaniw iti Islam.&quot; insurat ni F.F. Arbuthnot iti ''Dagiti Arabiko a Mannurat''. Ti kontemporariona a ni Abu Hatim al Mekki ket kankanayon a nagkunkuna a dagiti kaunegan a kabuksilan dagiti panunot ket nailemmneg ti sirok ti daga aginggana idi kinali ni Abu Nuwas.

Nupay kasta, ni Abu Nuwas ket naibalud idi ti kinabartek, dagiti natarugagay nga aramidna a nangsubok pay ti pasensia ni al-Amin. Ni Amin ket dimteng idi a [[Maikapat a Fitna|naparmek]] bbabaen ti puritano a kabsatna a lalaki, a ni [[Al-Ma'mun]],nga awan ti panangibturna kenni Abu Nuwas.

Adda dagiti naududi a panatunton a ti panagbutbuten ti pnnakaibalud ket nangaramid kenni Abu Nuwas a nangibabawi kadagiti duog nga ugalina ken nagbalin a relihioso unay, bayat a dagiti dadduma ket namatmati a dagiti kinaudi, a penetensia a daniw ket ket simple a naisurat laeng iti namnama a panangabak ti pakawan ti kalipa. Naibagbaga idi a ti sekretario ni al-Ma'mun a ni Zonbor ket linukona ni Abu Nuwas iti panangisurat ti maysa a pasair a sumuppiat kenni [[Ali]], ti maysa kabagian ti Propeta, bayat idi nabartek ni Nuwas. Ni Zonbor ket ingagarana idi a nagbasa ti daniw iti napigsa a timek iti publiko, ken nagisegsegurado ti agtultuloy a pannakabalud ni Nuwas. Depende ti biograpia a pagkitaan, ni Abu Nuwas ket mabalin a natay idiay pagbaludan babaen ni Ismail bin Abu Sehl, wenno ti dua.

== Legado ==
Ni Abu Nuwas ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kalatakan iti literatura ti klasiko nga Arabiko. Isuna ket nakaimpluensia kadagiti adu a mannurat, a aks kenni [[Omar Khayyám]], ken ni [[Hafez|Hafiz]] — a dagitoy dua ket Persiano a mannaniw. Ti hedonistiko a karikatura ni Abu Nuwas ketagparparang kadagiti nadumaduma sarsarita ti [[Sangaribu ken Maysa a Rabrabii]]. Kadagiti kadayegan a naamammuan a daniwna ket dagiti aguy-uyaw ti &quot;Olde Arabia&quot; ti panagil-iliw para iti biag ti Beduino, ken nagregregget a nagdaydayaw ti baro a biag idiay Baghdad a kas ti nalawag a paggiddiatan.

Ti kinawaya ti panagiyekasna a naipangpangruna kadagiti banag nga iparparit babaen ti Islamic ket agtultuloy a mangtignay kadagiti rikna a panagtallikud dagiti sensura. Bayat a dagiti obrana ket nawaya naipabpablaak aginggana kadagiti nasapa a tawen ti maikaduapulo a siglo, idi 1932 ti immuna a nasensura nga edision dagiti obrana ket nagparang idiay Cairo. Idi 1976, ti maysa nga abut ti planeta a Merkurio ket nainaganan a kas pammadayaw kenni Abu Nuwas.&lt;ref&gt;[[Abu Nuwas (abut)]]&lt;/ref&gt;

=== Baghdad ===
Ni [[Al-Khatib al-Baghdadi]], ti nagsurat ti Pakasaritaan ti Baghdad, ket insursuratna a ni Abu Nuwas ket naitabon idi diay kamposanto Shunizi idiay Baghdad.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=5DlbAAAAQAAJ&amp;lpg=PA394&amp;ots=4twy8GhFuH&amp;dq=Abu%20Nuwas%20buried%20cemetery&amp;pg=PA394#v=onepage&amp;q=Abu%20Nuwas%20buried%20cemetery&amp;f=false |title=Biograpiko a diksionario ni Ibn Khallikan – Google Books |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2010-09-12}}&lt;/ref&gt;

Ti siudad ket adda dagiti nadumaduma a lugar a nainaganan para iti mannaniw. Ni Kalsada Abū Nuwās Street ket gumay-at iti daya nga igid iti [[Tigris]] nga isu daytoy idi ti pakaipabpabuyaan a paset ti siudad.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Related Articles |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/2290/Abu-Nuwas-Street |title=Kalsada Abu Nuwas (kalsad, Baghdad, Irak) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2010-09-12}}&lt;/ref&gt; Ti Parke Abu Nuwas ket mabirukan pay idiay iti 2.5-kilometro a kaatiddog a baetan ti Rangtay Jumhouriya ken ti maysa aparke a gumay-at tikarayan idiay Karada idiay asideg ti Rantay ti maika-4 iti Hulio.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dvidshub.net/news/221/walk-park |title=DVIDS – Dandamag -Ti Pannagna iti Parke |publisher=Dvidshub.net |date= |accessdate=2010-09-12}}&lt;/ref&gt;

== Swahili a kultura ==
Ti [[Swahili a kultura ]] iti Daya nga Aprika ti Nagan ni Abu Nuwas ket nadayeg a kas kenni Abunuwasi. Ditoy ket naikapet kadagiti adu a bilang ti sarsarita a nanagana iti [[Nasreddin]], Guha wenno &quot;ti Mullah&quot; iti folk a salaysay ken literatura dagiti Islamiko a kagimongan. Kadagitoy a salaysay ni Abunuwasi ket manglukluko kadagiti naagum,nabaknang a lallaki ken nagibalbales iti napanglaw a tattao.

Ti taga-[[Tanzania]] nga artista ani Godfrey Mwampembwa ([[Gado (komiks)|Gado]])ket nagpartuat ti maysa a [[Pagsasao a Swahili|Swahili]] a komiks a libro a tinawtawagn ti ''Abunuwasi'', nga adda dagiti pannakaampon kadagiti tallo a sarsarita ti Abunuwasi.&lt;ref name=&quot;Pilcher&quot;&gt;Pilcher, Tim ken Brad Brooks. (Pangyuna: Dave Gibbons). ''Ti Kammasapulan a Pagsurotan ti Lubong ti Komiks''. ''Collins ken Brown''. 2005. 297.&lt;/ref&gt; Ti libro ket inpablaak babaen ti Sasa Sema Publications idi 1996.&lt;ref&gt;[http://www.amazon.com/Abunuwasi-Gado/dp/9966960902 Amazon.com: Abunuwasi (Swahili nga Edision) (9789966960900): Gado: Liblibro]&lt;/ref&gt;

== Dagiti patarus ==
* ''O Tribu nga Agay-ayat kadagiti Ubbing a Lallaki''. [[Hakim Bey]] (Entimos a Pagmalditan/ Kagimongan ti Abu Nuwas, 1993). Nga adda ti naeskolar a biograpiko a salasay kenni Abu Nuwas, kaaduan a naala manipud ti biograpiko nga inkabil ''Ti Ensiklopedia iti Islam'' babaen ni Ewald Wagner.
* ''Bartek a Panagramrambak kadagiti Gazelle, Homoerotiko a Kankanta iti Duog a Baghdad''. Sangapulo ket pito a dandaniw babaen ni  Abu Nuwas nga inpatarus babaen ni Jaafar Abu Tarab.  (iUniverse, Inc., 2005).
* Jim Colville. ''Dandaniw ti Bino ken Panagramrambak: Ti Khamriyyat kenni Abu Nuwas.'' (Kegan Paul, 2005).

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book
    | first = Philip F.
    | last = Kennedy
    | year = 1997
    | title =  The Wine Song in Classical Arabic Poetry: Abu Nuwas and the Literary Tradition
    | url = https://archive.org/details/winesonginclassi0000kenn
    | publisher = Open University Press
    | isbn = 0-19-826392-9
    }}
*{{cite book
    | first = Philip F.
    | last = Kennedy
    | year = 2005
    | title = Abu Nuwas: A Genius of Poetry
    | publisher = OneWorld Press
    | isbn = 1-85168-360-7
    }}
*{{cite book
    | first = Norris J.
    | last = Lacy
    | editor = Moshe Lazar
    | year = 1989
    | title = Poetics of Love in the Middle Ages
    | url = https://archive.org/details/poeticsofloveinm0000unse
    | chapter = The Care and Feeding of Gazelles – daniw ti ayat ti Mediebal nga Arabiko ken Hebreo
    | publisher = Unibersidad ti George Mason a Pagmalditan
    | pages= [https://archive.org/details/poeticsofloveinm0000unse/page/95 95]–118
    | isbn = 0-913969-25-7
    }}
*{{cite book
    | author = Frye, Richard Nelson
    | year = 
    | title = The Golden Age of Persia
    | publisher = 
    | page= 123
    | isbn = 0-06-492288-X
    | authorlink = R
    }}
*{{cite book
    | publisher = [[Encyclopædia Britannica]]
    | title = Abu Nuwas
    | url = http://www.britannica.com/eb/article-9003430
    }}

== Dagiti nota ==
{{Refbegin}}
* &lt;cite id=&quot;fn_a&quot;&gt;[[#fn a back|Nota a:]]&lt;/cite&gt; Agdumaduma dagiti taudan: Ti Garzanti ket agitited ti petsa a panakaipasngay iti 756 wenno 758 ken ti petsa nga ipupusay a kas circa 814,&lt;ref&gt;&lt;cite id=&quot;GA&quot;&gt;{{cite book |title=Enciclopedia Garzanti della letteratura |last=Garzanti |first=Aldo |authorlink= |year=1974 |origyear=1972 |publisher=Garzanti |location=Milan |page=2 |language=Italiano}}&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; bayat a ni Dona S. Straley ket agitited ti circa 756 aginggana ti circa 810.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Dona S. |last=Straley |title=Ti saan anagturpos a kumadduan dagiti Arabo a mannurat ken dagiti stioda iti web |year=2004 |publisher=Libraries Unlimited |page=30 |isbn=1-59158-118-4}}&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
{{Refend}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikiquote-inline|Abu Nuwas}}
* [http://www.al-funun.org/al-funun/images/abu_nuwas.html Al-Funu.Org: Abu Nuwas]
*[http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=10&amp;categ_id=4&amp;Article_id=5267 Abu Nawas, ti Persiano nga Arabo] Babaen ni Tamim al-Barghouti, Martes, Hunio 15, 2004

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Nuwas, Abu}}
[[Kategoria:750 a pannakaipasngay‏]]
[[Kategoria:810 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>p6kcncc0flhu0xrlxq1v7ilwetig04b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hans Christian Andersen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17878</id>
    <revision>
      <id>406449</id>
      <parentid>405416</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 7 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12477" sha1="7iet0wi0thepkado5opekbp973bcdz5" xml:space="preserve">{{Infobox mannurat
| name = Hans Christian Andersen
| image = Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg
| caption = Hans Christian Andersen in 1869
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1805|4|2|mf=y}}
| birth_place = [[Odense]], [[Dinamarka]]
| death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1875|8|4|1805|4|2|mf=y}}
| death_place = [[Copenhagen]], [[Dinamarka]]
| occupation = Nobelista, mannurat ti ababa a sarita, mannurat ti banbanig a sarita
| nationality = [[Dinamarka|Danes]]
| genre = [[Literatura ti ubbing]], [[panagbanbanniaga a literatura]]
| influences = [[Ludvig Holberg]], [[William Shakespeare]], [[Christian Johann Heinrich Heine]], [[The Brothers Grimm]]
| signature = Hans Christian Andersen Signature.svg
}}

Ni '''Hans Christian Andersen''' ({{IPA-da|ˈhanˀs ˈkʁæsdjan ˈɑnɐsn̩}}; sapasap nga ammo babaen kadagiti pangyabaaan ti naganna a '''H. C. Andersen''', {{IPA-da|ˈhɔːˀ ˈseːˀ ˈɑnɐsn̩|}}; Abril 2, 1805{{spaced ndash}}Agosto 4, 1875) ket maysa idi a [[Dinamarka|Danes]] a mannurat, mannurat ti banbanig a sarita, ket mannaniw nga ammo para kadagiti [[banbanig a sarita|sarita dagiti ubbing]]. Dagitoy ket mairaman ti &quot;[[The Steadfast Tin Soldier|Ti Natibker a Soldado ti Lata]],&quot; &quot;[[The Snow Queen|Ti Reina ti Niebe]],&quot; &quot;[[The Little Mermaid|Ti Bassit a Sirena]],&quot; &quot;[[Thumbelina]],&quot; &quot;[[The Little Match Girl|Ti Bassit a Kasapuego nga Ubing a Babai]],&quot; ken &quot;[[The Ugly Duckling|Ti Nalaad a Piek ti Pato]].&quot;

Iti las-ud ti kabibiagna isu ket naipatunton para iti panagiparakragsak kadagiti ubbing ti sangalubongan, ken naipammadayawan babaen dagiti kaarian. Dagiti daniw ken saritana ket naipatpatarusen kadagiti ad-adu ngem 150 a pagsasao. Dagitoy ket nagreggetan dagiti pelikula, pabuya, dagiti ballet, ken dagiti animado a pelikula.&lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;Elias Bredsdorff, ''Hans Christian Andersen: ti sarita ti biagna ken obra 1805–75,'' Phaidon (1975) {{ISBN|0-7148-1636-1}}&lt;/ref&gt;

== Nasapa a biag ==
Ni Hans Christian Andersen ket naipasngay idi idiay ili ti [[Odense]], [[Dinamarka]], idi Martes, Abril 2, 1805. Is-isu laeng ti anak.

Ti ama ni Andersen, nga agnagan met laeng ti Hans, ket nangipagpagarup kaniana nga isu ket maikabagian kadagiti nobilidad. Ti apongna manipud iti amana ket nangibagbaga kenni amana a ti pamiliana ket naitagikua idi ti nangatngato a sosial a klase, ngem dagiti panagsuksukisok ti daytoy  ket naikeddeng a saan nga agpayso. Ti pamilia ket naipagpagarup a naipakpakaammo ti kaarian a Danes, ngem babaen ti panagtrabaho wenno panagtagtagilako. Tatta nga aldaw, daytoy a panagipagpagarup ket agtultuloy latta a ni Andersen ket mabalin nga anakk ti ruar ti naarian a pamilia.
Iti ania man a kaso, ni [[Federico VI ti Dinamarka|Ari Federico VI]] ket nakaala iti personal a panagay-ayat kaniana a kas maysa nga ubing ken nagbayad ti paset ti panagadalna.&lt;ref&gt;[http://www.danishnet.com/info.php/cultural/hans-christian-andersen-281.html Hans Christian Andersen – Kinaubing ken Edukasion]. Danishnet.&lt;/ref&gt; Segun ti mannurat a nir Rolf Dorset, ti kaputotan ni Andersen ket agtultuloy a saan a naamammuan. Ni Hans Christian ket napilitan idi a mangsuporta ti bagina. Isu ket  nagtrabtrabaho nga [[apprentice|agdadamo]] ti maysa a mangngabel ken, kalpasan daytoy , para iti maysa a mannait.  Iti edad at 14, isu ket immalis ken napan idiay [[Copenhagen]] tapno agbiruk ti trabaho a kas maysa nga aktor. Nga isu ket adda ti nasayaat a soprano a timek, isu ket naawat idiay [[Naarian a Danes a Teatro]], ngem ti timekna ket nagbalbaliw metten . Ti katrabahuanna iti teatro ket nangibagbaga kaniana a ni Andersen ket maysa a mannaniw. Nga isu ket serioso a nangawawat daytoy a singasing, isu a nangipatengga ti isipna ti panagsursurat.

[[Papeles:H.C. Andersens Barndomshjemmet2.JPG|thumb|left|200px|Ti pagtaengan idi ubing ni Andersen idiay Odense]]

Ni Jonas Collin, nga isu, kalpasan ti panakaamammo kenni Andersen, ket nadagusan ti nalatak a panagayat kaniana, ken nagipatulod kaniana iti [[eskuela ti gramatika]] idiay [[Slagelse]], nga isu ket nagbaybayad kadagiti amin a gastosna.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hcandersen-homepage.dk/?page_id=3255| title=H.C. Andersens skolegang og livet i Slagelse |publisher=Hcandersen-homepage.dk |date= |accessdate=2010-04-02}}&lt;/ref&gt; Ni Andersen nakaipabllak idin ti immuna a saritana, ''Ti Alalia iti Nakaipunponan ni Palnatoke'', idi 1822. Uray no isu ket saan a nalaing nga estudiante, isu ket simmerk pay idiay eskuela ti [[Elsinore]] aginggana aidi 1827.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hcandersen-homepage.dk/?page_id=3257 |title=H.C. Andersens skolegang i Helsingør Latinskole |publisher=Hcandersen-homepage.dk |date= |accessdate=2010-04-02}}&lt;/ref&gt;

Kalpasan daytoy isu ket nangibagbaga a dagiti tawenna ti eskuela ket isu dagiti kasipngetan ken kapaitan iti biagna. Iti maysa nga eskuela, isu ket nagtaeng idiay balay apo ti eskuela. Isu idiay a naabuso  &quot;tapno mapasayaat ti karakterna&quot;, nga isu daytoy ti naibagbaga kaniana. Kalpasan daytoy ket inbagbagana a dagiti manursuro ket nangupay kanaina nga agsurat, a nagbanagan daytoy ti kaso nga iseserrekna ti kasasaad a panagsagsagaba.

{{clearleft}}
== Kareer ==
[[Papeles:Hans Christian Andersen - The Shepherdess and the Chimney Sweep - silhouette.jpg|upright|thumb|right|Papel a sagad ti pagasimbuyokan a [[Scherenschnitte|ginetteng]] babaen ni Andersen]]

=== Nasapa nga obra ===
Ti nasapa a banbanig a sarita babaen ni Andersen a tinawtawagan ti ''[[The Tallow Candle|Ti Sebo a Kandela]]'' ({{lang-da|Tællelyset}}) ket naduktalan idi idiay Danes nga arkibo idi Oktubre 2012. Ti sarita, ket naisurat idi tawtawen ti 1820, ket maipanggep idi ti kandela a saan a nakarikrikna a nabigbigan iti pateg. Daytoy ket naisurat bayat nga isu idi ket adda pay laeng iti eskuela ken nairuknoy ti maysa nga umaw-awat ti pagimbagan, a tagikua daytoy ti nakaimbagan a pamilia aginggana idi nairuar a kadua dagiti dadduma a pappapel ti pamilia iti maysa a maleta iti maysa a lokal nga arkibo.&lt;!--&lt;ref name=cphpost /&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ti lokal a historiador ketnakabiruk ti immuna a banbanig a sa rita ni Christian Andersen|url=http://politiken.dk/newsinenglish/ECE1841147/local-historian-finds-hans-christian-andersens-first-fairy-tale/}}&lt;/ref&gt;

Idi 1829, ni Andersen ket nagay-ayat kadagiti adu a panagbalballigi iti maysa nga ababa a sarita a natituloan iti ''Ti Panagbanniaga a Panapagna manipud iti Kanal ni Holmen Aginggana ti daya a Punto ti Amager''. Iti daytoy a libro, ti protagonista ket nakasarsarungkar kadagiti karakter a samaksakop manipud kenni San Pedro aginggana iti agsasao a pusa. Nagisaruno iti daytoy a panagballigi iti maysa a teatriko a pirgis, ''Ayat idiay Torre ti Simbaan  San Nicola'' ken maysa a tomo ti ababa a dandaniw. Urayno isu ket nakaaramid laeng ti bassit a progreso iti panagsursurat ken panagipablaak kalpasan daytoy, idi 1833 isu ket nakagun-od ti bassit a tulong ti panagbanniaga manipud iti Ari, a nagpakabael kaniana a napan kadagiti immuna a panagbanbaniagana iti Europae. Idiay [[Kanton iti Jura|Jura]], idiay asideg ti [[Le Locle]], Suisa, isu ket nagsurat ti sarita nga, ''Agnete ken ti Merman''. Isu ket naggigian iti rabbii idiay Italiano a purok ti igid ti baybay ti Sestri Levante ti isu met laeng a tawen, a nagiparegget ti nagan a, Ti Luek dagiti Pabula.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://andersenfestival.it/ |title=Andersen Festival, Sestri Levante |access-date=2018-07-06 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316150102/http://www.andersenfestival.it/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Idi Oktubre, 1834, isu ket simmangpet idiay [[Roma]]. Dagiti panagbanbaniaga ni Andersen idiay Italia ket mangiballatek iti immuna a nobelana ; ti autobiograpia a natituloan ti ''[[Ti Improvisatore]]'' ({{lang|da|Improvisatoren}}) a naipablaak idi 1835, a nakaawat kadagiti dagus a pammadayaw.

== Dagiti paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
*{{Cite book|title=Fairy Tales |last=Andersen |first=Hans Christian |editor=Jackie Wullschläger |year=2005 |origyear=2004 |publisher=Viking |location=New York|isbn=0-670-03377-4 |others=Tiina Nunnally}}
* {{Cite book |title=Hans Christian Andersen: Ti Baro a Biag |url=https://archive.org/details/hanschristianand0000ande_u4l3 |last=Andersen |first=Jens |year=2005 |origyear=2003 |publisher=Overlook Duckworth |location=New York, Woodstock, ken Londres |isbn=978-1-58567-737-5 |others=Tiina Nunnally }}
*{{cite book|last=Bredsdorff|first=Elias|title=Hans Christian Andersen: ti sarita ti biagna ken obra 1805–75|year=1975|publisher=Phaidon|isbn=0-7148-1636-1|url=http://books.google.com/books?id=HZg9AAAAIAAJ&amp;pg=PA168|accessdate=4 Abril 2012}}
* Stig Dalager, ''Panagbanniaga iti Asul'', naipakasaritaan, biograpiko a nobela a maipanggep kenni  H.C.Andersen, Peter Owen, Londres 2006, McArthur &amp; Co., Toronto 2006.
* Ruth Manning-Sanders, ''Kannaway ti Dinamarka: Ti Sarita ni Hans Christian Andersen'', Heinemann, 1949
* Norton, Rictor (ed.) ''Ti Nadunggo nga Anakko a Lalaki: Dagiti Bakla aSurat ti Ayat kadagiti napalabas a Siglo''. Leyland Publications, San Francisco. 1998 {{ISBN|0-943595-71-1}}
* {{cite book |title=Hans Christian Andersen: Danes a Mannurat ken Umili ti Lubong |url=https://archive.org/details/hanschristianand0000sven_p2b0 |last=Rossel |first=Sven Hakon |publisher=Rodopi |year=1996 |isbn=9-051-83944-8 }}
* {{Cite book |title=Ti Apo ti Balet ti Ari |url=https://archive.org/details/kingsballetmaste0000unse |last=Terry |first=Walter |publisher=Dodd, Mead &amp; Company |location=New York |year=1979 |isbn=0-396-07722-6 }}
* {{Cite book |title=Hans Christian Andersen: Ti Biag ti Maysa a Mangisarsarita |last=Wullschläger |first=Jackie |publisher=Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan |location=Chicago |year=2002 |origyear=2000 |isbn=0-226-91747-9 }}
* {{Cite book |title=Hans Christian Andersen: Ti  Di Maaw-awatan a Mangisarsarita |url=https://archive.org/details/hanschristianand0000zipe |last=Zipes |first=Jack |year=2005 |publisher=Routledge |location=New York ken Londres |isbn=0-415-97433-X }}

''Pakaammo a naala manipud iti naikabil ti Ensiklopedia ti Baro a Lubong kenni [http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Hans_Christian_Andersen Hans Christian Andersen], nalisensiaan babaen ti [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0]''

== Dagiti adu pay a mabasbasa ==
*[http://www.hcandersen-homepage.dk/ Hans Christian Andersen Odense aPakaammo]
*[http://www.hcandersen-homepage.dk/?page_id=14071 Biograpia ni Hans Christian Andersen]
*{{Cite book|title=Banbanig a Sarita |last=Andersen |first=Hans Christian |editor=Jackie Wullschlager |year=2005 |origyear=2004 |publisher=Viking |location=New York|isbn=0-670-03377-4 |others=Tiina Nunnally}}
* {{Cite book |title=Hans Christian Andersen: Ti Baro a Biag |url=https://archive.org/details/hanschristianand0000ande_u4l3 |last=Andersen |first=Jens |year=2005 |origyear=2003 |publisher=Overlook Duckworth |location=New York, Woodstock, ken Londres |isbn=978-1-58567-737-5 |others=Tiina Nunnally }}
* Stig Dalager, ''Panagbanbaniaga iti Asul'', naipakasaritaan, biograpiko a nobela amaipanggep kenni H.C.Andersen, Peter Owen, Londres 2006, McArthur &amp; Co., Toronto 2006.
* Ruth Manning-Sanders, ''Kannaway ti Dinamarka: Ti Sarita ni Hans Christian Andersen'', Heinemann, 1949
* Norton, Rictor (ed.) ''Ti Nadungngo nga Ubingko: Ti Bakla a Sursurat ti Ayat kadagiti Sigsiglo''. Leyland Publications, San Francisco. 1998 {{ISBN|0-943595-71-1}}
* {{Cite book |title=Ti Apo ti Ballet ti Ari  |url=https://archive.org/details/kingsballetmaste0000unse  |last=Terry |first=Walter |publisher=Dodd, Mead &amp; Company |location=New York |year=1979 |isbn=0-396-07722-6 }}
* {{Cite book |title=Hans Christian Andersen: Ti Biag ti Manalaysay |last=Wullschlager |first=Jackie |publisher=Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan |location=Chicago |year=2002 |origyear=2000 |isbn=0-226-91747-9 }}
* {{Cite book |title=Hans Christian Andersen: Ti Saan a Nawawatan a Manalaysay |url=https://archive.org/details/hanschristianand0000zipe |last=Zipes |first=Jack |year=2005 |publisher=Routledge |location=New York ken Londres |isbn=0-415-97433-X }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Hans Christian Andersen}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Andersen, Hans Christian}}
[[Kategoria:Hans Christian Andersen| ]]
[[Kategoria:1805 a pannakaipasngay‏]]
[[Kategoria:1875 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti mannaniw manipud iti Dinamarka]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>7iet0wi0thepkado5opekbp973bcdz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zhu Xi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17884</id>
    <revision>
      <id>406305</id>
      <parentid>354544</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5987" sha1="67o6cfumjb980rr6uw3g54b17qobjpf" xml:space="preserve">{{Infobox pilosopo
  &lt;!-- Kategoria ti Pilosopo --&gt;
| region          =  Insik a Pilosopo
| era             =  [[Song a Dinastia]]
  &lt;!-- Ladawan --&gt;
| image      =  Zhu-xi1.gif
| caption   =  Zhu Xi
  &lt;!-- Pakaammo --&gt;
| name          =  Zhū Xī
| other_names   =  Pammadayaw a Titulo (字): 元晦 Yuán Huì&lt;br /&gt;Birngas (号): 晦庵 Huì Àn
| birth_date    =  {{Petsa ti pannakaipasngay|1130|10|18}}
| death_date    =  {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1200|4|23|1130|10|18}}
| school_tradition     =  [[Konpusionismo]], [[Neo-Konpusionismo]]
| main_interests     =
| influences    =  [[Confucius]], [[Mencius]], [[Cheng Hao]], [[Zhou Dunyi]], [[Cheng Yi (pilosopo)|Cheng Yi]], [[Zhang Zai]]
| influenced    =  [[Joseph Needham]], [[Wang Yangming]], [[Toegye]], [[Wang Fuzhi]], [[Qian Mu]], [[Tu Wei-ming]]
| notable_ideas =
}}
{{Infobox Insik
|c=朱熹
|p=Zhū Xī
|w=Chu Hsi
|j=Zyu&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Hei&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|mc=Tju Hji
|kanji=朱熹, 朱子
|hiragana=しゅき, しゅし
|romaji=Shu Ki, Shu-shi
|hangul=주희
|mr=Ju Hui
|vie=Chu Hi
|c2=朱子
|p2=Zhūzǐ
|w2=Chu-tzu
|l2=Master Zhu
|j2=Zyu&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; zi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
}}

[[Papeles:延宾馆.JPG|thumb|right|300px|Estatua ni Zhu xi idiay Akademia a Groto ti Puraw nga Ugsa idiay Bantay Lushan]]
Ni '''Zhu Xi'''wenno  '''Chu Hsi''' ({{zh|c=朱熹}}, Oktubre 18, 1130, [[Kondado ti Youxi|Youxi]], [[Probinsia ti Fujian]], Tsina – Abril 23, 1200, Tsina) ket maysa idi a [[Song a Dinastia]] a [[Konpusionismo|Konpusiano]] nga eskolar a nagbalin a nagidadaulo a pigura ti Eskuela dagiti Pamunganayan ken ti kaimpluensiaan a rationalista a [[Neo-Konpusionismo|Neo-Konpusiano]] idiay [[Tsina]]. Dagiti naiparawadna ti [[Insika pilosopia]] ket mairaman ti panangipatudonanna ti kinapangruna dagiti ''Analekta ni Confucius,'' ti ''Mencius,'' ti ''Nalatak a Panagadadal,'' ken ti ''Doktrina ti Katimbengan'' (ti [[Uppat a Liblibro]]), ti panagipeksana ti panagsuksukimat kadagiti banag (''gewu''), ken dagiti sintesis kadagiti kammasapulan a konsepto ti Konpusiano.

== Paamo ken panagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*J. Percy Bruce.  ''Chu Hsi and His Masters'', Probsthain &amp; Co., London, 1922.
*Daniel K. Gardner. ''Learning To Be a Sage'',  University of California Press, Berkeley, 1990.  {{ISBN|0-520-06525-5}}.
*Bruce E. Carpenter. 'Chu Hsi and the Art of Reading' in ''Tezukayama University Review'' (Tezukayama daigaku ronshū),  Nara, Japan, no. 15, 1977, pp.&amp;nbsp;13–18. ISSN 0385-7743
*Wing-tsit Chan, ''Chu Hsi: Life and Thought'' (1987).  {{ISBN|0-312-13470-3}}.
*Wing-tsit Chan, ''Chu Hsi: New Studies''. University of Hawaii Press: 1989.  {{ISBN|978-0-8248-1201-0}}
*Gedalecia, D (1974). &quot;Excursion Into Substance and Function.&quot; ''Philosophy East and West''. vol. 4, 443-451.
*Hoyt Cleveland Tillman, ''Utilitarian Confucianism: Ch‘en Liang's Challenge to Chu Hsi'' (1982)
*Wm. Theodore de Bary, ''Neo-Confucian Orthodoxy and the Learning of the Mind-and-Heart'' (1981), on the development of Zhu Xi's thought after his death
*Wing-tsit Chan (ed.), ''Chu Hsi and Neo-Confucianism'' (1986), a set of conference papers
*Donald J. Munro, ''Images of Human Nature: A Sung Portrait'' (1988), an analysis of the concept of human nature in Zhu Xi's thought

=== Panagipatpatarus ===
* {{cite book|last=McClatchie|first=Thomas|title=Confucian Cosmogony: A Translation of Section Forty-nine of the Complete Works of the Philosopher Choo-Foo-Tze|date=1874|publisher=American Presbyterian Mission|location=Shanghai|url=https://archive.org/details/confuciancosmog00mcclgoog}}
* {{cite book|last=Bruce|first=J. Percy|title=The philosophy of human nature|date=1922|publisher=Probsthain|location=London|url=https://archive.org/details/thephilosophyofh00chuhuoft}}
*Wing-tsit Chan (1963), ''A Source Book in Chinese Philosophy''. Princeton, NJ: Princeton University Press.
* Gardner, Daniel (1986). ''Chu Hsi and Ta-hsueh: Neo-Confucian Reflection on the Confucian Canon''. Cambridge: Harvard UP.
* {{cite book|last=Chan|first=Wing-tsit|title=Reflections On Things at Hand|date=1967|publisher=Columbia University Press|location=New York}}
** A full translation of 近思錄.
* {{cite book|last=Gardner|first=Daniel K.|title=Learning to be a sage: selections from the Conversations of Master Chu, arranged topically|date=1990|publisher=U. California Press|location=Berkeley|isbn=0520909046}}
* {{cite book|last=Wittenborn|first=Allen|title=Further reflections on things at hand|date=1991|publisher=University Press of America|location=Lanham|isbn=0819183725}}
** A full translation of 續近思錄.
* {{cite book|last=Ebrey|first=Patricia|title=Chu Hsi's family rituals|date=1991|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, N.J.|isbn=0691031495}}
** A full translation of 家禮.
* {{cite book|last=Adler|first=Joseph A.|title=Introduction to the study of the classic of change (I-hsüeh ch'i-meng)|url=https://archive.org/details/introductiontost0000zhux|date=2002|publisher=Global Scholarly Publications|location=Provo, Utah|isbn=1592673341}}
** A full translation of 易學啟蒙.

== Dagiti kompleto nga obra ==
Zhu Xi, inurnos babaen ni Li Jingde.  Beijing: Zhonghua Shuju, 1986

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Zhu Xi}}
*[http://www.chinaonlinemuseum.com/calligraphy-zhu-xi.php Ni Zhu Xi ken dagiti Palkona ti Kaligrapo] idiay Online a Museo ti Tsina
*[http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Divination.htm Ni Chu Hsi ken Dibinasion] – Joseph A. Adler
*[http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/ChouChu2.htm Panagtaltalna ken Aktibidad] – Joseph A. Adler
*{{gutenberg author| id=Zhu+Xi | name=Zhu Xi}}
*[http://www.wfu.edu/~moran/zzyl_TOC.html Umuna apaset ti ''Naidasdasig a Panakisasao kenni Apo Zhu'']

{{pungol-nangruna}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Zhu, Xi}}
[[Kategoria:1130 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1200 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti pilosopo manipud iti Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti mannaniw manipud iti Tsina]]</text>
      <sha1>67o6cfumjb980rr6uw3g54b17qobjpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jorge Luis Borges</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17896</id>
    <revision>
      <id>406255</id>
      <parentid>404992</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 29 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35664" sha1="47aya6a2v3k6q5f01uw002y3i2dkxau" xml:space="preserve">{{Infobox mannurat
| name          = Jorge Luis Borges
| image         = Jorge Luis Borges 1951, by Grete Stern (full).jpg
| alt           = Ni Jorge Luis Borges idi 1951
| caption       = Ni Borges idi 1951, babaen ni Grete Stern
| language      = [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]
| birth_name     = Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo
| birth_date     = {{Petsa ti pannakaipasngay|df=yes|1899|8|24}}
| birth_place    = [[Buenos Aires]], [[Arhentina]]
| death_date     = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1986|6|14|1899|8|24}}
| death_place    = [[Hinebra]], [[Jorge Luis Borges]]
| occupation    = Mannurat, mannaniw, kritiko, bibliotekario
|nationality      = [[Arhentina|Arhentino]]
| influences    = [[Spinoza]], [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]], [[G. K. Chesterton]], [[Robert Louis Stevenson|Stevenson]], [[Thomas de Quincey|De Quincey]], [[Rudyard Kipling|Kipling]], [[Miguel de Cervantes|Cervantes]], [[Luís de Camões|Camões]], [[Francisco de Quevedo|Quevedo]], [[Gustav Meyrink]], [[Jonathan Swift|Swift]], [[Franz Kafka|Kafka]], [[H. P. Lovecraft]], [[Herman Melville]], [[Oscar Wilde]], [[Walt Whitman]], [[William Wordsworth]], [[Victor Hugo|Hugo]], [[Paul Valéry]], [[Edgar Allan Poe|Poe]], [[Emanuel Swedenborg|Swedenborg]], [[Plato]], [[Virgil]], [[Shakespeare]], [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], [[Giovanni Papini|Papini]], [[Heraclitus]], [[H. G. Wells]], [[Euclides da Cunha]], [[Nathaniel Hawthorne]], [[Macedonio Fernández]], [[Sangaribu ken Maysa a Rabrabii]], [[Adolfo Bioy Casares|Casares]], [[Rafael Cansinos-Assens]], [[William Blake]]. [[John Keats]], [[Ambrose Bierce]], [[Robert Louis Stevenson]]
| influenced = [[César Aira]], [[Paul Auster]], [[Ricardo Piglia]], [[Jean Baudrillard]], [[Adolfo Bioy Casares]], [[Roberto Bolaño]], [[Gabriel García Márquez]], [[Giannina Braschi]], [[Italo Calvino]], [[Julio Cortázar]], [[Philip K. Dick]], [[Umberto Eco]], [[Michel Foucault]], [[Carlos Fuentes]], [[Danilo Kis]], [[Gilles Deleuze]], [[Jacques Derrida]], [[Stanisław Lem]], [[Orhan Pamuk]], [[Georges Perec]], [[Thomas Pynchon]], [[José Saramago]],&lt;ref&gt;[http://www.ft.com/cms/s/2/bfaf51ba-e05a-11de-8494-00144feab49a.html#axzz1L3wH1OFW FT.com &quot;Small Talk: José Saramago&quot;]. &quot;Amin a nabasbasak ket nakaimpluensia kaniak iti ania man a banag. Urayno naibagak dayta, ni Kafka, Borges, Gogol, Montaigne, Cervantes ket kankanayon kakadua.&quot;&lt;/ref&gt; [[W. G. Sebald]], [[Enrique Vila-Matas]], [[Gene Wolfe]], [[William Gibson]], [[David Foster Wallace]], [[Mark Z. Danielewski]], [[Harlan Ellison]], [[Kyle Muntz]], [[John Barth]], [[Jeff VanderMeer]], [[Peter LaSalle]]}}

Ni '''Jorge Francisco Isidoro Luis Borges''' (24 Agosto 1899 – 14 Hunio 1986), ammo a kas ni '''Jorge Luis Borges''' ({{IPA-es|ˈxorxe ˈlwis ˈborxes|lang}} {{Audio|Jorge Luis Borges.ogg|audio}}), ket maysa idi nga [[Arhentina|Arhentino]] a mannurat ti ababa a sarita, manalaysay, mannaniw ken agipatpatarus a naipasngay idiay [[Buenos Aires]]. Dagiti obrana ket arakupenna ti &quot;karakter ti saan a kinapudno kadagiti amin a literatura&quot;.&lt;ref&gt;Jozef, Bella. &quot;Borges: linguagem e metalinguagem&quot;. Iti: ''O espaço reconquistado''. Petrópolis, [[Rio de Janeiro|RJ]]: Vozes, 1974, p.43.&lt;/ref&gt; Daggiti naindayegan a liblibrona, ''[[Ficciones]]'' (1944) ken ''[[Ti Aleph (urnong ti ababa a sarita)|Ti Aleph]]'' (1949), ket ururnong dagiti ababa a sarita a naisilsilpo babaen dagiti sapasap a tema a kas dagiti tagtagainep, labirinto, dagiti biblioteka, sarsarming, ay-ayup, piksional a manmannurat, pilosopia, relihion ken Dios. Dagiti obrana ket nakaiparawad iti pilosopiko a literatura ken ti pay pantasia ken dagiti kita ti [[salamangka a realismo]]. Ti kita ti ket nagtigtay a sumupiat ti realismo salamangka/[[Naturalismo (ar-arte)|naturalismo]] ti maikasangapulo ket siam a siglo.&lt;ref name=&quot;MasinaFive&quot;&gt;{{iti sao|pt}} Masina, Lea. (2001) &quot;Murilo Rubião, o mágico do conto&quot;. In: ''O pirotécnico Zacarias e outros contos escolhidos''. Porto Alegre: L &amp; PM, p5.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{iti sao|pt}}__, &quot;O maravilhoso no Novo Mundo: ecologia e discurso&quot;, (1992) ''Ecologia e discurso''. Rio de Janeiro, Tempo Brasileiro pp. 115–129.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Theo L. D’Haen (1995) &quot;Salamangka aRealismo ken Kalpasan a modernismo: Pannakaikkat ti Sentro kadagiti Pribilihio a Sentro&quot;, iti: Louis P. Zamora ken Wendy B. Faris, ''Salamangka a Realismo: Teoria, Pakasaritaan ken Komunidad''. Duhan ken Londres, Unibersidad ti Duke a Pagmalditan pp. 191–208.&lt;/ref&gt; Iti kinapudno, ti kritiko a ni Angel Flores, ket isu ti immuna a nagusar ti termino, ket nangiyuna ti panangirugi ti daytoy a tignay iti ''Historia universal de la infamia ([[Ti Sangalubongan a Pakasaritaan ti Inpamia]])'' ([[1935 iti literatura|1935]]) ni Borges .&lt;ref&gt;Iti konperensiana ti &quot;Naisalamangka a Realismo iti Espaniol Amerikano&quot; (Nova York, MLA, 1954), nasakbayan a naipablaak iti ''Hispania'', 38 (2), 1955. Nupay kasta, adda dagiti kritiko a mangipanunot kenni Borges iti sinarunona ken saan a maysa apudnoa salamangka realista.&lt;/ref&gt; Adu dagiti eskolar a nagisingasing a ti nagkarkaro a panagbulsek ni Borges ket timmulong kaniana nga agpartuta kadagiti nipabpabaro a simbolo ti literario babaen ti panagpanpanunot.&lt;ref&gt;Iti ababa, ti kinabulsek ni Borges ket nangiturong kaniana a nagparabor ti daniw ken dagiti ababa a salaysay ngem kadagiti nobela. ''Ferriera'', Eliane Fernanda C. &quot;O (In) visível imaginado em Borges&quot;. Iti: Pedro Pires Bessa (ed.). ''Riqueza Cultural Ibero-Americana''. Campus de Divinópolis-UEMG, 1996, pp. 313–314.&lt;/ref&gt; Dagiti naladaw a panakisinnao ti daniwna nga adda dagiti kultural a pigura a kas ni [[Spinoza]], [[Luís de Camões|Camões]], ken [[Virgil]].

Idi 1914 ti pamiliana ket immalisda idiay [[Suisa]] nga idiay ket simmrek a nagadal, a nakagun-od ti baccalauréat manipud iti [[Collège de Genève]] idi 1918. Ti pamilian ket kanayonda a nagbanbaniaga idiay Europa, a mairamin kadagiti ipapan idiay [[Espania]]. Idi isubsublina idiay Arhentina idi 1921, ni Borges ket nangrugrugi a nagipabalaak kadagiti daniwna ken dagiti salaysay iti [[surrealista]] a literario a warwarnakan. Isu ket nagtrabaho pay a kas bibliotekero ken lektor ti publiko. Idi 1955 isu ket naidutok a kas ti direktor ti [[Nailian a Biblioteka ti Arhentino a Republika|Nailian a Publiko a Biblioteka]] (''Biblioteca Nacional'') ken propesor ti Literatura idiay [[Unibersdad ti Buenos Aires]]. Idi 1961 isu ket naamammoan ti sangalubongan apanakaikaskaso idi nakaawat ti immuna ken maymaysa laeng a ''[[Prix Formentor|Prix Internasional]]'', a nakibinningay ti daytoy a gunguna kenni [[Samuel Beckett]]. Idi 1971 isu ket nangabak ti [[Premio Herusalem]]. Dagiti obrana ket naipatarus ken nawatiwat a naipabpablaak idiay Estados Unidos ken idiay Europa. Ni Borges ket nalaing kadagiti nadumaduma a pagsasao. Ni Borges ket nangiruknor ti naudi nga obrana, ''Los Conjurados'' (''Dagiti Konspirador''), iti siudad ti Hinebra, Suisa, ken isu idiay, idi 1986, ti nagpilianna a pakatayan.&lt;ref&gt;[http://southerncrossreview.org/48/borges-barili.htm Ni Borges iti Biag ken Patay] Entrebista babaen ni Amelia Barili&lt;/ref&gt;

Ti sangalubongan a pammadayawna ket naipagtitipon idi tawtawen ti 1960, a tinulongan babaen ti &quot;[[Latino Amerikano a Rang-ay]]&quot; ken ti panagballigi ti ''Cien Años de Soledad'' (''[[Sangagasut a Tawtawen a Pangmaymaysa]]'') ni [[Gabriel García Márquez]].&lt;ref name=&quot;MasinaFive&quot; /&gt; Ti mannurat ken mannalaysay a ni [[J. M. Coetzee]] ket nangibaga kaniana ti: &quot;Isu, ngem ad-adu ngem sinoman, ket nagipabaro ti pagsasao ti piksion ken isu ti nanglukat ti dalan ti maysa a naisangsangaya a sangkaputotan dagiti Espaniol Amerikano a nobelista.&quot;&lt;ref&gt;Coetzee, J.M. &quot;Borges's Dark Mirror&quot;, ''New York a Panagreprepaso ti Liblibro'', Tomo 45, Bilang 16. Oktubre 22, 1998&lt;/ref&gt;

== Biag ken pagsapulan ==
=== Nasapa biag ket edukasion ===
[[Papeles:Borges 1921.jpg|thumb|Ni Jorge Luis Borges idi 1921 iti edad a 22]]

Ni Jorge Luis Borges ket naipasngay iti maysa nga na-edukado a tengnga a klasea pamilia idi Agosto 1899. Nasayaat ti biagda ngem saanda met a nabaknang tapno makataengda idiay puseg ti ili ti Buenos Aires. Isuda ket nagtaengda idiay [[Palermo, Buenos Aires|Palermo]], ti napangpanglaw idi a suburbo ti siudad. Ti ina ni Borges, a ni Leonor Acevedo Suárez, ket nagtaud ti maysa a tradisional a taga-Uruguay a pamilia iti &quot;puro&quot; a [[Tatto a Criollo|criollo]] (Espaniol) a kaputotan. Ti pamilia ti inana ket nairamanda idi kadagidi Europeano a panagtaeng iti Abagatan nga Amerika, ken kankanayon ti inana a nangisarsarita kadagiti kinatured a tigtignayda.&lt;!--&lt;ref Name=&quot;LRB&quot; /&gt;--&gt; Ti 1929 a libro ni Borges a ''Cuaderno San Martín'' ket nairaman ti daniw nga &quot;Isidoro Acevedo,&quot; a nangilaglagip iti apongna a lalaki, a ni Isidoro de Acevedo Laprida, ti maysa a soldado ti Buyot ti Buenos Aires. Ti kaputotan ti Arhentino nga anogado a ni [[Francisco Narciso de Laprida]], Acevedo ket nakilablaban idi kadagiti gubat iti [[ubat ti Cepeda (1859)|Cepeda]] idi 1859, ti [[Gubat ti Pavón|Pavón]] idi 1861, ken ti [[Gubat ti Los Corrales|Los Corrales]] idi 1880. Ni Isidoro de Acevedo Laprida ket pimmusay ti pulmunia idiay nakaipasngayan a balay ti apokona alalalki a ni Jorge Luis Borges. Ni Borges ket dimmakkel a nakangkangeg ti naiwagwag a maipanggep ti gloria ti pamilia. Ti ama ni Borges, a ni Jorge Guillermo Borges Haslam, ket paset ti kaputotan ti Espaniol, paset a kaputotan ti Portuges, ken guddua nga Ingles, ket anak pay a lalaki ti maysa a koronel. Ni Borges Haslam, nga ti inana ket maysa nga Ingles, ket dimmakkel nga nagsasao iti Ingles idiay balayda ken kankanayon nga innal-alana ti pamialiana a nagbanbaniaga idiay Europa. Ti [[Inglatera]] ken Ingles kaaduan a nagusgustuan iti balay ti pamila.&lt;!--&lt;ref Name=&quot;LRB&quot; /&gt;--&gt;

Idi agtawen ti siam, ni Jorge Luis Borges ket inpatarusna ti ''[[Ti Naragsak a Prinsipe ken Dadduma pay a Sarsarita#&quot;Ti Naragsak a Prinsipe&quot;|Ti Naragsak a Prinsipe]]'' ni [[Oscar Wilde|Wilde]] iti Espaniol. Daytoy ket naipablaak iti maysa a lokal a warnakan, ngen dagidi gayyemna ket inpagarupanda a ti agpayso a nagsurat idi ket ti amana.&lt;ref&gt;Harold Bloom (2004) ''Jorge Luis Borges'' (Biokritiko ni Bloom) Infobase Publishing {{ISBN|0-7910-7872-8}}&lt;/ref&gt; Ni Borges Haslam ket maysa idi nga abogado ken manursuro ti sikolohia a nagsangsanglad kadagiti literario nga aspirasion. Ti kinun-kuna ni Borges iti amana &quot;nangpadas nga agbalin a maysa a mannurat ken napaay iti daytoy a panagpadas.&quot; Nangisurat ti, &quot;kaaduan kadagiti tattaok ket soldadoda ken Ammok a saanakto a kasta, Nababainanak, iti kasapsapaan, a nagayayat iti libro a tao ken saan a tao iti aksion.&quot;&lt;!--&lt;ref Name=&quot;LRB&quot; /&gt;--&gt;

Ni Borges ket nsursruan idi idiay balayda aginggana idi agtawen ti sangapulo ket maysa, makasasao ti dua, nagbasbasa iti Shakespeare iti Ingles idi agtawen iti sangapulo ket dua.&lt;!--&lt;ref Name=&quot;LRB&quot; /&gt;--&gt; Ti pamilian ket nagtataeng iti maysa a dakkel a balay nga adda iti maysa nga Ingles a biblioteka nga adda kadagiti sumurok a sanagaribu a tomo ti liblibro; Ni Borges ker nangibagbaga idi a &quot;no masalsaludsod kaniak ti kangrunaan a pasamak iti biagko, Maibagbagak a ti biblioteka ti amak.&quot;&lt;ref&gt;Borges, Jorge Luis, &quot;Dagiti autobiograpiko a notal&quot;, ''The New Yorker'', 19 Septiembre 1970.&lt;/ref&gt; Ni tattangna ket nagsardeng a nagsansanay iti linteg gapu ta saan unayen a makakita a dumtenganto a sakit ti anakna a lalaki. Idi 1914, ti pamilia ket immalisda idiay [[Hinebra]], Suisa, ken nagyanda idiay kadagiti simmaruno a dekada idiay Europa.&lt;!--&lt;ref Name=&quot;LRB&quot; /&gt;--&gt; Ni Borges Haslam ket inagagasan idi babaen ti maysa nga espesialista iti mata idi Hinebra, bayat a ti anakna a lalaki ken ti anakna a babai a ni [[Norah Borges|Norah]] ket nagbasbasada, nga idiay a nakaadal ti Pranses ni Borges junior. Isu ket nagbasbasa ti [[Thomas Carlyle|Carlyle]] iti Ingles, ken nangrugrugi a nagbasbasa iti pilosopia iti Aleman. Idi 1917, idi isu ket agtawen iti 18, naamammuanna ni Maurice Abramowicz ken narugi ti maysa a literario a pannakaigayyem a agpautto idi amin a kabibiagna.&lt;!--&lt;ref Name=&quot;LRB&quot; /&gt;--&gt; Isu ket nakagun-od iti [[baccalauréat]] manipud idiy [[Collège de Genève]] idi 1918.&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=oHzs8vuBQU8C&amp;pg=PA16&amp;dq=borges++Coll%C3%A8ge+de+Gen%C3%A8ve+baccalaur%C3%A9at&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=G-PDULCbCMK30QXuroD4Dg&amp;sqi=2&amp;ved=0CDgQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=borges%20%20Coll%C3%A8ge%20de%20Gen%C3%A8ve%20baccalaur%C3%A9at&amp;f=false ''Ni Borges ken ti Piksionna: Ti Alagaden iti Isipna ken Arte'']
(1999) Gene H. Bell-Villada, Unibersidad ti Texas a Pagmalditan, p.&amp;nbsp;16 {{ISBN|978-0-292-70878-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group='Nota' name='f'&gt;Ni Edwin Williamson ket nangisingsingasing iti ''Borges'' (Viking, 2004) a ni Borges ket saan idi a nakaturpos iti ''baccalauréat'' (pp.&amp;nbsp;79-80): &quot;isu idi ket mabalin a saan a nagikaskaso iti ''baccalauréat,'' gapu ta ginurgurana ken nagbutbuteng ti panageksamen. (iti kinapudno, isu ket saan a nakaturpos ti panagadalna ti nanagato nga eskuela).&quot;&lt;/ref&gt; Ti Borges a pamilia ket nangikeddeng, a gapu kadagiti politikal a riribok idiay Arhentina, nagtultuloyda a nangnaed idi Suisia idi las-ud ti gubat, a naggigianda idiay aginggana idi 1921. Kalpasan ti [[Sangalubongan a Guat I]], ti pamilia ket ket naggigianda kadagiti nadumaduma a siudad iti tallo a tawen: ti [[Lugano]], Barcelona, [[Majorca]], Seville, ken Madrid.&lt;!--&lt;ref Name=&quot;LRB&quot; /&gt;--&gt;

Iti dayta apanawen, ni Borges ket nakaduktal kadagiti sinursurat ni [[Arthur Schopenhauer]] ken ti ''[[The Golem (Meyrink)|The Golem]]'' (1915) ni [[Gustav Meyrink]] a nagbalinan kadagiti nakaimpluensiaan kadagiti obrana. Idiay Espana, ni Borges ket nagbalin a kameng ti literario a tignay ti [[avant-garde]], kontra-Modernista a [[Ultraismo|Ultraista]], nga inpatakder babaen ni [[Apollinaire]] ken ni [[Marinetti]], nga aside kadagiti [[Imagista]]. Ti immuna adaniwna, &quot;Himno iti Baybay,&quot; a naisurat iti estilo ni [[Walt Whitman]], ket naipablaak idi iti magasin a ''Grecia''.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wilson|first=Jason|title=Jorge Luis Borges|url=https://archive.org/details/jorgeluisborges0000wils_g4b1|page=[https://archive.org/details/jorgeluisborges0000wils_g4b1/page/37 37]|isbn=1-86189-286-1|publisher=Reaktion Books|year=2006}}&lt;/ref&gt; Bayat nga adad idi idiay Espana, isu ket nakasarungkar kadagiti naidayegan nga Espaniol a mannurat, a mairaman ni [[Rafael Cansinos Assens]] ken ni [[Ramón Gómez de la Serna]].

=== Nasapa a panagsursurat a pagsapulan ===
Idi 1921, ni Borges ket nagsubli ken ti pamiliana idiay Buenos Aires. Bassit laeng ti pormal nga edukasionna, awan dagiti kualipikasionna ket bassit laeng dagiti gayyemna. Nangisursurat iti maysa agayyemna a ti Buenos Aires ket &quot;tinurayanen babaen dagiti arriviste, babaen dagiti husto nga agtutbo nga awanan kadagiti maipapan ti isip nga alikamen, ken dagiti balasang a nadekorasionan&quot;.&lt;!--&lt;ref Name=&quot;LRB&quot; /&gt; --&gt;Intugotna ti doktrina iti [[Ultraista a tignay|Ultraismo]] ken nangirugi ti pagsapulanna, a nagipabpablaak kadagiti sureal a daniw ken dagiti salaysay kadagiti literario a warnakan. Idi 1930, ni Nestor Ibarra ket tinawtawaganna ni Borges ti &quot;Nalatak nga Apostol ti [[Criollismo]],&quot; a nagramrambak ti rehionalismo ti Latin nga Amerika.&lt;ref&gt;[http://www.borges.pitt.edu/english.php Sentro ti Borges, Unibersidad ti Pittsburgh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110140812/http://www.borges.pitt.edu/english.php |date=2019-01-10 }}. Naala idi 2010-08-16&lt;/ref&gt; Ni Borges ket nangipablaak kadagiti immuna anaipablaak a daniwna, ti ''Fervor de Buenos Aires'', idi 1923 ken nagiparawad ti avant-garde a panagrepaso iti ''[[Martín Fierro (magasin)|Martín Fierro]]''. Ni Borges ket kimmaddua a nangipatakder kadagiti warnakan ti ''Prisma'', ti warnakan a naiwarwaras babaen ti panagikabil kadagiti kopia kadagiti diding ti Buenos Aires, ken ''Proa''. Iti kinaudi a biagna, ni Borges ket nagbabbabawi kadagitoy a nasapa a pablaak, ken nagpanpadas a gimmatang kadagiti amina a naamammuan a kopia tapno dagitoy ket makednganda a madadael.&lt;ref&gt;[http://www.utexas.edu/utpress/excerpts/exboroth.html ''Borges: Dagiti Dadduma a Panagsuksukimat 1937–1952''. Napno a Pangyuna babaen ni James Irby. Unibersidad ti Texas] {{ISBN|978-0-292-76002-8}} Naala idi 2010-08-16&lt;/ref&gt;

Babaen ti tengnga ti tawtawen ti 1930, isu ket nangrugrugi a nagsuksukimat kadagiti eksistensial a saludsod ken piksion. Nagob-obra iti maysa nga estilo a tinawtawagan ni Ana María Barrenechea iti &quot;Irrealidad.&quot; Adu pay dagiti dadduma a mannurat ti Latin Amerika, a kas ni[[Juan Rulfo]], [[Juan José Arreola]], ken ni [[Alejo Carpentier]], ket nagsuksukimatda paya kadagitoy a tema, a naimpluensiaan babaen ti [[Penomenolohia (pilosopia)|penomolohia]] ni [[Husserl]] ken ni [[Heidegger]] ken ti [[eksistentialismo]] ni [[Jean-Paul Sartre]]. Iti daytoy nga urat, ti biograpona a ni Williamson ket nangiyunayunay iti pannakadangran iti panangibatay iti maysa a nairaem iti autobiograpiko para iti linaon wenno tono kadagiti naisangsangayan nga obrana: liblibro, pilosopia ken panagpanpanunot ket kaaduan a nagtaudan kadagiti pudno nga inspirasion kaniana a kasla dagiti nasanay a panagbiagna.&lt;!--&lt;ref Name=&quot;LRB&quot; /&gt;--&gt; Manipud iti immuna a pablaak, ni Borges ket kankanayon idi a nagparparawad iti ''[[Sur (magasin)|Sur]]'' (''Abagatan''), a nabangon idi 1931 babaen ni [[Victoria Ocampo]]. Daytoy idi ti kangrunaan a literario a warnakan ti Arhentina ken timmulong kenni Borges a makabiruk ti pammadayawna.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.villaocampo.org/ing/historico/cultura_1.htm |title=Ivonne Bordelois, &quot;The Sur Magazine&quot; Villa Ocampo Website |publisher=Villaocampo.org |date= |accessdate=2011-08-24 |archive-date=2011-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102084814/http://www.villaocampo.org/ing/historico/cultura_1.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ni Ocampo ket nangipayammo kenni Borges kenni [[Adolfo Bioy Casares]], ti sabali pay a nadayeg a pigura iti [[Arhentino a literatura]], nga isu ket agbalinto a kankanayon a kummaduan ken gayyemna. Isuda a dua nagsursuratda kadagiti adu nga obra, nga adda babaen dagiti nom de plume [[H. Bustos Domecq]], a mairaman dagiti serye ti detektibo a parodia ken dagiti pantasia a sarsarita. Idi las-ud dagitoy a tawen, ti maysa a gayyem ti pamilia a ni  [[Macedonio Fernández]] ket nagbalin a nagruna nga impluensia kenni Borges.  Dagitoy dua ketnagituronda kadagiti pakisinnaritaan kadagidi café, away a papanan, wenno idiay bassit nga apartamento ni Fernández idiay distrito ti [[Balvanera]] district. Isu ket nagparparang iti naganna iti &quot;[[Dialogo a maipanggep ti Dialogo]] ni Borges,&quot;&lt;ref&gt;Borges, Jorge Luis. Trans. Mildred Boyer ken ni Harold Morland. ''Dreamtigers''. Unibersidad ti Texas a Pagmalditan, 1985, p. 25.&lt;/ref&gt; a ditoy a nakisinnarita dagitoy dua ti immortalidad ti kararua.

Idi 1933, ni Borges ket nakagun-od ti editorial a pannkaidutok iti literario a suplemento ti warnakan ti ''Crítica'', nga idiay ket immuna a nangipablaak kadagiti pirgis a kalpasanna ket naurnong a aks ti ''Historia universal de la infamia'' (''[[Ti Sangalubongan a Pakasaritaan ti Inpamia]]'', 1936).&lt;!--&lt;ref Name=&quot;LRB&quot; /&gt;--&gt; Ti libro ket nangiraman ti dua akita ti panagsurat. Ti immuna ket iti baetan dagiti salaysay a saan a piksion ken dagiti ababa a sarita, a nagus-usar kadagiti maipapaan ti piksion a pamay-ay a mangibaga kadagiti pudno a sarita. Ti maikadua ket buklen dagiti literario a palso, nga immununa nga inpasa ni Borges a kas dagiti pannkaipatarus dagiti annamong manipud iti nadayeg ngem saan unay a nabasbasa nga ob-obra. Kadagiti simmarsaruno a tawen, isu ket nagserbi a kas maysa a literario nga agbalbalakad para iti kamara pagipablaakan iti ''[[Emecé Editores]]'' ken linawas a nagsursurat kadagiti pablaak para iti ''El Hogar'', a nairuar manipud idi 1936 aginggana idi 1939. Idi 1938, ni Borges ket nakabiruk ti trabaho a kas ti umuna a katakunaynay iti Munisipio a Bilioteka ti Buenos Aires idiay Miguel Cané, ti maysa a nagtrabtrabaho a klase a lugar. Bassit laeng dagiti libro idiay, a naibaga kaniana a ti papangkatologo ti ad-adu ngem sangasut a libro iti tunggal maysa nga aldaw, ket awanen ti maibati a maaramid para kadagiti dadduma nga empleado ken makitanto a kasla dakes daytoy. Ti trabaho ket inaramidna laeng iti maysa nga oras iti tunggal maysa nga aldaw ken dagiti nabati nga orasna ket naggigian idiay sirok iti biblioteka, a nagsursurat kadagiti artikulo, dagiti ababa a sarita ken dagiti pananagipatarus.&lt;!--&lt;ref Name=&quot;LRB&quot; /&gt;--&gt;

=== Kinaudi a pagsapulan ===
[[Papeles:JorgeLuisBorges.jpg|thumb|Ni Jorge Luis Borges idi tawtawen ti 1940, retrato a naala manipud iti &quot;Historia de la Literatura Argentina Tomo II&quot; (1968)]]

Ti ama ni Borges ket pimmusay idi 1938. Daytoy idi ket partikular a tradehia para iti mannurat gapu ta asideg idi dagitoy dua. Idi bisperas ti Paskua iti dayta a tawen, ni Borges ket nagsagaba iti nakaro a dunor iti ulo; idi las-ud iti panangagas, gangani pimmusay isuna iti [[sepsis]]. Bayat idi umim-imbag manipud iti aksidente, ni Borges ket nangrugrugi a nangpadpadas iti baro nga estilo iti panagsurat nga isunto iti pagbalinan a nadayeg. Ti immuna a sarita nga insurat kalpasan ti aksidentena, &quot;[[Pierre Menard, Author of The Quixote|Pierre Menard, Mannurat Ti ''Quixote'']]&quot; ket naiparuar di Mayo 1939. Maysa daytoy kadagiti kadayegan nga obrana, ti &quot;Menard&quot; ket mangkita ti kasasaad ti panagsurat, ken ti pay pannakaikabagian a baetan ti maysa a mannurat ken ti bikodna a historikal a kontesto. Ti immuna nga urnosna kadagiti ababa a sarita, ti ''El jardín de senderos que se bifurcan'' (''Ti Hardin dagiti Tenedor ti Dalan''), ket nagparang idi 1941, ken kaaduan a naisurat kadagiti obra a dati a naipablaak idiay ''Sur''. Ti titulo ti sarita ket maipanggep ti Insik a propesor idiay Inglatera, ni Dr. Yu Tsun, a nag-espia para iti Alemania idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat I, iti maysa a panagpadas a mangpasayaat kadagiti autoridad a ti maysa a taga-Asia a tao ket makabael a mangala ti pakaammo a birbirukenda. Ti kombinasion ti libro ken bugbugto, daytoyket mabalin a mabasa kadagiti adu a waya. Babaen ti daytoy, ni Borges ket awan suppiat a nagparnuay ti [[hipertesto a piksion fiction|hipertesto]] a nobela ken nangipalawag pay ti teoria iti uniberso a naibatay iti estruktura iti kasta a nobela.&lt;ref&gt;{{cite conference |last1=Bolter |first1=Jay David |last2=Joyce |first2=Michael |title=Hypertext and Creative Writing |book-title=Hypertext '87 Papers |year=1987 |publisher=ACM |pages=41–50 |url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=317431 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Moulthrop |first=Stuart |editor1-last=Delany |editor1-first=Paul |editor2-last=Landow |editor2-first=George P. |title=Hypermedia and Literary Studies |url=https://archive.org/details/hypermedialitera0000dela |chapter=Reading From the Map: Metonymy and Metaphor in the Fiction of 'Forking Paths' |publisher=The MIT Press |year=1991 |place=Cambridge, Massachusetts and London, England }}&lt;/ref&gt; Dagiti walo a sarita ket nakausar kadagiti ad-adu ngem innem a pulo a pampanid, ti libro ket kadawyan a nasayaat a naawat, ngem ti ''El jardín de senderos que se bifurcan'' ket napaay a nakaited kaniana kadagiti literario a premio a ninamnama dagiti sirkulona.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.enotes.com/poetry-criticism/borges-jorge-luis|title=Borges, Jorge Luis (Vol.32)|publisher=enotes|accessdate=2008-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wardrip-Fruin, Noah &amp; Montfort, Nick (2003). ''The New Media Reader''. MIT Press.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{reflist|group=&quot;Nota&quot;}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin|30em}}
*{{cite book | last = Agheana | first = Ion | title = The Meaning of Experience in the Prose of Jorge Luis Borges | url = https://archive.org/details/meaningofexperie0071aghe | publisher = P. Lang | location = Frankfurt Am Main | year = 1988 | isbn = 0-8204-0595-7 }}
*{{cite book | last = Agheana | first = Ion | title = The Prose of Jorge Luis Borges | url = https://archive.org/details/proseofjorgeluis0000aghe | publisher = P. Lang | location = Frankfurt Am Main | year = 1984 | isbn = 0-8204-0130-7 }}
*{{cite book | last = Aizenberg | first = Edna | title = The Aleph Weaver: Biblical, Kabbalistic and Judaic Elements in Borges | url = https://archive.org/details/alephweaverbibli0000aize | publisher = Scripta Humanistica | location = Potomac | year = 1984 | isbn = 0-916379-12-4 }}
*{{cite book | last = Aizenberg | first = Edna | title = Borges and His Successors | publisher = University of Missouri Press | location = Columbia | year = 1990 | isbn = 0-8262-0712-X }}
*{{cite book | last = Alazraki | first = Jaime | title = Borges and the Kabbalah | url = https://archive.org/details/borgeskaballahot0000alaz | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | year = 1988 | isbn = 0-521-30684-1 }}
*{{cite book | last = Alazraki | first = Jaime | title = Critical Essays on Jorge Luis Borges | url = https://archive.org/details/criticalessayson00alaz | publisher = G.K. Hall | location = Boston | year = 1987 | isbn = 0-8161-8829-7 }}
*{{cite book | last = Balderston | first = Daniel | title = Out of Context | url = https://archive.org/details/outofcontext0000dani | publisher = Duke University Press | location = Durham | year = 1993 | isbn = 0-8223-1316-2 }}
*{{cite book | last = Barnstone | first = Willis | title = With Borges on an Ordinary Evening in Buenos Aires | url = https://archive.org/details/withborgesonordi0000barn | publisher = University of Illinois Press | location = Urbana | year = 1993 | isbn = 0-252-01888-5 }}
*{{cite book | last = Barrenechea | first = Ana María | title= Borges the Labyrinth Maker. Edited and Translated by Robert Lima | publisher = New York University Press | location = New York City | year = 1965 }}
*{{cite book | last = Bell-Villada | first = Gene | title = Borges and His Fiction | url = https://archive.org/details/borgeshisfiction0000bell | publisher = University of North Carolina Press | location = Chapel Hill | year = 1981 | isbn = 0-8078-1458-X }}
*{{cite book | last = Bioy Casares | first = Adolfo | title = Borges | url = https://archive.org/details/borges0000bioy | publisher = Destino Ediciones | location = City | year = 2006 | isbn = 978-950-732-085-9 }}
*{{cite book | last = Bloom | first = Harold | title = Jorge Luis Borges | url = https://archive.org/details/jorgeluisborges00bloo | publisher = Chelsea House Publishers | location = New York | year = 1986 | isbn = 0-87754-721-1 }}
*{{cite book | last1 = Bulacio | first1 = Cristina | first2=Donato |last2=Grima | title = Dos Miradas sobre Borges | url = https://archive.org/details/dosmiradassobreb0000bula | publisher = Ediciones de Arte Gaglianone | location = Buenos Aires | year = 1998 | isbn = 950-554-266-6 }} Illustrated by Donato Grima.
*Burgin, Richard (1969) ''Jorge Luis Borges: Conversations'', Holt Rhinehart Winston
*Burgin, Richard (1998) ''Jorge Luis Borges: Conversations'', University Press of Mississippi
*{{cite book | last = De Behar | first = Block | title = Borges, the Passion of an Endless Quotation | url = https://archive.org/details/borgespassionofe0000bloc_y9s0 | publisher = State University of New York Press | location = Albany | year = 2003 | isbn = 1-4175-2020-5 }}
*{{cite book | last = Di Giovanni | first = Norman Thomas | title = The Borges Tradition | url = https://archive.org/details/borgestradition0000unse | publisher = Constable in association with the Anglo-Argentine Society | location = London | year = 1995 | isbn = 0-09-473840-8 }}
*{{cite book | last = Di Giovanni | first = Norman Thomas | title = The Lesson of the Master | url = https://archive.org/details/lessonofmasteron0000digi | publisher = Continuum | location = London | year = 2003 | isbn = 0-8264-6110-7 }}
*{{cite book | last = Dunham | first = Lowell | title = The Cardinal Points of Borges | publisher = University of Oklahoma Press | location = Norman | year = 1971 | isbn = 0-8061-0983-1 }}
*{{cite book | last = Fishburn | first = Evelyn | title = Borges and Europe Revisited | url = https://archive.org/details/borgeseuroperevi0000unse | publisher = Univ of London | location = City | year = 2002 | isbn = 1-900039-21-4 }}
*{{cite book | last = Frisch | first = Mark | title = You Might Be Able to Get There from Here | url = https://archive.org/details/youmightbeableto0000fris | publisher = Fairleigh Dickinson University Press | location = Madison | year = 2004 | isbn = 0-8386-4044-3 }}
*{{cite book | last = Kristal | first = Efraín | title = Invisible Work | publisher = Vanderbilt University Press | location = Nashville | year = 2002 | isbn = 0-585-40803-3 }}
*Laín Corona, Guillermo. &quot;Borges and Cervantes: Truth and Falsehood in the Narration”. ''Neophilologus'', 93 (2009): 421-37.
*Laín Corona, Guillermo. &quot;Teoría y práctica de la metáfora en torno a ''Fervor de Buenos Aires'', de Borges”. ''Cuadernos de Aleph. Revista de literatura hispánica'', 2 (2007): 79-93. http://cuadernosdealeph.com/revista_2007/A2007_pdf/06%20Teor%C3%ADa.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105024915/http://cuadernosdealeph.com/revista_2007/A2007_pdf/06%20Teor%C3%ADa.pdf |date=2012-01-05 }}
* {{cite journal | last=Lima | first=Robert | title=Borges and the Esoteric | journal=Crítica hispánica | volume=15 | series=Special issue | issue=2 | date=30 Marso 2014 | publisher=Duquesne University | issn=0278-7261}}
*{{cite book | last = Lindstrom | first = Naomi | title = Jorge Luis Borges | url = https://archive.org/details/jorgeluisborgess00lind | publisher = Twayne Publishers | location = Boston | year = 1990 | isbn = 0-8057-8327-X }}
*{{cite book | last = Manguel | first = Alberto | title = With Borges | url = https://archive.org/details/liang.withborges0001mang | publisher = Telegram | location = City | year = 2006 | isbn = 978-1-84659-005-4 }}
*Manovich, Lev,  [http://www.newmediareader.com/book_samples/nmr-intro-manovich-excerpt.pdf New Media from Borges to HTML, 2003]
*{{cite book | last = McMurray | first = George | title = Jorge Luis Borges | url = https://archive.org/details/jorgeluisborges00mcmu | publisher = Ungar | location = New York | year = 1980 | isbn = 0-8044-2608-2 }}
*{{cite book | last = Molloy | first = Sylvia | title = Signs of Borges | url = https://archive.org/details/signsofborges00moll | publisher = Duke University Press | location = Durham | year = 1994 | isbn = 0-8223-1406-1 }}
* Murray, Janet H.,  [http://www.newmediareader.com/book_samples/nmr-intro-murray-excerpt.pdf Inventing the Medium, 2003]
*{{cite book | last = Núñez-Faraco | first = Humberto | title = Borges and Dante | publisher = P. Lang | location = Frankfurt Am Main | year = 2006 | isbn = 978-3-03910-511-3 }}
*{{cite book | last = Racz | first = Gregary | title = Jorge Luis Borges (1899–1986) as Writer and Social Critic | publisher = Edwin Mellen Press | location = Lewiston | year = 2003 | isbn = 0-7734-6904-4 }}
*{{cite book | last = Rodríguez | first = Monegal | title = Jorge Luis Borges | publisher = Dutton | location = New York | year = 1978 | isbn = 0-525-13748-3 }}
*{{cite book | last = Rodríguez-Luis | first = Julio | title = The Contemporary Praxis of the Fantastic | url = https://archive.org/details/contemporaryprax0000rodr | publisher = Garland | location = New York | year = 1991 | isbn = 0-8153-0101-4 }}
*{{cite book | last = Sarlo | first = Beatriz | title = Jorge Luis Borges: a Writer on the Edge | publisher = Verso | location = London | year = 2007 | isbn = 978-1-84467-588-3 }}
*{{cite book | last = Shaw | first = Donald | title = Borges' Narrative Strategy | url = https://archive.org/details/borgesnarratives0000shaw | publisher = Francis Cairns | location = Liverpool | year = 1992 | isbn = 0-905205-84-7 }}
*{{cite book | last = Stabb | first = Martin | title = Borges Revisited | url = https://archive.org/details/borgesrevisited00stab | publisher = Twayne Publishers | location = Boston | year = 1991 | isbn = 0-8057-8263-X }}
*{{cite book | last = Sturrock | first = John | title = Paper Tigers | url = https://archive.org/details/papertigersideal0000stur | publisher = Clarendon Press | location = Oxford | year = 1977 | isbn = 0-19-815746-0 }}
*{{cite book | last = Todorov | first = Tzvetan | title = Introduction à la littérature fantastique | publisher = Seuil | location = Paris | year = 1970 }}
*{{cite book | last = Toro | first = Alfonso | title = Jorge Luis Borges | publisher = Vervuert | location = Frankfurt Am Main | year = 1999 | isbn = 3-89354-217-5 }}
*{{cite book | last = Volek | first = Emil | title = ''&quot;Aquiles y la Tortuga: Arte, imaginación y realidad según Borges&quot;. In:'' Cuatro claves para la modernidad. Analisis semiótico de textos hispánicos. | location = Madrid | year = 1984 }}
*{{cite book | last = Waisman | first = Sergio | title = Borges and Translation | publisher = Bucknell University Press | location = Lewisburg Pa. | year = 2005 | isbn = 0-8387-5592-5 }}
*{{cite book | last = Williamson | first = Edwin | title = Borges: A Life | url = https://archive.org/details/liang.borgeslife0001will | publisher = Viking | location = New York | year = 2004 | isbn = 0-670-88579-7 }}
*{{cite book | last = Wilson | first = Jason | title = Jorge Luis Borges | url = https://archive.org/details/jorgeluisborges0000wils_g4b1 | publisher = Reaktion Books | location = London | year = 2006 | isbn = 978-1-86189-286-7 }}
*{{cite book | last = Woscoboinik | first = Julio | title = The Secret of Borges | url = https://archive.org/details/secretofborgesps0000wosc | publisher = University Press of America | location = Washington | year = 1998 | isbn = 0-7618-1238-5 }}
*{{cite book | last = Mualem | first = Shlomy | title = Borges and Plato: A Game with Shifting Mirrors | publisher =  Iberoamericana/Vervuert | location = Madrid and Frankfurt | year = 2012 | isbn = 978-8484895954  }}
=== Dagiti dokumentario ===

*{{Cite video
  | people = Eduardo Montes-Bradley (Mannurat/Direktor)
  | title = Harto The Borges
  | medium = Feature Documentary
  | publisher = Patagonia Film Group, US
  | location = USA
  | date = 1999 }}
*{{Cite video | people = Ricardo Wullicher (Direktor) | date = 1978 | title = Borges para millones | location  = Arhentina | medium = Feature Documentary }}
*{{Cite video | people = David Wheatley (Direktor) | title = Profile Of A Writer: Borges and I | url = http://ubu.com/film/borges_portrait.html | medium = Feature Documentary | publisher = Arena | date = 1983 }}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline}}
*{{cite journal| url=http://www.theparisreview.org/interviews/4331/the-art-of-fiction-no-39-jorge-luis-borges| title=Jorge Luis Borges, Ti Arte ti piksion Bi. 39| journal=Paris Review| date=1967| author=Ronald Christ | volume=Winter-Spring 1967| issue=40}}
*[http://www.bbc.co.uk/programmes/b0076182 BBC Radio 4 a pakitungtungan a programa] manipud iti In Our Time (BBC Radio 4). (Mangeg iti 45 a minuto)
*[http://www.themodernword.com/borges/index.html Jorge Luis Borges iti Moderno a Lubong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130011634/http://themodernword.com/borges/index.html |date=2010-11-30 }}
*[http://www.borges.pitt.edu/ Sentro nii Borges, Unibersidad ti Pittsburg].
*[http://amigos-de-borges.net/site/english/main/ Dagiti Gayyem ni Jorge Luis Borges Sangalubongan a kagimongan ken dagiti Kumaduaan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060214061811/http://amigos-de-borges.net/site/english/main/ |date=2006-02-14 }}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Borges, Jorge Luis}}
[[Kategoria:Jorge Luis Borges| ]]
[[Kategoria:1899 a pannakaipasngay‏]]
[[Kategoria:1986 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>47aya6a2v3k6q5f01uw002y3i2dkxau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Miguel de Cervantes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17900</id>
    <revision>
      <id>406462</id>
      <parentid>395859</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11709" sha1="00l9ihgxapkrak2c90txt811dm6lai7" xml:space="preserve">{{Infobox mannurat
| name = Miguel de Cervantes
| image = Cervantes Jáuregui.jpg
| imagesize =
| alt = 4
| caption = Ni Miguel de Cervantes
| birth_date  = {{Petsa ti pannakaipasngay|df=y|1547|9|29}}
| birth_place = [[Alcalá de Henares]], Kastila
| death_date  = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=y|1616|4|22|1547|9|29}}
| death_place = [[Madrid]], Kastila
| burial_site = Kombento dagiti Sakasaka a Trinitario, Madrid
| occupation = [[Nobelista]], [[mannaniw]], [[dramaturgo]], [[soldado]]
| language = [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]
| nationality = [[Tattao nga Espaniol|Espaniol]]
| education =
| alma_mater =
| period =
| genre =
| subject =
| movement =
| notableworks = ''[[Don Quixote]]''&lt;br /&gt;[[Viaje al Parnaso]]&lt;br /&gt;[[La Galatea]]
| spouse(s) = Catalina de Salazar y Palacios
| partner(s) =
| children =
| relative(s) =
| influences = [[Virgil]], [[Griego a Pilosopia]], [[Kabaliera a romansa]], [[Italiano a Renasimiento]], [[Pikaresko a nobela]]
| influenced = ti [[nobela]],a  [[José Saramago]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Metcalfe |first=Anna |date=5 Disiembre 2009 |title=Small Talk: José Saramago |url=http://www.ft.com/cms/s/2/bfaf51ba-e05a-11de-8494-00144feab49a.html#axzz1L3wH1OFW |website=FT.com |quote=Everything I’ve read has influenced me in some way. Having said that, Kafka, Borges, Gogol, Montaigne, Cervantes are constant companions. |trans-quote=Amin a nabasbasak ket nakaimpluensia kaniak iti ania man a banag. Nupay naibagak dayta, ni Kafka, Borges, Gogol, Montaigne, Cervantes ket isuda ti kankanayon a kaduak}}&lt;/ref&gt;,  [[Mark Twain]], [[Miguel de Unamuno]], [[Henry Fielding]], [[Graham Greene]], [[Voltaire]], [[Dostoyevsky]]
| awards =
| signature = Miguel de Cervantes signature.svg
| signature_alt =
| website =
| portaldisp =
}}
Ni '''Miguel de Cervantes Saavedra'''{{Ref label|B|b|none}} ({{IPA-es|miˈɣel de θerˈβantes saaˈβeðɾa|lang}}; 29 Septiembre 1547 – 22 Abril 1616)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Canavaggio |first=Jean |date=2011 |title=Miguel de Cervantes Saavedra – Autor Biografía |url=http://bib.cervantesvirtual.com/bib_autor/Cervantes/biografia_12.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110411072531/http://bib.cervantesvirtual.com/bib_autor/Cervantes/biografia_12.shtml |archive-date=2011-04-11 |access-date=7 Abril 2011 |website=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes |language=Espaniol |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ket maysa idi nga [[Tattao nga Espaniol|Espaniol]] a [[nobelista]], [[mannaniw]], ken [[dramaturgo]]. Ti bukodna a [[magnum opus]], ''[[Don Quixote]]'', ket naipampanunotan nga isu dagitoy ti immuna a moderno a Europeano a [[nobela]],&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 Disiembre 2003 |title=Harold Bloom on Don Quixote, the First Modern Novel |language=Ingles |trans-title=Harold Bloom iti Don Quixote, ti Immuna a Moderno a Nobela |publisher=The Guardian |url=http://books.guardian.co.uk/review/story/0,12084,1105510,00.html |access-date=2009-07-18}}&lt;/ref&gt; ket maysa a klasiko ti [[Akinlaud a literatura]], ken naipampanunotan kadagiti kasayaatan nga obra ti piksion a naisurat ti amin a panawen.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 Mayo 2002 |title=Don Quixote Gets Authors' Votes |language=Ingles |trans-title=Nakaala Kadagiti Butos ti Mannurat ti Don Quixote |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1972609.stm |access-date=3 Enero 2010}}&lt;/ref&gt; Ti impluenisana iti [[pagsasao nga Espaniol]] ket kaaduan a nalatak idi a ti pagsasao ket sagpaminsan a makunkuna a ti ''la lengua de Cervantes'' (&quot;ti pagsasao ni Cervantes&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=1947 |title=La lengua de Cervantes |url=http://www.cepc.es/rap/Publicaciones/Revistas/2/REP_031-032_288.pdf |journal=Revista de estudios políticos |language=Espaniol |volume=31–32 |pages=261–272 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030214738/http://www.cepc.es/rap/Publicaciones/Revistas/2/REP_031-032_288.pdf |archive-date=2008-10-30 |access-date=2008-08-24}}&lt;/ref&gt; Isu ket nabirngasana kas ti ''El Príncipe de los Ingenios'' (&quot;Ti Prinsipe ti Saririt&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Publicaciones &gt; BEC |url=http://www.centroestudioscervantinos.es/quienes.php?id=328&amp;dpto=4&amp;idbtn=90&amp;idpadre=90&amp;itm=4.1&amp;ver=ok |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203045128/http://www.centroestudioscervantinos.es/quienes.php?id=328&amp;dpto=4&amp;idbtn=90&amp;idpadre=90&amp;itm=4.1&amp;ver=ok |archive-date=2012-02-03 |access-date=2012-02-03 |website=Centro de Estudios Cervantinos |language=Espaniol}}&lt;/ref&gt;

Idi 1569, immalis ni Cervantes idiay Roma, nga idiay ket nagserbi a kas maysa a [[babaonen]] ni Giulio Acquaviva, ti maysa a nabaknang a [[padi]] a naipangato iti [[kardinal (Katolisismo)|kardinal]] ti simmakbay a tawen. Babaen idin, ni Cervantes ket nagenlistado a kas maysa a soldado ti [[Inpanteria Marina ti Espania|Marina nga inpanteria ti Espania]] a rehimento ken nagtultuloy ti biagna ti militar aginggana idi 1575, idi natiliw isuna babaen dagiti [[Arhelia]]no a korsario. Kalpasan ti lima a tawen iti panagtagtagabu isu ket winayaan dagiti nakatiliw kanianan babaen ti [[pangsaka]] manipud iti nagannak kaniana ken dagiti [[Trinitario]], ti maysa a [[Katoliko a Simabaan|Katoliko]] nga [[urnos ti relihion]]. Isu ket dimteng a nagsubli met laeng iti pamiliana idiay [[Madrid]].

Idi 1585, nangipablaak ni Cervantes iti maysa a [[pastoral]] a nobela a nanaganan ti ''[[La Galatea]]''. Gapu kadagiti pinansia a parikut, ni Cervantes ket nagtrabrabaho a kas maysa a probedor para iti [[Espaniol nga Armada]], ken kalpasan daytoy a kas maysa nga [[agsingsingir ti buis]]. Idi 1597, dagiti madi a pakabilanganna ti tallo a tawen ket nakaipan kaniana idiay Balangat a Pagbaludan ti [[Seville]]. Idi 1605, isu ket nagnaed idiay [[Valladolid]], idi kalpasan ti panagballigi ti immuna a paset ti''[[Don Quixote]]'', a naipablaak idiay Madrid, daytoy ket nangisenial ti panagsublina ti literario a lubong. Idi 1607, isu ket nagtaeng idiay Madrid, nga idiay ket nagtaeng ken nagtrabtrabaho aginggana idi pimmusay. Idi laus-ud ti siam a tawen ti kabibiagna, ni Cervantes ket nangikeddeng ti pammadayawna a kas maysa a mannurat; isu ket nangipablaak ti ''[[Novelas ejemplares]]'' (''Dagiti nasayaat a nobela'') idi 1613, ti ''[[Viaje al Parnaso|Panagbaniaga idiay Parnassus]]'' (''Viaje al Parnaso'') idi 1614, ken idi 1615, ti ''Ocho comedias y ocho entremeses'' ken ti maikadua a paset ti ''Don Quixote''. Ni [[Carlos Fuentes]] ket nangilaglagip a , &quot;ni Cervantes ket nangiluklukat kadagiti panid ti maysa a libro a ti maysa nga agbasbasa ket agipagpagarup nga isu ti naisursurat&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fuentes |first=Carlos |title=Siak ken Dagiti Dadduma: Napilpili a Salaysay? |date=1988}}&lt;/ref&gt;

== Biag ==

=== Pannakaipasngay ken nasapa a biag ===
Naipagarup a ni Cervantes ket naipasngay idi idiay [[Alcalá de Henares]], ti [[Tattao a Katiliano|Kastiliano]] a siudad ti agarup a 15 milia manipud idiay [[Madrid]], mabalin nga idi 29 Septiembre (ti rambakan nga aldaw ni  [[Michael (arkanghel)|San Miguel ti Arkanghel]]) 1547. Ti naipagarup a petsa a pannkaipasngayna ket naikeddeng kadagiti rehistro iti simbaan ket nanaganan ti tradisional a nagan ti maysa nga ubing iti nagan ti aldaw ti piesta a pannakaipasngayna. Isu ket [[baptismo|nabuniagan]] idiay Alcalá de Henares idi 9 Oktubre 1547&lt;!--&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt;--&gt; idiay parokia a simbaan iti ''Santa María la Mayor''. Ti tignay ti panangbunniag ket nabasa a &quot;Dominggo, ti maikasiam nga aldaw iti bula ti Oktubre, ti Tawen ti Diostayo a sangaribu ket lima a gasut uppat a pulo ket pito a tawen , ni Miguel ket nabalangatan ken nabuniaganen, anak a lalaki ni Rodrigo Cervantes ken ti asawana ani ''doña'' Leonor. Binunniagan babaen ni apo Bartolomé Serrano, padi ti apotayo a Baket. Nabuniagan ken napirmaan iti naganko. —  Bachelor Serrano&quot;

Ni Rodrigo nga ama ni Miguel ket maysa idi a [[mammmukis-sirhano]] iti [[Tattao a Gallego|Gallego]] a kaputotan, a nagsimsimpa kadagiti tulang, nagpadpadara, ken nagtartaripatu ti &quot;basbassit a kammasapulan ti panag-agas&quot;;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Byron |first=William |title=Cervantes: A Biography |url=https://archive.org/details/cervantesbiograp00byro |publisher=Doubleday &amp; Company |date=1978 |location=Garden City, NY |pages=[https://archive.org/details/cervantesbiograp00byro/page/25 23]–32 |language=Ingles |trans-title=Cervantes: Ti Biograpia}}&lt;/ref&gt; iti dayta a panawen, kadawyan a kadagiti mammmukis nga isuda ket sirhano pay. Ti apongna iti amana a bangir, a ni Juan de Cervantes, ket maysa idi nga impluensial nga abogado a nagtengtengngel kadagiti adu nga administratibo a puesto. Ti ulitegna ket mayor ti Cabra iti adu a tawtawen.

Ti inana, a ni Leonor de Cortinas, ket patubo idi ti [[Arganda del Rey]] ken ti maikatlo nga anak a babai ti maysa a natakneng, a nakapukaw amain a kinabaknangna ken nangilaklako ti anakna a babai a managasawa idi 1543. Daytoy ket nagturongan ti sulpeng a pannakiasawa ken dagiti adu a panagkabkabit babaen ni Rodrigo.&lt;ref&gt;Moorcock p 386&lt;/ref&gt; Ni Leonor ket pimmusay idi 19 Oktubre 1593.

Bassit laeng kadagiti pannakaammo iti nasapa a tawtawen ni Cervantes. Mabalin nga idi ubing ti pamiliana ket immal-alis kadagiti sabsabali nga ili. Idi daytoy a las-ud ti panawen, isu ket nakaammo iti maysa a balasang a kamarera  nga agnagan iti Josefina Catalina de Parez. Dagitoy dua a naginnayatda unay ket nagkomplotda a tumalaw. Ngem naduktalan ti amana daytoy a plano ken nagiparit kenni Josefina a mangbisita kenni Cervantes. Kasla nga iti, ama ni [[Charles Dickens]], ti ama ni Miguel ket naembargo para kadagiti utangna. Dagiti rehistro ti korte ket nangipakpakita ti napanglaw a sankabalayan. Bayat nga adda dagiti dadduma a biograpo ket nakisinnupiat nga isu ket nagadal pay idiay [[Unibersidad ti Salamanca]], ngem awan ti pammasingked nga isu ket nagadal idiay. Adda dagiti naipagpagarup a ni Cervantes ket nagadal pay kadagiti [[Hesuita]] idiay [[Córdoba, Spain|Córdoba]] wenno [[Seville]].&lt;ref name=&quot;Am&quot;&gt;{{Cite book |chapter=Cervantes, Miguel de |title=The Encyclopedia Americana |date=1994 |language=Ingles |trans-title=Ti Encyclopedia Americana}}&lt;/ref&gt;

Dagiti kakabsatna ket ni Andrés (1543), Andrea (1544), Luisa (1546), Rodrigo (1550), Magdalena (1554) ken Juan – nga ammo laeng gapu ta naibagbaga iti testamento ti amana.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin|30em}}
*''Cervantes's Don Quixote (Modern Critical Interpretations)'' [Ti Don Quixote ni Cervantes (Moderno Kritikal a Panakaipatpatarus)], ed. Harold Bloom, 2001
*''Miguel de Cervantes (Modern Critical Views)'' [Miguel de Cervantes (Moderno Kritikal a Panakaimatangan)], ed. Harold Bloom, 2005
*''Cervantes' Don Quixote: A Casebook'' [Ti Don Quixote ni Cervantes: ti kaso a libro], ed. Roberto González Echevarría, 2005
*''The Cambridge Companion to Cervantes'' [Ti Cambridge a kumaduaan ni Cervantes], ed. Anthony J Cascardi, 2002
*''Critical Essays on Cervantes'' [Dagiti kritiko a salaysay kenni Cervantes], ed. Ruth S. El Saffar, 1986
*''Cervantes: A Collection of Critical Essays'' [Cervantes: maysa nga umnong dagiti salaysay], ed. Lowry Nelson, 1969
*''Cinco personajes fugaces en el camino de Don Quijote, Giannina Braschi''; Cuadernos hispanoamericanos, ISSN 0011-250X, Nº 328, 1977, pp.&amp;nbsp;101–115.
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline}}
{{Wikisource-inline|Author:Miguel de Cervantes|Mannurat:Miguel de Cervantes}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Cervantes Saavedra, Miguel De}}
[[Kategoria:Miguel de Cervantes| ]]
[[Kategoria:1547 a pannakaipasngay‏]]
[[Kategoria:1616 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti nobelista manipud iti Espania]]
[[Kategoria:Dagiti mannaniw manipud iti Espania]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>00l9ihgxapkrak2c90txt811dm6lai7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Homero</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17934</id>
    <revision>
      <id>406530</id>
      <parentid>362144</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3650" sha1="al7mznazwxvq7sb3n7cwccmri67oe90" xml:space="preserve">{{Infobox pilosopo
| name             = Homero  ({{lang|grc|Ὅμηρος}} ''{{transl|grc|ISO|Homēros}}'')
| image            = Homer British Museum.jpg
| caption          = Idealisado a panakailadawan ni Homero a napetsaan manipud idi [[Helenistiko a sibilisasion|Helenistiko a paset ti panawen]]. [[Britaniko a Museo]].
| birth_date       = ca. Maika-8 a siglo BC
| influences       = [[Rapsoda|rapsodiko]] [[maisasao a daniw]]
| influenced       = [[Klasiko]] ([[Lumaud a Kanon]])
| nationality      = [[Tattao a Griego|Griego]]
}}

Iti [[klasiko a tawid|akinlaud a klasiko a tawid]], ni '''Homero''' ({{lang-grc-gre|Ὅμηρος}}, ''Hómēros'') ket isu ti nangsurat ti ''[[Iliad]]'' ken ti ''[[Odisea]]'', ken nairaraeman a kas ti kalatakan a taga-ugma a [[Tattao a Griego|Griego]] nga [[Epiko a daniw|epiko]] a [[mannaniw]]. Dagitoy nga epiko ket naisanglad iti rugi ti [[Lumaud a kanon]] ti literartura, ken adda ti adu a impluensia iti pakasaritaan ti [[literatura]].

Ti panagbiagna ket di ammon. Ni [[Herodoto]] ket nagkarkarkulo a ni Homero ket nagbiag idi 400 a tawtawen sakbay ti panagbiag a panawen ni Herodoto, a mangikabil kaniana idi agarup a [[850 a tawtawen BC|850 BC]];&lt;ref&gt;Ni [[Herodoto]] 2.53.&lt;/ref&gt; bayat a dagiti dadduma apamunganayan ket nagtuntonda nga isu ket nagbiag iti naipagarup nga asasideg a panawen ti [[Trojan a Gubat]], idi nasapa a maika-12 a siglo BC.&lt;ref&gt;{{cite journal|author= Graziosi, Barbara|title=Panagparnuaty kenni Homero|location=Cambridge|year=2002|pages=98–101}}&lt;/ref&gt;  Dagiti moderno nga agsuksukimat ket naiparparang nga agikabkabilda kenni Homero iti maika-7 a siglo wenno maika-8 a siglo SK.

Ti pormatibo nga impluensia a panakaay-ayam babaen dagiti Hoeriko nga epiko iti panagsukog ti [[Griego a kultura]] ket nawatiwat a nabigbigan idi, ken ni Homero ket naipalpalawagan a kas ti manursuro ti Gresia.&lt;ref&gt;{{cite book| author= Heubeck, Alfred|author2= West, Stephanie|author3= Hainsworth, J. B.|title=Ti Komentario iti Odisea ni Homero|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|location= Oxford|year= 1988|page=3| isbn= 0-19-814047-9}}&lt;/ref&gt; Dagiti obra ni Homero, a dagitoy ket agarup a limapulo a porsiento dagiti bitla, ket nangited kadagiti modelo iti makaawawis a panagsasao ken panagsursurat a tinultulad kadagiti taga-ugma ken mediebal a lublubong ti Gresia. Dagiti pirgis ti panakalaglag para iti gangani kadagit amin a malaslasin a Griego a nabirbirukan a literario ti [[papiro]].&lt;ref&gt;{{cite book| author= Finley, Moses|title=Ti Lubong ni Odiseo| url= https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8|publisher=New York a Panagrepaso ti Liblibro|location= New York|year= 2002|pages=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]–2| isbn=978-1-59017-017-5}}; Dagiti bilang ni Finley ket naibatay iti korpus dagiti literario a papiro a naipablaak sakbay idi 1963.&lt;/ref&gt;

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book|last=Ford|first=Andrew|title=Homero : ti daniw iti napalabas|year=1992|publisher=Unibersidad ti Cornell a Pagmalditan|location=Ithaca, NY|isbn=0-8014-2700-2}}
*{{cite book|last=Kirk|first=G.S.|title=Dagiti Kanta ni Homero|year=1962|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|location=Cambridge}}
*{{cite book|last=Schein|first=Seth L.|title=Ti mortal a banuar : ti pangyuna nga Iliad ni Homero|year=1984|publisher=Unibersidad ti California a Pagmalditan|location=Berkeley|isbn=0-520-05128-9}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{wikiquote-inline|Homer|Homero}}
{{Commons-nailinia|Homer|Homero}}
{{Wikisource-inline|author:Homer|Homero}}

{{pungol-nangruna}}

{{Kontrol ti autoridad}}
[[Kategoria:Homero|*]]</text>
      <sha1>al7mznazwxvq7sb3n7cwccmri67oe90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yuri Gagarin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17947</id>
    <revision>
      <id>406448</id>
      <parentid>403549</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11090" sha1="bwlnlgmdd6ug4ar3ble402ip8idrqdd" xml:space="preserve">{{Infobox astronauta
|name        = Yuri Gagarin&lt;br /&gt;Юрий Гагарин
|birth_name=Yuri Alekseyevich Gagarin
|image       = Gagarin in Sweden.jpg
|type        = [[Papeles:Gagarin Signature.svg|150px]]&lt;br /&gt;[[Sobiet a programa ti limbang|Sobiet]] a kosmonauta&lt;br /&gt;Ti immuna a tao idiay [[akin-ruar a limbang|limbang]]
|status      = Pimmusay
|nationality = [[Tattao a Sobiet|Sobiet]]
|birth_date  = {{Petsa ti pannakaipasngay|df=yes|1934|3|9}}
|death_date  = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1968|3|27|1934|3|9}}
|birth_place = [[Klushino]], [[Ruso nga SFSR]], [[Kappon ti Sobiet]]
|death_place = [[Novosyolovo]], Ruso nga SFSR, Kappon ti Sobiet
|occupation  = [[Abiador|Piloto]]
|rank        = Koronel([[Polkovnik]]), [[Aero Puersa ti Sobiet]]
|selection   = [[Listaan dagiti astronauta babaen ti tawen a panakapili#1960|Aero Puersa Grupo 1]]
|time        = 1 nga oras, 48 a minutos
|mission     = [[Vostok 1]]
|insignia    =
|awards      = {{Bannuar iti Kappon ti Sobiet}} {{Urnos ni Lenin}}
}}
Ni '''Yuri Alekseyevich Gagarin''' ({{lang-rus|Ю́рий Алексе́евич Гага́рин&lt;ref&gt;Ti umuna a naganna ket sagpaminsan a naitrasliterado ti ''Yuriy'', ''Youri'', ken ''Yury''.&lt;/ref&gt;|p=ˈjʉrʲɪj ɐlʲɪˈksʲejɪvʲɪtɕ ɡɐˈɡarʲɪn}}; 9 Marso 1934&amp;nbsp;– 27 Marso 1968) ket maysa idi a [[Aero Puersa ti Kappon ti Sobiet|Sobiet]] a piloto ken [[kosmonauta]]. Isu idi ti immuna a tao a nagbanniaga a napan idiay [[akin-ruar a limbang]], idi ti [[Vostok (lugan ti limbang)|Vostok]] a [[spacecraft|lugan ti limbang]] ket nakalpas ti maysa a  [[orbit|pagliklikmutan]] ti [[Daga (planeta)|Daga]] idi 12 Abril 1961.

Ni Gagarin ket nagbalin a maysa nga internasional a selebridad, ken nagungunaan idi kadagiti adu a medalia ken dagiti titulo, a mairaman ti [[Banuar ti Kappon ti Sobiet]], ti kangatuan a pammadayaw ti pagilian. Ti [[Vostok 1]] ket nangmarka nga is-isu laeng ti luganna ti limbang, ngem nagserbi a kas reserba a tripulante ti mision ti [[Soyuz 1]] (a kinanungpalan ti didigra a panakaibangga). Kalpasan daytoy ni Gagarin ket nagbalin a deputado a drektor nga agsansanay ti [[Sentro ti Panagsanay ti Kosmonauta ni Yuri Gagarin|Sentro ti Panagsanay ti Kosmonauta]] idiay ruar ti [[Moscow]], a kalpasan daytoy ket naipanaganan kaniana. Ni Gagarin ket pimmusay idi 1968 idi ti panagsansanay a [[MiG 15]] a jet a pinilotona ket naibangga.

== Nasapa a biag ==
Ni Yuri Gagarin ket naipasngay idi idiay purok ti [[Klushino]] idiay asideg ti [[Gagarin, Rusia|Gzhatsk]] (naipanaganan kenni Gagarin idi 1968 kalpasan idi pimmusay), (itan ket idiay [[Smolensk Oblast]], [[Russia]]), idi 9 Marso 1934.&lt;ref name=&quot;birth place and date&quot;&gt;{{Cite book |title=Dagiti Nalatak nga Eksplorador|url=https://archive.org/details/greatexplorers0000unse|publisher=Thames &amp; Hudson |location=[[Londres]] |editor1-first=Robin |editor1-last=Hanbury-Tenison |page=[https://archive.org/details/greatexplorers0000unse/page/270 270] |year=2010 |isbn=978-0-500-25169-0}}&lt;/ref&gt;  Dagiti nagannak kaniana, ket ni Alexey Ivanovich Gagarin ken ni Anna Timofeyevna Gagarina, ket nagtrabtrabahoda iti [[kolektibo a pagtalonan]].&lt;ref name=&quot;time2006&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/europe/hero2006/gagarin.html |title=Yuri Gagarin |work=Oras Europa babaen ti Time.com |first=Dennis |last=Tito |date=13 Nobiembre 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080326180036/http://www.time.com/time/europe/hero2006/gagarin.html |archivedate=2008-03-26 |access-date=2012-10-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Urayno nailaslasinda kadagiti reporta babaen ti nbaliaks a naipatarus ti Inggles a kas &quot;mintalon&quot;, isuda idi ket saan a dagiti &quot;mintalon&quot;.  Ni Anna Timofeevna ket naamammoan idi a kas maysa a nalaeng nga agbasbasa, ken ni Aleksej Ivanovich ket maysa a nalaing a [[allawagi]]. Ni Yuri ket isu ti maikatlo kadagiti uppat nga ubbing, ken ti kinauna a kabsatna a babai ket timmulong a nagpadakkel kaniana bayat a dagiti nagannak kaniana ket nagtrabtrabahoda. A kas dagiti riniwriw a tattao idiay [[Kappon ti Sobiet]], ti pamilia a Gagarin ket nagsagsagaba idi las-ud ti panagsakup ti Nazi idi [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]]. Kalpasan idi ti maysa nga opisial ti Aleman ket innalana ti balayda, ti pamilia ket nangipatakder ti bassit a kalapaw nga idiay ti naggigiananda ti maysa a tawen ken siam a bulan aginggana ti panapatingga ti panagsakup.&lt;ref name=klushino&gt;{{cite news | url = http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12875848 | title = Ti Klushino ni Yuri Gagarin: Ti naliplipata a a balay ti naisalaysayan ti limbang | last = Moskvitch | first = Katia |date = 3 Abril 2011 | work = BBC News | accessdate =4 Abril 2011}}&lt;/ref&gt; Dagidi dua a kinauna kakabsatna ket naipammatalawda idiay [[Nazi nga Alemania]] para iti [[OST-Arbeiter|panagtagtagabu]] idi 1943, ken saanda a nagsubsubli aginggana ti kalpasan ti gubat. Idi 1946, ti pamilia ket immalisda idiay Gzhatsk.&lt;ref name=klushino /&gt;

== Karrer iti Sobiet nga Aero Puersa ==

Idi isu ket maysa nga agtutubo, ni Gagarin nagbalin a nagayayat iti limbang ken dagiti planeta.&lt;ref name=&quot;war years&quot;&gt;{{Cite book|title=Into Idiay Naulimek a Baybay: Dagiti Nangiyununa ti Limbang a Panawen, 1961–1965 |url=https://archive.org/details/intothatsilentse00fren_0 |publisher=Unibersidad ti Nebraska Press |location=[[Lincoln, Nebraska|Lincoln]] |author=French, Francis |author2=Burgess, Colin |page=2 |year=2007 |isbn=0-8032-1146-5 |oclc=71210133}}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti panagbasa ti maysa a tawen idiay [[teknikal nga Eskuela ti Propesion]] idiay [[Lyubertsy]], ni Gagarin ket napili idi para iti adu pay a panagsanay iti maysa a nangato a teknikal nga eskuela idiay [[Saratov]]. Bayta nga adda idiay, isu ket kimmappon iti &quot;AeroClub&quot;, ken nakasursuro nga agpatayab ti maysa a nalag-an a maipatayab a lugan, ti maysa a pagliwliwaanna a nakakapkapanan ti kaaduan a panawenna.

Idi 1955, kalpasan ti panagturposna ti teknikal a panagbasbasaa, isu ket simmrek ti panagpatayab a panagsanay iti milisi idiay Eskuela ti Piloto ti [[Orenburg]]. Bayat nga adda idiay naamammuanna ni Valentina Goryacheva, nga isu ti inasawan idi 1957, kalpasan ti panakagun-odna ti piloto a payakna iti maysa a [[MiG-15]]. Kalpasan ti panagturpos, isu ket naipatudonan idiay pagpatayab. Isu ket nagbalin a maysa a [[Teniente]] iti [[Aero Puersa ti Sobiet]] idi 5 Nobiembre 1957; idi 6 Nobiembre 1959 isu ket nakagun-od ti ranggo iti Kangatuan a Teniente.&lt;ref name=&quot;astro&quot;&gt;{{iti sao|ru}} {{cite web|url=http://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/gagarin.htm |title=Юрий Алексеевич Гагарин |work=Astronaut.ru |date=11 Hulio 2007 |accessdate=30 Marso 2008}}&lt;/ref&gt;

== Karrer iti Sobiet a programa ti limbang ==

=== Panakapili ken panagsanay ===
{{kitaen pay ti|Vostok a programa}}
Idi 1960, kalpasan ti panabirbiruk ken ti maysa a pamay-an ti panagpili, ni Yuri Gagarin ket napili idi a kinaduaanna dagiti 19 a piloto para iti [[Sobiet a programa ti limbang]]. Ni Gagarin ket napilpili par aidi para kadagiti nalalaing a panagsanay a grupo a naamammoan a kas dagiti Sochi nga Innem, a dagitoy ti nagtaudan a nakapilian dagiti immuna a kosmonauta ti [[Vostok a programa]]. Ni Gagarin ken dagiti prospektibo a kandidato ket naisuheto kadagiti eksperimento a naidaremdem a mangpadas ti pisikal ken sikolohikal a kaibturda; isu ket napan pay ti panagsanay para iti sumaruno a panagpatayab. Manipud kadagiti duapulo a napilpili, ti dimteng a napili para iti umuna panagpatayab ket ni Gagarin ken ni [[Gherman Titov]] gapu kadagiti kalaingda iti las-ud ti kadagiti panagsanayda ken dagiti pay maipapan ti bagi a panakaidasig&amp;nbsp;— ti pagyanan ket limitado idiay bassit a pagmanehuan ti [[Vostok a lugan ti limbang|Vostok]], ken dagitoy dua a lallaki ket pandekda. Ni Gagarin idi ket {{convert|1.57|m|ftin}} ti katayagna.&lt;ref Name=&quot;time2006&quot; /&gt;

== Ipupusay ==
Idi 27 Marso 1968, bayat a kadawyan nga agsasanay iti panagpatayab manipud idiay [[Eropuerto Chkalovsky|Pagpatayaban ti Chkalovsky]], isu ken ti instruktor ti panagpatayab a ni [[Vladimir Seryogin]] ket pimmusay iti maysa a pannakaitupa ti [[Mikoyan-Gurevich MiG-15|MiG-15UTI]] idiay asideg ti ili ti [[Kirzhach]]. Dagiti bangkay ni Gagarin ken ni Seryogin ke nakremado ken dagiti dapo ket naipunpon kadagiti [[Nekropolis a Diding ti Kremlin|diding ti Kremlin]] idiay [[Nalabbasit a Kuadrado]].

&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:1976 4569.jpg|
File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|
File:RR5714-0010R.png|
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

=== Dagiti taudan ===
*{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=2f4pSA4S8UwC&amp;pg=PA140 |title=Soviet and Post-Soviet Identities |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |editor1-first=Mark |editor1-last=Bassin |editor2-first=Catriona |editor2-last=Kelly |pages=140–141 |year=2012 |isbn=1-107-01117-5}}
*{{cite book |title=Sportsmen of the Soviet Army |publisher=Novosti Press Agency |location=Moscow |first=Vyacheslav Mikhailovich |last=Gavrilin |year=1973 |oclc=23374154}}
*{{cite book |title=Challenge to Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945–1974 |publisher=NASA |location=Washington, D.C. |first=Asif A |last=Siddiqi |year=2000 |id=SP-2000-4408 |oclc=48909645}} [http://history.nasa.gov/SP-4408pt1.pdf Part 1 (page 1-500)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916023444/http://history.nasa.gov/SP-4408pt1.pdf |date=2008-09-16 }}, [http://history.nasa.gov/SP-4408pt2.pdf Part 2 (page 501-1011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018045602/http://history.nasa.gov/SP-4408pt2.pdf |date=2011-10-18 }}.
*{{cite book |title=The rocket men: Vostok &amp; Voskhod, the first Soviet manned spaceflights |url=https://archive.org/details/rocketmenvostokv0000hall |publisher=Springer |first1=Rex |last1=Hall |first2=David |last2=Shayler |page=350 |date=Mayo 2001 |isbn=1-85233-391-X}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{Cite book |title=The Cosmonaut Who couldn't Stop Smiling: The Life and Legend of Yuri Gagarin |url=https://archive.org/details/cosmonautwhocoul0000jenk |publisher=Northern Illinois University Press |first=Andrew L |last=Jenks |year=2012 |isbn=978-0-87580-447-7}}
*{{Cite book |title=Vostok 1: First Human in Space |url=https://archive.org/details/vostok1firsthuma00cole |publisher=Enslow |location=Springfield, NJ |first=Michael D |last=Cole |year=1995 |isbn=0-89490-541-4}}
*{{Cite book |title=Starman: The Truth Behind the Legend of Yuri Gagarin |publisher=Bloomsbury |location=[[London]]|first1=Jamie |last1=Doran |first2=Piers |last2=Bizony  |year=1998 |isbn=0-7475-4267-8}}
* &quot;S. P. Korolev. Encyclopedia of life and creativity&quot; – edited by C. A. Lopota, RSC Energia. S. P. Korolev, 2014 {{ISBN|978-5-906674-04-3}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikiquote-inline}}
{{Commonscat-inline}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Gagarin, Yuri}}
[[Kategoria:1934 a pannakaipasngay‏]]
[[Kategoria:1968 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Sobiet a kosmonauta]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>bwlnlgmdd6ug4ar3ble402ip8idrqdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Himalaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17995</id>
    <revision>
      <id>406313</id>
      <parentid>402590</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17080" sha1="33i7wmmu32qyveywaqjrfruozkvgth0" xml:space="preserve">{{Napili nga artikulo}}{{Infobox kabambantayan
|name=Himalaya
|photo=Everest North Face toward Base Camp Tibet Luca Galuzzi 2006 edit 1.jpg
|photo_caption=Ti amianan a sango ti [[Bantay Everest]] a kas nakitkita manipud iti dalan a mapan idiay kuartel a kampo idiay [[Naturay a Rehion ti Tibet]], [[Tsina|Republika ti Tattao ti Tsina]].
|country = [[Apganistan]]
|country1 = [[Butan]]
|country2 = [[Burma]]
|country3 = [[Tsina]]
|country4 = [[India]]
|country5 = [[Nepal]]
|country6 = [[Pakistan]]
|region_type=
|region=
|border=
|highest=Bantay Everest
|elevation_m=8848
|highest_location=[[Nepal]] ken [[Tsina]]
|coordinates = {{coord|27|59|17|N|86|55|31|E|region:IN|format=dms|display=inline,title}}
|geology= | period= | orogeny=
|map_image = Himalayas Map.png
|map_caption=Ti sapasap a lokasion ti Himalaya a kabambantayan.
}}

Ti '''Himalaya''', ([[Sanskrito]], ti ''hima'' ([[niebe]]) + ''ālaya'' (pagtaengan), literal a, &quot;pagtaengan ti niebe&quot;&lt;ref name=oed&gt;{{cite web|url=http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0378930#m_en_gb0378930|title=Panakailawlawagan ti Himalaya|work=Dagiti Online a Diksionario ti Oxford|accessdate=2011-05-09|archive-date=2011-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110212174328/http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0378930#m_en_gb0378930|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212174328/http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0378930#m_en_gb0378930 |date=2011-02-12 }}&lt;/ref&gt;) ket maysa a [[kabambantayan]] idiay [[Asia]] a nangisinsina kadagiti tanap ti [[Indiano a subkontinente]] manipud iti [[Tibetano a Banak]].

Ti Himalaya a kabambantayan ket pagibalayan kadagiti kangatuan a pantok iti lubong, a mairaman ti kangatuan, ti [[Bantay Everest]].  Ti Himalaya ket mangiraman kadagiti [[Listaan dagiti kangatuan a bantay|ginasut a banbantay]] a sumurok ti {{pagbaliwen|7200|m|ft}} iti kangato.  Iti paggiddiatan, ti kangatuan a pantok ti ruar ti Asia—ti [[Aconcagua]], idiay [[Andes]]— ket {{pagbaliwen|6961|m|ft}} ti katayagna.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://books.google.com/books?id=4q_XoMACOxkC&amp;pg=PA25&amp;lpg=PA23&amp;dq=%22South+Tibet+Valley%22&amp;output=html&amp;sig=cplbaHyY4CGV0ogUvw0NT8o0EfM
|title=Bantay a Sistema ti Himalaya|publisher=|accessdate=2007-08-07}}&lt;/ref&gt;

Ti Himalaya a kabambantayan, a pagbuklan ti tallo a paralelo nga apo dagiti kabambantayan, kadenna wenno ballasiwenna dagiti [[Dagiti estado ti Himalaya|lima a pagilian]]: ti [[Bhutan]], [[India]], [[Nepal]], [[Tsina]], ken [[Pakistan]], a dagiti immuna a tallo a pagilian ket adda ti kaaduan a katurayan kadagitoy a kabambantayan.&lt;ref name=bishop-britannica&gt;{{cite web|last=Bishop|first=Barry|authorlink= (alpinista)|title=Himalaya (bantay, Asia)|publisher=Encyclopaedia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/266037/Himalayas|accessdate=1 Oktubre 2012}}&lt;/ref&gt;  Ti Himalaya ket nabeddengan iti amianan a laud babaen dagiti kabambantayan ti [[Karakoram]] ken [[Hindu Kush]], iti amianan babaen ti Tibetano a Banak, ken iti abagatan babaen ti [[Tanap Indo-Ganges]].  Adda dagiti kangrunaan a [[karayan]] iti lubong, ti [[Karayan Indus|Indus]], ti [[Karayan Ganges|Ganges]], ken ti [[Karayan Yarlung Tsangpo|Tsangpo]]-[[Karayan Brahmaputra|Brahmaputra]], ket tumaudda ti Himalaya, ken dagiti naitiptipon a [[pagayusan a labneng]] ket pagtaengan ti 600 a riwriw a tattao.  Ti Himalaya ket adda ti nangruna a panagsukogna kadagiti kultura ti [[Abagatan nga Asia]]; adu kadagiti pantok ti Himalaya ket sagrado iti [[Hinduismo]] ken [[Budismo]].

Daytoy ket nabagkat babaen ti [[subduksion]] ti [[Indiano a Plato|Indiano a tektoniko a plato]] idiay sirok ti [[Eurasiano a Plato]], ti kabambantayan a Himalaya ket sumakop iti, laud-amianan a laud nga aginggana iti daya-abagatan a daya, iti maysa nga arko iti {{pagbaliwen|2400|km|mi}} a kaatiddog.  Ti akinlaud nga angklana, ti [[Nanga Parbat]], ket naisanglad idiay abagatan ti akin-amianan unay a tikor ti karayan Indus, ti akindaya nga angklana, ti [[Namcha Barwa]], ti laud ti nalatak a tikor ti karayan Tsangpo.  Ti kabambantayan ket naidumaduma iti kaakaba manipud iti {{pagbaliwen|400|km|mi}} iti laud aginggana iti  {{pagbaliwen|150|km|mi}} iti daya.

== Etimolohia ==
Ti taudan ti nagan a Himalaya ket [[Sanskrito]] a {{lang|sa-Latn|Himālaya}} ({{wikt-lang|sa|हिमालय}} &quot;pagnaedan ti [[niebe]]&quot;, manipud iti {{lang|sa-Latn|hima}} ({{wikt-lang|sa|हिम}} &quot;[[lamiis]], [[lam-ek]]&quot; ken {{lang|sa-Latn|ālaya}} ({{wikt-lang|sa|आलय}} &quot;[[pagtaengan]], [[pagnaedan]], [[balay]]&quot;.

Pagaammo ti kabambantayan kas ti ''Himālaya'' iti [[pagsasao a Nepali|Nepali]] ken [[pagsasao a Hindi|Hindi]] (agpadpada a naisurat kas {{lang|hi|हिमालय}}), ''Hinvāl'' (हिंवाळ) in [[pagsasao a Garhwali|Garhwali]], ''Himāl'' (हिमाल) in [[pagsasao a Kumaoni|Kumaoni]], ''Himalaya'' ({{lang|bo|ཧི་མ་ལ་ཡ་}}) wenno &quot;Daga ti Niebe&quot; ({{lang|bo|གངས་ཅན་ལྗོངས་}}) iti [[Pagalagadan a Tibetano]], {{lang|ne-Latn|Himālaya}} iti [[pagsasao a Sinhala|Sinhala]] (naisurat kas {{lang|si|හිමාලය}}), ''Himāliya'' a kabambantayan ({{lang|ur|{{Nastaliq|سلسلہ کوہ ہمالیہ}}}}) iti [[Urdu]], ''Himaloy Parvatmala'' ({{lang|bn|হিমালয় পর্বতমালা}}) iti [[pagsasao a Bengali|Bengali]], ken ''Ximalaya'' a kabambantayan ({{lang-zh|s=喜马拉雅[[wikt:山脉|山脉]]|p=Xǐmǎlāyǎ Shānmài|c=|t=喜馬拉雅[[wikt:山脉|山脉]]}}) iti [[pagsasao nga Insik|Insik]].

Iti daan a sursurat, agraman ti Sanskrit [[epiko]] a [[Mahabharata]], sagpaminsan a naited ti nagan kas [[Himavat|Himavan]].&lt;ref&gt;{{cite book |author=Roshen Dalal |author-link=Roshen Dalal |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |url=https://books.google.com/books?id=zrk0AwAAQBAJ |publisher=[[Penguin Books]] |date=2014|isbn=9788184752779 |lang=en }} Entry: &quot;Himavan&quot;&lt;/ref&gt; Ni [[Himavat]] ({{lang-sa|हिमवत्}}) wenno Himavan '''Himavān''' ({{lang-sa|हिमवान्}}) ken maysa a didiosen ti Hindu nga isu ti pannakailadawan ti Himalaya a kabambantayan. Mairaman ti dadduma pay nga epiteto ti '''Himaraja''' ({{lang-sa|हिमराज}}, {{lit|&quot;ari ti niebe&quot;}}) wenno '''Parvateshwara''' ({{lang-sa|पर्वतेश्वर}}, {{lit|&quot;apo dagiti bantay&quot;}}).

Iti Lumaud a [[literatura]], aw-awagan dayta ti dadduma a mannurat a ''Himalaya''. Daytoy ket sigud a naisurat met a kas ''Himmaleh'', kas iti dandaniw ni [[Emily Dickinson]]&lt;ref&gt;{{citation |last=Dickinson |first=Emily |title=The Himmaleh was known to stoop |author-link=Emily Dickinson |title-link=:s:The Himmaleh was known to stoop |lang=en}}.&lt;/ref&gt; ken dagiti panagsurat ni [[Henry David Thoreau]].&lt;ref&gt;{{citation |last=Thoreau |first=Henry David |title=A Week on the Concord and Merrimack Rivers |date=1849 |author-link=Henry David Thoreau |lang=en}}.&lt;/ref&gt;

== Ekolohia ==
{{Nangruna|Elolohia ti Himalaya}}
Dagiti mula ken ayup ti Himalaya ket agdumaduma babaen ti klima, tudo, kangato, ken dagiti daga. Dagiti panagbalbaliw ti klima ket sumakuop mabnipud ti tropikal a babba ti kabambantayan aginggana iti permanente a yelo ken niebe kadagiti kangatuan pantok. Iti kangatuan a lugar ti [[Tropiko ti Kanser]], ti permanente [[linia ti niebe]] ket isu kadagiti kangatuan iti lubong iti agarup a {{pagbaliwen|5500|m|ft|-2}}.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Shi|first1=Yafeng|last2=Xie|first2=Zizhu|last3=Zheng|first3=Benxing|last4=Li|first4=Qichun|url=http://itia.ntua.gr/hsj/redbooks/126/iahs_126_0111.pdf|title=Pannakaiwarwaras, Langa ken dagiti Panagdumaduma dagiti Glasier iti Tsina|journal=Penpen ti Glasier ti Lubong|year=1978|publisher=Riederalp Workshop|access-date=2013-02-22|archive-date=2013-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424125203/http://itia.ntua.gr/hsj/redbooks/126/iahs_126_0111.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424125203/http://itia.ntua.gr/hsj/redbooks/126/iahs_126_0111.pdf |date=2013-04-24 }}&lt;/ref&gt; Iti maigiddiatan, dagiti [[ekuador|ekuatorial]] a kabambantayan idiay [[Baro a  Guinea]], ti [[Rwenzoris]] ken [[Colombia]] ket adda ti ab-ababa a linia ti niebe iti {{pagbaliwen|900|m|ft|-1}} .&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Henderson-Sellers|first1=Ann|last2=McGuffie|first2=Kendal|title=Ti Kasakbayan ti Klima ti Lubong: Ti Panagmodelo a Perspektibo|year=2012|url=https://archive.org/details/futureofworldscl0000unse|pages=[https://archive.org/details/futureofworldscl0000unse/page/199 199]–201|isbn=978-0-12-386917-3}}&lt;/ref&gt; Ti kaadu ti tinawen a panagtudtudo ket umad-adu manipud iti laud nga agpadaya idiay igid ti akin-abagatan a sanguanan ti kabambantayan. Daytoy a panagduduma ti kangato, tudo ken kasasaad ti daga a maitipon ti nangato unay a linia ti niebe ket mangsuporta kadagiti adu a kita ti komunidad dagiti naisangsangayan a mula ken ayup. Kas pagarigan dagiti nakaro ti kangato nga altitud (nababa nga atmosperiko a presion) no mairaman ti nakaro a kalamiis ket mangpalubos ti panagbiag dagiti [[ekstremopilo]] nga organismo.&lt;ref&gt;{{cite web|first=C. Michael|last=Hogan|year=2010|url=http://www.eoearth.org/article/Archaea?topic=49496|title=Archaea|editor1-first=E.|editor1-last=Monosson|editor2-first=C.|editor2-last=Cleveland|work=Ensiklopedia ti Daga|publisher=Nailian a Konsilo para iti Siensia ken Enbironmento|location=Washington DC}}&lt;/ref&gt;

Ti naisangsangayan a kabaknang ti agsabsabong ken mulmula ti Himalaya ket mapmapan kadagiti estruktural ken komposisional a panagbalbaliw gapu ti [[panagbalbaliw ti klima]]. Ti panagpangato ti temperatura ket mabalin a mangiyalis kadagiti nadumaduma a sebbangan kadagiti nangatngato nga elebasion. Ti kabakiran ti diraan ket pinarparukma babaen dagiti kabakiran ti pino idiay rehion ti Garhwal Himalaya. Adda dagiti reporta dagiti nasapa a panagsabsabong ket panagbungbunga kadagiti sebbangan ti kayo, a naipangpangruna ti [[rododendro]], [[mansanas]] ken ''[[Myrica esculenta]]''. Ti kangatuan nga ammo a sebbangan ti kayo idiay Himalayas ket ti ''Juniperus tibetica'' a mabirukan idiay {{pagbaliwen|4900|m|ft|-1}} idiay Akin-daya a Tibet.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.uni-marburg.de/fb19/personal/professoren/miehe/pdfs/20074.pdf|title=Kangatuan a Linia ti kayo idiay Akin-amianan a Hemisperio ket Mabirukan idiay Akin-abagatan a Tibet|first1=Georg|last1=Miehe|first2=Sabine|last2=Miehe|first3=Jonas|last3=Vogel|first4=Sonam|last4=Co|first5=La|last5=Duo|journal=Panagsukisok ken Panagrang-ay ti Bantay|volume=27|issue=2|date=Mayo 2007|pages=169–173|doi=10.1659/mrd.0792}}&lt;/ref&gt;

== Heolohia ==
[[Papeles:Himalaya-formation.gif|thumb|Ti ad-adu ngem 6,000&amp;nbsp;km a panagbaniaga ti daga a masa ti India (Indiano Plato) sakbay ti panagidungparna iti Asia (Eurasiano a Plato) idi agarup a 40 aghinggaan idi 50 a riwriw a tawtawen]]
{{Nangruna|Heolohia ti Himalaya}}

Ti Himalaya ket dagiti kaubingan a kabambantayan iti planeta ken kangrunaan a buklen ti nabagkat a [[sedimentario]] ken [[metamorpiko a bato]]. Segun ti moderno a teoria ti [[plato a tektoniko]], ti pannakapormada ket ti nagbanagan ti maysa a [[kontinental a panagdinnungpar]] wenno [[orohenesis]] idiay igid ti [[pagsasabatan a pagbeddengan]] a baetan ti [[Indo-Australiano a Plato]] ken ti [[Eurasiano a Plato]]. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti [[nakulpi a bantay]].

Ti panagdungpar ket nangrugi iti [[Kretaseo|Akin-ngato a Kretaseo]] a paset ti panawen idi 70 riwriw a tawtawen, idi ti aggunggunay ti amianan nga [[Indo-Australiano a Plato]], nga aggungunay iti agarup a 15&amp;nbsp;cm ti tunggal maysa atawen, ket nakidinnungpar iti [[Eurasiano a Plato]]. Idi agarup a 50 riwriw a tawtawen, daytoy napardas nga aggungunay nga Indo-Australiano a plato ket kompleto a nangrikep ti  [[Taaw Tethys]], a ti kaada daytoy ket naikeddeng babaen dagiti [[sedimentario a bato]] a mabirukan idiay dataran ti taaw , ken dagiti [[bulkan]] nga umarariping kadagiti igidna. Gapu ta dagitoy a sedimento ket nalag-anda, nalumesda kadagiti kabambantayan imbes a limned iti datar. Ti Indo-Australiano a plato ket agtultuloy maipipan a horisontal iti baba ti [[Tibetano a banak ]], a mangpilit ti banak nga agpangato. Ti [[Arakan Yoma]] bambantay idiay [[Myanmar]] ken ti [[Is-isla Andaman ken Nicobar ]] idiay [[Luek tiBengal]] ket naporma pay a kas ti maysa a nagbanagan ti daytoy a panagdungpar.

Ti Indo-Australiano a plato ket aggunggunay pay laeng iti 67&amp;nbsp;mm ti tunggal maysa a tawen, ken kadagiti sumaruno a 10 a riwriw a tawtawen daytoy ket mapanto iti agarup a 1,500&amp;nbsp;km idiay Asia. Agarup a 20&amp;nbsp;mm ti tunggal maysa a tawen iti India-Asia c a panagsabsabat ket masagepsep babaen ti [[Duyok a babak|panagduyok]] iti igid ti akin-abagatan a sanguanan ti Himalaya. Daytoy ket pagbanagan ti Himalaya nga agpangato babaen ti agarup 5&amp;nbsp;mm ti tunggal maysa a tawen, a mangaramid kadagitoy a heolohiko nga aktibo. Ti panagggunay ti Indiano a plato idiay plato ti Asia ket mangaramid daytoy a rehion a [[seismiko]] nga aktibo, a agbanagan kadagiti [[giingined]]

Idi las-ud ti kinaudi a [[panawen ti yelo]], adda idi ti maysa a naikapet nga alog ti yelo dagiti [[glasier]] ti baetan ti [[Kangchenjunga]] iti daya ken [[Nanga Parbat]] iti laud.&lt;ref name=K2011&gt;{{cite book|last=Kuhle|first=M.|year=2011|chapter=Ti Nangato a Glasial (Kaudian a Panawen ti Yelo ken Kaudian a Glasial Maximum) a Yelo a Kalob ti Nangato ken Tengnga nga Asia, nga adda ti Maysa a Kritiko a Panagrepaso Kadagiti Kinaudi a Petsa ti OSL ken TCN|editor1-last=Ehlers|editor1-first=J.|editor2-last=Gibbard|editor2-first=P.L.|editor3-last=Hughes|editor3-first=P.D.|title=Kuatenario a Glasiasion – Gay-ay ken Kronolohia,Ti Asasideg a Panagkita|location=Amsterdam|publisher=Elsevier BV|pages=943–965}} (dagiti imapa ti glasier [http://booksite.elsevier.com/9780444534477/ mabalin a maikarga])&lt;/ref&gt; Iti laud, dagiti glasier ket timmiponda ti network iti alog ti yelo idiay [[Karakoram]], ken iti amianan, timmiponda ti dati a [[Tibet]]ano a kaunegan ti daga a yelo iti abagatan, ti ruar a panagayos dagiti glasier ket nagpatingga iti baba ti elebasion iti {{pagbaliwen|1000|-|2000|m|ft}}.&lt;ref name=K2011 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kuhle|first=M|year=1987|title=Subtropikal a bantay- ken bambantay a gasasion idi ti panawen ti yelo ket nangkalbit ti panagawan dagiti maipapan ti glasier a paset ti panawen iti Pleistoseno|journal=GeoJournal|volume=14|issue=4|pages=393–421|doi=10.1007/BF02602717}}&lt;/ref&gt; Bayat a ti agdama a ginget dagiti glasier ti  Himalaya ket umabot ti {{pagbaliwen|20|to|32|km|mi}} iti kaatiddog, adda dagiti kangrunaan a ginget dagiti glasier idi ket {{pagbaliwen|60|to|112|km}} ti kaatiddogda idi las-ud ti panawen ti yelo.&lt;ref name=K2011 /&gt; Ti glasier a linia ti niebe (ti altitud a lugar ti pakapenpenan ken [[ablasion]] ti glasier ket natimbeng) ket agaru idi a {{pagbaliwen|1400|-|1660|m|ft}} nga abab-baba ngen tatta nga aldaw. Isu nga, ti klima ket saanna a {{pagbaliwen|7.0|to|8.3|C|F}} a nalamlamiis ngem tatta nga aldaw.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kuhle|first=M.|year=2005|title=The maximum Ice Age (Würmian, Last Ice Age, LGM) glaciation of the Himalaya – ti glasioheomorpolohiko a pangsukisok dagiti linia a pagrimriman ti glasier, kapuskol ti yelo ken kababaan a dati nga igid a puespuesto dagiti Bantay Everest-Makalu-Cho Oyu a massif (Khumbu- ken Khumbakarna Himal) a mairaman kadagiti pakaammo ti naladaw a glasial-, neoglacsial-, ken dagiti naipakasaritaan nga agpang ti glasier, dagiti depresion ti linia ti niebe ken tawtawen|journal=GeoJournal|volume=62|location=Dordrecht|publisher=Kluwer|pages=193–650|issue=3–4|doi=10.1007/s10708-005-2338-6}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist|33em}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Aitken, Bill, ''Footloose idiay Himalaya'', Delhi, Permanent Black, 2003. {{ISBN|81-7824-052-1}}
* Berreman, Gerald Duane, ''Hindus ti Himalaya: Etnograpia ken Panagbaliw'', maiak-2 rev. ed., Delhi, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1997.
* Bisht, Ramesh Chandra, ''Esiklopedia ti Himalaya'', New Delhi, Mittal Publications, c2008.
* ''Everest'', ti IMAX a pelikula(1998). {{ISBN|0-7888-1493-1}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Kategoria ti Commons-nailinia}}
* [http://www.digitalhimalaya.com/ Ti dihital a panagsukisok ti Himalaya idiay Cambridge ken Yale]
* [http://comp1.geol.unibas.ch/~zanskar/CHAPITRE2/page23.html Ti pannakaaramid ti Himalaya ken dagiti kangrunaan a tektoniko a subdibision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131223034305/http://comp1.geol.unibas.ch/~zanskar/CHAPITRE2/page23.html |date=2013-12-23 }}
* [http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html Heolohia dagiti bantay ti Himalaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616162641/http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html |date=2010-06-16 }}
* [http://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/earth/birth.html Pannakaipasngay ti Himalaya]

[[Kategoria:Himalaya| ]]
[[Kategoria:Dagiti kabambantayan ti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti kabambantayan ti Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti kabambantayan ti India]]
[[Kategoria:Dagiti kabambantayan ti Nepal]]
[[Kategoria:Dagiti kabambantayan ti Pakistan]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>33i7wmmu32qyveywaqjrfruozkvgth0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Louis Armstrong</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18326</id>
    <revision>
      <id>406443</id>
      <parentid>379551</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13073" sha1="4uwqbchqkj0f67bv0pni7zbmoc1qwtc" xml:space="preserve">{{Infobox artista ti musika
| name = Louis Armstrong
| image = Louis Armstrong restored.jpg
| alt = Ti retrato ni Louis Armstrong.
| caption = Ti entablado a personalidad ni Louis Armstrong ket maipada ti nadaeg a panagay-ayamna iti korneta ken trompeta. Ni Armstrong ket ammo pay ti narasras a timek a panagkankantana.
| image_size = 250
| landscape = Yes
| background = solo_singer
| birth_name =
| birth_date = Agostot 4, 1901
|birth_place =[[New Orleans, Louisiana|New Orleans]], [[Louisiana]], E.U.
| death_date = {{Death date and age|mf=yes|1971|7|6|1901|8|4}}
|death_place =[[Corona, Queens|Corona]], [[Queens]], [[Siudad ti New York]], E.U.
| Instruments = [[Trompeta]], [[korneta]], timek
| genre = [[Dixieland]], [[dias]], [[Swing a musika|swing]], [[tawidan a pop]]
| occupation = Musikero
| Spouse = [[Daisy Parker]]
| years_active = c. 1914–71
| label =
| associated_acts = [[Joe &quot;King&quot; Oliver]], [[Ella Fitzgerald]], [[Kid Ory]], [[Bobby Hackett]]
| website =
}}
Ni '''Louis Armstrong'''&lt;ref&gt;Kinaykayatna a maibalikas ti naganna iti '''Louie'''. &quot;Kasla iti Louis Armstrong—nga impaletrana ti naganna ti Louis, ngem kinaykayatna a maibaga ti Louie,&quot; a linaglagip ni [[Louie Bellson]] [http://www.jazzprofessional.com/interviews/Louie%20Bellson_12.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119035609/http://www.jazzprofessional.com/interviews/Louie%20Bellson_12.htm |date=2008-11-19 }}. Ni Armstrong ket nairehistro idi a kas ni &quot;Lewie&quot; para iti [[Senso ti Estados Unidos, 1920|1920 a Senso ti E.U.]]. Dagiti nadumaduma a madama a rekord isu ket tinawtawagna ti &quot;Louie&quot; iti entablada, a kas ti 1952 nga &quot;Adda Kadi ti Makaipalawag?&quot; manipud iti madama nga album ''Idiay Eskandinabia tom.1''. Daytoy ket nasken a malaglagip a ti &quot;Lewie&quot; ket isu ti Pranses a pannakabalikas ti &quot;Louis&quot; ken sapasap nga inus-usar idiay Louisiana. Nupay kasta, no isu ket tumawtawag ti bagina iti &quot;Hello Dolly!,&quot; binalbalikasna ti naganna a kas ti &quot;Lewis&quot; (&quot;Kumusta, Dolly. Daytoy ket ni Lewis, Dolly&quot;), a binalbalikasna ti 's'.&lt;/ref&gt; (Agosto 4, 1901&amp;nbsp;– Hulio 6, 1971),&lt;ref&gt;Ni Armstrong ket imbagbagana idi a saan segurado ti pannakaipasngayna, ngem nagramrambak ti kasangayna iti Hulio 4. Isu ket kaykanayon a naguted ti tawen iti 1900 no agbitbitl aiti publiko (urayno isu ket nagusar ti 1901 iti bukodna a Social Seguridad ken dagiti daaduma pay a pappapel iti gobierno). A nagus-usar kadagiti dokumento ti [[Simbaan a Katoliko|Romano Katoliko a Simbaan]] idi inpabunyag ti apongna a baket, ti agsuksukimat ti musika ti New Orleans a ni [[Tad Jones]] ket  nangikeddeng ti pudno a panakayanak ni Armstrong a kas idi Agosto 4, 1901. Nga adda dagiti nadumaduma a ebidensia a makapasingked, daytoy a petsa maaw-awaten babaen dagiti eskolar para ken ni Armstrong. Ni Armstrong ket awan ti tengnga a naganna, ngem ti 1949 a ''[[Time (magasina)|Time]]'' a bariweswes ti magasina ket nangited kaniana ti tengnga a nagan iti Daniel. Dagiti rehistro ti senso ken panagbunniag ket nagpasingked nga isu ket awan ti tengnga a nagan.&lt;/ref&gt; a nabirngasan ti '''Satchmo'''&lt;ref&gt;Para iti &quot;kartera a ngiwat.&quot;&lt;/ref&gt; wenno '''Pops''', ket maysa idi nga Amerikano trompetero ken kumakanta ti [[dias]] manipud idiay [[New Orleans]], [[Louisiana]].

Isu ket nagbalin a prominente kadagiti tawtawen ti 1920 a kas maysa a &quot;managparnuay&quot; nga agay-ayam ti [[koroneta]] ken [[trompeta]], ni Armstrong ket naikabatayan ti impluensia iti dias, a nangibalbaliw ti pakatengngaan ti isip ti musika manipud iti naumnong nga improbisasion iti agmaymaysa a panagpabpabuya. Nga adda ti nalaka a malasin a nauneg ken naisangsangayan a kasla graba a boses, ni Armstrong ket maysa pay idi a mannakaimpluensia a kumakanta, a nagipakpakita ti kalaing ng agparparang-ay, a mangkilkillo kadagiti liriko ti kanta para iti kapanggepan a panangiyebkas.

== Nasapa a biag ==
[[Papeles:Adi Holzer Werksverzeichnis 899 Satchmo (Louis Armstrong).jpg|thumb|right|Namarisan iti ima a kinitikit iti ''Louis Armstrong'' babaen ni [[:de:Adi Holzer|Adi Holzer]] 2002.]]

Ni Armstrong ket kankanayon a nangibagbaga nga isu ket naipasngay idi Hulio 4, 1900,&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/time100/artists/profile/armstrong.html The TIME 100. ''Louis Armstrong''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000527001128/http://www.time.com/time/time100/artists/profile/armstrong.html |date=2000-05-27 }} TIME, Stanley Crouch, June 8, 1998. &quot;For many years it was thought that Armstrong was born in New Orleans on July 4, 1900, a perfect day for the man who wrote the musical Declaration of Independence for Americans of this century. But the estimable writer Gary Giddins discovered the birth certificate that proves Armstrong was born Aug. 4, 1901.&quot; Naala idi Enero 8, 2009.&lt;/ref&gt; ti petsa a naibagbagan kadagiti adu a biograpia. Uray no isu ket pimmusay idi 1971, idi laeng tengnga ti tawtawen ti 1980 ti pannakadiskobre ti pudno a petsa ti pannakaipasngay iti Agosto 4, 1901 babaen ti agsuksukimat a ni [[Tad Jones]] babaen ti eksaminasion kadagiti [[bunyag|rehistro ti bunyag]].&lt;ref&gt;[http://www.louisarmstronghouse.org/about/faq.htm#LA5 When is Louis Armstrong's birthday?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116083432/http://www.louisarmstronghouse.org/about/faq.htm#LA5 |date=2013-01-16 }} The Official Site of the Louis Armstrong House &amp; Archives.&lt;/ref&gt; Ni Armstrong ket naipasngay iti napanglaw a pamilia idiay [[New Orleans, Louisiana]], ti apo a lalaki dagiti aadipen. Isu ket dimmakkel a napanglaw, iti narusanger a kaarubaan, ken ammo a kas “ti Pakigubatan”, ken paset idi daytoy ti distrito ti legado a panagbalangkantis ti [[Storyville, New Orleans|Storyville]]. Ti amana, ni William Armstrong (1881–1922), ket pinanawanna ti pamiliana ken kimmuyog iti sabali a babai idi pay laeng maladaga ni Louis. Ti inana, ni Mary &quot;Mayann&quot; Albert (1886–1927), ket pinanawanna met ni Louis ken iti ub-ubing a kabasatna a babai a ni Beatrice Armstrong Collins (1903–1987) ken inaywanan met ti apongda a babai, a ni Josephine Armstrong, ken ti dadduma pay a panawen, ti ulitegna a ni Isaac. Idi agtawen iti lima, isu ket immalis ken napan a nagtaeng iti inana ken dagiti kabagianna, ken nakikitana laeng ti amana kadagiti parada.

Isu ket nagadal idiay Eskuela Fisk para iti Lallaki, a mabalin nga idiay iti nasapa a nakaiyammuanna iti musika. Isu ket nakaited ti matgedan a kas maysa nga agideldeliber iti diario ken ti pay panagbiruk kadagiti naibelleng a a makan ket inlaklakona kadagiti restorante, ngem daytoy ket saan met a nakaanay a nagpasardeng iti inana manipud iti panagbalangkantis. Isu ket napnapan kadagiti pagsasalaan iti asideg ti balayna, nga idiay ket nagobserba kadagiti amin manipud iti nasayet a panagsalsala aginggana ti [[kuadrilia]]. Tapno makasapul ti nayon a kuarta isu ket nagaw-awit kadagiti uging idiay [[Storyville, New Orleans|Storyville]], ti naidayegan a distrito ti panagbalangkantis, ken nagdengdengngeg kadagiti nagtoktokar a banda kadagiti bordelo ken pagsasalaan, a naipangpangruna idiay Pete Lala nga idiay ket nagpabpabuya ni [[Joe &quot;King&quot; Oliver]] ken dagiti dadduma a nadayeg a musikero ket bumisitada tapno agdayyeng.

Kalpasan idi nagikkat iti Eskuela Fisk idi agtawen iti sangapulo ket maysa, timmipon ni Armstrong iti kuartet ti lallaki a nagkankanta kadagiti kalsada tapno makasapul ti kuarta. Ngem isu ket nangrugrugi met a narairo. Kinuna ti agay-ayam iti koronet a ni [[Bunk Johnson]] a sinusuruanna ni Armstrong (agtawen idi ti 11) nga agtokar babaen ti panagdengngeg idiay [[Honky tonk|Tonk]] ni Dago Tony idiay  New Orleans,&lt;ref&gt;''Current Biography 1944'', pp. 15–17.&lt;/ref&gt; uray no kadagiti naladladaw a tawenna ni Armstrong ket nangited ti daytoy a pammadayaw ken ni Oliver. Ni Armstrong ket saan unay a naglaglagip iti kinaubingna a kas dagiti kamadian a panawen ngen isu daytoy ti nangalaanna kadagiti inspirasionna, “Iti tunggal kanito nga agkidemak no puypuyotek ti tropetak—Kitkitaen ti puso ti naimbag a duog a New Orleans... Daytoy ket nakaited kaniak iti pagbiagak.”&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Laurence |last=Bergreen |title= ''Louis Armstrong: An Extravagant Life'' |url=https://archive.org/details/louisarmstrongex0000berg |publisher=Broadway Books |location=New York |isbn=0-553-06768-0 |year=1997 |page=[https://archive.org/details/louisarmstrongex0000berg/page/6 6]}}&lt;/ref&gt;

Isu ket nagtrabaho pay iti imigrante a pamilia ti Lituano-Hudio dagiti Karnofsky, nga addaan iti negosio ti panagala kadagiti basura ken nangited kaniana kadagiti nadumaduma a trabaho. Innalada met isunan ken trinatoda a kas maysa a kameng ti pamilia, gapu ta ammoda met nga isu ket awanan iti ama, ken pinakpakanda ken nagayaywanda kaniana.&lt;ref&gt;{{Cite news
| last = Karnow
| first = Stanley
| title = My Debt to Cousin Louis's Cornet
| work = The New York Times
| pages = 
| publisher = 
| date = Pebrero 21, 2001
| url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&amp;res=9C02E1D91639F932A15751C0A9679C8B63
| accessdate = Enero 10, 2007
| archive-date = 2008-01-27
| archive-url = https://web.archive.org/web/20080127131546/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&amp;res=9C02E1D91639F932A15751C0A9679C8B63
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt; Isu ket nangsurat met iti panaglaglagip iti relasionna kadagiti Karnofskys a natituluan iti, ''Louis Armstrong + the Jewish Family in New Orleans, La., the Year of 1907.'' Iti daytoy inpalagna iti pannakaduktalna a daytoy a pamilia ket suheto met ti diskriminasion babaen dagiti &quot;dadduma a puraw a tattao' dagiti nasionalidad a managrikna a nasaysayaatda ngem ti puli ti Hudio... Agtawenak laeng idi iti pito ngem nalakaak met a nakakita ti saan a nasayaat a panangtrato dagiti Puraw a Tattao iti piman a pamilia ti Hudio a pagtrabtrabahuak.&quot;&lt;ref name=&quot;InHisOwnWords&quot;&gt;{{cite book
|last1=Armstrong
|first1=Louis
|last2=Brothers
|first2=Thomas
|year=2001
|title=Louis Armstrong, In His Own Words: Selected Writings
|url={{Google books|fdxDDe-fb8sC|Louis Armstrong, In His Own Words: Selected Writings|page=8|plainurl=yes}}
|page=8
|location=New York
|publisher=Oxford University Press
|isbn=0-19-514046-X
|accessdate=Enero 24, 2014
|quote=&quot;I had a long time admiration for the Jewish People.  Especially with their long time of courage, taking So Much Abuse for so long.  I was only ''Seven'' years old, but I could easily see the ''ungodly treatment'' that the White Folks were handing the poor ''Jewish'' family whom I worked for.  It dawned on me, how drastically.  Even 'my race,', the Negroes, the way that I saw it, they were having a little ''better'' Break than the ''Jewish'' people, with jobs a plenty around.  Of course, we can understand all the situations and handicaps that was going on, but to me we were better off than the Jewish people.&quot;}}&lt;/ref&gt;
Ni Armstrong ket nagar-aramat iti bitinbitin iti [[Bituen ni David]] iti amin a paset tipanagbiagna ken nagsurat met no ania ti naadalna manipud kaniada: &quot;kasano ti agbiag—pudno a biag ken determinasion.&quot;&lt;ref name=Commentary&gt;Teachout, Terry. [https://www.commentarymagazine.com/article/satchmo-and-the-jews/ &quot;Satchmo and the Jews&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206184934/https://www.commentarymagazine.com/article/satchmo-and-the-jews/ |date=2015-02-06 }} ''Komentario'' magasina, 1 Nobiembre 2009.&lt;/ref&gt; Ti impluensia dagiti Karnofsky ket nalaglagip idiay New Orleans babaen ti Proyekto Karnofsky, ti saan nga agganganansia a gunglo a naidedikado iti panagawat kadagiti donasion ti instrumento ti musika tapno &quot;maikabil dagitoy kadagiti ima ti maysa a sigagagar nga ubing a saanto idin a makasanay iti nakakaskasdaaw a panagsanay iti panagadal.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.karnofsky.org/name.html &quot;The Karnofsky Project&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114030841/http://www.karnofsky.org/name.html |date=2015-01-14 }}.&lt;/ref&gt;

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
* Armstrong, Louis. ''Satchmo: Ti Biagko idiay New Orleans''. {{ISBN|0-306-80276-7}}
* Armstrong, Louis ken Thomas nga Agkakabsayt a Lallaki. ''Armstrong, iti Bukodna a Balikas: Napilpili a Sursurat''. {{ISBN|0-19-514046-X}}
* Bergreen, Laurence &quot;Louis Armstrong: Ti Nalala a Biag&quot; {{ISBN|0-553-06768-0}}
* Brothers, Thomas &quot;New Orleans ni Louis Armstrong&quot; {{ISBN|0-393-06109-4}}
* Cogswell, Michael. ''Armstrong: Ti Sarita ti Ruar t Entablada''. {{ISBN|1-888054-81-6}}
* Elie, Lolis Eric. ''Ti Surat manipud idiay New Orleans.'' Kasisigud anaiprenta iti ''Gourmet''. Naiprenta manen iti ''Best Food Writing 2006,'' Inurnos babaen ni Holly Hughes, {{ISBN|1-56924-287-9}}
* Jones Max and [[John Chilton]]. Sarita ni Louis Armstrong. {{ISBN|0-306-80324-0}}
* Meckna, Michael. ''Satchmo: Ti Louis Armstrong nga Ensiklopedia''. {{ISBN|0-313-30137-9}}
* Storb, Ilse. &quot;Louis Armstrong: Ti Depenitibo a Biograpia&quot;. {{ISBN|0-8204-3103-6}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
{{Wikiquote-inline}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Armstrong, Louis}}
[[Kategoria:1901 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1971 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Aprikano-Amerikano a kumakanta]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>4uwqbchqkj0f67bv0pni7zbmoc1qwtc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18333</id>
    <revision>
      <id>406507</id>
      <parentid>405382</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33320" sha1="4sf11rcbjrx7xfbfn3khzabv4mz5h08" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
|name                   = Meka/Makkah
|official_name          = Ti Nasantuan a Siudad ti Meka
|native_name            = {{lang|ar|مكة المكرمة}}&lt;br /&gt;''{{transl|ar|ALA-LC|Makkah al-Mukarramah}}''
|other_name             = Makkah
|image_skyline = Makkahi mukarramah.jpg
|image_caption = Ti [[Masjid al-Haram]] ken ti sentro ti Meka
|nickname               = ''Umm al-Qura'' (&quot;Ina kadagiti Amin a Pagtaengan&quot;)
|motto                  =
|pushpin_map            = Saudi Arabia
|map_caption            = Lokasion ti Meka
|subdivision_type       = Pagilian
|subdivision_name       = [[Papeles:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] [[Saudi Arabia]]
|subdivision_type1      = [[Dagiti probinsia ti Saudi Arabia|Probinsia]]
|subdivision_name1      = [[Rehion ti Makkah]]
|leader_title           = Mayor
|leader_name            = Abuzar Abbas
|leader_title1          = Probinsial a Gobernador
|leader_name1           = Mishaal bin Abdullah Al Saud
|leader_title2          =
|founder                = [[Dagiti Propeta ti Islam|Propeta]] [[Ismael iti Islam|Ismā'īl]], anak a lalaki ni [[Abraham iti Islam|Abraham]] (Islamiko a tradision)
|area_magnitude         =
|unit_pref              = Metric
|area_total_km2         = 760
|area_metro_km2         = 1200
|area_urban_km2         = 850
|elevation_m            = 277
|area_footnotes         = &lt;ref&gt;[http://www.holymakkah.gov.sa/ Munisipalidad ti Meka]. Holymakkah.gov.sa. Naala idi 2013-02-03.&lt;/ref&gt;
|population_note        = 
|population_as_of       = 2010
|population_total       = 1675368
|population_density_km2 = auto
|population_footnotes   = &lt;ref name=syb&gt;{{cite web|title=Population|url=http://www.cdsi.gov.sa/yb47/Pages/MixChapter2.htm|work=Statistical Yearbook 47 (2011)|publisher=Central Department Of Statistics &amp; Information|accessdate=15 Nobiembre 2013|archive-date=2013-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131201022443/http://www.cdsi.gov.sa/yb47/Pages/MixChapter2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|timezone               = [[Pagalagadan nga Oras ti Arabia|AST]]
|utc_offset             = +3
|timezone_DST           = [[Pagalagadan nga Oras ti Arabia|AST]]
|utc_offset_DST         = +3
|coordinates            = {{coord|21|25|N|39|49|E|region:SA|display=inline,title}}
|postal_code_type       = Kodigo ti koreo
|area_code              = (+966) 12
|website                = {{URL|http://www.holymakkah.gov.sa}}
}}

Ti '''Meka'''&lt;ref&gt;Sagpaminsan a, '''Makkah''' wenno '''Bakkah'''.&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|مكة}}, ''Makkah'', {{IPA-ar|ˈmækkæ|pron}}) ket maysa a siudad idiay [[Hejaz]] ken ti kapitolio ti [[probinsia ti Makkah]] idiay [[Saudi Arabia]]. Ti siudad ket mabirukan idiay {{pagbaliwen|70|km|abbr=on}} idiay kaunegan ti [[Jeddah]] iti akikid a ginget iti kangato a {{pagbaliwen|277|m|abbr=on}} ti [[pantar ti baybay]]. Ti populasionna idi 2012 ket 2 a riwriw, ngem dagiti agbisbisita ket ad-adu a pagkatluenna dagiti bilang ti tunggal maysa a tawen iti las-ud ti Hajj a paset ti panawen a natengtengngel iti maika-sangapulo ket dua a lunar a bulan ti Muslim ti [[Dhu al-Hijjah]].

Nga isu ti nakaipasngayan a lugar ni [[Mahoma]] ken ti lugar a nakaisuratan ti [[Koran]],&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Naipakasaritaan a pateg ti Koran ken ti Ḥadith] A.M. Khan&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=qur'an+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Ti Nasken a maammuan ti Amin a maipanggep ti Koran] Ahmed Al-Laithy&lt;/ref&gt; Ti Meka ket naipanpanunotan a kas ti [[nasantuan a siudad|kasantuan a siudad]] iti [[relihion]] ti [[Islam]]&lt;ref&gt;Nasr, Seyyed. Mecca, Ti Nasantuan, Medina, Ti Naraniag: Dagiti Kasantuan a Siudad ti Islam. Apertura. 2005&lt;/ref&gt; ken maysa a [[peregrino]] a naam-ammuan a kas ti [[Hajj]] ket [[Dagiti Adigi ti Islam|obligatorio]] para kadagiti amin a makabael a [[Muslim]]. Ti Hijaz ket nabayagen nga inturayan dagiti kaputotan ni Mahoma, dagiti [[sharif]], a nawaya nga agturturay wenno basalo kadagiti dakdakkel nga imperio. Daytoy ket sinagepsep ti Saudi Arabia idi 1925. Iti moderno a panawenna, ti Meka ket nakakitkita ti adu a panagpadakkel iti kadakkel ken inpraestruktura. Gapu ti daytoy, ti Meka ket nakapukaw kadagiti adu a rinibu nga agtawen a pasdek ken dagiti arkeolohiko a sitio.&lt;ref name=&quot;independent&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/mecca-for-the-rich-islams-holiest-site-turning-into-vegas-2360114.html | location=Londres | work=The Independent | first=Jerome | last=Taylor | date=2011-09-24 | title=Meka para kadagiti Nabaknang: Ti kasantuan a lugar ti Islam ket 'agbalinen a Vegas'}}&lt;/ref&gt; Tatta nga aldaw, adda dagiti agarup a 15 a riwriw a Muslim a mangbisbisita ti Meka, a mairaman dagiti adu a riwriw ti las-ud ti bassit nga aldaw ti Hajj.&lt;ref&gt;Ti Saudi a torre: Ti Meka a maigiddiat ti Las Vegas: Nataytayag, nasansantuan ken nadaydayeg (gangani) iti ania man a lugar, The Economist, napetsaan idi Hunio 24 2010, Cairo.&lt;/ref&gt; A kas ti nagbanagan, ti Meka ket nagbalinen a maysa kadagiti kaaduan a kosmopolitano ken dibersio a siudad iti Muslim a lubong,&lt;ref name= NYT&gt;Fattah, Hassan M.[http://www.nytimes.com/2005/01/20/international/middleeast/20mecca.html Dagiti Islamiko a Peregrino ket Mangiyegda ti Kosmopolitano nga Angin iti Saan a Maipada a Siudad], ''New York Times''. Enero 20, 2005.&lt;/ref&gt; urayno dagiti saan a Muslim ket agtultuloyda a maiparit a sunrek ti siudad.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ti Nasken a Maamuan ti sinoman a maipanggep ti Islam |last=Esposito |first=John L. |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|year=2011 |page=25 |quote=Ti Meka, a kasla ti Medina, ket Narikpan kadagiti saan a Muslim |url=http://books.google.com/books?id=2wSVQI3Ya2EC&amp;pg=PA25&amp;dq=non-muslims+in+mecca&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=fgNZT5LBC-mqiQK3iLiaCw&amp;ved=0CEcQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=non-muslims%20in%20mecca&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
Ti taga-ugma wenno nasapa a nagan para iti lugar ti Meka ket '''Bakkah''' (a naisurat pay iti Baca, Baka, Bakah, Bakka, Becca, Bekka, kdpy.).&lt;ref name=Kipferp342&gt;{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=XneTstDbcC0C&amp;pg=PA342&amp;dq=mecca+bakkah#v=onepage&amp;q=mecca%20bakkah&amp;f=false|page=342|title=Ensiklopediko a diksionario ti arkeolohia|author=Barbara Ann Kipfer|edition=Illustrated|publisher=Springer|year=2000|isbn=978-0-306-46158-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Glassep302&gt;{{cite book|page=302|url=http://books.google.ca/books?id=focLrox-frUC&amp;pg=PA302&amp;dq=mecca+bakkah#v=onepage&amp;q=mecca%20bakkah&amp;f=false|title=Ti baro nga ensiklopedia ti Islam|author=Cyril Glassé | author2=Huston Smith|edition=Nabaliwan, nailustrado|publisher=Rowman Altamira|year=2003|isbn=978-0-7591-0190-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Phippsp85&gt;{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=uRGoSE8AFAAC&amp;pg=PA85&amp;dq=mecca+becca#v=onepage&amp;q=mecca%20becca&amp;f=false|page=85|title=Mahoma ken Hesus: ti panangipada dagiti propeta ken dagiti insursuroda|author=William E. Phipps|edition=Nailustrado|publisher=Continuum International Publishing Group|year=1999|isbn=978-0-8264-1207-2}}&lt;/ref&gt; Ti [[Pagsasao nga Arabiko]] a balikas, ti bukodna nga [[etimolohia]], a kasla iti Meka, ket saan a nalawag.&lt;ref name=Versteeghp513&gt;{{cite book|page=513|url=http://books.google.ca/books?id=OWQOAQAAMAAJ&amp;q=bakka+%22etymologically+obscure%22&amp;dq=bakka+%22etymologically+obscure%22|title=Ensiklopedia ti pagsasao nga Arabiko ken linguistiko, Tomo 4|author=Kees Versteegh|editor=C. H. M. Versteegh ken Kees Versteegh|edition=Nailustrado|publisher=Brill|year=2008|isbn=9789004144767}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nawatiwat a namatmatian a sinonimo para iti Meka, daytoy ket naibagbaga a naisangsangayan a ti nasapa a nagan ti ginget a mabirukan idiay, bayat a dagiti Muslim nga eskolar ket sapasapda nga agus-usar a mangibaga ti sagrado a lugar ti siudad nga asideg a nakapalikmut ken mairaman ti [[Kaaba]].&lt;ref name=Petersonp22&gt;{{cite book|pages=22–25|url=http://books.google.ca/books?id=9zpbEj0xA_sC&amp;pg=PA47&amp;dq=mecca+becca#v=onepage&amp;q=becca&amp;f=false|title=Mahoma, propeta ti Dios|author=Daniel C. Peterson |author2= Sher Ali Maulawi |author3= Mirza Tahir |author4= Ahmad Hadhrat|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2007|isbn=978-0-8028-0754-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Maulawip753&gt;{{cite book|title=Ti Nasantuan a Koran nga adda ti Panakaipatarus|publisher=Islam Internasional|year=2004|isbn=978-1-85372-779-5|url=http://books.google.ca/books?id=8hCktJb64WIC&amp;pg=PA753&amp;dq=mecca+becca#v=onepage&amp;q=mecca%20becca&amp;f=false|page=753}}&lt;/ref&gt;

Ti porma a [[Bakkah]] ket inus-usar para iti nagan ti Meka idiay Koran iti 3:96, bayat a ti porma a meka ket inus-usar iti 48:24.&lt;ref name=Versteeghp513 /&gt;&lt;ref name=Hittip6&gt;{{cite book|page=6|url=http://books.google.ca/books?id=9niSNOCIoL8C&amp;pg=PA25&amp;dq=mecca+bakkah#v=onepage&amp;q=bakkah&amp;f=false|title=Dagiti kapitolio a siudad ti Arabo nga Islam|author=Philip Khûri Hitti|edition=Nailustrado|publisher=Unibersidad ti Minnesota a Pagmalditan|year=1973|isbn=978-0-8166-0663-4}}&lt;/ref&gt; Iti [[Daan nga Abagatan nga Arabiano|abagatan nga Arabiko]], ti pagsasao nga inus-usar idiay akin-abagatan a paset ti [[Arabiano a Peninsula]] iti panawen ni [[Mahoma]], ti ''b'' ken ''m'' ket mabalin dagiti nga agsinnukat.&lt;ref name=Hittip6 /&gt; Dagiti dadduma pay a nagibasaran ti Meka iti Koran (6:92, 42:5) ket tinawtawagan ti ''Umm al-Qura'', a kayatna a sawen ket &quot;ina ti amin a pagtaengan.&quot;&lt;ref name=Hittip6 /&gt;

Ti sabali pay a nagan ti Meka, wenno ti kaatapan ken banbantay a a nangpalikmut ti daytoy, segun ti Arabo ken Islamiko a tawidan, ket '''Faran''' wenno '''Pharan''', a mangibagbaga ti [[Desierto ti Paran]] a naibaga idiay [[Tenakh|Daan Testamento]].&lt;ref name=Khanp74&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=NeoOAAAAQAAJ&amp;pg=PA75&amp;dq=arabic+pharan#v=onepage&amp;q=arabic%20pharan&amp;f=false|pages=74–76|title=Ti serye dagiti salaysay ti biag ni Mahoma: ken dagiti suheto a simmarsaruno|author=Sir Sayyid Aḥmad Khān|publisher=Trübner &amp; co.|location=Londres|year=1870}}&lt;/ref&gt; Ti Arabo ken Islamiko a tawidan ket agtengtengngel a ti kaatapan ti Paran, iti nawatiwat a panagsasao, ket ti [[Hijaz]] ken ti lugar a nagtaengan ni Ishmael idi ket ti Meka.&lt;ref name=Khanp74 /&gt; Ni [[Yaqut al-Hamawi]], ti maika-12 a siglo a Siriano a heograpo, ket insuratna a ti Faran ken &quot;ti naiyulog ti Arabo a balikas ti Hebreo. Maysa kadagiti nagan ti Meka a naibaga iti Torah.&quot;&lt;ref name=Firestonep65&gt;{{cite book|pages=65, 205|url=http://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&amp;pg=PA205&amp;dq=paran+etymology#v=onepage&amp;q=faran&amp;f=false|title=Dagiti panagbanbanniaga ti nasantuan a dagdaga: ti ebolusion ti sarsarita ti Abraham-Ismael iti Islamiko a panakaawat ti teksto|author=Reuven Firestone|publisher=SUNY Press|year=1990| isbn=978-0-7914-0331-0}}&lt;/ref&gt; Adda ti maysa a ''Tal Faran'' (&quot;Turod ti Faran&quot;) idiay ruar nga igid ti Meka.&lt;ref name=Firestonep65 /&gt;

== Gobierno ==
Ti Meka ket tinurayan babaen ti Munisipalidad ti Meka, ti munisipal a konseho dagiti sangapulo ket uppat a lokal a nabutosan a kamkameng nga indauluan babaen ti [[mayor]] (tinawtawagan a kas maysa nga ''Al-Amin'') nga indutok babaen ti [[Politika ti Saudi Arabia|gobierno ti Saudi]]. Ti agdama a mayor ti siudad ket ni Usama al-Bar.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2012-09-23/mecca-seeks-to-lead-saudi-arabia-s-solar-energy-expansion.html|title=Mecca Seeks to Lead Saudi Arabia’s Solar Energy Expansion|publisher=Bloomberg|date=22 Septiembre 2012|accessdate=20 Enero 2013| work=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;

Ti Meka ket isu ti kapitolio ti Rehion ti Makkah, a mangiraman ti kaarruba ti Jeddah. Ti probinsial a gobernador idi ket ni [[Abdul Majeed bin Abdulaziz Al Saud]] manipud idi 2000 aginggana idi pimmusay idi 2007.&lt;ref name=&quot;mjid-obit&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/05/07/world/middleeast/07abdul.html|title=Prince Abdul-Majid, Governor of Mecca, Dies at 65|agency=Associated Press|date=2007-05-07|accessdate=1 Enero 2008| work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; Idi 16 Mayo 2007, ni prinsepe [[Khalid bin Faisal Al Saud]] ket naidutok idi a kas ti baro a gobernador.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spa.gov.sa/English/details.php?id=450421|title=Prince Khalid Al Faisal appointed as governor of Makkah region|publisher=Saudi Press Agency|date=16 Mayo 2007|accessdate=2008-01-01|archive-date=2007-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071230063703/http://www.spa.gov.sa/English/details.php?id=450421|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==
=== Nasapa a Pakasaritaan ===
[[Papeles:Mecca from Jabal Nur.JPG|thumb|left|Ti Makkah Al Mukarrammah a nakitkita manipud idiay [[Jabal al-Nour]]]]
[[Papeles:OldmapofMecca.jpg|thumb|left|Ti 1787 a mapa ti Turkia ti Masjid al-Haram ken dagiti mainaig a relihioso a lugar(Jabal al-Nour)]]
Ti Islamiko a tradison ket mangigupit ti rugi ti Meka kadagiti kaputotan ni [[Ishmael]]. Adu kadagiti Muslim ket mangitudo kapitulo almo 84:3–6 ti Daan a Testamento ti panangibaga ti perigrinasion idiay [[Bakkah#Ginget ti Baca|Ginget ti Baca]], a nakitkita dagiti Muslim a kas ti panangibagbaga iti Meka a kas Bakkah iti Surah 3:96 ti Koran. Ti pay Griego a historiador a ni [[Diodorus Siculus]] a nagbiag idi baetan ti 60 BCE ken 30 BCE ket nangisurat ti maipanggep ti adayo a lugar idiay Arabia iti obrana iti [[Bibliotheca historica]] a nangipalpalawag ti nasantuan nga altar nga inbagbaga dagiti Muslim iti Kaaba idiay Meka &quot;Ken ti templo ken nabangonen idiay, a nasatuan unay ken nakaro a rinaraeman babaen amin dagiti Arabiano&quot;.&lt;ref&gt;Translated by C H Oldfather, ''Diodorus Of Sicily, Volume II'', William Heinemann Ltd., London &amp; Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, MCMXXXV, p. 217.&lt;/ref&gt; Ni [[Ptolomeo]] ket sagpaminsan pay idi a mamgibagbaga kano idi a tinawtawagana ti Meka iti &quot;Macoraba&quot;, ngem daytoy a panangilasin ket kontrobersial.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Crone, Patricia|title=Meccan Trade and the Rise of Islam|url=https://archive.org/details/meccantraderiseo0000cron|year=1987|publisher=Princeton University Press|pages=[https://archive.org/details/meccantraderiseo0000cron/page/134 134]–135|isbn=1-59333-102-9}}&lt;/ref&gt;

Iti ''Sharḥ al- Asāṭīr,'' ti komentario iti Samaritano a kronolohia ti [[midrash]] dagiti Patriarka, iti di ammo a petsa a mabalin a naisurat idi maika-10 a siglo C.E., ket natunton a ti Meka Mecca ket inpatakder idi dagiti lallaki nga anak ni [[Nebaioth]], ti kalakayan nga anak a lalaki ni [[Ishmael]].&lt;ref&gt;Alan David Crown, [http://books.google.rs/books?id=e5iW24esf-sC&amp;pg=PA27 ''Samaritan Scribes and Manuscripts,''] Mohr Siebeck 2001 p.27&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Patricia Crone, M. A. Cook [http://books.google.com.au/books?id=Ta08AAAAIAAJ&amp;pg=PA22 ''Hagarism: The Making of the Islamic World,''] Cambridge University Press 1977 p.22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hava Lazarus-Yafeh,[http://books.google.com.au/books?id=mzQABAAAQBAJ&amp;pg=PA61 ''Intertwined Worlds: Medieval Islam and Bible Criticism,''] Princeton University Press 1992 pp.61-62&lt;/ref&gt;

Iti panawen idi maika-5 a siglo, ti Kaaba ket lugar idi a pagraraeman para kadagiti diosen ti [[Arabiano a mitolohia|pagano a tribu ti Arabia]]. Ti kangrunaan idi a [[Paganismo|pagano]] a [[diosen]] ti Meka ket ni [[Hubal]], nga inabil idi idiay babaen ti nagturay a tribu ti [[Quraysh (tribu)|Quraysh]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Disappearance and Rediscovery of Zamzam and the 'Well of the Ka'ba'|author=Hawting, G. R.|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=43|issue=1|year=1980|pages=44–54 (44)|jstor=616125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#iw|''Islamic World'']], p. 20&lt;/ref&gt; ken nabati idiay aginggana idi maiak-7 a siglo.

Idi maika-5 a siglo,ti Quraysh ket tinengngelna ti Meka, ken nagablinda a nalaing a nagtagtagilako ken komersiante. Idi maika-16 a siglo timmiponda pay iti lukratibo a [[komersio ti rekado]], sgapu ta dagiti gubat kadagiti sabali aparte ti lubong ket agpatpataud a mangilingay ti dalan ti komersio manipud kadagiti napeggad a dalan iti baybay kadagiti nasaysayaat a dalan iti daga. Ti [[Bisantinonga Imperio]] ket dati idi a nagtengel iti [[Baybay Nalannasit]], ngem immad-adun ti [[pirata|panagpirata]]. Ti sabali pay idi a dalan a mapan iti [[Golpo Persiano]] babaendagitikarayan ti [[Tigris]] ken [[Euprates]], ket naipangpangta pay idi babaen dagiti ekspolitasion manipud iti [[Sasasanida nga Imperio]], ken riniribo pay babaen dagiti [[Lakhmids|Lakmida]], ken dagiti [[Ghassanids|Gasanida]], ken ti [[Gubgubat ti Romano–Persiano]]. Ti kaprominensia ti Meka a kas sentro ti komersio ket inatiwna pay ti siudad ti [[Petra]] ken [[Palmyra]].&lt;!--&lt;ref name =EIE /&gt;--&gt;&lt;ref name=lapidus-14&gt;[[#Lapidus|Lapidus]], p. 14&lt;/ref&gt; Nupay kasta, dagiti Sasanida ket saanda a kankanayon a nakaipangpangat iti Meka ken idi 575 CE isuda ket sinalaknibanda pay ti sudad ti Arabia manipud iti panagraut iti Pagarian ti Axum, nga indauluan ti Kristiano a daulona a ni [[Abraha]]. Dagiti tribu ti akin-abagatan nga Arabia, ket kimmidawda iti tulong manipud iti Persiano nga ari a ni [[Khosrau I]], ken iti met sungbatna isu ket napan iti abagatan idiay Arabia nga addaan kadagiti soldado ken dagiti plota ti barko idiay Meka. Ti interbension ti Persiano ket nangatipa ti pannakaiwaras ti Kristianidad nga agpadaya idiay Arabia, ken ti Meka ken ti Islamiko a Propeta a ni Mahoma nga isu iti dayta a panawen ket agtawen iti innem idiay tribu ti Quraysh ket &quot;saanto a dumakkel iti turay ti krus.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The history of the medieval world: from the conversion of Constantine to the First Crusade|author=Bauer, S. Wise |publisher=W. W. Norton &amp; Company|year=2010|page=243|url=http://books.google.com/books?id=1u2oP2RihIgC&amp;pg=PA243|isbn=978-0-393-05975-5}}&lt;/ref&gt;

Babaen ti tengnga ti maika-6 a siglo, adda idin dagiti tallo a nangruna a pagtaengan idiay akin-amianan nga [[Arabiano a Peninsula|Arabia]], iti amin nga igid ti abagatan-laud nga aplaya a mangbeddeng ti Baybay Nalabbasit, iti mataengan a rehion iti nagbaetan ti baybay ken dagiti nalatak a bantay iti daya. Urayno ti luagar iti likmut ti Meka ket saan a maapitan, daytoy idi ti kabaknangan kadagiti tallo a pagtaengan nga adu kadagiti danum babaen ti nalatak a [[Bubon Zamzam]] ken ti puesto kadagiti pagballasiwan dagiti nangruna a dalan ti karaban.&lt;!--&lt;ref name=world-13 /&gt;--&gt;

Dagiti narusanger a kondision ti langa ti daga ti Arabiano a peninsula ket tikankanyon a kasasaad iti suppiat a nagbaetan dagiti [[Dagiti tribu ti Arabia|lokal a tribu]], ngem iti tinawen mangideklarada iti kappia ken mapanda amin idiay Meka iti maysa a tinawen a peregrinasion. Aginggana idi maika-7 a siglo, daytoy a panagbanniaga ket naikeddeng idi para kadagiti relihioso a rason babaen dagiti pagano nga Arabo tapno agraemda iti bukodda nga altar, ken uminom iti Bubon Zamzaml. Nupay kasta, daytoy pay ti panawen iti tunggal maysa a tawen a makappiaan dagiti suppiat, masolbar dagiti utang , ken ti komersio ket mapasamak kadagiti banag ti Meka. Dagitoy a tinawen a pasamak ket nangited kadagiti tribu iti kapanunotan iti sapasap nga identidad ken nangaramid ti Meka a kas maysa a nangruna a pagtengngaan ti isip para iti peninsula.&lt;ref name=lapidus-16&gt;[[#Lapidus|Lapidus]], pp. 16–17&lt;/ref&gt;

Dagiti karaban ti kamelio, a nakunkuna nga immuna nga inusar babaen Magoma, ket paset idi ti agdurdur-as nga ekonomia ti Meka. Dagiti kumaduaan nagtitinnulagan babaen dagiti nagtagtagilako idiay Meka ken dagiti lokal a nomadiko a tribu, a mangiyeg kadagiti tagilako – lalat, dinguen, ken dagiti metal a namina kadagiti lokal a banbantay – idiay Meka tapno maikarga kadagiti karaban ken maawit kadagiti siudad idiay Siria [[Siria]] ken [[Irak]].&lt;ref name=world&gt;[[#iw|''Islamic World'']], pp. 17–18&lt;/ref&gt; Dagiti historikal a panangilaglagip ket mangited pay kadagiti dadduma a banag a dagiti tagilako manipud kadagiti sabali a pagilian ket mabalin pay a napan babaen ti Meka. Dagiti tagilako manipud idiay Aprika ken ti Adayo a Daya ket limmabas a mapan idiay Siria ket mairaman dagiti rekado, lalat, medisina, kawes, ken dagiti aadipen; iti maisubli ti Meka ket makaawat iti kuarta, ar-armas, dagiti sereal ken bino, ken dagitoy met ket maiwaras iti amin a paset ti Arabia. Dagiti taga-Meka ket nagpirma kadagitoy a tulagan kadagiti Bisantino ken dagiti [[Beduino]], ken nakitinnulag iti natalged nga ilalabas dagiti karaban, ken nagitedda iti danum ken dagiti karbengan ti pagaraban. Ti Meka ket nagbalin a sentro ti nalukay a konpederasion ti kliente dagiti tribu, a nagiraman kadagiti [[Banu Tamim]]. Dagiti sabali a rehional a bileg ket dagiti [[Tattao a Habesha|Abisinio]], Ghassan, ken Lakhm ket kimmapsutda idin ken pinanawanda ti komersio ti Meka nga isu ti kangrunaan a nagikaykaysa apuersa idiay Arabia idi naladaw a maika-6 a siglo.&lt;ref name=lapidus-16 /&gt;

== Heograpia ==
Ti Meka ket addaan iti kangato iti {{pagbaliwen|277|m|abbr=on}} iti ngato ti [[pantar ti baybay]], ken agarup a {{pagbaliwen|80|km|abbr=on}} iti uneg manipud iti Baybay Nalabbasit.&lt;ref name=world-13&gt;[[#iw|''Islamic World'']], p. 13&lt;/ref&gt; Ti Sentral Meka ket mabirukan iti koridor a nagbaetan dagiti banbantay, a kankanayon a matawtawagan iti &quot;Kalawakaw iti Mekaa.&quot; Ti lugar ket aglaon iti ginget ti Al Taneem, ti Ginget ti Bakkah ken ti ginget ti Abqar. Daytoy a lokasion ti kabanbantayan ket nangipalawag ti kontemporaneo a panagpadakkel ti siudad. Ti siudad ket maipatengnga idiay lugar ti Masjid al-Haram, a nababbaba ngem iti kaaduan ti siudad. Ti lugar iti likmut ti meskita ket buklen ti daan a siudad. Dagiti nangruna nga abenida ket ti ''Al-Mudda'ah'' ken ''Sūq al-Layl'' iti amianan ti meskita, ken ti ''As-Sūg Assaghīr'' iti abagatan. Idi nagpadpadakkel dagiti Saudi iti Nalatak a Meskita idiay sentro ti siudad, nga idiay idi ket adda dagiti ginasot a balbalay ken itan ket sinukatanen dagiti nalawa nga abenida ken dagiti kuadrado ti siudad. Dagiti tradisional a balay ket naipatakder iti lokal a bato ken kadawyan a dua wenno tallo a kadsaaran. Ti dagup a kalawa ti Meka tatta nga aldaw ket sumurok a {{pagbaliwen|1200|km2|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.holymakkah.gov.sa/ |title=Mecca Municipality |publisher=Holymakkah.gov.sa |date= |accessdate=2010-04-06}}&lt;/ref&gt;

Iti kasakbayan ti moderno a Meka, ti siudad ket nangpadpadas ti bassit a nangruna a taudan ti danum. Dagidi immuna ket dagiti lokal a bubon, a kas ti Bubon Zamzam, a nagpataud ti kadawyan a natabang a danum. Ti maikadua a taudan idi ket ti ubbog ti Ayn Zubayda. Dagiti taudan iti daytoy nga ubbog ket dagiti banaty ti J̲abal Saʿd (Jabal Sa'd) and Jabal Kabkāb, a mabirukan iti bassit a kilometro iti daya ti Jabal Arafa wenno agarup a {{pagbaliwen|20|km|abbr=on}} iti abagatan a daya ti Meka. Ti danum ket nabunag manipud daytoy babaen ti panagusar kadagiti kanal iti sirok ti dagas. Ti maikatlo a manmano a pagtaudan idi ket ti tudo nga inpenpen babaen ti tattao kadagiti bassit a pagidulinan ti danum wenno dagiti [[sisterna]]. Ti tudo ket saan unay nga adu ken mangipresenta pay iti layus ken peggad daytoyen manipud idi un-unana nga aldaw. Segun kenni Al-Kurdī, adda idin dagiti 89 a historiko a layus aginggana idi 1965, a mairaman dagiti nadumaduma a paset ti panawen ti Saudi. Iti naudi a siglo ti maysa a kakaruan ket napasamak idi 1942. Manipud idin, nabangonen dagiti penned tapno mabanagan ti problema.

=== Dagiti kaarrubaan ===
{{columns-list|colwidth=30em|
* Ajyad
* Al Adl (2010-11-10)
* Al Faisaliyyah
* Al Gemmezah
* Al Ghassalah
* Al Hindawiyyah
* Al Iskan
* al-Khalidiya
* Al Maabda
* Al Muaisem
* Al Nuzha
* Al Rasaifah
* Al Shoqiyah
* Al Shubaikah
* Al Sulaimaniyyah
* Al Tundobawi
* Al Utaibiyyah
* Al Zahir
* Al Zahra
* Aziziyah
* Gazza&lt;ref&gt;[http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=274063 Nauram ti kaarubaan ti Meka idiay asideg dagiti peregrino ti Hajj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511012923/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=274063 |date=2013-05-11 }}. news.outlookindia.com (2005-01-17)&lt;/ref&gt;
* Jabal Al Nour
* Jarwal
* Jurhum &lt;ref name=&quot;NDN&quot;&gt;[http://ndn.nigeriadailynews.com/templates/?a=18516 NigeriaNews: &quot;Ti Kano ket nagrenrenta kadagiti 15a balay idiay Saudi para kadagtii peregrino&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714181938/http://ndn.nigeriadailynews.com/templates/?a=18516 |date=2011-07-14 }}. Ndn.nigeriadailynews.com (2009-06-30). Naala idi 2013-02-03.&lt;/ref&gt;
* Mina
* Misfalah
* Shar Mansur&lt;ref name=&quot;NDN&quot; /&gt;
* Suq Al Lail
}}

== Klima ==
Ti Meka ket adaan iti namaga a klima. Saan a kas dagiti sabali a sudad ti Saudi Arabia, ti Meka ket mangitalinaay ti nabara a temperaturana iti kalamiisan, ken mabalin a sumakop iti {{pagbaliwen|18|C}} iti rabii aginggana iti {{pagbaliwen|30|C}} iti malem. Dagiti temperatura iti kalgaw ket napudot unay ken malabsanna ti marka ti {{pagbaliwen|40|C}} iti malen ken lumaiis iti {{pagbaliwen|30|C}} iti rabii. Mabalin nga agtudo met bassit idiay Meka iti baetan dagiti bulan ti Nobiembre ken Enero.

{{Klima
|location = Meka
|metric first = 1
|single line = 1
|Jan record high C = 37.0
|Feb record high C = 38.3
|Mar record high C = 42.0
|Apr record high C = 44.7
|May record high C = 49.4
|Jun record high C = 49.4
|Jul record high C = 49.8
|Aug record high C = 49.6
|Sep record high C = 49.4
|Oct record high C = 46.8
|Nov record high C = 40.8
|Dec record high C = 37.8
|year record high C = 49.8
|Jan high C = 30.2
|Feb high C = 32.5
|Mar high C = 34.6
|Apr high C = 38.5
|May high C = 41.9
|Jun high C = 43.7
|Jul high C = 42.8
|Aug high C = 42.7
|Sep high C = 42.7
|Oct high C = 40.3
|Nov high C = 36.3
|Dec high C = 31.8
|Jan mean C = 23.9
|Feb mean C = 24.5
|Mar mean C = 27.2
|Apr mean C = 30.8
|May mean C = 34.3
|Jun mean C = 35.7
|Jul mean C = 35.8
|Aug mean C = 35.6
|Sep mean C = 35.0
|Oct mean C = 32.1
|Nov mean C = 28.3
|Dec mean C = 25.5
|Jan low C = 18.6
|Feb low C = 18.9
|Mar low C = 21.0
|Apr low C = 24.3
|May low C = 27.5
|Jun low C = 28.3
|Jul low C = 29.0
|Aug low C = 29.3
|Sep low C = 28.8
|Oct low C = 25.8
|Nov low C = 22.9
|Dec low C = 20.2
|Jan record low C = 11.0
|Feb record low C = 10.0
|Mar record low C = 13.0
|Apr record low C = 15.6
|May record low C = 20.3
|Jun record low C = 22.0
|Jul record low C = 23.4
|Aug record low C = 23.4
|Sep record low C = 22.0
|Oct record low C = 18.0
|Nov record low C = 16.4
|Dec record low C = 12.4
|year record low C = 10.0
|Jan rain mm = 20.6
|Feb rain mm = 1.4
|Mar rain mm = 6.2
|Apr rain mm = 11.6
|May rain mm = 0.6
|Jun rain mm = 0.0
|Jul rain mm = 1.5
|Aug rain mm = 5.6
|Sep rain mm = 5.3
|Oct rain mm = 14.2
|Nov rain mm = 21.7
|Dec rain mm = 21.4
|Jan humidity = 58
|Feb humidity = 54
|Mar humidity = 48
|Apr humidity = 43
|May humidity = 36
|Jun humidity = 33
|Jul humidity = 34
|Aug humidity = 39
|Sep humidity = 45
|Oct humidity = 50
|Nov humidity = 58
|Dec humidity = 59
|Jan precipitation days = 4.1
|Feb precipitation days = 0.9
|Mar precipitation days = 2.0
|Apr precipitation days = 1.9
|May precipitation days = 0.7
|Jun precipitation days = 0.0
|Jul precipitation days = 0.2
|Aug precipitation days = 1.6
|Sep precipitation days = 2.3
|Oct precipitation days = 1.9
|Nov precipitation days = 3.9
|Dec precipitation days = 3.6
|Jand sun=7
|Febd sun=8
|Mard sun=9
|Aprd sun=10
|Mayd sun=11
|Jund sun=10
|Juld sun=9
|Augd sun=10
|Sepd sun=10
|Octd sun=10
|Novd sun=8
|Decd sun=7
|source 1 = &lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.pme.gov.sa/Makkah.htm
| title = Weather averages  Mecca
| accessdate = Agosto 17, 2009
| publisher = PME
| archive-date = 2018-12-26
| archive-url = https://web.archive.org/web/20181226082029/https://www.pme.gov.sa/Makkah.htm
| url-status = dead
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226082029/https://www.pme.gov.sa/Makkah.htm |date=2018-12-26 }}&lt;/ref&gt;
|date=Agosto 2010

|source 2 = Weather2Travel (kainitan)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/saudi-arabia/mecca.php |title=Mecca Climate and Weather Averages, Saudi Arabia |publisher=Weather2Travel |accessdate=2014-10-14 }}&lt;/ref&gt;

}}

== Ekonomia ==
[[Papeles:Downtown Makkah Azizia.jpg|thumb|Ti distrito ti Makkah Azizia iti tengnga ti aldaw]]
Thi ekonomia ti Meka ket kaaduan nga agdepdepende iti tinawen a peregrinasion. A kas inbaga ti maysa nga akademiko, &quot;Dagiti taga-Meka ket awan dagiti panggedanda ngem ti agserbi laeng dagiti hajji.&quot; Ti matgedan a mapataud manipud iti Hajj, ket saan laeng a mangpaandar ti ekonomia ti Meka ngem iti pakasaritaan daytoy ket adu ti apektona iti ekonomia ti intero nga Arabiano a Peninsula. Ti matgedan ket mapataud kadagiti nadumaduma a waya. Ti maysa a pamay-an ket ti panagbuis dagiti peregrino. Dagiti buis ket napangina idi las-ud ti [[Nalatak a Depresion]], ken adu nga adda dagitoy a buis ket adda aginggana idi naladaw a 1972. Ti sabali a waya iti panagpataud ti matgedan ti Hajj ket babaen dagiti serbisio kadagiti peregrino. Kas pagarigan, ti nailian a  kompania ti eroplano ti Saudi, ti [[Saudia]], ket agpataud ti 12% iti matgedanna manipud iti peregrinasion. Dagiti plete a binayadan dagiti peregrino iti ipapanda idiay Meka babaen ti daga ket agpataud pay ti matgedan; kas met dagiti otel ken dagiti kompania ti pagdagusan a mangibalay kaniada.

Ti siudad ket makaala iti ad-adu ngem $100 a riwriw, bayat a ti gobierno ti Saudi ket aggastos iti $50 a riwriw kadagiti serbisio para iti Hajj. Adda met dagiti dadduma nga industria ken dagiti paktoria iti siudad, ngem ti Meka ket awanen iti nangruna a papel iti ekonomia ti Saudi Arabia, a kangrunaan laeng a naibatay kadagiti eksport ti lana.&lt;ref&gt;''Mecca.'' World Book Encyclopedia. 2003 edition. Volume M. p. 353&lt;/ref&gt; Dagiti bassit nga industria nga agpatpataray idiay Meka ket mairaman ti abel, alikamen, ken dagiti gamigam.  Ti kaaduan ti ekonomia ket naibatay iti serbisio.

Ti siudad ket adun a dimmakkel kadagiti maika-20 ken maika-21 a siglo, gapu ti panagpasayaat ken kalaka ti panagbanniaga iti eroplano, ken nagpaadu daytoy kadagiti bilang dagiti peregrino a nakibingbinglay iti Hajj. Dagiti rinibu Saudi ket nagtrabtrabahoda iti amin a paset ti tawen tapno mangtaripato ti Hajj ken agtrabaho kadagiti otel ken dagiti paggatangan a mangserbi kadagiti peregrino;dagitoy nga agtrabtrabaho ket nagpaadu met ti kammasapulan para iti pagdagusan ken dagiti serbisio. Ti siudad ket addaan kadagiti adu a nawaya a dalan, ken aglaon kadagiti paggatangan ken dagiti natayag a pasdek.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.independent.co.uk/world/middle_east/article358577.ece |title=Shame of the House of Saud: Shadows over Mecca |publisher=The Independent (UK) |date=2006-04-19 |accessdate=2007-05-03 |location=London |first=Daniel |last=Howden |archive-date=2007-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520184851/http://news.independent.co.uk/world/middle_east/article358577.ece |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520184851/http://news.independent.co.uk/world/middle_east/article358577.ece |date=2007-05-20 }}&lt;/ref&gt;

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
* {{Cite book|title=Amia kadi tikita ti biag kadagtii daga ti propeta: Islamiko a lubong, AD 570 – 1405|url=https://archive.org/details/whatlifewaslikei0000unse|publisher=Time-Life Books|isbn=0-7835-5465-6|year=1999|author=dagiti editor ti Time-Life Books.}}
*{{Cite encyclopedia  | title =Quraysh  | encyclopedia =[[Encyclopædia Britannica]]  | volume =  | pages =  | publisher =Britannica Concise Encyclopedia (online)  | year= 2007    | url = http://concise.britannica.com/ebc/article-9062323/Quraysh  | accessdate = 2007-02-19 }}
* {{Cite book|author=Lapidus, Ira M.|title=Ti Pakasaritaan dagiti Islamiko a Kagimongan|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|year=1988|isbn=0-521-22552-3}}
* {{Cite journal|title=Ti Pannakapukaw ken Pannakaduktal manen ti Zamzam ken ti 'Bubon ti Ka'ba'|author=Hawting, G. R.|journal=Warnakan ti Eskuela ti Oriental ken Aprikano a Panagadadal, Unibersidad ti Lon dres|volume=43|issue=1|year=1980|pages=44–54|jstor=616125}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{Cite book | author=Rosenthal, Franz | author2= [[Ibn Khaldun]]| title=Ti Muqaddimah: Ti Pangyuna a Pakasaritaan | publisher=Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan | year=1967| isbn=0-691-09797-6}}
* {{Cite book|author=Crone, Patricia|title=''Meka a Panaglaklako ken ti Panagpangato  ti Islam''|year=1987|publisher=Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan}}
* {{Cite book |last= Burton |first= Richard Francis |title= Kabukbukodan a Naratibo ti Peregrino ti Al-Madinah ken Meccah — Tomo 1 |url= http://www.gutenberg.org/etext/4657 |format= Text file |accessdate= 2008-10-22
|edition= Pannakailaglagipan |series= 2 |volume= 1 |publisher= Tylston ken Edwards |year= 1855}}
* {{Cite book |last= Burton |first= Richard Francis |title= Kabukbukodan a Naratibo ti Peregrino ti Al-Madinah ken Meccah — Tomo 2 |url= http://www.gutenberg.org/etext/4658 |format= Text file |accessdate= 2008-10-22
|edition= Pannakailaglagipan |series= 2 |volume= 2 |publisher= Tylston ken Edwards |year= 1855}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline|Mecca|Meka}}
*[http://www.holymakkah.gov.sa/ Munisipalidad ti nasantuan a Meka] Opisial a website (iti Arabiko)

[[Kategoria:Meka| ]]
[[Kategoria:Hajj]]
[[Kategoria:Dagiti nasantuan a siudad]]
[[Kategoria:Baybay Nalabbasit]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>4sf11rcbjrx7xfbfn3khzabv4mz5h08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giacomo Puccini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18343</id>
    <revision>
      <id>406514</id>
      <parentid>339527</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5492" sha1="ka4qevgz5y4r47gq1wwu4h10mwj9kwv" xml:space="preserve">[[Papeles:GiacomoPuccini.jpg|thumb|upright|Ni Giacomo Puccini]]

Ni '''Giacomo Puccini''' (napno a nagan:Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini) ({{IPA-it|ˈdʒaːkomo putˈtʃiːni}}; [[Lucca]] 22 Disiembre 1858{{spaced ndash}}[[Bruselas]] 29 Nobiembre 1924) ket maysa idi nga Italiano a kompositor a dagiti [[opera]]na ket dagiti kankanayon a maipabpabuya iti [[Listaan dagiti kangrunaan nga opera|pagalagadan a repertorio]].{{#tag:ref|Ti sapot ti pagsaaadan ti Operabase.com iti [http://operabase.com/top.cgi?lang=en&amp; paset dagiti estadistika ti opera idi 2007–2012] ket mamngiranggo kenni Puccini, kadagiti 2294 a panagpabpabuya kadagiti 13 nga opera, iti puesto a maikatlo iti likudan ni Verdi (3020 a pabpabuya kadagiti 29 nga opera) ken ni [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] (2410 a pabpabuya kadagiti 22 nga opera). Tallo kadagiti opera ni Puccini ket adda ti 10 a kasayaatan a naipabpabuya: ti ''La bohème'' (maika-2 a puesto), ''Tosca'' (maika-5 a puesto) and ''Madama Butterfly'' (maika-7 a puesto).|group=n}}

Ni Puccini ket isu idi &quot;ti kalatakan a kompositor iti Italiano nga opera kalpasan ni [[Giuseppe Verdi|Verdi]]&quot;.&lt;ref&gt;Ravenni and Girardi, n.d., ''Pangyuna''&lt;/ref&gt; Bayat a dagiti nasapa nga obrana ket nairamutan iti tinawtawid a naladaw a maika-19 a siglo ti romantiko nga opera ti Italiano, isu ket nagballigi a nagparang-ay kadagiti obrana iti 'realistiko' a ''[[verismo]]'' nga estilo, nga isu ket nagbalin a maysa kadagiti nangidadaulo nga eksponente.

== Dagiti nagibasaran ==
;Paammo
{{Reflist|group=n|colwidth=}}

;Dagiti nagibasaran
{{Reflist}}

;Dagiti taudan
* Ashbrook, William &amp; Powers H. ''Puccini's Turandot: The End of the Great Tradition'', Princeton Univ. Press, 1991.
* Author unknown, ''Hampton's Magazine'' Vol. 26 No. 3, March 1911.
* Author unknown, &quot;The Stage,&quot; ''Munsey's Magazine'' Vol. 44 p.&amp;nbsp;6., 1911.
* Author unknown, &quot;New York Acclaims Puccini's New Opera,&quot; ''Theatre Magazine'', Vol. 13 No. 119, January 1911.
* Berger, William, ''Puccini Without Excuses: A Refreshing Reassessment of the World's Most Popular Composer'', Random House Digital, 2005, {{ISBN|1-4000-7778-8}}.
* Budden, Julian, ''Puccini: His Life and Works'', Oxford University Press, 2002 {{ISBN|978-0-19-816468-5}}
* Carner, Mosco, ''Puccini: A Critical Biography'', Alfred Knopf, 1959.
* Centro di Studi Giacomo Puccini, &quot;Catedrale di S. Martino&quot;, Puccini.it, Retrieved 3 November 2012.
* Checchi, Eugenio, in ''Nuova Antologia'', Francisco Protonotari. ed (in Italian), December 1897, pp.&amp;nbsp;470–481.
* Dry, Wakeling ''Giacomo Puccini'', London &amp; New York: John Lane, 1905.
* Eaton, W.P., &quot;Where We Stand in Opera,&quot; ''American Magazine'', Vol. 71 No. 5, March 1911.
* Espinoza, Javier, &quot;Revealed: the identity of Puccini's secret lover&quot;, ''The Guardian'' (London), 29 September 2007.
* Fisher, Burton D., ''Puccini's IL TRITTICO,'' Miami: Opera Journeys Pub., 2003, {{ISBN|0-9771455-6-5}}.
* Kendell, Colin (2012), ''The Complete Puccini: The Story of the World's Most Popular Operatic Composer'', Stroud, Gloucestershire: Amberley Publishing, 2012. {{ISBN|978-1-4456-0445-9}} {{ISBN|1-4456-0445-0}}
* Keolker, James, &quot;Last Acts, The Operas of Puccini and His Italian Contemporaries&quot;, 2001.
* Gervasoni, Carlo, ''Nuova teoria di musica ricavata dall'odierna pratica'' (New theory of music distilled from modern-day practice) Milano: Blanchon, 1812.
*{{cite book|last=Phillips-Matz|first=Mary Jane|authorlink=|title=Puccini: A Biography|url=https://archive.org/details/puccini00mary|location=Boston|publisher=Northeastern University Press|year=2002|isbn=1-55553-530-5}}
* Montgomery, Alan, ''Opera Coaching: Professional Techniques And Considerations'', New York: Routledge Taylor and Francis Group, 2006, {{ISBN|978-0-415-97601-5}}.
* Mourby, Adriano, &quot;Scandalissimo! Puccini's sex life exposed,&quot; ''The Independent'', 6 July 2008.
* &quot;Giacomo Puccini, luoghi e suggestioni&quot;, photographs by Romano Cagnoni, Maria Pacini Fazzi editor, {{ISBN|978-88-7246-918-7}}
* Osborne, Charles, ''The Complete Operas of Puccini: A Critical Guide'', De Capo Press, (1982).
* Randall, Annie J. and David, Rosalind G., ''Puccini &amp; the Girl'', Chicago: University of Chicago Press {{ISBN|0-226-70389-4}}
* Ravenni, Gabriella Biagi and Michele Girardi, ''Giacomo (Antonio Domenico Michele Secondo Maria) Puccini (ii)'' in Grove Music Online, accessed 9 August 2012.
* Siff, Ira, &quot;Puccini: La Fanciulla del West,&quot; ''Opera News'', Vol. 77 No. 1, July 2012.
* Sadie, Stanley; Laura Williams Macy, ''The Grove Book of Operas''.
* Sadie, Stanley (ed.), ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', London: Macmillan/New York: Grove, 1980, {{ISBN|1-56159-174-2}}.
* Smith, Peter Fox. ''A Passion for Opera''. Trafalgar Square Books, 2004. {{ISBN|1-57076-280-5}}.
* Streatfield, Richard Alexander, ''Masters of Italian music,'' C. Scribner's Sons, 1895.
* Weaver, William, and Simonetta Puccini, eds. ''The Puccini Companion'', W.W. Norton &amp; Co., 1994 {{ISBN|978-0-393-02930-7}}
* Wilson, Alexandra, ''The Puccini Problem: Opera, Nationalism, and Modernity'', Cambridge University Press (2007)

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Giacomo Puccini}}

{{pungol-nangruna}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Puccini, Giacomo}}
[[Kategoria:1858 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1924 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti klasiko a kompositor ti maika-20 a siglo]]
[[Kategoria:Dagiti kompositor manipud iti Italia]]
[[Kategoria:Dagiti kompositor ti opera]]</text>
      <sha1>ka4qevgz5y4r47gq1wwu4h10mwj9kwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bantay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18354</id>
    <revision>
      <id>406331</id>
      <parentid>401784</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13226" sha1="atm60ao31d41q2zzdeb5r39u968do7o" xml:space="preserve">[[Papeles:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|thumb|300px|Ti [[K2]], [[Pakistan]], Ti maika-2 a kangatuan a pantok iti lubong, kalpasan ti Bantay Everest.]]
[[Papeles:Volcán Chimborazo, &quot;El Taita Chimborazo&quot;.jpg|thumb|300px|Ti [[Chimborazo (bulkan)|Chimborazo]], [[Ecuador]], ti punto a kaadaywan manipud iti tengnga ti Daga.]]
[[Papeles:Matterhorn Riffelsee 2005-06-11.jpg|thumb|right|Ti [[Matterhorn]], [[Suiso nga Alpes]]]]
[[Papeles:View of Doso Doyabi from Wheeler Peak.jpg|thumb|Ti pakaimatangan ti Pantok Jeff Davis manipud iti nakitikitan ti glasier a pantok ti [[Pantok Wheeler Peak (Nevada)|Pantok Wheeler]], [[Nevada]].  Gaputa ti [[Pantok Boundary(Nevada)|Pantok Boundary]], [[Nevada]] ket adda bassit idiay [[California]], ken pudno a subpantok ti [[Pantok Montgomery]], ti ab-ababa a Pantok Wheeler Peak ket maipanunotan a ti katayagan a bantay idiay Nevada.]]
[[Papeles:AntelopeIslandEchoGhosttowns 221.jpg|thumb|right|Ti bantay idiay [[Kondado ti Carbon, Utah]]]]
[[Papeles:Olympus Litochoro.JPG|thumb|right|[[Bantay Olympus (bantay)|Bantay Olympus]] idiay [[Gresia]]]]
&lt;imagemap&gt;
Papeles:Himalaya annotated.jpg|thumb|right|Ti [[kabambantayan]] ti [[Himalaya]] nga adda ti [[Bantay Everest]]
rect 58 14 160 49 [[Chomo Lonzo]]
rect 200 28 335 52 [[Makalu]]
rect 378 24 566 45 [[Bantay Everest]]
rect 188 581 920 656 [[Tibetano a Banak]]
rect 250 406 340 427 [[Karayan Rong]]
rect 333 149 409 186 [[Changtse]]
rect 550 284 677 303 [[Glasier Rongbuk]]
rect 478 196 570 218 [[Bantay Everest|Amianan a Sanguanan]]
rect 237 231 346 267 [[Glasier Daya Rongbuk]]
rect 314 290 536 309 [[Bantay Everest|Amianan a kolado a bakrang a dalan]]
rect 531 79 663 105 [[Lhotse]]
rect 582 112 711 130 [[Nuptse]]
rect 603 232 733 254 [[Abagatan a Kolado a dalan]]
rect 716 165 839 206 [[Gyachung Kang]]
rect 882 147 967 183 [[Cho Oyu]]
rect 1 1 999 661 [[Papeles:Himalaya annotated.jpg|Pinduten dagiti silpo (wenno buton tapno maipadakkel dagiti ladawan)]]
desc bottom-left
&lt;/imagemap&gt;

Ti '''bantay''' ket maysa a dakkel a [[porma ti daga]] a gumay-at ti ngato dagiti naipalawlaw a daga iti maysa a napatingaan a lugar a kadawyan iti porma ti maysa a pantok. Ti bantay ket sapasap a napadpadsok ngem ti maysa a  '''[[turod]]'''. Dagiti [[Panakaporma ti bantay|bantay ket naporma]] babaen dagiti [[tektoniko a plato|tektoniko a puersa]] wenno [[bulkanismo]]. Dagitoy a puersa ket lokal a makaipangato ti rabaw ti daga babaen ti sumurok a {{pagbaliwen|10000|ft|m}}. Dagiti bantay ket in-inutda a manurunor babaen dagiti tignay ti [[karayan]], [[weathering|kondision ti tiempo]], ken dagiti [[glasier]]. Adda dagiti bassit a bantay a naipaadayo kadagiti [[pantok (topograpia)|pantok]], ngem kaaduan ket rumsua kadagiti dakkel a [[kabambantayan]].

Ti katayagan a bantay iti [[Daga (planeta)|Daga]] ket ti [[Bantay Everest]] idiay [[Himalaya]] ti [[Asia]],a ti pantokna ket {{pagbaliwen|8848|m|ft|0|abbr=on}} ti ngato ti [[natimbeng a lesaad ti baybay]]. Ti katayagan nga ammo a bantay iti [[Sistema a Solar]] ket ti [[Olympus Mons]] idiay planeta ti [[Marte]] iti {{pagbaliwen|21171|m|ft|0|abbr=on}}.

== Panangipalawag ==
Awan ti unibersal a panangipalawag iti bantay. Ti kangato, tomo, tallo a dimension a representasion ti langa ti daga, kapadsok, pannakabaet ken panagtultuloy ket nausar a kas kriteria para iti panangipalawag iti bantay.{{sfn|Gerrard|1990}} Iti [[Ingles a Diksionario ti Oxford]] ti bantay ket naipalawag a kas &quot;ti natural kangato ti rabaw ti daga a kellaat a ngumato iti adu wenno bassit manipud iti kaarrubayan a lessaad ken makagun-od iti a maysa nga altitud a, relatibo iti kadenna a kangato, ket nakangayngayed wenno nalatak.&quot;{{sfn|Gerrard|1990}}

No man ti langa ti daga ket matawagan iti bantay ket mabalin nga agdepende iti lokal a panagusar. Ti kangatuan a punto sidiay [[San Francisco, California]], ket tinawtawagan iti [[Bantay Davidson (California)|Bantay Davidson]], uray pay no ti katayagna iti {{pagbaliwen|300|m|abbr=on}}, a mangaramid daytoy a duapulo a kadkadapan a basbassit iti kababa para iti bantay babaen ti kadagiti panangikeddeng ti Amerika. Iti pay maipada, ti [[Banatay Scott (Oklahoma)|Bantay Scott]] iti ruar ti [[Lawton, Oklahoma]] ket {{pagbaliwen|251|m|abbr=on}} manipud iti babana aginggana ti kangatuan a punto. Ti ''Diksionario ti Pisikal a Heograpia'' ti Whittow&lt;ref&gt;{{cite book|last=Whittow|first=John|year=1984|title=Dictionary of Physical Geography|url=https://archive.org/details/penguindictionar0000whit_b9d8|location=London|publisher=Penguin|page=[https://archive.org/details/penguindictionar0000whit_b9d8/page/352 352]|isbn=0-14-051094-X}}&lt;/ref&gt; ket nangibagbaga nga ''&quot;Adda dagiti turay a mangikeddeng a ti kalatak iti ngato ti 600&amp;nbsp;m (2,000 ft) a kas banbantay, dagiti adda iti baba ket naibagbaga a kas dagiti turod.&quot;''

Idiay Nagkaykaysa a Pagarian ken idiay Republika ti Irlanda, ti bantay ket kadawyan a naipalawag a kas ti ania man a pantok iti saan a basbassit 2,000 kadkadapan (wenno 610 metmetro) iti katayag,&lt;ref&gt;{{cite book| last=Nuttall| first=John &amp; Anne| work=The Mountains of England &amp; Wales|volume=2|title=Inglatera| edition=maika-3| year=2008| publisher=Cicerone| location=Milnthorpe, Cumbria| isbn=1-85284-037-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/north_west/7623904.stm|title=Survey turns hill into a mountain|publisher=BBC|accessdate=3 Pebrero 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;G4AW&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.go4awalk.com/uk-mountains-and-hills/a-mountain-is-a-mountain.php|title=A Mountain is a Mountain – isn't it?|publisher=www.go4awalk.com|accessdate=3 Pebrero 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/mountain|title=mountain|work=dictionary.reference.com|accessdate=3 Pebrero 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Wilson|first=Peter|year=2001|title=Listing the Irish hills and mountains|journal=Irish Geography|volume=34|issue=1|publisher=University of Ulster|location=Coleraine|page=89|url=http://www.ucd.ie/gsi/pdf/34-1/hills.pdf|format=PDF|doi=10.1080/00750770109555778}}&lt;/ref&gt; bayat a ti opisial a panangipalawag ti bantay ti gobierno ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]], para iti panggep ti panagserrek, ket ti pantok ti 600 metmetro wenno nangatngato.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://metricviews.org.uk/2008/09/what-is-a-mountain-mynydd-graig-goch-and-all-that/|title=What is a &quot;Mountain&quot;? Mynydd Graig Goch and all that...|publisher=Metric Views|accessdate=3 Pebrero 2013|archive-date=2013-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330062754/https://metricviews.org.uk/2008/09/what-is-a-mountain-mynydd-graig-goch-and-all-that/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Iti pay maipatinayon, adda dagiti panangipalawag a mangiraman ti kammasapulan a [[topograpikal a prominensia]], ken kadawyan ti {{pagbaliwen|100|or|500|ft|m}}.&lt;ref name=prominence&gt;{{cite book|title=The Finest Peaks – Prominence and Other Mountain Measures|first=Adam|last=Helman|publisher=Trafford Publishing|year=2005|isbn=978-1-4120-5995-4}}&lt;/ref&gt; Bayat ti kapautan, ti Estados Unidos ket ipalawagna ti bantay a kas ti {{pagbaliwen|1,000|ft|m}} wenno nataytayag. Ti amia man a maipada a porma ti daga nga ab-ababa ngem iti daytoy a katayag ket maikeddeng a turod. Nupay kasta, ita nga aldaw, ti United States Geological Survey (USGS) ket nangikeddeng a dagitoy a termino ket awanan kadagiti teknikal a panangipalawag idiay Estados Unidos.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gallery.usgs.gov/audios/127|title=What is the difference between lake and pond; mountain and hill; or river and creek?|publisher=USGS|accessdate=11 Pebrero 2013|archive-date=2013-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509082833/http://gallery.usgs.gov/audios/127|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ti panangipalawag ti Enbironmental a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti &quot;kabambantayan nga enbironmento&quot; ket mangiraman ti ania man kadagiti sumaganad:{{sfn|Blyth|2002|p=74}}
*Kangato ti saan a basbassit ngem {{pagbaliwen|2500|m|ft|abbr=on}};
*Kangato ti saan a basbassit ngem {{pagbaliwen|1500|m|ft|abbr=on}}, nga addaan iti arisadsad ti ad-adu ngem 2 gradgrado;
*Kangato ti saan a basbassit ngem {{pagbaliwen|1000|m|ft|abbr=on}}, nga addaan iti arisadsad ti ad-adu ngem 5 gradgrado;
*Kangato ti saan a basbassit ngem {{pagbaliwen|300|m|ft|abbr=on}}, nga addaan iti {{pagbaliwen|300|m|ft|abbr=on|adj=on}} a sakup ti kangato iti uneg ti {{pagbaliwen|7|km|mi|abbr=on}}.
Ti panagusar kadagitoy a panangipalawag,dagiti bantay ketsakupenda ti 33% iti [[Eurasia]], 19% iti [[Abagatan nga Amerika]], 24% iti [[Amianan nga Amerika]], ken 14% iti [[Aprika]].{{sfn|Blyth|2002|p=14}} Kas sibubukel, 24% iti masa ti daga ti Lubong ket kabambantayan.&lt;ref name=panos&gt;{{cite web|url=http://panos.org.uk/wp-content/files/2011/03/high_stakeshVwvcI.pdf|author=Panos|year=2002|title=High Stakes|accessdate=17 Pebrero 2009|archive-date=2012-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603173156/http://panos.org.uk/wp-content/files/2011/03/high_stakeshVwvcI.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Klima ==
Ti klima kadagiti banatay ket agbalin a nalamlamiis kadagiti nangato nga elebasion, gapu ti waya a panangipapudot ti init iti rabaw ti Daga.&lt;ref&gt;{{cite book|title=First Principles of Meteorology and Air Pollution|first=Mihalis|last=Lazaridis|page=70|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-9400701618}}&lt;/ref&gt; Ti init ket dagus a papudotenna ti rabaw ti rabaw ti daga, bayat a ti [[epekto ti inbernadero]] ket agtignay a kas ules, ken mangiballatek ti pudot  iti ayan ti Daga a mapukawto koma iti limbang. Ti epekto ti inbernadero ket mangitalinaay a mangpapudot ti angin iti ababa nga elebasion. No ngumatngato ti elebasion, bumassit met ti epekto ti inbernadero, isu nga agpababa ti ambiente a temperatura.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lutgens|first1=Frederick K.|last2=Tarbuck|first2=Edward J.|title=The Atmosphere: An Introduction to Meteorology|url=https://archive.org/details/atmosphereintrod0000lutg_q2e6|publisher=[[Prentice Hall]]|year=1998|pages=[https://archive.org/details/atmosphereintrod0000lutg_q2e6/page/15 15]–17, 30–35, 38–40|isbn=0-13-742974-6}}&lt;/ref&gt;

Ti gatad ti panagpababa ti temperatura iti kangato, a tinawtawagan ti [[enbironmental a gatad ti panaglabas]], ket saan nga agnanayon (daytoy ket mabalin nga agbaliw iti inaldaw wenno babaen ti tiempo ken ti pay rehion), ngem ti kadawyan a gatad ti panaglabas ket 5.5°C tunggal 1,000&amp;nbsp;m (3.57°F tunggal 1,000&amp;nbsp;ft).&lt;ref&gt;{{cite web| archiveurl=https://web.archive.org/web/20070721213720/http://goldbook.iupac.org/A00144.html| archivedate=2007-07-21| url=http://goldbook.iupac.org/A00144.html| title=Adiabatic Lapse Rate| work=Goldbook| publisher=[[IUPAC]]| access-date=2015-01-21| url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Dommasch|first=Daniel O.|title=Airplane Aerodynamics (3rd ed.)|publisher=Pitman Publishing Co.|year=1961|page=22}}&lt;/ref&gt; Isu a, ti ingangato iti 100&amp;nbsp;metmetro iti bantay ket agarup a kapada ti panaggunay iti 80&amp;nbsp;kilkilometro (45&amp;nbsp;milmilia wenno 0.75° iti [[latitud]]) iti ayan ti kaasitgan nga ungto.{{sfn|Blyth|2002|p=15}} Daytoy a pannakaikabagian ket aproksimado laeng, nupay kasta, gapu ta dagiti lokal a banag a kas ti kaasideg kadagiti [[taaw]] (kas ti [[Taaw Artiko]]) ket mabalin a nadaras a mangbaliw ti klima.&lt;ref&gt;{{cite web
  | url=http://www.ecn.ac.uk/Education/factors_affecting_climate.htm
  | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716163841/http://www.ecn.ac.uk/Education/factors_affecting_climate.htm
  | archivedate=2011-07-16
  | title=Factors affecting climate
  | publisher=The United Kingdom Environmental Change Network
  | access-date=2015-01-21
  | url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt; No ngumatngato ti altitud, ti nangruna a porma ti panagtudtudo ket agbalin a [[niebe]] ken pumigsa met dagiti angin.{{sfn|Blyth|2002|p=12}}

Ti epekto ti klima iti ekolohia iti maysa a kanagto ket mabalin a kaaduan a maala babaen ti kombinasion ti kaadu ti panagtudtudo, ken ti [[Dagiti sona ti biag ti Holdridge|biotemperatura]],a kas inpalawag babaen ni [[Leslie Holdridge]] idi 1947.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.epa.gov/wed/pages/publications/abstracts/archived/lugo.htm|last1=Lugo|first1=Ariel E.|first2=Sandra L.|last2=Brown|first3=Rusty|last3=Dodson|first4=Tom S.|last4=Smith|first5=Hank H.|last5=Shugart|year=1999|title=The Holdridge Life Zones of the conterminous United States in relation to ecosystem mapping|journal=Journal of Biogeography|volume=26|pages=1025–1038|doi=10.1046/j.1365-2699.1999.00329.x|issue=5}}&lt;/ref&gt; Ti biotemperatura ket ti natimbeng a temperatura, nga amin a temperatura iti baba ti {{pagbaliwen|0|C|F}} ket naikedengda a 0 °C. No ti temperatura ket ti baba ti 0 °C, dagiti mula ket saanda nga agtubo, isu a ti eksakto a temperatura ken saan nga importante. Dagiti pantok ti banbantay nga addaan iti permanente a niebe ket mabalin nga addaan iti biotemperatura iti baba ti {{pagbaliwen|1.5|C|F}}.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Wikiquote-inline|Mountains|Banbanatay}}
{{Commons-nailinia}}
* Fraknoi, A., Morrison, D., &amp; Wolff, S. (2004). Panagbanbaniaga kadagiti Planeta. Maika-3 nga Ed. Belmont: Thomson Books/Cole.

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Banbantay| ]]
[[Kategoria:Terminolohia ti heograpia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>atm60ao31d41q2zzdeb5r39u968do7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Neil Armstrong</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18385</id>
    <revision>
      <id>406515</id>
      <parentid>403030</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6424" sha1="otushuxnk8mdhldqbuwptslk5vtg63a" xml:space="preserve">{{Infobox astronauta
| name = Neil Armstrong
|othername=Neil Alden Armstrong
| image = Neil Armstrong pose.jpg
| alt = Retrato ni Neil Armstrong, Hulio 1969, iti kawwes ti limbangin nga awan ti helmetna
| caption = Ni Armstrong idi 1969&lt;br /&gt;[[Papeles:Neil Armstrong Signature.svg|100px]]
| type =  [[Astronauta]] ti [[NASA]]
| nationality = {{USA}}
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1930|08|5}}
| birth_place = [[Wapakoneta, Ohio]], E.U.
| death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|2012|08|25|1930|08|05|mf=yes}}
| death_place = [[Cincinnati]], [[Ohio]], E.U.
| status = Pimmusay
| previous_occupation = [[Nabal nga abiasion|Nanal nga abiador]], [[agsubsubok a piloto]]
| selection = [[Listaan dagiti astronauta babaen ti tawen a panakapili#1958|1958 APEU nga Tao nga  Immuna a Napan ti Limbang]]&lt;br /&gt;[[Listaan dagiti astronauta babaen ti tawen a pannakapili#1960|1960 APEU Dyna-Soar]]&lt;br /&gt;[[Astronauta ti NASA Grupo2|1962 NASA Grupo 2]]
| eva1 = 1
| eva2 = 2 oras 31 minutos
| time = 8 alaldaw, 14 oras, 12 minutos, ken 30 segundo
| mission = [[Gemini 8]], [[Apollo 11]]
| insignia = [[Papeles:Ge08Patch orig.png|40px]] [[Papeles:Apollo 11 insignia.png|40px]]
| awards = [[Presidensial a Medalia ti Wayawaya]] [[Kongresional a Medalia ti Pammadayaw iti Limbang|Medalia ti Pammadayaw]]
}}

Ni '''Neil Alden Armstrong''' (Agosto 5, 1930&amp;nbsp;– Agosto 25, 2012) ket maysa idi nga Amerikano nga [[astronauta]] ken ti [[Apollo 11#Operasion ti rabaw a maipapan ti bulan|immuna a tao a nagdappat idiay Bulan]]. Isu ket maysa pay nga [[aeroespasial nga inhenieria|aeroespasial nga inheniero]], [[Abiador ti Marina ti Estados Unidos|abiador ti marina]], [[agsubsubok a piloto]], ken [[propesor ti unibersidad]]. Sakbay a nagbalin nga astronauta, ni Armstrong ket maysa idi nga [[Opisial (siigam a buyot)|opisial]] iti [[Marina ti Estados Unidos]] ken nagserbi idiay [[Koreano a Gubat]]. Kalpasan ti gubat, isu ket nagun-odna ti basilerato a degrado idiay [[Unibersidad ti Purdue]] ken nagserbi a kas maysa nga agsubsubok a piloto idiay Estasion ti Napardas Unay a Panagpatayab ti [[Komite ti Nailian nga Agbalbalakad para iti Aeronautika]], a tattan ket naamammoan a kas ti [[Dryden a Sentro ti Panagsukimat ti Panagpatayab]], nga idiay ket nakarehistro kadagiti sumurok a 900 a panagpatpatayab. Kalpasan daytoy isu ket nagturpos pay kadagiti panagad-adalna idiay [[Unibersidad ti Akin-abagatan a California]].

&lt;!--== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}--&gt;

== Bibliograpia ==
{{refbegin|30em}}
* ''Cambridge Biographical Dictionary'' (1990). Cambridge: Cambridge University Press.
* {{Cite book | last=Chaikin| first=Andrew | title=A Man on the Moon : The Voyages of the Apollo Astronauts | url=https://archive.org/details/manonmoonvoyages00chai| publisher=Penguin books| year=1995 |isbn=978-0-14-024146-4}}
* {{cite web | last =Cornish| first =Scott|author2=Rahman, Tahir |author3=McLeon, Bob |author4=Havekotte, Ken |author5= Reznikoff, John | title=Neil Armstrong Signature Exemplars| work=CollectSpace.com| url=http://www.collectspace.com/resources/autographs_armstrong.html | accessdate=Mayo 14, 2011}}
* {{Cite book | last1=Francis | first1= French | authorlink1= | last2=Burgess | first2=Colin | authorlink2= | year= 2007 | title=In the Shadow of the Moon | chapter=A Challenging Journey to Tranquility, 1965–1969}}
* {{Cite book | last=Hansen| first=James R. | title=First Man: The Life of Neil A. Armstrong | url=https://archive.org/details/firstmanlifeofne0000hans_y0q8| publisher=Simon &amp; Schuster | year=2005 | isbn=978-0-7432-5631-5}}
* {{cite web| last=Jones| first=Eric| title=One Small Step| work=Apollo 11 Lunar Surface Journal| publisher=NASA| url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/a11/a11.step.html| year=1995| accessdate=Mayo 14, 2001| archive-date=2013-01-02| archive-url=https://web.archive.org/web/20130102060848/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/a11/a11.step.html| url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102060848/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/a11/a11.step.html |date=2013-01-02 }}
* {{Cite book | last=Kranz | first=Gene | authorlink=| title=Failure is not an Option: Mission Control From Mercury to Apollo 13 and Beyond | url=https://archive.org/details/isbn_9780743200790 | publisher=Simon &amp; Schuster | year=2000 | isbn=978-0-7835-5675-8}}
* {{Cite book | last=Nelson | first=Craig | title=Rocket Men: The Epic Story of the First Men on the Moon | url=https://archive.org/details/rocketmenepicsto0000nels_p6z8 | location=New York, New York| publisher=John Murray | year=2009 | isbn=978-0-670-02103-1| ref={{harvid|Nelson|2009}}}}
* {{Cite book | first=Andrew | last=Smith | title=Mondust: In Search of the Men Who Fell to Earth | url=https://archive.org/details/insearchofmenwho0000andr | location=London | publisher=Bloomsbury | year=2005 | isbn=0-7475-6368-3}}
{{refend}}
== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin}}
* {{cite web| last =Kirk| first =Mass Communication Specialist 1st Class Amy| publisher =United States Naval Forces Central Command| title =Astronaut Legend Neil Armstrong Receives Naval Astronaut Wings| work =www.cusnc.navy.mil| url =http://www.cusnc.navy.mil/articles/2010/021.html| accessdate =Mayo 14, 2011| archive-date =2011-05-16| archive-url =https://web.archive.org/web/20110516221434/http://www.cusnc.navy.mil/articles/2010/021.html| url-status =dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516221434/http://www.cusnc.navy.mil/articles/2010/021.html |date=2011-05-16 }}
* {{cite web| last =Sherrod| first =Robert| title =Men for the Moon| work =Dagiti Apollo nga Ekspedision idiay Bulan| publisher =NASA| date =Hulio 30, 1975| url =http://history.nasa.gov/SP-350/toc.html| access-date =2012-10-25| archive-date =2018-09-18| archive-url =https://web.archive.org/web/20180918011357/https://history.nasa.gov/SP-350/toc.html| url-status =dead}}
* {{Cite book| last =Thompson| first =Milton| title =Idiay Igid ti Limbang: Ti Panagpatayab a Programa ti X-15| url =https://archive.org/details/atedgeofspacex1500thom| publisher =Smithsonian Books| date =Abril 1992|location =Washington, D.C.| isbn =1-56098-107-5}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Armstrong, Neil}}
[[Kategoria:1930 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:2012 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Amerikano nga astronauta]]</text>
      <sha1>otushuxnk8mdhldqbuwptslk5vtg63a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hernán Cortés</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18390</id>
    <revision>
      <id>406390</id>
      <parentid>403935</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11325" sha1="85ee2ks9p16ex6w8qjfvb7dc6g3whjv" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| name        = Hernán Cortés
| image       = Retrato de Hernán Cortés.jpg
| alt         =
| caption     = Hernán Cortés
| birth_name  = Hernán Cortés de Monroy y Pizarro
| birth_date  = 1485
| birth_place = [[Medellín (Espania)|Medellín]], [[Balangat ti Kastila|Kastila]]
| death_date  = {{BirthDeathAge| |1485| | |1547|12|2}}
| death_place = [[Castilleja de la Cuesta]], Kastila
| resting_place = &lt;!-- Mexico city, Mexico --&gt;
| nationality = Kastiliano
| other_names = Hernando Cortés
| known_for   = [[Panagrukma ti Espania ti Asteka nga Imperio]]
| occupation  = [[Konkistador]]
| children    = Don [[Martín Cortés, Maika-2 a Markes ti Ginget ti Oaxaca]], Doña Maria Cortés, Doña Catalina Cortés, Doña Juana Cortės, [[Martín Cortés (anak a lalaki ni doña Marina)]]
| signature   = Hernan Cortes Signature.svg
}}

Ni '''Hernán Cortés de Monroy y Pizarro, Umuna a [[Markesado ti Ginget ti Oaxaca|Markes ti Ginget ti Oaxaca]]''' ({{IPA-es|erˈnaŋ korˈtes de monˈroj i piˈθaro}}; 1485 – Disiembre 2, 1547) ket maysa idi a [[Tattao nga Espaniol|Espaniol]] a ''[[Konkistador]]'' a nangidaulo ti ekspedision a gapuanan ti [[panagrukma ti Asteka nga Imperio|panakatnag ti Asteka nga Imerio]] ken nagiyeg kadagiti dakkel a paset ti kangrunaan a daga ti [[Mehiko]] babaen ti turay ti [[Balangat ti Kastila|Ari ti Kastila]] idi nasapa a maika-16 a siglo. Ni Cortés ket paset idi ti kaputotan dagiti Espaniol a nagkolkolonisado a nagrugian ti umuna a paset ti [[Espaniol a kolonisasion ti Kaamerikaan]].

Naipasngay idiay [[Medellín, Espania]], iti maysa a pamilia ti saan unay a nobilidad, ni Cortés ket nangpili a mangged iti [[Baro a Lubong]]. Isu ket napan idiay [[Hispaniola]] ken kalpasan daytoy idiay [[Kuba]], nga idiay ket nakagun-od ti maysa nga ''[[enkomienda]]'' ken, para iti nabiit a panawen, nagbalin nga alkalde (mahistrado) ti maikadua nga Espaniol nga ili a nabangon ti dayta nga isla. Idi 1519, isu ket nabutosan idi a kapitan ti maikatlo nga ekspedision idiay kangrunaan a daga, ti ekspedision a kimmadua a nagbayad. Ti pannakiringgorna iti Gobernador ti Kuba, a ni [[Diego Velázquez de Cuéllar]], ket nagbanagan ti pannakapasardeng ti panagbaniagana, ti maysa a bilin a saan nga inkaskaso ni Cortés. Idi simmangpet iti kontinente, ni Cortés ket nagballigi a nangipakat ti estratehia a pannakikaduaan kadagiti [[patneng a tattao]] a pannakisinnupiat kadagiti dadduma. Inusarna pay ti maysa a patneng a babai, a ni [[Doña Marina]], a kas maysa nga [[mangipatpatarus]]; nga isu kalpasan daytoy ket nangiyanak ti anak a lalaki ni Cortés. Idi nangipatulod ti Gobernador ti Kuba kadagiti emisario a mangkemmeg kenni Cortés, isu ket nangilaban kaniada ken nangabak, a nagus-usar kadagiti surok a tropa a timmulong kaniana. Ni Cortés ket dagus a nagsursurat iti ari a nagsalsaludsod ti pannakabigbig kadagiti panagballigina imbes a mapadusa iti yaalsa. Kalpasan ti pannaparukmana ti [[Asteka nga Imerio]], ni Cortés ket nagunggunaan idi ti titulo ti ''Marqués del Valle de [[Oaxaca]]'', bayat a ti nadaydayaw a titulo ti [[Baro nga Espania|Birey]] ket naited idi ti ngato ti ranggona a natan-ok a lalaki, a ni [[Antonio de Mendoza]]. Idi 1541 ni Cortés ket nagsubli idiay Espania,  nga idiay ket nakappia a pimmusay ngem idi nakarurod, kalpasan ti innem a tawen.

Gapu kadagiti kontrobersial nga inar-aramid ni Cortés ken ti kaawan kadagiti mapasingkedan a taudan ti pakaamo a maipanggep kaniana, nagbalinen a narigat ti mangikeddeng ti ania man a depinitibo a maipanggep ti personalidadna ken kapanggepanna.

== Nagan ==
Bayat nga isu ket masansana tinawtawagan iti '''Hernán''' wenno '''Hernando''' '''Cortés''' ({{IPA-es|korˈteθ|lang}}), iti panawenna, tinawtawagann ti bagina iti ''Hernando'' wenno ''Fernando'' ''Cortés'' ({{IPA-es|korˈtes|lang}}). Dagiti nagan a Hernán, Hernando, ken Fernando ket agpapada amin a husto dagitoy. Dagiti naudi a dua ket kadawyan a naus-usar iti las-ud ti amin a kabibiagna, ngem ti dati a naipangyababa a porma ket nagbalinen a kadawyan kadagiti [[Pagsasao nga Espaniol]] ken [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] kadagiti moderno a panawen, ken isu ti nagan a kaaduan a pannakaammo ti tattaao ita nga aldaw.&lt;ref&gt;Kas pagarigan, ti bersion ti pagsasao nga Ingles kadagiti suratna ket tinawtawagan ti &quot;Hernán Cortés: Dagiti Surat manipud idiay Mehiko&quot;, kdpy.&lt;/ref&gt;

== Nasapa a biag ==
Ni Cortés ket naipasngay idi 1485 idiay ili ti [[Medellín (Espania)|Medellín]], idiay moderno nga aldaw nga [[Extremadura]], [[Espania]]. Ti amana, ni Martín Cortés de Monroy, ket naipasngay idi 1449 kenni Rodrigo wenno Ruy Fernández de Monroy ken ti asawana a ni María Cortés, ket maysa idi a kapitan ti inpantria iti naisangayan a kaputotan ngem saan unay a baknang. Ti ina ni Hernán ket ni Catalina Pizarro Altamirano.&lt;ref name=&quot;Machado, J. T 1970&quot;&gt;Machado, J. T. Montalvão, ''Dos Pizarros de Espanha aos de Portugal e Brasil'', Author's Edition, 1st Edition, Lisbon, 1970.&lt;/ref&gt;

Babaen ti inana, ni Hernán ket maikadua idi a kasinsin a naminsan a naikkat ni [Francisco Pizarro]], nga isu ket kanungpalan a nangparukma ti [[Inca nga Imperio]] iti moderno nga aldaw ti [[Peru]] (saan nga iyallilaw iti sabali a Francisco Pizarro a kimmuyog kenni Cortés a mangparukma dagiti [[Azteca]]), babaen dagiti nagannak kaniana a ni Diego Altamirano ken asawana ken ti kasinsinna a ni Leonor Sánchez Pizarro Altamirano, ti umuna a kasinsin ti ama ni Pizarro.&lt;ref name=&quot;Machado, J. T 1970&quot; /&gt; Babaen ti amana, ni Hernán ket namindua idi nga adayo a kabagian niwas a [[Nicolás de Ovando]], ti makatlo a Gobernador ti Hispaniola. Ti apongna iti bangir ti amana ket anak a lalaki idi ni [[Rodrigo de Monroy y Almaraz, Maika-5 nga Apo ti Monroy]], ken ti asawan a ni Mencía de Orellana y Carvajal.

Ni Hernán Cortés ket naibagbaga nga isu ket napudaw, managsakit nga ubing babaen ti biograpona, [[kapelian]], ken gayyemna a ni [[Francisco López de Gómara]]. Idi agtawen iti 14,ni  Cortés ket naipatulod idi nga agbasa iti Latin babaen ti ulitegna iti linteg idiay Salamanca.&lt;ref&gt;[http://www.encyclopedia.com/topic/Hernan_Cortes.aspx Hernán Cortés]&lt;/ref&gt;
Kalpasan ti dua a tawen, ni Cortés, ket nabannogen iti panagbasbasa, ken nagawid idiay Medellín, ken adu met a pannakariro dagiti nagannak kaniana, a nagnamnama nga isu ket makaadal para iti makagunguna a legado a pagsapulan. Nupay kasta, dagidi dua atawen idiay [[Salamanca]], ken ti pay atiddog a paset ti panawen iti panagsanay a kas notario, nga immuna idiay Seville ken kalpasanna idiay [[Hispaniola]], ket nangited kaniana iti pannakaammo dagiti kodigo tilinteg a nakatulong kaniana iti paneknek iti linteg a mangparukma iti Mehiko.&lt;ref name=&quot;Hernan Cortés&quot;&gt;[http://www.thelatinlibrary.com/imperialism/notes/cortez.html Hernan Cortés]&lt;/ref&gt;

Iti daytoy a puntos ti biagna, ni Cortés ket inbagbaga idi babaen ni Gómara nga isu ket saan a makatalna, napangas ken naluko.&lt;ref name=&quot;Hernan Cortés&quot; /&gt; Daytoy ket mabalin a nasayaat a panangibaga iti agtawen ti 16 nga ubing a lalaki a nagawid ken nakabiruk kaniana nga isu ket natungday babaen ti biag iti bassit nga ili ti probinsia. Babaen ti daytoy a panawen, dagiti damag kadagitipanagduktal [[Christopher Columbus]] iti [[Baro a Lubong]] ket naipadpadamag idiay Espania.

== Dagiti naginbasaran ==
{{Reflist}}

=== Dagiti nangruna a taudan ===
*Cortés, Hernán. ''Letters'' – available as ''Letters from Mexico'' translated by Anthony Pagden. Yale University Press, 1986. {{ISBN|0-300-09094-3}}. Available [http://books.google.com/books?id=e7IGAAAAQAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;hl=ca&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0 online in Spanish] from an 1866 edition.
*Díaz del Castillo, Bernal. ''The Conquest of New Spain'' – available as ''The Discovery and Conquest of Mexico: 1517–1521'' {{ISBN|0-306-81319-X}}
*López de Gómara, Francisco. ''Hispania Victrix; First and Second Parts of the General History of the Indies, with the whole discovery and notable things that have happened since they were acquired until the year 1551, with the conquest of Mexico and New Spain'' University of California Press, 1966
*Prescott, William H. [http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/PreConq.html ''History of the Conquest of Mexico, with a Preliminary View of Ancient Mexican Civilization, and the Life of the Conqueror, Hernando Cortes'']
*[http://members.tripod.com/~GaryFelix/HCwill.htm ''Last Will and Testament of Hernán Cortés'']
*[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1520cortes.html Letter From Hernan Cortes to Charles the V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127140325/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1520cortes.html |date=2012-01-27 }}
*[http://hdl.loc.gov/loc.rbc/kislak.74373.1 ''Hernán Cortés Power of Attorney,'' 1526] From the [http://www.loc.gov/rr/rarebook/ Rare Book and Special Collections Division] at the Library of Congress
* [http://hdl.loc.gov/loc.rbc/rosenwald.0654 Praeclara Ferdinandi Cortesii de noua maris oceani Hyspania narratio sacratissimo... 1524]. From the [http://www.loc.gov/rr/rarebook/ Rare Book and Special Collections Division] at the Library of Congress

=== Dagiti sekondario a taudan ===
*''Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs'' by Buddy Levy 2008 {{ISBN|978-0-553-80538-3}}
*''Myth and Reality: The Legacy of Spain in America'' by  Jesus J. Chao. Culture/Society Opinion. February 12, 1992.  The Institute of Hispanic Culture of Houston
*Crow, John A. The Epic of Latin America. 4th ed. New York: University of California P, 1992.
*''Hernando Cortés'' by Jacobs, W.J., New York, N.Y.:Franklin Watts, Inc. 1974.
*''The World's Greatest Explorers: Hernando Cortés''. Chicago, by Stein, R.C., Illinois: Chicago Press Inc. 1991.
*{{cite book|author=León-Portilla, Miguel |year=1992|origyear=1959|title=The Broken Spears: The Aztec Account of the Conquest of Mexico (Expanded and updated edition)|url=https://archive.org/details/brokenspearsa00leon |others=Ángel María Garibay K. (Nahuatl-Spanish trans.), Lysander Kemp (Spanish-English trans.), Alberto Beltran (illus.)|edition=|publisher=Beacon Press|isbn=0-8070-5501-8}}
*Maura, Juan Francisco.[http://parnaseo.uv.es/Lemir/Revista/Revista7/NuevaEspa.htm &quot;Cobardía, falsedad y opportunismo español: algunas consideraciones sobre la &quot;verdadera&quot; historia de la conquista de la Nueva España&quot;]{{Natay a silpo|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Lemir (Revista de literatura medieval y del Renacimiento) 7 (2003): 1–29.
*Passuth, László. ''The Rain God cries over Mexico''
*Restall, Matthew. ''Seven Myths of the Spanish Conquest'' Oxford University Press (2003) {{ISBN|0-19-516077-0}}
*''Hernando Cortés'' by Fisher, M. &amp; Richardson K.
*''Hernando Cortés'' Crossroads Resource Online.
*''The Conquest of America'' by Tzvetan Todorov (1996) {{ISBN|0-06-132095-1}}
*Thomas, Hugh (1993). ''Conquest: Cortés, Montezuma, and the Fall of Old Mexico'' {{ISBN|0-671-51104-1}}
*White, Jon Manchip. (1971) ''Cortés and the Downfall of the Aztec Empire'' {{ISBN|0-7867-0271-0}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Cortes, Hernan}}
[[Kategoria:1485 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1547 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti eksplorador ti Mehiko]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>85ee2ks9p16ex6w8qjfvb7dc6g3whjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Siudad ti Mehiko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18393</id>
    <revision>
      <id>406477</id>
      <parentid>404763</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35292" sha1="h7kgwr92j5epsbjzss7ib6ixaq7z6ve" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
|official_name     = ''Ciudad de México''&lt;br /&gt;City of Mexico
|name              = Siudad ti Mehiko
|native_name_lang  =
|settlement_type   = Siudad
|image_flag        = Flag of Mexican Federal District.svg
|flag_size         = 160px
|flag_alt          =
|image_seal        = Coat of arms of Mexican Federal District.svg
|seal_size         = 65px
|nickname          =''La Ciudad de los Palacios ''&lt;small&gt;''(Ti Siudad dagiti Palasio)''&lt;/small&gt;
|motto             = 
|image_skyline     = Montaje de CDMX.jpg
|imagesize         = 250px
|image_caption     = Dagiti ladawan manipud idiay Siudad ti Mehiko
|anthem            =
|image_map         = Distrito Federal en México.svg
|map_caption       = Ti Siudad ti Mehiko idiay Mehiko
|coordinates       = {{coord|19|26|N|99|8|W|region:MX|display=inline,title}}
|coor_pinpoint     =
|coordinates_footnotes =
|subdivision_type   = Pagilian
|subdivision_name   = {{wagayway|Mehiko|1934}}
|subdivision_type1   = [[Politikal a pannakabingbingay ti Mehiko|Entidad]]
|subdivision_name1   = [[Pederal a Distrito]]
|subdivision_type2   = Pannakabingbingay
|subdivision_name2   = {{Marebba a listaan
|title   = [[Dagiti burgos ti Siudad ti Mehiko|Burgos]]
|frame_style = border:none; padding: 0;
|title_style = &lt;!-- (optional) --&gt;
|list_style=text-align:left;display:none;
|1     = •[[Álvaro Obregón, D.F.|Álvaro Obregón]]
|2     = •[[Azcapotzalco]]
|3     = •[[Benito Juárez, D.F.|Benito Juárez]]
|4     = •[[Coyoacán]]
|5     = •[[Cuajimalpa]]
|6     = •[[Cuauhtémoc, D.F.|Cuauhtémoc]]
|7     = •[[Gustavo A. Madero, D.F.|Gustavo A. Madero]]
|8     = •[[Iztacalco]]
|9     = •[[Iztapalapa]]
|10    = •[[Magdalena Contreras]]
|11    = •[[Miguel Hidalgo, D.F.|Miguel Hidalgo]]
|12    = •[[Milpa Alta]]
|13    = •[[Tláhuac]]
|14    = •[[Tlalpan]]
|15    = •[[Venustiano Carranza, D.F.|Venustiano Carranza]]
|16    = •[[Xochimilco]]
}}
|established_title   = Pannakabangon
|established_date   = &lt;li&gt;
* Marso13, 1325: Tenochtitlan&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sre.gob.mx/ligas/info_general/fechas.htm |title=Secretaría de Relaciones Exteriores – México |publisher=Sre.gob.mx |accessdate=Abril 17, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050908192336/http://www.sre.gob.mx/ligas/info_general/fechas.htm |archivedate=2005-09-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Agosto 13, 1521:&lt;br /&gt;Ciudad de México&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/colonia/c_coteno.htm |title=De la Colonia / 13 agosto de 1521: rendición de México-Tenochtitlan |publisher=Redescolar.ilce.edu.mx |accessdate=Abril 17, 2011 |archive-date=2008-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701210417/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/colonia/c_coteno.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Nobiembre 18, 1824: Distrito Federal&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cultura.df.gob.mx/index.php/sala-de-prensa/boletines/2536-601-09- |title=Conmemora la SecretarĂ&amp;shy;a de Cultura el 185 Aniversario del Decreto de CreaciĂłn del Distrito Federal |publisher=Cultura.df.gob.mx |accessdate=Abril 17, 2011 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722225100/http://www.cultura.df.gob.mx/index.php/sala-de-prensa/boletines/2536-601-09- |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;/li&gt;
|founder        =
|seat_type       =
|seat          =
|government_footnotes  =
|leader_party      =
|leader_title     = [[Daulo ti Gobierno ti Pederal a Distrito|Daulo ti Gobierno]]
|leader_name      = Pablo Gómez Álvarez [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]&lt;br /&gt;René Arce [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]&lt;br /&gt;Federico Döring [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|leader_title1     = [[Senado ti Mehiko|Dagiti Senador]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Senadores por el Distrito Federal LXI Legislatura |url=http://www.senado.gob.mx/index.php?ver=int&amp;mn=4&amp;sm=4&amp;id=10 |publisher=Senado de la Republica |accessdate= Oktubre 21, 2010}}&lt;/ref&gt;
|leader_name1     = [[Pablo Gómez Álvarez|Pablo Gómez]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]&lt;br /&gt;René Arce [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]&lt;br /&gt;[[Federico Döring]] [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|leader_title2     = [[Kamara dagiti Deputado ti Mehiko|Dagiti Deputado]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Listado de Diputados por Grupo Parlamentario del Distrito Federal |url=http://sitl.diputados.gob.mx/LXI_leg/listado_diputados_gpnp.php?tipot=Edo&amp;edot=9 |publisher=Camara de Diputados |accessdate=Oktubre 20, 2010 |archive-date=2018-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309001745/http://sitl.diputados.gob.mx/LXI_leg/listado_diputados_gpnp.php?tipot=Edo&amp;edot=9 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|leader_name2     = {{Marebba a listaan
|title   = [[Kamara dagiti Deputado ti Mehiko|Dagiti Pederal a Deputado]]
|frame_style = border:none; padding: 0;
|title_style = &lt;!-- (optional) --&gt;
|list_style = text-align:left;display:none;
|1     = •[[Armando Jesús Báez Pinal|Armando Báez Pinal]] [[Papeles:PRI Party (Mexico).svg|PRI|23px]]
|2     = •[[Marco Antonio García Ayala|Marco Antonio García]] [[Papeles:PRI Party (Mexico).svg|PRI|23px]]
|3     = •[[Cuauhtémoc Gutiérrez de la Torre|Cuauhtémoc Gutiérrez]] [[Papeles:PRI Party (Mexico).svg|PRI|23px]]
|4     = •[[Sebastián Lerdo de Tejada Covarrubias|Sebastián Lerdo de Tejada]] [[Papeles:PRI Party (Mexico).svg|PRI|23px]]
|5     = •[[Roberto Rebollo Vivero|Roberto Rebollo]] [[Papeles:PRI Party (Mexico).svg|PRI|23px]]
|6     = •[[Leticia Robles Colín|Leticia Robles]] [[Papeles:PRI Party (Mexico).svg|PRI|23px]]
|7     = •[[Claudia Ruiz Massieu Salinas|Claudia Ruiz Massieu]] [[Papeles:PRI Party (Mexico).svg|PRI|23px]]
|8     = •[[Agustín Carlos Castilla Marroquín|Agustín Castilla]] [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|9     = •[[Gabriela Cuevas Barron|Gabriela Cuevas]] [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|10    = •[[César Daniel González Madruga|César González]] [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|11    = •[[Paz Gutiérrez Cortina|Paz Gutiérrez]] [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|12    = •[[Valdemar Gutiérrez Fragoso|Valdemar Gutiérrez]] [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|13    = •[[Kenia López Rabadán|Kenia López]] [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|14    = •[[César Nava Vázquez|César Nava]] [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|15    = •[[Rosi Orozco]] [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|16    = •[[Silvia Esther Pérez Ceballos|Silvia Pérez Ceballos]] [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|17    = •[[Ezequiel Rétiz Gutiérrez|Ezequiel Rétiz]] [[Papeles:PAN Party (Mexico).svg|PAN|23px]]
|18    = •[[Esthela Damián Peralta|Esthela Damián]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|19    = •[[Luis Felipe Eguía Pérez|Luis Felipe Eguía]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|20    = •[[Alejandro Encinas Rodríguez|Alejandro Encinas]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|21    = •[[Agustín Guerrero Castillo|Agustín Guerrero]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|22    = •[[Francisco Hernández Juárez|Francisco Hernández]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|23    = •[[Héctor Hugo Hernández Rodríguez|Héctor Hernández]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|24    = •[[Teresa del Carmen Incháustegui Romero|Teresa Incháustegui]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|25    = •[[Ramón Jiménez López|Ramón Jiménez]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|26    = •[[Vidal Llerenas Morales|Vidal Llerenas]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|27    = •[[Avelino Méndez Rangel|Avelino Méndez]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|28    = •[[Eduardo Mendoza Arellano|Eduardo Mendoza]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|29    = •[[Nazario Norberto Sánchez|Nazario Norberto]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|30    = •[[Leticia Quezada Contreras|Leticia Quezada]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|31    = •[[Rigoberto Salgado Vázquez|Rigoberto Salgado]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|32    = •[[Arturo Santana Alfaro|Arturo Santana]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|33    = •[[Emilio Serrano Jiménez|Emilio Serrano]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|34    = •[[Mauricio Alonso Toledo Gutiérrez|Mauricio Toledo]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|35    = •[[Enoé Margarita Uranga Muñoz|Enoé Uranga]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|36    = •[[Balfre Vargas Cortez|Balfre Vargas]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|37    = •[[María Araceli Vázquez Camacho|Araceli Vázquez]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|38    = •[[Jesús Zambrano Grijalva|Jesús Zambrano]] [[Papeles:PRD logo without border (Mexico).svg|PRD|23px]]
|39    = •[[Rosario Brindis Álvarez|Rosario Brindis]]
|40    = •[[Pablo Escudero Morales|Pablo Escudero]]
|41    = •[[Ninfa Clara Salinas Sada|Clara Salinas Sada]]
|42    = •[[Jaime Cárdenas Gracia|Jaime Cárdenas]] [[Papeles:PT party.png|PT|23px]]
|43    = •[[Laura Itzel Castillo|Itzel Castillo]] [[Papeles:PT party.png|PT|23px]]
|44    = •[[Mario di Costanzo]] [[Papeles:PT party.png|PT|23px]]
|45    = •[[Gerardo Fernández Noroña|Gerardo Fernández]] [[Papeles:PT party.png|PT|23px]]
|46    = •[[Ifigenia Martínez]] [[Papeles:PT party.png|PT|23px]]
|47    = •[[Porfirio Muñoz Ledo]] [[Papeles:PT party.png|PT|23px]]
|48    = •[[Víctor Hugo Círigo Vázquez|Víctor Hugo Círigo]]
|49    = •[[Laura Piña Olmedo]]
|50    = •
|51    = •[[Gerardo Del Mazo Morales|Gerardo Del Mazo]] [[Papeles:PNA party.png|PNA|23px]]
|52    = •[[María de la Paz Quiñones Cornejo|María Quiñones]]
}}
|unit_pref       = Metric &lt;!-- or US or UK --&gt;
|area_footnotes     = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Resumen |url=http://cuentame.inegi.gob.mx/monografias/informacion/df/default.aspx?tema=me&amp;e=09 |publisher=Cuentame INEGI |accessdate=Oktubre 20, 2010}}&lt;/ref&gt;{{Ref label|engfactobox|b|}}
|area_total_km2    = 1485
|area_land_km2     =
|area_water_km2     =
|area_water_percent   =
|area_note       = [[Listaan dagiti estado ti Mehiko babaen ti kalawa|Nairanggo a maika-32]]
|elevation_m      = 2241
|elevation_max_footnotes=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Relieve |url=http://cuentame.inegi.gob.mx/monografias/informacion/df/territorio/relieve.aspx?tema=me&amp;e=09 |publisher=Cuentame INEGI |accessdate=Oktubre 20, 2010}}&lt;/ref&gt;
|elevation_max_m    = 3930
|elevation_max_ft    =
|elevation_min_m    =
|elevation_min_ft    =
|population_footnotes  = &lt;ref&gt;{{cite web|title=ENOE|url=http://www.inegi.org.mx/sistemas/tabuladosbasicos/tabtema.aspx?s=est&amp;c=28822|accessdate=Agosto 24, 2012|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107014408/https://www.inegi.org.mx/400.html?aspxerrorpath=%2Fsistemas%2Ftabuladosbasicos%2Ftabtema.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|population_total   = 8,857,188
|population_as_of   = 2011
|population_rank    = [[Listaan dagiti estado ti Mehiko babaen ti populasion|Maika-2]]
|population_density_km2 = auto
|population_density_rank = [[Listaan dagiti estado ti Mehiko babaen ti densidad ti populasion|Umuna]]
|population_demonym  = Capitalino (a) &lt;br /&gt; Defeño (a) &lt;br /&gt; Mexiqueño (a)&lt;br /&gt; Chilango (a)
|population_note    =
|timezone1       = [[Tengnga a Sona ti Oras|CST]]
|utc_offset1      = −6
|timezone1_DST     = [[Central Daylight Time|CDT]]
|utc_offset1_DST    = −5
|postal_code_type   = [[Dagiti kodigo ti koreo idiay Mehiko|Kodigo ti koreo]]
|postal_code      = 00–16
|area_code_type    = [[Kodigo ti lugar]]
|area_code       = {{Marebba a listaan
|title   = [[Dagiti kodigo ti lugar idiay Mehiko babaen ti kodigo (0-99)|Kodigo ti lugar]]
|frame_style = border:none; padding: 0;
|title_style = &lt;!-- (optional) --&gt;
|list_style = text-align:left;display:none;
|1     =• 55
}}
|iso_code       = MX-DFE
|blank_name_sec1    = [[Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan|HDI]]
|blank_info_sec1    = {{increase}} 0.8307 &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;Nangato unay&lt;/span&gt; &lt;small&gt;[[Listaan dagiti estado ti Mehiko babaen ti HDI|Nairanggo nga umuna]]&lt;/small&gt;
|blank_name_sec2    = GDP
|blank_info_sec2    = 1.527&amp;nbsp;a trilion a [[Pisos ti Mehiko|pisos]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Distrito Federal. |url=http://www.inegi.org.mx/sistemas/bise/mexicocifras/default.aspx?ent=09 |year=2010 |accessdate=Oktubre 20, 2010 |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://archive.today/20120803131901/http://www.inegi.org.mx/sistemas/bise/mexicocifras/default.aspx?ent=09 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|website        = {{URL|http://www.df.gob.mx|Opisial a website}}
|footnotes       = {{note|engfactobox}}b. Kalawa ti [[Pederal a Distrito ti Mehiko|Pederal a Distrito]] a mangiraman ti saan nga urbano idiay abagatan
}}

Ti '''Siudad ti Mehiko''' ({{lang-es|link=no|Ciudad de México}} {{IPA-es|sjuˈðað ðe ˈmexiko|}}, ammo pay a kas ti ''México D.F.'', wenno''D.F.'') ket isu ti [[Pederal a Distrito]] (''Distrito Federal''), a kapitolio ti [[Mehiko]] ket ti lugar dagiti pederal a bileg ti Kappon ti Mehiko.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Artículo 44|url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf|publisher=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos|accessdate=Mayo 14, 2010|archive-date=2020-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117163053/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket maysa a pederal nga entidad ti kaunegan ti Mehiko a saan a paset ti maysa kadagiti ania man a [[Dagiti estado ti Mehiko|31 nga estado ti Mehiko]] ngem tagikua a sibubukel ti pederasion. Ti Siudad ti Mehiko ket isu ti kadakkelan a siudad iti pagilian ken kangrunaan pay a sentro ti politika, kultura, edukasion ken pinansia.

A kas maysa nga &quot;alpha&quot; a [[global a siudad|sangalubongan a siudad]]&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ganganaet nga Annuroten |title=Ti 2008 a Pagsurotan dagiti Sangalubongan a Siudad |year=2008 |url=http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&amp;page=1 |accessdate=Disiembre 27, 2009 |archive-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110131155/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&amp;page=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti Siudad ti Mehiko ket maysa kadagiti kangrunaan a sentro ti pinansia ken kultura idiay [[Amianan nga Amerika]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.world-exchanges.org/member-exchanges |title=WFE – Member Exchanges |publisher=World-exchanges.org |date=Abril 1, 2003 |accessdate=Marso 25, 2010 |archive-date=2010-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325115155/http://www.world-exchanges.org/member-exchanges |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Daytoy ket mabirukan idiay [[Ginget ti Mehiko]] (''Valle de México''), ti maysa a dakkel a ginget kadagidiay nangato a [[banak]] idiay tengnga ti Mehiko, iti kangato a {{pagbaliwen|2240|m|ft}}. Ti siudad ket buklen dagiti sangapulo ket innem a [[Dagiti burgos ti Mehikano a Pederal a Distrito|burgos]].

Ti 2009 a nakarkulo a populasion para iti maitutop a siudad ket agarup idi a 8.84&amp;nbsp;a riwriw a tattao,&lt;ref name=&quot;ZMVM 2009&quot; /&gt; ken adda ti kalawa ti daga ti {{pagbaliwen|1485|km2|sqmi}}.&lt;ref&gt;Brian W. Blouet, Olwyn M. Blouet. ''OECD a Panagrepaso ti Rehional a Panagpabaro OECD a Panagrepaso ti Rehional a Panagpabaro: Dagiti 15 nga Estado ti Mehiko 2009''. OECD Publishing, 2009. p. 418 (p. 299). {{ISBN|978-92-64-06012-8}}.&lt;/ref&gt; Segun ti kaudian a panagipalpalawag a naitunos babaen ti pederal ken dagiti estado a gobierno, ti populasion ti [[Kalatakan a Siudad ti Mehiko|Siudad ti mehiko a metropolitano a lugar]] ket 21.2&amp;nbsp;a riwriw a tattao,&lt;ref name=&quot;ZMVM 2009&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.edomex.gob.mx/poblacion/docs/2009/PDF/ZMVM.pdf |title=Siudad ti Mehiko a Metropolitano a Lugar |author=Konseho ti Nailian a Populasion |publisher=Gobierno ti Estado ti Mehiko|accessdate=Disiembre 27, 2009}}&lt;/ref&gt; a makaaramid daytoy ti [[Listaan dagiti metropolitano a lugar babaen ti populasion|kadakkelan at metropolitano a lugar]] idiay [[akinlaud a hemisperio]], ti [[Listaan dagiti urbano nga aglomerasion babaen ti populasion (Nagkaykaysa a Pagpagilian)|maikalima a kadakkelan nga aglomerasion]] ken ti kadakkelan nga agsasao ti [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]] a siudad iti lubong.&lt;ref name=&quot;UN2007PopulationDatabase&quot;&gt;{{cite web |url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |year=2007 |title=Dagiti Prospekto ti Urbanisasion ti Lubong |author=Nagkaykaysa aPagpagilian |accessdate=Disiembre 27, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120717030201/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |archivedate=2012-07-17 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ti [[Kalatakan a Siudad ti Mehiko]] ket adda ti dagup a produkto ti domestiko (GDP) ti US$390&amp;nbsp;a bilion idi 2008, a makaaramid ti [[Kalatakan a Siudad ti Mehiko|urbano nga aglomerasion ti Siudad ti Mehiko]] ti [[Listaan dagiti siudad babaen ti GDP|maikawalo a kabaknangan a metropolitano a lugar iti lubong]].&lt;ref name=&quot;ukmediacentre.pwc.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |title=Dagiti rumrummuar a paglakuan a siudad nga ekonomia a napardasto a dumakkel iti sangalubongan a GDP a pakairanggo a kas kinuna ti PricewaterhouseCoopers LLP |author=PricewaterhouseCoopers |publisher=UK Media Centre |date=Pebrero 11, 2009 |accessdate=Disiembre 27, 2009 |archive-date=2011-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504031739/https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti siudad ket akinrebbeng para iti panagpataud ti 21% ti Dagup ti Domestiko a Produkto ti Mehiko ken ti metropolitano a lugar a naibilangan para iti 34% iti dagup ti nailian a GDP.&lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mexicocityexperience.com/business_center/key_economic_facts_and_figures/|title=GDP ti Siudad ti Mehiko a kas maipada ti nailian a GDP|accessdate=Agosto 19, 2010|archive-date=2010-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100426013125/http://www.mexicocityexperience.com/business_center/key_economic_facts_and_figures/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ti siudad ket kasisigud a nabangon idiay isla ti [[Danaw Texcoco]] babaen dagiti [[Asteka]] idi 1325 a kas [[Tenochtitlan]], a daytoy ket gangani a kompleto a nadadael idi 1521 a [[Pannakatnag ti Tenochtitlan|sillong ti Tenochtitlan]], ken dimtengan ti pannakdaremdem manen ken pannakabangon segun ti [[Espaniol nga arkitektura#Espaniol a kolonial nga arkitektura|urbano nga alagaden ti Espaniol]]. Idi 1524, ti [[Dagiti munisipalidad ti Mehiko|munisipalidad]] ti Siudad ti Mehiko ket nabangon, nga ammo a kas ti ''México Tenochtitlán'',&lt;ref name=gobdf /&gt; ken manipud idi 1585 daytoy ket opisial a naamammoan a kas ti ''Ciudad de México'' (Siudad ti Mehiko).&lt;ref name=gobdf&gt;{{iti sao|es}} {{cite web |author=Gobierno ti Pederal a Distrito |title=Pakasaritaan ti Siudad ti Mehiko |url=http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico |accessdate=Disiembre 27, 2009 |archive-date=2009-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091219215021/http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti Siudad ti mehiko ketnagserbi a kas ti politikal, administratibo ken pinansia a sentro ti maysa a nangruna a paset ti [[Espaniol nga Imperio|kolonial nga imperio ti Espania]].&lt;ref name=UN&gt;{{iti sao|es}} {{cite web|author=Nagkaykaysa a Pagpagilian |title=Siudad ti Mehiko, Mehiko |url=http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp |accessdate=Disiembre 27, 2009}}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti panakagun-od ti [[Mehikano a Gubat ti Panagwayawayas|pannakawayawaya manipud iti Espania]], ti [[#Pederal a Distrito|Pederal a Distrito]] ket napartuat idi 1824.

Kalpasan ti panagdemanda ti ad-adu nga [[autonomia]] ti politika, dagiti nagtaeng ket naikkanda ti karbengan ti dagus a panagbutos ti [[Daulo ti Goberno ti Pederal a Distrito|Daulo ti Gobierno]] ken dagiti pannakabagi ti [[unikameralismo|dua a kamara]] a [[Lehislatibo nga Asemblia ti Pederal a Distrito|Lehislatibo nga Asemblia]] babaen ti [[Pangbutos|nadayeg a butos]] idi 1997. Manipud idin, ti kanigid a payak ti [[Partido ti Demokratiko a Rebolusion]] (PRD) ket nagtengtengngelen kadagitoy dua.&lt;ref&gt;Daniel C. Schechter, Josephine Quintero. ''Lonely Planet Mexico City, City Guide [With Pullout Map]''. Maikatlo nga Edision. Lonely Planet, 2008. p. 288 (p. 20-21). {{ISBN|978-1-74059-182-9}}.&lt;/ref&gt; Kadagiti kinaudi a tawtawen, ti lokal a gobierno ket nangipasa kadagiti adu a liberal nga annuroten, a kas ti [[Aborsion idiay Mehiko|aborsion]] a makiddaw, ti naipatingga a porma ti [[Eutanasia idiay Mehiko|eutanasia]], [[awan basol a diborsio|diborsio]] ken [[Agpada a sekso a panagasawa idiay Mehiko|agpada a sekso a panagasawa]].

== Pakasasaritaan ti Siudad ti Mehiko ==

=== Asteka a paset ti panawen ===
[[Papeles:Murales Rivera - Markt in Tlatelolco 3.jpg|thumb|left|Ti tiendaan idiy Tlatelolco babaen ni [[Diego Rivera]]]]

Ti agdama a siudad a naamammuan a kas ti Siudad ti Mehiko ket binangon idi babaen ti tattao a  [[Mehika]], a kalpasan daytoy ket ammo a kas dagiti [[Asteka]], idi 1325. Ti duog a siudad ti Mehika ket tinawtawagan itan ti [[Tenochtitlan]]. Dagiti Mehika ket isu dagidi naud-udi a tattao a nagsasao ti iti [[Nahuatl]] nga immay iti daytoy a paset ti [[Ginget ti Mehiko]] kalpasan ti pannakatnag ti [[Toltec]] nga Imperio. Ti iyu-umayda ket di kinaykayat babaen dagiti tao a nagnanaeden iti ginget, ngem dagiti Mehika ket nakabaelda a nangbangon ti maysa a siudad idiay bassit nga isla iti lumaud a babngir ti [[Danaw Texcoco]]. Dagiti Mehika ket addaanda ti bukod a sarita a maipanggep no kasanoda a binangon ti siudad, kalpasan ti panangiturong kaniada babaen ti kangrunaanda a dios, a ni [[Huitzilopochtli]]. Segun ti sarita, ti dios ket isu nangibagbaga ti maysa a seneial iti ti ayan ti sitio a pangibangonandanto ti pagnaedanda- ti maysa nga agila nga agtaktakder iti maysa a [[nopal]] a kaktus nga addaan iti maysa nga uleg iti sippitna. Idi baetan ti 1325 ken 1521, Ti Tenochtitlan ket dimmakkel ken pimmigsa, a dimtengan ti panagturayna kadagiti dadduma a siudad-estado iti lawlaw ti Danaw Texcoco, ken idiay Ginget ti Mehiko. Idi simmangpet dagiti Kastila, ti [[Asteka]] nga Imperio ket kaaduannan a naabot ti [[Mesoamerika]], naabutanna ti Golpo ti mehiko ken ti Taaw Pasipiko. Dagiti eskolar ket nagkarkuloda nga ti baetan dagiti 200,000 ken 250,000 a tao ket nagtataeng idiay Tenochtitlan idi 1500, ad-adu ngem uppat a beses ti populasion ti Londres. Daytoy napalakaan a maysa kadagiti kadakkelan a siudad iti panawenna ken ti kadakkelan iti Kaamerikaan sakbay ti panagrukma ti Kastila.
{{clearleft}}

=== Kastila a panagrukma ti Tenochtitlán ===
Kalpasan ti isasanglad idiay [[Veracruz]], ni [[Hernán Cortés]] ket nakangeg ti maipanggep ti nalatak a siudad ket ti napauten a suppiatan ken dagiti reklamo a maipanggep ti daytoy. Urayno ni Cortés ket napan idiay Mehiko nga adda laeng iti bassit a buyot, isu ket nakaawis ti kaaduan kadagiti patneng a tattao a timmulong kaniada a nangdadael ti Tenochtitlan.&lt;ref name=&quot;ciudadmexico&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ciudadmexico.com.mx/historia.htm|title=Historia de la Ciudad de México|language=Espaniol|accessdate=Oktubre 14, 2008}}&lt;/ref&gt;
Ni Cortés ket immuna idi a nakitana ti Tenochtitlán iti Nobiembre 8, 1519.&lt;ref name=&quot;Marroqui&quot;&gt;{{cite book|title=La Ciudad de Mexico|last=Marroqui|first=Jose Maria|year=1969|publisher=Ayuntamiento del Distrito Federal|location=Siudad ti Mehiko|pages=21–25}}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti immuna  panakakitana, ni Cortés ken dagiti kakuyogna ket nagsiddaawda ti kinapintasna ken ti kadakkelna. Dagiti Kastila ket nagmartsada iti igid ti dalan a pakaiturongan ti siudad manipud idiay [[Iztapalapa]]. Urayno ni [[Moctezuma II|Montezuma]] ket napan idiay sentro ti Tenochtitlán tapno sabtenna ida ken makisinnukat kadagiti sarabo, daytoy a pannakigayyem ket saan a nagpaut.&lt;ref name=&quot;pbs1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_e00.html |title=Conquistadors – Cortés. Nobiembre 1519, Ti Kapintasan a Banag iti Lubong|publisher=PBS|accessdate=Abril 17, 2011}}&lt;/ref&gt;
Ni Cortés inpanna ni Montezuma babaen ti [[aresto iti balay]], a nagnamnama a mangituray babaen kaniana&lt;ref name=&quot;pbs2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_f00.html|title=Conquistadors – Cortés. Nobiembre , 1519 –  Naaresto ni Montezuma|publisher=PBS|accessdate=Abril 17, 2011}}&lt;/ref&gt;Immadu dagiti pannakairteng agiggana idi, rabii ti Hunio 30, 1520 – idi las-ud ti salisal nga ammo a kas ti &quot;[[La Noche Triste]]&quot; – dagiti Asteka ket nagreboltoda iti iyuumay dagiti Kastila ken nakabaelda a nangtiliw wenno nangpapanaw kadagiti Europeano ken dagiti kaduada a  [[Tlaxcaltec|Tlaxcala]].&lt;ref name=&quot;pbs4&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_g00.html |title=Dagiti kongkistador – Cortés. Hunio 1520 – Nadawel a panagpapatay idiay Tenochtitlán|publisher=PBS|accessdate=Abril 17, 2011}}&lt;/ref&gt; Ni Cortés nagurnos manen idiay Tlaxcala. Naipanunotan dagiti Asteka a dagiti Kastila ket permanentadan a pimmanaw. Nagpilida ti baro nga ari, ni [[Cuitláhuac]], ngem isu ket pimmusay kalpasan laeng iti manmano a bulan gapu ti burtong; ti simmaruno nga ari idi ket ni [[Cuauhtémoc]].&lt;ref name=&quot;pbs6&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_h00.html |title=Dagiti kongkistador – Cortés. Disiembre 1520 – Sillong, Panagbisin ken Burtong|publisher=PBS|accessdate=Abril 17, 2011}}&lt;/ref&gt; Ni Cortés ket nangikeddeng a mangsillong iti Tenochtitlán idi mayo 1521. Iti tallo a bulbulan, ti siudad ket nagsagsagaba manipud iti kaawan ti makan ken danum ken ti paya pannakaiwaras ti [[burtong]] nga inyeg babaen dagiti Europeano.&lt;ref name=&quot;ciudadmexico&quot; /&gt; Ni Cortés ken dagiti kaduana ket nangisanglad kadagiti puersada idiay abagatan ti isla ket nakilablabanda iti ipapanda iti uneg ti siudad, kadagiti kalkalsada, ken balbalay.&lt;ref name=&quot;pbs7&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/conquistadors/cortes/cortes_i00.html |title=Dagiti kongkistador – Cortés. Ti Kinaudi a Takder: Ti Maysa nga Asteka nga Iliada|publisher=PBS|accessdate=Abril 17, 2011}}&lt;/ref&gt; Iti kanungpalan, ni Cuauhtémoc ket simmuko idi Agosto 1521.&lt;ref name=&quot;ciudadmexico&quot; /&gt;

=== Ti pannakabangon manen ti siudad a kas Siudad ti Mehiko ===
[[Papeles:Forma y Levantado de La Ciudad de Mexico, 1628, por Juan Gomez de Trasmonte.jpg|thumb|Pinintaan iti Siudad ti Mehiko idi 1628]]

Dagiti Kastila ket rinakrakda ti Tenochtitlán. Immuna a nagtaeng ni Cortés idiay [[Coyoacán]], ngem nangikeddeng a mangibangon manen ti sitio ti Asteka tapno maikkat amin a tugot iti duog nga urnos.&lt;ref name=&quot;Marroqui&quot; /&gt; Ni Cortés ket saan a nangbangon ti maysa a nawaya, a naparukma a teritorio babaen ti bukodna a [[Kinaturay|personal a panagturay]], ngem nagtultuloy a natulnog iti balangat ti Espaniol. Ti immuna a [[birey]] iti baro a dominio ket simmangpet idiay Siudad ti Mehiko kalpasan ti sangapulo ket uppat a tawtawen. Iti daytan a panawen, ti siudad ket nagbalin manen a [[siudad-estado]], nga addaan iti bileg a gunay-at kadagiti adayo a nabangon a pagbeddengan ti siudad.&lt;ref name=&quot;EncMex2000&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Alvarez|first=Jose Rogelio|encyclopedia=Enciclopedia de Mexico|language=Espaniol|title=Mexico, Ciudad de|year=2000|publisher=Encyclopædia Britannica|volume=9|pages=5242–5260}}&lt;/ref&gt;
Urayno dagidi Kastila ket priniserbada ti batayan a lanag ti Tenochtitlán, nangbangonda kadagiti [[Katoliko a Simbaan|Katoliko a simbaan]] a naituoon kadagiti duog a templo ti Asteka ket tinuntonda dagiti imperial a palasio para kaniada.&lt;ref name=&quot;EncMex2000&quot; /&gt; Ti Tenochtitlánket nanaganan manen idi ti &quot;Mehiko&quot;, ti pagpilian a porma ti naganna, gapu laeng ta nalaklaka a balikasen dagiti Kastila.&lt;ref name=&quot;Marroqui&quot; /&gt;

=== Idadakkel ti kolonial a siudad ===
Ti siudad ket dimakkel idi dimmakkelti populasionna, a napnapan kadagiti danum ti danaw. Ti maika-16 a siglo ket nakakita kadagiti panagpaadu kadagiti simbaan, adu kadagitoy ket ket mabalin pay laeng a makita idiay [[Naipakasaritaan a saetro ti Siudad ti Mehiko|naipakasaritaan a sentro]].&lt;ref name=&quot;EncMex2000&quot; /&gt;
Iti ekonomiko, ti siudad ti Mehiko ket rimmang-ay a kas ti nagbanagan ti panagtagilako. A kas saan a kapada ti [[Brasil]] wenno [[Peru]], ti Mehiko ket adda iti nalaka a pannkaiyasideg kadagiti lubong ti Atlatiko ken Pasipiko. Urayno ti balangat ti Espaniol ket pinadasna ti kompleto a panagtimbeng amin a komersio idiay siudad, daytoy ket adda laeng ti bassit a panagballigi.&lt;ref name=&quot;Hamnett&quot;&gt;{{cite book|title=Ababa a Pakasaritaan ti Mehiko.|last=Hamnett|first=Brian R.|year=1998|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|location=Port Chester, New York, USA|isbn=978-0-521-58120-2}}&lt;/ref&gt;

Ti konsepto ti [[nobilidad]] ket rimmang-ay idiay Baro nga Espania a saan payen a nakitkita kadagiti paset ti Kaamerikaan. Dagiti Kastila ket nakasabatda iti maysa a kagimongan a ti konsepto iti nobilidad ket kapadpada ti bukodda. Dagiti Kastila ket dinaydayawda ti patneng nga urnos iti nobilidad ket nagnayonda iti daytoy. Kadagiti simmarsaruno a siglo, ti maysa a [[Mehikano a nobilidad|natakneng a titulo idiay Mehiko]] ket saan a kaibuksilan a ti maysa ket nagsansanay ti nalatak a bileg ti politika gapu ta ti bileg ti ket adda ti patinggana urayno ti iti panagala iti baknang ket saan.&lt;ref name=&quot;Ladd&quot;&gt;{{cite book|title=Artes de Mexico Palacios de la Nueva España Ti Mehikano a Nobilidad|last=Ladd|first=Doris M|year=1998|publisher=Artes de Mexico y del Mundo|location=Siudad ti Mehiko |isbn=978-968-6533-61-3|pages=84–86}}&lt;/ref&gt; Ti konsepto ti nobilidad idiay Mehiko ket saan a polikal ngem daytoy ket konserbatibo unay a sosial ti Espaniol, a naibatay iti panagited ti pannakaikanada iti pamilia. Kaaduan kadagitoy a pamilia nagpaneknek ti pannakaikanadada babaen ti managaramid kadagiti kabaknang idiay Baro nga Espania iti ruar ti siudad, ket ti kalpasanna ti panaggasstos kadagitia rentas kadagiti puonan, iti panagbangon kadagioti simbaan, panagsuporta kadagiti karidad ken panagbangon kadagiti barayuboy a balbalay. Ti kaaduana panagbangon kadagiti barayuboy a balbalay ket nakabot ti kaadu idi kinaudi a gudua ti maika-18 a siglo. Adu kadagitoy a balay ket mabalin pay laeng a makita ita nga aldaw, a nangiturog ti parbo a nagan ti Siudad ti mehiko iti &quot;Ti siudad dagiti palasio&quot; nga inted daytoy babaen n i [[Alexander von Humboldt|Alexander Von Humboldt]].&lt;ref name=&quot;Marroqui&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EncMex2000&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ladd&quot; /&gt;

Ti Grito de Dolores (&quot;Karayo ni Dolores&quot;) a tinawtawagan pay a kas ti El Grito de la Independencia (&quot;Karayo ti Pannakawaya&quot;), a naibagbaga iti bassit nga ili ti Dolores idiay asideg ti Guanajuato idi Septiembre 16, 1810, ket isu daytoy ti pasamak a nangmarka ti rugi ti Pannakawaya a Gubat ti Mehikano ken isu daytoy ti kangrunaan a nailian a piesta a napalpaliiw idiay Mehiko. Ti &quot;Grito&quot; ket isu idi tiinsasao iti pannakigubat iti Pannakawaya a Gubat ti Mehikano babaen ni Miguel Hidalgo y Costilla,ti maysa aRoamno Katoliko a padi. Ni Hidalgo ken dagiti daddumna pay a criollo ket nairamannda ti naplano a rebolto a mangsuppiat kadagiti kolonial a gobierno ti Kastila, ken dagiti nakikuplot ketnaliputan. Nabutbuten iti pannakaarestonat,[1] ni Hidalgo binilinna ti kabsatna alalaki a ni Mauricio ken ni pay Ignacio Allende ken ni Mariano Abasolo a kumuyog kadagiti dadduma pay a naarmasan a lallaki a nangibilin iti alguasil tapno iparuarna dagiti nagkaykayat ti pannakawaya a naibalod idiay idi rabii ti Septiembre 15. Nakabaelda a nagparuar kadagiti walopulo.[2] Idi agsapa ti 6:00&amp;nbsp; Septiembre 16, 1810, inbilin ni Hidalgo a paawengen dagiti kampana ti simbaan ken inurnongna ti kongregasionna. Sinumbangiran babaen ni Allende ken ni Juan Aldama, isu ket kinasaona dagiti tao iti sangana ti simbaan, a nangawawis kaniada nga agrebolto.
Ti Gubat ti Guanajuato, ti immuna a pannakilaban ti insurhensia, ket napasamak kalpasan ti uppat nga aldaw. Ti pannakawaya ti Mehiko manipud iti Espania ket nairangarang idiat Deklarasion iti Pannakawaya ti Imperio ti Mehiko idi Septiembre 27, 1821, kalpasan ti pannakigubat ti maysa a dekada.&lt;ref name=&quot;Iturbide&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.casaimperial.org/augustin.htm|title=Don Agustín de Iturbide|accessdate=Oktubre 20, 2008|archive-date=2004-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20040411084151/http://www.casaimperial.org/augustin.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dagiti yaalsa ket simmaruno para kadagiti simmarsaruno a dekada, gapu kadagiti nadumaduma a sangkatipunan a nakilablaban para iti panagtengngel iti Mehiko.&lt;ref name=&quot;citydata&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.city-data.com/world-cities/Mexico-City-History.html|title=Pakasaritaan ti Siudad ti Mehiko|accessdate=Oktubre 17, 2008}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Pederala Distrito ti Mehiko]] ket nabangon idi babaen ti baro a gobierno ken babaen ti panagpirma ti baroa batay-lintegda, a dagiti konsepto iti maysa a [[pederal a distrito]] ket naampon idi manipud iti [[Batay-linteg ti Estados Unidos]].&lt;ref name=&quot;Countries of the World&quot;&gt;{{cite book|first=Thomas E.|last=Weil|title=Mehiko: Kapitulo 3B. Ebolusion ti Maysa a Pagilian|work=Pagpagilian iti Lubong|publisher=Opisina ti Panagrang-ay, Inc.|date=Enero 1, 1991}}&lt;/ref&gt; Sakbay ti daytoy a pananginagan,ti Siudad ti Mehiko ket nagserbi idi a kas ti [[tugaw ti gobierno]] para iti [[Estado ti Mehiko]] ken ti sibubukel a pagilian. Ti [[Texcoco, Estado ti Mehiko|Texcoco]] ken idi ti [[Toluca]] ket nagbalin a kapitolio ti estado ti Mehiko.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Ashoka|last=Mody|title=Panagiyawat ti Inprastriktura|url=https://archive.org/details/infrastructurede0000unse_o3l5|work=Pagpagilian iti Lubong|publisher=World Bank Publications|date=Oktubre 31, 1996|page=[https://archive.org/details/infrastructurede0000unse_o3l5/page/187 187]|isbn=978-0-8213-3520-8}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commons-nailinia}}
*{{wikivoyage-inline|Mexico City|Siudad ti Mehiko}}
*{{dmoz|Regional/North_America/Mexico/States/Federal_District}}
*[http://www.df.gob.mx/ Gobierno ti Pederal a Distrito] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20020808031049/http://www.df.gob.mx/ |date=2002-08-08 }} {{iti sao|es}}
*[http://mexicocity.gob.mx/ Ministro ti Turismo ti Siudad ti Mehiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730034952/http://www.mexicocity.gob.mx/ |date=2013-07-30 }} {{iti sao|es}}

{{Dagiti estado ti Mehiko}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Siudad ti Mehiko| ]]
[[Kategoria:Dagiti matagtagitao a lugar iti Mehiko|Siudad ti Mehiko]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Amianan nga Amerika]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio a distrito ken teritorio]]
[[Kategoria:Dagiti siudad a nangsangaili dagiti Ay-ayam ti Kalgaw nga Olimpiada]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>h7kgwr92j5epsbjzss7ib6ixaq7z6ve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dhaka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18417</id>
    <revision>
      <id>406239</id>
      <parentid>400691</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10827" sha1="fpsssjc9d2etxznm2abrf8nv4j0uueb" xml:space="preserve">{{tuon rugi}}
{{Infobox pagtaengan
|official_name     = Dhaka
|native_name       = {{lang|bn|ঢাকা}}
|nickname          = 
|settlement_type   = [[Listaan dagiti nailian a kapitolio|Kapitolio a Siudad]]
|motto             =
|image_skyline     = 
|imagesize         = 
|image_caption     = 
|map_caption       = Lokasion ti Dhaka idiay [[Banglades]]
|image_flag        =
|flag_size         =
|image_seal        =
|seal_size         =
|image_shield      =
|shield_size       =
|image_blank_emblem   =
|blank_emblem_type   =
|blank_emblem_size   =
|image_map       =
|mapsize        =
|image_map1       =
|mapsize1        =
|map_caption1      =
|image_dot_map     =
|pushpin_map      = Banglades
|pushpin_label_position = center
|pushpin_map_caption = Lokasion ti Dhaka, Bangladesh
|pushpin_mapsize     = 280
|coordinates         = {{coord|23|42|N|90|22|E|region:BD-13|display=inline,title}}
|subdivision_type    = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]]
|subdivision_name    = [[Banglades]]
|subdivision_type1   = [[Pannakabingbingay ti Banglades|Pannakabingbingay]]
|subdivision_name1   = [[Dhaka a Pannakabingbingay]]
|subdivision_type2   = [[Dagiti distrito ti Banglades|Distrito]]
|subdivision_name2   = [[Distrito ti Dhaka]]
|government_footnotes  =
|government_type    =
|leader_title      =
|leader_title1     = 
|leader_name1      =
|leader_title2     =
|leader_name2      =
|leader_title3     =
|leader_name3      =
|leader_title4     =
|leader_name4      =
|established_title   = Pannakabangon
|established_date    = 1608 [[Kadawyan a panawen|CE]]
|established_title2   = Pannakasiudad
|established_date2   = 1947
|established_title3   = 
|established_date3   =
|area_magnitude     =
|unit_pref        =Metric
|area_footnotes      =
|area_total_km2      = 360
|area_land_km2      = 
|area_water_km2      = 48.56
|area_total_sq_mi     =
|area_land_sq_mi     =
|area_water_sq_mi     =
|area_water_percent    =
|area_urban_km2      =
|area_urban_sq_mi     =
|area_metro_km2      =
|area_metro_sq_mi     =
|area_blank1_title    =
|area_blank1_km2     =
|area_blank1_sq_mi    =
|population_as_of        =2008
|population_footnotes      =&lt;ref name=&quot;BangladeshStatPock2008&quot; /&gt;
|population_total       = 7,000,940
|population_metro       = 12,797,394
|population_density_sq_mi   =
|population_density_km2    = 23029
|population_density_metro_sq_mi =
|population_urban        =
|population_density_urban_km2  =
|population_density_urban_sq_mi =
|population_blank1_title    =[[Demonimo]]
|population_blank1_footnotes    = &lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/2005/01/19/d501192501107.htm The Daily Star Web Edition Vol. 5 Num 234]. Thedailystar.net (2005-01-19). Naala idi 2010-12-18.&lt;/ref&gt;
|population_blank1       =Dhakaiya wenno Dhakaite
|population_blank2_title    =[[Gatad ti pannakaammo ti panagsurat ken panagbasa]]
|population_blank2       =62.3%
|population_density_blank1_km2 =
|population_density_blank1_sq_mi =
|timezone        = [[Pagalagadan nga Oras ti Banglades|BST]]
|utc_offset       = +6
|elevation_footnotes  = &lt;ref name=&quot;Elevation of Dhaka&quot;&gt;{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html|title=Dhaka, Banglades a Mapa|publisher=National Geographic Channel|accessdate=2009-09-06}}&lt;/ref&gt;
|elevation_m       = 4
|elevation_ft       = 13.12
|postal_code_type    = [[Kodigo ti koreo]]
|postal_code      = 1000, 1100, 12xx, 13xx
|area_code        =
|blank_name       = Kodigo ti Nailian a Panagtawag
|blank_info       = +880
|blank1_name      = [[Dagiti numero ti telepono idiay Banglades|Kodigo ti telepono]]
|blank1_info      = 02
|website        = [http://www.dhakacity.org/ Opisial a Website Dhak]
|footnotes       =
}}
{{Aglaon ti teksto nga Indio}}
{{tuon gibus}}

Ti '''Dhaka''' ({{lang-bn|ঢাকা}}, {{IPA-bn|ˈɖʱaka}}; dati a naipaletra ti '''Dacca''',&lt;ref name=dacca&gt;{{cite news|title=PAKISTAN: Dacca, Siudad ti Natay|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,876963,00.html|accessdate=15 Nobiembre 2011|newspaper=Time|date=Mayo 3, 1971|archive-date=2013-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827020715/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,876963,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; nagnagan ti '''Jahangirnagar'''&lt;ref name=jn&gt;{{cite web|title=Maipanggep ti Dhaka|url=http://www.btd.com.bd/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=66&amp;Itemid=84|publisher=btd|accessdate=15 Nobiembre 2011|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115170723/http://www.btd.com.bd/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=66&amp;Itemid=84|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; idi las-ud ti [[Mughal nga Imperio|Mughal a panawen]]) ket isu ti [[kapitolio]] ti [[Banglades]] ken ti kangrunaan a siudad ti [[Dhaka a Pannakabingbingay]]. Ti Dhaka ket maysa a [[megasiudad]] ken maysa kadagiti kangrunaan a siudad idiay [[Abagatan nga Asia]]. Daytoy ket mabirukan idiay igid ti [[Karayan Buriganga]]. Ti [[Kalatakan Dhaka a Lugar]] ket addaan iti populasion iti agarup a 17 a riwriw manipud iti senso idi 2011, a mangaramid daytoy a primiero a siudad ken metropolitano lugar iti Banglades.&lt;ref name=&quot;BangladeshStatPock2008&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/SubjectMatterDataIndex/pk_book_09.pdf|title=Statistical Pocket Book, 2008|publisher=Opisina ti Estadistika ti Banglades|format=PDF|accessdate=2009-08-15|archive-date=2010-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20101121200847/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/SubjectMatterDataIndex/pk_book_09.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket isu ti [[Listaan dagiti urbano nga aglomerasion babaen ti populasion (Nagkaykaysa a Pagpagilian)|maika-9 a kadakkelan a siudad iti lubong ]]&lt;ref&gt;Banko ti Lubong (Hulio 30, 2010). [http://siteresources.worldbank.org/BANGLADESHEXTN/Resources/295759-1271081222839/BDCAS.pdf Estratehia a Panagtulong ti Pagilian para iti Republika ti Tattao ti Banglades par aiti Paset ti Panawen ti FY11-14], panid 4.&lt;/ref&gt; ken ti pay maika-28 kadagiti [[Listaan dagiti maitutop a siudad babaen ti densidad ti populasion|kapusekan ti populasion kadagiti siudad iti lubong]]. Ti Dhaka ket ammo a kas ti ''Siudad dagiti Meskita''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dhakacity.com.bd/ |title=amin a maipanggep ti siudadmi |publisher=Dhaka City |date= |accessdate=2010-05-08 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522090205/http://dhakacity.com.bd/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ken adda dagiti 400,000 a [[siklo a rickshaw]] nga agpatpataray kadagiti kalsadana ti inaldaw, ti siudad ket naipalpalawag pay a kas ti ''Kapitolio ti Kareton iti Lubong''.&lt;ref name=&quot;bbcnews1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/2300179.stm|title=Dhaka's beleaguered rickshaw wallahs|last=Lawson |first=Alastair|date=2002-10-05|publisher=BBC News|accessdate=2009-09-19}}&lt;/ref&gt;

Babaen ti panagturay ti [[Mughal nga Imperio|Mughal]] idi maika-17 a siglo, ti siudad ket ammo a kas ti [[Jahangir Nagar]].&lt;ref name=jn /&gt; Daytoy iti probinsial a kapitolio ken ti maysa a sentro ti sangalubongan a panagltagilako ti [[muslin|koko]]. Ti moderno a siudad, nupay kasta, ket nnagruna a naparang-ay idi babaen ti [[Brtaniko a Raj|Britaniko a turay]] idi maika-19 a siglo, ken nagbalin nga isu ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay [[Bengal]] kalpasan ti [[Kolkata|Calcutta]] (iti agdama ket ti Kolkata). Kalpasan ti [[Pannakabingay ti Bengal (1905)|Pannakabingay ti Bengal]] idi 1905, ti Dhaka ket nagbalin a kapitolio ti baro a probinsia ti [[Akin-daya a Bengal ken Assam]] ngem napukawna daytoy a kasasaad a kas maysa a probinsial a kapitolio kalpasan ti pannakawaswas ti pannakabingay idi 1911. Kalpasan ti [[pannakabingay ti India]] idi 1947, ti Dhaka ket nagbalin a ti administratibo a kapitolio ti [[Daya a Pakistan]], ken kalpasan daytoy, idi 1971, ti kapitolio ti nawaya a Banglades. Idi laud dagiti simmarsaruno a paset ti panawen, ti siudad ket nakakita kadagiti sapsapsap riribuk; daytoy ket mairaman kadagiti adu a panagipang-al ti [[linteg militar]], ti pannakairangarang ti panagwayawayas ti Banglades, [[Operation Searchlight|panagparukma ti militar]], dagiti pannakadadael idi las-ud ti gubat, ken dagiti masna a didigra.

Ti moderno a Dhaka ket isu ti sentro ti [[Dagiti politika ti Banglades|politika]], [[Kultura ti Banglades|kultura]] ken [[Ekonomia ti Banglades|ekonomia]] a biag idiay Banglades.&lt;ref name=&quot;gob&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bangladesh.gov.bd/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;id=174&amp;Itemid=27&amp;lang=bn|title=Pakaammuan ti Presio dagiti Kammasapulan a Tagilako|publisher=Nailian a Portal ti SApot a Pagsaadan, Gobierno ti Banglades|format=php|accessdate=2009-02-27|language=Bengali}}&lt;/ref&gt; Urayno ti bukodna nga urbano nga inprastruktura ket isu ti karang-ayan iti pagilian, ti Dhaka ketagsagsabagaba manipud kadagiti urbano a parikut a kas ti karugitan ken kaadu unay ti populasion. Kadagiti kaudian a dekada, ti Dhaka ket nakakita ti pannakabaro ti [[Pagluganan idiay Banglades|pagluganan]], pannakisinnarita ken dagiti publiko nga obra. Ti siudad ket makaawawis kadagiti gangganaet nga agpupuonan ken dagiti ad-adu a tomo ti komersio ken panaglaklako. Daytoy ket makasansanay pay kadagiti adu nga iyuumay ti tattao manipud iti amin a paset ti pagilian, daytoy ket naireporta a nakaaramid ti Dhaka ti kapardasan a dumakdakkel a siudad iti lubong.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/10542218.stm|work=BBC News|title=Peggad idiay Dhaka, ti kapardasan a dumakdakkel a siudad iti lubong|date=2010-07-07}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book|title=Dhaka -past present future|editor=Sharuf Uddin Ahmed
|publisher=The Asiatic Society, Dhaka
|year=1991
|isbn=984-512-335-X}}
* {{cite book
|last= Karim |first=Abdul
|title=History of Bengal, Mughal Period (I)
|location=Rajshahi
|year=1992}}
* {{cite book
|last= Pryer |first=Jane
|title=Poverty and Vulnerability in Dhaka Slums: The Urban Livelihood Study
|url= https://archive.org/details/povertyvulnerabi0000prye |publisher=Ashgate Publishing
|isbn=0-7546-1864-1
|year= 2003
|id= {{OCLC|123337526}} {{OCLC|243482310}} {{OCLC|50334244}} {{OCLC|50939515}} }}
* {{cite book
|last = Rabbani
|first = Golam
|year=1997
|title=Dhaka, from Mughal outpost to metropolis
|publisher=University Press, Dhaka
|isbn=984-05-1374-5 }}
* {{cite book
|last= Sarkar |first=Sir Jadunath
|title=History of Bengal (II)
|location=Dhaka
|year=1948}}
* {{cite book
|last= Taifoor |first=S.M.
|title=Glimpses of Old Dacca
|location=Dhaka
|year=1956}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}

{{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dhaka| ]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]
[[Kategoria:Abagatan nga Asia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>fpsssjc9d2etxznm2abrf8nv4j0uueb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Walt Disney</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18454</id>
    <revision>
      <id>406203</id>
      <parentid>393945</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3969" sha1="n5wtfknb8fbutg97tv2no34j8gc3qtj" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| name = Walt Disney
| image = Walt disney portrait.jpg
| imagesize = 220px
| image_caption = Ni Walt Disney idi Enero 1, 1954
| birth_name = Walter Elias Disney
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|mf=yes|1901|12|5}}&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.imdb.com/name/nm0000370/|title=Walt Disney|publisher=[[IMDB]]}}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[Hermosa, Chicago|Hermosa]], [[Chicago, Illinois]], E.U.
| death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|mf=yes|1966|12|15|1901|12|5}}
| death_place = [[Burbank, California]], E.U.
| death_cause = Kanser ti bara
| resting_place = [[Forest Lawn Memorial Park, Glendale|Forest Lawn Memorial Park]], [[Glendale, California]], E.U.
| nationality = Amerikano
| education = Nangato nga Eskuela ti McKinley
| alma_mater =
| home_town = [[Chicago, Illinois]]
| residence = Burbank, California
| occupation = Produser ti pelikula,&lt;br&gt; Kumaduaan a nangbangon ti [[The Walt Disney Company|Ti Walt Disney a Kompania]], a dati a naamammoan a kas ti Walt Disney Productions
| yearsactive = 1920–1966
| spouse = [[Lillian Disney|Lillian Bounds]] (1925–66)
| parents = [[Elias Disney]]&lt;br&gt;[[Flora Call Disney]]
| family = [[Disney a pamilia|Herbert Arthur Disney]] (kabsat a lalaki)&lt;br&gt;[[Disney a pamilia|Raymond Arnold Disney]] (kabsat a lalaki)&lt;br&gt;[[Roy O. Disney|Roy Oliver Disney]] (kabsat a lalaki)&lt;br&gt;[[Disney a pamilia|Ruth Flora Disney]] (kabsat a babai)
| relations = [[Ronald William Miller]] (manugang)&lt;br&gt;[[Disney family|Robert Borgfeldt Brown]] (manugang)&lt;br&gt;[[Roy E. Disney|Roy Edward Disney]] (kaanakan a lalaki)
| children = [[Diane Marie Disney]]&lt;br&gt;[[Sharon Mae Disney]]
| party    = [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]]
| boards   = [[The Walt Disney Company]]
| awards   = 7 [[Emmy a Gungguna]]s&lt;br&gt;22 [[Akademia a Gungguna]]s&lt;br&gt;[[Cecil B. DeMille a Gungguna]]
| signature = Walt Disney 1942 signature.svg
}}
[[File:Newman Laugh-O-Gram (1921).webm|thumb|thumbtime=2|upright=1.5|''Newman Laugh-O-Gram'' (1921)]]
Ni '''Walter Elias''' &quot;'''Walt'''&quot; '''Disney''' (Disiembre 5, 1901&amp;nbsp;– Disiembre 15, 1966) ket maysa idi nga Amerikano a produser ti pelikula, direktor, mannurat ti senario, aktor ti timek, [[animador]], komersiante, agpalpaliwa, [[Kultural nga ikono|internasional nga ikono]],&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ni Walt Disney Ket Tinulonganna ni Wernher von Braun a Nangilako ti Limbang kadagiti Amerikano|url=http://www.space.com/news/spacehistory/vonbraun_disney_020813.html|agency=Associated Press|author=Dave Bryan|date=Agosto 13, 2002|accessdate=2010-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090524060442/http://www.space.com/news/spacehistory/vonbraun_disney_020813.html|archivedate=2009-05-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; aken pilantropo, a nadateg a naamaamon para kadagiti impluensiana iti matgedan ti panagpalpaliwa idi las-ud ti maika-20 a siglo. A nairaman ti kasatna a lalaki a ni [[Roy O. Disney]], isu ket kimmadduaan a nangbangon ti Walt Disney Productions, a daytoy ket dimtengan a nagbalinan ti kalatakan a naamammoan a produser kadagiti pelikula iti lubong. Ti korporasion ket naamammoan akas ti [[The Walt Disney Company]] ken adda dagiti tinawen a matgedan iti agarup a US$36 bilion idi 2010 a tawen ti pinansia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1001039/000119312510268910/d10k.htm|title=2010 Form 10-K, Walt Disney Company|publisher=United States Securities and Exchange Commission}}&lt;/ref&gt;

==Paammo==
{{Reflist}}

==Dagiti nagibasaran==
* {{Cite book|first=Bob|last=Thomas|title=Walt Disney: Ti Amerikano nga Orihinal|url=https://archive.org/details/waltdisneyameric0000thom|publisher=[[Hyperion (agipabpablaak)|Hyperion]]|year=1994|location=New York|isbn=0-7868-6027-8}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{wikiquote-inline}}
{{Commons-nailinia}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Disney, Walt}}
[[Kategoria:Walt Disney| ]]
[[Kategoria:1901 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1966 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>n5wtfknb8fbutg97tv2no34j8gc3qtj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Satyajit Ray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18457</id>
    <revision>
      <id>406350</id>
      <parentid>359728</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 7 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5665" sha1="1wq83e4k6r32buv5wogwlacpwexjahk" xml:space="preserve">{{Infobox tao
|background    = direktor
|name          = Satyajit Ray
|image         = SatyajitRay.jpg
|caption       = Ti ladawan ni Satyajit Ray
|birth_date    = {{Petsa ti pannakaipasngay|df=yes|1921|5|2}}
|birth_place   = [[Calcutta]], [[Bengal]], [[Britaniko a Raj|Britaniko nga India]]
|death_date    = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1992|4|23|1921|5|2}}
|death_place   = Calcutta
|occupation    = Direktor ti pelikula, produser, mannurat ti senario, mannurat, direktor ti musika, letrista
|years_active  = 1950–91
|influences    =
|spouse        = {{pannakiasawa|[[Bijoya Ray|Bijoya Das]] |1949|1992}}
| signature                 = &lt;!--Satyajit Ray Signature.jpg--&gt;
| signature_alt             = Pirma iti Inggles ni Satyajit Ray
| signature_size            = 
}}
Ni '''Satyajit Ray''' ({{Audio|SatyajitRay2.ogg|''সত্যজিৎ রায়''}}; 2 Mayo 1921{{spaced ndash}}23 Abril 1992) ket maysa idi nga Indiano nga agparpartuat ti pelikula. Isu ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kalatakan nga apo iti lubong ti sinema. Malaksid ti panagparpartuat ti pelikula, ni Ray ket nagsursurat pay kadagiti sarita ken nagiparang-ay ti kabukbukodanna nga estilo ti panagsurat. Isu ket ammo pay para kadagiti obrana iti kaligrapo ken panangipaskil. Ni Ray ket naipasngay idi idiay siudad ti [[Calcutta]] iti maysa a pamiulia ti [[Tattao a Bengali|Bengali]] a nadayeg kadagiti lubong ti arte ken literatura. Isu ket nangrugrugi ti karrerna  a kas maysa nga artista ti panagipaskil, ni Ray ket naaw-awis iti panagaramid iti [[nawaya a pelikula]] kalpasan ti pannakammona iti Pranses nga agparpartuat iti pelikula a ni [[Jean Renoir]] ket ti panakabuyana ti pelikula ''[[Dagiti Mannanakaw ti Bisikleta]] ni ''[[Vittorio De Sica]] ti [[Italiano a neorealismo|Italiano a neorealista]]   idi nagbisita idiay Londres.

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
&lt;!-- naurnos nga alpabetiko --&gt;
{{Refbegin}}
* {{Cite book
|editor = Biswas, M
|year = 2006
|title = Apu ken kalpasan: Panagsarungkar manen dagiti sinema ni Ray
|publisher = Seagull Books
|isbn = 978-1-905422-25-8

}}.
* {{Cite book
|last1 = Cooper
|given1 = D
|year = 2000
|title = Ti Sinema ni Satyajit Ray: Baetan ti Tradision ken Modernidad
|url = http://assets.cambridge.org/052162/0260/sample/0521620260WSN01.pdf
|publisher = Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge
|isbn = 0-521-62980-2

}}.
* {{Cite book
|last1 = Dasgupta
|given1 = C
|year = 1996
|title = Ti Sinema ni Satyajit Ray
|publisher = Penguin India
|isbn = 0-14-024780-7

}}.
* {{Cite book
|last1 = Ganguly
|given1 = S
|year = 2001
|title = Satyajit Ray: Iti panagsukimat ti moderno
|publisher = Indialog
|isbn = 81-87981-04-0

}}.
* Ishaghpour, Y (2002). ''Satyajit Ray, l'Orient et l'Occident'', Editions de la Différence, nga urnong: Les essais, Pransia. {{ISBN|2-7291-1401-7}}

* {{Cite journal
|last1 = Mitra
|given1 = S
|year = 1983
|title = Ti henio ni Satyajit Ray
|journal = India Today

}}.
* {{Cite book
|last1 = Nandy
|given1 = A
|year = 1995
|chapter = Sekreto a Pagsurotan kadagiti Naiparungbo a Panagpapatay ni Satyajit Ray
|title = The Savage Freud and Other Essays on Possible and Retrievable Selves
|url = https://archive.org/details/savagefreudother00nand
|publisher = Pagmalditan ti Unibersidad ti Princeton
|isbn = 0-691-04410-4

}}.
* {{Cite book
|last1 = Nyce
|given1 = B
|year = 1988
|title = Satyajit Ray: Ti Panagadal kadagiti Pelikulana
|url = https://archive.org/details/satyajitraystudy0000nyce
|publisher = Praeger Publishers
|isbn = 0-275-92666-4

}}.
* {{Cite book
|last1 = Ray
|given1 = S
|year = 1993
|edition = 3
|title = Dagiti Pelikula tayo, dagiti pelikulada
|url = https://archive.org/details/ourfilmstheirfil0000rays
|publisher = Asia Book Corp iti Amer
|isbn = 0-86311-317-6

}}.
* {{Cite book
|last1 = Ray
|given1 = S
|year = 1994
|title = Dagiti Tawtawenko kenni Apu
|publisher = Viking
|isbn= 0-670-86215-0

}}.
* {{Cite book
|last1 = Ray
|given1 = S
|year = 2005
|title = Agsarsarita kadagiti pelikula
|url = https://archive.org/details/speakingoffilms0000rays
|publisher = Penguin India
|isbn = 0-14-400026-1

}}.
* {{Cite book
|last1 = Robinson
|given1 = A
|year = 2003
|title = Satyajit Ray: Ti Akin-uneg a may=ta: Ti Biograpia ti maysa nga Apo ti Agparpartuat iti Pelikula
|publisher = I. B. Tauris
|isbn = 1-86064-965-3

}}.
* {{Cite book
|last1 = Robinson
|given1 = A
|year = 2005
|title = Satyajit Ray: Ti Sirmata ti Pelikula
|publisher = I. B. Tauris
|isbn = 1-84511-074-9

}}.
* {{Cite book
|last1 = Rushdie
|given1 = S
|year = 1992
|title = Dagiti Naipagpagarupan a Pagilain
|url = https://archive.org/details/imaginaryhomelan00rush_0
|publisher = Penguin
|isbn = 0-14-014036-0

}}.
* {{Cite book
|last1 = Santas
|given1 = Konstantino
|year = 2002
|title =Panagsungbat ti pelikula: Ti Teksto a Pagsurotan dagiti Estudiante ti Arte a Sinema
|url = https://archive.org/details/respondingtofilm0000sant
|publisher = Rowman &amp; Littlefield
|isbn =0-8304-1580-7

}}.
* {{Cite book
|last1 = Seton
|given1 = Marie
|authorlink=Marie Seton
|year = 1971
|title = Satyajit Ray: Ladawan ti maysa a direktor
|url = https://archive.org/details/portraitofdirect0000seto
|publisher = Pagmalditan ti Unibersidad ti Indiana
|isbn = 0-253-16815-5

}}.
* {{Cite book
|last1 = Wood
|given1 = R
|year = 1972
|title = Ti Apu a trilohia
|publisher = November Books Ltd
|isbn = 0-85631-003-4

}}.
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Aglaon ti teksto nga Indio}}
{{Wikiquote-inline|Satyajit Ray}}
{{Commonscat-inline|Satyajit Ray}}
{{pungol-nangruna}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Ray, Satyajit}}
[[Kategoria:1921 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1992 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>1wq83e4k6r32buv5wogwlacpwexjahk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thomas Edison</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18472</id>
    <revision>
      <id>406229</id>
      <parentid>403623</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 11 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12031" sha1="qes5wxf2lriz1kdbvui2rvtpr0rmibp" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| name        = Thomas Edison
| image       = Thomas Edison2.jpg
| imagesize   = 220px
| caption     = &lt;div style=&quot;font-size: 90%&quot;&gt;&quot;Ti henio ket maysa a porsiento a pangparugso, siam a pulo ket siam a porsiento a ling-et.&quot;&lt;br /&gt;– Thomas Alva Edison, [[Magasina ti Harper|Biunulan ti Harper]] (Septiembre 1932 nga edision)&lt;/div&gt;
| birth_name  = Thomas Alva Edison
| birth_date  = {{Petsa ti pannakaipasngay|mf=yes|1847|02|11}}
| birth_place = [[Milan, Ohio]], E.U.
| death_date  = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|mf=yes|1931|10|18|1847|02|11}}
| death_place = [[West Orange, New Jersey]], E.U.
| occupation  = Inbentor, negosiante
| education   = Di nagturpos
| nationality = [[Tattao nga Amerikano|Amerikano]]
| spouse      = {{pannakiasawa|Mary Stilwell |1871|1884}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|Mina Miller |1886|1931}}
| partner     = 
| children    = Marion Estelle Edison (1873–1965)&lt;br /&gt;Thomas Alva Edison Jr. (1876–1935)&lt;br /&gt;William Leslie Edison (1878–1937)&lt;br /&gt;[[Madeleine Edison]] (1888–1979)&lt;br /&gt;[[Charles Edison]] (1890–1969)&lt;br /&gt;[[Theodore Miller Edison]] (1898–1992) | parents =Samuel Ogden Edison, Jr. (1804–1896)&lt;br /&gt;Nancy Matthews Elliott (1810–1871)
| relatives   = [[Lewis Miller (pilantropo)|Lewis Miller]] (katugangan)
| signature   = Thomas Alva Edison Signature.svg
| website     =
| footnotes   =
}}
[[Papeles:A day with Thomas A. Edison.webm|thumb|thumbtime=1|upright=1.1|{{iti sao|en}} ''A Day with Thomas Edison'' (1922)]]
Ni '''Thomas Alva Edison''' (Pebrero 11, 1847 – Oktubre 18, 1931) ket maysa idi nga [[Tattao nga Amerikano|Amerikano]] nga [[imbentor]] ken [[negosiante]]. Isu ket nagiparang-ay kadagiti adu a ramramit a nalatak a nakaimpluensia iti [[biag]] ti lawlaw ti lubong, a mairaman ti [[ponograpo]], ti [[kamera ti pelikula]], ken ti maysa a napaut a, praktikal nga elektriko a [[bumbilia a silaw]].  Isu ket nanaganan ti &quot;Ti Baglan ti Parke ti Menlo&quot; babaen dagiti reporter ti warnakan, isu ket maysa kadagiti immuna nga [[imbentor]] a nangipakat kadagiti pamunganayan ti [[masa a produksion]] ken ti dakkel a gatad ti timpuyogan aginggana ti pamay-an ti panagparnuay, ken gapu ti daytoy, isu ket kankanayon a naipammadayawan ti panakapartuat ti immuna nga industrial a [[pagsukimatan a laboratorio]].&lt;ref name=&quot;Walsh&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1910417_1910419_1910460,00.html |title=Walsh, Bryan. &quot;The Electrifying Edison.&quot; Web: ''Time'' Hulio 5, 2010 |access-date=2012-10-30 |archive-date=2009-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090718030306/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1910417_1910419_1910460,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ni Edison ket isu ti maikapat a kaaduan a [[Listaan dagiti prolipiko nga imbentor|prolipiko nga imbentor]] iti pakasaritaan, a nagtengtengngel kadagiti 1,093 [[Listaan dagiti patente ni Edison|patente ti EU a nainaganan kaniana]], ken dagiti pay adu a patente idiy Nagkaykaysa a Pagarian, Pransia, ken Alemania. Isu ket naipammadayawan pay kadagiti a parnauy a nakaparawad ti [[masa a komunikasion]] ken, iti naisangsangayan, dagiti telekomunikasion. Dagitoy ket mairaman ti [[stock ticker]], ti maysa a mekaniko a panagrehistro ti butos, bateria para iti eletriko a karro, elektrikal a bileg, nairekord a musika ken dagiti [[motion picture|agkutkuti a pelikula]].

Dagiti napasayaat nga obrana kadagitoy a paset ket nagrang-ayan idi ti nasapa akarerrna a kas maysa nga operador ti [[telegrapo]]. Ni Edison ket nagparang-ay ti sistema ti panagparnuay ti elektriko a bileg ken panagiwarwaras&lt;ref name=&quot;coned1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.coned.com/history/electricity.asp |title=Con Edison: Ti Ababa a Sarita ti Con Edison – elektrisidad |publisher=Coned.com |date=Enero 1, 1998 |accessdate=Oktubre 11, 2012 |archive-date=2012-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030164753/http://www.coned.com/history/electricity.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  kadagiti balbalay, negosio, ken dagiti pabrika – ti nangruna a panagrang-ay iti moderno nga industrialisado a lubong. Ti immuna [[power station|estasion ti elektrisidadna]] idi ket idiay Kalsada Perlas idiay [[Manhattan]], New York.&lt;ref name=&quot;coned1&quot; /&gt;

== Nasapa a biag ==
[[Papeles:Young Thomas Edison.jpg|thumb|200px|Ni Edison a kas ubing]]
Ni Thomas Edison ket naipangay idi idiay [[Milan, Ohio|Milan]], [[Ohio]], ken dimmakkel idiay [[Port Huron, Michigan|Port Huron]], [[Michigan]]. Isu ti maikapito ken ti buridek nga anak ni Samuel Ogden Edison, Jr. (1804–1896, a naipasngay idiay [[Marshalltown, Nova Scotia]], Kanada) ken ni Nancy Matthews Elliott (1810–1871, a naipasngay idiay [[Kondado ti Chenango, New York]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=443&amp;ResourceType |title=National Historic Landmarks Program (NHL) |publisher=Tps.cr.nps.gov |date=Enero 12, 1965 |accessdate=Disiembre 31, 2013 |archive-date=2011-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808185308/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=443&amp;ResourceType |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti amana ket pimmanaw manpud idiay Kanada gapu ta isu ket nakibinglay iti napaay a [[Dagiti Rebelion idi 1837|Rebelion Mackenzie]] idi 1837.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nps.gov/edis/historyculture/samuel-and-nancy-elliott-edison.htm |title=Samuel and Nancy Elliott Edison |work=National Park Service |accessdate=Pebrero 24, 2013}}&lt;/ref&gt; Ni Edison let naireporta nga isu ket kaputotan ti Olandes.&lt;ref name=&quot;Baldwin&quot;&gt;{{cite book | last = Baldwin | first = Neal | title = Edison: Inventing the Century | url = https://archive.org/details/edisoninventingc00neil | publisher=Hyperion| year = 1995 | pages = [https://archive.org/details/edisoninventingc00neil/page/3 3]–5 | isbn = 978-0-7868-6041-8 }}&lt;/ref&gt;

Iti eskule, ti ubingn nga isip ni Edison ken masansana nagkalkallautang, ken ti maestrana, ti Nadayaw nga Engle, ket nangeng idi a tinawtawaganna iti &quot;[[wikt:addled|nabang-ot]]&quot;. Daytoy ti nangipatingga ti opisila  a tallo a bulan a panagadal ni Edison'. Nalagip met idi ni Edison, &quot;Ti inak ati nakaramidak. Isu ket agpaysao unay, nagpayso unay para kaniak; ken nakariknaak iti panagbiagkor, ti tao a saanko nga ikawa.&quot; Ti inanan ket nangisursuro kaniana idiay balayda.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.stegen.k12.mo.us/tchrpges/sghs../aengelmann/EdisonThomasAlva.htm | title=Thomas Alva Edison | author=Naeger, Travis | publisher=Ste. Genevieve school | accessdate=Nobiembre 3, 2013 | archive-date=2014-04-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140410020234/http://www.stegen.k12.mo.us/tchrpges/sghs../aengelmann/EdisonThomasAlva.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Kaaduan ti edukasionna ket manipud iti panagbasbasa ti ''[[School of Natural Philosophy]]'' ken Ti [[Cooper Union]] ni R.G. Parker' .&lt;ref&gt;{{cite web |title=For Sesquicentennial, Cooper Union Puts Artifacts on View | url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2009/11/30/for-sesquicentennial-cooper-union-puts-artifacts-on-view/?_r=0}}&lt;/ref&gt;

Ni Edison ket nagproblema iti panagdengngeg idi ubing. Ti gapu ti kinatulengna ket naigupit iti panagsakit iti [[scarlet fever|eskarlatina]] idi ubing ken dagiti nagsublisubli nga inpeksion ti tengnga a lapayag. Idi agarup a atengnga ti karerna, ni Edison ket nangigupit ti prolemana iti panagdengngeg iti panagdisnog ti konduktor ti tren iti lapayagna idi napuoran ti laboratoriona iti tren ken nappanaw idiay [[Smiths Creek, Michigan]], a nairaman dagiti aparatona ken dagiti kemikal. Kadagiti naudi a tawenna, binaliwanna ti istoria a napasamak kano idi ti konduktor, iti panagitulongna kaniana a sumalpa iti aggungunay a tren, ket inawitna isuna kadagiti lapayagna.&lt;ref name=&quot;Josephson&quot;&gt;&quot;Edison&quot; babaen ni Matthew Josephson. McGraw Hill, New York, 1959, {{ISBN|978-0-07-033046-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Edison: Inventing the Century&quot; by Neil Baldwin, University of Chicago Press, 2001, {{ISBN|978-0-226-03571-0}}&lt;/ref&gt;

Ti pamilia ni Edison' ket immalisda idiay [[Port Huron, Michigan]], kalpasan a linabsan ti perokaril ti Milan idi 1854 ken idi naapday ti negosio.&lt;ref&gt;Josephson, p 18&lt;/ref&gt; Ni Edison ketnaglaklako kadagiti kendi ken diario kadagiti tren a nagtartaray manipud idiay Puerto Huron aginggana idiay Detroit, ken naglaglako ti natnateng tano mangnayonti matgedanna. Isu ket nagadal pay ti kababalin a panagusig, ken nagaramid kadagiti eksperimento ti kemikal iti tren aginggana idi napasamak ti maysa nga aksidente a nagiparit iti kasta nga obrana.&lt;ref name=&quot;Cite CAB|Edison, Thomas Alva&quot;&gt;{{Cite CAB|wstitle=Edison, Thomas Alva}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book |title=The Florida Life of Thomas Edison |url=https://archive.org/details/floridalifeoftho0000albi |first=Michele Wehrwein. |last=Albion|year=2008 |isbn=978-0-8130-3259-7 |publisher=University Press of Florida |location=Gainesville}}
* {{Cite book |title=The Search for Thomas Edison's Boyhood Home |first=Glen J. |last=Adams |year=2004 |isbn=978-1-4116-1361-4}}
* {{Cite book |first=Ernst |last=Angel |title=Edison. Sein Leben und Erfinden |location=Berlin |publisher=Ernst Angel Verlag |year=1926}}
* {{Cite book |title=Edison: Inventing the Century |url=https://archive.org/details/edisoninventingc0000bald |first=Neil |last=Baldwin |publisher=University of Chicago Press |year=2001 |isbn=978-0-226-03571-0}}
* {{Cite book |title=Edison: The man who made the future |url=https://archive.org/details/edisonmanwhomade0000clar_n1x4 |first=Ronald William |last=Clark |year=1977 |isbn=978-0-354-04093-8 |publisher=Macdonald and Jane's |location=London: Macdonald &amp; Jane's}}
* {{Cite book |title=A Streak of Luck |url=https://archive.org/details/streakofluckcono00cono |first=Robert |last=Conot |publisher=Seaview Books |location=New York |year=1979 |isbn=978-0-87223-521-2}}
* {{Cite book |title=Fleet Fire: Thomas Edison and the Pioneers of the Electric Revolution |first=L. J.|last=Davis |publisher=Doubleday |location=New York |year=1998 |isbn=978-0-385-47927-1}}
* {{Cite book |title=Edison and the Electric Chair |first=Mark |last=Essig |isbn=978-0-7509-3680-4 |year=2004 |publisher=Sutton |location=Stroud}}
* {{Cite book |first=Mark |last=Essig |title=Edison &amp; the Electric Chair: A Story of Light and Death |url=https://archive.org/details/edisonelectricch0000essi |location=New York |publisher=Walker &amp; Company |year=2003 |isbn=978-0-8027-1406-0}}
* {{Cite book |first=Paul |last=Israel |title=Edison: A Life of Invention |url=https://archive.org/details/edisonlifeofinve0000isra_l4c0 |publisher=Wiley |location=New York |year=1998 |isbn=978-0-471-52942-2}}
* {{Cite book |first=Jill |last=Jonnes |title=Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World |url=https://archive.org/details/empiresoflighted00jonn |location= New York |publisher=Random House |year=2003 |isbn=978-0-375-50739-7}}
* {{Cite book |last=Josephson |first=Matthew |title=Edison |url=https://archive.org/details/edisonbiography0000jose_j0v7 |year=1959 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-033046-7}}
* {{Cite book |last=Koenigsberg |first=Allen |title=Edison Cylinder Records, 1889–1912 |year=1987 |publisher=APM Press |isbn=0-937612-07-3}}
* {{Cite book |title=Working at Inventing: Thomas A. Edison and the Menlo Park Experience |url=https://archive.org/details/workingatinventi0000unse |author=Pretzer, William S. (ed). |publisher=Henry Ford Museum &amp; Greenfield Village |location=Dearborn, Michigan |year=1989 |isbn=978-0-933728-33-2}}
* {{Cite book |title=The Wizard of Menlo Park: How Thomas Alva Edison Invented the Modern World |url=https://archive.org/details/wizardofmenlopar0000stro |first=Randall E. |last=Stross |publisher=Crown |year=2007 |isbn=1-4000-4762-5}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline}}
* {{IMDb name|id=0249379|name=Thomas Edison}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Edison, Thomas}}
[[Kategoria:Thomas Edison| ]]
[[Kategoria:1847 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1931 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>qes5wxf2lriz1kdbvui2rvtpr0rmibp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Euklides</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18473</id>
    <revision>
      <id>406436</id>
      <parentid>404598</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6119" sha1="q63mkr97ecj5fkl9fplmq5p5jfnvyt8" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| name = Euklides
| image = Scuola di atene 07.jpg
| caption = Ni Euklides idiay ''[[Eskuela ti Atenas]] ni ''[[Rafael Sanzio|Rafael]]
| birth_date = Di ammo
| death_date = Di ammo
| residence = [[Alehandria]], [[Helenistiko nga Ehipto|Ehipto]]
| field = [[Matematika]]
| known_for  = [[Euklidiana a heometria]] &lt;br /&gt;[[Dagiti elemento ni Euklides|Dagiti ''Elemento'' ni Euklides]]
}}

Ni '''Euklides''' ({{lang-grc|Εὐκλείδης}} ''Eukleidēs''), [[floruit|fl.]] 300 BC, ammo pay a kas ni '''Euklides ti Alehandria''', ket maysa idi a [[Griego a matematika|Griego a matematiko]], a sapasap a naibagbaga a kas ti &quot;Ama ti Heometria&quot;. Isu ket aktibo idi idiay [[Alehandria]] idi las-ud ti panagturay ni [[Ptolemy I|Ptolemy&amp;nbsp;I]] (323–283 BC). Ti bukodna a [[Dagiti elemento ni Euklides|''El-elemento'']] ket maysa kadagiti kaimpluensian nga obra iti [[pakasaritaan ti matematika]], a nagserserbi a kas ti kangrunaan alibro para iti panagisuro ti [[matematika]] (a naipangpangruna ti [[heometria]]) manipud idi naipablaak aginggana ti naladaw a maika-19 a siglo wenno nasapa amaika-20 a siglo.&lt;ref&gt;Ball, pp. 50–62.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boyer, pp. 100–19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Macardle, et al. (2008). ''Dagiti sientista: Naisangsangayan a Tattao a Nangbaliw ti Dalan ti Pakasaritaan.'' New York: Metro Books. g. 12.&lt;/ref&gt;  Iti ''El-elemento'', ni Euklides ket nakaabot ti panakaipatingga kadagiti pamunganayan a maibagbaga tattan a ti [[Euklidiana a heometria]] manipud kadagiti bassit a disso dagiti [[aksioma]]. Ni Euklides ket nagsursurat pay kadagiti obra ti [[Perspektibo (makitkita)|perspektibo]], dagiti [[koniko a paset]], [[spherical geometry|nagbukel a heometria]], [[teoria ti numero]] ken [[Kinainget#Matematiko a kinainget|kinainget]].

Ti &quot;Euclid&quot; ket isu ti Ingles a bersion ti [[Pagsasao a Griego|Griego ]] a nagan [[Wikt:Εὐκλείδης|Εὐκλείδης]], a kayatna a sawen ket &quot;Nasayaat a Gloria&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=Euclid&amp;searchmode=none etymonline.com] Naala idi 2011-12-04&lt;/ref&gt;

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
[[Papeles:Euclidis quae supersunt omnia.tif|thumb|Euclides, 1703]]
*{{cite web|title=Euklides (Griego a matematiko)|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/194880/Euclid|accessdate=2008-04-18|year=2008|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc}}
*Artmann, Benno (1999). ''Euklides: Ti Panakapartuat ti Matematika''. New York: Springer. {{ISBN|0-387-98423-2}}.
*{{cite book|last=Ball|first=W.W. Rouse|authorlink=W. W. Rouse Ball|title = Ti Ababa a Pakalaglagipan ti Pakasaritaan ti Matematika|origyear=1908|url=|edition=4th|year=1960|publisher= Dover Publications
|isbn=0-486-20630-0|pages =50–62}}
*{{cite book|first=Carl B.|last=Boyer|authorlink=Carl Benjamin Boyer|title=Ti Pakasaritaan ti Matematika|edition=Maika-2| publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc.| year=1991|isbn=0-471-54397-7}}
*{{cite book|authorlink=T. L. Heath|last=Heath|first=Thomas |year=1956|origyear=1908|title=Ti Taloo pulo ket talloa Liblibro dagiti Elemento ni Euklides|volume=1|publisher=Dover Publications|isbn=0-486-60088-2}}
*Heath, Thomas L. (1908), &quot;[http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Euc.+1 Ni Euklides ken dagiti Tradision a Maipanggep Kaniana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127080511/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Euc.+1 |date=2010-01-27 }}&quot;, iti Euklides, ''Dagiti Elemento'' (Thomas L. Heath, ed. 1908), '''1''':1–6, at [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/ Dihital a Biblioteka ti Perseus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127080511/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/ |date=2010-01-27 }}.
*Heath, Thomas L. (1981). ''Ti Pakasaritaan ti Griego a Matematika'', 2 Vols. New York: Dover Publications. {{ISBN|0-486-24073-8}} / {{ISBN|0-486-24074-6}}.
*[[Morris Kline|Kline, Morris]] (1980). ''Matematika: Ti Panakapukaw ti Kinalawag''. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. {{ISBN|0-19-502754-X}}.
*{{MacTutor Biography|id=Euclid|title=Euklides ti Alehandria}}
*[[Proclus]], ''Ti komentario iti Immuna a Libro dagiti Elemento ni Euklides'', inpatarus babaen ni Glenn Raymond Morrow,  Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan, 1992. {{ISBN|978-0-691-02090-7}}.
*{{cite book|first=Dirk J.|last=Struik|title=A Concise History of Mathematics|url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000stru_m6j1| year=1967| publisher=Dover Publications | isbn=978-0-486-60255-4}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book|last=DeLacy|first=Estelle Allen|title=Ni Euklides ken ti Heometria|year=1963|publisher=Franklin Watts|location=New York}}
*{{cite book|last=Knorr|first=Wilbur Richard|title=Ti Ebolusion dagiti Euklidiana nga Elemento: Ti Panagadal ti Teoria ti Kalatakan a Kadakkel ken ti Panakaisangsangayan para iti Nasapa a Griego a Heometria|url=https://archive.org/details/evolutionofeucli0000knor|year=1975|publisher=D. Reidel|location=Dordrecht, Holland|isbn=90-277-0509-7}}
*{{cite book|last=Mueller|first=Ian|title=Pilosopia ti Matematika ken ti Panakaipatingga ti Panakaipalpalawag kadagiti Elemento ni Euklides|url=https://archive.org/details/philosophyofmath0000muel|year=1981|publisher=MIT Press|location=Cambridge, MA|isbn=0-262-13163-3}}
*{{cite book|last=Reid|first=Constance|title=TiADayo a Dalan manipud kenni Euklides|year=1963|publisher=Crowell|location=New York}}
*{{cite book|last=Szabó|first=Árpád|title=Dagiti Nagrugian ti Griego a matematika|year=1978|publisher=D. Reidel|location=Dordrecht, Holland|isbn=90-277-0819-3|others=A.M. Ungar, trans}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{wikiquote-inline|Euclid|Eiklides}}
{{wikisource-inline|author:Euclid|Eiklides}}
{{Commonscat-inline|Euclid|Eiklides}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Euklides}}
[[Kategoria:Euklides| ]]
[[Kategoria:Maika-4 a siglo SK a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:Maika-3 a siglo SK nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti matematiko ti Taga-ugma a Griego]]
[[Kategoria:Dagiti Taga-ugma nga Ancient Alehandrino]]
[[Kategoria:Dagiti Helenistiko nga Ehipsio]]
[[Kategoria:Dagiti heometro]]
[[Kategoria:Teoria ti numero]]</text>
      <sha1>q63mkr97ecj5fkl9fplmq5p5jfnvyt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kolkata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18513</id>
    <revision>
      <id>406441</id>
      <parentid>402721</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14539" sha1="p9ywehbeej0dlo0jkt60nahvlb382nt" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
|official_name          = Kolkata
|native_name            = 
|native_name_lang       = bn
|other_name             = Calcutta
|settlement_type        = Siudad
|nickname               = Siudad ti Ragsak
|subdivision_type       = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]]
|subdivision_name       = [[India]]
|subdivision_type1      = [[Dagiti estado ken teritorio ti India|Estado]]
|subdivision_name1      = [[Laud a Bengal]]
|subdivision_type2      = [[Dagiti pannakabingbingay ti Laud a Bengal|Pannakabingbingay]]
|subdivision_name2      = [[Presidensia apannakabingbingay|Presidensia]]
|subdivision_type3      = [[Listaan dagiti distrito ti Laud a Bengal|Distrito]]
|subdivision_name3      = [[Distrito ti Kolkata|Kolkata]]{{#tag:ref|Ti Kolkata a metropolitano a lugar ket mairaman pay dagiti paset dagiti distrito ti [[Distrito ti Amianan 24 Parganas|Amianan 24 Parganas]], [[Distrito ti Abagatan 24 Parganas|Abagatan 24 Parganas]], [[Distrito ti Howrah|Howrah]], [[Distrito tiNadia|Nadia]], ken [[Distrito ti Hooghly|Hooghly]]. Kitaen ti: [[Kolkata#Urbano a patakder|Urbano a patakder]].|group=upper-alpha}}
|image_skyline          = Kolkata Imgs.jpg
|image_caption          = Agpakanawan manipud ti ngato: [[Victoria a Paglaglagipan (India)|Victoria a Paglaglagipan]], [[Katedral ni San Pablo, Kolkata|Katedral ni San Pablol]], tengnga a distrito ti negosio, [[Rangtay Howrah]], linia ti trambia ti siudad, [[Vidyasagar Setu|Rangtay Vidyasagar]]
|pushpin_map            = India Laud a Bengal
|pushpin_map_caption    = Lokasion ti Kolkata idiay Laud a Bengal
|coordinates            = {{coord|22|34|22|N|88|21|50|E|region:IN-WB|display=inline,title}}
|pushpin_label_position = left
|leader_party           = [[Kongreso ti Amina nga India Trinamool|TMC]]
|government_type        = [[Mayor–konsilo a gobierno|Mayor–Konsilo]]
|governing_body          = [[Munisipal a Korporasion ti Kolkata|KMC]] 
|leader_title1           = [[Munisipal a Korporasion ti Kolkata|Mayor]]
|leader_name1            = [[Sovan Chatterjee]]&lt;ref name=&quot;Mayor&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Sovan-Chatterjee-to-be-new-Kolkata-mayor/Article1-554057.aspx|title=Ni Sovan Chatterjee ket isunto ti baro a mayor ti Kolkata|newspaper=Hindustan Times|location=Baro a Delhi|date=6 Hunio 2010|accessdate=26 Abril 2011|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719034005/http://www.hindustantimes.com/Sovan-Chatterjee-to-be-new-Kolkata-mayor/Article1-554057.aspx|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719034005/http://www.hindustantimes.com/Sovan-Chatterjee-to-be-new-Kolkata-mayor/Article1-554057.aspx |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;
|leader_title2= [[Alguasil ti Kolkata|Alguasil]]
|leader_name2= Indrajit Ray&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-05/kolkata/28356314_1_pavements-sheriff-hawkers|title=Ti maysa a doktor ket isunto ti sumaruno nga alguasil|accessdate=27 Enero 2012|newspaper=Times of India|date=5 Enero 2011|location=Baro Delhi|archive-date=2013-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130506153628/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-05/kolkata/28356314_1_pavements-sheriff-hawkers|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130506153628/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-05/kolkata/28356314_1_pavements-sheriff-hawkers |date=2013-05-06 }}&lt;/ref&gt;
|leader_title3= Komisioner ti Polis
|leader_name3= Ranjit Kumar&lt;br /&gt;Pachnanda&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ni Pachnanda ket napili a kas ti baro a Komisioner ti Polis|url=http://www.telegraphindia.com/1110317/jsp/frontpage/story_13730121.jsp|accessdate=26 Pebrero 2012|newspaper=The Telegraph|date=17 Marso 2011|location=Kolkata}}&lt;/ref&gt;
|area_total_km2         = 185
|area_total_sq_mi       = 71
|area_metro_km2         = 1886.67
|area_metro_sq_mi       = 728.45
|elevation_m            = 9
|elevation_ft           = 30
|timezone1              = [[Pagalagadan nga Oras ti India|IST]]
|utc_offset1            = +05:30
|population_total       = 4486679
|population_footnotes   =&lt;!--&lt;ref name=&quot;2011 pp tableA2&quot;/&gt;--&gt;
|population_as_of       = 2011
|population_density_km2  = auto
|population_metro       = 14112536
|population_metro_footnotes =&lt;!--&lt;&lt;ref name=kolkatauapop2011/&gt;--&gt;
|population_rank        = [[Listaan dagiti kaaduan ti populasion a siudad idiay India|Maika-7]]   
|population_blank1_title= Metro rank
|population_blank1      = [[Listaan dagiti adadu ngem riwriw nga aglomerasion idiay India|Maika-3]]  
|population_blank2_title = [[Metropolitano a lugar|Metropolitano]]  
|population_blank2      = 14617882 ([[Listaan dagiti kaaduan ti populasion a metropolitano a lugar idiay India|Maika-3]])    
|population_demonym     = Calcuttan, Taga-Kolkota 
|blank3_name            = Etnisidad
|blank3_info            = [[Tattao a Bengali|Bengali]], [[Marwaris|Marwari]], [[Tattao a Bihari|Bihari]], [[Dagiti etniko a komunidad idiay Kolkata|Dadduma pay]]
|blank2_name            = [[Dagiti pagsasao ti India|Dagiti pagsasao]]
|blank2_info            = [[Pagsasao a Bengali|Bengali]], [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]], [[Hindi]], [[Urdu]]
|postal_code_type       = [[Postal Index Number|Kodigo ti lugar]] 
|postal_code            = 7000 xx, 7001 xx
|area_code              = [[Dagiti numero ti telepono idiay India|+91-33]] 
|registration_plate     = WB 01–79
|blank_name_sec1        = [[UN/LOCODE]]
|blank_info_sec1        = IN CCU 
|website                = {{URL|https://www.kmcgov.in/}}
|footnotes              = {{Reflist|group=upper-alpha}}
}}
{{Naglaon ti Indic a testo}}
Ti '''Kolkata''' {{IPAc-en|k|ɒ|l|ˈ|k|æ|t|ə}}, wenno '''Calcutta''' {{IPAc-en|k|ae|l|'|k|V|t|@}}, ket isu ti kapitolio ti [[India]]no nga estado ti [[Laud a Bengal]]. Daytoy ket mabirukan idiay daya nga igid ti [[karayan Hooghly]], daytoy ti kangrunaan a sentro ti komersio, kultura, ke edukasion ti [[Daya nga India]], bayat a ti [[Puerto ti Kolkata]] ket isu ti kaduogan nga agtigtignay a puerto ti India ken ti pay is-isu a kangrunaan a puerto ti karayan. Manipud idi 2011, ti siudad ket adda dagiti 4.5&amp;nbsp;a riwriw nga agtataeng; ti urbano nga aglomerasion, a buklen ti siudad ken dagiti suburbona, ket pagtaengan idi dagiti agarup a 14.1&amp;nbsp;riwriw a tattao, a makaaramid daytoy ti [[Listaan dagiti kaaduan ti populasionna a metropolitano a lugar idiay India|maikatlo  a kaaduan ti populasionna a metropolitano a lugar]] idiay India. Manipud idi 2008, ti ekonomia a mapataudna a rinukod babaen ti dagup ti domestiko a produkto ket [[Listaan dagiti siudad babaen ti GDP|nairanggo a maikatlo]] kadagiti siudad ti Abagatan nga Asia, kalpasan ti [[Mumbai]] ken [[Delhi]].&lt;ref name=&quot;pricewater&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|title=GDP ti panakairanngo ti sangalubongan a siudad 2008–2025|publisher=Pricewaterhouse Coopers|date=Nobiembre 2009|pages=31–32|accessdate=20 Nobiembre 2009|archive-date=2011-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504031739/https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; A kas maysa a dumakdakkel a metropolitano a siudad iti maysa nga agrangrang-ay a pagilian, ti Kolkata ket sangsanguenna dagiti adu a panagrugit ti urbano, kapusek ti trapiko, kinapanglaw, kaadu unay ti populasion, ken dagiti dadduma pay a lohistiko ken sosioekonomiko a parikut.

Idi naladaw a maika-17 a siglo, dagiti tallo a purok a sinaruno nagtaudan Kolkata ket tinurayan idi babaen ti [[Nawab ti Bengal]] babaen ti [[Dagiti Mughal nga emperador|Mughal]] a [[suzerainty]]. Kalpasan ti panangited ti Nawab ti [[Kompania ti Daya nga India]] ti lisensia ti panagplaklako iid 1690,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Dutta|first=K.|last2=Desai|first2=A.|year=Abril 2008|title=Calcutta: tikultural a pakasaritaan|url=https://archive.org/details/calcuttacultural0000dutt|publisher=Interlink Books|location=Northampton, Massachusetts, US|pages=[https://archive.org/details/calcuttacultural0000dutt/page/9 9]–10|isbn=978-1-56656-721-3}}&lt;/ref&gt; ti lugara ket naparang-ay idi babaen ti Kompania iti immadadu a napasammakedan a kuartel ti tagtagilako. Ti Nawab [[Siraj ud-Daulah]] ket sinakupna ti Kolkata idi 1756, ken ti KOmpania ti Daya nga India ket naalana manen ti simmaruno a tawen ken babaen idi 1772 daytoy ket nagipagarup ti napno a kinturay. Babaen ti Kompania ti Daya nga India ken kalpasan daytoy babaen ti [[Britaniko a Raj]], ti Kolkata ket nagserbi a kapitolio ti India aginggana idi 1911, idi dagiti naipagarup a heograpiko a pakaatiwan, a mairaman ti dumakdakkel a natinalismo idiay [[Bengal]], ket nangiturong ti panakaiyalsi ti kapitolio idiay [[Baro a Delhi]]. Ti siudad ket sentro idi ti [[Indiano a tignay ti panagwayawaya]]; daytoy ket agtultuloy a lugar dagiti [[Dagiti politika ti Laud a Bengal|kontemporario a politika ti estado]]. Kalpasan ti panakaway ti India idi 1947, ti Kolkata—nga isu idi ti sentro ti moderno nga Indiano nga edukasion, siensia, kultura, ken politika ket nakasaksi kadagiti dekada ti relatibo a pannakatalinaay ti ekonomiko. Manipudidi nasap a tawtawen ti 2000, ti maysa a panagrugso ti ekonomiko ket nangipapardas ti panagpadakkelna.

A kas ti pakatengngaan ti maika-19 ken nasapa a maika-120 a siglo ti [[Bengal a Renasimiento]] ken ti maysa nadumaduma a relihioso ken etniko a sentro ti kultura idiay Bengal ken India, ti Kolkata ket nakabangon kadagiti lokal a tradision iti drama, arte, pelikula, teatro, ken literatura a nakagun-od kadagiti adu nga agbuybuya . Adu kadagiti [[Listaan ti tattao manipud idiay Kolkata|tattao manipud idiay Kolkata]]—kadagitoy ket dagiti adu a laureado ti Nobel kadagiti arte, dagiti siensia, ken dagiti dadduma a a paspaset, bayat a ti [[Kolkata a kultura]] ket mangilanglanga kadagiti idiosinkrasia a mangiraman ti naisangsangayan nga [[Para (Bengali)|asideg nga agkakaarruba]] (''paras'') ken [[Adda (Abagatan nga Asiano)|nawaya nga estilo a a pannakisinnukat ti saririt]] (''adda''). Ti bingay ti Laud a Bengal iti [[Sinema ti Bengal|Bengali nga industria ti pelikula]] ket naikuartel ditoy a siudad, a mangsangsangaili pay kadagiti adda ti nailian a kinapangruna a nararaeman a patakder ti kultura, a kas ti [[Akademia dagiti Napino nga Arte, Calcutta|Akademia dagiti Napino nga Arte]], ti [[Victoria a Paglaglagian (India)|Victoria a Paglaglagipan]], ti [[Ti Asiatiko a Kagimongan|Asiatiko a Kagimongan]], ti [[Indianpo a Museo]], ken ti [[Nailian a Biblioteka ti India]]. Urayno daytoy ket pagtaengan dagiti nangruna a pasamak ken negosio ti kriket, ti Kolkata ket maigiddiat manipud kadagiti sabali a siudad ti India babaen ti panakaitedna ti kinapnagruna ti [[pútbol]] ken dagiti dadduma pay nga ay-ayam.

==Etimolohia==

Ti balikas a''Kolkata'' ket naala manipud ti Bengali a tern=mino ti ''[[Kalikata|Kolikata]]'' [ˈkolikat̪a] (কলিকাতা), ti nagan ti maysa kadagiti purok a a naam-ammuan idi sakbay ti isasangpet dagiti Britaniko, idiay lugar a dimtengan a nakabangonan ti siudad; dagiti dua pay a sabali a purok ket ti [[Sutanuti]] ken [[Gobindapur, Kolkata|Govindapur]].&lt;ref name=&quot;spatialchange&quot;&gt;{{cite book |title= Globalizing cities: a new spatial order?|url= https://archive.org/details/globalizingcitie0000unse|last=Chakravorty|first=Sanjoy|editor1-last=Marcuse |editor1-first=Peter |editor2-last=Kempen |editor2-first=Ronald van |chapter=From colonial city to global city? The far-from-complete spatial transformation of Calcutta|year=2000 |publisher=Blackwell Publishing |location=Oxford, UK |isbn=0-631-21290-6 |pages= [https://archive.org/details/globalizingcitie0000unse/page/54 56]–77}}&lt;/ref&gt; Ti termino a ''Kolikata'' ket naipanpanunotan a sabali a kita ti ''Kalikkhetro'' [ˈkalikʰːet̪ro] ({{Lang-bn|কালীক্ষেত্র}}), a kayatna asaoen ket &quot;Talon ni[ti diosa] [[Kali]]&quot;. Iti pay pagpilian, ti nagan ket mabalin a naala manipud ti Bengali a termino ti ''kilkila'' ({{lang-bn|কিলকিলা}}), wenno &quot;dalumpinas a lugar&quot;.&lt;ref name=&quot;chatterjeename&quot;&gt;{{cite book |title= Water resources, conservation and management|last=Chatterjee |first=S.N. |year= 2008|publisher=Atlantic Publishers and Distributors|location=New Delhi|isbn=978-81-269-0868-4 |page=85 |url=https://books.google.com/books?id=lpREeIZQvrcC |accessdate=29 Enero 2012}}&lt;/ref&gt; Ti nagan ket mabalin a nagtaud kadagiti balikas ti  ''khal'' [ˈkʰal] ({{lang-bn|খাল}}) a kayatna a sawen ket &quot;kanal&quot;, a sinaruno babaen ti ''kaṭa'' [ˈkata] ({{lang-bn|কাটা}}), a kayatna asaoen ket &quot;nakali&quot;.&lt;ref name=&quot;Nair&quot;&gt;{{Cite book|last = Nair|first=P. Thankappan |title = Calcutta in the 17th century |pages=54–58|publisher = Firma KLM |location=Kolkata|year = 1986}}&lt;/ref&gt; Segun ti sabali pay a teoria, ti lugar ket nangipangpangruna ti panagpataud ti [[Kalsio oksido|apog]] wenno ''koli chun'' [ˈkolitɕun] ({{lang-bn|কলি চুন}}) ken coir wenno ''kata'' [ˈkat̪a] ({{lang-bn|কাতা}}); isu nga, daytoy ket tinawtawagn ti ''Kolikata'' [ˈkolikat̪a] ({{lang-bn|কলিকাতা}}).&lt;ref name=chatterjeename/&gt; While the city's name has always been pronounced ''Kolkata'' [ˈkolkat̪a] ({{lang-bn|কলকাতা}}) or ''Kolikata'' [ˈkolikat̪a] ({{lang-bn|কলিকাতা}}) iti Bengali, ti nainggles a porma ti ''Calcutta'' ket isu idi ti opisial a nagan aginggana idi 2001, idi daytoy ket [[Panagnagan manen dagiti siudad idiay India|nabaliwan]] ti ''Kolkata'' tapno maipada ti Bengali a pannakabalikas.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.ocf.berkeley.edu/~easwaran/papers/india.html|title= Dagiti politika ti panagbalbaliw ti nagan idiay India|accessdate= 26 Enero 2012|last= Easwaran|first= Kenny|publisher= Pasilidad ti Nawaya a Komputasion, Unibersidad ti California idiay Berkeley|archiveurl= https://web.archive.org/web/20110719150356/http://www.ocf.berkeley.edu/~easwaran/papers/india.html|archivedate= 2011-07-19|url-status= live}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* [https://www.kmcgov.in/ Munisiio a Korporasion ti Kolkata]
* {{dmoz|Regional/Asia/India/West_Bengal/Localities/Kolkata/}}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/89203/Kolkata Kolkata] ''Encyclopædia Britannica'' 

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Kolkata| ]]
[[Kategoria:Dagiti siudad ken ili iti Laud a Bengal]]
[[Kategoria:Dagiti dati a nailian a kapitolio]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio a siudad idiay India]]
[[Kategoria:Dagiti metropolitano a siudad idiay India]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>p9ywehbeej0dlo0jkt60nahvlb382nt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lagos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18517</id>
    <revision>
      <id>406212</id>
      <parentid>405701</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12622" sha1="fbaj8u16jcugvqsfq8vdouhg4oeau2b" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
| official_name           = Lagos
| image_skyline           = Lagos Island.jpg
| image_caption           = Ti horisonte ti Lagos a kas makitkita manipud iti sangladan iti asideg ti Isla Victoria
| imagesize               = 
| native_name             = 
| nickname                = Lasgidi&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://premiumtimesng.com/sports/5817-18th-national-sports-festival-lagos-unveils-logo-mascot-and-website.html|title=Maika-18 a Nalilian a Rambakan ti Ay-ayam: Ti Lagos ket nangipakpakita ti Logo, maskot ken website|date=18 Hunio 2012|work=Premium Times|accessdate=2 Oktubre 2012|location=Abuja, Nigera}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thisdaylive.com/articles/eko-2012-building-branding-through-sports/122890/|title=Eko 2012: Panangibangon ti Pabrika babaen ti Ay-ayam, Articles|date=22 Agosto 2012|work=ThisDay|accessdate=2 Oktubre 2012|location=Lagos, Nigeria|archive-date=2013-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224112111/http://www.thisdaylive.com/articles/eko-2012-building-branding-through-sports/122890/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224112111/http://www.thisdaylive.com/articles/eko-2012-building-branding-through-sports/122890/ |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
| image_flag              = Lagos State Flag (1967-1970).svg
| image_seal              = Lagos Seal.png
| image_map               = 
| mapsize                 = 
| map_caption             = 
| pushpin_map=Nigeria
| pushpin_mapsize=
| pushpin_map_caption     = Ti Lagos a maipakpakita iti kaunegan ti Nigeria
| subdivision_type        = Pagilian
| subdivision_name        = {{NGR}}
| subdivision_type1       = [[Dagiti estado ti Nigeria|Estado]]
| subdivision_name1       = [[Estado ti Lagos]]
| subdivision_type2       = [[Dagiti Lokal a Lugar ti Gobierno ti Nigeria|LGA]]
| subdivision_name2       = [[Isla ti Lagos]]&lt;br /&gt;[[Nangruna a daga ti Lagos]]
| established_title       =
| established_date        =
| founder                 =
| seat_type               =
| seat                    =
| government_footnotes    =
| leader_party            = 
| leader_title            = Oba
| leader_name             = Rilwan Akiolu
| area_footnotes          = &lt;ref name=Metropolitan_Lagos_land_area&gt;Ti Summing ti 16 a pannakaaramid ti Metropolitano a Lagos ti LGA (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Isla ti Lagos, Nangruna a daga ti Lagos, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) segun ti:&lt;br /&gt;{{cite web| url=http://www.nigeriacongress.org/FGN/administrative/statedetails.asp?state=lagos| title=Dagiti administratibo nga agpang – Estado ti Lagos| author=Ti Kongreso ti Nigeria| accessdate=29 Hunio 2007| archive-date=2005-12-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20051225234623/http://www.nigeriacongress.org/fgn/administrative/statedetails.asp?state=Lagos| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| area_magnitude          =
| area_total_km2          =
| area_total_sq_mi        =
| area_urban_km2          = 999.6
| population_as_of        = senso idi 2006, &lt;small&gt;pangyuna&lt;/small&gt;
| population_footnotes    = &lt;ref name=Metropolitan_Lagos_population&gt;Ti Summing ti 16 a pannakaaramid ti Metropolitano a Lagos ti LGA (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Isla ti Lagos, Nagruna a daga ti Lagos, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) as per:&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.nigerianstat.gov.ng/nbsapps/Connections/Pop2006.pdf|title=Senso ti Populasion ti 2006|date=Mayo 2007|publisher=Nailian nga Opisina dagiti Estadistika ti Nigeria|accessdate=14 Septiembre 2010|archive-date=2011-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724143807/http://www.nigerianstat.gov.ng/nbsapps/Connections/Pop2006.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510135009/http://www.nigerianstat.gov.ng/nbsapps/Connections/Pop2006.pdf |date=2013-05-10 }}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 7,937,932
| population_density_km2  = 7,941
| population_density_sq_mi = 20,170
| population_urban        =
| population_metro        = 
| population_density_urban_km2   =
| population_density_urban_sq_mi =
| blank_name_sec1         = [[Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan|HDI]]
| blank_info_sec1         = {{increase}} 0.720 (&lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;nangato&lt;/span&gt;)
| blank1_name_sec1        = HDI a ranggo
| blank1_info_sec1        = Umuna (2011)
| timezone                = [[Oras ti Laud nga Aprika|WAT]] (UTC+1)
| utc_offset = +1
| coordinates             = {{coord|6.455027|3.384082|region:NG|display=inline,title}}
| website                 = [http://www.lagosstate.gov.ng/ lagosstate.gov.ng]
| footnotes               =
}}

Ti ''' Lagos''' ({{IPAc-en|ˈ|l|eɪ|ɡ|ɒ|s}} {{respell|LAY|gos}})&lt;ref&gt;{{Citation|title=Lagos |edition=Dictionary.com Unabridged |publisher=Random House, Inc. |url=http://dictionary.reference.com/browse/Lagos |accessdate=29 Oktubre 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Ti pannakabalikas dagiti nagan ti lugar: ti sangalubongan a diksionario |url=https://archive.org/details/pronunciationofp0000room |first=Adrian |last=Room |page=108 |publisher=McFarland |year=2007 |isbn=978-0-7864-2941-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Olupona&quot;&gt;{{cite book|title=Òrìşà a panagraem a kas relihion ti lubong: ti globalisasion ti relihioso a kultura ti Yorùbá |first1=Jacob Obafẹmi Kẹhinde |last1=Olupọna |first2=Terry |last2=Rey |page=132 |publisher=Pagmalditan ti Unibersidad ti ti Wisconsin |year=2008 |isbn=978-0-299-22460-8 |url=https://books.google.com/books?id=bZD-1kObnMQC&amp;pg=PA132}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williamsguide&quot;&gt;{{cite book|title=Nigeria: Ti Bradt a Pangsurotan ti Panagbaniaga |first=Lizzie |last=Williams |page=110 |publisher=Bradt a Pangsurotan ti Panagbaniaga |year=2008 |isbn=978-1-84162-239-2 |url=https://books.google.com/books?id=fwuQ71ZbaOcC&amp;pg=PA110}}&lt;/ref&gt; ket maysa a puerto a siudad ken ti kaaduan ti populasion a siudad idiay [[Nigeria]]. Ti opisial a populasion ti Lagos ket naudi a nairehistro idi ti 7,937,932. Ti Lagos ket isu ti maikadua a kapardasan a dumakdakkel a siudad idiay Aprika ken ti maikapito a kapardasan iti lubong.&lt;ref&gt;[http://www.citymayors.com/statistics/urban_growth1.html Dagiti kapardasan a dumakdakkel a siudad ken urbano a luglugar iti lubong manipud idi 2006 aginggana idi 2020], babaen ti CityMayors.com&lt;/ref&gt;
Ti Lagos ket dati idi a tinataengan babaen dagiti [[Awori a tribu|Awori]] a subgrupo dagiti [[Tattao a Yoruba]]. Babaen ti panangidaulo ti bukodda nga Olofin, dagiti Awori ket immalisda idiay maysa nga isla a tinawtawagan tattan a ti Iddo ken idi manen ti dakdakkel nga [[Isla ti Lagos]]. Idi maika-15 a siglo, dagiti Awori a pagtaengan ket rinaut babaen ti [[Benin nga Imperio]] kalpasan ti pannakiringgorda, ken ti isla ket nagbalin a kampo ti gubat ti Benin a tinawtawagan ti &quot;Eko&quot; babaen ni Oba Orhogba, ti [[Oba ti Benin]] iti dayta a panawen.&lt;ref name=&quot;Williamsguide&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Dagiti Pagarian ti Yoruba |first=Robert Sydney |last=Smith |page=73 |edition=3 |publisher=Pagmalditan ti Unibersidad ti Wisconsin|year=1988 |isbn=0-299-11604-2 |url=https://books.google.com/books?id=ric6OhxbCS0C&amp;pg=PA73}}&lt;/ref&gt;

Ti Lagos ket maysa a metropolitano a lugar a nagtaud kadagiti isla a naisina babaen dagiti [[Waig (ugot)|waig]], a kas ti [[Isla ti Lagos]], a kumapkapet ti abagatan a laud a ngarab ti [[Alog Lagos]] bayat a daytoy ket nasalakniban manipud iti Taaw Atlantiko babaen dagiti atiddog a pidaso ti darat a kas ti [[Bar Beach]], ken sumakop daytoy iti sumurok a 100&amp;nbsp;km iti daya ken laud ti ngarab. Manipud idi un-unana, ti Lagos ket nagpadakkel idiay laud ti nangruna a daga ti alog ken ti konorbasion, a mairaman ti [[Ikeja]] ken [[Agege]], a tattan ket makaabot ti ad-adu ngem 40&amp;nbsp;km ti amianan a laud ti Isla ti Lagos. Adda dagiti suburbo ket mairaman ti [[Ikorodu]], [[Epe, Nigeria|Epe]] ken [[Badagry]], ken adda pay dagiti adu a napartuat a lokal a konseho, a mangited ti dagup dagiti lokal a gobierno ti Lagos iti 57.

== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan ti Lagos}}
Ti Lagos ket maysa a kampo ti pannakigubatan para kadagiti kameng ti [[Benin nga Imperio]], a tinawtawaganda ti ''Eko''.&lt;ref name=&quot;Olupona&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Williamsguide&quot; /&gt;  Ti Yoruba ket agus-usar pay laeng ita ti kastoy a nagan ti Eko a mangibaga ti Lagos. Ti kayatna a sawen ti ''Lagos''ket &quot;dandanaw&quot;, ken maysa idi a nagan a naited para iti pagtaengan babaen dagiti [[Portuges nga Imperio|Portuges]]. Ti agdama nga aldaw nga estado ti Lagos ket addaan iti nangato a porsiento dagiti Awori, a napan iti daytoy a lugar manipud idiay Isheri idiay igid ti [[karayan Ogun]]. Iti amin a pakasaritaan, daytoy ket pagtaengan ti maysa a nakiginnubgubatan a grupo ti etniko a nagtaeng iti daytoy a lugar. Idi nasapa a pannakataengna, daytoy ket nakakitkita pay dagiti paset ti panawen a panagturay babaen ti Pagarian ti Benin.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.edo-nation.net/eko.htm |title=Ti Taudan ti Eko (Lagos) |publisher=Edo Nation |date= |accessdate=2 Hunio 2010}}&lt;/ref&gt;

Ti Portuges nga eksplorador a ni Rui de Sequeira ket binisitana ti lugar idi 1472, a nangnagan ti lugar a nangpalikmut ti siudad iti ''Lago de Curamo''; a daytoy nga agdama a nagan ket Portuges para iti &quot;danaw&quot;. Ti maysa pay a panangipalawag ket ti Lagos ket nainaganan idi para ti [[Lagos, Portugal]] – ti maritimo nga ili nga, iti dayta a panawen, ti kangrunaan idi a sentro ti Portuges a panagbambanniaga kadagiti aplaya ti Aprika, ken ti naganna ket naala manipud iti Latin a balikas ti ''Lacobriga''.

Ti Lagos ket pormal idi nga inkapet ti Britaniko a [[Kolonia ti Lagos]] idi 1861. Daytoy ket addaan iti dua a nagbanagan ti pannakarebba ti komersio ti aadipen ken ti pannakabangon ti Britaniko a panagtengngel kadagiti silag ken dadduma pay a negosio.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atlantaga.gov/international/sistercity_lagos.aspx|title=Lagos, Nigeria – Komite ti Kabsat a Siudad ti Atlanta|publisher=Opisial a Website para iti Siudad ti Atlanta|accessdate=18 Septiembre 2010|location=Atlanta, Georgia, E.U.|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721032805/http://atlantaga.gov/international/sistercity_lagos.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti tidda ti moderno nga aldaw a Nigeria ket naagaw idi 1887, ken idi ti Kolonia ken Protektorado ti Nigeria ket nabangon idi 1914, ti Lagos ket nairangarang nga isu ti kapitoliona, a nagtultuloy a kastoy kalpasan ti pannakawaya ti pagilian manipud iti Britania idi 1960. Nairamraman amin nga immay manipud iti amin a lugar ti Nigeria ken dagiti dadduma pay a pagilian ti Laud nga Aprika ket dagiti nagsubsubli a dati a tagabo nga ammo a kas dagiti Kreol, a naggapu manipud idiay [[Freetown]], [[Sierra Leone]], Brasil ken ti [[Laud nga Indio]] a napan idiay Lagos. Dagiti Kreol ket nagparparawad iti pannakapabaro ti Lagos ken dagiti pannakaammoda iti [[Portuges nga arkitektura]] ket makitkita pay laeng kadagiti arkitektura idiay Isla ti Lagos.&lt;ref name=&quot;Williamsguide&quot; /&gt;

Ti Lagos ket nakasanay ti napardas a panagdakkel kadagiti tawtawtawen ti 1960 ken tawtawen ti 1970 a kas nagbanagan ti ekonomiko a panagrang-ay ti Nigeria sakbay ti [[Sibil a Gubat ti Nigeria]]. Ti Lagos ket isu idi ti kapitolio ti Nigeria manipud idi 1914 aginggana idi 1991.&lt;ref name=&quot;Conference&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pamro.org/pamro/2008/PAMRO%20LOC%20Welcome%2014Aug08.PPT|title=2008 a Komperensia ti Amin a Panagsukimat ti Midia ti Aprika|page=8|publisher=Pan African Media Research Organisation|accessdate=4 Abril 2012|format=PPT}}{{Natay a silpo|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ti siudad ket naikkat ti kasasaadna idi ti [[Teritorio ti Pederal a Kapitolio, Nigeria|Teritorio ti Pederal a Kapitolio]] ket nabangon para iti panggep a panangipatakder ti siudad ti [[Abuja]]. Idi 14 Nobiembre 1991, ti Presidensia ken dagiti dadduma pay a pamay-an ti pederal a gobierno ket immalisda idiay baro a kapitolio ti siudad ti Abuja.&lt;ref name=&quot;Conference&quot; /&gt;

== Dagiti paammo ken dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
;Gobierno
* [http://www.lagosstate.gov.ng/ Opisial a Website ti Gobierno ti Estado ti Lagos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215013033/http://www.lagosstate.gov.ng/ |date=2008-02-15 }}
* [http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ Ukoman a Pangaseraan ti Estado ti Lagos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124234551/http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ |date=2005-01-24 }}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Lagos| ]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>fbaj8u16jcugvqsfq8vdouhg4oeau2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ganges</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18521</id>
    <revision>
      <id>406577</id>
      <parentid>395076</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36647" sha1="m5xakc227cyllu1qy13rqwfgruft0t2" xml:space="preserve">{{Napili nga artikulo}}{{Infobox karayan
| name               = Ganges
| name_native        = Ganga
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
| image              = Varanasiganga.jpg
| image_size         = 300
| image_caption      = Ti Ganges idiay [[Varanasi]]
| map                = Ganges-Brahmaputra-Meghna basins.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = Map a dagiti naitiptipon a pagayusan a labneng ti Ganges (narangha), Brahmaputra (bioleta), ken Meghna (berde)
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
| subdivision_type1  = Pagilian
| subdivision_name1  = [[India]], [[Banglades]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = Dagiti siudad
| subdivision_name5  = [[Dhaka]], [[Rajshahi]], [[Narayanganj]], [[Distrito ti Rajbari|Rajbari]], [[Pabna]], [[Rishikesh]], [[Haridwar]], [[Kannauj]], [[Kanpur]], [[Jajmau]], [[Raebareli]], [[Fatehpur, Bihar|Fatehpur]], [[Allahabad]], [[Varanasi]], [[Buxar]], [[Patna]], [[Munger]], [[Farakka Barrage|Farakka]], [[Murshidabad]], [[Palashi|Plassey]], [[Nabadwip]], [[Kolkata]]
| length             = {{pagbaliwen|2525|km|mi|abbr=on}}{{sfn|Jain|Agarwal|Singh|2007}}
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= [[Farakka Barrage]]{{sfn|Kumar|Singh|Sharma|2005}}
| discharge1_min     = {{pagbaliwen|2000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{pagbaliwen|16648|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{pagbaliwen|70000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge2_location= [[Luek ti Bengal]]{{sfn|Kumar|Singh|Sharma|2005}}
| discharge2_min     = 
| discharge2_avg     = {{pagbaliwen|38129|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge2_max     = 
| source1            = [[Glasier Gangotri]], [[Glasier Satopanth]], Glasier Khatling, ken dagiti danum manipud iti natunaw a niebe manipud kadagiti pantok a kas ti [[Nanda Devi]], [[Trisul]], [[Kedarnath (bantay)|Kedarnath]], [[Nanda Kot]], ken [[Kamet]].
| source1_location   = [[Uttarakhand]], [[India]]
| source1_coordinates= {{coord|30|59|N|78|55|E|display=inline}}
| source1_elevation  = {{pagbaliwen|3892|m|abbr=on}}
| mouth              = 
| mouth_location     = [[Banglades]]
| mouth_coordinates  = 
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| waterfalls         = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{pagbaliwen|1080000|km2|abbr=on}}{{sfn|Suvedī|2005}}
| tributaries_left   = [[Ramganga]], [[Karayan Gomti|Gomti]], [[Karayan Ghaghara|Karnali]], [[Karayan Gandak|Gandaki]], [[Karayan Koshi|Koshi]], [[Karayan Mahananda|Mahananda]]
| tributaries_right  = [[Yamuna]], [[Karayan Tamsa|Tamsa]], [[Karayan Son|Son]], [[Karayan Punpun|Punpun]], [[Karayan Tons|Tons]] Uttarakhand, Uttar Pradesh, Bihar, Jharkhand, ken Laud a Bengal., [[Karayan Hindon|Hindon]], [[Kunta]], Gir, Rishiganga, Hanuman Ganga, [[Sasur Khaderi]]
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{coord|25.30|83.01|display=title}}

Ti '''Ganges''' wenno '''Ganga''' ({{IPA-hns|ˈɡəŋɡaː|IPA|hi-Ganga.ogg}}), ket maysa a [[trans-boundary river|adu a pagbeddengan a karayan]] ti [[India]] ken [[Banglades]]. Ti {{pagbaliwen|2525|km|mi|abbr=on}} a karayan ket agtaud idiay [[Himalaya]] idiay Indiano nga estado ti [[Uttarakhand]], ken agayus ti amianan ken daya ti uneg ti [[Tanap Ganges]] ti Amianan nga India a mapan idiay Banglades, nga idiay ket agayus idiay [[Luek ti Bengal]]. Daytoy ti kaatiddogan a karayan idiay India ken ti maikadua a kalatakan a karayan iti lubong babaen ti [[Listaan dagiti karayan babaen ti panagayus|panagayus]] ti danum.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=yUc7Cus2a-MC&amp;pg=PA33&amp;lpg=PA33&amp;dq=It+is+the+second+largest+river+on+the+Indian+subcontinent+by+discharge&amp;source=bl&amp;ots=xr5fEOeB9U&amp;sig=gN-NyIEvrRnho6_F0WjfKVEmrX0&amp;hl=en&amp;ei=VUysTd2GGcW3rAegx4CoCA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CFkQ6AEwCQ#v=onepage&amp;q&amp;f=false Ti Ganga: ti panagusar ti danum idiay Indiano a subkontinente], babaen ni Pranab Kumar Parua, p. 33&lt;/ref&gt; Ti labneng ti Ganges basin ket isu ti kaaduan ti populasion a labneng ti karayan iti lubong, nga adda dagiti sumurok a 400 a riwriw a tattao ken ti densidad ti populasion ti agarup a {{pagbaliwen|1000|PD/sqmi}}.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Arnold2000&quot; /&gt;--&gt;

Ti Ganges ket isu ti kasagraduan a karayan kadagiti Hindu ken isu pay ti pagbiagan dagiti riniwriw nga Indiano nga agtataeng kadagiti igid ti dalanna ken agkamkammatalekda ti daytoy kadagiti inaldaw a kammasapulanda.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.zeenews.com/news587747.html |title=US TV host takes dig at Ganges |publisher=Zeenews.com |date=16 Disiembre 2009 |accessdate=4 Hulio 2012}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nararaeman a kas ti diosen a ''[[Ganges iti Hinduismo|Ganga]]'' iti [[Hinduismo]].&lt;ref name=&quot;BhattacharjiBandyopadhyay1995&quot;&gt;{{cite book|last1=Bhattacharji|first1=Sukumari|last2=Bandyopadhyay|first2=Ramananda|title=Dagiti Sarita ti Devi|url=http://books.google.com/books?id=B0j0hRgWsg8C&amp;pg=PA54|accessdate=27 Abril 2011|year=1995|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-0781-4|page=54}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket naipakasaritaan pay a nagruna: adu kadagiti dati a kapitolio ti probinsia ken imperio (a kas ti [[Patliputra]],&lt;ref name=&quot;Ghosh&quot;&gt;{{cite book|last=Ghosh|first=A.|title=Ti Ensiklopedia ti Indiano nga arkeolohia|url=http://books.google.com/books?id=law3AAAAIAAJ&amp;pg=PA334|accessdate=27 Abril 2011|publisher=BRILL|oclc=313728835|isbn=978-90-04-09264-8|page=334}}&lt;/ref&gt; [[Kannauj]],&lt;ref name=&quot;Ghosh&quot; /&gt; [[Kara (Kaushambi)|Kara]], [[Varanasi|Kashi]], [[Allahabad]], [[Murshidabad]], [[Munger]], [[Baharampur]] ken [[Kolkata]]) ket mabirukan kadagiti igidna.

Ti Ganges ket mairanggo kadagiti lima a karugitan a karayan iti lubong idi 2007,&lt;ref name=greendiary /&gt; nga adda ti agpang ti [[fecal coliform]] iti kayrayan idiay asideg ti [[Varanasi]] ti ad-adu ngem sangagasut a beses nga opisal a patingga ti Indiano a gobierno.&lt;!--&lt;ref name=economist2008-ganges-pollution /&gt;--&gt; Ti rugit ket sanna laeng a dangran dagiti tao, ngem dagiti pay 140 a sebbangan ti ikan, 90 a sebbangan ti anpibio ken ti nadangran a [[delpin ti karayan Ganges]].&lt;ref name=greendiary&gt;{{cite web |author=kapanan ti 1 Abril 2007 |url=http://www.greendiary.com/entry/ganga-is-dying-at-kanpur/ |title=Matmatayen ti Ganga, pumatay a rugit |publisher=Greendiary.com |date=1 Abril 2007 |accessdate=4 Hulio 2012 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623121337/http://www.greendiary.com/entry/ganga-is-dying-at-kanpur |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti [[Tignay a Plano ti Ganga]], ti maya mga enbironmental a tignay a panagdalus ti karayan, ket agdama a maysa nangruna pannakapaay,&lt;!--&lt;ref name=haberman /&gt;--&gt;&lt;!--&lt;ref name=gardner /&gt;--&gt;&lt;ref name=cleanperish&gt;[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-19/edit-page/28148254_1_national-river-conservation-plan-ganga-action-plan-ganga-and-yamuna &quot;Agdalus Wenno Matay&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103162858/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-19/edit-page/28148254_1_national-river-conservation-plan-ganga-action-plan-ganga-and-yamuna |date=2011-11-03 }}, ''The Times of India'', 19 Marso 2010&lt;/ref&gt; gapu ti padaksen ken ti kaawan ti teknikal a kalaing,&lt;!--&lt;ref name=sheth /&gt;--&gt; ti kaawan ti enbironmental a panagplano,&lt;!--&lt;ref name=singh /&gt;--&gt; dagiti Indiano a tradison ken pammati,&lt;!--&lt;ref name=tiwari /&gt;--&gt; ken ti kaawan ti suporta manipud kadagiti relihioso a turay.&lt;!--&lt;ref name=puttick3 /&gt;--&gt;

== Paglasatan ==
[[Papeles:Bhagirathi River at Gangotri.JPG|right|300px|thumb|Ti [[Karayan Bhagirathi]] idiay [[Gangotri]].]]
[[Papeles:Devprayag Bhagirathi Alaknanda.jpg|thumb|300px|right|Ti [[Devprayag]], a pagsasabtan ti karayan Alaknanda (kanawan) ken Bhagirathi (kanigid), a pangrugian ti pakaitutupan ti Ganges.]]
[[Papeles:HeadwatersGanges1.jpg|thumb|300px|Ti [[Himalaya]] a taudan ti danumm ti karayan Ganges idiay [[Garhwal a dibision|Garhwal]] a rehion ti [[Uttarakhand]], India. Ti taudan ti danum ti alog ken karkarayan ket nanaganan ti nakairig a teksto; ti katayag dagiti bantay, dandanaw, ken dagiti ili ket naipakpakita iti pangserra kadagiti metro.]]
Ti Ganges ket mangrugi idiay [[pagsasabtan]] iti karayan [[Karayan Bhagirathi|Bhagirathi]] ken [[Alaknanda]]. Ti Bhagirathi ket naipanpanunotan nga isu ti agpayso a [[Taudan (karayan wenno alaog)|taudan]] iti Hindu a kulura ken mitolohia, urayno ti Alaknanda ket atatiddog.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year= 2011 |title= Karayan Ganges|encyclopedia= [[Encyclopædia Britannica]] |edition= |url= http://www.library.eb.com/eb/article-48077 |accessdate=23 Abril 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Penn2001&quot;&gt;{{cite book|last=Penn|first=James R.|title=Dagiti karayan ti lubong: ti sosisal, heograpiko, ken enbironmenta a taudan ti libro|url=http://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC|accessdate=23 Abril 2011|year=2001|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-042-0|page=88}}&lt;/ref&gt; Ti taudan ti danum ti Alakananda ket naporma babaen ti pannakatunaw ti niebe manipud kadagiti patok ti [[Nanda Devi]], [[Trisul]], ken [[Kamet]]. Ti Bhagirathi ket agpanagto manipud iti sakaanan ti [[Glasier Gangotri ]], idiay [[Gaumukh]], iti kangato iti {{pagbaliwen|3892|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Scientific Study&quot;&gt;{{cite book|author1=C. R. Krishna Murti|author2=Gaṅgā Pariyojanā Nideśālaya|author3=Komite ti Enbironmento a Panagsukisok ti India|title=Ti Ganga, a sientipiko a panagadal|url=http://books.google.com/books?id=dxpxDSXb9k8C&amp;pg=PA19|accessdate=24 Abril 2011|year=1991|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-021-5|page=19}}&lt;/ref&gt;

Urayno adda dagiti babassit nga alog a mangbukel kadagiti taudan ti danum ti Ganges, dagiti innem a kadakkelan ken dagiti pagsasabtanda ket naikedkeddeng a sagrado. Ti innem a taudan ti danum nga alog ket dagiti karayan [[Alaknanda]], [[Karayan Dhauliganga|Dhauliganga]], [[Nandakini]], [[Karayan Pindar|Pindar]], [[Karayan Mandakini|Mandakini]], ken [[Karayan Bhagirathir|Bhagirathi]]. Dagiti lima a pagsasabtan, a naam-ammuan a kas ti [[Panch Prayag]], ket adda iti agid ti Alaknanda. dagitoy ket ti, iti agpababa nga anod nga urnos, [[Vishnuprayag]], a ti ayan ti pagtiponana ti Dhauliganga ken ti Alaknanda; [[Nandprayag]], nga ayan ti tiponan ti Nandakini; [[Karnaprayag]], nga ayan ti tiponan ti Pindar, [[Rudraprayag]], nga ayan ti tiponan ti Mandakini; ken ti kanungpalan, ti [[Devprayag]], nga ayan ti tiponan ti Bhagirathi iti Alaknanda tapno mangporma ti pakaitutopan ti Karayan Ganges.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;

Kalpasan ti panagayayosna iti {{pagbaliwen|250|km|mi}}&lt;ref name=&quot;Scientific Study&quot; /&gt; babaen ti nailet a ginget ti Himalaya, ti Ganges ket rummuar manipud kadagiti bantay babaen ti [[Rishikesh]], ken sumrek idiay kadagaan ti [[Gangetiko a Tanap]] idiay peregrino nga ili ti [[Haridwar]].&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; Idiay Haridwar, ti maysa apenend ket mangturong kadagiti danumna idiay [[Kanal Gangesl]], a mangsibog ti rehion ti ''[[Doab]]'' iti [[Uttar Pradesh]], a ti karayan, iti panaglaslasatna ket agarup nga agpa-abagatan alaud aginggan iti daytoy a puntos, ket mangrugi nga agayusen iti abagatan a daya babaen kadagiti tanap ti akin amianan nga India.

Ti Ganges ket sumurot iti maysa a {{pagbaliwen|800|km|mi|adj=on}} nga agararko a panaglasat a manglabas kadagiti siudad ti [[Kannauj]], [[Farukhabad]], ken [[Kanpur]]. Iti panaglablabasna daytoy ket makitiptipon babaen ti [[Ramganga]], a mangitited ti ti natimbeng a tinawen apanagayos iti agarup a {{pagbaliwen|500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;JainAgarwal2007-341&quot;&gt;{{cite book|last1=Jain|first1=Sharad K.|last2=Agarwal|first2=Pushpendra K.|last3=Singh|first3=Vijay P.|title=Hydrolohia ken danum a rekurso ti India|url=http://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&amp;pg=PA341|accessdate=26 Abril 2011|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|page=341}}&lt;/ref&gt; Ti Ganges ket tumipon iti [[Yamuna]] idiay [[Triveni Sangam]] idiay [[Allahabad]], ti maysa a nasantuan apagsasabtan iti Hinduismo. Iti pagsasabtanda ti Yamuna ket dakdakkel ngem ti Ganges, a mangit-ited ti agarup a {{pagbaliwen|2950|m3/s|cuft/s|abbr=on}},&lt;ref name=&quot;JainAgarwal2007-341&quot; /&gt; wenno agarup a 58.5% iti naitipo a panagayos.&lt;ref name=&quot;Gupta2007&quot;&gt;{{cite book|last=Gupta|first=Avijit|title=Dadakkel a karayan: heomorpolohia ken panangtaripatu|url=http://books.google.com/books?id=gXgyHLT_hwIC&amp;pg=PA347|accessdate=23 Abril 2011|year=2007|publisher=John Wiley ken Annak a Lallaki|isbn=978-0-470-84987-3|page=347}}&lt;/ref&gt;

Itan ket agayayos nga agpadaya, ti karayan ket sabtenna ti [[Karayan Tamsa]] (tinawtawagan pay iti''Tons''), nga gayayos iti amianan manipud iti [[Kabanbantayan Kaimur]] ken mangiited ti natimbeng a pabagayos iti agarup a {{pagbaliwen|190|m3/s|cuft/s|abbr=on}}. Kalpasan ti Tamsa ti [[Karayan Gomti]] ket tumipon, nga agayayos iti abagatan manipud iti Himalaya. Ti Gomti ket mangitited ti natimbeng a tinawen a panagayos iti agarup a {{pagbaliwen|234|m3/s|cuft/s|abbr=on}}. Ken kalpasan daytoy ti [[Karayan Ghaghara]], nga agayayos met laeng nga agpa-abagatan manipud iti pagtiponan ti Himalaya. Ti Ghaghara, nga adda iti natimbeng a tinawen apanagayos iti agarup a  {{pagbaliwen|2990|m3/s|cuft/s|abbr=on}}, ket isu ti kadakkelan a tributario ti Ganges. Kalpasan ti Ghaghara a pagsasabtan ti Ganges ket tiponan manipud iti abagatan babaen ti [[Karayan Son]], a mangited ti agarup a {{pagbaliwen|1000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}. Ti [[Karayan Gandaki]], ken ti [[Karayan Kosi ]], ket agtipon manipud iti amianan, a mangitited ti agarup a {{pagbaliwen|1654|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ken {{pagbaliwen|2166|m3/s|cuft/s|abbr=on}}. Ti Kosi ket isu ti maikatlo a kadakkelan a tibutario ti Ganges, kalpasan ti Ghaghara ken Yamuna.&lt;ref name=&quot;JainAgarwal2007-341&quot; /&gt;

Iti malabsan a baetan ti [[Allahabad]] ken [[Malda]], Laud a Bengal, ti Ganges ket labsanna dagiti ili ti [[Chunar]], [[Mirzapur]], [[Varanasi]], [[Ghazipur]], [[Patna]], [[Bhagalpur]], [[Ballia]], [[Buxar]], [[Simaria]], [[Sultanganj]], ken [[Saidpur, Ghazipur|Saidpur]]. Idiay Bhagalpur, ti karayan ket mangrugi nga gayos iti abagatan-abagatan adaya ket idiay [[Pakur]], daytoy ket mangrugi ti panagpabassitna iti panagsangsanga iti umuna a [[distributario]], ti[[Karayan Hooghly|Bhāgirathi-Hooghly]], a pagbalinan ti [[Karayan Hooghly]]. Sakbay ti pagbeddengan ti [[Banglades]] ti [[Farakka Barrage]] ket mangtengngel ti panagayos ti Ganges, a mangiturturong ti danum iti maysa a pangipakanan a kanal a mangisilpo iti Hooghly para iti panggep a panagikkat ti lan-ak. Ti Karayan  Hooghly ket pinorma babaen ti panagsabsabat ti Karayan Bhagirathi ken [[Karayan Jalangi]] idiay [[Nabadwip]], ken ti Hooghly ket adda dagiti adu a bukodna a tributario. Ti kadakkelan ket ti [[Karayan Damodar]], a daytoy ket adda ti kaatiddog iti {{pagbaliwen|541|km|mi|abbr=on}} , nga adda ti pagatianan a labneng iti {{pagbaliwen|25820|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;DhungelPun2009&quot;&gt;{{cite book|last1=Dhungel|first1=Dwarika Nath|last2=Pun|first2=Santa B.|title=Ti Nepal-India Danum a Kumadduaan: Dagiti Karit|url=http://books.google.com/books?id=cgYwDW13ILoC&amp;pg=PA215|accessdate=27 Abril 2011|year=2009|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8402-7|page=215}}&lt;/ref&gt; Ti Karayan Hooghly ket maatianan iti Luek ti Bengal idiay asideg tir [[Isla ti Sagar]].&lt;!--&lt;ref name=&quot;Chakrabarti2001&quot; /&gt;--&gt; Iti baetan ti Malda ken ti Luek ti Bengal, ti Karayan Hooghly ket labsanna dagiti ili ken dagiti siudad ti [[Murshidabad]], [[Nabadwip]], [[Kolkata]] ken [[Howrah]].

Kalpasan ti iseserrekna iti Bangladeh, ti kangrunaan a sanga ti Ganges ket naamammuan a kas ti [[Karayan Padma|Padma]]. Ti Padma ket tiponan babaen ti [[Karayan Jamuna (Banglades)|Karayan Jamuna]], ti kadakkelan a distributario ti [[Brahmaputra]]. Iti adayo pay nga agpa-ababa nga ayos, ti Padma ket tumipon iti [[Karayan Meghna]], ti maikadua a kadakkelan a distributario ti Brahmaputra, ken mangala ti nagan ti Meghna iti iseserekna iti [[Meghna nga Estuario]], a maatianan idiay Luek ti Bengal.

Ti [[Delta Ganges]], ket ket nagruna pormaen ti dakkel, nga adu ti sedimentona nga ayos ti karayan Ganges ken Brahmaputra , ket isu daytoy ti kadakkelan a delta iti lubong, iti agarup a {{pagbaliwen|59000|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Parua2010&quot; /&gt;--&gt; Daytoy ket gumay-at iti {{pagbaliwen|322|km|mi|abbr=on}} idiay igid ti Luek ti Bengal.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Arnold2000&quot; /&gt;--&gt;

Ti laeng karayan [[Karayan Amasona|Amasona]] ken [[Karayan Kongo|Kongo]] ti adda ti ad-adu a natimbeng a panagayus ngem ti naitipon a panagayus ti Ganges, ti Brahmaputra, ken ti [[Sistema ti Karayan Surma-Meghna|Surma-Meghna a sistema ti karayan]].&lt;!--&lt;ref name=&quot;Arnold2000&quot; /&gt;--&gt; Iti napno a panaglayus ti Amasona laeng ti dakdakkel.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Elhance1999&quot; /&gt;--&gt;

== Heolohia ==
Ti sublontinente ti India ket naisanglada iti ngato ti [[Indiano Plato|tektonika a plato ti India]], ti bassit a plato iti kaunegan ti  [[Indo-Australian Plata]].&lt;ref name=ali&gt;{{cite journal
|last=Ali
|first=Jason R.
|author2=Jonathan C. Aitchison
|title=Kalatakan nga India
|journal=Earth-Science Reviews
|volume=72
|issue=3–4
|year=2005
|pages=170–173
|doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005
|ref=ali}}&lt;/ref&gt; Daytoy a panangilawag a proseso ti heolohiko ket nangrugi idi pitopulo a riwriw a tawtawen, idi kas paset ti akin-abagatan a nalatak a kontinente ti [[Gondwana]], nangrugi datoy ti amianan a nagpadaya a [[Plato a tektonika|panaganud]] a nagpaut ti limapulo a riwriw a tawtawen iti ballasiw idi ti saan pay a naporma a Taaw Indiano.&lt;ref name=ali /&gt; Ti simmarsaruno a panagdungpar ti subkontinente iti [[Eurasiano a Plato]] ken ti [[subduksion]] iti sirokna, ket isu ti nangpataud ti [[Himalaya]], ti kanagtuan a bambantay iti planeta.&lt;ref name=ali /&gt; Iti dati a sirok ti baybay a dagus nga abagatan iti rumrummuar a Himalaya, ti panaggungunay ti plato ket nagpartuat ti dakkel a [[kalasugan (heolohia)|kalasugan]], a nain-inut a napunno kadagiti sedimento nga inyeg babaen ti [[Karayan Indus|Indus]] ken dagiti tributariona ken ti [[Karayan Ganges|Ganges]] ken dagiti tributariona,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=7.|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; ket mangporma itan ti [[Tanap Indo-Gangetiko]].&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Prakash
|first=B.
|author2=Sudhir Kumar|author3= M. Someshwar Rao|author4=  S. C. Giri
|title=Dagiti holoseno tektoniko a panagggunay ken ti pagbennatan  a lugar kadagiti akinlaud a Gangetiko a tanap
|journal=Current Science
|volume=79
|issue=4
|year=2000
|pages=438–449
|url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf
|format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

Ti Indo-Gangetiko a Tanap ket heolohiko a naamammuan a kas maysa kasakbayan a naadalem wenno [[foreland basin|labneng ti kasakbayan a daga]].&lt;ref name=&quot;Dmowska2003&quot;&gt;{{cite book|last=Dmowska|first=Renata|title=Dagiti Panagpasayaat ti Heopisika|url=http://books.google.com/books?id=ikFcqh1u1Q0C&amp;pg=PA14|accessdate=6 Mayo 2011|year=2003|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-018846-8|page=14}}&lt;/ref&gt;

== Hidrolohia ==
[[Papeles:GangesValley&amp;Plain.jpg|thumb|200px|right|Ti mapa idi 1908 a mangipakpakita ti dalan ti Ganges ken dagiti tributariona.

Dagiti nangruna a tributariona iti kanigid nga igid ket mairaman ti [[Karayan Gomti|Gomti (Gumti)]], [[Karayan Ghaghara|Ghaghara (Gogra)]], [[Karayan Gandaki|Gandaki (Gandak)]], ken ti [[Karayan Kosi|Kosi (Kusi)]]; dagiti nangruna a tributariona iti kanawan nga igid ket mairaman ti [[Karayan Yamuna|Yamuna (Jumna)]], [[Karayan Son|Son]], [[Punpun]] ken ti [[Karayan Damodar|Damodar]].]]

Ti [[hidrolohia]] ti Karayan Ganges ket narikut unay, a naipangpangruna ti rehion ti Delta Ganges. Ti maysa a resulta ket dagiti nadumaduma awaya ti panangikeddeng ti kaatiddog ti karayan, ti [[Panagayus (hidrolohia)|panagayusna]], ken ti kadakkel ti [[labneng a pagayusan ti danum]]na.

[[Papeles:River Ganga with Howrah bridge in the backdrop.jpg|thumb|200px|Ti karayan Ganges idiay [[Kolkata]], nga adda iti likudan ti [[Rangtay Howrah]]]]
[[Papeles:Lower Ganges in Lakshmipur, Bangladesh.jpg|thumb|200px|Ti akin-baba a Ganges idiay Lakshmipur, Banglades]]
[[Papeles:River Ganga in Patna 201 (1).JPG|thumb|200px|Ti Karayan Ganga idiay Patna, nga adda iti likudan ti Rangtay Gandhi Setu]]

Ti nagan a''Ganges'' ket inus-usar para iti karayan a nagbaetan ti nagsasabtan dagiti karayan Bhagirathi ken Alaknanda, idiay Himalaya, ken ti pagbeddengan ti India-Banglades, idiay asideg ti Penned Farakka ken ti umuna a [[pagsasangaan ti karayan|pagsasangaan]] iti karayan. Ti kaatiddog ti Ganges ket kankanayon a naibagbaga a gangani a sumurok a kaatiddog iti {{pagbaliwen|2500|km|mi|abbr=on}}, agarup a {{pagbaliwen|2505|km|mi|abbr=on}},&lt;ref name=&quot;Merriam-WebsterInc1997&quot;&gt;{{cite book|author=Merriam-Webster|title=Heograpiko a Diksionario ti Merriam-Webster|url=http://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&amp;pg=PA412|accessdate=23 Abril 2011|year=1997|publisher=Merriam-Webster|isbn=978-0-87779-546-9|page=412}}&lt;/ref&gt; aginggana ti {{pagbaliwen|2525|km|mi|abbr=on}},&lt;ref name=&quot;JainAgarwal2007&quot;&gt;{{cite book|author1=Sharad K. Jain|author2=Pushpendra K. Agarwal|author3=Vijay P. Singh|title=Hidrolohia ken dagiti danum a rekurso ti India|url=http://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&amp;pg=PA334|accessdate=18 Abril 2011|date=5 Marso 2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|pages=334–342}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gupta2007&quot; /&gt; wenno mabalin a {{pagbaliwen|2550|km|mi|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Berga2006&quot;&gt;{{cite book|author=L. Berga|title=Dagiti Penned ket dagiti Pagidulinan ti Danum, dagiti Kagimongan ken Enbironmento ti Maika-21 a Siglo: Dagiti Nagbanagan ti Internasional a Timpuyogan dagiti Penend kadagiti Kagimongan iti Maika-21 a Siglo, Maika-22 nga Internasional a Kongreso kadagiti Dadakkel a Penned (ICOLD), Barcelona, Espana, 18 Hunio 2006|url=http://books.google.com/books?id=T01W4Jbe1q8C&amp;pg=PA1304|accessdate=23 Abril 2011|date=25 Mayo 2006|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-0-415-40423-5|page=1304}}&lt;/ref&gt; Kadagitoy a kaso ti taudan ti karayan ket kadawyan a naipagpagarup a ti Karayan Bhagirathi, [[Glasier Gangotri]] idiay [[Gomukh]], ken ti sabanganna nga isu ti sabangan ti Karayan Meghna idiay Luek ti Bengal.&lt;ref name=&quot;JainAgarwal2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gupta2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Merriam-WebsterInc1997&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Berga2006&quot; /&gt; Sagpaminsan a ti taudan ti Ganges ket naikedkeddeng nga adda idiay [[Haridwar]], nga adda idiay dagiti waig ti taudan ti danumna iti Himalayan ket mapan idiay Gangetiko a Tanap.&lt;ref name=&quot;DhungelPun2009&quot; /&gt;

Iti dadduma pay a kaso, ti kaatiddog ti Ganges ket nai-tited para iti distributariona iti Karayan Hooghly, nga at-atiddog ngem ti kangrunaan a rummuaranna babaen ti Karayan Meghna, a pangibanagan ti kaatiddog ti agarup a {{pagbaliwen|2620|km|mi|abbr=on}}, manipud iti taudan iti Bhagirathi,&lt;ref name=&quot;Parua2010&quot;&gt;{{cite book|author=Pranab Kumar Parua|title=Ti Ganga: panagusar ti danum idiay subkontinente ti India|url=http://books.google.com/books?id=yUc7Cus2a-MC&amp;pg=PA267|accessdate=18 Abril 2011|date=3 Enero 2010|publisher=Springer|isbn=978-90-481-3102-0|pages=267–272}}&lt;/ref&gt; wenno {{pagbaliwen|2135|km|mi|abbr=on}}, manipud idiay Haridwar aginggana idiay sabangan ti Hooghly.&lt;ref name=&quot;DhungelPun2009&quot; /&gt; Dagiti dadduma pay a kaso ti kaatiddog ket naibagbaga nga agarup a  {{pagbaliwen|2240|km|mi|abbr=on}}, manipud iti taudan ti Bhagirathi aginggan idiay pagbeddengan ti Banglades, nga idiay ket agbalbaliw ti naganna iti ''Padma''.&lt;ref name=&quot;MirzaMirjā2004&quot;&gt;{{cite book|author1=M. Monirul Qader Mirza|author2=Ema. Manirula Kādera Mirjā|title=Ti dibersion ti danum ti Ganges: dagiti pagbanagan ti enbironmento ken implikasion|url=http://books.google.com/books?id=g854ur_f6xcC&amp;pg=PA1|accessdate=18 Abril 2011|year=2004|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-2479-5|pages=1–6}}&lt;/ref&gt;

Para pay dagiti kapadpada a rason, dagiti taudan ket maigiddiat ti kadakkel ti pagayusan ti danum a labneng ti karayan. Ti labneng ket sakupenna dagiti uppat a pagilian, ti [[India]], Nepal, [[Tsina]], ken [[Banglades]]; dagiti sangapulo ket maysa nga estado ti India, [[Himachal Pradesh]], Uttarakhand, [[Uttar Pradesh]], Madhya Pradesh, [[Chhattisgarh]], Bihar, [[Jharkhand]], [[Punjab, India|Punjab]], Haryana, [[Rajasthan]], Laud a Bengal, ken ti Kappon a Teritorio ti [[Delhi]].&lt;ref&gt;{{cite journal | title=Ti Danum a Makina ti Ganges| author=Roger Revelle ken ni V. Lakshminarayan| journal=Siensia| date=9 Mayo 1975| volume=188 |issue=4188| pages=611–616| url=http://www.sciencemag.org/content/188/4188/611.extract | doi=10.1126/science.188.4188.611 }}&lt;/ref&gt; Ti labneng Ganges, a mairaman ti delta ngem saan a dagiti labneng ti Brahmaputra wenno Meghna, ket agarup a {{pagbaliwen|1080000|km2|sqmi|abbr=on}}, a dagiti {{pagbaliwen|861000|km2|sqmi|abbr=on}} ket adda idiay India (agarup a 80%), {{pagbaliwen|140000|km2|sqmi|abbr=on}} idiay Nepal (13%), {{pagbaliwen|46000|km2|sqmi|abbr=on}} idiay Banglades (4%), ken {{pagbaliwen|33000|km2|sqmi|abbr=on}} idiay Tsina (3%).&lt;ref name=&quot;Suvedī2005&quot;&gt;{{cite book|last=Suvedī|first=Sūryaprasāda|title=Internasional linteg dagiti dalan ti danum para iti maika-21 a siglo: ti kaso iti karayan Ganges basin|url=http://books.google.com/books?id=Vn4OSPZXo3QC&amp;pg=PA61|accessdate=24 Abril 2011|year=2005|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-4527-6|page=61}}&lt;/ref&gt; Sagpaminsan a ti Ganges ken dagiti pagayusan a labneng ti Brahmaputra–Meghna ket naitiptipon para iti dagup iti agarup a {{pagbaliwen|1600000|km2|sqmi|abbr=on}},&lt;ref name=&quot;Elhance1999&quot;&gt;{{cite book|last=Elhance|first=Arun P.|title=Hidropolitika iti Maikatlo a Lubong: suppiat ken pagtitinnulongan kadagiti labneng ti karayan|url=http://books.google.com/books?id=uB0ZSZjTECsC&amp;pg=PA156|accessdate=24 Abril 2011|year=1999|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=978-1-878379-91-7|pages=156–158}}&lt;/ref&gt; wenno {{pagbaliwen|1621000|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Arnold2000&quot;&gt;{{cite book|last=Arnold|first=Guy|title=Dagiti Estratihiko a Dalan iti Lubong|url=http://books.google.com/books?id=FarwCNdYdmoC&amp;pg=PA223|accessdate=26 Abril 2011|year=2000|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-098-8|pages=223–227}}&lt;/ref&gt; Ti naitiptipon a labneng ti Ganges-Brahmaputra-Meghna (naipangyababaan iti GBM wenno GMB) a [[pagayusan ti danum a labneng]] ket naiwarwaras iti ballasiw ti Banglades, [[Butan]], India, Nepal, ken Tsina.&lt;ref name=&quot;ServatSystems2002&quot;&gt;{{cite book|author1=Eric Servat|author2=IAHS Internasional a Komision kadagiti Sistema ti Rekurso ti Danum|title=FRIEND 2002: Rehional  Hidrolohia: Panangikabit ti bessang a baetan ti panagsukisok ken panagsanay|url=http://books.google.com/books?id=9NxqSD-V-acC&amp;pg=PA308|accessdate=18 Abril 2011|year=2002|publisher=IAHS|isbn=978-1-901502-81-7|page=308}}&lt;/ref&gt;

Ti labneng ti Ganges ket sumakop manipud iti [[Himalaya]] ken ti [[Transhimalaya]] iti amianan, aginggan kadagiti bangkirig iti kabambantayan ti [[Vindhya]] iti abagatan, manipud kadagiti akindaya bangkirig ti [[Aravalli]] iti laud aginggana ti [[banak Chota Nagpur]] ken ti delta [[Sunderbans]] iti daya. Ti adu a paset ti panagayus manipud iti Ganges ket agtaud manipud iti sistema ti bantay Himalaya. Iti kaunegan ti Himalaya, ti labneg ti Ganges ket maiwarwaras ti gangani a 1,200&amp;nbsp;km manipud iti Yamuna-Satluj a pakabingayan idiay igid ti pantok ti Simla a mangporma ti pagbeddengan iti labneng ti [[Indus]] iti laud aginggana ti Pantok ti Singalila idiay igid ti pagbeddengan ti Nepal-Sikkim a mangporma ti pagbeddengan iti labneng ti [[Brahmaputra]] iti daya. Daytoy a pase ti Himalaya ket aglaon iti 9 kadagiti 14 a  kangatuan a tuktok iti lubong iti sumurok a kangato iti 8,000&amp;nbsp;m, a mairaman ti [[Bantay Everest]] nga isu daytoy ti kangatuan a puntos ti labneng ti Ganges . Dagiti dadduma pay a pantok ti sumurok a 8,000&amp;nbsp;m idiay labneng ket ti [[Kangchenjunga]], [[Lhotse]], [[Makalu]], [[Cho Oyu]], [[Dhaulagiri]], [[Manaslu]], [[Annapurna]] ken ti [[Shishapangma]]. Ti Himalaya a paset ti labneng ket mangiraman ti abagatan-daya a paset ti estado ti Himachal Pradesh, ti intero nga estado ti Uttarakhand, ti intero a pagilian ti of Nepal ken ti kaadaywan a paset ti amianan-laud nga estado ti Laud a Bengal.

Ti panagayus ti Ganges ket maigiddiat pay babaen ti taudan. Kankanayon a ti panagayus ket naibagbaga para iti sabangan ti Karayan Meghna, isunga naitiptipon ti Ganges iti Brahmaputra ken Meghna. Daytoy ket pagbanagan ti natimbengan a dagup ti tinawen a panagayuis iti agarup a {{pagbaliwen|38000|m3/s|cuft/s|abbr=on}},&lt;ref name=&quot;Arnold2000&quot; /&gt; wenno {{pagbaliwen|42470|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Parua2010&quot; /&gt; Iti dadduma pay a kaso ti natimbeng a tinawen a panagayus ti Ganges, Brahmaputra, ken ti Meghna ket naisinsinada a nait-ited, iti agarup a {{pagbaliwen|16650|m3/s|cuft/s|abbr=on}} para iti Ganges, agarup a {{pagbaliwen|19820|m3/s|cuft/s|abbr=on}} para iti Brahmaputra, ken agarup a {{pagbaliwen|5100|m3/s|cuft/s|abbr=on}} para iti Meghna.&lt;ref name=&quot;JainAgarwal2007&quot; /&gt;

== Dagiti nailinia a dakamat ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Alley|first=Kelly D.|title=Kadagiti igid a bangkag ti Gaṅgā: no ti narugit a danum ket sabtenna ti sagrado a karayan|url=http://books.google.com/books?id=gVOryDX8KdUC|accessdate=26 Hulio 2011|year=2002|publisher=Unibersidad ti Michigan a Pagmalditan|isbn=978-0-472-06808-1}}
* {{citation|last=Alter|first=Stephen|title=Sagrado a dandanum: ti peregrino a pannakapan idiay Karayan Ganges aginggana idiay taudan ti Hindu a kultura|url=http://books.google.com/books?id=qb9yQgAACAAJ|accessdate=26 Hulio 2011|year=2001|publisher=Harcourt|isbn=978-0-15-100585-7}}
* {{citation|last=Blurton|first=T. Richard|title=Hindu nga rate|url=http://books.google.com/books?id=xJ-lzU_nj_MC|accessdate=26 Hulio 2011|year=1993|publisher=Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan|isbn=978-0-674-39189-5}}
* {{citation|last=Darian|first=Steven G.|title=Ti Ganges iti mito ken pakasaritaan|url=http://books.google.com/books?id=0obUy_W9NREC|accessdate=26 Hulio 2011|year=2001|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1757-9}}
* {{Citation|last=Dikshit|first= K.R.|author2=Joseph E. Schwartzberg|title= Encyclopædia Britannica|accessdate=29 Septiembre 2007|year=2007|pages= 1–29|chapter= India: Ti Daga|chapterurl= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India|ref=dikshit}}
* {{citation|last=Eck|first=Diana L.|title=Banaras, siudad iti lawag|url=http://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC|accessdate=26 Hulio 2011|year=1982|publisher=Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan|isbn=978-0-231-11447-9}}
* {{Citation|last=Eck|first=Diana|chapter= Gangā: Ti Diosen a Ganges iti Sagrado a Heograpia ti Hindu|pages=137–153|editor1-last=Hawley|editor1-first=John Stratton|editor2-last=Wulff|editor2-first=Donna Marie|title=Devī: Dagiti Diosen ti India|year=1998|publisher=Berkeley ken Los Angeles: Unibersidad ti California a Pagmalditan; Delhi: Motilal Banarasi Das Publishers. Pp. 352|isbn=81-208-1491-6}}
* {{citation|author1=Museo ti Arte ti Kondado ti Los Angeles|last2=Pal|first2=Pratapaditya|title=Indiano nga Eskultura: 700–1800|url=http://books.google.com/books?id=-fvKVDxcJoUC|accessdate=26 Hulio 2011|year=1988|publisher=Unibersidad ti California a Pagmalditan|isbn=978-0-520-06477-5}}
* {{citation|last1=Markandya|first1=Anil|last2=Murty|first2=Maddipati Narasimha|title=Panagdalus ti Ganges: ti ngina a pagimbagan iti Aksion a Plano ti Ganga|url=http://books.google.com/books?id=MefsAAAAMAAJ|accessdate=29 Hulio 2011|year=2000|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|isbn=978-0-19-564945-1}}
* {{citation|last=Newby|first=Eric|title=Nain-inut a panagpababa idiay Ganges|url=http://books.google.com/books?id=S4sBAAAACAAJ|accessdate=26 Hulio 2011|year=1998|publisher=Lonely Planet|isbn=978-0-86442-631-4}}
* {{citation|last=Hillary|first=Sir Edmund|title=Manipud ti taaw aginggana idiay langit|url=http://books.google.com/books?id=ipe5VGHlmlkC|accessdate=26 Hulio 2011|year=1980|publisher=Ulverscroft|isbn=978-0-7089-0587-6}}
* {{citation|last=Maclean|first=Kama|title=Peregrino ken bileg: ti Kumbh Mela iti Allahabad, 1765–1954|url=http://books.google.com/books?id=MALacgnsroMC|accessdate=27 Hulio 2011|year=2008|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan Estados Unidos|isbn=978-0-19-533894-2}}
* {{citation|last=Pal|first=Pratapaditya|title=Dagiti Nainlangitan a Ladawan, dagiti panirigan ti tao: ti Max Tanenbaum nga urnong iti Abagatan nga Asia ken Himalaya nga arte idiay Nailian a Galeria ti Kanada|url=http://books.google.com/books?id=PMUp4nxAqwwC|accessdate=27 Hulio 2011|year=1997|publisher=Nailian a Galeria ti Kanada|isbn=978-1-896209-05-0}}
* {{citation|last=Parua|first=Pranab Kumar|title=Ti Ganga: ti panagusar ti danum idiay subkontinente ti India|url=http://books.google.com/books?id=yUc7Cus2a-MC|accessdate=29 Hulio 2011|year=2010|publisher=Springer|isbn=978-90-481-3102-0}}
* {{citation|last=Rahaman|first=M.M.|year=2009|url=http://www.iwaponline.com/wp/01102/wp011020168.htm|title=Naipagkaykaysa a Panagtaripato ti Labneng Ganges: dagiti suppiat ken namnama para iti rehional a panagrang-ay|journal=Water Policy|volume=11|issue=2|pages=168–190|doi=10.2166/wp.2009.012}}
* {{citation|last=Rahaman|first=M.M.|year=2009|url=http://www.informaworld.com/smpp/content~db=all~content=a908040534 |title=Dagiti pamunganayan iti panagtaripato ti pagbebeddengan a rekurso ti danum ken dagiti Tulagan iti Ganges: Maysa aPanagusig|journal=Internasional a Warnakan iti Panagrang-ay dagiti Rekurso ti Danum|volume=25|issue=1|pages=159–173|doi=10.1080/07900620802517574}}
* {{citation|last=Sack |first=DA|last2= Sack|first2= RB|last3= Nair |first3=GB|last4= Siddique|first4= AK |title=Cholera |journal=Lancet |volume=363 |issue=9404 |pages=223–33 |year=2004 |pmid=14738797 |doi= 10.1016/S0140-6736(03)15328-7|url=}}
* {{Citation|last=Singh|first=Indra Bir|title=Heolohiko nga Ebolusion iti Tanap Ganga|journal=Warnakan iti Palaentolohiko a kagimongan ti India|volume=41|year=1996|pages=99–137}}
* {{citation|last=Stone|first=Ian|title=Kanal a Panagsibog idiay Britaniko nga India: Dagiti Perspektibo iti Teknolohiko a Panagbalbaliw iti maysa nga Agtaltalon nga Ekonomia|url=http://books.google.com/books?id=7WLUWxIcyogC|accessdate=26 Hulio 2011|year=2002|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|isbn=978-0-521-52663-0}}
* {{citation|last=Wangu|first=Madhu Bazaz|title=Dagiti ladawan dagiti diosen ti India: dagiti mito, dagiti kaibuksilan, ken dagiti modelo|url=http://books.google.com/books?id=k8y-vKtqCmIC|accessdate=26 Hulio 2011|year=2003|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-416-5}}
{{refend}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book|last=Berwick|first=Dennison|title=A walk along the Ganges|year=1987|url=https://archive.org/details/walkalongganges0000berw|publisher=Dennison Berwick|isbn=978-0-7137-1968-0}}
* {{cite book|last=Cautley|first= Proby Thomas|title=Ganges canal. A disquisition on the heads of the Ganges of Jumna canals, North-western Provinces |url=http://www.archive.org/stream/gangescanaladis01cautgoog#page/n7/mode/1up|year=1864|publisher=London, Printed for Private circulation}}
* {{cite book|last=Fraser|first=James Baillie|title=Journal of a tour through part of the snowy range of the Himala Mountains, and to the sources of the rivers Jumna and Ganges|url=http://www.archive.org/stream/journaloftourthr00fras#page/n3/mode/2up|year=1820|publisher=Rodwell and Martin, London}}
* {{cite book|last=Hamilton|first=Francis|title=An account of the fishes found in the river Ganges and its branches |url=http://www.archive.org/stream/accountoffishesf00hami#page/n7/mode/2up|year=1822|publisher=A. Constable and company, Edinburgh}}
* {{cite book|last= Jain |first=Sharad K. | last2=Agarwal |first2= Pushpendra K. |last3=Singh |first3= Vijay P. |title=Hydrology and water resources of India|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|url=http://books.google.co.in/books?id=ZKs1gBhJSWIC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commonscat-inline|Ganges River|Ganges}}
*{{wikivoyage-inline}}
{{Aglaon ti teksto nga Indio}}

{{DEFAULTSORT:Ganges}}
[[Kategoria:Ganges| ]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti India]]
[[Kategoria:Dagiti nailian a simbolo ti India]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Uttarakhand]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Uttar Pradesh]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Banglades]]
[[Kategoria:Dagiti sangalubongan a karayan ti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti sagrado a karayan]]
[[Kategoria:Dagiti Rigveda a karayan]]
[[Kategoria:Dagiti karayan a pagbeddengan]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Banglades–India]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>m5xakc227cyllu1qy13rqwfgruft0t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Akbar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18576</id>
    <revision>
      <id>406616</id>
      <parentid>399025</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13910" sha1="p9kpnqmvdxzdfu2taokn2e6lb4m7ar8" xml:space="preserve">{{Infobox kaarian
|name = Akbar
|title =
|image = Portrait of Akbar by Manohar.jpg
|caption = Naladaw a maika-16 a siglo a pannakailadawan ni Akbar babaen ni [[Manohar Das|Manohar]]
|succession =[[Papeles:Flag of the Mughal Empire (triangular).svg|border|22x20px]] Maika-3 a [[Dagiti Mogol nga emperador|Mogol nga Emperador]]
|reign =11 Pebrero 1556 – 27 Oktubre 1605&lt;ref name=Eraly04&gt;{{cite book|last=Eraly|first=Abraham|title=The Mughal Throne: The Saga of India's Great Emperors|year=2004|publisher=Phoenix|isbn=9780753817582|pages=115, 116|edition=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Akbar (Mughal emperor)|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/11421/Akbar|publisher=Encyclopedia Britannica Online|accessdate=18 Enero 2013}}&lt;/ref&gt;
|coronation =14 Pebrero 1556&lt;ref name=Eraly04/&gt;
|Full title = Ti Nagayed nga Al-Sultan al-'Azam wal Khaqan al-Mukarram, Imam-i-'Adil, Sultan ul-Islam Kaffat ul-Anam, Emir ul-Mu'minin, Malik-e-Hindustan, Khalifat ul-Muta'ali Sahib-i-Zaman, Padshah Ghazi Zillu'llah ['Arsh-Ashyani], Shahanshah-E-Sulatanat Wal Mughaliya,&lt;ref name=&quot;South&quot;&gt;{{cite web|accessdate=23 Mayo 2008|url=http://www.the-south-asian.com/Dec2000/Akbar.htm|title=Akbar|publisher=The South Asian}}&lt;/ref&gt;
|predecessor = [[Humayun]]
|successor = [[Jahangir]]
|regent = [[Bairam Khan]] (1556–1561)
|spouses=[[Ruqaiya Sultan Begum]]&lt;br&gt;[[Salima Sultan Begum]]&lt;br&gt;[[Mariam-uz-Zamani|Mariam-uz-Zamani Begum]]&lt;br&gt;Khandeshi Begum&lt;br&gt;Begum Raj Kanwari Bai&lt;br&gt;Begum Nathi Bai&lt;br&gt;Qismiyah Banu Begum&lt;br&gt;Kashmiri Begum&lt;br&gt;Qazwini Begum&lt;br&gt;Mughli Begum&lt;br&gt;maysa nga asawa a saan a nainaganan&lt;br&gt;'''kamalala:'''&lt;br&gt;Salima Sultana Bibi&lt;br&gt;Daulat Shad Bibi&lt;br&gt;maysa a sabali a kamalala
|spouses-type=Assawa
|issue =Hassan&lt;br&gt;Hussain&lt;br&gt;[[Jahangir]]&lt;br&gt;[[Prinsipe Murad|Murad]]&lt;br&gt;[[Prinsipe Daniyal|Daniyal]]&lt;br&gt;Aram Banu Begum&lt;br&gt;Shakr-un-Nissa Begum&lt;br&gt;Shahzadi Khanum
|full name = Abu'l-Fath Jalal ud-din Muhammad Akbar
|house = [[Timurid da Dinastia|Kamara ti Timur]]
|father = [[Humayun]]
|mother = [[Hamida Banu Begum]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.google.com.pk/imgres?q=akbarnama&amp;hl=en&amp;biw=1024&amp;bih=673&amp;tbm=isch&amp;tbnid=ZV3LjbwYAx0Q1M:&amp;imgrefurl=http://collections.vam.ac.uk/item/O9283/painting-akbars-mother-travels-by-boat/&amp;docid=roKrcHUoKz9a5M&amp;w=498&amp;h=768&amp;ei=VIiFTrXVPMPf4QTGspWHDw&amp;zoom=1&amp;iact=hc&amp;vpx=316&amp;vpy=157&amp;dur=12469&amp;hovh=279&amp;hovw=181&amp;tx=129&amp;ty=197&amp;page=3&amp;tbnh=143&amp;tbnw=95&amp;start=41&amp;ndsp=21&amp;ved=1t:429,r:9,s:41 |title=Google Images |publisher=Google.com.pk |date= |accessdate=2014-01-18}}&lt;/ref&gt;
|birth_name = Jalal ud-Din Muhammad
|birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1542|10|14|df=y}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.historyorb.com/birthdays/october/15 | title=Famous Birthdays on 15th October | accessdate=21 Oktubre 2012}}&lt;/ref&gt;
|birth_place = [[Umerkot]], [[Sindh]]
|death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1605|10|27|1542|10|14|df=y}}
|death_place = [[Fatehpur Sikri]], [[Agra]]
|date of burial =
|place of burial = [[Sikandra, Agra]]
|religion = [[Islam]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Eraly|first=Abraham|title=Emperors of the Peacock Throne : The Saga of the Great Mughals|url=https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral|year=2000|publisher=Penguin books|isbn=9780141001432|page=[https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/189 189]|edition=}}&lt;/ref&gt; ([[Sunni Islam|Sunni]]), [[Din-e-Illahi]]
}}

Ni '''Abu'l-Fath Jalal ud-din Muhammad Akbar''', popular nga ammo a kas ni '''Akbar''' ({{IPA-ur|əkbər|IPA}}, literal a &quot;ti natan-ok&quot;; 14 Oktubre 1542 – 27 Oktubre 605), ammo pay a kas ni '''Akbar thi Natan-ok''' wenno '''Akbar I''',&lt;ref name=&quot;iranicaonline1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india |title=Akbar I|publisher=Encyclopaedia Iranica|date=2011-07-29 |accessdate=2014-01-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199546091.001.0001/acref-9780199546091-e-209 |title=Akbar I |publisher=Oxford Reference |date=2012-02-17 |accessdate=2014-01-18}}&lt;/ref&gt; ket isu idi ti [[Dagiti Mogol nga emperador|Mogol nga Emperador]] manipud idi 1556 aginggana idi pimusay. Isu idi ti maikatlo ken maysa kadagiti nalatak a nagturturay iti [[Mogol a Dinastia]] idiay India. Ni Akbar sinarunona ti amana, ni [[Humayun]], babaen ti rehente, a [[Bairam Khan]], a nangtulong ti ubing nga emperador a nangpadakkel ken nangikaykaysa dagiti dominio ti Mogol idiay India. Ti napigsa ti personalidad ken naballigi a heneral, ni Akbar ket nagin-inut a nagpadakkel ti Moggol nga Imperio tapno mairaman iti gangani amin nga [[Indiano a Subkontinente]] iti amianan ti karayan [[Godavari]]. Ti bileg ken impluensiana, nupay kasta, ket naigay-at iti intero a pagilian gapu ti kinaturay ti militar, politikal, kultural, ken ekonomia ti Mogol. Tapno maikaykaysa tinawatiwat ng estado ti Mogol, ni Akbar ket nangbangon ti setralisado a sistema ti administrasion iti amin a paset ti imperio ken nangampon ti annuroten iti panagikappia dagiti naparukama a nagturturay babaen ti pannakiassawa ken diplomasia. Tapno mapreserba ti kappia ken urnos iti agdumaduma iti relihion ken kultura nga imperio, isu ket nangampon kadagiti annuroten a nakaala kaniana iti suporta kadagiti saan a muslim a suheto. Binalbaliwanna dagiti piansa ti tribu ken identidad ti Islamiko nga estado, ni Akbar ket nangregget iti panangikaykaysa kadagiti adayo a daga iti pagturayanna babaen ti tulnog, a naiyebkas babaen ti Persiano a kultura, iti bagina a kas maysa nga emperador nga addaan idi iti gangani a nainlangitan a kasasaad.

Ti Mogol nga India ket nakaparang-ay iti napigsa ken natalinaay nga ekonomia, ken nakaiturongan daytoy ti panagpadakkel ti komersio ken ti ad-adu a panagsurot iti kultura. Ni Akbar met idi ket patron ti arte ken kultura a patron. Isu ket nagay-ayat iti literatura, ken nagpartuat iti biblioteka kadagiti sumurok a 24,000 tomtomo iti naisurat iti [[Sanskrito]], [[Pagsasao a Hindi|Indostaniko]], [[Pagsasao a Persiano|Persiano]], [[Pagsasao a Griego]], [[Pagsasao a Latin|Latin]], [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] ken [[Pagsasao a Kashmiri|Kashmiri]], nga addaan kadagiti empleado dagiti eskolar, agipatpatarus, dagiti artista, [[kaligrapia|kaligrapo]], dagiti agsursurat, dagiti agur-urnos iti libro ken dagiti agbasbasa. Dagiti nasantuan a tattao kadagiti adu a pammati, dagiti mannaniw, dagiti arkitekto ken dagiti artisano ket nangarkos ti kortena manipud kadagiti amina a paset ti lubong para iti panagadal ken pannakitungtung. Dagiti korte ni Akbar idiay [[Delhi]], [[Agra]], ken [[Fatehpur Sikri]] ket nagbalin dagitoy a sentro dagiti arte, letletra, ken panagadal. Ti kultura ti Perso-Islamiko ket nangrugi a naitipon ken nailaok kadagit indehenio nga indiano nga elemento, ken ti naisalunima nga [[Indo-Persiano a kultura]] ket rimsua a nailaslasin babaen ti estilo dagiti arte ti Mogol, [[Mogol a pinintaan|pinintaan]], ken ti [[Mugol nga arkitektura|arkitektura]]. Napukpukaw iti pakinakem iti ortodokso nga Islam ken mabalin a nagnamama a makaited iti panagkaykaysa ti relihion iti uneg ti imperiona, ni Akbar ket nangiragpat iti [[Din-i-Ilahi]], ti sinkretiko a kredo a naala manipud ti [[Islam]], [[Hinduismo]], [[Soroastrianismo]], ken [[Kristianidad]]. Ti nalaka, monoteistiko a kulto, managbaybay-a iti panangisakbay, daytoy ket naisentro kenni Akbar a kas propeta, a daytoy ket nakapungtotan ti [[ulema]] ken dagiti ortodokso a Muslim.

Ti turay ni Akbar ket adu a nakaimpluensia ti kurso ti pakasaritaan ti India. Iti las-ud ti panagturayna, ti imperio ti Mogol nagpamitlo iti kadakkelna ken kabaknang. Isuket nangpartuat iti nabileg a sistema ti militar ken nangipatakder kadagiti epektibo a reporma iti politika ken sosial. Babaen ti panagikkat iti [[Jizya|sekteriano a buis]] kadagiti saan a Muslim ken ti panangidutok kaniada kadagiti nangato a puesto ti sibil ken militar, isu idi ti immuna a nagturay a Mogol iti nakaala iti talek ken tulnog  kadagiti patneng a suheto. Isu ket nagipatarus iti [[Sanskrito a literatura]], nakibinglay kadagiti patneng a piesta, ken pinampanunotna a ti natalinaay nga imperio ket agdepdepende iti panagtitinnulong ken naimbag a pammati kadagiti suhetona. Isu a dagiti pundasion para iti multikultural nga imperio babaen ti turay ti Mogol ket naipundar iti las-ud iti panagturaynaa. Ni Akbar ket sinaruno idi a kas emperador babaen ti anakna a lalaki a ni [[Jahangir]].

==Dagiti nota==
{{Reflist}}

==Dagiti nagibasaran==
* {{cite book|title=Mughal India: Studies in Polity, Ideas, Society and Culture|url=https://archive.org/details/mughalindiastudi0000atha|first=M. Athar|last=Ali|year=2006|publisher=[Oxford University Press |isbn=978-0-19-569661-5 }}
* {{cite book|title=History of Medieval India|first=Satish|last=Chandra|year=2007|publisher=Orient Longman|place=New Delhi|isbn=978-81-250-3226-7}}
* {{cite book|title=Akbar and His India|url=https://archive.org/details/akbarhisindia0000unse|first=Irfan|last=Habib|year=1997|publisher=Oxford University Press|place=New Delhi|isbn=978-0-19-563791-5}}
* {{cite book|title=Religion, State and Society in Medieval India|first=Nurul|last=Hasan|year=2007|publisher=Oxford University Press|place=New Delhi|isbn=978-0-19-569660-8}}
* {{cite book|title=People, Taxation and Trade in Mughal India|url=https://archive.org/details/peopletaxationtr0000moos|first=Shireen|last=Moosvi|year=2008|publisher=Oxford University Press|place=New Delhi|isbn=978-0-19-569315-7}}
* {{cite book|title=History of Mughal Architecture|url=https://archive.org/details/historyofmughala0000nath|first=R.|last=Nath|year=1982|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-159-1}}
* {{cite book |last=Sangari |first=Kumkum |editor-first=J.S.| editor-last=Grewal |title=The State and Society in Medieval India |publisher=Oxford University Press |year=2007 |pages=475–501 |chapter=Akbar: The Name of a Conjuncture|place=New Delhi|isbn=978-0-19-566720-2 }}
* {{cite book|title=A History of Jaipur|first=Jadunath|last=Sarkar|year=1984|publisher=Orient Longman|place=New Delhi|isbn=81-250-0333-9|url=http://books.google.com/books?id=O0oPIo9TXKcC}}
* {{cite book|title=The Oxford History of India|first=Vincent A.|last=Smith|year=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-561297-4}}

==Adu pay a mabasbasa==
* Abu'l-Fazl ibn Mubarak ''Akbar-namah'' Edited with commentary by Muhammad Sadiq Ali (Kanpur-Lucknow: Nawal Kishore) 1881–3 Three Vols. ([[Pagsasao a Persiano|Persiano]])
* Abu al-Fazl ibn Mubarak ''Akbarnamah'' Edited by Maulavi Abd Al-Rahim|Abd al-Rahim. Bibliotheca Indica Series (Calcutta: Asiatic Society of Bengal) 1877–1887 Three Vols. ([[Pagsasao a Persiano|Persiano]])
* Henry Beveridge (Trans.) ''The Akbarnama of Ab-ul-Fazl'' Bibliotheca Indica Series (Calcutta: Asiatic Society of Bengal) 1897 Three Vols.
* Haji Muhammad 'Arif Qandahari ''Tarikh-i-Akbari (Better known as Tarikh-i-Qandahari)'' edited &amp; Annotated by Haji Mu'in'd-Din Nadwi, Dr. Azhar 'Ali Dihlawi &amp; Imtiyaz 'Ali 'Arshi (Rampur Raza Library) 1962 ([[Pagsasao a Persiano|Persiano]])
* Martí Escayol, Maria Antònia. &quot;Antoni de Montserrat in the Mughal Garden of good government European construction of Indian nature&quot;, ''Word, Image, Text: Studies in Literary and Visual Culture'', ed. Shormistha Panja et al., Orient Blackswan, New Delhi, 2009. {{ISBN|978-81-250-3735-4}}
* Satyananda Giri, ''Akbar'', Trafford Publishing, 2009, {{ISBN|978-1-4269-1561-1}}
* {{cite book|last=Augustus|first=Frederick|author2=(tr. by  Annette Susannah Beveridge)|title=The Emperor Akbar, a contribution towards the history of India in the 16th century (Vol. 1)|url=http://www.archive.org/stream/emperorakbaraco00buchgoog#page/n8/mode/1up|year=1890|publisher=Thacker, Spink and Co., Calcutta}}
* {{cite book|last=Augustus|first=Frederick|author2=(tr. by  Annette Susannah Beveridge)|editor= Gustav von Buchwald|title=The Emperor Akbar, a contribution towards the history of India in the 16th century (Vol. 2)|url=http://www.archive.org/stream/emperorakbaraco00augugoog#page/n4/mode/1up|year=1890|publisher=Thacker, Spink and Co., Calcutta}}
* {{cite book|last=Malleson|first=Colonel G. B.|title=Akbar And The Rise Of The Mughal Empire|series=Rulers of India series|url=http://www.archive.org/stream/rulersofindiaakb009177mbp#page/n7/mode/2up|year=1899|publisher=Oxford at the Clarendon Press}}
* {{cite book|last=Garbe|first=Dr. Richard von |title=Akbar - Emperor of India. A Picture of Life and Customs from the Sixteenth Century|url=http://www.archive.org/stream/akbaremperorofin00garb#page/n7/mode/2up|year=1909|publisher=The Opencourt Publishing Company, Chicago}}
** [http://www.gutenberg.org/ebooks/14134 ''Akbar, Emperor of India'' by Richard von Garbe 1857-1927 - (ebook)]
* [http://www.gutenberg.org/etext/18307 ''The Adventures of Akbar'' by Flora Annie Steel, 1847-1929 -(ebook)]
* {{cite book|last=Smith |first=Vincent Arthur|title=Akbar the Great Mogul, 1542-1605|url=http://www.archive.org/stream/cu31924024056503#page/n7/mode/2up|year=1917|publisher=Oxford at The Clarendon Press}}
* {{cite book|last=Havell|first=E. B.|title=The History of Aryan Rule In India from the earliest times to the death of Akbar|url=http://www.archive.org/stream/historyofaryanru00have#page/n9/mode/2up|year=1918|publisher=Frederick A. Stokes Co., New York}}
* {{cite book|last=Moreland|first=W. H.|title=India at the death of Akbar: An economic study |url=http://www.archive.org/stream/cu31924022895001#page/n5/mode/2up|year=1920|publisher=Macmillan &amp; Co., London}}
* {{cite book|last=Monserrate|first= Father Antonio|title=The commentary of Father Monserrate, S.J., on his journey to the court of Akbar|url=http://www.archive.org/stream/commentaryoffath00monsuoft#page/n7/mode/2up|year=1922|publisher=Oxford University Press}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Kategoria ti Commons-nailinia}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Akbar}}
[[Kategoria:Akbar]]
[[Kategoria:1542 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1605 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>p9kpnqmvdxzdfu2taokn2e6lb4m7ar8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Danaw Tanganyika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18579</id>
    <revision>
      <id>406391</id>
      <parentid>399413</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4028" sha1="69nk9wp902e1k34boob3wsnk5saccuh" xml:space="preserve">{{Infobox danaw
 |name = Danaw Tanganyika
 |image = Lake tanganyika.jpg
 |caption = Ti Danaw Tanganyika manipud idiay limbang, Hunio 1985
 |image_bathymetry = Lake Tanganyika map.png
 |caption_bathymetry = mapa
 |coords = {{coord|6|30|S|29|50|E|type:waterbody_scale:2500000|display=inline,title}}
 |type = [[Rengngat ti Ginget a Danaw]]
 |inflow = [[Karayan Ruzizi]]&lt;br&gt;[[Karayan Malagarasi]]&lt;br&gt;[[Karayan Kalambo]]
 |outflow = [[Karayan Lukuga]]
 |catchment = {{pagbaliwen|231000|km2|sqmi|abbr=on}}
 |basin_countries = [[Burundi]]&lt;br&gt;[[Demokratiko a Republika ti Kongo|DR Kongo]]&lt;br&gt;[[Tanzania]]&lt;br&gt;[[Zambia]]
 |length = {{pagbaliwen|673|km|mi|abbr=on}}
 |width = {{pagbaliwen|72|km|mi|abbr=on}}
 |area = {{pagbaliwen|32900|km2|sqmi|abbr=on}}
 |depth = {{pagbaliwen|570|m|ft||abbr=on}}
 |max-depth = {{pagbaliwen|1470|m|ft|abbr=on}}
 |volume = {{pagbaliwen|18900|km3|cumi|abbr=on}}
 |residence_time = 5500 years&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yohannes |first=Okbazghi |title=Water resources and inter-riparian relations in the Nile basin |url=https://archive.org/details/waterresourcesin0000yoha |year=2008 |publisher=SUNY Press |page=[https://archive.org/details/waterresourcesin0000yoha/page/127 127]}}&lt;/ref&gt;
 |shore = {{pagbaliwen|1828|km|mi|abbr=on}}
 |elevation = {{pagbaliwen|773|m|ft|abbr=on}}&lt;ref name=asdf/&gt;
 |islands =
 |cities = [[Kigoma]], Tanzania&lt;br&gt;[[Kalemie]], DRC
 |reference = &lt;ref name=asdf&gt;{{cite web|url=http://www.ilec.or.jp/database/afr/afr-06.html|title=DANAW TANGANYIKA|publisher=www.ilec.or.jp|accessdate=2008-03-14|archive-date=2008-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080328152837/http://www.ilec.or.jp/database/afr/afr-06.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
Ti '''Danaw Tanganyika''' ket maysa nga [[Dagiti Nalatak a Danaw ti Aprika|Aprikano a Nalatak a Danaw]].  Daytoy ket nakarkulo nga isu ti [[Listaan dagiti danaw babaen ti tomo|maikadua a kadakkelan a nasadiwa a danum a danaw]] iti lubong babaen ti tomo, ken ti [[Listaan dagiti danaw babaen ti kaadalem|maikadua akaadaleman]], kalpasan ti [[Danaw Baikal]] idiay [[Siberia]];&lt;ref name=zambiatour&gt;{{cite web
|url=http://www.zambiatourism.com/travel/places/tanganyi.htm|title=~ZAMBIA~|publisher=www.zambiatourism.com
|accessdate=2008-03-14}}&lt;/ref&gt; isu pay daytoy ti kaatiddogan a nasadiwa a danum a danaw iti lubong. Ti danaw ket nabingbingay kadagiti uppat a pagilian &amp;ndash; ti [[Burundi]], [[Demokratiko a Republika ti Kongo]] (DRK), [[Tanzania]] ken [[Zambia]], a ti DRK (40%) ken Tanzania (46%) ket kaaduan nga agtagtagikua iti danaw. Ti danum ket agayus idiay sistema ti [[Karayan Kongo]] ken agpatingga idiay [[Taaw Atlantiko]].

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Lake Tanganyika|Danaw Tanganyika}}
* [http://www.fao.org/fi/fcp/en/COD/BODY.HTM Organisasion ti Taraon ken Agrikultura ti Nagkaykaysa a Pagpagilian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314015746/http://www.fao.org/fi/fcp/en/COD/BODY.HTM |date=2008-03-14 }}
* [http://www.cichlidexplorer.com/category/lake-tanganyika-cichlids/ Pagsurotan kadagiti Siklido ti Danaw Tanganyika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117090309/http://www.cichlidexplorer.com/category/lake-tanganyika-cichlids/ |date=2011-11-17 }} 

{{DEFAULTSORT:Tangyanyika}}
[[Kategoria:Danaw Tanganyika| ]]
[[Kategoria:Dagiti Nalatak a Danaw ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti danaw ti Ginget ti Nalatak a Rengngat]]
[[Kategoria:Dagiti danaw ti Burundi]]
[[Kategoria:Dagiti danaw ti Demokratiko a Republika ti Kongo]]
[[Kategoria:Dagiti danaw ti Tanzania]]
[[Kategoria:Dagiti danaw ti Zambia]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Burundi–Demokratiko a Republika ti Kongo]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Demokratiko a Republika ti Kongo–Tanzania]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Burundi–Tanzania]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Tanzania–Zambia]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Demokratiko a Republika ti Kongo–Zambia]]
[[Kategoria:Dagiti sangalubongan a danaw ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti tallo a puntos a pagbeddengan]]

{{pungol-nangruna}}</text>
      <sha1>69nk9wp902e1k34boob3wsnk5saccuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Danaw Victoria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18581</id>
    <revision>
      <id>406263</id>
      <parentid>394858</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15552" sha1="os4492j39yyv2e17lfarzm3jnk5xjce" xml:space="preserve">{{Infobox danaw
| name               = Danaw Victoria
| location           = Aprika
| image              = Topography of Lake Victoria.png
| image_bathymetry   =
| caption_bathymetry =
| coords             = {{Coord|1|S|33|E|type:waterbody_scale:3000000|display=inline,title}}
| outflow            = [[Puraw a Nilo]] (karayan) (ammo a kas ti &quot;Victoria Nilo&quot; gapu ta rummuar nga agayus iti danaw)
| inflow             = [[Karayan Kagera]]
| catchment          = {{pagbaliwen|184000|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{pagbaliwen|238900|km2|sqmi|abbr=on}} a labneng
| basin_countries    = [[Tanzania]]&lt;br /&gt;[[Uganda]]&lt;br /&gt;[[Kenya]]
| length             = {{pagbaliwen|337|km|mi|abbr=on}}
| width              = {{pagbaliwen|250|km|mi|abbr=on}}
| area               = {{pagbaliwen|68800|km2|sqmi|abbr=on}}
| depth              = {{pagbaliwen|40|m|ft|abbr=on}}
| max-depth          = {{pagbaliwen|83|m|ft|abbr=on}}
| volume             = {{pagbaliwen|2750|km3|mi3|abbr=on}}
| shore              = {{pagbaliwen|3440|km|mi|abbr=on}}
| elevation          = {{pagbaliwen|1133|m|ft|abbr=on}}
| residence_time     =
| islands            = 3,000 ([[Is-isla ti Ssese]], Uganda)
| islands_category   = Is-isla ti Danaw Victoria
| cities             = [[Bukoba, Tanzania|Bukoba]], Tanzania&lt;br /&gt;[[Mwanza]], Tanzania&lt;br /&gt;[[Musoma]], Tanzania&lt;br /&gt;[[Kisumu]], Kenya&lt;br /&gt;[[Luek Kendu]], Kenya&lt;br /&gt;[[Luek Homa]], Kenya&lt;br /&gt;[[Kampala]], Uganda&lt;br /&gt;[[Entebbe]], Uganda&lt;br /&gt;[[Jinja, Uganda|Jinja]], Uganda
}}

Ti '''Danaw Victoria''' (''Nam Lolwe'' iti [[Pagsasao a Luo|Luo]]) ket maysa kadagiti [[Dagiti Nalatak a Danaw ti Aprika|Nalatak a Danaw ti Aprika]]. Ti danaw ket nainaganan kenni [[Reina Victoria ti Nagkaykaysa a Pagarian]], babaen ni [[John Hanning Speke]], ti immuna a Europeano a nakaduktal iti danaw.

Iti kalawa ti rabaw ti {{pagbaliwen|68800|km2|sqmi}}, ti Danaw Victoria ket isu ti kadakkelan a danaw idiay Aprika babaen ti kalawa, ken isu ti kadakkelan a [[tropiko|tropikal]] a danaw iti lubong. Ti Danaw Victoria ket isu ti maikadua a kadakkelan a [[nasadiwa a danum]] a danaw iti lubong babaen ti kalawa ti rabaw; ti laeng [[Danaw Superior]] idiat Amianan nga Amerika ti dakdakkel. Iti termino ti tomo, ti Danaw Victoria ket isu ti [[Listaan dagiti danaw babaen ti tomo|maikasiam a kadakkelan a kontinental a danaw]], ken aglaon ti danum ti agarup a 2,750 kubiko kilometro (2.2 bilion acre-pié).

Ti Danaw Victoria kaaduam a makaawat ti danumna manipud iti dagus a [[Panagtudo (meteorolohia)|panagtudo]] wenno manipud kadagiti ginasut a babbassit a [[waig]]. Ti kadakkelan a waig nga gayayus iti daytoy a danaw ket ti [[Karayan Kagera]], a naisanglad ti [[delta ti karayan|sabanganna]] idiay laud nga aplaya ti danaw. Dua akarayan ti pumanaw ti daytoy a danaw, ti [[Puraw a Nilo]] (naamammoan a kas ti &quot;Victoria Nilo&quot; gapu ta panawanna ti danaw), nga agayus idiay [[Jinja, Uganda]] idiay amianan nga aplaya ti danaw, ken ti [[Karayan Katonga]] nga agayus idiay [[Lukaya]] idiay laud nga aplaya a kumapet ti danaw idiay [[Danaw George (Uganda)|Danaw George]].&lt;ref&gt;{{cite book |author=J.-P. vanden Bossche, G. M. Bernacsek |year=1990 |title=Taudan a libro para iti uneg ti daga a rekurso ti pangalapan ti Aprika. Tomo 1 |series=CIFA a Teknikal a Papel Blng. 18/1 |publisher=Organisasion ti Taraon ken Agrikultura |isbn=92-5-102983-0 |chapter=Danaw Victoria |pages=83–87 |url=http://books.google.co.uk/books?id=WLZRxM9vfXoC&amp;pg=PA65}}&lt;/ref&gt;

Ti Danaw Victoria ket sakupenna ti ababaw a depresion idiay Aprika ken adda ti kaadalem ti {{pagbaliwen|84|m|ft|abbr=on}} ken ti natimbeng a kaadalem ti {{pagbaliwen|40|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name=UNEP99&gt;Nagkaykaysa aPagpagilian, ''Panagrang-ay ken Panagitunos kadagiti Linteg ti Enbironmento Tomo 1: Reporta iti legado ken Patakder a Banbanag idiay Labneng ti Danaw Victoria'', Nagkaykaysa a Pagpagilian, 1999, panid 17&lt;/ref&gt; Ti [[Labneng a pagayusan|pagayusanna a lugar]] ket sakupenna ti 184,000 a kuadrado kilometro (71,040&amp;nbsp;sq&amp;nbsp;mi). Ti danaw ket adda ti aplaya ti {{pagbaliwen|4828|km|mi|abbr=on}}, nga adda dagiti isla a mangbukel ti 3.7% ti kaatiddogna,&lt;ref name=&quot;Hickling61&quot;&gt;{{cite book |author=C. F. Hickling |year=1961 |title=Tropical Inland Fisheries |url=https://archive.org/details/tropicalinlandfi0000cfhi |location=London |publisher=Longmans}}&lt;/ref&gt; ken nabingbingay kadagti tallo a pagilian: ti [[Kenya]] (6% wenno {{pagbaliwen|4,100|km2|sqmi|abbr=on|disp=or}}), ti [[Uganda]] (45% wenno {{pagbaliwen|31,000|km2|sqmi|abbr=on|disp=or}}) ken [[Tanzania]] (49% wenno {{pagbaliwen|33,700|km2|sqmi|abbr=on|disp=or}}).&lt;ref&gt;J. Prado, R. J. Beare, J. Siwo Mbuga &amp; L. E. Oluka, 1991. Ti katologo dagiti pamay-an tipanagkalap ekn ramit nga inus-usar idiay Danaw Victoria. UNDP/FAO Rehional a Gandat para iti Panagrang-ay ti Kaunegan a Pangngalapan (IFIP), FAO RAF/87/099-TD/19/91 (En). Roma, Organisasion ti Taraon ken Agrikultura.&lt;/ref&gt;

Ti danaw ket agsupsuporta ti kadakkelan a panagkalap ti kaunegan a daga ti Aprika.

== Heolohia ==
[[Papeles:Rift.svg|thumb|right|Ti Danaw Victoria ken ti [[Ginget ti Nalatak a Rengngat]]]]
Ti Danaw Victoria ket adda, iti las-ud ti heolohiko a pakasaritaannna, ket napan kadagiti panagbalbaliwna a sumakup ti agdama nga ababawg depresion, babaen kadagiti mabalin a serye ti ad-adu a babassit a danaw.&lt;ref name=&quot;Hickling61&quot; /&gt; Dagiti [[bugas a wadan|heolohiko a bugas]] a naala idiay lansadna ket mangipakpakita ti Danaw Victoria ket kompleto a namagaan ti saan a basbassit ngem tallo a beses manipud idi naporma.&lt;ref name=&quot;Reader&quot; /&gt; Dagitoy a siklo a panagmagmaga ket mabalin a mainanig kadagiti [[Kuaternario a glasiasion|paawen ti yelo]], a dagiti panawen idi ti [[tudo (meteorolohia)|tudo]] ket bimasbassit iti sangalubongan.&lt;ref name=&quot;Reader&quot; /&gt; Ti kinaudi a panagmaga ti Danaw Victoria ket idi 17,300 a tawtawen, ken napunno manen idi agarup a rugi ti 14,700 a tawtawen. No maipapana ti heolohiko,  ti Danaw Victoria ket ubing pay laeng – nga agarup ti 400,000 a tawtawen – ken daytoy ket naporma idi dagiti agpalpalaud nga ayus dagiti karayan ket napennedan babaen ti maysa nga agpangato a naipalladaw nga naukisan a muton.&lt;ref name=&quot;Reader&quot;&gt;{{cite book |author=John Reader |year=2001 |title=Aprika |location=Washington, D.C. |publisher=Kagimongan ti Nalian a Heograpiko |isbn=0-7922-7681-7 |pages=227–228}}&lt;/ref&gt;

Daytoy a heolohiko a pakasaritaan ket nagparawad ti dramatiko a [[cichlid]] nga esesiasion a mangilaslasin ti ekolohiana, ken dagiti pay dadduma a Nalatak a Danaw ti Aprika,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Christian Sturmbauer |author2=Sanja Baric |author3=Walter Salzburger |author4=Lukas Rüber |author5=Erik Verheyen |year=2001 |title=Dagiti panagbalbaliw ti lessad ti danaw ket mangurnos kadagiti henetiko a panagsasabat dagiti cichlid nga ikan kadagiti danaw ti Aprika |journal=Ti Molekular a Biolohia ken Ebolusion |volume=18 |pages=144–154 |url=http://sorayavillalba.com/lukas/pdf/MBE2001.pdf |format=PDF |pmid=11158373 |access-date=2013-02-20 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716105143/http://sorayavillalba.com/lukas/pdf/MBE2001.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ngem adda dagiti agsuksukisok a mangsuppiat dagitoy, a mangsuppiat a bayat a ti Danaw Victoria ket adda iti kinaababaw idi baetan ti18,000 ken 14,000 a tawtawen, ken nagmaga ti ti maminsan iti dayta a las-ud ti panawen, awan ti ebidensia kadagiti nabatbati nga alog wenno dagiti kalugnakan a makitkita iti kaunegan ti namagaan a labneng. No adda dagiti kastoy a langa, mabalin a bassitda laeng idi, ababaw, balibeg, ken/wenno naapgad, ken isunga adu a maigiddiat manipud iti danaw nga ita nga aldawen ket nakaamponan dagiti sebbangan.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=J. C. Stager &amp; T. C. Johnson |year=2008 |title=Ti naladaw a Pleistocene a panagmaga ti Danaw Victoria ken ti taudan bukodna nga endemiko a biota|journal=LongmansHidrobiologia. |volume=596 |issue=1 |pages=5–16 |doi=10.1007/s10750-007-9158-2}}&lt;/ref&gt;

Ti kaababaw ti Danaw Victoria, dagiti napatinggaan a panagayus ti uneg ti [[karayan]], ken ti nalawa a rabawna no maipada ti tomona ket makaaramid daytoy a madanar kadagiti pagbanagan dagiti [[panagbalbaliw ti klima]].

== Hidrolohia ==
Ti Danaw Victoria ket gangani a nakaal-ala kadagiti amin a (80%) a danumna manipud iti dagus a panagtudtudo.&lt;ref name=&quot;Hickling61&quot; /&gt; Ti natimbengan a panagbawbaw ti danaw ket baetan ti {{pagbaliwen|2.0|and|2.2|m|ft}} ti tunggal maysa a tawen, gagani a maninpamindua ti panagtudtudo kadagiti lugar ti [[riparian|igid ti karayan]].&lt;ref&gt;{{cite book |editor=S. H. Ominde |year=1971 |title=Dagiti Adalen ti Heograpia ti Daya nga Aprika ken Panagrang-ay|author=Simeon H. Ominde |chapter=Rural nga akonomia idiay Laud aKenya |publisher=Heinemann Educational Books Ltd. |location=Londres |pages=207–229 |url=http://books.google.co.uk/books?id=WgamvCA98usC&amp;pg=PA220 |isbn=0-520-02073-1}}&lt;/ref&gt; Idiay Kenya a Sektor, dagiti kangrunaan a makaimpluensia a karayan ket ti [[Karayan Sio|Sio]], [[Nzoia]], [[Karayan Yala|Yala]], [[Karayan Nyando|Nyando]], [[Sondu Miriu]], [[Mogusi]]ken ti [[Migori]]. No maitiptipon, dagitoy a karayan ket mangiparawad pay ti ad-adu a danum iti danaw ngem ti kadakkelan nga agay-ayus ti uneg a karayan, ti [[Karayan Kagera|Kagera]], a sumrek iti danaw manipud iti laud.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=P. J. P. Whitehead |year=1959 |title=Ti karayan a panagalapan ti Kenya 1: Probinsia ti Nyanza|journal=Warnakan ti Agrikultura ti Daya nga Aprika ken Pagbakiran |volume=24 |issue=4 |pages=274–278}}&lt;/ref&gt; Ti danaw ket rummuar nga agayus idiay [[Puraw a Nilo]] ken ti [[Karayan Katonga]], a dagitoy dua ket paset ti akin-ngato a sistema ti karayan ti [[Nilo]].

Ti danaw ket mangipakpakita kadagiti [[Eutrophication|eutropiko a kasasaad]]. Idi 1990–1991, dagiti konsetrasion ti oksiheno iti nailalaok a tuon ket nangatngato ngem idi 1960–1961, nga adda ti ganganai nga agtultuloy a nakaro a pannakaipasagepsep kadagiti rabaw ti danum. Dagiti konsetrasion ti oksiheno kadagiti [[Hypolimnion|hipolimnetiko a danum] (a kas ti tuoon ti danum nga adda ti sirok iti [[termoklina]], ket saan nga maiwarwaras, ken kankanayon a nalamiis) ket nababbaba dagitoy idi 1990–1991 para iti napapaut a paset ti panawen ngem idi 1960–1961, nga adda dagiti pateg iti basbassit ngem 1&amp;nbsp;mg tunggal maysa a litro (&lt; 0.4&amp;nbsp;[[Bukel (masa)|gr]]/ku&amp;nbsp;pie) a rumrumsua iti danum nga ab-ababaw ngem {{pagbaliwen|40|m|ft}} no maipada iti ab-ababaw nga irurumsua ti ad-adu ngem {{pagbaliwen|50|m|ft}} idi 1961. Dagiti panagbalbaliw ti pannaka-oksiheno ket naikedkeddeng a kapadpada dagiti panagrukod kadagiti nagatngato ti algasna a biomasa ken panagpataud.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=R. E. Hecky |author2= F. W. B. Bugenyi |author3= P. Ochumba |author4= J. F. Talling |author5= R. Mugidde |author6= M. Gophen |author7= L. Kaufman |year=1994 |title=Panagikkat ti oksineho iti adalem a danum ti Danaw Victoria, Daya nga Aprika |journal=Limnolohia ken Oseanograpia |volume=39 |issue=6 |pages=1476–1481 |jstor=2838147}}&lt;/ref&gt; Dagitoy a panagbalbaliw ket ngimmatngatao gapu kadagiti adu a rason: dagiti adu a panagur-uram iti kaunegan ti labnengna,&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=R. E. Hecky |year=1993 |title=Ti eutropikasion ti Danaw Victoria |journal=Verhandlungen der Internationale Vereinigung für Limnologie |volume=25 |pages=39–48}}&lt;/ref&gt; iro ken dapo a naideposito kadagiti nawatiwat a paset ti danaw; manipud iti ngimmatngato a taraon a nagay-ayus ti uneg babaen kadagiti karayan,&lt;ref name=&quot;OchumbaKibaara&quot;&gt;{{cite journal |author=Peter B. O. Ochumba &amp; David I. Kibaara |year=1989 |title=Panagpalplaiiw kadagiti asul-berde a sabsabong ti alaga kadagiti nawaya a danum ti Danaw Victoria, Kenya |journal=Warkan ti Aprikano nga Ekolohia|volume=27 |issue=1 |pages=23–34 |doi=10.1111/j.1365-2028.1989.tb00925.x}}&lt;/ref&gt; ken manipud iti ngumatngato a panagrugit a mainaig ti panagtataeng kadagiti igid ti aplayana.

Ti panagawan dagiti [[cichlid]] a henero ti ''[[Haplochromis]]'' ket naipabasol pay iti eutropikasion ti danaw. Ti kalames dagiti tropikal a danum ket agkamkammatalek iti gatad a pannakaiyeg a panakailaok dagiti taraon. Dagiti makaimpluensia a karayan ti Danaw Victoria ket mangited laeng ti bassit a taraon iti danaw no mainaig ti kadakkelna. Gapu ti daytoy, kaaduan kadagiti taraon ti Danaw Victoria ket naipagpagarup a naiduldulin kadagiti deposito ti lansad ti danaw.&lt;ref name=&quot;Hickling61&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Beauchamp54&quot;&gt;{{cite journal |author=R. S. A. Beauchamp |year=1954 |title=Pangalapan a panagsukisok idiay Daya nga Aprika|journal=Warnakan ti Agrikultura ti Daya nga Aprika |volume=19 |issue=4 |pages=203–207}}&lt;/ref&gt; No ti agmaymayasa, daytoy mulmula a banag  ket agin-inu a malungsot. Dagiti lasag ti ayup ket naparpardasda a malungsot, nupay kasta, isunga ti kalames ti danaw ket agkamkammatalek iti kapardas dagitoy a taraon a maala dagiti ikan ken dadduma pay nga organismo.&lt;ref name=&quot;Beauchamp54&quot; /&gt; Adda laeng bassit a panagdudua a ti ''Haplochromis'' ket adda idi ti nangruna a papel iti panangisubli kadagiti detrito ken plankton kadagiti pannakailalaok.&lt;ref name=&quot;Kaufman92&quot;&gt;{{cite journal |author=Les Kaufman |year=1992 |title=Katastropiko a panagbalbaliw kadagiti nabaknang ti sebbangan nga ekosistema ti nasadiwa a danum: dagiti adalen ti Danaw Victoria |journal=Bioscience (warnakan) |volume=42 |issue=11 |pages=846–858 |jstor=1312084}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KaufmanOchumba93&quot;&gt;{{cite journal |author=Les Kaufman &amp; Peter Ochumba|year=1993 |title=Ebolusionario ken koserbasion a biolohia dagiti cichlid nga ikan a kas naipakita babaen dagiti amin a tidda ti ayup idiay akin-amianan a Danaw Victoria |journal=Konserbasion a Biolohia |volume=7 |issue=3 |pages=719–730 |jstor=2386703 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.07030719.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goldschmidt93&quot;&gt;{{cite journal |author=Tijs Goldschmidt, Frans Witte &amp; Jan Wanink |year=1993 |title=Dagiti agsariap a pagbanagan ti panangiyammo ti Nile perch dagiti sebbangan ti detrivorous/phytoplantivorous iti sublitoral a luglugar ti Danaw Victoria |journal=Konserbasion a Biolohia Biology |volume=7 |issue=3 |pages=686–700 |jstor=2386700 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.07030686.x}}&lt;/ref&gt; Adda dagiti 80% dagiti sebbangan ti ''Haplochromis'' a mangmangan kadagiti detrito, ken makapada a makabael mangkaan kaniada, dagitoy ket nangirepresenta ti nailet, kaunegan a panagusar manen a sistema, nga agiyak-akar kadagiti taraon ken biomasa nga agpangato ken horinsontal babaen ti batong ti danum, ken mangtimbeng ti danaw babaen panagkaan dagiti tao ken naindagaan nga ayup ken tattao.&lt;ref name=&quot;Kaufman92&quot; /&gt; Ti panagikkat kadagiti ''Haplochromis'', nupay kasta, ket mabalin a nagparawad ti ngumatngato a ka-adda dagiti [[panagsabong ti alagas]],&lt;ref name=&quot;OchumbaKibaara&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KaufmanOchumba93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Goldschmidt93&quot; /&gt; a mabalin pay a nagtaudan dagiti adu a [[pannakatay ti ikan]].&lt;ref name=&quot;OchumbaKibaara&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Lake Victoria}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Danaw Victoria| ]]
[[Kategoria:Dagiti Nalatak a Danaw ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti danaw ti Tanzania|Victoria]]
[[Kategoria:Dagiti danaw ti Uganda|Victoria]]
[[Kategoria:Dagiti danaw ti Kenya|Victoria]]
[[Kategoria:Kampala]]
[[Kategoria:Nilo]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Kenya–Uganda]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Kenya–Tanzania]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Tanzania–Uganda]]
[[Kategoria:Dagiti sangalubongan a danaw ti Aprika|Victoria]]
[[Kategoria:Dagiti tallo a puntos a pagbeddengan]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>os4492j39yyv2e17lfarzm3jnk5xjce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nalatak a Dandanaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18598</id>
    <revision>
      <id>406209</id>
      <parentid>396530</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5083" sha1="mr0m1zim139tpide2t8asvd1tb8hzja" xml:space="preserve">[[Papeles:Great Lakes from space crop labeled.jpg|thumb|375px|Ti manmano a makitkita nga awan ti ulepna a satelite a panakaimatangan ti intero a [[rehion ti Nalatak a Dandanaw]], Abril 24, 2000, a nainaynayon dagiti nagan ti danaw]]
[[Papeles:Great-Lakes-Basin.svg|thumb|375px|Ti mapa a mangipakpakita ti Nalatak a Dandanaw ken dagiti bukodda a [[Labneng a pagayusan|pagayusan ti danum]], nga adda dagiti pagbeddengan ti Estado, Probinsia ken Sangalubongan.]]

Ti '''Nalatak a Dandanaw''', sagpaminsan a naipalpalawag a kas ti '''Laurentiano a Nalatak a Dandanaw''', ket umnong dagiti [[danaw]] ti [[nasadiwa a danum]] a mabirukan idiay amianan a daya ti [[Amianan nga Amerika]], idiay [[pagbeddengan ti Kanada–Estados Unidos]], a maikapet idiay [[Taaw Atlantiko]] babaen ti [[Saint Lawrence Seaway|San Lorenzo a Dalan ti Baybay]] ken ti [[Great Lakes Waterway|Dalan a Danum ti Nalatak a Dandanaw]]. Daytoy ket buklen dagiti Danaw ti [[Danaw Superior|Superior]], [[Danaw Michigan|Michigan]], [[Danaw Huron|Huron]], [[Danaw Erie|Erie]], ken [[Danaw Ontario|Ontario]], dagitoy ket mangporma ti kadakkelan a grupo ti danaw ti nasadiwa a danum iti lubong,nga aglaon ti 21% ti rabaw ti nasadiawa a danum iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.epa.gov/glnpo/basicinfo.html |title=Great Lakes&amp;nbsp;– U.S. EPA |publisher=Epa.gov |date=2006-06-28 |accessdate=2011-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://biology.usgs.gov/luhna/chap6.html |title=LUHNA Kapitulo 6: Naipakasaritaan a Abbong ti daga a Panagbalbaliw idiay Rehion ti Nalatak a Dandanaw |publisher=Biology.usgs.gov |date=2003-11-20 |accessdate=2011-02-19 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111122929/http://biology.usgs.gov/luhna/chap6.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Fereidoun|last=Ghassemi| year=2007|title=Inter-basin water transfer|url=https://archive.org/details/interbasinwatert0000ghas| publisher=Cambridge, Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|isbn=0-521-86969-2 }}&lt;/ref&gt;  Ti dagup ti rabaw ket {{pagbaliwen|94250|sqmi|0}}, ken ti dagup ti tomo a (narukod ti ababa a petsa ti danum) ket {{pagbaliwen|5439|cumi|0|lk=on}}.&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html |title=Nalatak a Dandanaw: Kangrunaan a Pakaammo: Dagiti maipapan ti Bagi a Kinapudno |accessdate=Nobiembre 9, 2011 |date=Mayo 25, 2011 |publisher=Ahensia ti Panagsalaknib ti Enbironmento ti Estados Unidos (EPA) }}&lt;/ref&gt; Dagiti danaw ket sagpaminsada pay a tinawtawagan a kas ti Amianan nga Aplaya wenno &quot;Maikatlo nga Aplaya&quot; babaen dagiti umili ti Estados Unidos.

Dagiti danaw ket ket nangruna a taudan ti panagtagtagilako babaen ti daytoy a lugar, ken dagitoy ket pagtaengan dagiti adu a bilang ti akuatiko a sebbanganan. Adu kadagiti makadadael a sebbangan ti maipayammo gapu ti panagtagtagilako iti daytoy a lugar, ken adda dagiti makadangran ti biodebersidad ti daytoy a lugar.

== Dagiti nagibasaran ==
;Paammo
{{Reflist}}

;Adu pay a mabasbasa
{{refbegin}}
* {{Cite book |last = Grady  |first =Wayne |last2=Littel |first2= Bruce M.  |last3= Damstra |first3= Emily S. |year =2007 |title =Ti Nalatak a Dandanaw: ti masna a pakasaritaan ti agbalbaliw a rehion |url =http://books.google.ca/books?id=bnvZ1XrRTGIC&amp;lpg=PP1&amp;dq=Great%20Lakes&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true |publisher=Pundasion ti David Suzuki. |isbn=978-1-55365-197-0}}
* Anin,  Peter. (2006) ''[http://books.google.ca/books?id=VzMeZHaLP_gC&amp;lpg=PP1&amp;dq=inauthor%3A%22Peter%20Annin%22&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true Dagiti Gubat ti danum ti Nalatak a Dandanaw]'' Island Press {{ISBN|1-55963-087-6}}
*Beltran, R. et al. ''[http://www.epa.gov/glnpo/atlas/glat-ch2.html Ti Nalatak a Dandanaw: Ti Enbironmental nga Atlas ken Libro a Rekurso]''.  (Ahensia ti Panagsalaknib ti Enbironmento ti Estados Unidos ken Gobierno ti Kanada, 1995, {{ISBN|0-662-23441-3}}).
*Coon, W.F. ken R.A. Sheets. ''[http://pubs.usgs.gov/sir/2006/5180/ Karkulo ti Danum ti Uneg ti Daga aNaipenpen idiay Labneng ti Nalatak a Dandanaw]'' [Reporta ti Sientipiko a Panagsuksukimat 2006-5180]. Departamento ti Kaunegan, Heolohiko a Pangsuksukimat E.U., 2006.
{{refend}}
*{{cite book|last=Tanner|first=Helen Hornbeck|title=Atlas ti Nalatak a Dandanaw Indiano aPakasaritaan|year=1987|publisher=Unibersidad ti Oklahoma a Pagmalditan|isbn=978-0-8061-2056-0}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Great Lakes|Nalatak a Dandanaw}}
*Opisial – website ti [[Enbironmeno ti Kanada]]: [http://www.ec.gc.ca/grandslacs-greatlakes/default.asp?lang=En&amp;n=70283230-1 Nalatak a Dandanaw]
*E.U. Dept. ti Komersio – NOAA – [http://www.glerl.noaa.gov/ Laboratorio ti Enbironmental a Panagsuksukimat ti Nalatak a Dandanaw]
*Opisial – [[Ahensia ti Panagsalaknib ti Enbironmento ti Estados Unidos]] sapot a pagsaadan: [http://www.epa.gov/glnpo/ Nalatak a Dandanaw]

{{Coord|45|45|N|84|0|W|region:US_type:waterbody|display=title}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Nalatak a Dandanaw| ]]
[[Kategoria:Rehion ti Nalatak a Dandanaw (Estados Unidos)]]
[[Kategoria:Akindaya a Kanada]]
[[Kategoria:Dagiti grupo ti danaw]]</text>
      <sha1>mr0m1zim139tpide2t8asvd1tb8hzja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karayan Mississippi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18600</id>
    <revision>
      <id>406264</id>
      <parentid>397392</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12720" sha1="aeh0plt99yppt0wbw69ldjih46zqoem" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Karayan Mississippi
| name_native        =
| name_native_lang   =
| name_other         = 
| name_etymology     = [[Ojibwe]] a balikas ti ''misi-ziibi'', a kayatna sawen ket &quot;Nalatak a Karayan&quot;, wenno ''gichi-ziibi'', a kayatna sawen ket &quot;Dakkel a Karayan&quot;
| nickname           =  &quot;Old Man River,&quot; &quot;Father of Waters&quot;&lt;ref&gt;James L. Shaffer and John T. Tigges. ''The Mississippi River: Father of Waters''. Chicago, Ill.: Arcadia Pub., 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Upper Mississippi River Basin: A Portrait of the Father of Waters As Seen by the Upper Mississippi River Comprehensive Basin Study''. Chicago, Ill.: Army Corps of Engineers, North Central Division, 1972.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Heilbron, Bertha L. &quot;Father of Waters: Four Centuries of the Mississippi&quot;. ''American Heritage'', vol. 2, no. 1 (Autumn 1950): 40-43.&lt;/ref&gt;
| image              = Mississipi River - New Orleans.JPG
| image_caption      = Ti akinbaba a dalan ti Mississippi iti uneg ti New Orleans
| image_size         = 300
| map                = Mississippiriver-new-01.png
| map_size           = 300
| map_caption        = Labneng ti Karayan Mississippi
| pushpin_map        =
| pushpin_map_size   =
| pushpin_map_caption=
| subdivision_type1  = Pagilain
| subdivision_name1  = [[Estados Unidos]]
| subdivision_type2  = Dagiti estado
| subdivision_name2  = [[Minnesota]], [[Wisconsin]], [[Iowa]], [[Illinois]], [[Missouri]], [[Kentucky]], [[Tennessee]], [[Arkansas]], [[Mississippi]], [[Louisiana]]
| subdivision_type3  =
| subdivision_name3  =
| subdivision_type4  =
| subdivision_name4  =
| subdivision_type5  = Dagiti siudad
| subdivision_name5  = [[Saint Cloud, Minnesota|Saint Cloud, MN]], [[Minneapolis|Minneapolis, MN]], [[Saint Paul, Minnesota|St. Paul, MN]], [[La Crosse, Wisconsin|La Crosse, WI]], [[Quad Cities|Quad Cities, IA/IL]], [[St. Louis, Missouri|St. Louis, MO]], [[Memphis, Tennessee|Memphis, TN]], [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]], [[New Orleans|New Orleans, LA]]
| length             = {{pagbaliwen|2320|mi|km|abbr=on}}
| width_min          =
| width_avg          =
| width_max          =
| depth_min          =
| depth_avg          =
| depth_max          =
| discharge1_location= sabangan; kadakkelan ken kabassitan idiay [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]]&lt;ref name=&quot;USGSrivers&quot;&gt;{{cite web
|first=J.C.
|last=Kammerer
|url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/
|title=Largest Rivers in the United States
|publisher=U.S. Geological Survey
|date=May 1990
|accessdate=Pebrero 22, 2011}}&lt;/ref&gt;
| discharge1_min     = {{pagbaliwen|159000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{pagbaliwen|593000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;USGSrivers&quot;/&gt;
| discharge1_max     = {{pagbaliwen|3065000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}
| discharge2_location= [[St. Louis]]&lt;ref name=&quot;fn_2&quot;&gt;Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.&lt;/ref&gt;
| discharge2_min     =
| discharge2_avg     = {{pagbaliwen|168000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;fn_2&quot;&gt;Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.&lt;/ref&gt;
| discharge2_max     =
| source1            = [[Danaw Itasca]]&lt;ref&gt;Ti [[heolohiko a Panagsukimat ti Estados Unidos]] ket bigbiganna ti dua a maigiddiat a panagipalpalawag ti [[Taudan (karayan wenno alog)|taudan]] ti karayan.[http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ USGS.gov] Babaen ti nainginget a panagipalpalawag, ti Mississippi ket makibinningay ti ttaudanna iti kaatiddogan a tributariona, ti Missouri, idiay [[Ubbog ti Brower]] idiay Montana. Ti sabali pay a panagipalpalawag ken umawat ti &quot;kasla arbitrario a panagikeddeng&quot; ken ikabilna ti taudan ti Mississippi idiay Danaw Itasca, a daytoy ket publiko a inawawat a kas ti taudan,[http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ USGS.gov] ken daytoy ket kinbukbukodan a nailasin a kastoy babaen ni [[Jacob V. Brower|Brower]].[http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm MT.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118010715/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;
| source1_location   = [[Estado a Parke ti Itasca]]], [[KOndado ti Clearwater, Minnesota|Kondado ti Clearwater]], [[Minnesota|MN]]
| source1_coordinates= {{coord|47|14|23|N|95|12|27|W|display=inline}}
| source1_elevation  = {{pagbaliwen|1475|ft|abbr=on}}
| mouth              = [[Golpo ti Mehiko]]
| mouth_location     = [[Pilottown, Louisiana|Pilottown]], [[Plaquemines Parish, Louisiana|Plaquemines Parish]], [[Louisiana|LA]]
| mouth_coordinates  = {{coord|29|09|04|N|89|15|12|W|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{pagbaliwen|0|ft|abbr=on}}
| progression        =
| river_system       =
| basin_size         = {{pagbaliwen|1151000|sqmi|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[Karayan St. Croix (Wisconsin–Minnesota)|Karayan St. Croix]], [[Karayan Wisconsin]], [[Karayan Rock (Karayan Mississippi)|Karayan Rock]], [[Karayan Illinois]], [[Karayan Kaskaskia ]], [[Karayan Ohio]]
| tributaries_right  = [[Karayan Minnesota]], [[Karayan Des Moines]], [[Karayan Missouri]], [[Karayan White (Arkansas–Missouri)|Karayan White]], [[Karayan Arkansas]]
| custom_label       =
| custom_data        =
| extra              =
}}

Ti '''Karayan Mississippi''' ket isu ti kangrunaan a karayan ken ti kadakkelan a [[sistema ti karayan]] idiay Amianan nga Amerika.&lt;ref&gt;[[Heolohiko a Panagsukimat ti Estados Unidos]] Kodigo a Paset ti Hidrolohiko: 08-09-01-00- Akin-baba a Mississippi-New Orleans a Labnng a pagayusan&lt;/ref&gt;&lt;ref name=USGSlongest&gt;{{cite web
| title = Dagiti kaatiddog dagiti kangrunaan a karayan
| publisher = Heolohiko a Panagsukimat ti Estados Unidos
| accessdate = Marso 14, 2009
| url = http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html
| archive-date = 2009-03-05
| archive-url = https://web.archive.org/web/20090305045437/http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; Nga agay-ayus laeng idiay kaunegan ti Estados Unidos (babaen ti bukodna a [[pagayusan a labneng]] a makaabot idiay Kanada), daytoy ket agtaud idiay akin-amianan a [[Minnesota]] ken agin-inayad nga [[agatimurong]] nga agpa-abagatan para iti {{pagbaliwen|2530|mi|km}}&lt;ref&gt;Pagdaliasatan a mapa ti Kuerpo dagiti Inheniero ti Buyot ti Estados Unidos}. {{pagbaliwen|2530|mi|km}} manipud idiay Danaw Itasca aginggana diay Ulo dagiti Bessang – Abagatan a Laud a Bessang ket {{pagbaliwen|20|mi|km}}.&lt;/ref&gt; aginggana idiay [[Delta ti Karayan Mississippi]] idiay [[Golpo iti Mehiko]]. Daytoy ket adda dagiti adu a [[tributario]]na, ti [[pagayusan a labneng]] ti Mississippi ket agayus kadagiti amin wenno paset dagiti 31 nga estado ti Estados Unidos, dagiti 2 probinsia ti Kanada a nagbaetan ti [[Nabato a Banbantay|Nabato]] ken [[Apalaches a Banbantay]]. Ti Mississippi ket mairanggo a kas ti [[Listaan dagiti karayan babaen ti kaatiddog|maikapat a kaatiddogan]] ken [[Listaan dagiti karayan babaen ti panagayus|maikasangapulo a kadakkelan]] a karayan iti lubong. Ti karayan ket pagbeddenganna wenno mapan idiay uneg dagiti estado ti [[Minnesota]], [[Wisconsin]], [[Iowa]], [[Illinois]], [[Missouri]], [[Kentucky]], [[Tennessee]], [[Arkansas]], [[Mississippi]], ken [[Louisiana]]. 

Dagiti [[Patneng a ttaao ti Kaamerikaan|Patneng nga Amerikano]] ket napautdan nga agnanaed ti igid ti Mississippi ken dagiti tibutariona. Kaaduan kadagitoy ket dagidi [[agananup-agburburas]] wenno agpaspastor, ngem adda met dagidi, a kas dagidi [[Agararamid ti bunton (tattao)|Agararamid ti bunton]], ket nagporma kadagiti narang-ay a kagimongan naibatay ti agrikultura. Ti isasangpet dagiti Europeano idi tawtawen ti 1500 ket nangbalbaliw ti patneng a waya ti idi dagiti immuna nga eksplorador, kalpasan daytoy dagiti immuna nga nagtataeng, ket aduda a napnapan idiay labneng. Ti karayan ket immuna  nagserbi a kas maysa a bangen – a nagporporma kadagit pagbeddengan para iti [[Baro nga Espña]], [[Baro a Pransia]], ken ti nasapa nga Estados Unidos– ken idi payen a kas maysa a nangruna a sanga ti pagdalanan ken silpo ti komunikasion. Idi maika-19 a siglo, idi las-ud ti katurayan ti [[Manifest Destiny|Ipakaammo a Pagtulngpalan]], ti Mississippi ken dagitinadumaduma a lumaud a tributario, a naipangpangruna ti [[Karayan Missouri|Missouri]], ket nangporma kadagiti dalanan para iti lumaud a panagpadakkel ti Estados Unidos.

Naorma daytoy manipud kadagiti napuskol a tuon kadagiti deposito ti lan-ak ti karayan, ti [[Ginget ti Karayan Mississippi]] ket maysa kadagiti kalamesan a rehion ti agrikultura ti pagilian, a nagbanagan daytoy ti naisalaysayan a panawen ti [[pison a bangka]] ti karayan. Idi las-ud ti [[Sibil a Gubat ti Amerikano]], ti pannakatiliw ti Mississippi babaen dagiti buyot ti [[Kappon (Sibil a Gubat ti Amerikano)|Kappon]] ket nangmarka ti puntos a panagsikko ti panagballigi gapu ti kinapangruna ti karayan a kas dalan ti panaglaklako ken panagbanbanniaga,  a saan anipangpangruna kadagiti [[KOnpederado nga Es-estado ti Amerika|Konpederasia]]. Gapu kadagiti adu nga idadakkel dagiti siudad ken dagiti dakdakkel a barko ken dagiti [[kasko]] a nagnaynayon kadagiti banbangka ti karayan, dagiti dekada a sinarunuan ti tawtawen ti 1900 ket nakakita ti pannakabangon dagiti dakkel a [[Karayan nga inhenieria|obra ti inhenniera]] a kas dagiti [[tambak]], dagiti [[Kandado (pagluganan ti danum)|kandado]] ken dagiti penned, ket kaykayon a kimmadkaddua a nabangbangon .

Manipud idi nairugi ti moderno a panagrang-ay ti labneng, ti Mississippi ket nakakita payen ti bingayna iti rugit ken dagiti parikut ti enbiromento – a ti kadayegan ket dagiti adu a tomo dagiti rugit ti agrikultura, a nnagiturongan ti [[Patay a sona (ekolohia)#Golpo iti Mehiko|patay a sona ti Golpo iti Mehiko]] iti igid ti Delta.  Kadagiti napalabas a tawen, ti karayan ket nakakitkita ti agtaltalinaay  a panagsikko nga ipapan idiay kanal ti [[Karayan Atchafalaya]] idiay Delta; ti maysa a panagbalbaliw ti dalan ket mabalinto a didgdra kadagiti pagsangladan a kas ti [[New Orleans]]. Adda dagiti sistema ti penned ken dagiti ruangan ket agdama nga agtengtengngel ti Mississippi, ngem gapu ti [[fluvial]] a pamay-an, daytoy a panagbalbaliw ket kumarkaro iti tunggal maysa a tawen.

==Dagiti nagibasaran==
;Paammo
{{Reflist}}
{{Reflist|group=Kuerpo dagiti Inheniero ti Buyot ti Estados Unidos}}

;Bibliograpia
* {{cite book|first=John O.|last=Anfinson|first2=Thomas |last2=Madigan |first3= Drew M. |last3= Forsberg |first4= Patrick |last4=Nunnally|year=2003|title=Ti Karayan ti Pakasaritaan: Ti Naipakasaritaan a Rekurso ti Panagadal ti Nailain a Karayan Mississippi ken Pagliwliwaan aLugar|location=St. Paul, MN|publisher=Kuerpo dagiti Inheniero ti Buyot ti Estados Unidos}, Dstrito ti St. Paul|oclc=53911450}}
* {{Cite book | last=Bartlett | first=Richard A.| title=Dagiti agtultulatid a karayan: ti ensiklopedia dagiti karayan ti Amerika  | url=https://archive.org/details/rollingriversenc00bart | year=1984 | publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=0-07-003910-0|oclc=10807295}}
* {{Cite book | last=Penn | first=James R.| title=Dagiti karayan ti lubong: ti sosial, heograpiko,ken enbironmental a libro ti taudan|year=2001|publisher=ABC-CLIO| location=Santa Barbara, Calif.| isbn=1-57607-042-5|oclc=260075679}}
* {{Cite book | last=Smith | first=Thomas Ruys|title=Karayan dagiti Tagtagainep: panagpanpanunot ti Mississippi sakbay ni Mark Twain | url=https://archive.org/details/riverofdreamsima0000smit | year=2007 |publisher=Estado nga Unibersidad ti Louisiana a Pagmalditan | location=Baton Rouge|isbn=978-0-8071-3233-3|oclc=182615621}}
* {{cite book|first=Quinta|last=Scott|title=Ti Mississippi: Ti Makitkita a Biograpia|year=2010|publisher=Unibersidad ti Missouri a Pagmalditan|location=Columbia, Missouri|isbn=978-0-8262-1840-7|oclc=277196207}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Mississippi River|Karayan Mississippi}}
*[http://www.alcnet.org/projects/overview/mississippi Karayan Mississippi ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610102737/http://www.alcnet.org/projects/overview/mississippi |date=2007-06-10 }}
*[http://fmr.org/ Dagti Gayyem ti Karayan Mississippi]

{{DEFAULTSORT:Mississippi}}
[[Kategoria:Karayan Mississippi| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Arkansas]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Illinois]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Iowa]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Kentucky]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Louisiana]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Minnesota]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Mississippi]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Missouri]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Tennessee]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Wisconsin]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>aeh0plt99yppt0wbw69ldjih46zqoem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baybay Amianan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18604</id>
    <revision>
      <id>406578</id>
      <parentid>380310</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16953" sha1="hsfosdftr3lewt9codrdvkasgm50j5s" xml:space="preserve">{{Infobox taaw
|name = Baybay Amianan
|image = NASA NorthSea1 2.jpg
|caption =
|image_bathymetry =
|caption_bathymetry=
|location = Taaw Atlantiko
|coords = {{coord|56|N|03|E|scale:5000000_type:waterbody|name=Baybay Amianan|display=inline,title}}
|type =
|inflow = [[Karayan Forth|Forth]], [[Estuario Ythan|Ythan]], [[Elbe]], [[Weser]], [[Ems (karayan)|Ems]], [[Rin]]/[[Waal (karayan)|Waal]], [[Karayan Meuse|Meuse]], [[Scheldt]], [[Karayan Spey|Spey]], [[Karayan Tay|Tay]], [[Thames]], [[Humber]], [[Karayan Tees|Tees]], [[Karayan Tyne|Tyne]], [[Karayan Wear|Wear]], [[Karayan Crouch|Crouch]]
|outflow =
|catchment =
|basin_countries = [[Norwéga]], [[Dinamarka]], [[Alemania]], [[Olánda]], [[Belhika]], [[Pransia]] ken ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]] ([[Inglatera]], [[Eskósia]])
|length ={{pagbaliwen|960|km|abbr=on}}
|width ={{pagbaliwen|580|km|abbr=on}}
|area ={{pagbaliwen|570000|km2|abbr=on}}
|depth ={{pagbaliwen|95|m|abbr=on}}
|max-depth ={{pagbaliwen|700|m|abbr=on}}
|volume ={{pagbaliwen|54000|km3|acre.ft|abbr=on}}
|residence_time = 
|salinity =3.4 agingana iti 3.5%
|temperature_high ={{pagbaliwen|17|C|F|abbr=on}}
|temperature_low ={{pagbaliwen|6|C|F|abbr=on}}
|shore =
|islands =
|cities =
|trenches =
|benches =
|frozen =
|reference= [http://www.safetyatsea.se/index.php?section=northsea Panagitalgedan iti Baybay] and [http://www.mumm.ac.be/EN/NorthSea/facts.php Nailian nga Instituto ti Belhika dagiti Masna a Siensia]
}}

Ti '''Baybay Amianan''' ket maysa a [[pingir a baybay]] iti [[Taaw Atlantiko]] a mabirukan idiay nagbaetan ti [[Gran Británia|Gran Britania]], [[Eskandinabia]], [[Alemania]], ti [[Olanda]], [[Belhika]], ken [[Pransia]]. Daytoy ket maysa nga [[uneg ti daga a baybay]] (wenno &quot;samang&quot;) a baybay idiay [[kontinental a samang]] ti [[Europa]], daytoy ket maikapet ti taaw babaen ti [[Kanal Ingles]] iti abagatan ken ti [[Baybay Norwego]] iti amianan. Daytoy ket ad-adu ngem {{pagbaliwen|970|km|mi}} ti kaatiddogna ken {{pagbaliwen|580|km|mi}} ti kalawana, nga adda ti kalawa ti agarup a {{pagbaliwen|750000|km2|sqmi}}.

Ti Baybay Amianan ket napauten a lugar dagiti Europeano a pagdaliasatan ken tipay nangruna a [[pagkalapan]]. Ti baybay ket nadayeg a papanan para kadagiti panagliwliwa ken turismo kadagiti naibeddeng a pagilian ken ti kinaudi datoy ket nakarang-ay iti maysa a nabaknang a rekurso ti enerhia a mairaman dagiti [[posil a sungrod]], [[enerhia ti angin|angin]], ken dagiti nasapa a panagikeddeng ti [[allon abileg]].

Iti naipakasaritaan, ti Baybay Amianan ket nakaipakita ti kinaprominente iti heopolitiko ken dagiti milisia a panakibiang, a naisangsangayan idiay Akin-amianan nga Europa ngem ti pay sangalubongan babaen dagiti agtigtignay a bileg ti akin-amianan nga Europa a naipan iti sangalubongan idi kaaduan a las-ud ti [[Tengnga a Panpanawen]] ken moderno a panawen. Ti Baybay Amianan ket sentro idi ti [[Viking a Panawen|pannakabangon ti Vikings]] ken dimtengan , ti [[Hanseatika a Liga]], ti [[Nabalitokan a Panawen ti Olandes|Olanda]], ken ti [[Britaniko nga Imperio|Britaniko]] a ti tunggal maysa ket nagsuksukisok a mangituray ti Baybay Amianan ken babaen ti panagtengngel ti sumrekan dagiti pagtagilakuan ken dagiti rekurso iti lubong. A kas ti is-isu a rummuaran idiay taaw ti  [[Alemania]], ti Baybay Amianan ket nagtultuloy nga estratehiko a nangruna kadagiti dua a Gubat ti Sangalubongan.

Ti aplaya ti Baybay Amianan ket mangited ti dibersidad ti heolohiko ken heograpiko a langlanga. Idiay amianan, dagiti adalem a [[piordo]] ken nasalagasag a derraas ket mangmarka kadagiti aplaya ti [[Norwéga|Norwega]] ken [[Eskosia|Eskoses]], bayat nga idiay abagatan ket nangruna a buklen dagiti kadaratan nga playa ken dagiti nalawa a naakaba a [[mudflat|kapitakan]]. Gapu ti kapusek ti populasion, ti adu unay nga industrialisasion, ken ti nakaro a panagusar ti baybay ken ti naipalawlaw a luglugar, adda dagiti adu nga enbiromental a parikut a nakabanagan dagiti ekosistema ti baybay. Dagiti enbironmento a pakadanagan—a sapasap a mairaman ti [[overfishing|nakaro unay a panagkalkalap]], industria ken agrikultura a [[surface runoff|panagay-ayus]], [[dragado]], panagibelleng ken dagiti dadduma pay—a nakaiturongan kadagiti panagikeddeng a panagpawil ti pannakaapday ti baybay bayat a mausay pay laeng kadgiti ekonomiko a pannakabalinna.

== Heograpia ==
Ti Baybay Amianan ket bineddengan babaen ti [[Is-isla Orkney]] ken ti daya nga aplaya ti [[Gran Britania]] iti laud&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
|last = L.M.A.
|editor = University of Chicago
|encyclopedia =Encyclopædia Britannica Macropædia
|title = Europe
|edition = Maiak-15
|year = 1985
|publisher = Encyclopadia Britannica Inc.
|volume =18
|location = Estados Unidos
|isbn =0-85229-423-9
|pages = 832–835
}}&lt;/ref&gt; ken ti akin-amianan ken ti nangruna  a daga ti [[Sentral nga Europa]] iti daya ken abagatan, mairaman daytoy ti [[Norwega]], [[Dinamarka]], [[Alemania]], ti [[Olandas]], [[Belhika]], ken [[Pransia]].&lt;ref name=&quot;American&quot;&gt;{{cite book
|last=Ripley
|first=George |author2=Charles Anderson Dana
 |title=The American Cyclopaedia: A Popular Dictionary of General Knowledge
|url=http://books.google.com/?id=GEpMAAAAMAAJ&amp;pg=PA499&amp;dq=Norway,+Denmark,+Germany,+the+Netherlands,+Belgium,+and+France+%22North+Sea%22
|format=Digitized 11 October 2007 by Google Books online
|accessdate=26 Disiembre 2008
|year=1883
|publisher= D. Appleton and company
|page=499
}}&lt;/ref&gt; Idiay abagatan a laud, iti labes ti [[Linglingsat Dover]], ti Baybay Amianan ket agbalin a ti [[Kanal Ingles]] a maisilpo iti Taaw Atlantiko.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;American&quot; /&gt; Iti daya, daytoy ket maisilpo iti [[Baybay Baltiko]] babaen ti [[Skagerrak]] ken ti [[Kattegat]],&lt;ref name=&quot;American&quot; /&gt; dagiti lingsat a mangisina ti Dinamarka manipud iti Norwega ken Suesia.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; Iti amianan, daytoy ket bineddengan babaen ti [[Is-isla Shetland]], ken maisilpo iti [[Baybay Norwego]], a naisanglad iti akin-amian a daya unay a paset ti Atlantiko.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Helland-Hansen|first=Bjørn|author2=Fridtjof Nansen|title=IV. The Basin of the Norwegian Sea.|work=Report on Norwegian Fishery and Marine-Investigations Vol. 11 No. 2|year=1909|publisher=Geofysisk Institutt|url=http://web.gfi.uib.no/The%20Norwegian%20Sea/TNS-002.htm|accessdate=9 Enero 2009|archive-date=2009-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114230040/http://web.gfi.uib.no/The%20Norwegian%20Sea/TNS-002.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ti Baybay Amianan ket nasursurok ngem {{pagbaliwen|970|km|mi}} iti kaatiddog ken {{pagbaliwen|580|km|mi}} iti kalawa, ken addaan daytoy iti kalawa iti {{pagbaliwen|750000|km2|sqmi}} ken tomo iti {{pagbaliwen|94000|km3}}.&lt;ref name=&quot;Safety&quot;&gt;{{cite web|title = About the North Sea: Key facts|publisher = Safety at Sea project: Norwegian Coastal Administration|year = 2008|url = http://www.safetyatsea.se/index.php?section=northsea|accessdate = 2 Nobiembre 2008|archive-date = 2008-12-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20081209095426/http://www.safetyatsea.se/index.php?section=northsea|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; Iti likmut dagitiigid ti Baybay Amianan ket dagiti [[Listaan dagiti kadakkelan nga isla iti Baybay Amianan|dakkel nga isla]] ken dagiti [[purpuro]], a mairaman ti [[Shetland]], [[Orkney]], ken ti [[Is-isla Frisia].&lt;ref name=&quot;American&quot; /&gt; Ti Baybay Amianan ket makaawat ti nasadiwa a danum manipud kadagiti nadumaduma a a kontinental a pagayusan iti danum ti Europa, ken ti pay [[Is-isal Britanika]]. Ti dakkel a paset ti pagayusan a labneng ti Europa ket maibusan idiay Baybay Amianan ken mairaman ti danum manipud iti [[Baybay Baltiko]]. Ti kadakkelan ken dagiti kangrunaan a karayan nga agay-ayus iti Baybay Amianan ket ti [[Elbe]] ken ti [[Karayn  Rin|Rin]] – pagayusan ti danum ti [[Meuse (karayan)|Meuse]].&lt;ref name=&quot;Ray&quot;&gt;{{cite book
|last=Ray
|first= Alan
|author2=G. Carleton |author3=Jerry McCormick-Ray
 |title=Coastal-marine Conservation: Science and Policy
|url=http://books.google.com/?id=E7xLaYVGEF4C&amp;pg=PA262&amp;dq=%22North+Sea%22+watershed
|year= 2004
|edition= ilustrado
|accessdate=21 Enero 2009
|format=Digitized by Google Books online
|publisher=Blackwell Publishing
|isbn=0-632-05537-5
|page=262
}}&lt;/ref&gt; Agarup a 185 a riwriw a tattao ti agtataeng iti pagayusan a labneng dagiti karayan nga agay-ayus iti Baybay Amianan ken sakupenna ti industrialisado unay a luglugar.&lt;ref name=&quot;NorthSeaPDF&quot;&gt;{{cite web
|title = Chapter 5: North Sea
|work = Environmental Guidebook on the Enclosed Coastal Seas of the World
|publisher = International Center for the Environmental Management of Enclosed Coastal Seas
|year = 2003
|url = http://www.emecs.or.jp/guidebook/eng/pdf/05north.pdf
|format = PDF
|accessdate = 24 Nobiembre 2008
|archive-date = 2008-12-17
|archive-url = https://web.archive.org/web/20081217143715/http://www.emecs.or.jp/guidebook/eng/pdf/05north.pdf
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;

== Heolohia ==
Dagiti ababaw nga [[epikontinental]] a baybay a kas ti agdama a Baybay Amianan ket adda dagitoy idin iti [[kontinental a samang]] ti Europa. Ti panagrengngat a nangporma ti akin-amianan apaset ti Taaw Atlantiko idi las-ud dagiti paset ti panawen ti [[Hurasiko]] ken [[Kretasiko]], manipud idi agarup a 150 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ket nagpataud iti [[tectonic uplift|tektoniko nga isasalto]] idiay Is-isla Britanika.&lt;ref name=&quot;Ziegler&quot;&gt;{{cite journal
|last = Ziegler
|first = P. A.
|title =Geologic Evolution of North Sea and Its Tectonic Framework
|journal=AAPG Bulletin|volume =59 |year=1975
|doi = 10.1306/83D91F2E-16C7-11D7-8645000102C1865D }}&lt;/ref&gt; Manipud idin, ti ababaw a baybay ket ganganin nga nagtultuloy nga adda iti nagbaetan dagiti nangato a [[Fennoscandia]] a kalasag aken ti Is-isla Britanika.&lt;ref&gt;See Ziegler (1990) or Glennie (1998) for the development of the paleogeography around the North Sea area from the Jurassic onwards&lt;/ref&gt; Daytoy taudan ti agdama a Baybay Amianan ket dimmakkelen ken bimmassit iti panagpadur-as iti [[pantar ti bayaby|eustatiko]] a lessaad ti baybay iti las-ud ti  heolohiko a panawen. Sagpaminsan daytoy a naikonekta kadagiti sabali nga ababaw a baybay, kas ti baybay ti ngato ti [[Seine|Labneng ti Paris]] iti abagatan-laud, ti [[Baybay Paratetis]] iti abagatan-daya, wenno ti [[Taaw Tetis]] iti abagatan.&lt;ref name=&quot;Torsvik&quot;&gt;{{cite web
|last = Torsvik
|first = Trond H.
|author2=Daniel Carlos |author3=Jon L. Mosar |author4=Robin M. Cocks |author5=Tarjei N. Malme
 |title = Global reconstructions and North Atlantic paleogeography 440 Ma to Recen
|date=Nobiembre 2004
|url = http://www.earthdynamics.org/torsvik/torsvik-papers/2002/2002-Torsvik-etal-BATLAS.pdf
|format = PDF
|accessdate =19 Nobiembre 2008 }}&lt;/ref&gt;
Idi las-ud ti Naladaw a [[Kretasiko]], idi agarup a 85 a riwriw a tawtawen iti napalabas, amin iti moderno a nangruna a daga ti Europa malaksid ti Eskandinabia ket dagidi naiwarwaras nga isla. Babaen ti Nasapa nga [[Oligoseno]], idi 34 aginggana ti 28 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ti irurumsua ti Akinlaud ken Sentral nga Europa ket gangani nangisina ti [[Baybay Amianan]] manipud iti Taaaw Tetis, ken nagin-inut dagitoy a bimmassit ken nagbalin daytoy iti Mediteraneo idi ti Akin-abagatan nga Europa ken ti Abagatan a laud nga Asia ket nagablin a nagmaga a daga.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Smith |first= A. G.| title=Atlas of Mesozoic and Cenozoic Coastlines
|publisher=Cambridge University Press| year=2004 | isbn=0-521-60287-4 | pages=27–38
|url=http://books.google.com/?id=ZSuuvlMuQaEC&amp;pg=PA66&amp;dq=%22north+sea%22+paleogeography
|accessdate=24 Nobiembre 2008 |format=Digitized by Google Books online
}}&lt;/ref&gt; Thi Baybay Amianan ket nalappedan manipud iti Kanal Ingles babaen ti akikid a [[rangtay a daga]] aginggana idi daytoy ket nawasang babaen ti saan a basbassit ngem dua a katastropiko a layus idi baetan ti 450,000 ken 180,000 a tawtawen ti napalabas.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Gibbard |first= P.| title=Palaeogeography: Europe cut adrift
|journal=Nature | volume=448| pages=259–60| date=19 Hulio 2007 | doi=10.1038/448259a
|pmid=17637645
|issue=7151
|bibcode = 2007Natur.448..259G }} (Nasken ti Agrehistro)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Gupta
|first1=Sanjeev
|last2=Collier
|first2=Jenny S.
|last3=Palmer-Felgate
|first3=Andy
|last4=Potter
|first4=Graeme
|title=Catastrophic flooding origin of shelf valley systems in the English Channel
|journal=Nature
|volume=448
|year=2007
|pages=342–5
|doi=10.1038/nature06018
|pmid=17637667
|issue=7151
|bibcode=2007Natur.448..342G
}}&lt;/ref&gt; manipud idi rugi ti paset ti panawen ti [[Kuaternario]] idi agarup a 2.6 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ti eustatiko nga agpang ti lessaad ti baybay ket simmuek idi las-ud ti tunggal maysa a ppaset ti panaswen ti glasier ken kalpasanna ngimmato manen. Iti tunggal maysa  a panawen a makaabot ti kalatakan a gay-at ti [[sabanas ti yelo]], ti Baybay Amianan ket nagbalin a gangani a kompleto a nagmaga. Ti agdama nga aldaw nga aplaya a naporma kalpasan ti [[Last Glacial Maximum|Kinaudi a Kangatuan a Glasier]] idi ti bayaby ket nangrugi a manglayus ti samang ti kontinente ti Europa.&lt;ref name=&quot;Plant&quot;&gt;{{cite book
|last = Sola
|first = M. A.
|author2 = D. Worsley, Muʼassasah al-Waṭanīyah lil-Nafṭ
|title =Geological Exploration in Murzuq Basin
|work = A contribution to IUGS/IAGC Global Geochemical Baselines
|publisher = Elsevier Science B.V.
|year =2000
|isbn=978-0-08-053246-2
|url =http://books.google.com/?id=WX2iJQmKTvcC&amp;pg=PA18&amp;lpg=PA18&amp;dq=%22intracratonic+basin%22+%22north+sea%22
|format=Digitized by Google Books online
|accessdate =19 Nobiembre 2008 }}&lt;/ref&gt;

Idi 2006 adda nabirukan idi a tipping ti tulang bayat a nagkulukol iti lana idiay Baybay Amianan. Ti panangusig ket nangibaga a dayta ket [[Plateosaurus]] manipud idi 199 aginggana idi 216 a riwiriw a tawtawen iti napalabas. Daytoy idi ti kaunegan a posil ti dinausoro a nabirukan ken ti immuna para iti Norwega.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://palaeosbios.blogspot.co.uk/2006/04/dinosaur-of-deep.html |title=Dinosaur of the Deep |author=Lindsey, Kyle |date=25 Abril 2006 |work=Paleontology Blog |accessdate=23 Hunio 2013}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
*{{cite web
 | title = Baybay Amianan
 | work = Dagiti Ababa a Pangusig ti Pagilian
 | publisher = Administrasion ti Pakaammo ti Enerhia(EIA)
 | date = Enero 2007
 | url = http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/absolute_advantage
 | accessdate = 2008-01-23}}
*{{cite web|url=http://www.mumm.ac.be/EN/NorthSea/facts.php|title=NORTH SEA FACTS|work=Nailian nga Instituto ti Belhika dagiti Masna a Siensia|publisher=Panangimaton a Paset dagiti Matematiko a Modelo ti Baybay Amianan|accessdate=2009-02-15|archive-date=2008-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602103541/http://www.mumm.ac.be/EN/NorthSea/facts.php|url-status=dead}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book|last=Starkey|first=David J.|author2=Morten Hahn-Pedersen |title=Bridging troubled waters: Conflict and co-operation in the North Sea Region since 1550|publisher=Fiskeri-og Søfartsmuseets|location=Esbjerg [Denmark]|year=2005|isbn=87-90982-30-4}}
*{{cite book|last=Ilyina|first=Tatjana P |title=The fate of persistent organic pollutants in the North Sea multiple year model simulations of [gamma]-HCH, [alpha]-HCH and PCB 153Tatjana P Ilyina;|publisher=Springer|location=Berlin ; New York|year=2007|isbn=978-3-540-68163-2 }}
*{{cite book|last=Karlsdóttir|first=Hrefna M. |title=Fishing on common grounds: the consequences of unregulated fisheries of North Sea Herring in the postwar period|publisher=Ekonomisk-Historiska Inst., Göteborg Univ.|location=Göteborg|year=2005|isbn=91-85196-62-2 }}
*{{cite book|last=Tiedeke|first=Thorsten |author2=Werner Weiler |title=North Sea coast: landscape panoramas|publisher=Nelson: NZ Visitor; Lancaster: Gazelle Drake Academic|year=2007|isbn=978-1-877339-65-3 }}
*{{cite book|title=Rural history in the North Sea area: a state of the art (Middle Ages – beginning 20th century)|publisher=Brepols|location=Turnhout|year=2007|isbn=978-2-503-51005-7|author= Erik Thoen }}
*{{cite book|last=Waddington|first=Clive |author2=Kristian Pedersen |title=Mesolithic studies in the North Sea Basin and beyond: proceedings of a conference held at Newcastle in 2003|url=https://archive.org/details/mesolithicstudie0000unse|publisher=Oxbow Books|location=Oxford|year=2007|isbn=1-84217-224-7}}
*{{cite book|last=Zeelenberg|first=Sjoerd |title=Offshore wind energy in the North Sea Region: the state of affairs of offshore wind energy projects, national policies and economic, environmental and technological conditions in Denmark, Germany, The Netherlands, Belgium and the United Kingdom|publisher=University of Groningen|location=Groningen|year=2005|oclc=71640714}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}

{{Listaan dagiti baybay}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Amianan, Baybay}}
[[Kategoria:Baybay Amianan| ]]
[[Kategoria:Dagiti baybay ti Europa]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>hsfosdftr3lewt9codrdvkasgm50j5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanal Panama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18615</id>
    <revision>
      <id>406552</id>
      <parentid>402680</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13550" sha1="0lry38whbtfwlo34ops899pxe2sjnb6" xml:space="preserve">{{Infobox kanal
|name        = Ti Kanal Panama
|image       = Panama Canal Map EN.png
|caption     = Eskematiko ti Kanal Panama, a mangipakpakita ti panagsisinnaruno dagiti kandado ken pagdalanan
|o_name      =
|m_name      =
|company     = La Société internationale du Canal
|engineer    = [[John Findlay Wallace]], [[John Frank Stevens]] (1906–1908), [[George Washington Goethals]]
|a_engineer  =
|date_act    =
|date_const  =
|date_use    = Agosto 15, 1914
|date_comp   =
|date_ext    =
|date_closed =
|date_rest   =
|len         =
|len_in      =
|o_len       =
|o_len_in    =
|len_note    =
|beam        =
|beam_in     =
|o_beam      =
|o_beam_in   =
|beam_note   =
|start       =
|o_start     =
|start_note  =
|end         =
|o_end       =
|end_note    =
|branch      =
|branch_of   =
|join        =
|locks       = 3 a kandado nga agpangato, 3 nga agpababa ti tunggal maysa a panaglasat; amin a dua a dalan
|o_locks     =
|lock_note   = 2 a dalan ti kandado; dagiti kandado ket naipatakder kadagiti tallo a lugar
|elev        =
|elev_note   =
|status      = Nakalukat
|nav         = Turay ti Kanal Panama
}}

[[Papeles:Pm-map.png|thumb|300px|Lokasion ti Kanal Panama a nagbaetan ti [[Taaw Pasipiko|Pasipiko]] (baba) ken [[Baybay Karibe|Karibe]] (ngato), nga adda ti kanal ti tengnga a ngato]]

Ti '''Kanal Panama''' ({{lang-es|Canal de Panamá}}) ket maysa a {{pagbaliwen|77.1 |km|mi|0|adj=on}} a [[kanal ti barko]] idiay [[Panama]] a mangikapet ti Taaw Atlantiko (babaen ti [[Baybay Karibe]]) idiay Taaw Pasipiko. Ti kanal ket lasatenna ti ballasiw ti [[Ismo Panama]] ken daytoy ket nangruna a pamay-an para iti sangalubongan a maritimo a panagtagilako. Adda dagiti kandado ti tunngal maysa a gibus a panagawitan kadagiti barko a mangipan idiay Danaw Gatun (26&amp;nbsp;m ti ngato ti lessaad ti baybay) nga inus-usar idi tapno mapabassit ti nasken a bilang ti trabaho para iti lessaad ti baybay a panangikapet. Dagiti agdama akandado ket 33.5&amp;nbsp;metro ti kalawana ngem adda dagiti baro ken dakdakkel a naisingasing.

Ti panagobra iti kanal, ket nangrugi di 1881, ket nalpas idi 1914, a nangaramid kadagiti barko a mangliklik ti panaglayag ti adayo a dalan ti [[Sara ti Rawis]] ti lawlaw ti akin-abagatan unay nga ungto ti [[Abagatan nga Amerika]] (babaen ti [[Dalan Drake]]) wenno ti panagdaliasat ti napeggad a dandanum ti [[Lingsat Magallanes]]. Maysa kadagiti kadakkelan ken karigatan nga inhennieria a gandat a naaramid, ti Kanal Panama nga apat ket nagpakabael para kadagiti barko nga agbanniaga ti nagbaetan ti [[Taaw Atlantiko|Atlantiko]] ken [[Taaw Pasipiko]] iti kagudua ti oras a nasken idi. Ti as-asideg, naparpardas, nataltalged a dalan idiay Laud nga Aplaya ti Estados Unidos ken dagiti pagilian idiay igid ti Taaw Pasipiko ket mangpalubos kadagita a lugar ti agbalin a nasaysayaat a maitipon ti ekonomia ti lubong.

Iti las-ud ti daytoy a panawen, ti panagtagikua ti teritorio nga itan ket ti Kanal Panama ket tagikua idi ti Colombia, dagiti Pranses ken idi kuan ket dagiti Amerikano sakbay a tinengtengngel babaen ti gobierno ti Panama idi 1999. Ti Kanal Panama ket makakitkita ti ngimmmato a tinawen a trapiko ti agarup a 1,000 barbarko idi naglukat idi 1914, aginggana kadagiti 14,702 a barbarko idi 2008, ti kinaududi ket nagrukrukod ti dagup a 309.6 a riwriw [[Panagrukod a tonelada|Kanal Panama/Unibersal a Sistema ti Panagrukod (PC/UMS) tonelada]]. Babaen ti 2008, adda ti ad-adu negm 815,000 a barbarko ti limmasat ti kaunegan ti kanal, nga adu kadagitoy ket dakdakkel ngem dagiti kasisigud a nasirmata dagiti nagplano; dagiti kadakkelan a barko a mabalin a makalasat ti kanal itan ket makunkuna a ''[[Panamax]]''.&lt;ref name=&quot;canalusage&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pancanal.com/eng/maritime/routes.html |title=Trapiko ti Kanal Panama—Tawtawen ti 1914–2010 |publisher=Turay ti Kanal Panama |accessdate=2011-01-25 |archive-date=2010-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101230042623/http://www.pancanal.com/eng/maritime/routes.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230042623/http://www.pancanal.com/eng/maritime/routes.html |date=2010-12-30 }}&lt;/ref&gt; Ti [[Amerikano a Kagimongan dagiti Sibil nga Inheniero]] ket ninagananda ti Kanal Panama a kas maysa kadagiti [[pito a siddaaw ti moderno a lubong]].&lt;ref name=&quot;ASCE&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.asce.org/content.aspx?id=2147487305 |title=Dagiti Pito a Siddaaw |publisher=Amerikano a Kagimongan dagiti Sibil nga Inheniero |accessdate=2011-02-21 |archive-date=2010-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802060056/http://www.asce.org/Content.aspx?id=2147487305 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100802060056/http://www.asce.org/Content.aspx?id=2147487305 |date=2010-08-02 }}&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan ti Kanal Panama}}

[[Papeles:Panama.A2003087.1850.250m.jpg|thumb|Satelite a ladawan a mangipakpakita ti lokasion ti Kanal Panama. Dagiti napusek a bakir ket naipakpakita iti berde.]]

=== Nasapa a singsingasing ===

Ti kasapaan a pannakaibaga ti kanal iti ballasiw ti [[Ismo ti Panama]] ket napetsaan manipud idi 1534, idi ni [[Carlos V, Nasatuan a Romano nga Emperador|CarlosV]], ti [[Nasatuan a Romano nga Emperador]] ken ari ti Espania, ket nagbalin iti panagsukimat para iti dalan babaen ti Kaamerikaan a mangpalaka iti panagbanniaga para kadagiti agbanbanniaga a barko iti nagabetan ti Espania ken [[Peru]]. Ti kasta a dalan ket mangited iti miltar ti Espania ti pangatiwan kadagiti Portuges.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pancanal.com/eng/history/history/index.html |title=A History of the Panama Canal: French and American Construction Efforts |publisher=Panama Canal Authority |accessdate=2007-09-03 |archive-date=2014-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215060157/http://www.pancanal.com/eng/history/history/index.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215060157/http://www.pancanal.com/eng/history/history/index.html |date=2014-12-15 }}; Chapter 3, ''[http://www.pancanal.com/eng/history/history/early.html Some Early Canal Plans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150102032703/http://www.pancanal.com/eng/history/history/early.html |date=2015-01-02 }}''&lt;/ref&gt; Idi 1788, ni [[Thomas Jefferson]] ket nangisingasing a dagiti Kastila koma ti mangpartuat gapu ta saanto unay a nagulib a dalan ngem ti manglikmut ti akin-abagatan nga ungto ti Abagatan nga Amerika, nga idiay dagiti kadawyan nga ayus ti tropikal a taaw ket naturalto a mangpalawa.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Meteorology in America, 1800–1870|url=https://archive.org/details/meteorologyiname0000flem|author=James Rodger Fleming|page=[https://archive.org/details/meteorologyiname0000flem/page/4 4]|publisher=Johns Hopkins University Press|date=1990|isbn=0-8018-3958-0}}&lt;/ref&gt; Iti las-ud ti ekspedision manipud idi 1788 aginggana idi 1793, ni [[Alessandro Malaspina]] ket nangitabas kadagiti plano para iti pannakaipatakderna.&lt;ref&gt;{{Cite book|last= Caso |first= Adolph |author2=Marion E. Welsh |title= They Too Made America Great |url= https://archive.org/details/theytoomadeameri00caso |year= 1978 |publisher= Branden Books |isbn= 0-8283-1714-3 |page= [https://archive.org/details/theytoomadeameri00caso/page/72 72]}}; online at [http://books.google.com/books?id=7q3WTS1IREkC Google Books]&lt;/ref&gt;

Gapu ti estratehiko a lokasion ti Kanal Panama ken ti mabalin a maited babaen ti akikid nga ismona a mangisina kadagiti dua a nalatak a taaw, dagiti dadduma a silpo ti pagtagilakuan iti lugar ket napadas kadagiti napalabas a tawen. Ti awan nagbanagan nga [[isbangan Darien]] ket inrugi idi babaen ti [[Pagarian ti Eskosia]] idi 1698 tapno mangipatakder ti lumasat iti daga a [[dalan ti panagtagilako]]. Dagiti kadawyan a saan a nasayaat a kasasaad ket nangpasardeng dayta a ganetget, ken napanawen daytoy idi Abril 1700.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kinnaird.net/darien.htm |title=Darien Expedition |accessdate=2007-09-03}}&lt;/ref&gt;

Idi 1849, ti pannakaduktal ti balitok idiay California ket nagpartuat ti adu nga interesado iti panagballasiw iti baetan dagiti taaw ti Atlantiko ken Pasipiko. Ti [[Perokaril Kanal Panama|Perokaril Panama]] ket nabangon idi tapno mangballasiw ti ismo, ken nalikatan idi 1855. Daytoy a lumasat ti daga a silpo ket nagbalin a nangruna a pirgis ti inpraestruktura ti [[Akinlaud a Hemisperio]], ken daytoy ket kaaduan a nagpasayaat ti panagtagilako ken kaaduan a nangikeddeng ti masakbayan a dalan ti kanal.

Ti maysa a danum-amin a dalin a nagbaetan dagiti taaw ket nakitkita pay laeng nga umno a sulosion, ken idi 1855 ni [[William Kennish]], ti inhenniero a naipasngay idiay  [[Isla ti Man|Manx]] a nagtrabtrabaho para iti gobierno ti Estados Unidos, ket sinukimatna ti ismo ket nangited ti reporta iti dalan para iti naisingasing a Kanal Panama.&lt;ref name=mw&gt;[http://www.isle-of-man.com/manxnotebook/fulltext/worthies/p118.htm ''&quot;Manx Worthies&quot;''].&lt;/ref&gt; Naipablaak idi ti reportana iti libro a natituluan iti ''The Practicality and Importance of a Ship Canal to Connect the Atlantic and Pacific Oceans''.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=rAwsAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=william+kennish&amp;source=bl&amp;ots=lZpfP9ZKq9&amp;sig=7AXnp--aBGqytMe2vcb9DIXvJPY&amp;hl=en&amp;ei=rDFvS7rSNqimtgeNlpiUBg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CBQQ6AEwBA ''Ti Praktikalidad ken Kinapangruna ti Kanal ti Barko tapno Maikonekta kadagiti Taaw Atlantiko ken Pasipiko''].&lt;/ref&gt;

Idi 1877 ni Armand Reclus, ti maysa nga opisial iti Marina ti Pransia, ken ni [[Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse|Lucien Napoléon Bonaparte Wyse]], dagiti dua nga inhenniero, ket sinukimatda ti dalan ken nangipablaak a Pranses a singasing para iti kanal.&lt;ref name=&quot;reclus&quot;&gt;[http://books.google.com/books/about/Panama.html?id=wmwYAAAAYAAJ Gérard Fauconnier, ''Panama: Armand Reclus et le canal des deux océans''], e-text by University of Virginia, reprint in French, Panama: Atlantica, 2004&lt;/ref&gt; Ti panagballigi ti Pransia iti panangibangon ti [[Kanal Suez]], bayat a daytoy ket napaut a proyekto, ket nangawis iti panagplano para iti maysa a mangballasiw iti ismo.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Brodhead, Michael J. 2012. [http://handle.dtic.mil/100.2/ADA564251 &quot;The Panama Canal: Writings of the U. S. Army Corps of Engineers Officers Who Conceived and Built It.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130408131511/http://handle.dtic.mil/100.2/ADA564251 |date=2013-04-08 }} US Army Corps of Engineers History Office, Alexandria, VA.
* Bruns, Sebastian (2010). Panama Canal Security: Expansion and Maritime Risk, in: Strategic Insights by Risk Intelligence. Global Maritime Security Analysis No. 29, December 2010, pp.&amp;nbsp;4–7 (with Guy Wilson-Roberts).
* Cullen, Ben. (2010). The Panama Canal and Me: A Panamax Special. {{ISBN|978-0-8212-7754-6}}
* Greene, Julie, ''The Canal Builders: Making America's Empire at the Panama Canal'' (New York: Penguin Press, 2009)
* {{Cite book| first1 = Jon T.| last1 = Hoffman| first2 = Michael J| last2 = Brodhead| first3 = Carol R.| last3 = Byerly| first4 = Glenn F.| last4 = Williams| url = http://www.history.army.mil/html/books/panama/panamacanal/index.html| title = The Panama Canal: An Army's Enterprise| publisher = United States Army Center of Military History| year = 2009| location = Washington, D.C.| id = 70–115–1| access-date = 2015-01-23| archive-date = 2015-04-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20150403023219/http://www.history.army.mil/html/books/panama/panamacanal/index.html| url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403023219/http://www.history.army.mil/html/books/panama/panamacanal/index.html |date=2015-04-03 }}
* Jaen, Omar. (2005). Las Negociaciones de los Tratados Torrijos-Carter, 1970–1979 (Tomos 1 y 2). Panama: Autoridad del Canal de Panama. {{ISBN|9962-607-32-9}} (Obra completa)
* Jorden, William J. (1984). ''Panama Odyssey''. 746 pages, illustrated. Austin: University of Texas Press. {{ISBN|0-292-76469-3}}
* Maurer, Noel, and Carlos Yu. ''The Big Ditch: How America Took, Ran, and Ultimately Gave Away the Panama Canal'' (Princeton University Press, 2010); 420 pp.&amp;nbsp;{{ISBN|978-0-691-14738-3}}. Econometric analysis of costs ($9 billion in 2009 dollars) and benefits to US and Panama
* McCullough, David. (1977). ''The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870–1914''. New York: Simon &amp; Schuster. {{ISBN|0-671-22563-4}}
* Mellander, Gustavo A.(1971) ''The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years''. Daville,Ill.:Interstate Publishers. OCLC 138568.
* Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). ''Charles Edward Magoon: The Panama Years''. Río Piedras, Puerto Rico: Editorial Plaza Mayor. {{ISBN|1-56328-155-4}}. OCLC 42970390.
* Mills, J. Saxon. (1913). [http://www.gutenberg.org/ebooks/34124 The Panama Canal—A history and description of the enterprise] A Project Gutenberg free ebook.
* Parker, Matthew. (2007). ''Panama Fever: The Epic Story of One of the Greatest Human Achievements of All Time—The Building of the Panama Canal''. New York: Doubleday. {{ISBN|978-0-385-51534-4}}
* Sherman, Gary. &quot;Conquering the Landscape (Gary Sherman explores the life of the great American trailblazer, John Frank Stevens)&quot;, History Magazine, July 2008.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Panama Canal|Kanal Panama}}
{{Commonscat-inline|Panama Canal|Kanal Panama}}
* [http://www.pancanal.com/ Website ti Turay ti Kanal]

[[Kategoria:Kanal Panama| ]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>0lry38whbtfwlo34ops899pxe2sjnb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Al-Ghazali</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18619</id>
    <revision>
      <id>406384</id>
      <parentid>397021</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10208" sha1="pe7qcnf3b9af8xq2dos3fo1rolyjigt" xml:space="preserve">{{ infobox eskolar
| image = Al-Ghazali.png
| region = [[Nalatak a Seljuq nga Imperio]] ([[Nishapur]])&lt;ref&gt;''Ghazali'', Frank Griffel, '''Sibilisasion ti Mediebal nga Islamiko''', Ed. Josef W. Meri ken Jere L. Bacharach, (Taylor &amp; Francis, 2006), 292.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Abasida a Kalipato]]([[Baghdad]])/([[Herusalem]])/([[Damascus]])&lt;ref&gt;''Ghazali'', Frank Griffel, 292.&lt;/ref&gt;
| era = [[Islamiko a Nanbalitokan a Panawen]]
| name = Al-Ghazālī (الغزالي) (Algazel)
| fullname = Abū Ḥāmed Muḥammad ibn Muḥammad al-Ghazālī
| birth_date = Hulio 5, 1057
| birth_place = [[Tus, Iran|Tus]], [[Persia]], [[Nalatak a Seljuq nga Imperio]]
| death_date = Disiembre 19, {{Death year and age|1111|1057}}
| death_place = Tus, Persia, Nalatak a Seljuk nga Imperio
| school_tradition = [[Supismo]], [[Sunni nga Islam|Sunnita]] ([[Shafi`i|Shafi'ite]]), [[Ash'ari|Asharite]]
| main_interests = [[Supismo]], [[Teolohia]] ([[Kalam]]), [[Pilosopia]], [[Lohika]], [[Fiqh|Islamiko a linteg]]
| major_works = ''Panagpabaro dagiti Relihioso a Siensia'', ''[[Ti Inkoherensia dagiti Pilosopo]]'', ''[[Kimiya-yi sa'ādat|Ti Alkemia ti Kinaragsak]]''
| influences = [[Al-Juwayni]]
| influenced = [[Fakhr al-Din al-Razi|Fakhruddin Razi]], [[Maimonides]]&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;&gt;[http://plato.stanford.edu/entries/maimonides-islamic/ Ti Impluensia ti Islamiko a Kapanunotan ni Maimonides] Stanford nga Ensiklopedia ti Pilosopia, Hunio 30, 2005&lt;/ref&gt; [[Thomas Aquinas]], [[Ramón Martí|Raymund Martin]], [[Nicholas of Autrecourt]], [[Shah Waliullah]]&lt;ref&gt;[http://www.netmuslims.com/info/philosophy.html Muslim a Pilosopia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928110305/http://www.netmuslims.com/info/philosophy.html |date=2007-09-28 }}, Dagiti Islamic Parawad iti Siensia ken Matematiko, netmuslims.com&lt;/ref&gt; [[Abdul-Qader Bedil]]
}}

Ni '''Abū Ḥāmed Muḥammad ibn Muḥammad al-Ghazālī''' ([[Hulio 5]] [[1057]] – [[Disiembre 19]] [[1111]]); ([[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]:ابو حامد  محمد ابن محمد الغزالی), naamammoan a kas ni '''Al-Ghazali''' wenno '''Algazel''' iti Lumaud a mediebal a lubong, ket maysa idi a [[Tattao a Persiano|Persiano]]&lt;ref&gt;[http://www.bartleby.com/65/gh/Ghazali.html Ghazali], Ti Columbia nga Ensiklopedia, Maikanem nga Edsion 2006&lt;/ref&gt; [[Muslim]] [[teologo]], [[hurista]], [[pilosopo]], ken [[mistisismo|mistiko]].

Ni Ghazali ket sagpaminsan a tinawtawagan babaen dagiti historiador a kas ti agmaymaysa a kaimpluensiaan a [[Muslim]] kalpasan ti Islamiko a propeta a ni [[Mahoma]].&lt;ref name=&quot;Watt1953&quot;&gt;''Ti Pammati ken Panagsanay ni Al-Ghazali''. [[William Montgomery Watt]]. Naipablaak idi 1953 babaen ni George Allen ken Unwin Ltd, Londres. pp. 14-16&lt;/ref&gt; Dagiti dadduma pay ket nagdakat ti tignayna manipud iti siensia aginggana ti pammati a kas kammasapulan ti Islamiko  a sientipiko a panagrang-ay.&lt;ref&gt;Sawwaf, A. (1962) al-Ghazali: Etude sur la réforme Ghazalienne dans l’histoire de son développement (Fribourg).&lt;/ref&gt; Malaksid kadagiti obrana a nagballigi a nangbaliw ti dalan ti Islamiko a pilosopia—ti nasap nga Islamiko a [[Neoplatonismo]] ket naiparang-ay kadagiti batayan ti [[Helenestiko a pilosopia]], kas pagarigan, ket naballigi unay idi a sinuppiat babaen ni Ghazali a daytoy ket saannen a nakaungar—isu ket nangiyeg pay ti [[ortodoksia|ortodokso]] nga Islam iti panawenna a naiyasideg ti [[Supismo]].&lt;ref name=&quot;Watt1953&quot; /&gt; Dagiti ortodokso a teologo ket napanda pay laeng ti bukodda a dalan, ken dagiti pay mistiko, ngem dagitoy dua ket nagparang-ayda ti nakem a nagsinnaranay a panagdayaw a nangsigurado nga awan ti adu a panagipabasol a maaramid babaen ti maysa para kadagiti panagsanay ti sabsabali.&lt;ref name=&quot;Watt1953&quot; /&gt;

Ni Ghazali ket naikkan idi ti naisangsangayan a titulo iti [[Hujjat al-Islam]], a ti kaibuksilanna ket 'Ti Paneknek ti Islam', ti maysa a titulo a a saan a naitited ti sinoma nga eskolar wenno personalidad iti Islamiko a pakasaritaan, nga adu pay a mangipakpakita ti kasasaadna iti kaunegan ti relihion.&lt;ref&gt;http://www.thepenmagazine.net/imam-ghazali-the-sun-of-the-fifth-century-hujjat-al-islam/&lt;/ref&gt; Iti pay maiptinayon, isu ket naamammuan pay dagiti dadduma a kas, &quot;literal a ti tao a nangisalakan ti Islam.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sheikhhamza.com/transcript/Alchemy-of-Happiness |title=Archive copy |access-date=2013-02-19 |archive-date=2012-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201080737/http://sheikhhamza.com/transcript/Alchemy-of-Happiness |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Biag ==
[[Papeles:Haruniyeh.JPG|thumb|right|250px|Ti Haruniyah ({{lang|fa|هارونیه}}) nga estruktura idiay [[Tus, Iran|Tus]], [[Iran]], a nainaganan ken ni [[Harun al-Rashid]], ti mausoleo iti Al-Ghazali ket naipagpagarupan a mabirukan idiay ruangan ti daytoy a monumento]] Ti tradisional a petsa ti pannakaipasngay ni al-Ghazari, a kas inted babaen ni [[Abu'l-Faraj ibn al-Jawzi|Ibn al-Jawzi]], ket idi 450 [[Hijri a tawen|AH]] (Marso 1058–Pebrero 1059 CE), ngem dagiti moderno nga eskolar ket nagduduada ti kinpudno ti pakaammo ni Ibn al-Jawzi, ken nagikabilda ti petsa iti 448 AH (1056–1057 CE), a naibatay kadagiti insasao kadagiti sinursurat ken autobiograpia ni al-Ghazari.&lt;ref name=Griffel&gt;{{cite book|last=Griffel|first=Frank|title=Pilosopiko a Teolohia ni Al-Ghazālī|url=https://archive.org/details/alghazaliphiloso0000grif|year=2009|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|location=Oxford|isbn=978-0-19-533162-2}}&lt;/ref&gt;{{rp|23–25}} Isu ket naipasngay idiay Tabaran, ti maysa nga ili idiay distrito ti [[Tus, Iran|Tus]], a naisanglad idiay kaunegan ti [[Probinsia ti Khorasan]] iti [[Persia]] (Iran).&lt;ref name=Griffel /&gt;{{rp|25}}

Ti kalpasan ti ipupusay a tradision, ta ti kinapudno daytoy ket sinalsaludsod kadagit agdama a kina-eskolar, ket rimsua iti ipupusay ti ama ni al-Ghazali iti kinpanglaw ken nangibati ti ubing a ni al-Ghazari ken ti kabsatna a lalaki a ni [[Ahmad Ghazali|Ahmad]] nga inayaywana ti maysa a [[Sufi]]. Ti kontemporario ken ti immuna a biograpo ni Al-Ghazali, a ni 'Abd al-Ghafir al-Farisi, ket nangisursurat a ni al-Ghazali ket nangrugrugi a nakaal ti panagadadal iti ''[[fiqh]]'' (Islamiko a hurisprudensia) manipud ken ni Ahmad al-Radhakani, ti maysa a lokal a manursuro.&lt;ref name=Griffel /&gt;{{rp|26–27}}

Isu ket nagbasa pay babaen ken ni [[al-Juwayni]], ti naisangsangayan a hurista ken teologo ken  &quot;ti kalaingan a Muslim nga eskolar iti panawenna&quot;,&lt;ref name=Griffel /&gt;{{rp|29}}idiay [[Nishapur]], mabalin a kalpasan timaysa apaset ti panawen a panagadadal idiay [[Gurgan]]. Kalpasan ti ipupusay ni al-Juwayni idi 1085,  ni al-Ghazali ket pinanawanna ti Nishapur ken timmipon ti korte iti [[Nizam al-Mulk]], ti nabileg a bisir a sultan iti [[Seljuq a dinastia|Seljuq]], a mabalin a naisentro idiay [[Isfahan]]. Kalpasan a naited kaniana ti titulo a  &quot;Kasilengan iti Relihion&quot; ken &quot;Kalatakan kadagiti Relihioso a Daulo&quot;, ni Nizam al-Mulk ket inpangatona ni al-Ghazali idi Hulio 1091 iti &quot;kadayawan ken kakaritan&quot; a manursuro iti dayta a panawen, iti [[Nizamiyya]] a madrasa idiay [[Baghdad]].&lt;ref name=Griffel /&gt;{{rp|34}}

Isu ket napan iti maysa nga espritual a didigra idi1095, ken dimteng a pinanawanna ti kareerna ken pimmanaw idiay Baghdad tapno mapan kano nga agperegrino idiay [[Meka]]. Nagar-aramid kadagiti pagimbagan ti pamiliana, inbellengna amin a kabaknangna ken nangampon ti asetiko a kabibiag. Kalpasan ti panagtataengna idiay [[Damascus]] ken [[Herusalem]], ken ti maysa a panagbisita idiay [[Medina]] ken Meka idi 1096, isu ket nagsubli idiay Tus tapno agnaed kadagiti sumarsaruno a tawtawen iti '''uzla'' (panagmaymaysa). Daytoy a panagmaymaysa ket buklen ti panagliklik ti panagisursuro kadagiti talged ti estado nga institusion, uray nga isu ket nagtultuloy a nagipabpablaak, a nagawgawat kadagiti bisita, ken nagisursuro idiay [[Zawiya (institusion)|zawiya]] (pribado a madrasa) ken [[khanqah]] (Sufi a monasterio) a binangonna.

Ni Fakhr al-Mulk, ti nalatak a bisir iti [[Ahmad Sanjar]], ket nangidurduron ken ni al-Ghazali nga agsubli idiay Nizamiyya idiay Nishapur; ni al-Ghazali nagmarmaredmed a nagsubi idi 1106, a nagbutbuteng (kinaagpayso) nga isu ken dagiti insursurona ket makasabat kadagiti resistansia ken kontrobersia.&lt;ref name=Griffel /&gt;{{rp|53-4}} Isu ket nagsubli met laeng idiay Tus, ken nagmadi ti maysa a kumbidar idi 1110 manipud iti nalatak a bisir a ni [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] nga agsubli idiay Baghdad. Isu ket pimmusay idi 19 Disiembre 1111. Segun ken ni 'Abd al-Ghafir al-Farisi isu ket adda dagiti adu nga annak a babbbai, ngem awan ti annak a lallaki.&lt;ref name=Griffel /&gt;{{rp|57–59}}

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
*{{Citation
 |first=Amber
 |last=Haque
 |year=2004
 |title=Sikolohia manipud iti Islamiko a pannakaimatangan: ti parawad dagiti nasapa a Muslim nga eskolar ken dagiti panagkarit ti  kontemporario a Muslim a sikologo
 |journal=Warnakan ti Relihion ken Salun-at
 |volume=43
 |issue=4
 |pages=357–377
 |doi=10.1007/s10943-004-4302-z
 }}
* {{citation |first=Emilie |last=Savage-Smith |title=Dagiti wagas ti panapisi iti mediebal nga Islam |journal=Warnakan ti pakasaritaan ti Medisina ken dagiti Kumaduan a Siensia |year=1995 |volume=50 |issue=1 |pages=67–110 |pmid=7876530 |doi=10.1093/jhmas/50.1.67 }}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Laoust, H: ''La politique de Gazali'', Paris 1970
* Campanini, M.: ''Al-Ghazzali'', in S.H. Nasr ken O. Leaman, Pakasaritaan ti Islamiko a Pilosopia 1996
* Watt, W. M.: ''Muslim nnga Intelektual: Ti Panagadal ken ni al-Ghazali'', Edinburgh 1963
* Zwemer, S. M. ''Ti  Moslim nga Agsuksukisok ti Dios'', New York 1920
* Nakamura, K. ''Al-Ghazali'', Ensiklopedia ti Pilosopia
* Dougan, A. ''Ti Panadap-aw'', Ti panagadal ti kaunegan a sursuro ti Mishkat al-Alwar (Ti Sakup a lugar dagiti Silaw) babaen ni Abdullah Dougan {{ISBN|0-9597566-6-3}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{wikisource-inline|author:Abu Hamid al-Ghazālī|Al-Ghazali}}
{{commonscat-inline|Al-Ghazali}}
* [http://www.ghazali.org/ Al-Ghazali a sapot a pagsaadan]

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Ghazali, Al-}}
[[Kategoria:1058 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1111 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>pe7qcnf3b9af8xq2dos3fo1rolyjigt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carl Friedrich Gauss</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18629</id>
    <revision>
      <id>406243</id>
      <parentid>362193</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1600" sha1="jt7rr1uidv8pc4ngkb2x88v89en10r0" xml:space="preserve">[[Papeles:Carl Friedrich Gauss.jpg|thumb|Ni Carl Friedrich Gauss (1777–1855), a pinintaan babaen ni [[Christian Albrecht Jensen]]]]

Ni '''Johann Carl Friedrich Gauss''' ({{IPAc-en|ɡ|aʊ|s}}; {{lang-de|Gauß}}, {{IPA-de|ɡaʊs|pron|De-carlfriedrichgauss.ogg}}; {{lang-la|Carolus Fridericus Gauss}}) (30 Abril 1777{{spaced ndash}}23 Pebrero 1855) ket maysa idi nga [[Tattao nga Aleman|Aleman]] a [[matematiko]] ken [[maipapana ti bagi a sientista]] a kaaduan a nagparawar kadagiti pagobraan, a mairaman ti [[teoria ti numero]], [[estadistika]], [[matematiko a panagusig|panagusig]], [[Panaggiddiatan a heometria ken topolohia|panaggiddiatan a heometria]], [[heodesia]], [[heopisika]], [[elektrostatika]], [[astronomia]] ken [[optika]].

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book |last=Dunnington|first=G. Waldo.|title=Carl Friedrich Gauss: Titan ti Siensia
 |url=https://archive.org/details/carlfriedrichgau0000dunn|publisher=Ti Matematiko a  Gunglo ti Amerika|year=2003|isbn=0-88385-547-X |oclc=53933110}}
* {{cite book |last=Gauss|first=Carl Friedrich|others=tr. Arthur A. Clarke|title=[[Disquisitiones Arithmeticae]]|publisher=Unibersidad ti Yale a Pagmalditan|year=1965|isbn=0-300-09473-6}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Johann Carl Friedrich Gauß|Carl Friedrich Gausss}}
{{wikisource-inline|author:Carl Friedrich Gauss|Carl Friedrich Gausss}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Gauss, Carl Friedrich}}
[[Kategoria:1777 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1855 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti sientista manipud iti Alemania]]</text>
      <sha1>jt7rr1uidv8pc4ngkb2x88v89en10r0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Johannes Gutenberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18630</id>
    <revision>
      <id>406521</id>
      <parentid>397370</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4644" sha1="rvexb8rokl7t7ahm49h85rfy2ql1q3q" xml:space="preserve">[[Papeles:Gutenberg.jpg|thumb|Ni Johannes Gutenberg]]

Ni '''Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg''' ({{IPAc-en|ˈ|ɡ|uː|t|ən|b|ɜr|ɡ}};&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Gutenberg,+Johann&amp;submit.x=0&amp;submit.y=0|title=The American Heritage Dictionary entry: Gutenberg, Johann|first=Houghton Mifflin Harcourt Publishing|last=Company|date=|website=www.ahdictionary.com}}&lt;/ref&gt;  c. 1398 – Pebrero 3, 1468) ket maysa idi nga [[Alemania|Aleman]] [[mammanday]], [[goldsmith|mammanday ti balitok]], [[agimalmaldit (agipabpablaak)|agimalmaldit]], ken [[agipabpablaak]] a nangipangyuna ti [[panagimaldit]] diay Europa. Ti inbensionna ti of mekaniko a [[movable type|magunay a kita]] a panagimaldit ket nagirugi ti [[Rebolusion ti Panagimaldit]] ket kaaduana naipanpanunotan a kas ti kangrunaan a pasamak ti [[moderno a paset ti panawen]].&lt;ref name=&quot;Man of the Millenium&quot;&gt;See [http://rhsweb.org/library/1000PeopleMillennium.htm Tattao ti Milenio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303082307/http://rhsweb.org/library/1000PeopleMillennium.htm |date=2012-03-03 }} para iti ababa a salaysay ti kaaduan a naibagbaga. Isi 1999, ti [[A&amp;E Network]] ket nangiranggo kenni [http://www.wmich.edu/mus-gened/mus170/biography100 Gutenberg a kas ti blng. 1 iti bukodda a &quot;Tattao ti Milenio&quot; a panagbilbilang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829092813/http://www.wmich.edu/mus-gened/mus170/biography100 |date=2010-08-29 }}. Idi 1997, [[Time–Life]] a magasina ket nagpili ti [http://www.mainz.de/gutenberg/g2000.htm inbension ni Gutenberg a kas ti kangrunaan ti makadua a milenio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310192514/http://www.mainz.de/gutenberg/g2000.htm |date=2010-03-10 }}; ken inaramid pay ti kastoy dagiti uppat a prominente nga agiwarwarnak ti Estados Unidos kadagiti bukodda a resume ti 1998 ti [http://rhsweb.org/library/1000PeopleMillennium.htm 1,000 a Tawtawen, 1,000 a Tattao: Panagiranggo Ti Lallaki ken Babbbai a Nangsukog ti Milenio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303082307/http://rhsweb.org/library/1000PeopleMillennium.htm |date=2012-03-03 }}. Ti [http://www.newadvent.org/cathen/07090a.htm Johann Gutenberg] a naikabil ti [[Katoliko nga Ensiklopedia]] ket nangipalpalawag ti inbensionna a nakaaramid ti awan kapada a nagbanagan iti [[Kristiano a panawen]].&lt;/ref&gt; Daytoy ket nagtignay ti papapel iti panagrang-ay ti [[Renasimiento]], [[Protestante aRepormasion|Reformation]], ti [[Panawen ti Panangilawlawag]] ken ti [[Sientipiko a Rebolusion]] ken nangiyuna ti batayan para iti moderno a [[naibatay ti pammakaammo nga ekonomia]] ken ti [[demokratisasion ti pannakaammo|panakaiwarwaran ti panagadadal kadagiti masa]].&lt;ref&gt;{{harvnb|McLuhan|1962}}; {{harvnb|Eisenstein|1980}}; {{harvnb|Febvre|Martin|1997}}; {{harvnb|Man|2002}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti taudan ==
*{{Cite book
 | last = Childress
 | first = Diana
 | title = Johannes Gutenberg and the Printing Press
 | url = https://archive.org/details/johannesgutenber0000chil
 | publisher = Twenty-First Century Books
 | place = Minneapolis
 | year = 2008
 | isbn = 978-0-7613-4024-9
 | postscript = &lt;!--Awan--&gt;
}}
*{{Cite journal
 | last = Duchesne
 | first = Ricardo
 | title = Immuna ti Asia?
 | journal = Ti Warnakan ti Naipakasaritaan a Kagimongan
 | volume = 6
 | issue = 1
 | pages = 69–91
 | year = 2006
 | doi = 10.1111/j.1540-5923.2006.00168.x
 | postscript = &lt;!--Awan--&gt;
}}
*{{Cite journal
 | last = Juchhoff
 | first = Rudolf
 | title = Was bleibt von den holländischen Ansprüchen auf die Erfindung der Typographie?
 | journal = [[Gutenberg-Jahrbuch]]
 | pages = 128−133
 | year = 1950
 | postscript = &lt;!--Awan--&gt;
}}
*{{Cite journal
 | last = Wolf
 | first = Hans-Jürgen
 | title = Geschichte der Druckpressen
 | location = Frankfurt/Main
 | publisher = Interprint
 | edition = Umuna
 | year = 1974
 | postscript = &lt;!--Awan--&gt;
}}

== Adu pay a mabasbasa ==

=== Dagiti pagalagadan a biograpiko nga obra kenni Gutenberg ===
*Albert Kapr, ''Johann Gutenberg: ti Lalaki ken ti inbensionna. ''Naipatarus manipud iti Aleman babaen ni Douglas Martin, Scolar Press, 1996. '''Maikatlo nga ed., binaliwan babaen ti mannurat para iti...Ingles a panagipatarus'''.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Johannes Gutenberg}}
*[http://www.gutenberg-museum.de/index.php?id=29&amp;L=1 Ingles a sapot ti pagsaadan ti Gutenberg-Museo Mainz], Alemania.

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Gutenberg, Johannes}}
[[Kategoria:Johannes Gutenberg| ]]
[[Kategoria:1398 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1468 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>rvexb8rokl7t7ahm49h85rfy2ql1q3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gottfried Wilhelm Leibniz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18635</id>
    <revision>
      <id>406301</id>
      <parentid>339420</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2069" sha1="3mgu3kzkvsfmnqvvd9a2anteci00p0h" xml:space="preserve">[[Papeles:Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg|thumb|Ni Gottfried Wilhelm Leibniz]]

Ni '''Gottfried Wilhelm Leibniz''' (ammopay a kas ni'''von Leibniz''' wenno '''Leibnitz''') ({{IPA-de|ˈɡɔtfʁiːt ˈvɪlhɛlm fɔn ˈlaɪbnɪts|lang}}&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Max Mangold |title=Duden-Aussprachewörterbuch (Duden a Diksionario ti Panagbalikas) |url=https://archive.org/details/dudenaussprachew0000unse_s9z1 |edition=Maika-7 |year=2005 |publisher=Bibliographisches Institut GmbH |location=Mannheim |language=Aleman |isbn=978-3-411-04066-7 }}&lt;/ref&gt;  wenno {{IPA-de|ˈlaɪpnɪts|}}&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Eva-Maria Krech |title=Deutsches Aussprachewörterbuch (Aleman a Diksionario ti Panagbalikas) |edition=1st |year=2010 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co. KG |location=Berlin |language=Aleman |isbn=978-3-11-018203-3 }}&lt;/ref&gt;)  (Hulio 1, 1646 – Nobiembre 14, 1716) ket maysa idi nga [[Tattao nga Aleman|Aleman]] a [[matematiko]] ken [[pilosopo]]. 

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
===kangrunaan a literatura===
*Alexander, H G (ed)	Ti Leibniz-Clarke Correspondence. Manchester: Pagmalditan ti Unibersidad ti Manchester, 1956.
*Ariew, R &amp; D Garber, 1989. ''Leibniz: Dagiti Pilosopiko a Salaysay''. Hackett.

===Maikadua a literatrua===
* Adams, Robert Merrihew. ''Lebniz: Determinista, Teista, Idealista''. New York: Oxford, Pagmalditan ti Unibersidad ti Oxford, 1994.
*Aiton, Eric J., 1985. ''Leibniz: Ti Biograpia''. Hilger (UK).

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Gottfried Wilhelm Leibniz}}
{{wikisource-inline|author:Gottfried Leibniz|Gottfried Wilhelm Leibniz}}
{{Wikiquote-inline}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Leibniz, Gottfried}}
[[Kategoria:Gottfried Leibniz| ]]
[[Kategoria:1646 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1716 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti lohiko manipud iti Alemania]]
[[Kategoria:Dagiti matematiko manipud iti Alemania]]
[[Kategoria:Dagiti pilosopo manipud iti Alemania]]
[[Kategoria:Dagiti pisiko manipud iti Alemania]]
[[Kategoria:Dagiti sientista manipud iti Alemania]]</text>
      <sha1>3mgu3kzkvsfmnqvvd9a2anteci00p0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dmitri Mendeleev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18637</id>
    <revision>
      <id>406410</id>
      <parentid>396401</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3510" sha1="82ht6e3eskougmvec7ugejq2e3oxkaj" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
|birth_name        = Dmitri Ivanovich Mendeleev
|image             = DIMendeleevCab.jpg
|caption           = Ni Dmitri Mendeleev idi 1897
|birth_date        = {{Petsa ti pannakaipasngay|1834|2|8|df=yes}}
|birth_place       = Verkhnie Aremzyani, [[Ruso nga IMperio]]
|death_date        = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1907|2|2|1834|2|8|df=yes}}
|death_place       = [[San Petersburgo]], [[Ruso nga Imperio]]
|nationality       = [[Tattao a Ruso|Ruso]]
|fields            = [[Kimika]], pisika ken dagiti mainaig a pagobraan
|workplaces        =
|alma_mater        = [[Unibersidad ti San Petersburgo]]
|doctoral_advisor  =
|academic_advisors =
|doctoral_students =
|notable_students  = Dmitri Petrovich Konovalov, Valery Gemilian, Alexander Baykov
|known_for         = Inbentor ti [[Periodiko a lamisaan]] dagiti kimiko nga elemento
|influences        =
|influenced        =
|signature         =  &lt;!--(filename only)--&gt;
}}

Ni '''Dmitri Ivanovich Mendeleev'''&lt;ref&gt;Also [[romanisasion ti Ruso|romanized]] '''Mendeleyev''' wenno '''Mendeleef'''&lt;/ref&gt; ({{lang-rus|Дми́трий Ива́нович Менделе́ев|p=ˈdmʲitrʲɪj ɪˈvanəvʲɪt͡ɕ mʲɪndʲɪˈlʲejɪf|a=ru-Dmitri_Mendeleev.ogg}}; 8 Pebrero 1834 &amp;ndash; 2 Pebrero 1907 &lt;small&gt;[[Dagiti Daan nga Estilo ken Baro nga Estilo a petsa|O.S.]] 27&amp;nbsp;Enero 1834 &amp;ndash; 20 Enero 1907&lt;/small&gt;) ket maysa idi a Ruso [[kimika|kimiko]] ken inbentor. Isu ket naipammadayawan  a kas ti nagpartuat ti immuna a bersion ti [[periodiko a lamisaan]] dagiti [[Kimiko nga elemento|elemento]]. Ti panagusar ti lamisaan, isu ket nangipadto kadagiti tagikua dagiti elemento a saan a naduktalan.

{{pungol-nangruna}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
* {{cite book
 | first = Michael
 | last = Gordin
 | authorlink = Michael Gordin
 | title = Ti Nasayaat a naurnos a Banag: Ni Dmitrii Mendeleev ken ti Anniniwan ti Periodiko a Lamisaan
 | publisher=Basic Books
 | location = New York
 | year = 2004
 | isbn = 0-465-02775-X
}}
* {{cite book
 | first = Dmitry Ivanovich
 | last = Mendeleyev
 | first2 = William B.
 | last2 = Jensen
 | title = Ni Mendeleev iti Periodiko a Linteg: Dagiti Napilpili a Surat, 1869–1905
 | url = https://archive.org/details/mendeleevonperio0000mend
 | location = Mineola, New York
 | publisher=[[Dover Publications]]
 | year = 2005
 | isbn = 0-486-44571-2
}}
* {{cite book
 | first = Paul
 | last = Strathern
 | authorlink = Paul Strathern
 | title = Ti Tagtagainep ni Mendeleyev: Ti Panagbiruk para kadagiti Elemento
 | url = https://archive.org/details/mendeleyevsdream0000stra_u9p1
 | location = New York
 | publisher=[[St Martins Press]]
 | year = 2001
 | isbn = 0-241-14065-X
}}
* {{cite book
 | last = Mendeleev
 | first = Dmitrii Ivanovich
 | title = Dagiti Pamunganayan ti Kimika
 | url=http://www.archive.org/details/principlesofchem00menduoft
 | publisher=Collier
 | location = New York
 | year = 1901
}}

==Dagiti sipo ti ruar==
{{Commons-nailinia}}
*[http://webserver.lemoyne.edu/faculty/giunta/EA/MENDELEEVann.HTML Kasisigu a Periodiko a Lamisaan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040803141736/http://webserver.lemoyne.edu/faculty/giunta/EA/MENDELEEVann.HTML |date=2004-08-03 }}, na-anotasionan. webserver.lemoyne.edu

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Mendeleev, Dmitri}}
[[Kategoria:1834 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1907 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Ruso a kimiko]]
[[Kategoria:Dagiti Ruso nga inbentor]]
[[Kategoria:Dagiti Ruso a sientista]]</text>
      <sha1>82ht6e3eskougmvec7ugejq2e3oxkaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Louis Pasteur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18638</id>
    <revision>
      <id>406627</id>
      <parentid>403320</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4611" sha1="i39g2i18bj0nkt0r2xnzhpijmkq4llr" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| name              = Louis  Pasteur
| image             = Louis Pasteur by Pierre Lamy Petit.jpg
| caption           = Ni Louis Pasteur renitrato babaen ni Pierre Lamy Petit
| birth_date        = {{Petsa ti pannakaipasngay|1822|12|27|mf=y}}
| birth_place       = [[Dole, Jura]], [[Franche-Comté]], Pransia
| death_date        = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1895|9|28|1822|12|27|mf=y}}
| death_place       = [[Marnes-la-Coquette]], [[Hauts-de-Seine]], Pransia
| residence         = Pransia
| nationality       = [[Tattao a Pranses|Pranses]]
| fields            = [[Kimika]]&lt;br /&gt;[[Mikrobiolohia]]
| workplaces        = [[Dijon Lycée]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Strasbourg]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Lille iti Siensia ken Teknolohia]]&lt;br /&gt;[[École Normale Supérieure]]
| alma_mater        = [[École Normale Supérieure]]&lt;br&gt;[[Conservatoire national des arts et métiers]]
| notable_students  = [[Charles Friedel]]&lt;ref&gt;Asimov, ''Biograpiko nga Ensiklopedia ti Siensia ken Teknolohia ni Asimov'' Maikadua a nabaliwan nga edision&lt;/ref&gt;
| signature         = Louis Pasteur Signature.svg
}}
Ni '''Louis Pasteur''' ({{IPA-fr|lwi pastœʁ|lang}}; Disiembre27, 1822 – Septiembre 28, 1895) ket maysa idi a Pranses a [[kimiko]] ken [[mikrobiolohista]] nga isu idi ket ti kangrunaan a nagbangon iti [[medikal a  mikrobiolohia]]. Isu ket nailaglagipan para kadagiti naisangsangayan a panakaduktal kadagiti kaso ken panagpawil kadagiti sakit. Dagiti naduktalanna ket nagpabassit kadagiti ipupusay manipud iti [[puerperal a gurigor]], ken nagpartuat kadagiti immuna a [[bakuna]] para iti [[balla (sakit)|balla]] ken [[anthrax]]. Dagiti eksperimentona ket nangsuporta ti [mikrobio a teoria ti sakit]]. Isu ket nadayeg nga ammo iti sapasap a publiko para iti panagimbento ti maysa a pamay-an a mangagas ti gatas ken bino tapno mapawilan dagitoy a gapuanan ti sakit, ti maysa a pamay-an a makunkuna a [[pasteurisasion]]. Isu ket naipampanunotan a kas maysa kadagiti tallo a nangbangon ti [[mikrobiolohia]], a kaduana ni [[Ferdinand Cohn]] ken ni [[Robert Koch]].

Nakaaramid pay ni Pasteur kadagiti adu a panagkaduktal iti pagobraan ti kimika, a naisangsangayan ti molekular a batayan para iti [[asimetria]] dagiti [[kristal]].&lt;!--&lt;ref name=&quot;catholic intro&quot; /&gt;--&gt; Isu ket naipunpon idiay sirok ti [[Instituto Pasteur]] idiay [[Paris]] idi maysa a napintas a [[pagipunpunan a kahon (panteon)|panteon]] a naabbongan kadagiti ladawan dagiti nagun-odna iti [[Mosaiko#Dagiti Bisantino a mosaiko|Bisantino a mosaiko]].&lt;ref&gt;{{Cite journal| last = Campbell| first = D. M.| title = Ti Pasteur nga Instituto ti Paris| journal = Amerikano a Warnakan ti Beterinario a Medisina| volume = 10| issue = 1| pages = 29–31| publisher = D. M. Campbell| location = Chicago, Ill.| date = Enero 1915| url = http://books.google.com/?id=u8FUAAAAMAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=| accessdate = Pebrero 8, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin}}
* {{cite book |last=Debré |first=P. |author2=E. Forster |title=Louis Pasteur |year=1998 |publisher=Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan |location=Baltimore, Maryland |isbn=0-8018-5808-9 }}
* {{cite book |last=Duclaux |first=E.Inpatarus babaen ni Erwin F. Smith ken Florence Hedges |title=Louis Pasteur: Ti Pakasaritaan ti Maysa nga Isip |year=1920 |publisher=Kompani ati W. B. Saunders  |location=Philadelphia, Pennsylvania |ASIN=B001RV90WA}}
* {{cite book |last=Geison |first=Gerald L. |title=Ti Pribado a Siensia ni Louis Pasteur |year=1995 |publisher=Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan|location=Princeton, New Jersey |isbn=0-691-03442-7 }}
* {{cite book |last=Latour |first=Bruno |title=Ti Pasteurisasion ti Pransia |year=1988 |publisher=Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan |location=Boston |isbn=0-674-65761-6 }}
* {{cite book |last=Martínez Báez |first=Manuel |title=Vida de Pasteur (Biag ni Pasteur) |url=https://archive.org/details/vidadepasteurfon0000manu |year=1972|publisher=Fondo de Cultura Económica |location=Mehiko |isbn=968-16-5053-0}}
* {{cite book |last=Williams |first=Roger L. |title=Alingasaw a silaw ken Anniniwan: Ti Lubong ni Napoleon III, 1851–1870 |year=1957 |publisher=Kompania Macmillan|location=NY |isbn=0-8371-9821-6 }}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikisource-inline|author:Louis Pasteur|Louis Pasteur}}
{{wikiquote-inline}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Pasteur, Louis}}
[[Kategoria:1822 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1895 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Louis Pasteur| ]]
[[Kategoria:Dagiti biologo manipud iti Pransia]]</text>
      <sha1>i39g2i18bj0nkt0r2xnzhpijmkq4llr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nikola Tesla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18642</id>
    <revision>
      <id>406533</id>
      <parentid>396643</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3589" sha1="k8uhkeg2wrwqdlzayahebynh5yxkzp1" xml:space="preserve">[[Papeles:Tesla Sarony.jpg|thumb|Ni Tesla, idi agtawen ti 37, 1893, retrato babaen ni [[Napoleon Sarony]]]]

Ni '''Nikola Tesla''' (10 Hulio 1856 – 7 Enero 1943) ket maysa idi a [[Serbio Amerikano|Serbio-Amerikano]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ti elektrikal a pionero a ni Tesla ket naipammadayawan|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5167054.stm|work=Ni Tesla ket nangipadpada idi a nangipasindayag kadagiti taudanna a Serbio ken Kroata a pagilian|publisher=BBC NEWS|accessdate=11 Hulio 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tesla Village|url=http://www.teslasociety.com/teslavillage.htm|work=Ti kinuna ni Tesla: &quot; Nagpasindayagak kadagiti taudak a Serbio ken Kroata a pagiliank.&quot;|publisher=Ti Kagimongan a Pammalagipan kenni Tesla iti NY|accessdate=10 Hulio 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{iti sao|en}} {{cite book | title=Wizard: The Life and Times of Nikola Tesla| url=https://archive.org/details/wizardlifetimeso0000seif_a0h7|publisher = Citadel Press| author=Seifer, Marc | year=1998 |pages=1740 | isbn=0806519606 | quote=There is something in me which is only perhaps illusory,&quot; Tesla began, &quot;[It is] like that which often comes to young, enthusiastic persons, but if I were to be sufficiently fortunate to bring about at least some of my ideas it would be for the benefit of humanity. ... If these hopes become one day a reality, my greatest joy would spring from the fact that this work would be the work of a Serb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{iti sao|en}} {{cite book | title=My inventions|publisher = Lits| author=Tesla, Nikola | year=2011 |isbn=9781609421793| quote= At that time I was under the sway of the Serbian national poetry, and therefore full of admiration for the feats of the heroes.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tesla Timeline|url=http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1891-tesla-granted-citizenship|work=Hulio, maika-30: Ti Pannakaumili ni Tesla, Ni Tesla ket nagbalin nga umili ti Amerika. Isu ket kankanayon a nagibagbaga kadagiti gayyemna a ti pannakaumilina ket napatpateg ngem ti aniaman a sientipiko a pammadayaw a naawatna.|publisher=Tesla Universe|accessdate=11 Hulio 2012}}&lt;/ref&gt; nga inbentor, [[elektrikal nga inhenniero]], [[mekanikal nga inhennieria|mekanikal nga inhenniero]], [[pisiko]], ken [[puturista]] a naindayegan a naamammoan para kadagiti kontribusionna ti panagdisenio ti moderno nga [[agsisinnublat a koriente]] (AC) ti magun-od nga elektriko a sistema.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=soSsLATmZnkC&amp;pg=PA635&amp;lpg=PA635&amp;dq=tesla+%22known+for%22&amp;source=bl&amp;ots=0yuVco7dFI&amp;sig=H44uEUnUY969xJ8PaoAlYcjl9Jk&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=B3lfUKnYNYXy0gHJ-YHACQ&amp;ved=0CDsQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=tesla%20%22known%20for%22&amp;f=false Phillip A. Laplante, Komprehensibo a Diksionario ti Elektrikal nga Inhennieria 1999, panid 635]&lt;/ref&gt; 

{{pungol-nangruna}}

== Gallery ==
&lt;gallery&gt;
File:Telegram Macek Tesla 0108.JPG|Telegram from Vladka Mačeka to Nikola Tesla
File:Telegram Tesla Macek 0108.JPG|Telegram from Nikola Teslea to Vlatku Mačeku
File:Putovnica Nikola Tesla 01082.JPG|Passport of Nikola Tesla, page 1, 1883
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==

=== Paammo ===
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline}}
* [http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm Ti museo ni Nikola Tesla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720205507/http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm |date=2011-07-20 }}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Tesla, Nikola}}
[[Kategoria:Nikola Tesla| ]]
[[Kategoria:1856 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1943 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Amerikano nga inbentor]]
[[Kategoria:Dagiti Serbio nga inbentor]]</text>
      <sha1>k8uhkeg2wrwqdlzayahebynh5yxkzp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noam Chomsky</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18663</id>
    <revision>
      <id>406330</id>
      <parentid>403043</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16620" sha1="fzdfg4wm828e6ya9h2xisd2kmzt586o" xml:space="preserve">{{Infobox pilosopo
|region = [[Lumaud a pilosopia]]
|era = [[Maika-20 a siglo a pilosopia|Maika-20]] / [[Maika-21 a siglo a pilosopia]]
|name = Noam Chomsky
|other_names = Avram Noam Chomsky
|image = Noam Chomsky, 2004.jpg
|image_size = 230px
|caption = Ni Chomsky, a nagbisbisita ti [[Vancouver, British Columbia|Vancouver, Kanada]] idi Marso2004
|birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1928|12|7}}
|birth_place = [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]]
|death_date =
|alma_mater =  [[Unibersidad ti Pennsylvania]] (BA 1949, MA 1951, PhD 1955)
|school_tradition = [[Heheratibo a lingguistika]], [[Analitiko a pilosopia]]
|main_interests = [[Lingguistika]]{{·}} [[Sikolohia]]&lt;br /&gt;[[Pilosopia ti pagsasao]]&lt;br /&gt;[[Pilosopia ti isip]]&lt;br /&gt; [[Politika]]{{·}} [[Etika]]
|notable_ideas = [[Heneratibo a gramatika]], [[unibersal a gramatika]], [[pangdaliasatan a gramatika]], [[gobierno ken pangbedbedan]], [[X-bar a teoria]], [[pagsasarunuan a Chomsky]], [[nawaya a testo ti gramatika]], [[Dihital nga awan inggana]], [[dagiti pamunganayan ken dagiti parametro]], [[Minimalista a programa]], [[ramit a panagala ti pagsasao]], [[panglaw ti panagparugso]], [[Chomsky–Schützenberger a teorama]], [[Chomsky a Kadawyana porma]], [[propaganda a modelo]]&lt;ref name=&quot;Letters to the Editor in ''Journal of Palestine Studies''&quot;&gt;Kanan Makiya, Fouad Moughrabi, Adel Safty, Rex Brynen, [http://links.jstor.org/sici?sici=0377-919X(199422)23%3A4%3C196%3AL%3E2.0.CO%3B2-3 &quot;Sursurat para iti Editor&quot; iti ''Warnakan ti Panagadadal ti Palestina''], ''Warnakan ti Panagadadal ti Palestina'' babaen ti [[JSTOR]] (Tom. 23, Blng. 4, Kalgaw, 1994, pp. 196–200). Naala idi Disiembre 4, 2007. Nangruna nga inadaw a sasao: &quot;Iti panid 146 iti librok, Nalawag nga inamponko ''ti propaganda a modelo a pinarang-ay ni Noam Chomsky'' kenni Edward Herman...&quot;&lt;/ref&gt;
|influences = [[Dwight Macdonald]],&lt;ref&gt;{{cite video |people=Noam Chomsky |date=Septiembre 22, 2011 |title=Ni Noam Chomsky iti Responsibilidad dagiti Nasirib : Redux |url=http://www.youtube.com/watch?v=PK9W5DE7ZtQ |format= |medium= |language= |trans-title= |publisher=Maanagan dagiti Kapanunotan |location= |archiveurl= |archivedate= |accessdate=Oktubre 16, 2011 |time=09:23 |id= |isbn= |oclc= |quote= |ref= }}&lt;/ref&gt; [[Bertrand Russell]],&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barsky|first=Robert F.|title=Chomsky ken Bertrand Russell|url=http://cognet.mit.edu/library/books/chomsky/chomsky/1/10.html|work=Noam Chomsky: Ti Biag ti Sumuppiat|accessdate=Oktubre 29, 2011|archive-date=2012-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110142646/http://cognet.mit.edu/library/books/chomsky/chomsky/1/10.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Alex Carey]],&lt;ref&gt;{{cite book|last=Chomsky|first=Noam|title=Pannakigubatan ti Klase: Panagsalsaludsod kenni David Barsamian|year=1996|publisher=Pluto Press|location=Londres|pages=28–29|quote=Ti pudno a kinaipangruna nga obra niCarey a ti immuna a ganetgetna ken aginggana itan ti kangrunaan a ganetget a nangiyeg ti daytoy iti publiko a panakadlaw. Daytoy ket adda ti adu nga implunsiana kadagiti obra nga inaramidko.}}&lt;/ref&gt; [[Ludwig Wittgenstein]], [[John Dewey]], [[Mikhail Bakunin]], [[Wilhelm von Humboldt]], [[Adam Smith]], [[Zellig Harris]], [[Rudolf Rocker]], [[Immanuel Kant]], [[René Descartes]], [[George Orwell]], [[C. West Churchman]], [[Alan Turing]], [[Willard Van Orman Quine|W. V. O. Quine]], [[Ruso a literatura]], [[Hebreo a literatura]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chomsky.info/books/reader01.htm |title=Archive copy |access-date=2013-02-08 |archive-date=2013-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528032708/http://www.chomsky.info/books/reader01.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|influenced = [[Colin McGinn]], [[Edward Said]], [[Christopher Hitchens]], [[Steven Pinker]], [[Peter Ludlow]], [[Tanya Reinhart]], [[Morris Halle]], [[Gilbert Harman]], [[Jerry Fodor]], [[Howard Lasnik]], [[Robert Fisk]], [[Neil Smith (linguist)|Neil Smith]], [[Ray Jackendoff]], [[Norbert Hornstein]], [[Jean Bricmont]], [[Marc Hauser]], [[Norman Finkelstein]], [[Robert Lees (linguista)|Robert Lees]], [[Hugo Chavez]], [[Mark Baker (linguist)|Mark Baker]], [[Julian C. Boyd|Julian Boyd]], [[Ray C. Dougherty]], [[Derek Bickerton]], [[Amy Goodman]], [[Michael Albert]], [[Donald Knuth]]
}}

Ni '''Avram Noam Chomsky''' ({{IPAc-en|ˈ|n|oʊ|m|_|ˈ|tʃ|ɒ|m|s|k|i}}; {{Kabibiag|NAILINIA2}}) ket maysa nga Amerikano a [[Lingguistika|linguistiko]], [[Pilosopia|pilosopo]],&lt;ref name=&quot;szabo&quot;&gt;[http://chomsky.info/bios/2004----.htm &quot;Noam Chomsky&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213051920/http://www.chomsky.info/bios/2004----.htm |date=2015-02-13 }}, babaen ni Zoltán Gendler Szabó, iti ''Diksionario dagiti Moderno nga Amrikano a Pilosopo, 1860–1960'', ed. Ernest Lepore (2004). &quot;Ti intelektual a biag ni Chomsky ket nabingbingay ti nagbaetan dagiti obrana iti lingguistika ken dagiti politikal nga aktibismo, nga umay a maikatlo ti pilosopia. Nupay kasta, ti impluensiana ket adu kadagiti agus-usig a pilosopo gapu kadagiti tallo a banag. Umuna, ni Chomsky ket kaaduan a nagparawad kadagiti kangrunaan a metolohiko a panagiyalis kadagiti siensia ti tao, a nangiliklikud manipud ti agdama a emperisimo iti tengnga ti maika-20 a siglo: panagkukua iti sikolohia, estruksionalismo iti lingusitika ken posibitismo iti pilosopia. Maikadua, dagiti naipaspasayaat a librona iti panagurnos (Chomsky (1957, 1965)) ket nangipatakder ti naikonsepto a kammasapulan para iti maysa a baro a, kognitibista nga arngian ti lisguistika ken nangited kadagiti pilosopo ti baro a pagibatayan para iti panagpanpanunot ti pagsasao ti tao ken ti isip. Ken ti kanungpalan, isu ket kankanayon a nagsalsalaknib kadagiti pannakaimatanganna kadagiti amin a mangal-ala, a nakibingbinglay kadagiti nangruna a suppiatan kadagiti nangruna a pigura iti analitiko a pilosopia...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ti Cambridge Diksionario ti Pilosopia'' (1999), &quot;Chomsky, Noam,&quot; Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, pg. 138. &quot;Chomsky, Noam (naiyanak 1928), preeminente nga Amerikano a lingguista, pilosopo, ken politikal nga aktibista. Adu  kadagiti kangrunaan nga inparawad ni Chomsky iti pilosopia, a kas ti nakaimpluensia a panaglikud ti panagkukua... ket nagtaud manipud kadagiti nasayaat a panagibagbagana ken panagisalsalaknib pagbanagan dita ngato...&quot;&lt;/ref&gt; ti [[kognitibo a siensia|kognitibo a sientista]], [[lohika|lohiko]],&lt;ref&gt;{{cite book|title=Dagiti sitio iti Kompiuter ken Teknolohia ti Pakaammo|url=https://archive.org/details/milestonesincomp0000reil_m9h9|year=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-1-57356-521-9|pages=[https://archive.org/details/milestonesincomp0000reil_m9h9/page/43 43]–44|author=Edwin D. Reilly|quote=Idi 1956, ti lohiko a ni Noam Chomsky ket nangipakita nga adda laeng dagiti uppat a pagiddiatan ti porma ti tesis a gramatika ti Church-Turing, a daytoy ket, iti agpabpababab nga urnos ti kinasayaat, a tinawtawaganna kadagiti gramatiko ti Kita 0, 1, 2, ken 3.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Dagiti Panagbasbasa ti Panagipatarus ti Makina|url=https://archive.org/details/readingsinmachin0000unse|year=2003|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-14074-4|author=H. L. Somers|editor=Sergei Nirenburg |editor2= H. L. Somers |editor3= Yorick Wilks|page=[https://archive.org/details/readingsinmachin0000unse/page/68 68]|quote=Napanpanunotko a daytoy ket makaanayen a panagayat tapno adda ti naisalsalaysayan a panangipakita, a naipangpangrun a daytoy a panakitaldiapan ket gapu ti maysa a baro a nangruna a, a saan a naibagbaga a rebolusionario, a pannakaimatangan ti patakder ti pagsasao, a kinaudi a naparaigidan babaen ti linguista ken lohiko a ni Noam Chomsky [2], ken mabalinto a, iti bukodna nga isasaruno ken panawen, daytoy ket maipabalinto  iti maysa a baro a pamay-an ti panagipatarus ti makina, a dagitoyto ket narikrikut ngem dagiti naamammuanen ket dagitoyto ket nasaysayaato nga epektibo.}}&lt;/ref&gt; [[historiador]], [[politikal a kritiko]], ken [[Aktibismo|aktibista]]. Isu ket maysa a [[Propesor ti Instituto]] ken Propesor ([[Emeritus]]) iti  Departamento ti Lingguistika ken Pilosopia idiay MIT, nga idiay ket nagtrabtrabaho iti sumurok a  50 a tawtawen.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.mit.edu/linguistics/people/faculty/chomsky/index.html |title=MIT Departamento ti Lingguistika: Tattao: Pakultad: Noam Chomsky |publisher=Web.mit.edu |date= |accessdate=Agosto 16, 2011}}&lt;/ref&gt; Iti maipatinayon kadagiti obran ti lingguistika, isu ket nagsursurat kadagiti maipanggep ti [[gubat]], [[politika]], ken [[masa a midia]], ken isu ti nagsursurat kadagiti 100 a liblibro.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Books|url=http://www.chomsky.info/books.htm|publisher=chomsky.info|accessdate=Agosto 30, 2011|archive-date=2012-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313075733/http://www.chomsky.info//books.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  Segun ti [[Arts and Humanities Citation Index|Pangsurotan ti Dakamat Dagiti Arte ken Dagiti Kinataon]] idi 1992, ni Chomsky ket nadakamatan idi a kas maysa a kaaduan a taudan ngem ti sinoman a sibibiag nga eskolar manipud idi 1980 aginggana idi 1992, ken isu idi ti maikawalo a kaaduan a nadakamatan a taudan para iti amin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mnsu.edu/emuseum/information/biography/abcde/chomsky_noam.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528222251/http://www.mnsu.edu/emuseum/information/biography/abcde/chomsky_noam.html |archivedate=2010-05-28 |title=Noam Chomsky |publisher=Web.archive.org |date=Mayo 28, 2010 |accessdate=Agosto 16, 2011 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528222251/http://www.mnsu.edu/emuseum/information/biography/abcde/chomsky_noam.html |date=2010-05-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ni Chomsky ket Kampion ti Panagdakamat|publisher=Opisina ti Damdamag ti MIT|date=Abril 15, 1992|url=http://web.mit.edu/newsoffice/1992/citation-0415.html|accessdate=Septiembre 3, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Hughes
 |first=Samuel
 |title=Bitla!
 |publisher=the Pennsylvania Gazette
 |date=Agosto 2001
 |url=http://www.chomsky.info/onchomsky/200107--.htm
 |accessdate=Septiembre 3, 2007
 |quote=Segun ti kinaudu a panagsukimat babaen ti Instituto para iti Sientipiko a Pakaammo, ni laeng Marx, Lenin, Shakespeare, Aristoteles, ti Biblia, Plato, ken Freud ket ti kaaduan a nadakdakatan kadagiti akademiko a warnakan ngem ni Chomsky, nga inabakna ni Hegel ken Cicero.
 |archive-date=2007-09-29
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095612/http://www.chomsky.info/onchomsky/200107--.htm
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;robinson&quot;&gt;{{cite news
 |last=Robinson
 |first=Paul
 |title=Ti Parikut a Chomsky
 |publisher=The New York Times
 |date=Pebrero 25, 1979
 |quote=Naukoman iti termino ti bileg, sakup, nobilidad ken impluensia ti panunotna, ni Noam Chomsky ket isu ti kangrunaan nga intelektual a sibibiag ttatta nga aldawy. Isu pay ket makariro a nanbingbingay nga intelektual .
}}&lt;/ref&gt;  Isu ket naipalpalawagan idi a kas maysa a prominente a pigura ti kultura, ken nabutosan idi a kas ti &quot;kalaingan a publiko nga intelektual iti lubong&quot; idi 2005 a panagbutos.&lt;ref&gt;http://www.guardian.co.uk/world/2005/oct/18/books.highereducation&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Matt Dellinger, &quot;Dagiti mangeg ken Makitkita: Noam Chomsky&quot;, ''The New Yorker'', [http://www.newyorker.com/archive/2003/03/31/030331on_onlineonly02 Link], 3-31-03. Naala idi 1-26-09&lt;/ref&gt;

Ni Chomsky ket naibagbaga idi a kas ti &quot;ama ti moderno a lingguistika&quot;&lt;ref name=&quot;Fox&quot;&gt;{{cite news |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20B1FFA3A5F0C768CDDAB0994D0494D81&amp;n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fC%2fChomsky%2c%20Noam |title=Ti Nagbalbaliw a Noam Chomsky ket Agpalpalaka|accessdate=Agosto 2, 2008 |last=Fox|first=Margalit|date=Disiembre 5, 1998|publisher=New York Times|quote=... Ni Noam Chomsky, ama ti moderno a lingguistika ken kaaduan ti impluensia nga agsansanay; …}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Thomas Tymoczko, Jim Henle, James M. Henle, ''Nasam-it a Rason: Ti Pagobraan a Pagsurotan ti Moderno a Lohika'', Birkhäuser, 2000, p. 101.&lt;/ref&gt; ken maysa a nangruna  a pigura iti [[analitiko a pilosopia]].&lt;ref name=&quot;szabo&quot; /&gt; Ti obrana ket naka-impluensia kadagiti pagobraan a kas ti siensia ti kompiuter, matematika, ken sikolohia.&lt;ref&gt;{{cite book | authorlink = | author = Michael Sipser | year = 1997 | title = Pangyuna para iti Teoria iti Panagbilang | url =https://archive.org/details/introductiontoth00sips| publisher = PWS Publishing | isbn = 0-534-94728-X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UMN Cognitive Science&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cogsci.umn.edu/OLD/calendar/past_events/millennium/final.html |title=Ti Milenio a Gandat ti Kognitibo a Siensia |publisher=Cogsci.umn.edu |date= |accessdate=Agosto 16, 2011 |archive-date=2011-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011092046/http://www.cogsci.umn.edu/OLD/calendar/past_events/millennium/final.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011092046/http://www.cogsci.umn.edu/OLD/calendar/past_events/millennium/final.html |date=2011-10-11 }}&lt;/ref&gt;  Isu ket naipammadayawan a kas ti nangpartuat wenno kimmaduaan a nagpartuat ti [[Chomsky a pagsasarunuan]], ti teoria ti [[unibersal a gramatika]], ken ti [[Chomsky–Schützenberger a teorama]].

Kalpasan ti pannakaipablaak ti immuna a librona iti lingguistika, ni Chomsky ket nagbain a prominente a kritiko ti Gubat ti Bietnam, ken manipud idin ket nagtutuloy a nagipabpablaak kadagiti libro iti panagdillaw ti politiko. Isu ket naindayegan a naamammuan para kadagiti panagdillawna iti [[Ganganaet nga annuroten ti Estados Unidos]],&lt;ref&gt;[http://www.publishersweekly.com/pw/print/20030505/30953-the-accidental-bestseller-.html &quot;Ti Saan a Naikarkaro a Kaaduan ti Nailaklako], ''Publishers Weekly'', 5-5-03. Naala idi 05-03-11. &quot;Kontrobersial a politikal nga obra ni Chomsky...ket nagbalin nga isu ti kaaduan a nailaklako.&quot;&lt;/ref&gt; [[estado a kapitalismo]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chomsky.info/interviews/1991----02.htm |title=Archive copy |access-date=2013-02-08 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923203117/http://www.chomsky.info/interviews/1991----02.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Arnove|first=Anthony|title=Iti Perspektibo: Noam Chomsky|journal=Internasional a Sosialismo|date=Marso 1997|url=http://pubs.socialistreviewindex.org.uk/isj74/arnove.htm|accessdate=Oktubre 29, 2011|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524082613/http://pubs.socialistreviewindex.org.uk/isj74/arnove.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524082613/http://pubs.socialistreviewindex.org.uk/isj74/arnove.htm |date=2019-05-24 }}&lt;/ref&gt; ken ti kaaduan anaamammuan a [[midia ti damdamag]]. Ti bukodna a [[panagadadal ti midia|panagdillaw ti midia]] ket nangiraman ti ''[[Panagpataud ti Konsepto: Ti Politikal nga Ekonomia ti Masa a Midia]]'' (1988), a kimmaduaanna a sinurat kenni [[Edward S. Herman]], ti maysa a panagusig a nangipalpalawag ti teoria ti [[propaganda a modelo]] para iti panagusig ti midia. Nangipalpalawag kadagiti paniriganna a kas ti &quot;tradisonal nga anarkista, nga adda dagiti taudan iti [[Panawen ti Panangilawlawag|Panangilawlawag]] ken klasiko a liberalismo&quot;,&lt;ref name=&quot;Chomsky 1996, pp. 71&quot;&gt;Chomsky (1996), pp. 71.&lt;/ref&gt; ken kankanayon a mangikadkadua iti [[anarko-sidikalismo]] ken [[libertariano a sosialismo]].

== Dagiti nagibasaran ==
=== Paammo ===
{{Reflist}}

=== Bibliograpia ===
{{refbegin}}
* {{cite book|last=Barsky |first=Robert F. |title=Noam Chomsky: Ti Biag a Simmuppiatan |url=https://archive.org/details/noamchomskylifeo0000bars |year=1997 |publisher=The MIT Press |location=Cambridge, MAS ken Londres |isbn=978-0-262-02418-1 |ref=Bar97}}
* {{cite book|last=Chomsky |first=Noam |title=Dagiti Perspektibo iti Bileg |url= |year=1996 |publisher=Black Rose |location=Montréal
|isbn=978-1-55164-048-8}}
* {{cite web |last=Kreisler |first=Harry |title=Aktibismo, Anarkismo, ken Bileg: Pannakisinnnarita kenni Noam Chomsky |work=Dagiti Pakisinnnarita iti Pakasaritaan |publisher=Instituto ti Internasional a Panagadadal, UC Berkeley |date=Marso 22, 2002 |url=http://globetrotter.berkeley.edu/people2/Chomsky/chomsky-con1.html |accessdate=Septiembre 3, 2007 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010005428/http://globetrotter.berkeley.edu/people2/Chomsky/chomsky-con1.html |url-status=dead }}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline}}
{{wikisource-inline|author:Noam_Chomsk|Noam Chomsky}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Chomsky, Noam}}
[[Kategoria:Noam Chomsky| ]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>fzdfg4wm828e6ya9h2xisd2kmzt586o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Maynard Keynes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18668</id>
    <revision>
      <id>406334</id>
      <parentid>402662</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="mr4wtngqlkckw5ihds2zdtejm6971zw" xml:space="preserve">[[Papeles:Keynes 1933.jpg|thumb|Ni John Maynard Keynes]]

'''John Maynard Keynes, Umuna a Baron Keynes''',&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Jenkins
 | first = Nicholas
 | authorlink = 
 | title = John Maynard Keynes Umuna a Baron Keynes (I7810)
 | work = W. H. Auden – 'Family Ghosts'
 | publisher = Unibersidad ti Stanford
 | date = 
 | url = http://www.stanford.edu/group/auden/cgi-bin/auden/individual.php?pid=I7810&amp;ged=auden-bicknell.ged
 | doi = 
 | accessdate = 18 Oktubre 2011
 | archive-date = 2013-10-26
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131026171629/http://www.stanford.edu/group/auden/cgi-bin/auden/individual.php?pid=I7810&amp;ged=auden-bicknell.ged
 | url-status = dead
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131026171629/http://www.stanford.edu/group/auden/cgi-bin/auden/individual.php?pid=I7810&amp;ged=auden-bicknell.ged |date=2013-10-26 }}&lt;/ref&gt; [[Companion of the Order of the Bath|CB]], [[Fellow of the British Academy|FBA]] ({{IPAc-en|ˈ|k|eɪ|n|z}} {{respell|KAYNZ|'}}; 5 Hunio 1883 – 21 Abril 1946) ket maysa idi a [[Tattao a Britaniko|Britanikoh]] nga [[ekonomista]] a dagiti panunotna ket kaaduan a nagbanagan ti teoria ken panagsanay ti moderno a [[makroekonomika]], ken nangpakaammo kadagiti ekonomiko nga annuroten dagiti gobierno. Isu ket nangipatakder ti nalatak a naipasayaat a nasapa nga obra kadagiti gapuanan dagiti [[siklo ti negosio]], ken nawatiwat a naipanpanunotan a lkas maysa kadagiti nangbangon ti moderno nga makroekonomika ken ti kaaduan ti impluensiana nga ekonomista iti maika-20 a siglo.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/pdf/prof_johnmaynardkeynes.pdf |title= yaon manipud iti libro a ''Dagiti Agibilbilin a Kinatayag'' |accessdate=13 Nobiembre 2008 |author=Daniel Yergin ken Joseph Stanislaw |format=PDF |publisher=Public Broadcasting Service}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/7682887.stm |title=Kasano ti mangirugi ti maapapday nga ekonomia iti waya a Keynes  |accessdate=13 Nobiembre 2008 |publisher=BBC | date=22 Oktubre 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cohn |first=Steven Mark |title=Reintroducing Macroeconomics: A Critical Approach |url=https://archive.org/details/reintroducingmac0000stev |page=[https://archive.org/details/reintroducingmac0000stev/page/111 111] |publisher=M.E. Sharpe |year=2006 |isbn=0-7656-1450-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Davis, William L, Bob Figgins, David Hedengren, ken Daniel B. Klein. &quot;Dagiti Propesor ti Ekonomiko' Dagiti KInaynayatan nga Agpanpanunot ti Ekonomiko, Dagiti Warnakan, ken dagiti Blog,&quot; ''Econ Journal Watch 8(2): 126–146'', Mayo 2011.[http://econjwatch.org/articles/economics-professors-favorite-economic-thinkers-journals-and-blogs-along-with-party-and-policy-views]&lt;/ref&gt; Dagiti kapanunotanna ket dagiti batayan para kadagiti [[dagii eskuela ti ekonomiko a panunot|eskuela ti panunot]] a naamammoan a kas [[dagiti Keynesiano nga ekonomia]], ken dagiti par nadumaduma a nangibatay iti daytoy.

== Paammo ken dakamat ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Refbegin|30em}}
* [[Roger Backhouse (ekonomista)|Backhouse, Roger E.]] ken Bateman, Bradley W.. ''Kapitalista Rebolusionario: John Maynard Keynes''. 2011
* Barnett, Vincent. ''John Maynard Keynes''. Londres: Routledge, 2013. {{ISBN|978-0415567695}}.
* Beaudreau, Bernard C.. ''Dagiti Ekonomiko a Pagbanagan ni Mr. Keynes: Kasano a Linabsan ti Maikadua nga Industriala Rebolusion ti Gran Britania Babaen ti''. iUniverse, 2006, {{ISBN|0-595-41661-6}}
* Clark, Barry. ''Politikal nga Ekonomia: Ti Komparatibo nga Arngian''. Westport: Greenwood Publishing Group, 1998, {{ISBN|0-275-96370-5}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline}}
{{wikisource-inline|author:John Maynard Keynes|John Maynard Keynes}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Keynes, John Maynard}}
[[Kategoria:John Maynard Keynes| ]]
[[Kategoria:1883 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1946 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Ingles nga ekonomista]]</text>
      <sha1>mr4wtngqlkckw5ihds2zdtejm6971zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saladin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18714</id>
    <revision>
      <id>406245</id>
      <parentid>385729</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10167" sha1="og4xutacm8ct32en05p2jpiuc5ypwr3" xml:space="preserve">{{Infobox kaarian
| name=	Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb
| title=[[Sultan]] ti [[Ehipto]] ken [[Siria]]
| image=
| caption = Artistiko a pannakailadawan ni Saladin.
| reign=1174–1193
| coronation=1174, [[Cairo]]
| Religion=[[Muslim]]
| full name=Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb
| predecessor=[[Nur ad-Din Zangi]]
| successor=[[Al-Afdal ibn Salah ad-Din|Al-Afdal]] (Siria) &lt;br /&gt; [[Al-Aziz Uthman]] (Ehipto)
| dynasty=[[Ayubi a Dinastia|Ayubi]]
| father=[[Najm ad-Din Ayyubi|Najm ad-Dīn Ayyūb]]
| birth_date=Muslim a tawen 532:&lt;br /&gt;Nagbaetan ti 19 Sept. 1137&lt;br /&gt;ken 8 Septiembre 1138
| birth_place = [[Tikrit]], [[Akinngato a Mesopotamia]], [[Kalipto nga Abasida]]
| death_date=Marso 4, 1193 CE (edad 55)
| death_place=[[Damascus]], [[Siria]]
| place of burial=[[Umayyad a Meskita]], [[Damascus]], [[Siria]]
| religion= [[Sunni nga Islam]]
|}}

Ni '''Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''' ({{lang-ar|صلاح الدين يوسف بن أيوب}}, Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb, [[Pagsasao a Kurdo|Kurdo]]: سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبی, Selah'edînê Eyubî)  (1137/1138 – Marso 4, 1193), kaaduan nga ammo iti Akinlaud a Lubong a kas ni '''Saladin''', ket maysa idi a [[Tattao a Kurdo|Kurdo]] a [[Muslim]], a nagbalin a ti immuna a Sultan ti [[Ehipto]] ken [[Kalatakan a Siria|Siria]], ken nangbangon ti [[Dinastia nga Ayubi]]. Isu ket nangidaulo kadagiti Muslim a suppiatan kadagiti [[Pranko]] ken dagiti dadduma pay nga Europeano a [[Dagiti Krusada|Krusada]] idiay [[Lebante]]. Iti panawen ti kabileganna, ti sultanatona ket nairaman ti Ehipto, Siria, [[Mesopotamia]], [[Hejaz]], [[Yemen]], ken dagiti paset ti [[Amianan nga Aprika]].

Babaen ti kabukbukodanna a panagidaulo, dagiti puersana ket inabakda dagiti Krusada iti [[Gubat ti Hattin]], a daytoy ti nangidalanan ti pannakatiliw manen ti [[Palestina]], a daytoy ket natiliw idi manipud kadagiti [[Fatimid nga Ehipto#Ti Fatimid a Panawed|Fatimid nga Ehipsio]] babaen dagiti Krusada kadagiti kasakbayan a 88 a tawtawen. Urayno dagiti Krusada a [[Pagarian ti Herusalem]] ket nagtultuloyda nga adda para iti maysa a paset ti panawen, ti pannakaabakna idiay Hattin ket nangmarka ti ti nagsikkuan ti panagsuppiatna kadagiti Muslim ken dagiti Arabo. Isu a daytoy, a ni Saladin ket maysa a prominente a pigura kadagiti [[Tattao a Kurdo|Kurdo]], [[Arabo]], ken [[Islamiko a Nabalitokan a Panawen|Muslim a kultura]]. Ni Saladin ket maysa idi a nainget a nagraraem ti [[Sunni nga Islam]].{{sfn|Spevack|2014|p=44}}{{sfn|Lēv|1999|p=131}}{{sfn|Halverson|Corman|Goodall|2011|p=201}} Ti nasudi ken kinakabalierana ket inbagbaga babaen dagiti Kristiano a nagsursurat, a naisangsangayan kadagiti pannakalaglagipan ti [[Sillong ti Kerak]], ken uray no isu ket kasuppiat dagiti Krusada, isu ket kaaduan a nakagun-od ti panagrespeto kaniana, a nairaman ni [[Ricardo I ti Inglatera|Ricardo ti Puso ti Leon]]; nga isu ket agbalin koma a ginugora a pigura idiay Europa, isu ket nabalin a naramrambakan a kas pagarigan ti pamunganayan ti kinakabaliera.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/lionheart.html | title=Saladin, Ricardo ti Puso ti Leon ken ti legado dagiti Krusada | accessdate=2011-07-25 | publisher=Kanal 4| date= }}&lt;/ref&gt;

== Nasapa a biag ==
Ni Saladin ket nayanak idi idiay Tikrit, Mesopotamia. Ti personal a naganna idi ket &quot;Yusuf&quot;; ti &quot;Salah ad-Din&quot; ket ti ''[[laqab]]'', ti deskriptibo nga epiteto, a ti kaibuksilanna ket &quot;Kinaregta iti Pammati.&quot;&lt;ref&gt;H. A. R. Gibb, &quot;The Rise of Saladin&quot;, in ''A History of the Crusades'', vol. 1: The First Hundred Years, ed. Kenneth M. Setton (University of Wisconsin Press, 1969). p. 563.&lt;/ref&gt; Ti pamilian ket kaputotan ti Kurdo, ken nagtaud manipud iti siudad ti [[Dvin (taga-ugma a siudad)|Dvin]] iti mediebal nga [[Armenia]].&lt;ref&gt;Bahā' al-Dīn (2002), p 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ter-Ghevondyan&quot;&gt;{{Harvnb|Ter-Ghevondyan|1965|p=218}}&lt;/ref&gt; Isu ket apo a lalaki iti bangir ti inana ni [[Nur ad-Din, atabeg ti Aleppo|Nur ad-Din]]. Ti [[Rawadid a Dinastia|tribu ti Rawadid]] a nagtaudanna ket naasimilado bassiten iti agsasao iti Arabo a lubong idi dayta a panawen.&lt;ref&gt;Tabbaa, 1997, p. 31.&lt;/ref&gt; Idi 1132 ti naabak a buyot ti [[Imad ad-Din Zengi]], ti Apo ti [[Mosul]], ket naserraan ti panagsanudda babaen ti [[Karayan Tigris]] ken kasumbangir ti pagsammakedan ti Tikrit nga idiay ket ti ama ni Saladin, ni [[Najm ad-Din Ayyub]] ket nagserbi a kas alkalde. Ni Ayyub ket nangited kadagiti balsa para iti buyot ken inikkanna idi iti pagyanan idiay Tikrit. Ni Mujahed al-Din Bihruz, ti dati nga aadipen a Griego a naidutok gobernador militar ti akin-amianan a Mesopotamia para iti serbisiona kadagiti [[Nalatak a Selyusida nga Imperio|Selyusida]] ket inungtanna ni Ayyub gapu iti panangited iti pagyanan ni Zengi ken idi 1137, pinapawnawna ni Ayyub manipud idiay Tikrit kalpasan idi ti kabasatna a lalaki a ni [[Asad al-Din Shirkuh]] ket pinatayna ti gayyem ni Bihruziti maysa a [[dayaw a panagpatay]]. Segun ken ni [[Baha ad-Din ibn Shaddad]], ni Saladin ket naipasngay iti isu met laeng a rabii idi pimmanaw ti pamiliana idiay Tikrit. Idi 1139, ni Ayyub ket ti pamiliana ket immalisda idiay [[Mosul]] nga idiay ket inaku ti utang ni Imad ad-Din Zengi ken indutokna ni Ayyub a kas komander iti pagsammakedan idiay [[Baalbek]]. Kalpasan ti ipupusay ni Zengi idi 1146, ti anakna a lalaki, a ni [[Nur ad-Din Zangi|Nur ad-Din]], ket nagbalin a nagturay iti [[Aleppo]] ken ti daulo dagiti [[Zengid a Dinastia|Zengid]].&lt;ref name=&quot;Lyons&quot;&gt;{{Harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=3}}&lt;/ref&gt;

Ni Saladin, nga itan ket nagnanaed idiay [[Damascus]], ket naireporta nga addaan iti naisangayan a panagay-ayat iti siudad, ngem ti pakaammo iti daytoy a nasapa a kinaubing ket manmano laeng. Ti maipanggep iti edukasion, ni Saladin ket insuratna a ti &quot;ubbing  ket dimmakelda iti waya a pinadakkel dagiti lallakay a kabagianda.&quot; Segun kadagiti maysa a biograpona, ni al-Wahrani, ni Saladin ket nakabael a simmungbat kadagiti salusod a maipanggep ken ni [[Euklides]], ti [[Almagesto]], aritmetik ken linteg, ngem daytoy idi ket maysa nga akademiko a kapanunotan ken ti panagadal iti [[Koran]] ken dagiti &quot;siensia ken relihion&quot; ti nangisilpo kaniana kadagiti kontemporaneona.&lt;ref name=&quot;Lyons&quot; /&gt; Adda met dagiti dadduma a taudan a nagtunton a dagiti las-ud ti panagadalna isu ket ad-adu a nagay-ayat iti relihion ngem ti makitipon iti militar.&lt;ref name=&quot;Who2 Biography: Saladin, Sultan/Military Leader&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/saladin|title=Who2 Biography: Saladin, Sultan / Military Leader |publisher=Answers.com|accessdate=Agosto 20, 2008}}&lt;/ref&gt; Ti sabali pay a banag a nakaapekto iti interesadona iti relihion ket idi las-ud ti [[Umuna a Krusada]], ti [[Herusalem]] ket [[Sillong ti Herusalem (1099)|natiliw]] iti surpresa a panagraut babaen dagiti [[Kristiano]].&lt;ref name=&quot;Who2 Biography: Saladin, Sultan/Military Leader&quot; /&gt; Iti pay maipatinayon iti Islam, ni Saladin addaan iti pakaammo kadagiti henelohia, biograpia, ken pakasaritaan dagiti [[Tattao nga Arabp|Arabo]], ken dagiti pay linia ti putot dagiti  [[Arabiano a kabalio]]. Iti pay ad-adu, isu ket nasayaat ti pannakaamona iti ''[[Hamasah]]'' ni [[Abu Tammam]].&lt;ref name=&quot;Lyons&quot; /&gt; Isu ket nagsasao pay iti [[Pagsasao a Kurdo|Kurdo]], ken mabalin a makapagsao pay iti [[Pagsasao a Turko|Turko]].&lt;ref&gt;Northen, 1998, p. 809.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book|last=Ter-Ghevondyan|first=Aram N.|script-title=hy:Արաբական Ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում |trans-title=Dagiti Emirato nga Arabo iti Bagratuni Armenia|publisher = Armenian Academy of Sciences|location= Yerevan|year=1965|language=hy }}
* {{cite book|last1=Lyons|first1=M. C.|last2=Jackson|first2=D. E. P.|year=1982|title=Saladin: the Politics of the Holy War|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-31739-9|url= https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC|access-date=2014-03-26 }}
* {{cite book |last=Spevack |first=Aaron |title=The Archetypal Sunni Scholar: Law, Theology, and Mysticism in the Synthesis of Al-Bajuri |publisher=State University of New York Press |year=2014 |isbn=978-1-4384-5371-2 |page=44 |orig-year=2008 }}
* {{cite book |last=Lēv |first=Yaacov |title=Saladin in Egypt |url=https://archive.org/details/saladininegyptme0000yaac |date=1999 |publisher=Brill |isbn=9004112219 |page=[https://archive.org/details/saladininegyptme0000yaac/page/131 131] }}
* {{cite book |last1=Halverson |first1=Jeffry R. |last2=Corman |first2=Steven R. |last3=Goodall |first3=H.L. Jr. |title=Master Narratives of Islamist Extremism |url=https://archive.org/details/masternarratives0000halv |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230117235 |page=[https://archive.org/details/masternarratives0000halv/page/201 201] }}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book|last=Gibb|first= H.A.R.|year=1973|title=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din|url=https://archive.org/details/lifeofsaladinbas0000gibb|publisher= Clarendon Press|isbn=978-0-86356-928-9|oclc=674160}}
* {{cite book|last=Hindley|first=Geoffrey|year=2007|title=Saladin: Hero of Islam|publisher=Pen &amp; Sword|isbn=1-84415-499-8|oclc=72868777}}
* {{cite book|last=Husain|first=Shahnaz|title= Muslim heroes of the crusades: Salahuddin and Nuruddin|publisher=Ta-Ha|location=London|year=1998|isbn=978-1-897940-71-6|oclc=40928075}}
* {{cite book|last=Reston, Jr.|first=James|year=2001|title=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade|location= New York|publisher=Anchor Books|isbn=0-385-49562-5|OCLC=45283102}}
* {{cite book|last=Scharfstein|first=Sol|author2=Gelabert, Dorcas |title= Chronicle of Jewish history: from the patriarchs to the 21st century|url=https://archive.org/details/chronicleofjewis0000scha|publisher=Hoboken, N.J.: KTAV Pub. House|year=1997|isbn=0-88125-606-4|oclc=38174402}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Kategoria ti Commons-nailinia}}
{{Wikisource1911Enc|Saladin}}

{{Kontrol ti autoridad}}
[[Kategoria:1130 a tawtawen a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1193 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Krusada]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>og4xutacm8ct32en05p2jpiuc5ypwr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tomas Aquino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18724</id>
    <revision>
      <id>406537</id>
      <parentid>390216</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12931" sha1="codote71oobaeipv75xfip6hy0c0bf9" xml:space="preserve">{{Infobox mannurat
|name = Santo Tomas Aquino
|image = Gentile da Fabriano 052.jpg
|alt =
|caption =
|birth_name = Tomas Aquino
|birth_date = Idi 1225&lt;ref name=TGI&gt;{{cite book|title=Dagiti Pilosopiko a Testo ni Santo Tomas Aquino |first=Tomas|last=Gilby |year=1951 |place=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan}}&lt;/ref&gt;
|birth_place = [[Roccasecca]], [[Pagarian ti Sicilia]]
|death_date = 7 Marso 1274&lt;ref name=TGI /&gt;
|death_place = [[Fossanova Abbey|Fossanova]], [[Dagiti Estado ti Papa]]
|feast_day = 28 Enero
|occupation = [[Padi]], [[Pilosopo]], [[Teologo]]
|ethnicity = [[Tattao nga Italiano|Italiano]]&lt;ref name=JPC&gt;{{cite book|title=Santo Tomas Aquino |url=https://archive.org/details/saintthomasaquin0000frpl_q2s9 |first=John Placid |last=Fr. Conway |year=1911 |place=Londres}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RBV&gt;{{cite book|title=Ti Biag ken dagiti Obra ni Santo Tomas Aquino: Tom.I |first=Roger Bede |last=Rev. Vaughan |year=1871 |place=Londres}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RSP&gt;{{cite book|title=San Tommaso d'Aquino: biografia documentata |first=Raimondo |last=Spiazzi |year=1995 |place=Bologna}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
|education = [[Urnos ni San Benedicto]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Napoles Federico II]]
|alma_mater =
|notableworks = ''[[Summa Theologica|Summa theologiae]]''&lt;br /&gt;''[[Summa Contra Gentiles]]''
|genre = [[Eskolastisismo]], [[Tomismo]]
|subject = [[Metapisika]], [[Lohika]], [[Teolohia]], [[Isip]], [[Epistemolohia]], [[Etika]], [[Politiko a pilosopia|Politika]]
|influences = [[Aristoteles]], [[Avicenna]], [[Averroes]], [[Al-Ghazali]], [[Agostino ti Hippo]], [[Boethius]], [[Juan ti Damascus]], [[Pablo ti Apostol]], [[Dionisio ti Areopagite]], [[Albertus Magnus]], [[Maimonides]], [[Anselmo ti Canterbury|Anselmo]], [[Plato]], [[Cicero]], [[Johannes Scotus Eriugena|Eriugena]]
|influenced = [[Giles ti Roma]], [[Godfrey ti Fontaines]], [[Richard Hooker|Hooker]], [[John Locke|Locke]], [[Dante]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], [[Jacques Maritain|Martain]], [[Étienne Gilson|Gilson]], [[G.E.M. Anscombe|Anscombe]], [[Juan Donoso Cortés|Donoso Cortés]], [[Meister Eckhart|Eckhart]], [[G. K. Chesterton|Chesterton]], [[James Joyce|Joyce]], [[Anthony Kenny|Kenny]], [[Pope Pius XII]], [[Olavo de Carvalho|Carvalho]], [[Murray Rothbard|Rothbard]], [[Walker Percy]]; ''Kitaen pay ti'' [[Tomismo]], [[Romano Katoliko a teolohia]], [[Mortimer J. Adler]], [[Cornelio Fabro]], [[Fulton J. Sheen]], [[Reginald Garrigou-Lagrange]]
|awards =
|signature =
|website =
|portaldisp =
 }}

Ni Santo '''Tomas Aquino''', [[Dominican Order|O.P.]] (1225 – 7 Marso 1274), wenno '''Tomas ti Aquino''' wenno '''Aquino''', ket maysa idi nga Italiano a [[Dominikano nga Urnos|Dominikano]] a [[kinapadi|padi]] ti [[Katoliko a Simbaan|Romano Katoliko a Simbaan]], ken nangruna a makaimpluensia a pilosopo ken [[teologo]] iti tradision ti [[Eskolastisismo]], nga iti kaunegan daytoy ket naamammoan nga isu pay ti &quot;Umel a Lalaki a Baka&quot; &quot;Angheliko aDoktor&quot;, '''Doctor Communis''', ken '''Doctor Universalis'''.&lt;ref&gt;Kitaen ti Pio XI, ''Studiorum Ducem'' 11 (29 Hunio 1923), AAS, XV (&quot;non modo Angelicum, sed etiam Communem seu Universalem Ecclesiae Doctorem&quot;). Ti titulo a ''Doctor Communis'' ket napetsaan daytoy manipud idi maikasangapulo ket uppat a siglo; ti titulo a ''Doctor Angelicus'' ket napetsaan daytoy manipud idi maikasangapulo ket uppat a siglo, kitaen ti Walz, ''Xenia Thomistica'', III, p. 164 n. 4. Ni [[Tolomeo da Lucca]] ket nagsurat iti ''Historia Ecclesiastica'' (1317): “Daytoy a tao ket kalaingan kadagiti moderno a pilosopo ken teologo, ken iti amin a suheto. Ken ti kastoy ket kankanayon nga isu ti panirigan ken kapanunotan, isu nga itan idiay Unibersidad ti Paris, isu ket tinawtawaganda ti ''Doctor Communis'' gapo ti kasayaat ti kalawag dagiti insursurona.” ''Historia Eccles.'' xxiii, c. 9.&lt;/ref&gt; Ti nagan nga ''Aquinas'' ket mangibaga dagiti taudan ti kaputotanna iti pagilian ti Aquino iti agdama a [[Lazio]]: Ni Thomas ket nanipud kadagiti natakneng a pamilia ti Pagarian ti Napoles, nga addaan kadagiti titulo dagiti &quot;konde ti Aquino&quot;. Isu ti nangiyun-una a klasiko a nagipakpatakder ti [[masna a teologo]], ken ti ama ti  [[Tomismo]]. Isu ket adu ti impluensiana iti Laud a kapanunotan, ken kaaduan ti [[moderno a pilosopia]] ket naaramid idi ti panagrang-ay ken reputasion kadagiti kapanunotanna, a naisangsangayan dagiti lugar ti etika, [[masna alinteg]], metapisika, ken politikal a teoria.

Ni Tomas ket tinengtengngel ti Katoliko a Simbaan a kas maysa a modelo a manursuro para kadagiti agad-adal ti kinapadi, ken ti kangatuan a panagiyebkas ti [[pilosopia|masna a panagrason]] ken panagipagarupan a [[teolohia]]. Dagiti panagad-adal ti obrana, segun kadagiti dokumento ti papa ken mahisterial, ket maysa a lugar a nasken a programa ti panagadal para kadagiti kinapadi wenno diakono, ken dagiti pay relihioso a pormasion ken dagiti agad-adal kadagiti sagrado a disiplina (Katoliko a pilosopia, teolohia, pakasaritaan, liturhia, ken kanon a linteg).&lt;ref&gt;Kodigo ti [[Kanon a Linteg]], Can. 252, §&amp;nbsp;3 [http://www.vatican.va/archive/ENG1104/__PW.HTM]&lt;/ref&gt; Dagiti obra a nakaidayeganna ket ti ''[[Summa Theologica|Summa theologiae]]'' ken ti ''[[Summa Contra Gentiles]]''. Maysa kadagiti 35 [[Doktor ti Simbaan]], isu ket naipanpanunotan a ti kalatakan a teologo ken pilosopo ti Simbaan. Ni [[Papa Benedicto XV]] ket nangirangarang: &quot;Daytoy nga (Dominikano) Urnos … ket nakagun-od iti baro a kadayeg idi ti Simbaan ket nangirangarang dagiti insursuro ni Tomas ket kabukbukodanna ken ti Doktor, ket naipammadayawan ti naisansangayan a dayaw manipud kadagiti Pontipiko, ti apo ken patron dagiti Katoliko a pagadalan.&quot;&lt;ref&gt;[[Papa Benedicto XV|Benedicto XV]] Ensikliko [http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xv/encyclicals/documents/hf_ben-xv_enc_29061921_fausto-appetente-die_en.html ''Fausto appetente die''] 29 Hunio 1921, AAS 13 (1921), 332; [[Pio XI]] Ensikliko ''Studiorum Ducem'' §&amp;nbsp;11, 29 Hunio 1923, AAS 15 (1923), cf. AAS 17 (1925) 574; [[Paul VI]], 7 Marso 1964 AAS 56 (1964), 302 (Bouscaren, vol. VI, pp. 786–88).&lt;/ref&gt;

== Biograpia ==
=== Dominikano (1225–1244) ===
Ni Tomas ket naipasngay idiay [[Roccasecca]] idi c. Enero 28, 1225, segun kadagiti nadumaduma a mannurat, idiay kastilio ti amana, ni Landolfo ti Aquino, Roccasecca nga adda idiay  Contea di Aquino (iti dayta a panawen ket ti [[Pagarian ti Sicilia]]. Iti tatta nga aldawen ket ti [[Italia]], daytoy ket adda idi idiay rehion ti [[Lazio]]). Ti ama ni Tomas ket saan idi a kameng ti kabilegan a sanga ti pamilia ngem nagtengtengngel laeng ti titulo a ''[[Kabaliero|miles]]'', bayat a ti ina ni  Tomas, a ni Dame Teodora, ket kameng ti Rossi a sanga ti pamilia ti [[Napoles|Neapolitano]] Caracciolo.&lt;ref&gt;Jean-Pierre Torrell, ''Santo Tomas Aquino: Ti Tao Ken ti Onrana'', CUA press, 2005, p. 3. [http://books.google.it/books?id=1KUS-cBJmqoC&amp;pg=PA3&amp;lpg=PA3&amp;dq=thomas+aquinas+neapolitan+rossi&amp;source=bl&amp;ots=rjnI8obBC_&amp;sig=pein7EBD6Mjb6jYxSLcKscX8ARY&amp;sa=X&amp;ei=Ke8uUPezE8vV4QSztYCIBw&amp;ved=0CA4Q6AEwAg#v=onepage&amp;q=thomas%20aquinas%20neapolitan%20rossi&amp;f=false Libro ti Google]&lt;/ref&gt; Ti kabsatna lalaki ni Landolfo ket maysa idi nga [[abad]] iti kasisigud a [[Benedictino]] nga [[abadia]] idiay [[Monte Cassino]]. Bayat nga amin nga anak a lalaki ti pamiliana ken napanda kadagiti pagsapulan ti milisia,&lt;ref&gt;Hampden, ''Ti Biag'', p. 14.&lt;/ref&gt; ti pamilia ket panggependa para ken ni Tomas a mangsurot ti ulitegna iti abadia;&lt;ref name=&quot;stump3&quot;&gt;Stump, ''Aquino'', p. 3.&lt;/ref&gt; daytoy ket mabalinton a pormal a pagsapulan a dalan ti ub-ubing nga anakna a lalaki ti akin abagatan nga Italiano a nobilidad.&lt;ref name=&quot;schaff-422&quot;&gt;{{Cite encyclopedia | last = Schaff | first = Philip | title = Tomas Aquino | encyclopedia = Ti Baro a Schaff-Herzog nga Ensiklopedia dagiti Relihioso a Pannakaammo – Nature | volume = 126 | issue = 3190 | pages = 422–423 | publisher=Baker Book House | location = Grand Rapids, MI | year = 1953 | doi = 10.1038/126951c0 | bibcode = 1930Natur.126..951G}}&lt;/ref&gt;

Iti edad a lima, ni Tomas ket nangrugrugi ti nasapa a panagadalna idiay Monte Cassino ngem kalpasan ti pannakapasamak ti milisia a suppiat a nagbaetan ni [[Emperador Federico II]] ken ni [[Papa Gregorio IX]] ket immabot idiay abedia idi nasapa a 1239, ni Landolfo ken Teodora ket inserrekda ni Tomas idiay ''studium generale'' ([[Unibersidad ti Napoles Federico II|unibersidad]]) a kabangbangon babaen ni Federico idiay [[Napoles]].&lt;ref&gt;Davies, ''Aquino: Ti Pangyuna'', pp. 1–2&lt;/ref&gt; Mabalin a ditoy ti nakaiyammuan ni Tomas ken ni [[Aristoteles]], [[Averroes]] ken [[Maimonides]], nga isuda amain ket makaimpluensianto  iti teolohiko a pilosopiana.&lt;ref name=&quot;davies2&quot;&gt;Davies, ''Aquino: Ti Pangyuna'', p. 2&lt;/ref&gt; Iti pay las-ud ti panagad-adalna idiay Napoles ni Tomas ket naimpluensian ni Juan ti San Julian, ti maysa a Dominikano nga agsersermon idiay Napoles, isu na idi ket paset ti aktibo a ganetget babaen ti Dominikano nga urnos nga agkintos dagiti napsnek a sumursurot.&lt;ref&gt;Hampden, ''Ti Biag'', pp. 21–22.&lt;/ref&gt; Idiay ti nangisursuro kaniana iti aritmetik, heometria, astronomia, ken musika idi ket ni [[Petrus de Ibernia]].&lt;ref&gt;Grabmann, Martin. Virgil Michel, patarus ''Tomas Aquino: Ti Personalidad ken Panunotna.'' (Kessinger Publishing, 2006), pp. 2.&lt;/ref&gt;

[[Papeles:Castello di Monte San Giovanni Campano 9.JPG|Ti Kastilio ti [[Monte San Giovanni Campano]]|thumb|left]]

Idi agedad ti sangapulo ket siam, ni Tomas ket nangikeddeng a tumipon kadagiti [[Dominikano nga Urnos]]. Daytoy a panagtukkiad ni Tomas ket saan a kinayat ti pamiliana, a nagnamnama kaniana nga agbalin a maysa a  [[Benedictino a monghe]] ken ti agbalin nga abad ti nabileg nga Abadia [[Montecassino]] idiay asideg kadagiti dominio ti pamiliana.&lt;ref&gt;Collison, Diane, ken Kathryn Plant. ''Dagiti Limapulo a Kangrunaan a Pilosopo'' Maika-2 ngaed. New York: Routledge, 2006.&lt;/ref&gt; Iti panagpadas a mangpawil iti pannakibiang ni Teodora iti panagpili ni Tomas, dagiti Dominikano ket inurnosda nga umalis ni Tomas idiay Roma, ken manipud idiay Roma,naipatulod idiay [[Paris]].&lt;ref name=&quot;Hampden23&quot;&gt;Hampden, ''Ti Biag'', p. 23.&lt;/ref&gt; Nupay kasta, iti panagbanniagana a mapan idiay Roma dagiti kabsatna a lalaki, babaen ti panangibagbaga ni Teodora, kinemmegda isuana idi immininum manipud iti maysa nga ubbog ken insublida kadagit nagannak kaniana idiay kastilio ti [[Monte San Giovanni Campano]].&lt;ref name=&quot;Hampden23&quot; /&gt;

Ni Tomas ket naibalud idi idiay ti dua tawen kadagiti kastilio ti pamilina idiay Monte San Giovanni ken Roccasecca iti maysa a panagpadas a a mangpawil kaniana iti panagitultuloyna iti Dominikano a ruam ken ti panangiduron kaniana iti panangilikud ti baro nga aspirasion.&lt;ref name=&quot;davies2&quot; /&gt; Dagiti politikal a pakadandanagan ket nagpawil ti Papa iti panangibilin a ruruar ni Tomas, nga adda daytoy ti nagbanagan ti pannkaiyatiddog ti pannakabalud ni Tomas.&lt;ref&gt;Hampden, ''Ti Biag'', p. 24.&lt;/ref&gt;  Ni Tomas ket nangipalplabas daytoy a panawen iti tribunal iti panangisursurona dagiti kakabsatna a babai ken ti pannakisinnaritana kadagiti kameng ti Dominikano nga Urnos.&lt;ref name=&quot;davies2&quot; /&gt; Dagiti kameng ti pamiliana ket napungtutanda a nagublag ken ni Thomas, a nagtultuloy a nagkedkeddeng a tumipon kadagiti Dominikano. Iti maysa a puntos, dua kadagiti kabsatna lalaki ket nangupada ti maysa a pampam tapno sulisogenna isuna. Segun ti sarita ni Tomas ket pinapanawna ti pampam babaen ti panagusar ti maysa a landok ti apoy.  Iti dayta met laeng a rabii adda dagiti dua nga anghel ti nagparang kaniana idi siu ket matmaturog ken nagpapigsa ti panangikeddengna nga agtultuloy a selibe.&lt;ref&gt;Hampden, ''The Life'', p. 25.&lt;/ref&gt;

[[Papeles:Saint Thomas Aquinas Diego Velázquez.jpg|right|thumb|Ti pinintaan ni [[Diego Velázquez]], a mangipakpakita ken ni Aquino a binarbarikesen ti mistiko a barikes iti kinapuro kalpasan ti [[Kastidad|paneknek iti kinapuro]]]]

Babaen idi 1244, idi nakitkitana a napay amin a panagublag ken ni Tomas, ni Teodora ket nagkikita a mangisalakan ti dignidad ti pamiliana, nangurnos isuna para iti panagtalaw ni Toams iti rabbi babaen ti maysa a tawa. Iti panunotna, ti maysa asekreto nga itatatalaw manipud iti pannakabalud ket ssan unay a makadangran ngem ti nawara a panagsuko kadagiti Dominikano. Immuna a naipatulod ni Tomas idiay Napoles ken kalpasan daytoy idiay Roma tapno makisarungkar ken ni [[Johannes von Wildeshausen]], ti [[Apo a Heneral ti Dominikano nga Urnos]].&lt;ref&gt;Hampden, ''Ti Biag'', pp. 27–28.&lt;/ref&gt;

=== Dagiti nagibasaran ===
[[Papeles:Tommaso - Super libros de generatione et corruptione - 4733257 00007.tif|thumb|''Super libros de generatione et corruptione'']]
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline|Thomas Aquinas}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Thomas Aquinas}}
[[Kategoria:Tomas Aquino| ]]
[[Kategoria:Dagiti pilosopo]]
[[Kategoria:1225 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1274 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Anglikano a santo]]</text>
      <sha1>codote71oobaeipv75xfip6hy0c0bf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18743</id>
    <revision>
      <id>406284</id>
      <parentid>394207</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4454" sha1="atrn306z7jm56mv5nc0xpre1fkphmnx" xml:space="preserve">[[Papeles:Art-portrait-collage 2.jpg|thumb|right|300px|Agpakanawan manipud iti akin-ngato a kanigid: ti [[kabukbukodan a ladawan]] manipud kenni [[Vincent van Gogh]], ti maysa nga Aprikano nga estatua ti [[tattao a Chokwe|Chokwe]], ti salaysay manipud iti ''[[Ti Pannkaipasngay ni Benus (Botticelli)|Pannakaipasngay ni Benus]]'' babaen ni [[Sandro Botticelli]] ken ti maysa a Hapon a [[Shisa]] a leon]]

Ti '''arte''' ket ti nadumaduma a kita a sakup dagiti [[panagkukua ti tao|aramid ti tattao]] ken dagiti nagbanagan kadagiti nga inararamid; daytoy nga artikulo ket mangipatengnga ti isip ti [[makitkita nga ar-arte]], a mairaman ti pnankaparuta kadagiti ladawan wenno banbanag iti lugar a pagobraan a mairaman ti [[pinintaan]],  [[eskultura]], [[panagaramid ti prenta]], [[potograpia]], ken dagiti dadduma pay a makitkita amidia. Ti [[arkitektura]] ket sagpaminsan pay a mairamraman a kas maysa kadagiti makitkita nga arte; nupay kasta, a kasla iti [[dekoratibo nga ar-arte]], daytoy ket kapanggepan ti panakapartuat kadagiti banag a ti praktikal a panangiraman ti panagusar ket nasken iti pamay-an a dagitoy ket saan a kadawyan para iti pinintaan, kas pagarigan, ti [[musika]], [[teatro]], [[pelikula]], [[sala]], ken dadduma pay a [[mabuybuya nga ar-arte]], ket ti pay [[literatura]], ken dagiti dadduma pay a midia  a kas ti [[interaktibo a midia]] ket nairamramanda iti nawatwatiwat a panangipalpalawag ti arte wenno [[ti ar-arte]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Disiembre 2011 |title=Art, n. 1 |trans-title=Arte, n. 1 |url=http://www.oed.com |access-date=Pebrero 26, 2012 |website=OED Online |publisher=Oxford University Press |language=en}}&lt;/ref&gt; Manipud idi maika-17 a siglo, ti ''arte'' ket naitudtudo a ti ania man a kalaing wenno ti kinalaing ken saan idi a naigidgiddiat manipud kadagiti [[artesania]] wenno dagiti [[siensia]], ngem ti moderno a panagusar ti [[napino nga ar-arte]], a dagiti estatiko konsiderasion ket nasken unay, ket sapasap a nailaslasin manipud kadagiti naal-ala a kalaing, wenno ti dekoratibo [[naipakat nga ar-arte]].

Adu kadagiti panagipalplawag ti arte a naisingsingasing babaen dagti pilosopo ken dagiti dadduma pay a nangidasdasig ti arte iti termino ti [[mimetismo]], panagiyebkas, pannakisinnarita ti rikna, wenno dadduma pay a pat-pateg. Idi las-ud ti [[Romantisismo|Romantiko a paset ti panawen]], ti arte ket nagbalin a nakitkita a kas ti &quot;maysa a nangruna a ramit ti isip ti tao a naidasig iti relihion ken siensia&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Press Statement on The Story of Art |trans-title=Insasao a Damdamag Ti Sarita ti Arte |url=http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006212330/http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 |archive-date=2008-10-06 |access-date=2008-11-18 |website=The Gombrich Archive |language=en }}&lt;/ref&gt; Urayno ti panangipalpalawag ti arte ket sinupsuppiat ken nagbalbaliw kadagiti napalabas a panawen, ti sapasap a panangipalpalawag ket nangibagbaga ti kapanunotan ti [[Ahensia (pilosopia)|ahensia ti tao]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Belton |first=Robert J. |date=1996 |title=Art History: A Preliminary Handbook &gt; What is Art? |url=http://www.ubc.ca/okanagan/creative/links/arthistory/What_is_Art_.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610141543/http://www.ubc.ca/okanagan/creative/links/arthistory/What_is_Art_.html |archive-date=2011-06-10 |website=UBC's Okanagan Campus |language=en |access-date=2012-11-27 }}&lt;/ref&gt; ken ti panagpartuat babaen ti panagpanpanunot ken tekn ikal a kalaing.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Art |trans-title=Arte |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/630806/art |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ti katutubo ti arte, ken dagiti mainaig a konsepto a kas ti panagparpartuat ket panagipatpatarus, ket sinuksukimat iti maysa a sanga ti [[pilosopia]] a naamammoan a kas ti [[estetika]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennick |first=W. E. |title=Art and Philosophy: Readings in Aesthetics |url=https://archive.org/details/artphilosophyrea0000kenn_n7x1 |date=1979 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-312-05391-6 |edition=Maika-2 |location=New York |pages=xi–xiii |language=en |trans-title=Arte ken Pilosopia: Dagiti Binasbasa iti Estetika}}&lt;/ref&gt;

{{pungol-nangruna}}

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline|art|Arte}}

[[Kategoria:Estetika]]
[[Kategoria:Arte| ]]
[[Kategoria:Dagiti makitkita nga arte| ]]</text>
      <sha1>atrn306z7jm56mv5nc0xpre1fkphmnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pakasaritaan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18747</id>
    <revision>
      <id>406347</id>
      <parentid>404004</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11362" sha1="7p0al264xzj6h7q1htany0evxl0iyaz" xml:space="preserve">[[Papeles:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|thumb|''Historia''&lt;br /&gt;babaen ni [[Nikolaos Gysis]] (1892)]]

Ti '''pakasaritaan''' (manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] {{lang|el|ἱστορία}} - ''historia'', a kayatna a sawen ket &quot;panagsukimat, pannkaammo a naala babaen ti panagsukimat&quot;&lt;ref name=JosephJanda /&gt;) ket maysa a [[umbrella term|sapasap a termino]] a mangibaga ti napalabas a paspasamak ken ti pay pannkaduktal, panangurnong, panagurnos, ken panangipakita ti [[pakaammo]] a maipanggep kadagitoy a pasamak. Daytoy a termino ket mangiraman ti [[Law-ang#Pakasaritaan ti law-ang|kosmiko]], [[Heolohiko a pakasaritaan ti Daga|heolohiko]], ken [[Organismo#Pakasaritaan ti biag|pakasaritaan ti organiko]], ngem kankanayon a maibagbaga ti kayatna a sawen ti [[Pakasaritaan ti Lubong|pakasaritaan ti nagtagitaoan]]. Dagiti eskolar nga agsursurat ti pakasaritaan ket tinawtawagan a kas dagiti [[historiador]].

Ti pakasaritaan ket mabalin pay a mangitudo ti [[akademiko a disiplina]] a daytoy ket agus-usar ti [[naratibo]] tapno mangkita ken mangusig ti panagsasaruno dagiti napalabas a paspasamak, ken padasenna a kitaen dagiti tabas ken gapuanan ken nagbanagan a panagikeddeng kadagitoy.&lt;ref name=&quot;evans1&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |title= Ti Dua a Rupa ni E.H. Carr |accessdate= 10 Nobiembre 2008 |author= Richard J. Evans |year= 2001 |work= Pakasaritaan a Napakaitengngaan ti Isip, Pablaak 2: Ania kadi ti Pakasaritaan? |publisher= Unibersidad ti Londres |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809211116/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |title= Ania ti Pakasaritaan |accessdate= 10 Nobiembre 2008 |author= Alun Munslow |year= 2001 |work= Pakasaritaan a Napakaitengngaan ti Isip, Pablaak 2: Ania kadi ti Pakasaritaan? |publisher= Unibersidad ti Londres |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809204914/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

Dagiti historiador ket sagpaminsanda a sinupsuppiatan ti [[historiograpo|kasasaad ti pakasaritaan]] ken ti serbina babaen ti pannakitungtungan ti panagadal ti disiplina a kas ti kabukbukodanna a gibus ken ti pamay-an ti panangited ti &quot;perspektibo&quot; kadagiti agdama a parikut.&lt;ref name=&quot;evans1&quot; /&gt;&lt;ref name=Tosh1&gt;{{cite book |title=Ti Panagbiruk ti Pakasaritaan|year=2006|url=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh|last=Tosh|first=John | publication-date=2006|publisher=Pearson Education Limited |isbn=1-4058-2351-8 | edition=Maika-4}}p 52&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title= Pannakaammo ti Panagsursuro ken Panagadadal ti Pakasaritaan, dagiti Nailian ken Internasional Perspektibo |first= Peter N. |last=Stearns |first2= Peters |last2=Seixas |first3=Sam |last3=Wineburg  |chapter= Pangyuna|year= 2000 |publisher= Unibersidad ti New York a Pagmalditan |location= New York &amp; Londres |isbn= 0-8147-8141-1|page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title= Pannakaammo ti Panagsursuro ken Panagadadal ti Pakasaritaan, dagiti Nailian ken Internasional Perspektibo |last= Nash l|first= Gary B. |first2= Peter N. |last2=Stearns |first3=Peters |last3=Seixas |first4= Sam |last4=Wineburg |chapter= Ti &quot;Panagtitipon&quot; a Paradigma iti Panagadadal ti Nasapa a Pakasaritaan ti Amerika kadagiti Pagadalan |year= 2000 |publisher= Unibersidad ti New York a Pagmalditan |location= New York &amp; Londres |isbn= 0-8147-8141-1|pages=102–115}}&lt;/ref&gt;

Dagiti sarita a sapasap iti naisangsangayan a kultura, ngem saan a nasuportaran babaen dagiti akinruar a taudan (a kas dagiti sarsarita a maipanggep kenni [[Ari Arturo]]) ket kadawyanda a naidasig a kas [[kultural a tawidan]] wenno dagiti [[sarsarita]], gapu ta dagitoy ket saanda a suportaran ti &quot;desinteresado a panagsukimat&quot; a nasken iti disiplina ti pakasaritaan.&lt;ref&gt;{{cite book |title= Pannakaammo ti Panagsursuro ken Panagadadal ti Pakasaritaan, dagiti Nailian ken Internasional Perspektibo |last= Seixas |first= Peter |first2= Peter N. |last2=Stearns |first3=Peters |last3=Seixas |first4= Sam |last4=Wineburg |chapter= Schweigen! die Kinder! |year= 2000 |publisher= Unibersidad ti New York a Pagmalditan |location= New York &amp; Londres |isbn= 0-8147-8141-1|page=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Low1&quot;&gt;{{cite book |title= Pannakaammo ti Panagsursuro ken Panagad-adal ti Pakasaritaan, dagiti Nailian ken Internasional Perspektibo |last= Lowenthal |first= David |first2= Peter N. |last2=Stearns |first3=Peters |last3=Seixas |first4=Sam |last4=Wineburg |chapter= Dagiti narikut a kasasaad ken Rag-o ti Panagad-adal ti Pakasaritaan |year= 2000 |publisher= Unibersidad ti New York a agmalditan |location= New York &amp; Londres |isbn= 0-8147-8141-1|page=63}}&lt;/ref&gt;  Dagitipasamak nga adda sakbay ti naisursurat a rehistro ket naipanpanunotan a kas dagiti [[kaskbayan a pakasaritaan]].

Ni [[Herodoto]], ti maika-5 a siglo B.C. a [[Griego a historiograpo|Griego a historiador]] ket isu ti naipanpanunotan a kas ti &quot;ama ti pakasaritaan&quot;, ken, mairaman ti kontemporariona a ni [[Tucidides]], ket nangtulongda a nangporma kadagiti pundasion para iti moderno a panagadal ti pakasritaan ti nagtagitaon. Dagiti impluensiada ket timmulong a nagparang-ay kadagiti nadumaduma a kita ti panangipatarus ti kasasaad ti pakasaritaan a nagbalbaliw kadagiti napalpalabas a siglo ken agtultuloy nga agbalbaliw tatta nga aldaw. Ti moderno a panagadal ti pakasaritaan ket adu ti pannakasakupna, ken mangiraman ti panagadal kadagiti naisangsangayan a rehion ken ti panagadal kadagiti topiko wenno tematiko nga elemento ti naipakasaritaan a panagsuksukimat. Kankanayon a ti pakasaritaan ket naisursuro a kas paset ti kangrunaan ken sekondario nga edukasion, ken ti akademiko a panagadal ti pakasaritaan ket maysa a [[Listaan dagiti akademiko a displina#history|nangruna a disiplina]] kadagiti Unibersidad a panagad-adal.

== Etimolohia ==
[[Papeles:History-Dielman-Highsmith.jpeg|thumb|''Pakasaritaan'' babaen ni [[Frederick Dielman]] (1896)]]
Ti naggapuan manipud iti ''*weid-'' &quot;ammo&quot; wenno &quot;kitaen&quot; ket naikeddeng manipud &quot;iti naaramid manen nga etimon ti ''wid-tor'' [&quot;ti maysa a makaammo&quot;] (a maipada iti Ingles ti ''wit'') ti supiho a sero-grado  a porma ti [[proto-Indo-Europeano a ramut|PIE]] a ramut''*weid-'' 'kitaen' ken maikabagian pay ti Griego a ''eid&amp;eacute;nai'', ti pannakaammo&quot;.&lt;ref name=JosephJanda&gt;{{Cite book| last =Joseph | first =Brian | last2 =Janda | first2 =Richard | publication-date =30 Disiembre 2004| title =Ti Manual dagiti Naipakasaritaan a Lingguistika| url =https://archive.org/details/handbookofhistor0000unse_a3u8 | publisher =Blackwell Publishing| page =[https://archive.org/details/handbookofhistor0000unse_a3u8/page/163 163]| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008| postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;etym&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=history |title=Online a Diksionario ti Etimolohia |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=2010-05-16}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Taga-ugma a Griego]] a [[politoniko|ἱστορία]]&lt;ref&gt;{{LSJ|i(stori/a|ἱστορία}}&lt;/ref&gt; (''hístōr'') ket kayatna sawen ti &quot;panagsukimat&quot;,&quot;pannakaamo manipud iti panagsukimat&quot;, wenno  &quot;hustisia&quot;. Iti daytoy a kapanunotan a ni [[Aristoteles]] ket inusarna ti balikas iti bukodna a {{lang|grc|[[Pakasaritaan dagiti Ayup|Περὶ Τὰ Ζῷα Ἱστορίαι]]}}&lt;ref name=&quot;Ferrater-Mora&quot;&gt;Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.&lt;/ref&gt; (''Perì Tà Zôa Ηistoríai'' &quot;Dagiti Panagsukimat kadagiti Ayup&quot;). Ti nagtaudan abalikas ti {{lang|grc|ἵστωρ}} ket nasapa a naikeddeng kadagiti [[Homeriko a Kankanta]], [[Heraklito]], dagiti sapata nga [[Atenas|Ateniense]] [[ephebos|epebo]], ken iti [[Boeotia|Boiotiko]] a naisursurat (iti legado a kapanunotan, iti &quot;hustisia&quot; wenno &quot;saksi&quot;, wenno ti kapadpadana).

Ti balikas a naikabil iti [[Pagsasao nga Ingles]] idi 1390 nga adda ti kayatna a sawen ti &quot;pannakaibagian kadagiti pasamak, sarita&quot;. Iti [[Tengnga nga Ingles]], ti sapasap a kayatna sawen idi ket &quot;sarita&quot;. Ti pannakaiparit ti iti kayatna sawen ti &quot;rehistro kadagiti napalabas a pasamak&quot; ket nagtaud idi naladaw a maika-15 a siglo. Daytoy ket adda pay laeng idi ti Griego a kapanunotan a ni [[Francis Bacon]] ket inus-usarna ti termino idi naladaw a maika-16 a siglo, idi nagsurat ti maipanggep ti &quot;[[Masna a pakasaritaan|Masna a Pakasaritaan]]&quot;. Para iti kaniana, ti ''historia'' ket isu idi ti &quot;ti pannakaammo kadagiti banag a naikeddeng babaen ti limbang ket panawen&quot;, ti kita ti pannakaammo a naited babaen ti [[lagip]] (bayat a ti [[siensia]] ket naited idi babaen ti [[rason]], ken ti [[daniw]] ket naited idi babaen ti [[pantasia]]).

Iti maysa a panagiyebkas ti lingguistika a [[Sintetiko apagsasao|sintetiko a maisuppiat ti analitiko/mangisinsina a dikotomia]], ti Ingles a kasla iti Insik (史 vs. 诌) ket mangibagbaga tattan ti sabali a balbalikas para iti pakasaritaan ti nagtagitaoan ken ti sapasap a [[storytelling|panagisarsarita]]. Iti moderno nga Aleman, Pranses, ken kaaduan kadagiti Hermaniko ken Romanse a pagsasao, a dagitoy ket nakedngan a sintetiko ken kaaduan a nabalbaliwan ti unina, ti isu met laeng a balikas ket inususar pay laeng a kayatna a sawen ti  &quot;pakasaritaan&quot; ken &quot;sarita&quot;.

Ti pangilasin a ''naipakasaritaan'' ket naikeddeng manipud idi 1661, ken ti ''historiko'' ket manipud idi 1669.&lt;ref name=&quot;Whitney&quot; /&gt;

Ti ''historiador'' iti kapanunotan a kas ti  &quot;agsuksukimat ti pakasaritaan&quot; ket naikeddeng manipud idi 1531. Kadagiti amin a [[Dagiti pagsasao ti Europa|pagsasao ti Europa]], ti substantibo a &quot;pakasaritaan&quot; ket maus-usar pay laeng a kayatna a sawen ti &quot;ania kadi ti napasamak kadagiti tao&quot;, ken &quot;ti eskolar a panagadal ti napasamakd&quot;, ti naududi a kapanunotan ket sagpaminsan a nailaslasin iti dakkel a letra, a kas iti &quot;Pakasaritaan&quot;, wenno ti balikas a ''[[historiograpo]]''.&lt;ref name=&quot;Ferrater-Mora&quot; /&gt;

== Deskripsion ==
[[Papeles:The Historians' History of the World - Title Page.jpg|thumb|Ti titulo ti panid iti ''[[Pakasaritaan iti Lubong Dagiti Historiador]]'']]
Dagiti historiador ket nangisursuratda iti kontesto iti bukodda a panawen, ken adda dagiti panagikeddeng kadagiti agdama nga agturturay a kapanunotan no kasano ti mangipatarus ti napalabas, ken sagpaminsanda a nagsursurat tapno makaited kadagiti adal para iti bukodda a kagimongan. Kadagiti balikas ni [[Benedetto Croce]], &quot;Amin a pakasaritaan ket kontemporario a pakasaritaan&quot;. Ti pakasaritaan nakedngan babaen ti pannakaporma iti maysa nga 'agpayso a diskurso iti napalabas' babaen ti panagpataud iti salaysay ken dagiti panagusig kadagiti napalabas a pasamak a mainaig ti kaputotan ti nagtagitaoan.&lt;ref name=&quot;Whitney&quot;&gt;Whitney, W. D. (1889). [http://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ Ti Siglo a Diksionario; ti maysa nga ensiklopediko a leksikon iti pagsasao nga Ingles]. New York: The Century Co. Page [http://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&amp;printsec=frontcover#PPA2842,M1 2842].&lt;/ref&gt; Ti moderno a displina iti pakasaritaan ket naidaton iti naipatakderan a panagpataud iti daytoy a diskurso.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline|History|Pakasaritaan}}

[[Kategoria:Pakasaritaan| ]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>7p0al264xzj6h7q1htany0evxl0iyaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lohika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18756</id>
    <revision>
      <id>406355</id>
      <parentid>380576</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3816" sha1="pkd70mv68z5lkqo0l9bq4rjgfyynpjh" xml:space="preserve">Ti '''lohika''' (manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] {{lang|el|[[wikt:λογική|λογική]], logikē}})&lt;ref name=&quot;argumentative&quot; /&gt; ket mangitudtudo ti panagadal kadagiti moda ti [[rason|panagrason]] (a dagitoy ket [[Kinaisu|umisu]] ken dagitoy ket [[Pormal a kinaallilaw|kaallilawan]])&lt;ref name=&quot;PopkinStroll1993&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;jacquette2002&quot; /&gt; ken ti panagusar ti umisu a panagrason. Iti kinaudi a kapanunotan, ti lohika ket kaaduan a naus-usar kadagiti intelektual nga aktibidadl, a mairaman ti pilosopia ken siensia, ngem iti umuna kapanunotan, daytoy ket kangrunaan a maad-adal kadagiti disiplina ti [[pilosopia]], [[matematika]], [[semantika]], ken [[siensia ti kompiuter]]. Daytoy ket sukimatenna dagiti sapasap a [[Lohiko a porma|porma]] a maala dagiti [[pangsuppiat]]. Iti matematika, daytoy ket ti panagadal kadagiti umisu a [[inference|panagipagarupan]] nga adda iti kaunegan ti [[pormal a pagsasao]].&lt;ref name=&quot;stanford-logic-onthology&quot; /&gt; Ti lohika ket inad-adal pay iti [[pangsuppiatan a teoria]].&lt;ref name=&quot;Advances in Argumentation Theory and Research&quot; /&gt;

Ti lohika ket inadadal kadagiti nadumaduma a taga-ugma a sibilisasion, a mairaman ti [[India]],&lt;ref name=&quot;syllogistic&quot; /&gt; [[Tsina]],&lt;ref name=&quot;mohist&quot; /&gt; ken [[Taga-ugma a Gresia|Gresia]]. Idiay laud, ti lohika ket nabangon idi a kas maysa apormal a disiplina babaen ni [[Aristoteles]], a nangited daytoy ti kammasapulan a lugarna iti pilosopia. Ti panagadal ti lohika ket paset idi ti klasiko a [[trivium]], a nangiraman pay ti gramatika ken retoriko.

Ti lohika ket kankanayon a nabingbingay kadagiti tallo a paset, [[induktibo a panagrason]], [[abduktibo a panagrason]], ken [[deduktibo a panagrason]].

== Paammo ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;argumentative&quot;&gt;&quot;nagtagikua ti rason, intelektual, dialektikal, pangsuppiat&quot;, ken maikabagian pay ti ''[[wiktionary:λόγος]]'' (logos), &quot;balikas, panunot, kapanunotan, panagsuppiat, panangibaga, rason, wenno pamunganayan&quot; (Liddell &amp; Scott 1999; Online a Diksionario ti Etimolohia 2001).&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PopkinStroll1993&quot;&gt;{{cite book|author1=Richard Henry Popkin|author2=Avrum Stroll|title=Napalaka a Pilosopia|url=https://books.google.com/books?id=TWNo-4euyesC&amp;pg=PR7|accessdate=5 Marso 2012|date=1 Hulio 1993|publisher=Random House Digital, Inc|isbn=978-0-385-42533-9|page=238}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jacquette2002&quot;&gt;{{cite book|author=Jacquette, D.|title=Ti Kadua ti Pilosopiko a Lohika|page=2|publisher=Wiley Online a Biblioteka|year=2002}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;stanford-logic-onthology&quot;&gt;{{cite book | last = Hofweber | first = T. | year = 2004 | chapter = Lohika ken Ontolohia |  title = Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford | publisher = Metaphysics Research Lab, Stanford University | editor-first = Edward N | editor-last = Zalta | editor-link = Edward N. Zalta | chapter-url = http://plato.stanford.edu/entries/logic-ontology}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Advances in Argumentation Theory and Research&quot;&gt;{{cite book | editor1-first = J. Robert | editor1-last = Cox | editor2-first = Charles Arthur | editor2-last = Willard | editor2-link = Charles Arthur Willard | title = Panagrang-ay iti Pangsuppiat a Teoria ken Panagsukimat| url = https://archive.org/details/advancesinargume0000unse | publisher = Unibersidad ti Akin-abagatan nga Illinois a Pagmalditan] | year = 1983 | isbn = 978-0-8093-1050-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;syllogistic&quot;&gt;Kas pagarigan, [[Nyaya]] (silohistiko a rekursion ) ket napetsaan manipud idi 1900 a tawtawen.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;mohist&quot;&gt;Dagiti [[Mohista]] ken ti [[eskuela ti Nagnagan]] ket napetsaan manipud idi 2200 a tawtawen.&lt;/ref&gt;
}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline|Logic|Lohika}}

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Lohika| ]]
[[Kategoria:Dagiti sanga ti pilosopia]]
[[Kategoria:Abstraksion]]
[[Kategoria:Dagiti pormal a siensia]]</text>
      <sha1>pkd70mv68z5lkqo0l9bq4rjgfyynpjh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Monarkia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18805</id>
    <revision>
      <id>406218</id>
      <parentid>363820</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>406218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2780" sha1="1dpooqekquag96zuedfcn2gqjoyqfsk" xml:space="preserve">Ti '''monarkia''' ket maysa a porma ti [[gobierno]] nga iti [[kinaturay]] ket pudno wenno bassit a naipatagikua iti agmaymaysa a tao (ti [[monarko]]).&lt;ref&gt;Stuart Berg Flexner ken Leonore Crary Hauck, mamannurat, Random House Unabridged Dictionary, Maika-2 Ed., Random House, New York (1993)&lt;/ref&gt;

Dagiti porma ti monarkia ket adu kadagiti paggiddiatanda babaen ti nakaibatayn ti agpang ti legado nga autonomia a panakatengngel ti panagturay ti monarko, ti pamay-an a panagpili ti monarko, ken kadagiti amin a naisakbayan a naikeddeng a patingga ti kapaut ti panagturayda.  No ti maysa a monarko ket awan wenno bassit a pannakaatipa iti estado ken dagiti politikal a banag, daytoy ket makunkuna a kas ti ''[[awan patinggana monarkia]]'' ken daytoy ket maysa a porma ti [[autokrasia]].  Kadagiti kaso a ti diskresion ti monarko ket pormal a napatinggaan (kadawyan tatta nga aldaw) dagitoy ket makunkuna a kas dagiti ''[[batay-linteg a monarkia]]''.  Kadagiti ''[[tawidan a monarkia]]'', ti opisina ket naipaspasa babaen ti pannakatawid iti kaunegan ti grupo ti pamilia, ngem dagiti ''[[napilpili a monarkia]]'' ket napilpili babaen ti sistema ti panagbutos.  Iti naipakasaritaan dagitoy a sistema ket kadawyanda a naitiptipon ti, pormal wenno saan a pormal.  (Kas pagarigan, kadagiti nabutbutosan a monarkia dagiti laeng adda ti naisangsangayan a puli ti naikedkeddeng a mabalin a mapili, ngem dagiti tinawtawid a monarkia ket addaanda iti legado a kammasapulan a maipanggep ti relihion, edad, henero, kapasidad ti isip, ken dagiti dadduma pay a banag a mangtignay a kas ti ''de facto'' a panagbubutos ken ti panagpartuat kadagiti kasasaad dagiti makibinninglay a mangtunton a ti [[pannakaiyanaup ti linteg (politikal)|pannakaiyanaup ti linteg ]] ket suheto ti epektibo a pannakapili.)  Iti kanungpalan, adda dagiti banag a ti panagpaso ti [[turay]] ti monarkia ket agasmang a naibatay iti kalendario wenno dagiti naisangsangayan a nagun-odan a gangandat (kas pagarigan ti panagpawil ti panagraut.)  Ti pagbanagan ti pannakaisaritaan ken heograpiko a paggiddiatan iti paraigid dagitoy tallo a wasay ket ti panagpartuat ti adu  ti pagdumadumaanna nga estruktura ken dagiti tawid a mangipalpalawag iti “monarkia.”

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{wikiquote-inline|Monarchy|Monarkia}}
{{commonscat-inline|Monarchy|Monarkia}}
* [http://www.monarchy.net/ Gunglo ti Batay-linteg a Monarkia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227221852/http://monarchy.net/ |date=2016-12-27 }}

{{pungol-nangruna}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Monarkia| ]]
[[Kategoria:Dagiti puesto ti turay]]
[[Kategoria:Dagiti titulo]]
[[Kategoria:Dagiti porma ti gobierno]]
[[Kategoria:Dagiti daulo ti estado]]
[[Kategoria:Dagiti politikal a sistema]]</text>
      <sha1>1dpooqekquag96zuedfcn2gqjoyqfsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marxismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18889</id>
    <revision>
      <id>406503</id>
      <parentid>398267</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 9 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8502" sha1="gjaf23lza0deodmlh18b1lzum0ijnj3" xml:space="preserve">Ti '''Marxismo''' ket maysa nga [[ekonomiko]] ken sosiopolitikal a [[sangalubongan a panirigan]] ken pamay-an ti sosioekonomiko a panagsukimat a naibatay ti [[Naipakasaritaan a materialismo|materialista panangipatarus ti naipakasaritaan a panagrang-ay]], ti [[dialektiko]] a panirigan ti sosial a panagbalbaliw, ken ti maysa a panagusig kadagiti klase a pannakibiang iti kaunegan ti kagimongan ket dagiti pannakaipakatda kadagiti panagusig ken panagdillaw ti panagrang-ay ti [[kapitalismo]]. Idi tengnga aginggana iti naladaw a maika-19 a siglo, ti [[Pilosopia|intelektual a panagrang-ay]] ti Marxism idi ket inpayuna babaen dagiti dua nga [[Aleman a pilosopia|Aleman a pilosopo]], a ni [[Karl Marx]] ken [[Friedrich Engels]]. Dagiti Marxista a panagusig ken metolohia ken nakaimpluensia kadagiti adu a politikal nga ideolohia ken dagiti sosial a tignay kadagiti napalabas a pakasaritaan. Ti Marxismo ket buklenna ti maysa nga [[Marxiano nga ekonomia|ekonomiko a teoria]], ti [[Marxista sosiolohia|sosiolohiko a teoria]], ti [[Marxista a pilosopia|pilosopiko a pamay-an]] ken ti [[Rebolusionario a sosialismo|rebolusionario]] a panirigan ti sosial a panagbalbaliw.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551385/social-science/38930/Marxist-influences sosial asiensia : Dagiti Marxista nga impluensia - Britannica Online Encyclopedia]&lt;/ref&gt; Awan ti naipatingga a Marxista a teoria; Ti Marxista a panagusig ket naipakaten kadagiti nadumaduma a suheto ken nabalbaliwanen kadagiti las-ud ti dalan ti panagparang-ay tapno adda dagiti nadumaduma a teoria ti Marxista.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Wolff and Resnick|first= Richard ken Stephen |title= Ekonomia: Ti Marxiano kontra ti Neoklasiko |publisher=Ti Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan|date= Agosto 1987|isbn= 0801834805|page = 130|quote= Ti Marxiano a teoria (agmaymaysa) ket sinukatan dagiti Marxiano a teoria (ad-adu ngem maysa).}}&lt;/ref&gt;

Ti Marxismo ket naibatay iti materialista a pannkaaawat ti naigimongan a panagrang-ay, a nagal-ala manipud iti punto s a nagrugianna kadagiti kammasapulan a tignay ti ekonomia a kasapulan babaen ti kagimonagan ti tao tapno makaited kadagiti materiales a kasapulanna. Ti porma ti ekonomiko nga organisasion, wenno [[moda ti produksion]], ket naawawat nga isu ti batayan manipud ti kaaduan ti dadduma a sosial a penomena&amp;nbsp;— a mairaman dagiti [[Sosial a pannakibiang ti produksion|sosial apannakibiang]], politikal ken dagiti legado a sistema, moralidad ken ideolohia&amp;nbsp;— a rimmuar (wenno babaen kadagiti kaaduan a naimpluensiaanda). Dagitoy a sosial a pannakibinag ket mangporma ti [[Batayan ken superestruktura|superestruktura]], para iti pannakaporma ti ekonomiko a sistema a pangibatayan. No dagiti [[dagiti produktibo a puersa|puersa ti produksion]] (a kangrunaan ti teknolohia) ket mapasayaat, dagiti adda a porma iti sosial nga organisasion ket agbalin a saan a nasayaat ken pasardenganna ti adu pay a panagprogreso. Dagitoy a saak a kinasayaat ket kabukbukodanda a pagbalinen dagitoy a kas dagiti sosial a panagsuppiat iti porma ti [[salisal ti klase]].&lt;ref name=&quot;ComparingEconomic&quot;&gt;''Panagipadpada dagiti Sistema iti Duapulo ket Maysa a Siglo'', 2003, babaen ni Gregory ken Stuart. P.62, ''Teoria ti Panagbalbaliw ni Marx''. {{ISBN|0-618-26181-8}}.&lt;/ref&gt;

===Paammo===
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Marxism|Marxismo}}

===Bibliograpia===
{{Refbegin}}
* {{cite book |title=Fidel: A Biography of Fidel Castro|url=https://archive.org/details/fidelbiographyof0000bour|last=Bourne  |first=Peter|authorlink=Peter Bourne|date=1986|publisher=Dodd, Mead &amp; Company|location=New York|ref=Bou86}}
* {{cite book |title=The Revolutionary Ideas of Karl Marx|url=https://archive.org/details/revolutionaryide0000call_i2b6|last=Callinicos  |first=Alex|authorlink=Alex Callinicos|date=2010|origyear=1983|publisher=Bookmarks|location=Bloomsbury, London|isbn=978-1-905192-68-7|ref=Cal10}}
* {{cite book |title=My Life: A Spoken Autobiography|url=https://archive.org/details/mylifespokenauto0000cast|last1=Castro  |first1=Fidel|authorlink=Fidel Castro|last2=Ramonet|first2=Ignacio|date=2009|publisher=Scribner|location=New York|isbn=978-1-4165-6233-7|ref=Cas09}}
* {{cite book |title=The Real Fidel Castro|url=https://archive.org/details/realfidelcastro00colt_0|last=Coltman  |first=Leycester|authorlink=Leycester Coltman|date=2003|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|isbn=978-0-300-10760-9|ref=Col03}}
* {{cite book |title=Prehistorian: A Biography of V. Gordon Childe|last=Green  |first=Sally|date=1981|publisher=Moonraker Press|location=Bradford-on-Avon, Wiltshire|isbn=0-239-00206-7|ref=Gre81}}
* {{cite book|title=Karl Marx: A Brief Biographical Sketch with an Exposition of Marxism|last=Lenin|first=Vladimir|authorlink=Vladimir Lenin|date=1967|origyear=1913|publisher=Foreign Languages Press|location=Peking|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/granat/index.htm|accessdate=2014-06-17|ref=Len67}}
* {{cite book|title=Wage Labour and Capital|last=Marx|first=Karl|authorlink=Karl Marx|date=1849|publisher=Neue Rheinische Zeitung|location=Germany|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/wage-labour/index.htm|accessdate=2014-06-17|ref=Mar49}}
* {{cite book |title=A History of Archaeological Thought|url=https://archive.org/details/historyofarchaeo0000trig|edition=2nd|last=Trigger  |first=Bruce G.|authorlink=Bruce Trigger|date=2007|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-60049-1|ref=Tri07}}
* Agar, Jolyon (2006), ''Rethinking Marxism: From Kant and Hegel to Marx and Engels'' (London and New York: Routledge) {{ISBN|041541119X}}
* {{cite book |author=Avineri, Shlomo|date=1968|title=The Social and Political Thought of Karl Marx|publisher=Cambridge University Press|authorlink=Shlomo Avineri}}
* {{cite book |author=Dahrendorf, Ralf|title=Class and Class Conflict in Industrial Society|url=https://archive.org/details/classclassconfli00dahr|date=1959|authorlink=Ralf Dahrendorf|location=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press}}
* [[Jon Elster]], ''An Introduction to Karl Marx''. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, ''Karl Marx''. London, 1975.
* [[Stefan Gandler]], [http://www.brill.com/products/book/critical-marxism-mexico ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría''], Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. {{ISBN|978-90-04-22428-5}}.
* {{cite book |author=Kołakowski, Leszek|title=Main Currents of Marxism|date=1976|publisher=Oxford University Press|authorlink=Leszek Kołakowski}}
* {{cite book |author=Parkes, Henry Bamford|title=Marxism: An Autopsy|url=https://archive.org/details/marxismautopsy00park|date=1939|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|authorlink=Henry Bamford Parkes}}
* {{cite encyclopedia |last1=Prychitko |first1=David L. |authorlink1=David Prychitko |last2= |first2= |authorlink2= |editor=[[David R. Henderson]] |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Economics |title=Marxism |url=http://www.econlib.org/library/Enc/Marxism.html |date=2008 |edition=2nd |publisher=Library of Economics and Liberty |isbn=978-0-86597-665-8 |oclc=237794267 }}
* [[Cedric Robinson|Robinson, Cedric J.]]: ''Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition'', 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* [[R. J. Rummel|Rummel, R.J.]] (1977) ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]'' Chap. 5 ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]''
* {{cite book |last=Screpanti|first=E|author2=S. Zamagna|date=1993|title=An Outline of the History of Economic Thought|url=https://archive.org/details/outlineofhistory0000scre}}
* Shenfield, S.D. ''[[:es:Vladislav Evgenievich Buguera|Vladislav Bugera]]'': [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm ''Portrait of a Post-Marxist Thinker'']
* {{cite book |author=McLellan, David|title=Marxism After Marx|url=https://archive.org/details/alf.3540.355.430.9.mcl|date=2007|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan|authorlink=David McLellan (academic)}}
{{Refend}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Marxismo| ]]
[[Kategoria:Dagiti ekonomiko nga ideolohia]]
[[Kategoria:Dagiti pilosopiko a tignay]]
[[Kategoria:Dagiti teoria ti pakasaritaan]]
[[Kategoria:Karl Marx]]
[[Kategoria:Komunismo]]
[[Kategoria:Sosialismo]]
[[Kategoria:Dagiti sosial a teoria]]
[[Kategoria:Materialismo]]</text>
      <sha1>gjaf23lza0deodmlh18b1lzum0ijnj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edukasion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18894</id>
    <revision>
      <id>406225</id>
      <parentid>403350</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3801" sha1="ods7h25djuzjqwrxuz9c1q1vcnstviz" xml:space="preserve">[[Papeles:Schoolgirls in Bamozai.JPG|thumb|Dagiti ubbing ti eskuela nga agtugtugaw iti linong ti mulmula idiay Bamozai, nga asideg ti Gardez, a Probinsia ti Paktya, [[Apganistan]].]]

Ti '''edukasion''' iti sapasap a kasubsilanna ket maysa a porma ti [[panagadal]] nga iti [[pannakaammo]], dagiti [[kalaing]], ken dagiti [[ugali]] ti maysa a grupo ti tattao ket ket maiyalis manipud iti maysa a kaputotan iti sabali babaen ti [[panagisursuro]], panagsanay, panagsukisok, wenno babaen ti [[autodidaktidismo]].&lt;ref&gt;{{cite book
| last = Dewey
| first = John
| title = Demokrasi akenEdukasion
| url = https://archive.org/details/democracyeducati00dewe
| publisher = The Free Press
| date = 1916–1944
| pages = [https://archive.org/details/democracyeducati00dewe/page/1 1]–4
| isbn = 0-684-83631-9}}&lt;/ref&gt;  Iti sapasap, daytoy ket rumsua babaen ti ania man a [[pannakasanay]] nga adda ti pormatibo a pagbanagan iti waya a panagpanpanunot ti tao, panagrikna, wenno panagtignay.

== Etimolohia ==
Iti etimolohia, ti balkas nga &quot;edukasion&quot; ket naala manipud iti Latin ''[[wikt:en:educatio#Latin|ēducātiō]]'' (“Ti panagtaraken, ti panagipadakkel, ti panagaywan&quot;) manipud iti ''[[wikt:en:educo#Latin|ēdūcō]]'' (“Agisuroak, Agisanayak”) a daytoy ket maikabagian ti [[homonimo]] nga ''[[wikt:en:educo#Latin|ēdūcō]]'' (“Mangidauloak, Mangalaak; Mangibangonak, Mangipatakderak”) manipud iti ''[[wikt:en:e-#Latin|ē]]-'' (“manipud, nagtaud ti”) ken ''[[wikt:en:duco#Latin|dūcō]]'' (“Mangidaluoak, Mangaramidak”).&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=educate educate]. Etymonline.com. Naala idi 2011-10-21.&lt;/ref&gt;

== Ti papel ti gobierno ==
Ti karbengan ti edukasion ket napartuaten ken mabigbigan babaen dagiti dadduma a turay: Manipud idi 1952, ti Artikulo 2 oti umuna a Protokol iti [[Europeano a Taripnong ti Karkarbengan ti Nagtagitaoan]] ket mangipabaklay ti annong kadagiti partido nga aggaransia ti karbengan ti edukasion. Iti sangalubongan nga agpang, ti [[Internasional a Panakaikeddeng iti Ekonomiko, Sosial ken Kultural a Karkarbengan]] ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] iti 1966 ket manggaransia iti daytoy a karbengan iti artikulo 13.

Kadagiti kadagupan ti pakasaritaan dagiti nadumaduma a gobierno ket nangiparparitda a [[Pribado nga eskuela|pribado]] wenno idiay balayda a mangpaadal dagiti ubbing. Dagiti nadumaduma a [[totalitariano a turay]], kas pagarigan, ket nangipapilit ti indoktrinasion babaen ti propaganda iti [[Hitler a Kinaagtutubo]] ken [[Komunista a propaganda#Edukasion|propaganda iti edukasion babaen dagiti nadumaduma a turay ti komunismo]].

== Dagiti sistema ==
Dagiti sistema ti panagadal ket mairaman dagiti institusionalisado a panagisursuro ken panagadadal a mainaig ti kurikulum, a daytoy ket kabukbukodan a nabangon segun ti nasakbayan a keddeng ti panggep dagiti eskuela iti sistema. Dagiti sistema ti eskuela idi ket naibatay pay kadagiti relihion ti tattao a nagitited kaniada ti sabalia kurikula.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline|Education|Edukasion}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/edresour.htm Dagiti rekurso ti edukasion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050410045753/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/edresour.htm |date=2005-04-10 }} manipud iti ''UCB Libraries GovPubs''
* [http://stats.uis.unesco.org/ReportFolders/ReportFolders.aspx?CS_referer=&amp;CS_ChosenLang=en UNESCO nga Instituto para kadagiti Estadistika: Internasional a maipadpada kadagiti estadistika kadagiti sistema ti edukasion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515133052/http://stats.uis.unesco.org/ReportFolders/ReportFolders.aspx?CS_referer=&amp;CS_ChosenLang=en |date=2007-05-15 }}

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Edukasion| ]]</text>
      <sha1>ods7h25djuzjqwrxuz9c1q1vcnstviz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Papa Julio II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18932</id>
    <revision>
      <id>406431</id>
      <parentid>380532</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2103" sha1="3untv8cfcgxcvkvqh06jp61dpn8vj0k" xml:space="preserve">{{Infobox Kristiano a daulo | type = Papa
|Ilokano name = Julio II
|image        = Pope Julius II.jpg
|birth_name   = Giuliano della Rovere
|term_start   = 1 Nobiembre 1503
|term_end     = 21 Pebrero 1513
|predecessor  = [[Papa Pio III|Pio III]]
|successor    = [[Papa Leon X|Leon X]]
| ordination = 
| ordinated_by =
| consecration = 1481
| consecrated_by = [[Papa Sixto IV]]
| cardinal =15 Disiembre 1471
|birth_date   ={{Petsa ti pannakaipasngay|1443|12|5|df=y}}
|birth_place   =[[Albisola]], [[Republika ti Genoa]]
|death_date   ={{Petsa ti ipupusay ken tawen|1513|2|21|1443|12|5|df=y}}
|death_place   = [[Roma]], [[Dagiti Estado ti Papa]]
|parents=Rafaello della Rovere
|children=[[Felice della Rovere]]
|spouse=[[Lucrezia Normanni]] (ina ni Felice)
|other=Julio
| coat_of_arms  = CoA della Rovere popes.svg
}}

Ni '''Papa Julio II''' (5 Disiembre 1443 – 21 Pebrero 1513), nabirngasan a kas &quot;Ti Nakabutbuteng a Papa&quot; (''Il Papa Terribile'')&lt;ref&gt;{{cite book|last=Blech|first=Benjamin|author2=Doliner, Roy.|title=Dagiti Sekreto ti Sistene|url=https://archive.org/details/sistinesecretsmi00blec|publisher=HarperCollins Publishers|location=New York, NY|year=2008|pages=[https://archive.org/details/sistinesecretsmi00blec/page/108 106]|isbn=978-0-06-146904-6}}&lt;/ref&gt; ken &quot;Ti Mannakigubat a Papa&quot; (''Il Papa Guerriero''),&lt;ref&gt;Luminarium: Papa Julio II&lt;/ref&gt; naipasngay a kas ni '''Giuliano della Rovere''', ket isu ti [[Papa]] manipud idi 1503 aginggana idi 1513.  Ti kinapapana ket namarkaan babaen ti aktibo a ganganaet nga annuroten, ambisioso a panagipatakder kadagiti gandat, ken ti [[patronato]] para kadagiti arte -  isu ket nangkomisionado ti panakadadael ken panangipatakder manen ti Basilika ni San Pedro, ken ti panagdekorasion ni Michelangelo ti kisame ti Kapilia ti Sistina.

{{pungol-relihion}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}

{{Dagiti Papa}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Julio 02}}
[[Kategoria:1443 a pannakaipasngay‏‎]]
[[Kategoria:1513 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Papa]]
[[Kategoria:Dagiti Italiano a Papa]]</text>
      <sha1>3untv8cfcgxcvkvqh06jp61dpn8vj0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kuarta (sapasap a pangawatan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19574</id>
    <revision>
      <id>406495</id>
      <parentid>236971</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:59:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1481" sha1="6nrv89ahodxilfm8de5scna8zv2hxwt" xml:space="preserve">[[File:2002 currency exchange AIGA euro money.png|thumb|Tatak ti panangisinnukat kadagiti kuarta]]

Ti '''kuarta''' (manipud ti Tengnga nga Inggles ''curraunt,'' a kaibuksilanna ket ''iti maususar'') iti kaisangsangayan a panag-usar ti balikas ket mangitudtudo ti kuarta a maus-usar, a kas ti maysa a banag a panakisinnukat, a naipangpangruna ti maus-usar a papel a kuarta. Daytoy a panag-usar ket kapadpada dagiti [[nota ti banko]], wenno sagpaminsan kadagiti nota ti banko ken dagiti [[sensilio]], a kaibuksilann ket dagiti maipapan ti bagi a tandaan nga inus-usar para iti [[kuarta]] babaen ti gobierno.&lt;ref&gt;[http://www.thefreedictionary.com/currency Kitaen ti panangilawlawag 1]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bernstein&gt;{{cite book |last1=Bernstein |first1=Peter |title=Ti Pangyuna ti Pirak, Panangibanko ken Balitok |url=https://archive.org/details/primeronmoneyban0000bern_p7v4 |edition=Maika-3 nga |year=2008 |origyear=1965 |publisher=Wiley |location=Hoboken, NJ  |isbn=978-0-470-28758-3 |oclc=233484849 |chapter=Kapitulo 4–5 }}&lt;/ref&gt;

Ti pay kaaduan akadawyan apanag-usar ti balikas a '''kuarta''' ket dagiti amin nga inus-usar kadagiti aniaman a pasamak, a kas maysa a banag ti panangisinnukat. Iti daytoy a panag-usar, ti &quot;kuarta&quot; ket kapadpada ti is a konsepto ti [[kuarta]].&lt;ref&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/currency Panagilawlawag a kas banag ti panakisinnukat]&lt;/ref&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Kuarta (sapasap a pangawatan)| ]]

{{pungol-nangruna}}</text>
      <sha1>6nrv89ahodxilfm8de5scna8zv2hxwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hudaismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19741</id>
    <revision>
      <id>406308</id>
      <parentid>402601</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12400" sha1="g1nga0brkcmf3q303ndu7ezbanpctel" xml:space="preserve">[[Papeles:Judaica.jpg|thumb|250px|Ti [[Hudaika]] (agpanakawan manipud iti ngato): Ti [[Shabbat]] a kandela, [[Rito a panagbuggo iti Hudaismo|tasa a pabugguan ti ima ]], [[Chumash (Hudaismo)|Chumash]] ken [[Tanakh]], [[Sefer Torah|Torah]] [[yad|pangitudo]], [[shofar]] ken [[etrog]] a kahon]]

Ti '''Hudaismo''' (manipud iti Latin ''Iudaismus'', naala manipud iti Griego nga ''Ioudaïsmos'', ken dimtengan a nakaalaan manipud iti [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]] {{Script/Hebrew|יהודה}}, ''Yehudah'', &quot;[[Pagarian ti Huda|Huda]]&quot;;&lt;ref name=&quot;bibleinterp&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;askoxford&quot; /&gt; iti Hebreo: {{Script/Hebrew|יהדות}}, ''Yahadut'', dagiti naisangsangayan a pannakailasin ti Hudio nga ''[[Etniko a grupo|ethnos]]'')&lt;ref name=&quot;uncertainties&quot; /&gt; ket isu ti [[relihion]], [[pilosopia]] ken ti waya ti biag ti [[tattao a Hudio]].&lt;ref name=&quot;Judaism&quot; /&gt; Ti [[Monoteismo|monoteistiko]] a relihion a nagtaud iti  [[Hebreo a Biblia]] (tinawtawagan pay ti [[Tanakh]]) ken nasuksukimat kadagiti kinaudi a teksto a kas ti [[Talmud]], ti Hudaismo ket naipanpanunotan babaen dagiti relihioso a Hudio nga isu ti panangiyebkas ti ti tulagan a pannkaikabagian iti [[Dios iti Hudaismo|Dios]] a naibangon iti [[Annaka ti Israel]].&lt;ref name=&quot;Knowledge Resources: Judaism&quot; /&gt; Ti [[Rabaniko a Hudaismo]] ket agtengtengngel a ti Dios ket nangiparang kadagit lintegna ken [[613 Mitzvot|bilbilin]] kennni [[Moses]] idiay [[Bibliko a Bantay Sinai|Bantay Sinai]] iti porma iti [[Tora|Naisurat]] ken [[Naiyebkas a Tora]].&lt;ref name=&quot;What is the oral Torah?&quot; /&gt; Iti naipakasaritaan, daytoy a panangibagbaga ket sinuppiat idi babaen dagiti nadumaduma a grupo a kas ti [[Saduceos#Sapasap|Saduceos]] ken [[Helenestiko a Hudaismo]] ti las-ud ti [[Makadua a Templo a paset ti panawen]]; dagiti [[Karaite a Hudaismo#Karaite a pannkaipatpatarus ti Tora|Karaite]] ken [[Sabateos]] idi las-ud ti nasapa ket kinaudi a mediebal a paset ti panawen;&lt;ref name=&quot;Karaite Jewish University&quot; /&gt; ken dagiti paset dagiti moderno a [[Dagiti Hudio a pammati ket panagsanay iti reporma a tignay#Panangipatarus ti Tora iti rabaniko a literatura|reporma a tignay]]. Dagiti liberal a tignay iti moderno a panawen a kas ti [[Humanistiko a Hudaismo]] ket mabalin a [[di teistiko]].&lt;ref name=&quot;Society for Humanistic Judaism&quot; /&gt;

Ti Hudaismo [[pakasaritaan ti Hudaismo|ket agtunton kadagiti naipakasaritaan a panagtultuloy]] a gumay-at ti [[Abraham#Abraham ken ti biliko a kronolohia|ad-adu ngem 3,000 a tawtawen]]. Kadagiti kangrunaan a relihion ti lubong, ti Hudaismo ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kaduogan a monoteistiko a relihion.&lt;ref name=&quot;Religion &amp; Ethics – Judaism&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wgbh/globalconnections/mideast/themes/religion/ Relihion: Dagiti Tallo a Relihion, Maysa a Dios] PBS&lt;/ref&gt;  Dagiti [[Tattao a Hebreo|Hebreo]] / dagiti [[Israelita]] ket natawtawagandan kadagiti &quot;Hudio&quot; kadagiti naud-udi a liblibro iti Tanakh a kas ti [[Libro ni Ester]], nga adda dagiti termino ti Hudio a mangsuksukat ti titulo nga &quot;Annak ti Israel&quot;.&lt;ref name=&quot;google&quot; /&gt; Dagiti teksto ti Hudaismo, dagiti tradision ken dagiti pateg a napigsa a nangimpluensia kadagiti kinaudi nga [[Dagiti Abrahamika a relihion|Abrahamika a relion]], a mairaman ti [[Kristianidad]], [[Islam]] ken ti [[Baha'i a Pammati]].&lt;ref name=&quot;Islam, Judaism, and Christianity: Theological and Historical Affiliations&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Historical Muhammad&quot; /&gt; Adu kadagiti aspeto ti Hudaismo ket dagus wenno saan a dagus a nakaimpluensia ti [[sekular]] a [[Lumaud a kultura|Lumaud]] nga [[etika]] ken sibil a linteg.&lt;ref name=&quot;questia&quot; /&gt;

Dagiti Hudio ket maysada a [[etnorelihioso a grupo]]&lt;ref name=&quot;Ethnoreligious&quot; /&gt; ken mairaman dagiti naipasngay a Hudio ken [[dagiti naipagbaliwen iti Hudaismo]].  Idi 2010, ti Hudio a populasion ti lubong ket nakarkulo idi iti 13.4 a riwriw, wenno agarup a 0.2% iti dagup ti populasion ti lubong.  Agarup a 42% kadagiti amin a Hudio ket agtataeng idiay [[Israel]] ken agarup a 42% rket agtataeng idiay [[Estados Unidos]] ken [[Kanada]], nga adda dagiti kaaduan a nabatbati ket agtataeng idiay [[Europa]].&lt;ref name=&quot;populationdatabank&quot; /&gt; Ti kadakkelan a kadagiti [[Dagiti relihioso a tignay ti Hudio|relihioso a tignay ti Hudio]] ket [[Ortodokso a Hudaismo]] ([[Haredi a Hudaismo]] ken [[Moderno nga Ortodokso a Hudaismo]]), [[Konserbatibo a Hudaismo]] ken [[Reporma a Hudaismo]]. Ti kangrunaan a taudan a paggiddiatan a baetan dagitoy a grupo ket ti arngianda iti [[halakha|Hudio a linteg]].&lt;ref name=&quot;Jewish Denominations&quot; /&gt; Ti Ortodokso a Hudaismo ket agtartaripatu a ti Tora ken Hudio a linteg ket nainlangitan iti tinaudan, eternal ken di mabaliwan, ken dagitoy ket nasken a nainget a masursurot. Ti Konserbatino ken Reporma aHudaismo ket ad-adu a liberal, a ti Konserbatibo a Hudaismo ket sapasap a mangiragragpat ti maysa nga ad-adu a &quot;tradisional&quot; a pannakaipatarus kadagiti kammasapulan ti Hudaismo ngem ti Reporma a Hudaismo. Ti kadawyan a puesto ti Reporma ket ti Hudio a linteg ket nasken a mapanirigan a kas maysa nga agsmang kadagiti sapasap nga alagaden ngem ti maysa nga agasmang kadagiti panagiparparit ken dagiti rebbeng a mapalpaliiw ken nasken kadagiti amin a Hudio.&lt;ref name=&quot;Reform Judaism&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;What is Reform Judaism?&quot; /&gt; Iti naipakasaritaan, dagiti [[beth din|naipangpangruna a korte]] ket nangipatpatungpal kadagiti Hudio a linteg; tatta nga aldaw, adda dagitoy a korte ngem ti panagsanay iti Hudaismo ket kaaduan a boluntario.&lt;ref name=&quot;Britannica Online Encyclopedia: Bet Din&quot; /&gt; Ti kinaturay iti telohiko ken dagiti legado a banag ket saan a naibangbangon iti sinoman a tao wenno gunglo, ngem dagiti sagrado a teksto ken dagiti [[rabino]] ken dagiti eskolar a nangipatpatarus kadagitoy.&lt;ref name=&quot;religiousleadership&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|45em|refs=
&lt;ref name=&quot;bibleinterp&quot;&gt;[http://www.bibleinterp.com/articles/mason3.shtml Dagiti pamay-ay ken dagiti Kategoria: Hudaismo ken Ebanghelio]&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;askoxford&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.askoxford.com/concise_oed/judaism?view=uk |title=AskOxford: Hudaismo |access-date=2013-02-28 |archive-date=2008-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531060307/http://www.askoxford.com/concise_oed/judaism?view=uk |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080531060307/http://www.askoxford.com/concise_oed/judaism?view=uk |date=2008-05-31 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;uncertainties&quot;&gt;Shaye J.D. Cohen 1999 ''Dagiti Rugian ti Kinahudio: Dagiti pagbeddengan, Nadumaduma a kita, Dagiti madudua'', Berkeley: Unibersidad ti California a Pamalditan; p. 7&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Judaism&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Jacobs |first=Louis |authorlink=Louis Jacobs |editor=Fred Skolnik |encyclopedia=[[Encyclopaedia Judaica]] |title=Hudaismo |edition=2d |year=2007 |publisher=Thomson Gale |volume=11 |location=Farmington Hills, Mich. |isbn=978-0-02-865928-2 |page=511 |quote=Hudaismo, ti relihion, pilosopia, ken waya ti biag dagiti Hudio. }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Karaite Jewish University&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kjuonline.com/To_Our_Fellow_Jews.htm |title=Hudio nga Unibersidad ti Karaite |publisher=Kjuonline.com |date= |accessdate=2010-08-22 |archive-date=2010-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825103843/http://www.kjuonline.com/To_Our_Fellow_Jews.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825103843/http://www.kjuonline.com/To_Our_Fellow_Jews.htm |date=2010-08-25 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Knowledge Resources: Judaism&quot;&gt;{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/traditions/judaism |title=Dagiti Rekurso ti Pannakaammo: Hudaismo |publisher=Berkley a Sentro para iti Relihion, Kappia, ken dagiti Pannakibiang iti Lubong |date= |accessdate=2011-11-22 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827210045/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/traditions/judaism |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;What is the oral Torah?&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.torah.org/learning/basics/primer/torah/oraltorah.html |title=Ania kadi ti maiyebkas a Tora? |publisher=Torah.org |date= |accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Society for Humanistic Judaism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.shj.org/ |title=Kagimongan para iti Humanistiko a Hudaismo |publisher=Shj.org |date= |accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Religion &amp; Ethics – Judaism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/ |title=Relihion ken Etika – Hudaismo |publisher=BBC |date= |accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;''Dagiti pakikabilan ti pirak: ti maysa apangyuan iti Hudaismo'' p. 59 babaen ni Stephen M. Wylen, Paulist Press, 2000 [http://books.google.com/books?id=pAkE0GkHCoEC&amp;pg=PA59]&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Islam, Judaism, and Christianity: Theological and Historical Affiliations&quot;&gt;{{cite book|author=Heribert Busse|title=Islam, Hudaismo, ken Kristianidad: Teolihoko ken Naipakasaritaan a Pannkaikapetan |publisher=Markus Wiener Publishers |year= 1998 |pages=63–112| isbn=978-1-55876-144-5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;The Historical Muhammad&quot;&gt;{{cite book|author=Irving M. Zeitlin|title=Ti Naipakasaritaan a Mahoma|url=https://archive.org/details/historicalmuhamm0000zeit|publisher=Polity |year= 2007 |pages=[https://archive.org/details/historicalmuhamm0000zeit/page/94 92]–93| isbn=978-0-7456-3999-4}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;questia&quot;&gt;[http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=1356351 Dagiti Parawad ti Hudio iti Sibilisasion: Maysa aKarkulo] (libro)&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Ethnoreligious&quot;&gt;Kitaen ti, kas pagarigan, [[Deborah Dash Moore]], ''Dagiti Politika nga Identidad ti Amerikano a Hudio'', [[Unibersidad ti Michigan a Pagmalditan]], 2008, p. 303; Ewa Morawska, ''Saan a Natalged a Prosperidad: Dagiti Adda ti Bassit nga Ili a Hudio iti Industrial nga Amerika, 1890–1940'', [[Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan]], 1999. p. 217; Peter Y. Medding, ''Patpateg, dagiti kinaykayat ken identidad: Dagiti Hudio ken politika iti maysa nga agbalbaliw a lubong'', Tomo 11 kadagiti Panagad-adal iti kontemporario a Kinahudio, [[Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan]], 1995, p. 64; Ezra Mendelsohn, ''Tattao ti siudad: Dagiti Hudio ken dagiti urbano a karit'', Tomo15 kadagiti Panagad-adal iti kontemporario a Kinahudio, [[Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan]], 1999, p. 55; Louis Sandy Maisel, Ira N. Forman, Donald Altschiller, Charles Walker Bassett, ''Dagiti Hudio ti Amerikano a Politika: dagiti salaysay'', [[Rowman &amp; Littlefield]], 2004, p. 158; [[Seymour Martin Lipset]], ''Amerikano aPannakailaslasin: Ti Dua a Tadem nga Espada'', [[W. W. Norton &amp; Company]], 1997, p. 169.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;populationdatabank&quot;&gt;[http://www.jewishdatabank.org/Reports/World_Jewish_Population_2010.pdf Hudio a Populasion ti Lubong, 2010.]  Sergio Della Pergola, [[Hebreo nga Unibersidad ti Herusalem]]&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Jewish Denominations&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.religionfacts.com/judaism/denominations.htm |title=Dagiti Hudio a Denominasion |publisher=ReligionFacts |date= |accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Reform Judaism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.religionfacts.com/judaism/denominations/reform.htm |title=Reformo a Hudaismo |publisher=ReligionFacts |date= |accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;What is Reform Judaism?&quot;&gt;{{cite web |url=http://reformjudaism.org/whatisrj.shtml |title=Ania kadi ti Reporma a Hudaismo? |publisher=Reformjudaism.org |date= |accessdate=2010-08-22 |archive-date=2012-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910090427/http://reformjudaism.org/whatisrj.shtml |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910090427/http://reformjudaism.org/whatisrj.shtml |date=2012-09-10 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Britannica Online Encyclopedia: Bet Din&quot;&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/63134/bet-din |title=Britannica Online Encyclopedia: Bet Din |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;religiousleadership&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewfaq.org/rabbi.htm |title=Hudaismo 101: Dagiti Rabino, Dagiti Padi ken Dadduma pay a Pamay-an ti Relihion |publisher=Jewfaq.org |date= |accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;

}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
* [http://www.jewfaq.org/ Hudaismo 101], ti adu a masalsaludsod nga insurat babaen ti maysa abibliotekario.
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Hudaismo| ]]
[[Kategoria:Dagiti monoteistiko a relihion]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>g1nga0brkcmf3q303ndu7ezbanpctel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Imperio a Mongol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19801</id>
    <revision>
      <id>406598</id>
      <parentid>402612</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13731" sha1="kokqqc5fnto0hdbzloth3yuiwgl3ix4" xml:space="preserve">{{Infobox dati a pagilian
|native_name=Ikh Mongol Uls
|conventional_long_name=Imperio a Mongol
|common_name=Imperio a Mongol
|gf|image_map = Mongol Empire map 2.gif
|image_caption=Panagpadakkel ti Imperio a Mongol
|continent=Eurasia
|country=Mongolia
|status=Imperio
|government_type=[[Elektibo a monarkia]]
|image_flag =
|flag = Wagayway dagiti Mongol
|flag_type = Moderno a pannakaaramid dagiti Siam a Batayan a Puraw a Wagayway
|title_leader=[[Nalatak a Khan]]
|leader1=Genghis Khan
|year_leader1=1206–1227
|leader2=Ögedei Khan
|year_leader2=1229–1241
|leader3=Güyük Khan
|year_leader3=1246–1248
|leader4=Möngke Khan
|year_leader4=1251–1259
|leader5=Kublai Khan
|year_leader5=1260–1294
|leader6=[[Toghan Temür]] Khan
|year_leader6=1333–1370
|legislature  = ''[[Kurultai]]''
|national_motto =
|stat_area1_km = 24000000
|religion = [[Tengrismo]], kalpasanna ket ti [[Budismo]], [[Islam]], [[Kristianidad]], ken [[Relihion iti Imperio a Mongol|dadduma pay]]
|currency = Dagiti [[sensilio]] (a kas dagiti [[dirham]]), [[Sukhe]], [[nota ti banko|papel a kuarta]] (papel a kuarta nalikudan ti seda wenno cdagiti pirak nga ingot, ken ti [[Chao (sapasap a pangawatan)|Chao]] ni Yuan)
|capital=[[Avarga]]&lt;br&gt;[[Karakorum]]&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Ti pudno apundasion daytoy a siudad ket saan a napasamak aginggana idi 1220, ken nagserbi a kas ti kapitolio ti Imperio a Mongol aginggana idi 1259.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Khanbaliq|Dadu]]&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Kalpasan ti ipupusay ni [[Möngke Khan]] idi 1259, awan idi ti agmaymaysa a nangruna a siudad iti imperio, a ti [[Khanbaliq|Dadu]] ket isu ti kapitolio ti [[Yuan a Dinastia]] manipud idi 1272 aginggana idi 1368.&lt;/ref&gt; (moderno a [[Beijing]])
|year_start=1206
|event_start=Ni [[Genghis Khan]] ket pinagkaykaysana dagiti tribu ken nangirangarang ti Nalatak nga Estado ti Mongol
|event1=Ipupusay ni [[Genghis Khan]]
|date_event1=1227
|event2=Pax Mongolica
|date_event2=1210–1350
|event3=Pannakasinsinna ti imperio
|date_event3=1260–1264
|year_end=1294
|event_end=Pannakatnag ti [[Yuan a Dinastia]], a nangmarka ti nagpatinggaan a pannakatunaw ti imperio
|p1          = Khamag Mongol
|s1          = Chagatai Khanate
|s2          = Nabalitokan a Horda
|s3          = Ilkhanate
|s4          = Yuan a Dinastia
|s5          = Akin-amianan a Yuan
|today                  = {{Marebba a listaan |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=Pagpagilian itan|
{{wagaywaypagilian|Afghanistan}}|{{wagaywaypagilian|Armenia}}|{{wagaywaypagilian|Azerbaijan}}|{{wagaywaypagilian|Belarus}}|{{wagaywaypagilian|China}}|{{wagaywaypagilian|Georgia}}|{{wagaywaypagilian|India}}|{{wagaywaypagilian|Iran}}|{{wagaywaypagilian|Iraq}}|{{wagaywaypagilian|Kazakhstan}}|{{wagaywaypagilian|Kyrgyzstan}}|{{wagaywaypagilian|Laos}}|{{wagaywaypagilian|Moldova}}|{{wagaywaypagilian|Mongolia}}|{{wagaywaypagilian|Myanmar}}||{{wagaywaypagilian|North Korea}}|{{wagaywaypagilian|Pakistan}}|{{wagaywaypagilian|Poland}}|{{wagaywaypagilian|Romania}}|{{wagayway|Russia}}|{{wagaywaypagilian|South Korea}}|{{wagaywaypagilian|Syria}}|{{wagaywaypagilian|Tajikistan}}|{{wagaywaypagilian|Turkey}}|{{wagaywaypagilian|Turkmenistan}}|{{wagaywaypagilian|Ukraine}}|{{wagaywaypagilian|Uzbekistan}}|{{wagaywaypagilian|Vietnam}}
}}
}}

Ti '''Imperio a Mongol''' ([[Pagsasao a Mongol|Mongolian]]:{{Audio|Mongoliinezentguren.ogg|denggen}} ''Mongol-yn Ezent Güren''; [[Mongol a Siriliko nga abesedario|Siriliko]]: Монголын эзэнт гүрэн) ket rimsua idi las-ud ti maika-13 ken maika-14 a sigsiglo AD, ken isu idi ti [[Listaan dagiti kadakkelan nga imperio#Kasigkay|kadakkelan nga agkakasigkay a daga nga imperio]] iti pakasaritaan ti nagtagitaoan.&lt;ref&gt;Morgan. ''Dagiti Mongol''. p. 5.&lt;/ref&gt; Mangrugi daytoy idiay estepa ti Tengnga nga Asia, daytoy ket dimteng a gimmay-at manipud idiay Daya nag Europa aginggana idiay [[Baybaya iti Hapon]], a nangsaksakop kadagiti paset ti [[Siberia]] iti amianan ken gimmay-at nga agpaabagatan iti Abagatan a daya nga Asia, ti [[Indiano a subkontinente]], ti [[Banak ti Iran]], ken ti Tengnga a Daya. Iti kalatakan a gay-atna daytoy ket sumaksakop iti {{pagbaliwen|9700|km|mi|abbr=on}}, nakasakop ti kalawa iti {{pagbaliwen|24000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}},&lt;ref&gt;Finlay. ''Pilgrim Art''. p.151.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102315/history-of-Central-Asia/73543/Creation-of-the-Mongol-empire&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Mongolia se encomienda a Gengis Jan» {{iti sao|es}}. ''El País'' 18.08.2007 (2007). Consultado el 19/06/2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=uconn&gt;{{cite journal|author=Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall ken [[Peter Turchin]]|title=Daya-Laud nga Orientasion dagiti Naipakasaritaan nga Imperio|format=PDF|journal=Warnakan dagiti Sistema ti Lubonga Panagsukisok|volume=12 (blng. 2)|pages=219–229|year=2006|publisher=Unibersidad ti Connecticut|url=http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf|access-date=2013-03-06|archive-date=2007-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225162904/https://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf%20 |date=2018-12-25 }}&lt;/ref&gt; 16% iti dagup a kalawa iti Daga, ken agtengtengel ti panaturay kadagiti populasion ti sumurok a 100 a riwriw.

Ti Imperio a Mongol ket rimsua maniud ti panagkaykaysa iti [[Tattao a Mongol|Mongol]] ken dagiti [[Tatao a Turko|Turko]] a tribu iti naipakasaritaan a [[Mongolia]] babaen ti panangidaulo ni [[Genghis Khan]]. Ni Genghis Khan ket isu idi ti nairangarang nga agturay kadagiti amin a Mongol idi 1206. Ti imperio ket napardas a dimakkel babaen ti panagturayna ken kalpasanna dagiti pay panagturay dagiti kaputotanna, a nangipatpatulod kadagiti [[Dagiti Mongol a panaraut|panagraut]] iti amin a turong.&lt;ref&gt;Diamond. ''Guns, Germs, ken Steel''. p. 367.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dagiti Mongol ken Ruso'', babaen ni [[George Vernadsky]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ti Mongol a Lubong nga Imperio, 1206-1370'', babaen ni John Andrew Boyle&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ti Pakasaritaan ti Tsina'', babaen ni David Curtis Wright. p. 84.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ti Nasap a Sibilisasion ti Tsina'', babaen ni Yong Yap Cotterell, Arthur Cotterell. p. 223.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dagiti Mongol ken dagiti Mamluk: Ti Mamluk-Ilkhanid a Gubat, 1260&amp;ndash;1281'' babaen ni Reuven Amitai-Preiss&lt;/ref&gt; Ti nawatiwat a transkontinental nga imperio a nangikapet ti [[akindaya a lubong|daya]] iti [[akinlaud a lubong|laud]] nga adda ti maysa a naipatpatungpal a ''[[Pax Mongolica]]'' ket nangpalpalubos ti panagtagilako, dagiti teknolohia, dagiti kammasapulan ken dagiti ideolohia a maiwarwaras ken pakisinnukatan iti ballasiw ti [[Eurasia]].&lt;ref&gt;Gregory G.Guzman &quot;Dagiti kadi barbaro ket negatibo wenno positibo a banag iti taga-ugma ken mediebal a pakasaritaan?&quot;, ''Ti Historiador'' 50 (1988), 568-70.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Allsen. ''Kultura ken Panagrukma''. p. 211.&lt;/ref&gt;

Ti imperio ket nangrugrugi a naisinsina a kas ti maysa aresulta kadagiti gubat a maipanggep kadagiti panagsasaruno, a kas dagiti appo ni Genghis Khan ket nagsisinnuppiatda no ti naarian a linia ket nasken a  mangsurot manipud iti anak a lalaki ni Genghis ken ti tumawid a ni [[Ögedei Khan|Ögedei]], wenno ti maysa kadagiti sabali nga anakna a lalaki a kas ni [[Tolui]], [[Chagatai Khan|Chagatai]], wenno ni [[Jochi]]. Dagiti Toluid ket nagballigida kalpasan ti nadara a panagpurga kadagiti sangkatipunan ti Ögedeid ken Chagataid, ngem dagiti panagsisinnuppiat ket nagtultuloy kadagiti kaputotan iti Tolui. Idi ti maysa a Nalatak a Khan ket pimmusay, dagiti kasuppiat a konseho ti ''[[kurultai]]'' ket aggigiddanda nga agpili kadagiti nadumaduma a sumaruno, a kas ti agkabsat a lallaki a ni  [[Ariq Böke]] ken ni [[Kublai Khan|Kublai]], isuda a dua ket napili ken dagitoy dua ket saanda laeng a nagsinnungat, ngem nangikaskasoda pay kadagiti kumarkarit manipud kadagiti kaputotan ni Genghis nga annakna a lallaki.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/goldenHorde.html|title=Ti Islamikoa Lubong aginggana idi1600: Ti Nabalitokan a Horda|publisher=Unibersidad ti Calgary|year=1998|accessdate=Disiembre 3, 2010|archive-date=2010-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113102742/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/goldenHorde.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael Biran. ''Ti Qaidu ken ti Ibabangon ti Nawaya nga Estado ti Mongol idiay Tengnga nga Asia''. The Curzon Press, 1997, {{ISBN|0-7007-0631-3}}&lt;/ref&gt; Ni Kublai ket nagballigi a nangala ti bileg, ngem sinaruno daytoy ti sibil a gubat, idi ni Kublai ket nagpaspadas, ngem napaay, a nangal manen ti panagtengngel dagiti pamilia ti [[Chagatai khans|Chagatayid]] ken [[Balay ti Ögedei|Ögedeid]].

Ti [[Gubat ti Ain Jalut]] ket nangmarka ti nangato a puntos ti danum iti [[Mongol a panagrukma]], ken idi ti immuna nga banse ti Mongol a permanente a naabak iti dagus a gubat iti paggugubatan. Kalpasan dagiti dati a pnnakaabak iti pagggubatan, dagiti Mongol ket kankanayonda a nagsubsubli ken nagibalbales kadagiti pannaka-abakda, a dimtengan daytoy pannakaabak dagiti kabusorda. Ti Gubat ti Ain Jalut ket nangmarka ti immuna a panawen a naaramidda daytoy.

Babaen ti panawen nga ipupusay ni Kublai idi 1294, ti Imperio a Mongol ket nabungbungtol kadagiti uppat a nagsisina a khanate wenno imperio, a ti tunggal maysa ket ket napnapan kadagiti bukodda nga interesado ken gandat: ti [[Nabalitokan a Horda]] a khanate iti amianan a laud, ti [[Chagatai Khanate]] iti laud, ti [[Ilkhanate]] iti abagatan a laud, ken ti [[Yuan a Dinastia]] a naikuartel iti moderno nga aldaw a [[Beijing]].&lt;ref name=&quot;China p413&quot;&gt;''Ti Cambridge a Pakasaritaan ti Tsina: Ganganaet a Turay ken dagiti Pagbeddengan nga Estado''. p. 413.&lt;/ref&gt; Idi 1304, dagidi tallo nga akinlaud a khanate ket nabiitda a nangawat iti nominal a  panangituray ti Yuan a Dinastia,&lt;ref&gt;Jackson. ''Dagiti Mongol ken ti Laudt''. p. 127.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Allsen. ''Kultura ken Panagrukma''. pp. xiii, 235.&lt;/ref&gt; ngem idi naparmek babaen ti [[Han nga Insik]] a [[Ming a Dinastia] idi 1368, ti Imperio a Mongol ket kanungpalan a nawara.

==Dagiti nota==
{{Reflist|group=nota}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Dagiti taudan==
* {{cite book|author=Allsen, Thomas T.| title=Mongol nga Imperialismo: Dagiti Annuroten ti Nalatak a Qan Möngke idiay Tsina, Rusia, ken ti Islamiko a Dagdaga, 1251-1259|isbn=978-0520055278|year=1987|publisher=Unibersidad ti California a pagmalditan}}
* {{cite book|author=Allsen, Thomas T.|title=Kultura ken panagrukma iti Mongol Eurasia|year=2004|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|isbn=978-0-521-60270-9}}
* {{Cite book|author=Amitai-Preiss, Reuven|title=Dagiti Mongol ken Mamluk: Ti Mamluk-Ilkhanid a Gubat, 1260–1281|url=https://archive.org/details/mongolsmamluksma0000amit|year=1995|location=Cambridge, UK; New York, USA|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|isbn=978-0-521-46226-6}}

==Adu pay a mabasbasa==
* Brent, Peter. ''Ti Imperio a Mongol: Genghis Khan: Ti panagballigina ket ti Legadona''. Book Club Associates, Londres. 1976.
* {{Cite book
 | last1 = Buell
 | given1 = Paul D.
 | year = 2003
 | title = Naipakasaritaan a Diksionario iti Mongol a Lubong nga Imperio
 | publisher= The Scarecrow Press, Inc.
 | isbn = 0-8108-4571-7
 | postscript = 
}}
* May, Timothy. &quot;Ti Mongol nga Arte iti Gubat.&quot; Westholme Publishing, Yardley. 2007. {{ISBN|978-1-59416-046-2}} / {{ISBN|1-59416-046-5}}
* May, Timothy. ''Ti Mongol a Panagrukma a Pakasaritaan ti Lubong'' (Reaktion Books, inwarwaras babaen ti Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan; 2012) 319 pampanid
* Rossabi, Morris. ''Dagiti Mongol: Ti Ababa Unay a Pangyuna.'' Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 2012. {{ISBN|978-0199840892}}


== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Mongol Empire|Imperio a Mongol}}
* [http://www.fsmitha.com/h3/h11mon.htm Genghis Khan ken dagiti Mongol]
* [http://www.allempires.com/article/index.php?q=The_Mongol_Empire Ti Imperio a Mongol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905104711/http://www.allempires.com/article/index.php?q=The_Mongol_Empire |date=2012-09-05 }}
* [http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/intro.html Dagiti Mongol]
* [http://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=799 Biograpia ni Genghis Khan]
* [http://afe.easia.columbia.edu/mongols/ Dagiti Mongol iti Pakasaritaan ti Lubong]
* [http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/mogolempire.htm Ti Imperio a Mongol para kadgiti estudiante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080604054820/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/mogolempire.htm |date=2008-06-04 }}
* [http://www.paradoxplace.com/Insights/Civilizations/Mongols/Mongols.htm Paradoxplace a Panirigan a Pampanid kadagiti Mongol nga Emperador] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915123046/http://www.paradoxplace.com/Insights/Civilizations/Mongols/Mongols.htm |date=2017-09-15 }}
* [http://depts.washington.edu/silkroad/texts/rubruck.html Panaglaglagip kadagiti Mongol ni William iti Rubruck]
* [http://steppes.proboards23.com/index.cgi?board=board18&amp;action=print&amp;thread=1167258099 Mongol a panagraut iti Rus (ladladawan)]
* [http://necrometrics.com/pre1700a.htm#Mongol Sangalubongan a Dagu dagiti Natay]
* [http://bbs.keyhole.com/ubb/download.php?Number=758258 Google Earth -Imperio a Mongol]{{Natay a silpo|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Kategoria:Imperio a Mongol| 01]]
[[Kategoria:Dagiti dati a monarkia ti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti dati nga imperio]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1206]]
[[Kategoria:Pakasaritaan ti Mongolia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>kokqqc5fnto0hdbzloth3yuiwgl3ix4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rikna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20661</id>
    <revision>
      <id>406482</id>
      <parentid>359695</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1993" sha1="owbsos039g895nvrp45n8qwlekumpzn" xml:space="preserve">Iti [[sikolohia]], [[pilosopia]], ken dagiti adu a pakaikamenganda, ti '''rikna''' ket isu ti sapsap a termino para iti [[pangibanagan]], [[addaan rikna]] [[pangibanaggan a panagpadas|panagpadas]] a nagruna a naidasdasig babaen ti [[sikopisiolohia|sikopisiolohiko]] a [[napariknaan a panangiyebkas|panangiyebkas]], dagiti [[metabolismo|biolohiko a panagtignay]], ken kasasaad ti isip. Ti rikna ket kankanayon a maigimong ken naikeddeng a [[Agsinnubalit nga impluensia|maisinnubalit nga impluensia]] iti [[kasasaad ti rikna (sikolohia)|kasasaad ti rikna]], [[temperamento]], [[sikolohia ti personalidad|personalidad]], [[kababalin]], ken [[pagpaayatan]], ken maimpluensiaan pay babaewn dagiti  [[hormona]] ken dagiti [[neurotransmisor]] a kas ti [[dopamina]], [[noradrenalina]], [[serotonina]], [[oxytocina]] ken [[cortisol]]. Ti rikna ket kankanayo nga isu ti puersa a mangiturturong iti likudan ti [[pagpaayatan]], positibo wenno negatibo.&lt;ref name = &quot;Gaulin 6&quot;&gt;Gaulin, Steven J. C. ken ni Donald H. McBurney. Ebolusionario ti Sikolohia. Prentice Hall. 2003. {{ISBN|978-0-13-111529-3}}, Chapter 6, p 121-142.&lt;/ref&gt; Iti libro iti &quot;Sikolohia&quot;, ni Schacter ket inpalplawagna ti rikna a kas maysa a  &quot;positibo wenno negatibo a panagpadas a maigimong iti naisangayan a tabas iti sikolohiko a tignay.&quot; &lt;ref&gt;Schacter, Gilbert, Wegner. PSYCHOLOGY. Worth Publishers, 2011. p. 310.&lt;/ref&gt;

{{pungol-nangruna}}


==Dagiti nagibasaran==
'''Dagiti nota'''
{{Reflist}}

'''Bibliograpia'''
{{refbegin}}
*{{cite book |last=Denton |first=Derek |title=Dagiti Primordial a Rikan: Ti Annaraar iti Kasasaad ti Rina |url=https://archive.org/details/primodialemotion0000dent |year=2006 |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |isbn=978-0-19-920314-7 }}
*{{cite book |last=Fox |first=Elaine |title=Siensia ti Rikna: Dagiti Panagitipon ti Kognitibo ken Neurosientipiko nga Argian |year=2008 |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-230-00517-4 }}
{{refend}}

[[Kategoria:Rikna| ]]
[[Kategoria:Dagiti konsepto]]</text>
      <sha1>owbsos039g895nvrp45n8qwlekumpzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ayat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20694</id>
    <revision>
      <id>406275</id>
      <parentid>390699</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3775" sha1="mtc5sxmnuo5f5te85ba1ns9rpg7ae6q" xml:space="preserve">[[Papeles:1873 Pierre Auguste Cot - Spring.jpg|thumb|Pierre Auguste Cot (1873)]]

Ti balikas nga '''ayat''' ket mabalin a mangitudo kadagiti nadumaduma rikna, kasasaad, ken dagiti wagas, a mabalina sumakop manipud iti rag-o aginggana iti [[interpersonal panagkayat]]. Daytoy ket mabalin a mangitudo iti maysa a [[rikna]] iti maysa a napigsa a [[pagay-ayatan]] ken ti personal [[pannakaipideg (sikolohia)|pannakaipideg]].&lt;ref name=&quot;oxford&quot;&gt;''Nailustrado a Diksionario ti Amerikano ti Oxford'' (1998) + ''Kolehial a Diksionario ti Merriam-Webster'' (2000)&lt;/ref&gt; Daytoy ket mabalin pay a maysa a [[kinasingpet]] a mangirepresenta ti [[kina-anus]] ti tao, [[pannakipagrikna]], ken ti pagay-ayatan &quot;ti naparabor a matalek ken managayat a pakaseknan para iti pagsayaatan ti sinoman&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/love Diksionario ti Merriam Webster]&lt;/ref&gt; Ken mabalin a maibagbaga kadagiti pannakipagrikna ken managayat a tignay iti dadduma a tattao, iti bukod a bagi wenno dagiti ayup.&lt;ref name=&quot;Fromm, Erich 1956&quot;&gt;Fromm, Erich; ''Ti Arte ti Panagayat'', Harper Perennial (1956), Kasisigud a Bersion ti Ingles, {{ISBN|978-0-06-095828-2}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti taudan ==
{{Refbegin|30em}}
*{{cite book |last=Chadwick|first=Henry|title=Dagiti Konpesar ni San Agstin|url=https://archive.org/details/confessions0000augu_f9h1|location=Oxford|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|year=1998|isbn=0-19-283372-3}}
*{{cite book |last=Fisher|first=Helen|title=Apay nga Agayattayo: ti Kasasaad ken Kimika ti Romantiko nga Ayat|isbn=0-8050-6913-5}}
*{{cite journal |author=Giles, James|title=Ti teoria ti ayat ken seksual nga essem|year=1994|journal=Warnakan para iti Teoria ti Sosial a Panagkukua |volume=24|pages=339–357|doi=10.1111/j.1468-5914.1994.tb00259.x|issue=4}}
*{{cite book |last=Kierkegaard|first=Søren|title=Dagiti Obra ti Ayat|url=https://archive.org/details/worksoflove0000kier_c2m5|location=New York City|publisher=Harper Perennial Modern Classics|year=2009|isbn=978-0-06-171327-9}}
*{{cite book |last=Oord|first=Thomas Jay|title=Panagipalplaway ti Ayat: Ti Pilosopiko, Sientipiko, ken Teolohiko a Pannakitignay|url=https://archive.org/details/defininglovephil0000oord|location=Grand Rapids, MI|publisher=Brazos|year=2010|isbn=978-1-58743-257-6}}
*{{cite book |last=Singer|first=Irving|title=Ti Kasasaad ti Ayat|publisher=Random House|year=1966|edition= v.1 naimaldit manen ken dagiti kinaudi a tomo manipud iti Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan, 1984|isbn=0-226-76094-4}}
*{{cite journal |author=Sternberg, R.J.|title=Ti trianggulo a teoria ti Ayat|year=1986|journal=Sikolohiko a Panagrepaso|volume=93|pages=119–135|doi=10.1037/0033-295X.93.2.119|issue=2}}
*{{cite journal |author=Sternberg, R.J.|title=Panagkayat a mangisuppiat ti panagayat: Ti panangipada a panangigatad dagiti teoria|year=1987|journal=Psychological Bulletin|volume=102|pages=331–345|doi=10.1037/0033-2909.102.3.331|issue=3}}
*{{cite book |last=Tennov|first=Dorothy|title=Ayat ken Limerensia: ti Padas iti Panagayat|url=https://archive.org/details/lovelimerenceexp00tenn|location=New York|publisher=Stein ken ni Day|year=1979|isbn=0-8128-6134-5}}
*{{cite book |author=Wood Samuel E., Ellen Wood ken ni Denise Boyd|title=Ti Lubong ti Sikolohia|url=https://archive.org/details/masteringworldof00wood|edition=Maika-5|year=2005|publisher=Pearson Education|pages=[https://archive.org/details/masteringworldof00wood/page/406 402]–403|isbn=0-205-35868-3}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Wikiquote-inline|Love|Ayat}}
*{{Commons category-inline|Love|Ayata}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Ayat| ]]
[[Kategoria:Dagiti rikna]]
[[Kategoria:Dagiti pamunganayan nga etika]]
[[Kategoria:Kabukbukodan a biag]]</text>
      <sha1>mtc5sxmnuo5f5te85ba1ns9rpg7ae6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balikas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20702</id>
    <revision>
      <id>406468</id>
      <parentid>380097</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4960" sha1="3zpxdkl2l52ee11jwpfm6uomimb6du6" xml:space="preserve">Iti [[pagsasao]], ti  '''balikas''' ket isu ti kabassitan nga elemento a mabalin nga iyebkas iti pannakaisina iti [[semantiko]] wenno [[pragmatika]] a linaon (nga adda iti literal ken praktikal a [[kaibuksilan (lingguistika)|kaibuksilan]]). Daytoy a pannakaigiddiat iti [[morpema]], nga isu ti kabassitan a paset ti kaibuksilan ngem saan a mabalin ti bukodna a makatakder. Ti balikas ket mabalin nga aglaon ti maysa a morpema wenno ad-adu, nga iti maysa a morpema ket mabalin a saan a makatakder iti bukodna a kas maysa a balikas. Ti narikut a balikas ket kadawyan nga aglaon ti maysa a [[ramut (lingguistika)|ramut]] ken maysa wenno ad-adu nga [[apiho]], wenno ad-adu ngem maysa a ramut iti maysa a [[kompuesto a balikas|kompuesto]]. Dagiti balikas ket mabalinda a maisilpo tapno makaaramid kadagiti dakdakkel nga elemento iti pagsasao, a kas dagiti insasao, sasao , ken dagiti [[sentensia (lingguistika)|sentensia]].

Ti termino a ''balikas'' ket mabalin  a mangitudo ti naisasao a balikas wenno ti maysa a naisurat a balikas, wenno sagpaminsan iti abstrakto a konsepto.  Ti [[naisasao a balbalikas]] ket naaramid kadagiti paset ti uni a tinawtawagan kadagiti [[ponema]], ken dagiti naisurat a balikas dagiti simbolo a tinawtawagan ti [[grapema]], a kas dagiti letra ti Ingles nga alpabeto.

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Adger |first=David |title=Core Syntax: A Minimalist Approach |url=https://archive.org/details/coresyntaxminima0000adge |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924370-9 |location=Oxford |language=en |author-link=David Adger}}
* {{Cite book |last=Barton |first=David |title=Literacy: An Introduction to the Ecology of Written Language |url=https://archive.org/details/literacyintroduc0000bart |date=1994 |publisher=Blackwell Publishing |page=[https://archive.org/details/literacyintroduc0000bart/page/96 96] |language=en}}
* {{Cite book |last=Bauer |first=Laurie |title=English Word-formation |url=https://archive.org/details/englishwordforma0000baue |date=1983 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28492-9 |location=Cambridge |language=en}}
* {{Cite encyclopedia |title=Encyclopedia of Language and Linguistics |publisher=Elsevier |date=2005 |editor-last=Brown |editor-first=Keith R. |edition=Maika-2 |language=en}} 14 vols.
* {{Cite book |last=Crystal |first=David |url=https://archive.org/details/cambridgeencyclo00crys |title=The Cambridge Encyclopedia of the English Language |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40179-1 |edition=Maika-1 |location=Cambridge |language=en |url-access=registration}}
* {{Cite book |last=Fleming |first=Michael |title=Meeting the Standards in Secondary English: A Guide to the ITT NC |date=2001 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-23377-4 |page=77 |language=en |display-authors=etal}}
* {{Cite book |last=Goddard |first=Cliff |title=Meaning and Universal Grammar: Theory and Empirical Findings |date=2002 |publisher=John Benjamins |editor-last=Goddard |editor-first=Cliff |volume=I |location=Amsterdam |pages=5–40 |language=en |chapter=The search for the shared semantic core of all languages |access-date=2010-01-07 |editor-last2=Wierzbicka |editor-first2=Anna |chapter-url=http://www.une.edu.au/lcl/nsm/pdf/Goddard_Ch1_2002.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107171543/http://www.une.edu.au/lcl/nsm/pdf/Goddard_Ch1_2002.pdf |archive-date=2010-01-07 |url-status=dead}}
* {{Cite book |last=Katamba |first=Francis |title=English Words: Structure, History, Usage |url=https://archive.org/details/englishwords0000unse |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-29893-3 |language=en}}
* {{Cite book |last=Plag |first=Ingo |title=Word-formation in English |url=https://archive.org/details/wordformationine0000plag |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52563-3 |location=Cambridge |language=en}}
* {{Cite encyclopedia |title=Oxford English Dictionary |publisher=Clarendon Press |date=1989 |editor-last=Simpson |editor-first=J. A. |edition=Maika-2 |isbn=0-19-861186-2 |editor2-last=Weiner |editor2-first=E. S. C.}}
* {{Cite book |last=Wierzbicka |first=Anna |title=Semantics: Primes and Universals |date=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-870002-9 |language=en}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.sussex.ac.uk/english/documents/essay---what-is-a-word.pdf Ania kadi ti balikas?] – ti inobra a papel babaen ni [[Larry Trask]] (kitaen ti [http://www.sussex.ac.uk/english/research/projects/linguisticspapers] para iti pammadayaw), Departamento ti Lingguistika ken Pagsasao nga Ingles, [[Unibersidad ti Sussex]].
* Para kadagiti sabali a panirigan cf. [http://ssrn.com/abstract=2016136 Wor(L)d- Spaces: Ti Panangipalplawag ti ‘Balikas’] Ensiklopedia ti Siensia ti Pagsasao, Polimetrica Onlus, 2007. Milan, Italia.

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dagiti konsepto]]
[[Kategoria:Balbalikas| ]]</text>
      <sha1>3zpxdkl2l52ee11jwpfm6uomimb6du6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pannakiasawa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20779</id>
    <revision>
      <id>406242</id>
      <parentid>404270</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2926" sha1="00u5am9n9ccw5ssnl2o6l8m3rxmhtpo" xml:space="preserve">[[Papeles:Wedding rings.jpg|thumb|right|Ti paris dagiti [[pannakiasawa a singsing]]]]

Ti '''pannakiasawa''' wenno '''panagkallaysa''' ket isu ti sosial a panagkaykaysa wenno nainkalintegan a kontrata a baetan ti tattao a tinawtawagan ti agassawa a mangibangaon kadagiti karbenagan ken rebbengan a baetan dagiti agassawa ken dagiti annakda, ken ti baetan dagiti agassawa ken dagiti nakaikamanganda.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Haviland |first1=William A. |last2=Prins |first2=Harald E. L. |last3=McBride |first3=Bunny |last4=Walrath |first4=Dana  |year=2011 |title=Kultural nga Antropolohia: Ti Naintaoan a karit |url=https://archive.org/details/culturalanthropo0000havi_j8a3 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81178-7 |edition=Maika-13}} ''&quot;Ti saan nga etnosentriko a panakaipalplawag iti pannakiasawa ket isu ti kultural a lagdaan a panagkaykaysa a baetan ti dua wenno ad-adu a tattao a mangibangon ti naisangayan a karbengan ken rebbeng a baetan ti tattao, ti baetanda ken dagiti annakada, ken ti baetanda ken dagiti nakaikamanganda.&quot;''&lt;/ref&gt; Ti pannkaipalplawag ti pannakiasawa ket agdumaduma segun kadagiti nadumaduma a kultura, ngem kadawyan [[patakder]] iti interpersonal a pannakikabagian, a kadawyan a [[Nadekket a relasion|nadekket]] ken seksual, ket naitunosan. No nalawlawa pay a maipalplawag daytoy, ti pannakiasawa ket naikedleddeng a [[kultural nga unibersal]]. Kadagiti kaaduan a kultura, ti pannakiasawa maingayed iti maysa a seremonia ti [[panagkasar]]. Kadagiti termino iti nainkalintegan a panagbigbig, kaaduan kadagitinaturay nga estado ken dagiti dadduma pay a katurayan ket mangipatinggada ti pannakiasawa iti dua a [[heteroseksualidad|sungani a sekso]] wenno dua a tao iti sungani a [[lalaki wenno babai]] iti [[henero a binario]], ken ti bumasbassiten a bilang kadagitoy ket mangipalubos ti [[polihinia]], dagiti [[ubbing a pannakiasawa]], ken dagiti [[napilit a panakiasawa]]. Kadagiti moderno apanawen, adda dagiti umad-adu a bilang dagiti pagilian ken dadduma pay katurayan ket nagikkatada kadagiti panagiparit iti ken nangibangonda ti nainkalintegan a panagbigbig para iti [[agpada iti sekso a panakiasawa]], [[sabali a puli a panakiasawa]], ken [[sabali a pammati apannakiasawa]]. Kadagiti sabali a kultura, ti pannakiasawa ket naitaltalek wenno nasken sakbay iti aniaman a [[sekso sakbay a nagassawa|seksual a pannakitignay]].

{{pungol-nangruna}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commonscat-inline|Marriage|Pannakiasawa}}
* {{Wikiquote-inline|Marriage|Pannakiasawa}}
* [http://www.africanholocaust.net/news_ah/africanmarriageritual.html Dagiti Ritu ti Aprikano a Pannakiasawa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090621031534/http://www.africanholocaust.net/news_ah/africanmarriageritual.html |date=2009-06-21 }}

{{Pamilia}}

[[Kategoria:Pannakiasawa| ]]
[[Kategoria:Demograpia]]
[[Kategoria:Pamilia]]
[[Kategoria:Dagiti sosial a patakder]]</text>
      <sha1>00u5am9n9ccw5ssnl2o6l8m3rxmhtpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sikhismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20792</id>
    <revision>
      <id>406479</id>
      <parentid>400912</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13380" sha1="ogbenzfcq0lfj0yyjvv032a02pv4fip" xml:space="preserve">Ti '''Sikhismo''', {{#tag:ref|''Sikhismo'' (patneng a tinawtawagan iti ''Sikhī'') ket nagtaud manipud iti balikas a ''Sikh'', a nagtaud met manipud iti [[Sanskrito]] a ramut ti ''{{IAST|[[śiṣya]]}}'' a kayatna a sawen ket &quot;disipulo&quot;, wenno ''{{IAST|śikṣa}}'' a kayatna sawen ket &quot;panangisursuro&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|authorlink=Khushwant Singh|year=2006|title=Ti Nailustrado a Pakasaritaan dagiti Sikh|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|location=India|isbn=978-0-19-567747-8|page=15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{iti sao|pa}} {{cite book|last=Nabha|first=Kahan. Then th Sahib Singh|year=1930|title=Gur Shabad Ratnakar Mahan Kosh| url=http://www.ik13.com/online_library.htm#mahankosh|accessdate=29 Mayo 2006|page=720}}&lt;/ref&gt;|group=nota}}({{lang-pa|ਸਿੱਖੀ}}, ''{{IAST|sikkhī}}'', {{IPA-pa|ˈsɪkːʰiː|IPA}}) ket maysa a [[monoteistiko]] a relihion a nabangon idi las-ud ti maika-15 a siglo idiay [[rehion ti Punjab]], babaen ni [[Guru Nanak]]&lt;ref&gt;Singh, Patwant; (2000). Dagiti Sikh. Alfred A Knopf Publishing. Pampanid 17. {{ISBN|0-375-40728-6}}.&lt;/ref&gt; a nagtultuloy a rimmang-ay kadagiti sangapulo a nagsasaruno a [[Dagiti Sikh a guru|gru ti Sikh]] (ti kinaudi a naisursuro ket ti [[nasantuan a sinuratan]] a ''[[Guru Granth Sahib]]''). Daytoy ket [[Dagiti nangruna a relihioso a grupo|maikalima a kadakkelan]] a naurnong a [[relihion]] iti lubong, nga adda dagiti agarup a 30 riwriw a Sikh.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sikhismo: Ania kadi ti ammom a maipanggep iti daytoy?|url=http://www.washingtonpost.com/national/on-faith/sikhism-what-do-you-know-about-it/2012/08/06/19131ef6-dff1-11e1-8fc5-a7dcf1fc161d_gallery.html|accessdate=13 Disiembre 2012|newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Zepps|first=Josh|title=Dagi ti Sikh idiay Amerika: Ania ti Naskem a Maammuam a Maipanggep ti Maikalima a Kadakkelan a Relihion iti Lubong|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/08/06/sikhs-in-america_n_1748125.html|accessdate=13 Disiembre 2012|newspaper=Huffington Post}}&lt;/ref&gt;
Daytoy a sistema dagiti relihioso a [[pilosopia]] ken panangiyebkas ket tradisonal idi nga ammo a kas ti [[Gurmat]] (literal a 'saririt iti  Gurū'). Ti [[Punjab, India]] ket isu laeng ti rehion iti lubong nga addaan kadagiti kaaduan a populasion dagiti Sikh.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_sikh.html |title=adherents.com |access-date=2013-04-17 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228000914/http://www.adherents.com/largecom/com_sikh.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Dagiti [[Sikh]] ket nainamnamada a sumurot kadagiti kababalin iti maysa a santo a soldado a &quot;Sant-Sipāhī&quot;. Ti maysa ket nasken nga adda ti panagtengngel kadagiti kinauneg a [[Lima a Mannanakaw|bisio]] ken makabael nga agnanayon a naitinep kadagiti kinasingpet a naipalpalawag iti Guru Granth Sahib.

Dagiti  kangrunaan a pammati iti Sikhi ket dagiti pammati iti ''[[Waheguru]]''—nga inrepresenta babaen ti insasao a ''[[ik Onkar|ik ōaṅkār]]'', a kayatna sawen ket maysa a Dios, a mangaldag iti amin, a maikuyog kadagiti panagsanay a naikasilpuan dagiti Sikh tapno makitignayda iti sosial a reporma babaen ti panagkamat iti hustisia para iti amin a parsua a tao. Ti Sikhi ket mangisursuro a ti Dios ket ''[[Akal Purakh]]'' (eternal) ken mangipakpatakder iti panagbiruk iti pannakisalakan  iti maysa a sosial a konteksto babaen ti kongregasional a panagsanay iti meditasion iti nagan ken mensahe iti Dios. Dagiti sumursurot iti Sikhi ket naikeddengda a sumurot kadagiti sursuro dagiti sangapulo a guru ti Sikh, wenno dagiti napalawagan a dauls, ken ti pas nasantuan a sinuratan a natituloan ti ''Gurū Granth Sāhib Ji'', a maikuyog kadagiti sinursurat dagiti innem kadagiti sangapulo a Guro ti Sikh, a mairaman kadagiti napilpili nga obra kadagiti adu a nagraraem manipud kadagiti nagtaud ti nadumaduma a sosio-ekomomiko a likudadan. Ni [[Guru Gobind Singh]] Ji, ti maikasangapulo a guru, ket agtinong ti panangipangulo iti komunidad ti Sikh ken ni Gurū Granth Sāhib ken ti korporatibo a bagi ti [[Khālsā Panth]] (ti Granth ken ti Panth). Dagiti tradison ken sursuro iti Sikhi ket mainaig iti pakasaritaan, kagimongan ken kultura iti Punjab. Dagiti agraraem iti Sikhī ket ammo a kas dagiti [[Sikh]] (''dagiti estudiante'' wenno ''dagiti disipulo'') ken adda dagiti bilang iti sumurok a 30 riwriw iti balasiw iti lubong.

Kaaduan kadagiti Sikhket agtataengda idiay Punjab, India, ngem adda met dagiti adu a [[Sikh a diaspora]]. Aginggana idi ti [[Pannakabingbingay ti India]] it ipannakabingbingay iti Punjab ken ti simmaruno a nawaya a Pakistan ken kalpasanna ti India, dagiti riniwriw a Sikh ket nagtataengda idi iti tattan ket [[Punjab, Pakistan|Pakistani Punjab]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Axel|first=Brian Keith |authorlink=|year=2001|title=Ti Napakarigatan a Bagi ti Pagilian: Ranggas, Representasion, ken ti Pannakaporma |publisher=Unibersidad ti Duke a Pagmalditan|location=|isbn=978-0-8223-2615-1|page=88}}&lt;/ref&gt;

== Pilosopia ken sursuro ==
[[Papeles:GuruNanakFresco-Goindwal.jpg|thumb|left|Ni [[Guru Nanak]] ket isu idi ti nangbangon ti relihion iti Sikhismo ket isu ti immuna kadagiti sangapulo ket maysa a [[Guru ti Sikh]], ti maikasangapulo ket maysa ket ti sibibiag a Guru, a ni [[Guru Granth Sahib]].]]
[[Papeles:Goldener Tempel Amritsar 2022-11-21 4.jpg|thumb|Ti [[Harimandir Sahib]], a nadayeg ng ammo a kas ti Nabalitokan a Templo, ket sagrado nga altar para kadagiti Sikh.]]
Dagiti taudan ti Sikhismo ket adda kadagiti insursuro ni [[Guru Nanak]] ken dagiti simmarsaruno kaniana. Ti anag ti sursuro ti Sikh ket maibukaln kadgitoy a balikas ni [[Guru Nanak]]: &quot;Ti Realisasion ti Kinapudno ket nangatnagto ngem ti amiaman. Ngem ti nagatngato pay ket ti napudno a panagbiag&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Teece|first=Geoff|authorlink=|year=2004|title=Sikhi:Relihion a naipakatengngaan iti isip|url=https://archive.org/details/sikhism0000teec|publisher=Black Rabbit Books|location=|isbn=978-1-58340-469-0|page=[https://archive.org/details/sikhism0000teec/page/4 4]}}&lt;/ref&gt; Ti sursuro ti Sikh ket mangiyunayunay ti pamunganayan ti panagpapada iti amin a tao ken manglikud ti diskriminasion iti batayan ti panangilikud, kredo, ken henero. Dagiti pamunganayan ti Sikh ket mangawawis iti panagbiag a kas maysa a mangibalbalay.

Ti Sikhi ket maysa a [[monoteistiko]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mark Juergensmeyer|first=Gurinder Singh Mann|authorlink=|year=2006|title=Ti Oxford a Manual kadagiti Relihion ti Lubong|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i0h0|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|location=US|isbn=978-0-19-513798-9|page=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i0h0/page/41 41]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ardinger|first=Barbara|authorlink=|year=2006|title=Inaldaw a Pagano: Panagbiruk ti Naisangayan kadagiti Ordinario a Panagbibiagtayo|url=https://archive.org/details/paganeverydayfin0000ardi|publisher=Weisfer|location=|isbn=978-1-57863-332-6|page=[https://archive.org/details/paganeverydayfin0000ardi/page/13 13]}}&lt;/ref&gt; ken maysa a [[palgak|naipalgak a relihion]].&lt;ref name=&quot;Nesbitt2005&quot;&gt;{{cite book|last=Nesbitt|first=Eleanor M.|title=Sikhi: ti ababa unay a panyuna|url=http://books.google.com/books?id=fvTK_CfkeasC&amp;pg=PP6|accessdate=19 Hulio 2010|date=15 Nobiembre 2005|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|isbn=978-0-19-280601-7|page=136}}&lt;/ref&gt; Iti Sikhi, ti natermino ti Dios a ''[[Waheguru|Vāhigurū]]''—ket [[Nirankar|awan sukogna]], [[akal|awan patinggana]], ken [[Alakh Niranjan|awan kita]] (a kas iti saan a mabalin a makita iti pisikal a mata): ''niraṅkār'', ''akaal'', ken ''alakh''. Ti rugi ti immuna a pakabuklan ti nasantuan a sinuratan ti Sikh ket ti pigura ti &quot;[[1 (numero)|1]]&quot;—a mangibagbaga ti unibersalidad ti Dios. Nangibagbaga daytoy a ti Dios ket [[omnipresensia|adda iti amin a lugar]] ken addaan iti bileg nga awan inngana kadagiti amin, ken naibagbaga babaen ti termino nga ''[[Ek Onkar|ēk ōaṅkār]]''.&lt;ref name=&quot;p252&quot;&gt;{{cite book|last=Parrinder|first=Geoffrey|authorlink=|year=1971|title=Dagiti relihion ti lubong:Manipud iti Taga-ugma a Pakasaritaan aginggana ti Agdama | publisher=Hamlyn Publishing Group|location=Estados Unidos|isbn=978-0-87196-129-7|page=252}}&lt;/ref&gt; Dagiti Sikh ke namatmatida a sakbay ti pannakaparsu, ti adda laeng idi ket ti Dios ken ti ''[[hukam]]'' ti Dios  (nakem wenno urnos).&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dev|first=Guru Nanak Dev|authorlink=Guru Nanak |title=Guru Granth Sāhib ji |url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=1035&amp;punjabi=t#l44288 | accessdate=15 Hunio 2006|page=1035|quote=Para kadagiti awan patinggana panawen, adda laeng idi ti kinasipnget. Awan ti daga wenno langit; adda laeng idi ti awan &lt;s&gt;patinggana&lt;/s&gt; a Bilin ti Bukodna a Hukam.}}&lt;/ref&gt; Idi nagbilin ti Dios, ti intero a kosmos ket napartuat. Manipud kadagitoy a nagrugrugian, ti Dios ket nangiyunay unay ti &quot;panangawawis ken pannakaikapkapet&quot; iti ''[[Maya (ilusion)|māyā]]'', wenno pannagipagarup ti tao iti kina-agpayso.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dev|first=Nanak|authorlink=Guru Nanak Dev Ji|title=Gurū Granth Sāhib Ji|url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=1036&amp;punjabi=t#l44327|accessdate=15 Hunio 2006|page=1036|quote=Idi Isu ket nagbilin, Pinartuatna ti lubong. Nga awan ti simmuporta a bileg, Isu ket nangtalinaay iti uniberso . Isu ti nangpartuat ken ni Brahma, Vishnu ken ni Shiva; Isu ket nangagibi ti panagaw-awis ken pannakaikapet ken ni Maya.}}&lt;/ref&gt;

Bayat a ti napno a pnnakaawat iti Dios ket labes iti parsua a tao,&lt;ref name=&quot;p252&quot; /&gt; Ni [[Guru Nanak Dev|Nanak]] ket inpalplawagna ti Dios ng ammo met bassit. Ti Dios ket adda iti amin a lugar (''[[sarav viāpak]]'') dagiti amin a parsua ken makita kadagiti amin a lugar kadagiti espiritual a napariing. Ni Nanak ket nangiyunayunay a ti Dios ket nasken a makita manipud &quot;iti agpauneg a mata&quot;, wenno ti &quot;puso&quot;, iti parsua a tao: dagiti agraraem ket naskenda nga [[meditasion|agmeditasion]] tapno agprogreso iti pannakapalpalawag. Ni Guru Nanak Dev ket nangiyunayunay a ti rebelasion babaen ti meditasion, a kas dagiti bukodna a kinaenget a pannakaipakat ket mangpalubos ti kaada ti komunikasion a baetan ti Dios ken dagiti parsua a tao.&lt;ref name=&quot;p252&quot; /&gt; Ti Dios ket saan a babai wenno lalaki iti Sikhi (ngem dagiti pannakaipatarus ket sanda nga husto a nangibagbaga a lalaki ti Dios); isu a dagiti Sikhi ket mangisursuroda a ti Dios ket &quot;Akaal Purkh&quot; nga adda ti pannakailasin iti &quot;Nirankar&quot; (Niran a kaibuksilan ti &quot;awan&quot; ken kar a kaibuksilan ti &quot;porma&quot;, isunga &quot;awan porma&quot;). Iti pay maipatinayon, insurat ni Nanak nga adda dagiti adu a lunong a nagpartutan ti Dios iti biag.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dev|first=Nanak |authorlink=Guru Nanak|title=Gurū Granth Sāhib |url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=15&amp;punjabi=t&amp;id=632#l632 |accessdate=15 Hunio 2006 |page=15 |quote=Sika ti Agmaymaysa nga Agpayso a Dios ken Apo kadagiti amin a parsua, kadagiti adu a lubong.}}&lt;/ref&gt;
{{clearleft}}
== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=nota}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{Citation|surname1=Duggal|given1=Kartar Singh|year=1988|title=Philosophy and Faith of Sikhism |publisher=Himalayan Institute Press|ISBN=978-0-89389-109-1}}
* Kaur, Surjit, Amongst the Sikhs: Reaching for the Stars, New Delhi, Roli Books, 2003 {{ISBN|81-7436-267-3}}
* {{Citation|title=Brill's Encyclopedia of Sikhism| publisher=Brill Academic|first = Indu| last= Banga|editor=Knut A Jacobsen| year=2017| isbn= 978-90-04-29745-6}}
* Khalsa, Guru Fatha Singh, ''Five Paragons of Peace: Magic and Magnificence in the Guru's Way'', Toronto, Monkey Minds Press, 2010, {{ISBN|0-9682658-2-0}}, [https://web.archive.org/web/20110711135252/http://www.gurufathasingh.com/five-paragons-of-peace.html gurufathasingh.com]
* Khalsa, Shanti Kaur, The History of Sikh Dharma of the Western Hemisphere, Sikh Dharma, Espanola, NM, 1995 {{ISBN|0-9639847-4-8}}
* {{Citation|surname1=Singh|given1=Khushwant|year=2006|title=The Illustrated History of the Sikhs|publisher=Oxford University Press, India|isbn=978-0-19-567747-8}}
* {{Citation|surname1=Singh|given1=Patwant|year=1999|title=The Sikhs|publisher=Random House, India|ISBN=978-0-385-50206-1}}
* Takhar, Opinderjit Kaur, Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs, Ashgate Publishing Company, Burlington, VT, 2005 {{ISBN|0-7546-5202-5}}
* Dilgeer, Dr Harjinder Singh (2008), ''Sikh Twareekh'', publisher Sikh University Press &amp; Singh Brothers Amritsar, 2008.
* Dilgeer, Dr Harjinder Singh (2012), ''Sikh History'' (in 10 volumes), publisher Sikh University Press &amp; Singh Brothers Amritsar, 2010–12.
* Dilgeer, Dr Harjinder Singh (1997), ''The Sikh Reference Book'', publisher Sikh University Press &amp; Singh Brothers Amritsar, 1997.
* Dilgeer, Dr Harjinder Singh (2005), ''Dictionary of Sikh Philosophy'', publisher Sikh University Press &amp; Singh Brothers Amritsar, 2005.

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commons-nailinia}}
* [http://www.sikhmuseum.com/ SikhMuseum.com]
* [http://www.sikh-history.com/ Portal ti web ti Pakasaritaan ti Sikh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508074054/http://www.sikh-history.com/ |date=2021-05-08 }}

[[Kategoria:Sikhismo| ]]
[[Kategoria:Dagiti Indiano a relihion]]
[[Kategoria:Monoteismo]]
[[Kategoria:Dagiti monoteistiko a relihion]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>ogbenzfcq0lfj0yyjvv032a02pv4fip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mankomunidad ti Pagpagilian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20867</id>
    <revision>
      <id>406287</id>
      <parentid>395871</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4487" sha1="flxkwo5uy9tjsmaee4mzcsi02q1u3xr" xml:space="preserve">[[File:Member_states_of_the_Commonwealth_of_Nations.svg|thumb|Dagiti Kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]

Ti '''Mankomunidad ti Pagpagilian''', kadawyan a tinawtawagan a kas '''ti Mankomunidad''' ken dati a tinawtawagan a kas '''Britaniko a Mankomunidad''', ket maysa a [[intergobernamental a gunglo]] dagiti [[estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian|54]] a nawaya nga [[estado a kameng]]. Amin a kameng malaksid ti [[Mozambique]] ken ti [[Rwanda]] ket paset idi ti [[Britaniko nga Imperio]], a nakaaramidan ti Mankomunidad.

Dagiti estado a kameng ket agtitinnulongda iti kaunegan a batayan dagiti sapasap a pateg ken dagiti gandat, a kas naibagbaga iti [[Deklarasion ti Singapur]]. Dagitoy ket mangiraman ti panagiyaddang ti [[demokrasia]], [[dagiti karbengan ti nagtagitaoan]], [[nasayaat a panaturay]], ti [[alagaden ti linteg]], [[waya ti agmaymaysa a tao]], [[egalitarianismo]], [[nawaya panagtagilako]], [[multilateralismo]] ken [[kappia iti lubong]].&lt;ref name=&quot;Singapore Declaration text&quot;&gt;{{Cite web |title=Singapore Declaration of Commonwealth Principles 1971 |trans-title=Deklarasion ti Singapur kadagiti Pamunganayan ti Mankomunidad ti 1971 |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/20723/32987/singapore_declaration_of_commonwealth_principles/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716055618/http://www.thecommonwealth.org/Internal/20723/32987/singapore_declaration_of_commonwealth_principles/ |archive-date=2011-07-16 |access-date=29 Hulio 2011 |language=en |via=Commonwealth Secretariat }}&lt;/ref&gt; Ti Mankomunidad ket saan a maysa a [[politikal a kappon]], ngem maysa a intergobernamental a gunglo nga agraman kadagiti pagilian nga addaan kadagiti nadumaduma a pakaammuan iti sosial, politika ken ekonomia ken naikedkeddeng nga agpapada iti kasasaad. Kadagiti pakikuyogan ti pagbibingayan a pateg, ti Mankomunidad ket makibinningay kadagiti napigsa a pannakisilpo iti panagtagilako; ti panagtagilako kadagiti sabali a kameng ti Mankomunidad ket naipakpakita nga agpakatlo aginggana iti kagudua kadagiti saan a naikameng.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 Septiembre 2010 |title=Commonwealth Members Enjoy up to 50 Per Cent Trade Advantage |trans-title=Dagiti Kameng ti Mankomudad ti ket Agganganasda ti Aginggana iti 50 Porsiento nga Pangatiwan ti Panagtagilako |url=http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/230349/300910tradeseminar.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203103454/http://thecommonwealth.org/news/34580/34581/230349/300910tradeseminar.htm |archive-date=2010-12-03 |access-date=3 Pebrero 2013 |website=The Commonwealth |language=en }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Wheare |first=K. C. |title=The Constitutional Structure of the Commonwealth |url=https://archive.org/details/constitutionalst0000kcwh |date=1960 |publisher=Clarendon Press |isbn=0-313-23624-0 |language=en |trans-title=Ti Batay-Linteg nga Estruktura ti Makomunidad}}
* {{Cite book |last=McIntyre |first=W. David |title=A Guide to the Contemporary Commonwealth |url=https://archive.org/details/guidetocontempor0000mcin |date=2001 |publisher=Palgrave |isbn=0-333-96310-5 |language=en |trans-title=Ti Alagaden ti Kontemporario a Mankomunidad}}
{{refend}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Mansergh |first=Nicholas |title=The Commonwealth Experience |date=1982 |publisher=University of Toronto Press |isbn=0-8020-2492-0 |language=en |trans-title=Ti Mankomunidad iti Lubong}}
* {{Cite book |last=Moore |first=R. J. |title=Making the New Commonwealth |url=https://archive.org/details/makingnewcommonw0000unse |date=1988 |publisher=Clarendon Press |isbn=0-19-820112-5 |language=en |trans-title=Panagaramid ti Baro a Mankomunidad}}
* {{Cite book |last=Auplat |first=Claire |title=Les O.N.G. du Commonwealth contemporain : rôles, bilans et perspectives |date=2003 |publisher=L'Harmattan |isbn=2-7475-5513-5 |language=fr}}
* {{Cite book |last=Shaw |first=Timothy M. |title=Commonwealth: Inter- and Non-State Contributions to Global Governance |url=https://archive.org/details/commonwealthinte0000shaw |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-35120-1 |language=en |trans-title=Mankomunidad: Inter- and Non-State Contributions to Global Governance}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.thecommonwealth.org/ Opisial a website ti Sekretariat ti Mankomunidad]

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Mankomunidad ti Pagpagilian]]</text>
      <sha1>flxkwo5uy9tjsmaee4mzcsi02q1u3xr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lingguistika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20920</id>
    <revision>
      <id>406485</id>
      <parentid>373581</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2744" sha1="avxmxem9h1ukr9fce9yeq1sxhkqsppq" xml:space="preserve">Ti '''lingguistika''' ket isu ti [[Siensia|sientipiko]] a panagadal ti [[pagsasao]] ti tao.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Akmajian |first=Adrian |title=Linguistics: An Introduction to Language and Communication |last2=Demers |first2=Richard A. |last3=Farmer |first3=Ann K. |last4=Harnish |first4=Robert M. |date=2010 |publisher=The MIT Press |isbn=0-262-51370-6 |edition=Maika-6 |language=en |trans-title=Lingguistika: Ti Pangyuna ti Pagsasao ken Pannakisinnarita}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Martinet |first=André |title=Elements of General Linguistics |date=1960 |publisher=Faber |location=London |page=15 |language=en |translator-last=Palmer |translator-first=Elisabeth |trans-title=Dagiti Elemento ti Sapasap a Lingguistika |author-link=André Martinet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Halliday |first=M. A. K. |title=On Language and Linguistics |date=2006 |publisher=Continuum International Publishing |isbn=0-8264-8824-2 |editor-last=Webster |editor-first=Jonathan J. |page=vii |trans-title=Iti Pagsasao ken Lingguistika |author-link=Michael Halliday}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Greenberg |first=Joseph H. |author-link=Joseph Greenberg |date=1948 |title=Linguistics and Ethnology |trans-title=Lingguistika ken Etnolohia |journal=Southwestern Journal of Anthropology |language=en |volume=4 |issue=2 |pages=140–147 |doi=10.1086/soutjanth.4.2.3628708 |jstor=3628708}}&lt;/ref&gt;  Ti lingguistika ken mabalin a nawatiwat a mailasin kadagiti tallo a kategoria wenno subpaset iti panagadal: porma ti pagsasao, kaibuksilan ti pagsasao, ken pagsasao iti kontesto. Ti kasapaan a naam-ammuan a tignay iti [[deskriptibo a lingguistika]] ket naigupit idi kenni [[Pāṇini]] idi agarup a 500 BCE, iti panagusigna iti [[Sanskrito]] iti ''Ashtadhyayi''.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vasu |first=S. C. |url=http://www.vedicbooks.net/ashtadhyayi-panini-vols-p-2313.html |title=The Ashtadhyayi of Panini (2 Vols.) |date=1996 |publisher=Vedic Books |isbn=9788120804098 |language=en |trans-title=Ti Ashtadhyayi ni Panini (2 a tomo)}}&lt;/ref&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Bibliograpia==
* {{Cite book |last=Akmajian |first=Adrian |title=Linguistics: An Introduction to Language and Communication |url=https://archive.org/details/linguisticsintro0000adri |last2=Farmer |first2=Ann K. |last3=Bickmore |first3=Lee |last4=Demers |first4=Richard A. |last5=Harnish |first5=Robert M. |date=2017 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-53326-3 |edition=Maika-7 |language=en |trans-title=Lingguistika: Ti Pangyuna ti Pagsasao ken Pannakisinnarita}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Linguistics|Lingguistika}}
{{Ling-stub}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Lingguistika]]
[[Kategoria:Pagsasao]]
[[Kategoria:Dagiti kinatao]]
[[Kategoria:Dagiti siensia sosial]]</text>
      <sha1>avxmxem9h1ukr9fce9yeq1sxhkqsppq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Molekula</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21520</id>
    <revision>
      <id>406545</id>
      <parentid>344674</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2013" sha1="j9km958aw4wpsivmme1jz1f22jet4go" xml:space="preserve">Ti '''molekula''' ket maysa nga elektroniko nga agmangngamangnga a grupo ti dua weno adadu nga [[atomo]] a tinengtengngel babaen dagiti [[kobalente a piansa|kobalente]] a [[piansa ti kimika]].&lt;ref name=&quot;iupac&quot;&gt;{{GoldBookRef|title=molecule|url=http://goldbook.iupac.org/M04002.html|year=1994}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| last = Puling| first = Linus| title = Sapasap a Kimika| url = https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0| year = 1970| publisher = Dover Publications, Inc.| location = New York| isbn = 0-486-65622-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| author = Ebbin | author2= Darrell, D.| title = Sapasap a Kimika, Maika-3 nga Ed.| year = 1990| publisher = Houghton Mifflin Co.| location = Boston| isbn = 0-395-43302-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| author = Brown, T.L.| author2 = Kenneth C. Kemp| author3 = Theodore L. Brown| author4 = Harold Eugene LeMay| author5 = Bruce Edward Bursten| title = Kimika – ti Sentro a Siensia, Maika-9 nga Ed.| year = 2003| publisher = Prentice Hall| location = New Jersey| isbn = 0-13-066997-0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| last = Chang| first = Raymond| title = Kimika, Maika-6 nga Ed.| url = https://archive.org/details/chemistry0006chan| year = 1998| publisher = McGraw Hill| location = New York| isbn = 0-07-115221-0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| author = Zumdahl, Steven S.| title = Kimika, Maika-4 nga ed.| year = 1997| publisher = Houghton Mifflin| location = Boston| isbn = 0-669-41794-7 }}&lt;/ref&gt; Dagiti molekula ket nailaslasin manipud kadagiti [[ion]] babaen iti kaawan ti elektrikal a karga. Nupay kasta, iti [[kuantum a pisika]], [[organiko a kimika]], ken [[biokimika]], ti termino a ''molekula'' ket kankanayon a saan a nainget a maus-usar, ken naipakat pay daytoy kadagiti [[poliatomiko nga ion]].

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.chm.bris.ac.uk/motm/motm.htm Molecule of the Month] – Eskuela iti Kimika, Unibersidad ti Bristol

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Banag]]
[[Kategoria:Kimika]]
[[Kategoria:Dagiti molekula| ]]</text>
      <sha1>j9km958aw4wpsivmme1jz1f22jet4go</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bioteknolohia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21526</id>
    <revision>
      <id>406529</id>
      <parentid>400756</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1588" sha1="dkx5x1n8aix3ajyl25gs6kkp64vuuym" xml:space="preserve">[[Papeles:Insulincrystals.jpg|thumb|Dagiti kristal ti [[insulina]]]]

Ti '''bioteknolohia''' ket isu ti panag-usar kadagiti sibibiag a sistema ken dagiti organismo tapno mparang-ay wenno makaaramid kadagiti naserbi a produkto, wenno &quot;ti aniaman a teknolohiko a pannakaipakat nga agus-usar kadagiti bilolohiko a sistema, dagiti sibibiag nga organismo wenno wennodagiti derabatibo dagitoy, ti panagramid wenno panagbaliw kadagiti produkto wenno proseso para iti naisangayan nga usar&quot; (Timpuyog iti Biolohiko a Dibersidad ti Nagkaykaysa a Pagpagilian).&lt;ref&gt;[http://www.cbd.int/convention/text/ Testo iti CBD]. Cbd.int. Naala idi 2013-03-20.&lt;/ref&gt;  Depende kadagiti ramit ket dagiti panangipakat, daytoy ket kadawyan a maituon kadagiti (mainaig) pagobraan iti [[bioinhenieria]] ken [[biomediko nga inhenieria]].

==Dagiti nota ken nagibasaran==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
* {{cite book |last=Friedman |first=Yali|title=anagaramid ti Bioteknolohia: Panangirugi, Panangimaton, ken Pannakaawat kadagiti Kompania ti Bioteknolohia|url=http://www.buildingbiotechnology.com |publisher=Logos Press |location=Washington, DC |year=2008 |isbn=978-0-9734676-3-5}}
* {{cite book |author=Oliver, Richard W. |title=Ti Iyuumay ti Panawen ti Bioteknolohia |year=2000 |url=https://archive.org/details/comingbiotechage00oliv |isbn=0-07-135020-9 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.biot.tk Ti Internasional a Timpuyogan iti Bioteknolohia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100424071548/http://www.biot.tk/ |date=2010-04-24 }}

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Bioteknolohia| ]]</text>
      <sha1>dkx5x1n8aix3ajyl25gs6kkp64vuuym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joseph Haydn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21797</id>
    <revision>
      <id>406562</id>
      <parentid>395957</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2429" sha1="azvidrir5wau7qkcnacxd15du8gksgw" xml:space="preserve">[[Papeles:Joseph Haydn.jpg|thumb|250px|Ladawan ni Haydn babaen ni [[Thomas Hardy (Ingles a pintor)|Thomas Hardy]], 1792]]
Ni '''Franz Joseph Haydn''' ({{IPAc-en|ˈ|dʒ|oʊ|z|ə|f|_|ˈ|h|aɪ|d|ən}}; {{IPA-de|ˈjoːzɛf ˈhaɪdən|lang|Franz Joseph Haydn.ogg}}; 31 Marso&lt;ref&gt;Ti petsa ket di nakeddengan. Ni Haydn ket nangibagbaga nga isu ket naipasngay iti daytoy nga aldaw (Geiringer (1982, 9); Jones (1810, 8)), ngem adda dagiti kameng ti pamiliana a nagreporta nga imbes ket idi 1 Abril (Geiringer). Ti karikutan ket nagtaud manipud iti kinapudno a dagiti opisial a rehistro ni Haydn ket saan a nairehistro ti petsa ti pannakaipasngayna ngem ti petsa ti pannakabunniagna, nga iti kaso ni Haydn ket idi 1 Abril (Wyn Jones 2009, 2–3).&lt;/ref&gt; 1732{{spaced ndash}}31 Mayo 1809), naamammuan pay a kas ni '''Joseph Haydn''',&lt;ref&gt;Urayno isu ket sagpaminsan a tinawtawagan ti &quot;Franz Joseph Haydn&quot;, ti nagan a &quot;Franz&quot; ket saan idi nga inus-usar ti kompositor iti kabibiagna ken linikliklikan babaen dagiti eskolar tatta nga aldaw. (Webster, James: &quot;Haydn, Joseph&quot;, ''Grove Music Online'' ed. L. Macy (Naala idi 18 Enero 2007), http://www.grovemusic.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516041031/http://www.grovemusic.com/ |date=2008-05-16 }}). Kitaen pay ti [[Nagan ni Haydn]].&lt;/ref&gt;
ket maysa idi nga [[Austria]]no&lt;ref&gt;Webster ken Feder, 2001&lt;/ref&gt; a kompositor, maysa kadagiti kaaduan a prolipiko ken prominente iti [[panawen ti klasika a musika|Klasika apaset ti panawen]]. Isu ket kankanayon a tinawtawagan ti &quot;Ama ti  [[Simponia]]&quot; ken &quot;Ama ti [[Kuerdas a kuarteto|Kuerdas a Kuarteto]]&quot; gapu kadgiti nangruna a kontribusionna kadagitoy a porma. Isu ket nangruna pay iti panagrang-ay iti [[piano trio]] ken ti ebolusion iti [[sonata porma]].&lt;ref&gt;{{Harvnb |Rosen|1997|pp=43–54}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| first=Basil|last= Smallman | title=Ti Piano Trio: Ti Pakasaritaanna, Pamay-an, ken Repertorio| url=https://archive.org/details/pianotrioitshist0000smal| publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan | year= 1992 |pages=[https://archive.org/details/pianotrioitshist0000smal/page/16 16]–19 |isbn=0-19-318307-2 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Joseph Haydn}}
{{wikiquote-inline}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Haydn, Joseph}}
[[Kategoria:Joseph Haydn| ]]
[[Kategoria:1732 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1809 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>azvidrir5wau7qkcnacxd15du8gksgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Musika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21818</id>
    <revision>
      <id>406382</id>
      <parentid>378818</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2603" sha1="q8mz2w97l92gbumy3pm4ba6r0yir0xd" xml:space="preserve">[[Papeles:Music lesson Staatliche Antikensammlungen 2421.jpg|thumb|right|200px|Ti pinintaan iti Taga-ugma a Gresia a mangipakkaita ti panagadal ti musika (c. 510 BC).]]

Ti '''musika''' wenno '''samiweng''' ket maysa a porma ti [[arte]] a ti [[midia (arte)|pamay-anna]] ket [[uni]] ken kaulimek. Dagiti sapasap nga elementona ket dagiti [[resina (musika)|resina]] (a mangiturong ti [[melodia]] ken [[harmonia]]), [[ritmiko]] (ken dagiti mainaig a konsepto [[tempo]], [[metro (musika)|metro]], ken [[artikulasion (musika)|artikulasion]]), [[dinamika (musika)|dinamika]], ken dagiti soniko a kababalin iti [[timbre]] ken [[linabag (musika)|linabag]]. Ti balikas ket nagtaud manipud ti [[Pagsasao a Griego|Griego]] ''[[wiktionary:μουσική#Ancient Greek|μουσική]]'' (''mousike''; &quot;arte dagiti [[Musa]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mousike |script-title=el:μουσι^κή |url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2368891 |website=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus |language=en |trans-website=Henry George Liddell, Robert Scott, Ti Griego-Inggles a Leksikon}}&lt;/ref&gt;

{{pungol-nangruna}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Colles |first=Henry Cope |title=The Growth of Music: A Study in Musical History |url=https://archive.org/details/growthofmusicstu0000coll |date=1978 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-316116-8 |edition=Maika-4 |location=London |language=en |trans-title=Ti Iranrang-ay ti Musika: Ti Panagadak ti Pakasaritaan ti Musika}}([http://books.google.com/books?id=PrkNAAAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=the+growth+of+music online nga edison idi 1913] idiay [[Liblibro ti Google]])
* {{Cite journal |last=Harwood |first=Dane |date=1976 |title=Universals in Music: A Perspective from Cognitive Psychology |trans-title=Dagiti Sangalubongan iti Musika: Ti Perspektibo manipud ti Kognitibo a Sikolohia |journal=Ethnomusicology |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=521–533 |doi=10.2307/851047}}
* {{Cite book |last=Small |first=Christopher |title=Music, Society, Education: A Radical Examination of the Prophetic Function of Music in Western, Eastern and African Cultures with Its Impact on Society and Its Use in Education |date=1977 |publisher=John Calder Publishers |isbn=0-7145-3614-8 |location=London |language=en |trans-title=Musika, Kagimongan, Edudasion}}
{{refend}}

==Dagiti sipo ti ruar==
{{commons-nailinia|Music|Musika}}

[[Kategoria:Palpaliwa]]
[[Kategoria:Musika| ]]
[[Kategoria:Dagiti maipabpabuya nga arte]]</text>
      <sha1>q8mz2w97l92gbumy3pm4ba6r0yir0xd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biolohiko a pannakaidasig</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21848</id>
    <revision>
      <id>406220</id>
      <parentid>403988</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4301" sha1="ksfu64016elx0whrdh8qvmgjq1niuyk" xml:space="preserve">{{Biolohiko a pannakaidasig}}
{{Ebolusionario a biolohia}}
Ti '''bilohiko a pannakaidasig''', wenno  '''sientipiko a pannakaidasig iti bilolohia''', ket maysa a pamay-an iti [[Taksonomia (biolohia)|sientipiko a taksonomia]] nga inus-usar a panangigrupo ken [[kategorisasion|panangikategoria]] kadagiti [[organismo]] kadagiti grupo a kas ti [[Henero (biolohia)|henero]] wenno [[sebbangan]]. Dagitoy a grupo ket naam-ammuan a kas dagiti '''[[takson]]'''.

Ti moderno a biolohiko a pannakaidasig ket adda ti ramutna iti obra ni [[Carolus Linnaeus]], nga isu ket nangigrupo kadagiti sebbangan segun kadagiti nagbibingayan a pannakailasin. Dagitoy a panangigrupo ket nabaliwanen gapu iti [[Charles Darwin|Darwiniano]] a pamunganayan iti [[Common Descent|sapasap a taudan]]. Iti pannakaiyammo iti [[kladistiko]] a pamay-an idi naladaw a maika-20 a siglo, ti [[pilohenetiko a taksonomia]] a nakaigrupuan dagiti organismo a puro a naibatay iti [[inperensia|nainperensia]] nga ebolusionario a pannakaikabagian, a saan a nangikaskaso ti morpolohiko a pannakaipadpada, ket nagbalinen a sapasap kadagiti dadduma a lugar ti biolohia.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Laurin |first=M. |author-link=Michel Laurin |date=2010 |title=The Subjective Nature of Linnaean Categories and Its Impact in Evolutionary Biology and Biodiversity Studies |trans-title=Ti Suhetibo a Kasasaad dagiti Linneo a Kategoria ken ti Nagbanaganan iti Ebolusionario a Biolohia ken dagiti Biodibersidad a Panagadal |journal=Contributions to Zoology |language=en |volume=79 |issue=4 |pages=131–146 |doi=10.1163/18759866-07904001 |doi-access=free |trans-journal=Dagiti Kontribusion iti Soolohia}}&lt;/ref&gt; Ti [[molekular a pilokenetiko]], nga agus-usar iti [[DNA a panagsisinnnaruno]] a kas datos, ket nangiturong pay kadagiti kinaudi a panagbalbaliw ken mabalin nga gatultuloy daytoy iti kastoy. Ti biolohiko a pannakaidasig ket tagikua ti siensia iti [[sistematika|biolohiko a sistematika]].

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Bibliograpia==
{{refbegin|30em}}
* {{Cite book |last=Atran |first=S. |title=Cognitive Foundations of Natural History: Towards an Anthropology of Science |url=https://archive.org/details/cognitivefoundat0000atra |date=1990 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-37293-3 |location=Cambridge |language=en |trans-title=Dagiti Kognitibo a Pundasion iti Masna a Pakasaritaan: Para iti Antropolohia ken Siensia |author-link=Scott Atran}}
* {{Cite book |last=Larson |first=J. L. |title=Reason and Experience: The Representation of Natural Order in the Work of Carl von Linné |url=https://archive.org/details/reasonexperience0000lars |date=1971 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, CA |language=en |trans-title=Rason ken Panagsanay: Ti Representasion iti Masna nga Urnos iti Obra ni Carl von Linné}}
* {{Cite journal |last=Mayr |first=E. |author-link=Ernst W. Mayr |last2=Bock |first2=W. J. |date=2002 |title=Classifications and Other Ordering Systems |trans-title=Dagiti Pannakaidasig ken Dadduma pay a Sistema ti Panangurnos |journal=Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research |language=en |volume=40 |issue=4 |pages=169–94 |doi=10.1046/j.1439-0469.2002.00211.x}}
* {{Cite book |last=Schuh |first=R. T. |title=Biological Systematics: Principles and Applications |last2=Brower |first2=A.V. Z. |date=2009 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-4799-0 |edition=Maika-2 |location=Ithaca, NY |language=en |trans-title=Biolohiko a Sistematika: Dagiti Pamunganayan ken Panangipakat}}
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2008/browse_taxa.php Sebbangan 2000 &amp; ITIS Katologo ti Biag 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828170431/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2008/browse_taxa.php |date=2009-08-28 }}
* {{Cite book |last=Stafleau |first=F. A. |title=Linnaeus and the Linnaeans: The Spreading of Their Ideas in Systematic Botany, 1735–1789 |date=1971 |publisher=Oosthoek |location=Utrecht |language=en |trans-title=Linnaeus ken Dagiti Linneo: Ti Panangiwaras kadagiti Kapanunotandad iti Sistematiko a Boatanika, 1753–1789}}
{{refend}}

{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Biolohiko a pannakaidasig}}
[[Kategoria:Taksonomia]]
[[Kategoria:Dagiti sistema ti pannakaidasig]]
[[Kategoria:Sientipiko a pannakaidasig| ]]</text>
      <sha1>ksfu64016elx0whrdh8qvmgjq1niuyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bakir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21876</id>
    <revision>
      <id>406249</id>
      <parentid>362477</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3052" sha1="12ecfba7pvrhvj35gzajdp9c5jwxoqu" xml:space="preserve">[[Papeles:Namakabrood جنگل ها و مناظر منطقه توریستی تفریحی نمک آبرود در استان مازندران 03.jpg|alt=Bakir|thumb|Bakir]]
Ti '''bakir''' wenno '''kabakiran''', ket maysa a lugar nga addaan iti nasamek a [[kayo|kaykayo]]. Kasla dagiti siudad, daytoy ket segun kadagiti nadumaduma a panangipalpalawag iti kultura, no ania iti maikeddeng a bakir ket adu ti pagdumadumaanna iti kadakkel ken adda dagiti nadumaduma a pannakaidasig segun no kasano ti nakaibuklan ti bakir.&lt;ref&gt;Lund, H. Gyde (coord.) 2006. 'Dagiti pannakaipalplawag iti bakir, Panagtarikayo, Panagaramid ti bakir, ken Panagmula iti kayo'. Gainesville, VA: Dagiti Serbisio ti Pakaamo iti Bakir. Magun-od manipud iti: [http://home.comcast.net/~gyde/DEFpaper.htm ComcastNet-gyde].&lt;/ref&gt;  Ti bakir ket kadawyan a ti maysa a lugar nga adu ti kayona ngem ti ania man a natayag a nasamek iti mulmula ket mabalin a maipanunotan a bakir, uray dagiti adda iti sirok ti danum a kas dagiti [[bakir ti kelp]], wenno ti saan a mula a kas ti [[fungi]],&lt;ref&gt;{{Cite book
  | last = Stamets
  | first = Paul
  | authorlink = Paul_Stamets
  | title = Mycelium Running
  | url = https://archive.org/details/myceliumrunningh00stam_0
  | publisher = Ten Speed Press
  | year = 2005
  | pages = [https://archive.org/details/myceliumrunningh00stam_0/page/36 35]
  | isbn = 1-58008-579-2}}&lt;/ref&gt; ken [[bakteria]].  Dagiti bakir ti kayo ket abbonganna ti agarup a 9.4 porsiento iti rabaw ti [[Daga (planeta)|Daga]] (wenno 30 porsiento iti dagup a kadakkel ti daga), urayno idi ket ad-adu ti inabbonganda (agarup a 50 porsiento iti dagup a kadakkel ti daga).  Dagityo ket agannongda a kas dagiti [[pagtaengan (ekolohia)|pagtaengan]] para kadagiti organismo, mangtimbeng ti [[siklo ti danum|hidrolohiko a panagayus]], ken mangkonserba iti [[daga]], a mangbukel daytoy ti maysa kadagiti kangrunaan nga aspeto iti [[biospera]].

Ti kadawyan a bakir ti kayo ket buklen iti ngato a balawbaw ([[balawbaw (biolohia)|balawbaw]] wenno akin-ngato a tuon ti kayo) ken ti [[understory|sub-boske]]. Ti sub-boske ket kaaduan pay a nabingbingay kadagiti tuon ti babassit a kayo, tuon ti yerba, ken ti tuon ti lumot ken dagiti mikrobio iti daga. Kadagiti narikut a kabakiran, adda pay ti nasayaat a naipalpalawag nga akin-baba a tuon ti kayo.
Dagiti bakir ket sentro kadagiti amin a a biag ti tao gapu ta dagitoy ket mangited ti maysa nga agdumaduma a sakup dagiti rekurso: agipenpenda iti karbon, makatulongda iti panagtimbeng ti klima ti planeta, sagatendad ti danum ken pasayaatenda dagiti masna a pakadangran a kas dagiti layus. Dagiti bakir ket aglaonda pay iti agarup a 90 porsiento iti naindagaan a biodibersidad iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Reporta iti Sibibiag a Planeta idi 2010|year=2010|url=http://www.panda.org|accessdate=19 Abril 2011}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Forest}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dagiti bakir| ]]
[[Kategoria:Kaykayo]]
[[Kategoria:Dagiti ekosistema]]</text>
      <sha1>12ecfba7pvrhvj35gzajdp9c5jwxoqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ensima</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21892</id>
    <revision>
      <id>406520</id>
      <parentid>344708</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1774" sha1="biz5ry89yuni2s5yaw2drjlk5u8ilc1" xml:space="preserve">[[Papeles:GLO1 Homo sapiens small fast.gif|thumb|300px|right|Ti [[glyoxalase I ti tao]].]]

Ti '''ensima''' ket dagiti dakkel a biolohiko a molekula nga akinrebbeng para kadagiti rinibu a [[metabolismo|kimiko a panagibalbaliw]] a mangtalinaay iti biag.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Smith AL |title=Oxford a diksinario iti biokimika ken molekular a biolohia |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4 |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |location=Oxford [Oxfordshire] |year=1997 |isbn=0-19-854768-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Grisham, Charles M |author2= Reginald, Garrett H|title=Biokimika |url=https://archive.org/details/biochemistry00garr |publisher=Saunders College Pub |location=Philadelphia |year=1999 |pages=[https://archive.org/details/biochemistry00garr/page/426 426]–7 |isbn=0-03-022318-0}}&lt;/ref&gt; Dagitoy ket nakaro a managpili a [[katalisis]], a nasayaat a mangpapardas ti gatad ken ti pannkaisangayan kadagiti metaboliko a reaksion, manipud iti panagkalpa iti makan aginggana iti sintesis iti DNA. Kaaduan kadagiti ensima ken dagiti [[protina]], urayno adda met dagiti [[Ribosima|kataliktika molekula ti RNA]] a nainagananen. Dagiti ensima ket mangampon iti maysa a naisangayan a [[Estruktura ti protina|tallo a dimension nga estruktura]], ken mabalin mangiyannong ti organiko (kas la iti biotin) ken dagiti inorganiko (kas ti iono ti magnesio) a [[Cofactor (biokimika)|cofactor]] tapno makatulong iti katalisis.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commonscat-inline|Enzymes|Dagiti ensima}}
*[http://mcdb-webarchive.mcdb.ucsb.edu/sears/biochemistry/ Estruktura/Annong dagiti Ensima]

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dagiti biomolekula]]
[[Kategoria:Dagiti ensima|*]]
[[Kategoria:Metabolismo]]</text>
      <sha1>biz5ry89yuni2s5yaw2drjlk5u8ilc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Panagpakamatay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21904</id>
    <revision>
      <id>406314</id>
      <parentid>404882</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1738" sha1="oep9hueulv2yoiytfvndm4g9d9249f6" xml:space="preserve">{{Infobox sakit
| Name = Panagpakamatay
| Image = Edouard Manet - Le Suicidé.jpg| Caption = ''[[Le Suicidé|Ti Panagpakamatay]]'' babaen ni [[Édouard Manet]] 1877–1881
| ICD10 = {{ICD10|X|60||x|60}}–{{ICD10|X|84||x|60}}
|ICD9 = {{ICD9|E950}}
|MedlinePlus = 001554
| eMedicineSubj = artikulo
| eMedicineTopic = 288598
| MeshName = Panagpakamatay
| MeshNumber = F01.145.126.980.875
}}

Ti '''panagpakamatay''' ([[Pagsasao a Latin|Latin]] ''suicidium'', manipud ti ''sui caedere'', &quot;agpakamatay&quot;) ket isu ti tignay iti naigagara a gapuanan ti bukod nga ipapatay. Ti Panagpakamatay ket kanknayon a naitaltalek gapu iti [[Awanan-namnama (rikna)|awanan-namnama]], a ti gapuanan ket ti kankanayon a naigupit iti [[sakit ti isip]] a kas ti [[nakaro a sakit ti ladingit|ladingit]], [[bipolar a sakit]], [[eskisoprenia]], bartek, wenno [[abuso ti sustansia|abuso ti druga]].&lt;ref name=Hawton2009&gt;{{cite journal |author=Hawton K, van Heeringen K |title=Panagpakamatay |journal=Lancet |volume=373 |issue=9672 |pages=1372–81 |date= Abril 2009 |pmid=19376453 |doi= 10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}&lt;/ref&gt; 

==Dagiti nota==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
*{{cite book |author=Gambotto, Antonella |title=The Eclipse: A Memoir of Suicide |url=https://archive.org/details/eclipsememoirofs0000gamb |publisher=Broken Ankle Books |location=Australia |year=2004 |isbn=0-9751075-1-8}}
*{{Cite book|title=Suicide in Nazi Germany |first=Christian |last=Goeschel |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=0-19-953256-7 |url=https://books.google.com/books?id=EIjccRg7_UYC&amp;pg=PA5&amp;lpg=PA5 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
* {{DMOZ|Health/Mental_Health/Disorders/Suicide}}

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Panagpakamatay| ]]</text>
      <sha1>oep9hueulv2yoiytfvndm4g9d9249f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21912</id>
    <revision>
      <id>406489</id>
      <parentid>321798</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2544" sha1="2i3mh48buhrizks4oc5m4psgpn80dr0" xml:space="preserve">[[Papeles:Chimp Brain in a jar.jpg|thumb|alt=Ti tumtumpaw nga utek iti napunno ti likido a garapon.|Ti utek ti [[chimpanzee]]. ]]

Ti '''utek''' ket isu ti sentro iti [[sistema ti nerbios]] kadagiti amin nga ayup a [[bertebrata]] ken kaaduan kadagiti [[inbertebrata]],  bassit laeng kadagiti inbertebrata a kas dagiti [[esponhe]], [[cnidaria|karominas]], ti manakman a [[tunicate]] ken [[ekinodermata]] ti awan utekna, urayno ti adda ti nerbios a kulapot. Daytoy ket mabirukan iti ulo, kadawyan nga asideg kadagidiay kangrunaan nga organo ti panagrikna para kadagiti panagrikna iti panagkita, panagdengngeg, timbeng, panagraman, panagangot. Ti utek iti maysa a bertebrata ket isu ti karikutan nga organo iti bagaina. Iti tipikoa tao ti [[cerebral cortex]] (ti kadakkelan apaset) ket nakarkulo nga aglaon kadagiti  15–33 bilion a [[neurona]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pelvig |first=DP |last2=Pakkenberg |first2=H |last3=Stark |first3=AK |last4=Pakkenberg |first4=B |title=Dagiti bilang ti neokortiko glial a selula iti utek ti tao|journal=Neurobiolohia iti Panaglakay |year=2008 |volume=29 |pages=1754–1762 |pmid=17544173 |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2007.04.013 |issue=11}}&lt;/ref&gt; iti tunggal maysa ket naikapet babaen kadagiti [[sinapsis]] aginggana kadagiti rinibu a sabsabali a neurona. Dagitoy a neurona ket makisinnaritada iti tungngal maysa baben iti pamay-an iti atiddog a [[protoplasma|protoplasmiko]] nga urat a tinawtawagan kadagiti [[axon]], a mangawit kadagiti tren a pulso ti senial a tinawtawagan iti [[makapataud nga aksion]] kadagiti adayo a parte iti utek wenno bage a mangpunta kadagiti naisangayan a mangawat a selula.

{{pungol-nangruna}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin}}
* &lt;cite id=&quot;refPrinciples&quot;&gt;{{cite book
| last = Kandel
| first = ER
| last2 = Schwartz
| first2= JH
| last3=Jessel
| first3=TM
| title = Dagiti pamunganayan iti Neural a Siensia
| year = 2000
| publisher = McGraw-Hill Professional
| isbn = 978-0-8385-7701-1
| url =https://archive.org/details/isbn_9780838577011
}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=&quot;refPurvesLichtman&quot;&gt;{{cite book
| title = Dagiti pamunganayan iti Neural Panagrang-ay
| last=Purves
| first=D
| last2=Lichtman
| first2=J
| publisher = Sinauer Associates
| year = 1985
| isbn = 978-0-87893-744-8
| url = http://books.google.com/?id=t9JqAAAAMAAJ
}}&lt;/cite&gt;
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{wikiquote-inline|Brain|Utek}}
*{{Commonscat-inline|Brain|Utek}}
* [http://brainmuseum.org/ Brain Museum]

[[Kategoria:Utek| ]]
[[Kategoria:Dagiti organo]]</text>
      <sha1>2i3mh48buhrizks4oc5m4psgpn80dr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alhebra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21982</id>
    <revision>
      <id>406395</id>
      <parentid>404226</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4396" sha1="75xylgmetes4we0p5c6y6tuu5p6vqdj" xml:space="preserve">[[Papeles:Right concoid.svg|thumb|right|200px|Ti adda ti tallo a dimension a rabaw ti gandat ti [[kanawan a konoida]] , a naipalplawag babaen kadagiti trigonometriko nga ekuasion ti elementaria nga alhebra {{center|&lt;math&gt;x=v \times \cos(u)&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;y=v \times \sin(u)&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;z=2 \times \sin(u)&lt;/math&gt;}}]]

Ti '''alhebra''' ket maysa kadagiti akaba a paset iti [[matematika]], a kakuyogna ti [[teoria ti numero]], [[heometria]] ken ti [[matematiko a panagusig|panagusig]]. 

Para kadagiti naipakasaritaan a rason, ti balikas nga &quot;alhebra&quot; ket adda dagiti nadumaduma a mainaig a kaibuksilan iti matematika, a kas iti agmaymaysa a balikas wenno adda dagiti pannakabael. 
* A kas ti agmaymaysa a balikas nga awan iti artikulo, ti &quot;alhebra&quot; ket manginagan kadagiti akaba a paset ti matematika.
* A kas ti agmaymaysa a balikas nga adda iti artikulo wenno ad-adu ngem maysa, ti &quot;alhebra&quot; ket mangibaga ti naisangayan a estruktura ti matematika. Kitaen ti [[alhebra (teoria ti singsing)]] ken [[alhebra iti tuon iti maysa a lugar]].
* No adda dagiti pannakabael, adda met laeng ti isu a pannkailasin:
** No awan ti artikulo, ti kaibuksilanna ket kas paset ti alhebra, kasla ti [[linear nga alhebra]], [[elementaria nga alhebra]] (dagiti alagaden ti manipulasion ti simbolo a naisursuro kadagiti elementario a kurso iti matematika a kas paset ti [[primaria nga edukasion|primaria]] ken [[sekondaria nga edukasion]]),wenno [[abstrakto nga alhebra]] (ti panagadal ti kadagiti estruktura ti alhebra).
** No adda ti maysa nga artikulo, ti kaibuksilanna daytoy ket maysa a pagarigan iti abstrakto nga estruktura, kasla ti [[Lie nga alhebra]] wenno ti maysa nga [[asosiatibo nga alhebra]].
** Kankanayon a dagitoy dua a kaibuksilan ket adda para iti isu met laeng a pannakabael, kasla iti sentensia iti: ''[[Komutatiba nga alhebra]] ket isu ti panagadal kadagiti [[komutatiba a singsing]], a ti amin ket [[alhebra (teoria ti singsing)|komutatiba nga alhebra]] iti tuon ti intero a numero''.
* Sagpaminsan pay a ti &quot;alhebra&quot; ket inus-usar a mangibaga kadagiti operasion ken pamay-an a mainaig iti alhebra iti panagadal ti estruktura a saan atagikua iti alhebra. Kas pagarigan ti ''alhebra iti [[inganat inggana a serie]]'' ket mabalin a mangibaga kadagiti pamay-an para iti panagbilang nga adda dagiti serie  a saan nga agus-usar kadagiti kapanunotan iti inganat inggana a [[sumatorio]], dagiti [[patingga (matematika)|patingga]] ken [[patingga (matematika)|panagsasabtan]].

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
*{{Citation
 | first=Carl B.
 | last=Boyer
 | authorlink=Carl Benjamin Boyer
 | title=Ti Pakasaritaan ti Matematika
 | edition=Maikadua ngaEdision
 | publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc.
 | year=1991
 | isbn=0-471-54397-7
 }}
* Donald R. Hill, ''Islamiko a Siensia ken Inhennieria'' (Unibersidad ti Edinburgh a Pagmalditan, 1994).
* Ziauddin Sardar, Jerry Ravetz, ken ni Borin Van Loon, ''Panangiyam-ammo iti Matematika'' (Totem Books, 1999).
* George Gheverghese Joseph, ''Ti Tapingar ti Pabareal: Dagiti Saan  Europeano a Ramut ti Matematika'' (Penguin Books, 2000).
* John J O'Connor ken ni Edmund F Robertson, [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Indexes/Algebra.html ''Dagiti Pakasaritaan aTopiko: Pagsurotan ti Alhebra'']. Iti ''Arkibo ti MacTutor a Pakasaritaan ti Matematika]]'' (Unibersidad ti St Andrews], 2005).
* I.N. Herstein: ''Dagiti Topiko iti Alhebra''. {{ISBN|0-471-02371-X}}
* R.B.J.T. Allenby: ''Dagiti Singsing, dagiti Lugar ken dagiti Grupo''. {{ISBN|0-340-54440-6}}
* [[L. Euler]]:  ''[http://web.mat.bham.ac.uk/C.J.Sangwin/euler/ Dagiti Elemento ti Alhebra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110413234352/http://web.mat.bham.ac.uk/C.J.Sangwin/euler/ |date=2011-04-13 }}'', {{ISBN|978-1-899618-73-6}}
* {{cite book|last=Asimov|first=Isaac|title=Realm of Algebra|url=https://archive.org/details/realmofalgebra00asim|year=1961|publisher=Houghton Mifflin|authorlink=Isaac Asimov}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [https://www.khanacademy.org/math/algebra/introduction-to-algebra/overview_hist_alg/v/origins-of-algebra Akademai ti Khan: Dagiti taudan ti Alhebra]
* [http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&amp;EventId=620 4000 a tawtawen iti Alhebra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071004172100/http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&amp;EventId=620 |date=2007-10-04 }}

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Alhebra| ]]</text>
      <sha1>75xylgmetes4we0p5c6y6tuu5p6vqdj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21992</id>
    <revision>
      <id>406437</id>
      <parentid>404862</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48835" sha1="ntc3qkzo6581t57n7cdbws27qxr8dko" xml:space="preserve">[[File:Bleeding finger.jpg|thumb|]]

Ti '''dara''' ket [[pluido ti bagi]], iti [[sistema ti panagbalikuskos]] dagiti [[Tao (sebbangan)|tattao]] ken dadduma pay a [[bertebrata]], a mangipaay kadagiti kasapulan a sustansia a kas iti [[nutrision]] ken [[oksiheno]] kadagiti [[selula (biolohia)|selula]], ken mangitugot iti [[metaboliko a basura]] manipud kadagita mismo a selula.

Ti dara ket buklen dagiti selula ti dara a nakabitin iti [[plasma (dara)|plasma]]. Ti plasma, a mangbukel iti 55% ti likido ti dara, ket kaaduan a danum (92% babaen ti bolyum), ken naglaon kadagiti [[protina]], [[glukosa]], dagiti mineral nga [[ion]], ken dagiti [[hormona]]. Dagiti selula ti dara ket kangrunaan a dagiti [[nalabaga a selula ti dara]] (dagiti eritrosito), dagiti [[puraw a selula ti dara]] (dagiti leukosito), ken (kadagiti mamalia) dagiti [[plaketa]] (dagiti trombosito). Ti kaaduan a selula ket dagiti nalabaga a selula ti dara. Naglaon dagitoy iti [[hemoglobina]], a mangpasayaat iti pannakaitaray ti [[oksiheno]] babaen ti panangikapetna iti dayta, a makatulong iti panagwarasna. [[Gnathostomata|Dagiti bertebrado nga addaan iti panga]] ket addaan iti [[ag-adaptar a sistema ti immuno]], a nangnangruna a naibatay kadagiti puraw a selula ti dara. Dagiti puraw a selula ti dara tulonganda a manglaban kadagiti impeksion ken parasito. Napateg dagiti plaketa iti [[koagulasion]] ti dara.

Agwaras ti dara iti aglawlaw ti bagi babaen kadagiti [[urat]] babaen ti panagpumpia ti [[puso]]. Kadagiti ayup nga addaan kadagiti [[bara]], mangitugot ti [[arteryal]] a dara iti oksiheno manipud iti nag-inag nga [[angin]] agingga kadagiti tisyu ti bagi, ket mangitugot ti [[benoso]] a dara iti [[dioksido ti karbono]], maysa a basura ti [[metabolismo]] a patauden dagiti selula, manipud kadagiti tisyu agingga kadagiti bara tapno [[panaganges]]. Ti dara ket nalawag a nalabaga no ti hemoglobina ket addaan oksiheno ken nasipnget a nalabaga no awan oksiheno.

Iti medisina, dagiti termino a mainaig iti dara ket masansan a mangrugi iti ''hemo-'' wenno ''hemato-'', manipud iti [[Taga-ugma a Griego|Griego]] a sao a {{lang|grc|αἷμα}} (''haima'')) para iti &quot;dara&quot;. No maipapan iti [[anatomia]] ken [[histolohia]], ti dara ket maibilang a naisangsangayan a kita ti [[konektibo a tisyu]], gapu ta nagtaud dayta kadagiti [[tulang]] ken ti kaadda dagiti mabalin a molekular a linabag iti porma ti [[pibrinogeno]].{{Masapul a dakamaten}}

== Dagiti aramiden ==
Adu ti napateg nga aramiden ti dara iti bagi, a pakairamanan ti:
* Pannakaipaay ti [[oksiheno]] kadagiti tisyu (a naisinggalut iti [[hemoglobina]], a mangitugot dagiti nalabaga a selula)
* Pannakaipaay dagiti sustansia a kas kadagiti [[glukosa]], [[aminoasido]], ken [[nataba nga asido]] (nailaok iti dara wenno naisinggalut kadagiti [[protina ti plasma]] (kas pagarigan, dagiti [[lipido ti dara]]))
* Panangikkat iti basura kas iti [[dioksido ti karbono]], [[urea]], ken [[laktiko nga asido]]
* Immunolohiko nga annongen, a mairaman ti panagwaras dagiti [[puraw a selula ti dara]], ken ti panangsukimat kadagiti ganggannaet a material babaen dagiti [[antibagi]]
* [[Koagulasion]], ti reaksion iti nadadael a urat ti dara, ti pannakabalbaliw ti dara manipud iti [[likido]] agingga iti semisolido a [[gel]] tapno agsardeng ti panagpadara
* Annongen ti mensahero, a pakairamanan ti panangipaay dagiti [[hormona]] ken ti panangipakaammo ti pannakadadael ti [[tisyu (biolohia)|tisyu]]
* Panagkontrol iti tengnga a [[temperatura ti bagi]]
* Annongen ti [[hidraulika]]

== Dagiti komponente ==
=== Kadagiti mamalia ===
{{Kitaen pay|Dagiti ranggo ti reperensia para kadagiti panageksamen ti dara}}
Ti dara ket mangbukel iti 7% ti kadagsen ti bagi ti tao, nga addaan iti [[promedio]] a [[kapuskol]] iti agarup 1060 kg/m3, nga as-asideg unay iti kapuskol ti [[nalitnaw a danum]] a 1000 kg/m3. Addaan ti kadawyan a nataengan a tao iti [[bolyum ti dara]] nga agarup 5 a litro, a buklen ti [[plasma (dara)|plasma]] ken dagiti ''nabuangay nga elemento''. Dagiti nabuangay nga elemento ket dagiti dua a kita ti selula ti dara wenno ''korpuskulo'' — dagiti [[nalabaga a selula ti dara]] (dagiti eritrosito) ken dagiti [[puraw a selula ti dara]] (dagiti leukosito) — ken dagiti pirsay ti selula a maawagan dagiti [[plaketa]] a nairaman iti koagulasion. Babaen ti bolyum, dagiti nalabaga a selula ti dara buklenda ti agarup 45% ti intero a dara, ti plasma agarup 54.3%, ken dagiti puraw a selula agarup 0.7%.

Ipakita iti intero a dara (plasma ken dagiti selula) ti [[Di-Newtoniano a pluido|di-Newtoniano]] a [[hemorreolohia|pluidodinamika]].{{Masapul a dakamaten|petsa=Abril 2021}}

&lt;gallery&gt;
File:Krew Frakcjonowana.jpg| Dara ti tao a nabingbingay babaen ti [[sentripugasion]]: Makita ti plasma (makinngato, duyaw a abbongan), {{lang|en|buffy coat}} (tengnga, naingpis a puraw a abbongan) ken abbongan dagiti eritrosito (baba, nalabaga a abbongan).
File:Blutkreislauf.png|Panagbalikuskos ti dara: Nalabaga = oksihenado, asul = deoksihenado
File:Blausen 0425 Formed Elements.png|Ilustrasion a mangiladawan kadagiti nabuangay nga elemento ti dara
File:Blut-EDTA.jpg|Dua a tubo ti dara nga antikoagulado babaen ti [[EDTA]].&lt;br /&gt;Kannigid a tubo: kalpasan ti kinaulimek, nagdisso dagiti NSD iti baba ti tubo.&lt;br /&gt;Kanigid a tubo: Kabbaro a naala a dara
&lt;/gallery&gt;

=== Dagiti selula ===
{{Adu pay|Hemograma}}
Naglaon ti maysa a mikrolitro ti dara iti:
* '''4.7–6.1 a milion (kadagiti lallaki) wenno 4.2–5.4 (kadagti babbai) nga [[eritrosito]]:''' Naglaon dagiti nalabaga a selula ti dara iti [[hemoglobina]] ti dara ken mangiwaras iti [[oksiheno]]. Kadagiti mamalia, dagiti nataengan a nalabaga a selula ti dara ket awanan iti [[nukleo ti selula|nukleo]] ken dagiti [[organulo]]. Dagiti nalabaga a selula ti dara (kadua dagiti selula ti [[endotelio]], kasta met dadduma pay a selula) ket markaan met kadagiti [[glukoprotina]] a mangilasin kadagiti nagduduma a [[grupo ti dara]]. Ti porsiento ti dara a sakupen dagiti nalabaga a selula ti dara ket maawagan iti [[hematokrito]], ken gagangay nga agarup 45%. Ti naitipon a [[kalawa ti rabaw]], ti amin a nalabaga a selula ti dara iti [[bagi ti tao]], ket agarup 2,000 a daras a dakdakkel ngem iti [[kudil|makinruar a rabaw ti bagi]].
* '''4,000–11,000 a [[leukosito]]:''' Dagiti puraw a selula ti dara ket paset ti [[sistema ti immuno]] ti bagi; dadaelenda ken ikkatenda dagiti daan wenno saan a normal a selula ken dagiti basura ti selula, kasta met a rautenda dagiti makaakar a [[mikrobio]] (dagiti [[patoheno]]) ken dagiti ganggannaet a banag. Ti kanser dagiti leukosito ket maawagan [[leusemia]].
* '''200,000–500,000 a [[trombosito]]:''' Maawagan met iti plaketa, makiramraman dagitoy iti [[koagulasion]] ti dara. Ti {{lang|en|fibrin}} manipud iti dissuor ti koagulasion ket mangpataud iti maysa a pagsagatan iti rabaw ti [[plug dagiti plaketa]].

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
|+ &lt;div class=&quot;center&quot; style=&quot;width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;&gt;Dagiti paset ti gagangay a dara&lt;/div&gt;
|-
!Parametro
!Gatad
!Dagiti&lt;br /&gt;rep.
|-
| [[Hematokrito]] ||
45 ± 7 (38–52%) kadagiti lallaki&lt;br /&gt;
42 ± 5 (37–47%) kadagiti babbai
|
|-
| [[pH]] || 7.35–7.45
|&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |title=Medical-surgical nursing : concepts for interprofessional collaborative care |date=2018 |publisher=[[Elsevier]] |editor-first1=Donna D. |editor-last1=Ignatavicius |editor-first2=M. Linda |editor-last2=Workman |editor-first3=Cherie R. |editor-last3=Rebar |editor-first4=Nicole M. |editor-last4=Heimgartner |isbn=978-0-323-46158-0 |edition=9th |location=St. Louis, Missouri |page=190 |language=en-US |oclc=1018308697}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Sobra ti base]] || −3 to +3
|
|-
| P[[oksiheno|O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] || 10–13 kPa (80–100&amp;nbsp;mm Hg)
|
|-
| P[[dioksido ti karbono|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] || 4.8–5.8 kPa (35–45&amp;nbsp;mm Hg)
|
|-
| [[Asido a karboniko|HCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;]] || 21–27 mM
|
|-
| [[Oksihenasion]] ||
Oksihenado: 98–99%&lt;br /&gt;
Deoksihenado: 75%
|
|}
{{clear}}

=== Plasma ===
{{nangruna|Plasma (dara)}}
Agarup 55% ti dara ket [[plasma (dara)|plasma]], maysa a likido a mangtengngel iti dara, a no agmaymaysa ket [[duyaw]] a kas iti [[bukel]]. Ti dagup a bolyum ti plasma ti dara ket 2.7–3.0 a litro iti kadawyan a tao. Kangrunaanna, ti plasma ket maysa a [[danum|naidasar]] a likido a naglaon iti 92% a danum, 8% a [[protina]] ti plasma ti dara, ken bassit a bilang ti dadduma pay a material. Ti plasma iwarwarasna dagiti nalayus a sustansia, kas iti [[glukosa]], dagiti [[aminoasido]], ken dagiti [[nataba nga asido]] (a nalayus iti dara wenno naisinggalut kadagiti plasma a protina), ken ikkatenna dagiti metaboliko a basura, kas iti [[dioksido ti karbono]], [[urea]], ken [[asido a laktiko]].

Dagiti dadduma pay a napateg a [[Listaan dagiti komponente ti dara ti tao|komponente]] ket mairaman:
* Ti [[seroalbumina]]
* Dagiti ahente a mangpapardas iti [[koagulasion]]
* Dagiti [[immunoglobulina]] (dagiti [[antibagi]])
* Dagiti [[lipoprotina]] a partikula
* Dagiti dadduma pay a [[protina]]
* Dagiti dadduma pay nga [[elektrolito]] (nangruna a [[sodio iti biolohia|sodio]] ken [[kloruro]])

Ti termino a '''serum''' ket tumukoy iti plasma a naikkaten dagiti protina ti nagbalay. Kaaduan kadagiti nabati a protina ket albumina ken dagiti immunoglobulina.

=== Asides ===
{{Kitaen pay|Homeostasis nga asido–base}}
Naurnos ti [[pH]] ti dara tapno agtalinaed iti nagbaetan ti 7.35 agingga iti 7.45, a mamagbalin iti dayta a bassit nga alkalino (kompensasion). Ti extra-selular a pluido iti dara nga addaan iti pH a nababbaba ngem 7.35 ket sobra nga asidiko, idinto ta ti pH ti dara a nangatngato ngem 7.45 ket sobra a basiko. Kadawyan a makapapatay ti pH a nababbaba ngem 6.9 wenno nangatngato ngem 7.8. Ti pH ti dara, ti [[Oksiheno#Kapaset a puersa|kapaset a puersa]] ti oksiheno (pO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), ti [[pCO2|kapaset a puersa ti dioksido ti karbono (pCO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)]], ken ti bikarbonato (HCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;) ket siaannad a kontrolado babaen ti sumagmamano a [[homeostasis|homeostatiko a mekanismo]], a mangimpluensia a nangnangruna babaen ti [[sistema ti panaganges]] ken ti [[sistema nga urinario]] tapno makontrol ti [[homeostasis nga asido–base|balanse nga asido–base]] ken panaganges, ken maawagan daytoy a komplikado a proseso iti kompensasion. Marukudan dagitoy babaen ti [[panageksamen iti gas iti arterial a dara]]. Ti plasma ti mangyallatiw met kadagiti mensahe dagiti hormona kadagiti nadumaduma a tisyu. Nabaknang ti listaan dagiti normal a [[Dagiti ranggo ti reperensia para kadagiti panageksamen ti dara|ranggo ti reperensia]] para iti nadumaduma nga elektrolito ti dara.

=== Kadagiti di-mamalia ===
Ti dara ti tao ket kadawyan a dara dagiti mamalia, nupay agduduma ti eksakto a detalye maipapan iti bilang dagiti selula, kadakkel, [[estruktura dagiti protina]], ken dadduma pay. Nupay kasta, adda sumagmamano a nangruna a nagduma dagiti saan a mamalia a bertebrado:
* Dagiti nalabaga a selula ti dara dagiti saan a mamalia a bertebrato ket napatag ken oboide, ken taginayonenda dagiti nukleoda.
* Adda dakkel a panagbaliwbaliw kadagiti kita ken kaadu dagiti puraw a selula ti dara; kas pagarigan, kadawyan a naduma dagiti {{lang|en|acidophil}} ngem kadagiti tattao.
* Dagiti plaketa ket naidumduma kadagiti mamalia, idinto ta kadagiti dadduma a bertebrata, dagiti babassit a nukleado a selula a kasla baston, a maawagan dagiti [[trombosito]], ket mangikontrol iti koagulasion ti dara.

== Pisiolohia ==
=== Sistema ti panaganges ===
{{nangruna|Sistema ti panaganges}}
Agwaras ti dara iti intero a bagi a lumasat kadagiti [[urat]] babaen ti panagpumpia ti [[puso]]. Kadagiti tattao, maipumpo ti dara manipud iti napigsa a kannigid a [[bentrikulo]] ti puso a lumasat kadagiti [[arterya]] kadagiti asideg a [[tisyu (biolohia)|tisyu]] ken agsubli iti kannawan nga [[aurikula (puso)|aurikula]] ti puso a lumasat kadagiti [[bena]]. Kalpasanna, sumrek dayta iti kannawan a bentrikulo ket maipumpon a lumasat iti [[arterya a pulmonario]] kadagiti [[bara]] ken agsubli iti kannigid nga aurikula babaen kadagiti [[bena a pulmonario]]. Sumrek ngarud ti dara iti kannigid nga aurikula tapno maisaknap manen. Ti arteryal a dara ti mangitugot iti oksiheno manipud iti naangin nga angin kadagiti amin a selula ti bagi, ket ti [[benoso a dara]] ti mangitugot iti dioksido ti karbono, maysa a basura a produkto ti [[metabolismo]] dagiti [[selula (biolohia)|selula]], kadagiti bara tapno maanges. Nupay kasta, ti maysa a pakaidumaanna ket dagiti arterya a pulmunario, nga isu ti addaan iti kaaduan a deoksihenado a dara iti bagi, idinto ta dagiti bena a pulmonario ket addaan iti oksihenado a dara.

Ti kanayonan a panagsubli a panagayus ket mabalin a mapataud babaen ti panaggunay dagiti [[piskel ti tultulang]], a mabalin a mangkompres kadagiti bena ken mangiduron iti dara a lumasat kadagiti [[balbula]] kadagiti bena iti kannawan nga [[aurikula (puso)|aurikula]].

Nangdeskribir ni [[William Harvey]] iti panagbalikuskos ti dara idi 1628.

=== Panagpataud ken pannakarunot dagiti selula ===
Kadagiti bertebrado, dagiti nadumaduma a selula ti dara ket maaramid iti [[pata ti tulang]] babaen ti proseso a maawagan iti [[hematopoiesis]], a pakairamanan ti [[eritropoiesis]], ti pannakapataud dagiti nalabaga a selula ti dara; ken ti [[mielopoiesis]], ti pannakapataud dagiti puraw a selula ti dara ken dagiti plaketa.

Bayat ti [[kinaubing]], dandani amin a tulang ti tao ti mangpataud kadagiti nalabaga a selula ti dara; bayat a nataenganen, dagiti dadakkel a tulang laeng ti mangpataud kadagiti nalabaga a selula ti dara: dagiti bagi dagiti bertebra, ti tulang ti barukong (esternon), ti paragpag, dagiti tulang ti pading-pading, ken dagiti tulang dagiti makinngato a takiag ken dagiti saka. Kanayonanna, bayat ti kinaubing, ti [[timo]] a glandula, a masarakan iti [[mediastino]], ket napateg a gubuayan dagiti [[limpocito a T]].

Ti protina a paset ti dara (a pakairamanan dagiti protina ti koagulasion) ket kaaduan a patauden ti [[dalem]], idinto ta dagiti hormona ket patauden dagiti [[salsalamagi nga endokrino]], ken ti danum a paset ket urnosen ti [[hipotalamo]] ken taginayonen ti [[bekkel]].

Dagiti nasalun-at nga [[eritrosito]] ket addaanda iti biag iti plasma iti agarup 120 nga aldaw sakbay a madadaelda babaen ti [[pali]], ken dagiti [[selula ni Kupffer]] iti dalem. Mangikkat met ti dalem kadagiti dadduma a [[protina]], [[lipido]], ken [[aminoacido]]. Aktibo a mangibelleng ti bekkel kadagiti rugit ken agpartuat iti [[isbo]].

=== Panagipaay ti oksiheno ===
{{nangruna|Saturasion ti oksiheno}}
Kemikal a naitipon iti [[hemoglobina]] agarup 98.5% ti [[oksiheno]] iti maysa a sample ti arteryal a dara iti nasalun-at a tao, nga agang-anges iti angin iti [[presion nga atmosperiko|presion ti baybay]]. Saan a konektado iti hemoglobina agarup 1.5% ti oksiheno, a marunaw iti dadduma a likido ti dara. Ti hemoglobina a molekula ket kangrunaan a mangitugot iti oksiheno kadagiti [[mamalia]] ken iti adu a dadduma pay a dagiti kita ti ayup.

Addaan ti hemoglobina iti kapasidad a mangikabil iti oksiheno iti nagbaetan ti 1.36 ken 1.40 ml O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; iti kada gramo ti hemoglobina, a mangpadakkel iti dagup a [[kapasidad ti oksiheno iti dara]] iti maminpitopulo a daras, no idilig no ti oksiheno laeng ti maawit babaen ti solublina a 0.03 ml O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; iti kada litro ti dara iti kada mm Hg ti parsial a presion ti oksiheno (agarup 100 mm Hg kadagiti arteria).

Malaksid kadagiti pulmonario ken [[umbilikal nga arterya]], ken dagiti katupagda a bena, mangitugot dagiti arterya iti '''oksihenado a dara''' manipud iti puso ken mangitulod iti dayta iti bagi a lumasat kadagiti [[arteryola]] ken [[kapilar ti dara]], a sadiay naibus ti oksiheno; kalpasanna, dagiti [[benula]] ken mangitugot dagiti bena iti '''deoksihenado a dara''' nga agsubli iti puso.

Iti gagangay a kasasaad kadagiti nataengan a tattao nga agin-inana, ti hemoglobina iti dara a rummuar kadagiti bara ket agarup a 98–99% a [[Saturasion ti oksiheno|nasaturado iti oksiheno]], a magun-od ti panangipaay iti oksiheno iti nagbaetan ti 950 ken 1150 ml/min iti bagi. Iti maysa a nasalun-at a nataengan nga aginana, ti panagusar ti oksiheno ket agarup a 200–250 ml/min, ken ti deoksihenado a dara nga agsubli kadagiti baga ket agarup a 75% (70 aginggana iti 78%) a nasaturado pay.

Ti ad-adu a panagusar iti oksiheno bayat ti napaut a panagehersisio ket mangpabassit iti saturasion ti oksiheno iti benoso nga dara, a mabalin a dumanon iti basbassit ngem 15% iti nasanay nga atleta; nupay ti bilang ti panaganges, ken ti panagayus ti dara, ket umadu a mangkompensar, ti saturasion ti oksiheno iti arteryal nga dara ket mabalin a bumaba iti 95% wenno basbassit pay kadagitoy a kasasaad.

Ti saturasion ti oksiheno a nakababa ket maibilang a napeggad iti maysa a tao nga agin-inana (kas pagarigan, kabayatan ti operasion iti sidong ti [[anestesia]]). Napeggad iti salun-at ti napaut a [[hipoksia (medisina)|hipoksia]] (oksihenasion a basbassit ngem 90%), ken ti nakaro a hipoksia (saturasion a basbassit ngem 30%) ket mabalin a dagus a makapapatay.

Ti [[sikog]], a makaawat iti oksiheno babaen ti [[kadkadua]], ket maipasango iti basbassit unay a presion ti oksiheno (agarup 21% iti kaadu a masarakan kadagiti bara ti nataengan), isu a mangpataud dagiti sikog iti sabali a kita ti hemoglobina nga ad-adda a makilangen iti oksiheno (hemoglobina nga F) tapno makapagandar kadagitoy a kasasaad.

=== Panagipaay ti dioksido ti karbono ===
Adda tallo a pamay-an ti panangyakar ti CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; iti dara. (Agduduma ti eksakto a porsiento depende no arteryal wenno benoso a dara dayta.) Kaaduan iti dayta (agarup 70%) ket mabaliwan kadagiti ion ti bikarbonato nga {{chem2|HCO3−}} babaen ti ensima nga [[anhidrasa a karboniko]] kadagiti nalabaga a selula ti dara babaen ti reaksion a {{chem2|CO2 + H2O -&gt; H2CO3 -&gt; H+ + HCO3−}}; marunaw ti agarup a 7% iti plasma; ken naisinggalut ti agarup a 23% iti hemoglobina kas kadagiti kompuesto ti [[karbamino]].

Ti hemoglobina, ti kangrunaan a molekula nga agay-aywan iti oksiheno kadagiti nalabaga a selula ti dara, ket agay-aywan agpadpada iti oksiheno ken dioksido ti karbono. Nupay kasta, ti CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; a nakitipon iti hemoglobina ket saan nga agtipon iti isu met laeng a disso a kas iti oksiheno. Imbes ketdi, agtipon dayta kadagiti N-terminal a grupo iti uppat a kadena ti globina. Nupay kasta, gapu kadagiti [[allosteriko a regulasion|allosteriko nga epekto]] iti molekula ti hemoglobina, ti panagtipon ti CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; pabassitenna ti kaadu ti oksiheno a maitipon iti maysa a naited a parsial a presion ti oksiheno. Ti bimmaba a panagtipon iti dioksido ti karbono iti dara, gapu iti immadu a kaadu ti oksiheno, ket pagaammo kas ti [[epekto ni Haldane]], ken napateg dayta iti pannakaiyalis ti dioksido ti karbono manipud kadagiti tisyu agingga kadagiti bara. Ti panagpangato ti parsial a presion ti CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; wenno ti nababbaba a pH ket mangpataudto iti pannakaibelleng ti oksiheno iti hemoglobina, a pagaammo kas ti [[epekto ni Bohr]].

=== Panagipaay dagiti ion ti hidroheno ===
Ti dadduma nga oksihemoglobina ket napukaw ti oksiheno ken agbalin a deoksihemoglobina. Mangitipon ti deoksihemoglobina iti kaaduan kadagiti ion ti hidroheno gapu ta, no idilig iti oksihemoglobina, ad-adu ti kinasingedna iti ad-adu a hidroheno.

=== Sistema a limpatiko ===
{{nangruna|Sistema a limpatiko}}
Kadagiti mamalia, ti dara ket agpapada iti [[limpa]], nga agtultuloy a mabukel kadagiti tisyu manipud iti dara babaen ti ultrapiltrasion a kapilario. Maurnong ti limpa babaen ti sistema dagiti babassit a limpatiko a tubo ken maiyannatup iti [[torakiko a kondukto]], a pagayusan iti kannigid a [[subklabio a bena]], a sadiay sumrek ti limpa manen iti sistemiko a sirkulasyon ti dara.

=== Termorregulasion ===
Mangitugot ti panagwaras ti dara iti pudot iti intero a bagi, ket dagiti panagbalbaliw iti daytoy a panagwaras ket napateg a paset ti [[termorregulasion]]. Ti ad-adu a darana nga agayus iti rabaw ti bagi (kas pagarigan, no napudot a [[tiempo (atmosperiko)|tiempo]] wenno narigat a [[panagehersisio]]) ket mangpabara iti [[kudil]], isu a naparpartak ti pannakapukaw ti pudot. Iti kasumbangirna, no nababa ti [[temperatura]] iti ruar, bumassit ti dara nga agturong kadagiti ramay ken rabaw ti kudil, tapno malapdan ti pannakapukaw ti pudot, ken nangnangruna nga agturong ti dara kadagiti napateg nga organo ti bagi.

=== Ti kapartak ti panagayus ===
Agduduma ti kapartak ti panagayus ti dara iti nagduduma nga organo. Ti [[dalem]] ket addaan iti kaaduan a suplay ti dara nga agarup 1350 ml/min. Ti [[bekkel]] ken [[utek]] ket maikadua ken maikatlo a kaaduan a naisuplay nga organo, nga agpada nga 1100 ml/min ken ~700 ml/min.

Agduduma ti relatibo a kapartak ti panagayus ti dara iti tunggal 100 g a tisyu, ngarud ti [[bekkel]], [[adrenal a glandula]] ken [[tiroide]] ket umuna, maikadua, ken maikatlo a naisuplay a tisyu.

=== Dagiti hidrauliko a pagannurotan ===
Ti pananglapped iti panagayus ti dara ket mabalin met a mausar kadagiti espesial a tisyu tapno maparnuay ti temporario a panangpadakkel, a mangiturong iti [[ereksion]] dayta a tisyu; dagiti pagarigan ket ti [[tisyu nga erektil]] iti [[buto]] ken [[muting]].

Ti sabali pay a pagarigan ti hidraulikal a panagandar ket ti [[aglaglagto a lawwalawwa]], nga iti dayta ti dara a naipasagepsep kadagiti gurongna iti sidong ti presion ti mangtignay kadakuada nga agtakder a nalinteg para iti nabileg a lagto, nga awan ti kasapulan a dadakkel a masel a sakana.

== Maris ==
{{nangruna|Hemoglobina}}
Ti hemoglobin ti kangrunaan a mangikeddeng iti [[maris]] ti dara ('''hemokroma'''). Tunggal molekula ket addaan iti uppat a grupo ti [[hemo]], ket ti pannakilangenda kadagiti nadumaduma a molekula ti mangbalbaliw iti eksakto a maris. Nalabaga a nalabaga ti arteryal a dara ken ti kapilario a dara, yantangay ti oksiheno ipaayna ti napigsa a nalabaga a maris iti grupo ti hemo. Nasipnget a nalabaga ti deoksihenado a dara; adda daytoy kadagiti bena, ken makita bayat ti [[panagidonar iti dara]] ken no maala dagiti benoso a sample ti urat a dara. Gapu ta agduduma ti [[espektro iti lawag]] a maabsorben ti hemoglobina iti nagbaetan ti oksihenado ken deoksihenado a kasasaad.

Nalabaga a nalabaga ti dara iti [[pannakasabidong iti monoksido ti karbono]], gapu ta mangpataud ti [[monoksido ti karbono]] iti [[karboksihemoglobina]]. No adda pannakasabidong iti [[sianuro]], saan a mausar ti bagi ti oksiheno, isu nga agtalinaed a oksihenado ti urat a dara, a mangpakaro iti kinalabaga. Adda sumagmamano a kondision a mangapektar kadagiti grupo ti hemo nga adda iti hemoglobina ken a mabalin a mamagbalin iti kudil a kasla asul – maysa a sintoma a maawagan iti [[sianosis]]. No oksihenado ti hemo, agporma ti [[metahemoglobina]], a maysa a kompuesto ti kolor kape a saan a makaiyalis iti oksiheno. Iti manmano a kondision a [[sulpohemoglobinemia]], parsial a oksihenado ti arteryal a hemoglobina, ken agparang a nalabaga a nalabaga nga addaan iti asul a kolor.

Agparang a asul dagiti bena nga asideg iti rabaw ti kudil, gapu iti nadumaduma a rason. Nupay kasta, dagiti banag a makagapu iti daytoy a panagbalbaliw ti [[pannakaawat iti maris]] ket mainaig iti panagwaras ti lawag ti kudil ken ti panangproseso ti {{lang|en|visual input}} babaen ti [[visual cortex]], imbes a ti aktual a maris ti benoso a dara.

Dagiti [[skink]] iti henero a ''[[Prasinohaema]]'' ket addaan iti berde a dara gapu iti panagurnong ti [[biliberdina]] a basura a produkto.

== Dagiti kirokiro ==
=== Kadkadawyan ===
* Dagiti kirokiro ti bolyum
** Mabalin ti pannakadangran a mangpataud iti pukaw ti dara gapu iti panagpadara. Ti maysa a nasalun-at a nataengan ket mabalin a mapukaw ti gistay 20% ti bolyum ti dara (1 L) sakbay a mangrugi ti umuna a sintoma, ti kinaawan talna, ken 40% ti bolyum (2 L) sakbay a mangrugi ti [[shock]]. Napateg dagiti [[trombosito]] iti [[koagulasion]] ti dara ken iti panagporma dagiti agbalay ti dara, a mabalin a mangpasardeng iti panagpadara. Ti pannakadangran, dagiti makin-uneg nga organo wenno dagiti [[tulang]], ket mabalin a mangpataud iti [[akin-uneg a panagpadara]], a no dadduma ket nakaro.
** Ti [[pannakaugot]] ket mabalin a mangpabassit iti bolyum ti dara babaen ti panangpabassitna iti kaadu ti danum iti dara. Manmano a mangiturong daytoy iti shock (malaksid kadagiti nakaro unay a kaso) ngem mabalin a mangiturong iti [[ortostatiko a hipotension]] ken [[pannakatalimudaw]].
* Dagiti kirokiro ti panagbalikuskos
** Ti shock ket saan nga epektibo a [[perpusion]] dagiti tisyu, ken mabalin a maigapu dayta iti nadumaduma a kondision a pakairamanan ti panagpukaw ti dara, impeksion, wenno di nasayaat a magapuanan ti puso.
** Mangkissay ti aterosklerosis iti panagayus ti dara kadagiti arterya, agsipud ta ti [[ateroma]] liniaenna dagiti arterya ken pagbalinenna a nailet dagita. Kadawyan nga umad-adu ti ateroma bayat nga umad-adu ti tawen, ken mabalin a kumaro ti panagsaknapna gapu iti adu a pakaigapuan a pakairamanan ti [[panagsigarilio]], [[hipertension]], sobra a lipido nga agbalikuskos ([[hiperlipidemia]]), ken [[diabetes]] mellitus.
** Mabalin nga agporma ti [[koagulasion]] iti maysa a [[trombosis]], a mabalin a manglapped kadagiti urat.
** Dagiti parikut iti komposision ti dara, ti panagpumpia ti puso, wenno ti panagpainget dagiti urat ti dara, ket mabalin nga agresulta iti adu a pagbanagan a pakairamanan ti [[hipoksia]] (awan oksiheno) dagiti masupsuportaran a tisyu. Ti termino nga [[iskemia]] tuktukoyenna ti tisyu a di umdas ti pannakaibuyogna iti dara, ket ti imparksion tuktukoyenna ti ipapatay ti tisyu ([[nekrosis]]), a mabalin a mapasamak no naserraan (wenno saan unay nga umdas) ti pannakaibuyog ti dara.

=== Hematolohiko ===
{{kitaen pay|Hematolohia}}
* Anemia
** Ti di umdas a masa dagiti nalabaga a selula ([[anemia]]) ket mabalin a resulta ti panagpadara, sakit ti dara a kas iti [[talassemia]], wenno [[malnutrision|panagkurang iti nutrision]], ken mabalin a kasapulan ti maysa wenno ad-adu pay a [[panangyalison iti dara]]. Ti anemia ket mabalin met a maigapu iti [[sakit a henetiko]] a pakaigapuan ti saan a nasayaat a panagandar dagiti nalabaga a selula ti dara. Ti anemia ket mabalin a kumpirmaen babaen ti [[panangeksamen iti dara]] no nababbaba ti hemoglobina ngem 13.5 gm/dl kadagiti lallaki wenno nababbaba ngem 12.0 gm/dl kadagiti babbai. Adu a pagilian ti addaan kadagiti [[banko ti dara]] tapno mapennek ti panagkasapulan iti dara a mabalin a mayalison. Ti tao a mayalison iti dara masapul nga addaan iti [[grupo ti dara]] a maitunos iti grupo ti dara ti nangidonar.
** [[Sakit a sickle-cell]]
* Dagiti kirokiro ti panagadu dagiti selula
** Ti [[leusemia]] ket maysa a grupo dagiti [[kanser]] iti tisyu ken selula a mangpataud iti dara.
** Mabalin a [[Prekanseroso a kondision|premalignante]] ti saan a kanser a nalabes a panagpataud kadagiti nalabaga a selula ([[polisitemia bera]]) wenno kadagiti plaketa ([[esensial a trombositosis]]).
** Dagiti [[sindrome a mielodisplasiko]] ramanenna ti saan nga epektibo a panagpataud iti maysa wenno ad-adu pay a linia ti selula.
* Dagiti kirokiro ti koagulasion
** Ti [[hemopilia]] ket maysa a [[sakit a henetiko]] a mangpataud iti di panagtrabaho ti maysa kadagiti mekanismo ti [[koagulasion]] ti dara. Daytoy ti mamagpeggad iti biag kadagiti saan a napateg a sugat, ngem masansan a mangpataud iti [[hemartrosis]], wenno panagpadara kadagiti uneg dagiti susuop, a no dadduma mabalin a [[paralisis|mangparalisado]].
** Ti saan nga epektibo wenno saan nga umdas a plaketa ket mabalin met a mangpataud iti [[koagulopatia]] (dagiti kirokiro iti panagpadara).
** Ti hiperkoagulable a kasasaad ([[trombopilia]]) ket resulta dagiti depekto iti panagregula dagiti plaketa wenno paktor ti koagulasion, ken mabalin a mangpataud iti [[trombosis]].
* Dagiti makaakar a sakit ti dara
** Ti dara ket maysa a napateg a [[bektor (biolohia)|bektor]] ti impeksion. Ti [[HIV]], ti birus a pakaigapuan ti [[AIDS]], ket maiwaras babaen ti pannakidenna iti dara, [[kapsit]], wenno dadduma pay a [[pluido ti bagi]] ti maysa a naimpektaran a tao. Ti [[hepatitis B]] ken [[hepatitis C|C]] ket kangrunaan a maiyakar babaen ti pannakisango iti dara. Gapu kadagiti [[impeksion a maiyallatiw iti dara]], dagiti banag a nadadael iti dara maibilangda a [[biolohiko a peggad|biopeggad]].
** Ti bakterial nga impeksion iti dara ket [[bakteremia]] wenno [[sepsis]]. Ti biral nga impeksion ket [[biremia]]. Ti [[malaria]] ken [[tripanosomiasis]] ket [[parasitismo|parasitiko]] nga impeksion a maiyallatiw iti dara.

=== Pannakasabidong iti monoksido ti karbono ===
{{nangruna|Pannakasabidong iti monoksido ti karbono}}
Dagiti banag malaksid iti oksiheno ket mabalin a makisinggalut iti hemoglobina; iti dadduma a kasasaad, mabalin a mangpataud daytoy iti di maisubli a pannakadadael ti bagi. Napeggad unay ti monoksido ti karbono, kas pagarigan, no maiyeg iti dara babaen ti panaganges, agsipud ta ti monoksido ti karbono ket saan a maisubli a makisinggalut iti hemoglobina tapno maporma ti karboksihemoglobina, isu a basbassit ti hemoglobina a nawaya a mangisinggalut iti oksiheno, ken basbassit dagiti molekula ti oksiheno a maipan iti dara. Mabalin a makaigapu daytoy iti [[pannakaeppes]]. Napeggad ti apuy nga agpuor iti nairikep a kuarto nga awan ti nasayaat a bentilasion, ta mabalin a mangpataud dayta iti panagurnong ti monoksido ti karbono iti angin. Dadduma a monoksido ti karbono ti makisinggalut iti hemoglobina bayat ti agsigarilio.

== Dagiti panangagas ==
=== Panangyalison ===
{{Adu pay|Panangyalison iti dara}}
Ti dara para iti panangyalison ket maala kadagiti tattao a mangted iti dara babaen ti [[panagidonar iti dara]] ken maidulin iti [[banko ti dara]]. Adu ti nagduduma a grupo ti dara kadagiti tattao, ti [[ABO a sistema ti grupo ti dara]], ken ti [[Rhesus a sistema ti grupo ti dara]], ti kapatgan. Ti panangyalison iti dara, nga addaan iti saan a mayanatup a grupo ti dara, ket mabalin a mangpataud kadagiti nakaro, masansan a makapapatay, a komplikasion, isu a maaramid ti [[panag-cross-match]] tapno masigurado a mayalison ti mayanatup a produkto ti dara.

Dagiti dadduma pay a produkto ti dara [[Intrabenoso a terapia|a maited iti bena]] ket dagiti [[plaketa]], [[plasma ti dara]], {{lang|en|[[cryoprecipitate]]}}, ken dagiti espesipiko a konsentrado ti paktor ti koagulasion.

=== Intrabenoso a panangadministrar ===
Adu a kita ti [[agas]] (manipud kadagiti [[antibiotiko]] agingga iti [[kemoterapia]]) ti mayalison iti bena, gapu ta saan a dagus wenno umdas a maabsorben dagitoy iti [[trakto ti panagtunaw]].

Kalpasan ti nakaro a pannakapukaw ti dara, dagiti likido a preparasion, a heneriko a pagaammo a kas dagiti {{lang|en|plasma expander}}, ket mabalin a maited iti uneg ti bena, wenno dagiti solusion ti asin (NaCl, KCl, CaCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; kdpy.) iti pisiolohikal a konsentrasion, wenno dagiti [[koloide|koloidal]] a solusion, kas ti {{lang|en|dextrans}}, {{lang|en|human serum albumin}}, wenno [[baro a naiyelo a plasma]]. Kadagitoy nga [[emerhensia]] a kasasaad, ti plasma expander ket epektibo a pamay-an a mangisalakan iti biag ngem iti panangyalison iti dara, agsipud ta saan a dagus a mangrugi manen ti [[metabolismo]] dagiti naiyalison a [[nalabaga a selula ti dara]] kalpasan ti panangyalison.

=== Panangibulos iti dara ===
{{Nangruna|Panangibulos iti dara}}
Iti moderno a [[medisina a naibatay iti ebidensia]], ti panagibulos iti dara ket maus-usar iti panangagas iti dadduma a manmano a sakit, a pakairamanan ti [[hemokromatosis]] ken [[polisitemia]]. Nupay kasta, ti panangibulos iti dara ken ti [[panang-alimatek]] ket gagangay a saan a naaprobaran a pamay-an, a maar-aramat agingga idi maika-19 a siglo, gapu ta adu a sakit ti di umiso a mapapati a maigapu iti nalabes a dara, sigun iti [[Hippokratiko]] a medisina.

== Etimolohia ==
Ti Ilocano a sao a dara ket tinawid manipud iti [[Proto-Malayo-Polinesio]] a *''daʀaq'', ken mainaig iti [[Pagsasao nga Indones|Indones]] a {{lang|id|darah}}, [[Pagsasao a Malagasi|Malagasi]] a {{lang|mg|ra}}, ken [[Pagsasao a Nauruano|Nauruano]] nga {{lang|na|ara}}.&lt;ref&gt;https://en.wiktionary.org/wiki/dara#Ilocano&lt;/ref&gt; Ti sabali pay a mainaig a sao ket [[dinardaraan]].

Ti Ingles a {{lang|en|blood}} ([[Daan nga Ingles]] a {{lang|ang|blod}}) ket nagtaud manipud ti [[Sasao nga Alemaniko|Alemaniko]] ken addaan kadagiti kapadpadana a kaipapanan kadagiti amin a dadduma a pagsasao ti Aleman (a kas ti [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]] a {{lang|de|Blut}}, [[Pagsasao a Sueko|Sueko]] a {{lang|sv|blod}}, [[Pagsasao a Gotiko|Gotiko]] a {{lang|got|𐌱𐌻𐍉𐌸}} ''blōþ''). Awan ti naawat nga [[Sasao nga Indo-Europeano|Indo-Europeano]] nga etimolohia.

== Pakasaritaan ==
=== Klasiko a Griego a medisina ===
Ni [[Robin Fåhræus]] (maysa a Sueko a [[mangngagas]] a nangpataud iti [[kaadu ti sedimentasion ti eritrosito]]) insingasingna a ti sistema ti [[humorismo]] ti [[Taga-ugma a Gresia|Taga-ugma a Griego]] — a sadiay ti bagi ket naipagarup a naglaon kadagiti uppat a naidumduma a [[pluido ti bagi]] (a nainaig kadagiti nadumaduma a [[temperamento]]) — ket naibatay iti [[panagpaliiw]] ti koagulasion ti dara iti maysa a nalawag a pagkargaan. No maala ti dara iti maysa a baso a pagkargaan ket saan a masinga iti agarup maysa nga oras, makita ti uppat a nagduduma a katuon. Agporma ti nangisit nga agbalay iti baba (ti &quot;[[nangisit nga apro]]&quot;). Iti ngatuen ti agbalay, adda katuon dagiti nalabaga a selula ti dara (ti &quot;dara&quot;). Iti ngatuen daytoy adda pumuraw a katuon dagiti puraw a selula ti dara (ti &quot;[[plema]]&quot;). Ti makinngato a katuon ket nalawag a duyaw a suero (ti &quot;[[duyaw nga apro]]&quot;).

Kaaduanna, patien dagiti Griego a managpanunot a ti dara ket nagtaud iti taraon. Ni [[Plato]] ken ni [[Aristoteles]] ti dua a napateg a taudan ti ebidensia para iti daytoy a kapanunotan, ngem naggapu dayta iti ''[[Iliada]]'' ni [[Homero]]. Impagarup ni Plato a ti [[apuy]] kadagiti tiantayo pagbalinenna ti taraon a dara. Patienna met a dagiti panaggunay ti [[angin]] iti bagi, bayat nga aganges ken agangestayo, ti mangitugot iti daytoy nga apuy bayat a pagbalinenna ti taraontayo a dara. Patien ni Aristoteles a ti taraon ket agbalin a dara iti [[puso]] ken mabaliwan a banag dagiti bagitayo.

=== Dagiti grupo ===
Ti sistema ti grupo ti dara ti ABO ket natakuatan idi tawen 1900 babaen ken ni [[Karl Landsteiner]]. Ni [[Jan Janský]] ti umuna a nangilasin iti uppat a [[grupo ti dara]] (A, B, AB, ken O) idi 1907, a maus-usar pay laeng agingga ita. Idi 1907, naaramid ti kaunaan a [[panangyalison iti dara]] a nangusar iti sistema ti ABO tapno maammuan dagiti grupo ti dara. Ti immuna a di direkta a panangyalison ti dara ket naaramid idi Marso 27, 1914. Natakuatan ti [[Rhesus a paktor]] idi 1937.

== Kultura ken relihion ==
{{Kitaen pay|Panangpadpadakes iti dara}}
Gapu iti kinapategna iti [[biag]], nainaig ti dara iti adu a [[pammati]]. Ti maysa kadagiti kangrunaan ket ti panangusar iti dara a kas [[simbolo]] para kadagiti relasion ti pamilia babaen ti pannakayanak/panaganak; ti agbalin a &quot;kakabagian ti dara&quot; ket ti mairaman babaen ti kapuonan wenno kaputotan, imbes a panagasawa. Mainaig unay daytoy kadagiti [[heredity|linia ti dara]], ken dagiti pagsasao a kas iti &quot;[[napuspuskol ti dara ngem ti danum]]&quot; ({{lang-en|blood is thicker than water}}) ken &quot;dakes a dara&quot; ({{lang-en|bad blood}}), kasta met ti &quot;[[kabsat ti dara]]&quot; ({{lang-en|blood blother}}).

Ti dara ket nangnangruna a naipaganetget kadagiti relihion ti [[Islam]], [[Hudaismo]], ken [[Kristianidad]], agsipud ta kuna ti [[Libro ti Levitico|Levitico]] 17:11 nga &quot;Adda iti dara ti biag ti tunggal parsua&quot;.&lt;ref&gt;https://www.bible.com/bible/782/LEV.17.RIPV&lt;/ref&gt; Daytoy a sasao ket paset ti linteg ti Levitico a mangiparit iti panaginum iti dara wenno pannangan iti karne nga adda pay laeng ti darana imbes a maibukbok.

Dagiti [[mitolohia|mitiko]] a panangtukoy iti dara ket no dadduma mayaplikar iti mangted-biag a galad ti dara, a makita kadagiti pasamak a kas iti [[panagpasngay]], a naiduma iti dara ti pannakadangran wenno [[patay]].

=== Dagiti Katutubo nga Australiano ===
Iti adu a tradision [[dagiti Katutubo nga Australiano]], ti [[okre]] (nangnangruna ti nalabaga) ken ti dara, nga agpadpada nga aduan iti [[landok]] ken maibilang a [[Maban]], ket mayaplikar kadagiti bagi dagiti sumasala para iti ritual. Kas kuna ni Lawlor:
:Iti adu a ritual ken seremonia dagiti Katutubo, marisot ti nalabaga nga okre iti amin a [[kinalabus|lamolamo]] a bagi dagiti sumasala. Kadagiti nalimed, sagrado a seremonia dagiti lallaki, ti dara a naala manipud kadagiti bena dagiti [[takiag]] dagiti nakipaset ket maisukat ken mailidlid kadagiti bagida. Ti nalabaga nga okre ket maus-usar iti umasping a pamay-an kadagiti saan unay a nalimed a seremonia. Ti dara ket maus-usar met a mangikabil kadagiti [[dutdot]] dagiti [[billit]] kadagiti bagi dagiti tattao. Naglaon ti dutdot ti billit iti [[protina]] a sensitibo unay iti [[magnetismo]].&lt;ref&gt;{{cite book | last = Lawlor | first = Robert | name-list-style = vanc |title=Voices of the first day: awakening in the Aboriginal dreamtime | url = https://archive.org/details/voicesoffirstday0000lawl |publisher=Inner Traditions International |location=Rochester, VT |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/voicesoffirstday0000lawl/page/102 102]–103 |isbn=978-0-89281-355-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Iti Ingles: &quot;In many Aboriginal rituals and ceremonies, red ochre is rubbed all over the naked bodies of the dancers. In secret, sacred male ceremonies, blood extracted from the veins of the participant's arms is exchanged and rubbed on their bodies. Red ochre is used in similar ways in less-secret ceremonies. Blood is also used to fasten the feathers of birds onto people's bodies. Bird feathers contain a protein that is highly magnetically sensitive.&quot;&lt;/ref&gt;
Kuna ni Lawlor a ti dara, a nausar iti kastoy a pamay-an, ket us-usaren dagitoy a tattao a mangitunos kadagiti sumasala iti di makita nga enerhia ti [[Dreamtime]]. Ngarud, ti Lawlor konektaranna dagitoy di makita nga enerhia ken [[magnetiko a tay-ak]], agsipud ta magnetiko ti landok.

=== Paganismo nga Europeo ===
Kadagiti [[tribu a Hermaniko]], nausar ti dara bayat dagiti sakripisioda, dagiti ''[[Blót]]''. Maibilang a ti dara addaan iti pannakabalin ti nangirugina, ket, kalpasan ti panangpapatay, nawarsi ti dara kadagiti diding, kadagiti estatua dagiti didios, ken kadagiti mismo a nakiraman. Daytoy nga aramid ti panangwarsi iti dara ket naawagan iti {{lang|ang|blóedsian}} iti [[Daan nga Ingles]], ket ti terminolohia ket inutang ti [[Simbaan a Katoliko]], a nangiturong kadagiti Ingles a sasao a {{lang|en|bless}} ({{lang-ilo|bendisionan}}) ken {{lang|en|blessing}} ({{lang-ilo|bendision}}). (Laglagipenyo a ti sao nga Espaniol a {{lang|es|bendición}} ket awan pakainaigan iti Ingles a {{lang|en|blessing}}.)

Kas relikto ti Linteg a Hermaniko, ti [[kruentasion]], maysa a rigat a ti bangkay ti biktima ket maipagarup a mangrugin nga agpadara iti imatang ti mammapatay, ket nausar agingga idi rugrugi ti maika-17 a siglo.

Ti [[Pagsasao a Hitita|sao a Hitita]] para iti dara, {{lang|hit|𒂊𒌍𒄯}} ''ishar'', ket kabagian dagiti sasao para iti &quot;kari&quot; ken &quot;katilonan&quot;, kitaenyo ni [[Ishara]]. Patien dagiti [[Taga-ugma a Gresia|taga-ugma a Griego]] a ti dara dagiti didiosen, ti ''[[ichor]]'', ket maysa a substansia a makasabidong kadagiti mortal.

=== Kristianidad ===
Iti [[Libro ti Genesis|Genesis]] 9:4, imparit ti Dios a kanen ni [[Noe]] ken dagiti annakna ti dara (kitaen ti [[Linteg ni Noe]]). Daytoy a bilin ket intultuloy nga inannurot ti [[Simbaan ti Daya nga Ortodokso]].

Kuna met iti Biblia (iti [[Libro ti Exodo|Exodo]]) nga idi immay ti Anghel ti Ipapatay iti balay dagiti Hebreo, saan a matay ti inauna nga anak no makita ti anghel a nawarasan ti dara ti kordero iti ridaw ti balay.

Iti [[Konsilio ti Herusalem]], imparit dagiti [[apostol]] kadagiti dadduma a Kristiano ti pannangan iti dara – daytoy ket nairekord iti Dagiti Aramid 15:20 ken 29. Ilawlawag daytoy a kapitulo ti maysa a rason (nangnangruna iti bersikulo 19–21): Tapno maliklikan ti mangpabasol kadagiti Hudio a nagbalin a Kristiano, agsipud ta naiparit daytoy iti Mosaiko a Linteg.

Sigun kadagiti manamati, ti dara ni Kristo isu ti pamay-an a [[panangabbong|mangabbong]] kadagiti [[basol]]. Kasta met, &quot;[...] ti dara ni Jesus nga Anakna ugasannatayo iti amin a basol. (1 Juan 1:7), &quot;Ay-ayatennatayo ni Jesu-Cristo, ket winayawayaannatayo kadagiti basbasoltayo babaen iti ipapatayna.&quot; (Paltiing 1:5), ken &quot;Pinarmek dagiti kakabsattayo babaen iti dara ti Kordero ken iti panangsaksida iti pudno.&quot; (Paltiing 12:11)

Isursuro ti dadduma a Kristiano a simbaan, a pakairamanan ti [[Simbaan a Katoliko]], [[Eastern Orthodox]], [[Oriental Orthodox]], ken [[Assyrian Church of the East]], a no maited-pateg ti [[arak]] ti [[Eukaristia]], [[Transubstansiasion|pudno nga agbalinen]] daytoy a [[dara ni Hesus]], a mainum dagiti agdaydayaw. Naibatay daytoy a sursuro iti [[Maudi a Pangrabii]], kas nailanad iti uppat nga ebanghelio ti Biblia, a sadiay kinuna ni Hesus kadagiti [[Sangapulo ket Dua nga Apostol|adalanna]] a ti tinapay a kinnanda isu ti lasagna, ket ti arak isu ti darana. &quot;Daytoy ti kopa ti baro a pannakitulag ti Dios kadakayo a mapatalgedan iti darak a maibuyat para kadakayo.&quot; (San Lucas 22:20)

Kaaduan a porma ti [[Protestantismo]], nangnangruna dagidiay a nagtaud iti [[Metodismo|Metodista]] wenno [[Presbiterianismo|Presbiteriano]], isuroda a ti arak ket simbolo laeng ti dara ni Kristo, a espiritual ngem saan a pisikal a presente. Isursuro ti teolohia ti [[Luteranismo]] a ti bagi ken dara ket agkadua &quot;[[Konsubstansiasion|iti, kaduana, ken iti baba]]&quot; ti tinapay ken arak ti piesta ti Eukaristia.

=== Hudaismo ===
Iti [[Hudaismo]], ti dara ti ayup ket saan a mabalin a kanen uray iti kabassitan a kaadu (Levitico 3:17 ken dadduma pay); daytoy ket makita kadagiti linteg ti taraon dagiti Hudio ([[Kashrut]]). Maikkat ti dara iti lasag babaen ti panangbugguan ken panangpennek iti danum (tapno mangpalukay dagiti agbalay), [[panangpaasin (taraon)|panangpaasin]] ken kalpasanna panangbugguan manen iti danum iti sumagmamano a daras. Masapul met a kitaen dagiti itlog ken ikkaten ti aniaman a mantsa ti dara sakbay a makanenda. Nupay ti dara manipud iti ikan ket kosher sigun iti Biblia, nagparit dagiti rabbi a kanen ti dara ti ikan tapno maliklikan ti panagparang a salungasingen ti iparparit ti Biblia.

Ti sabali pay a ritual a mangiraman iti dara ramanenna ti panangabbong iti dara ti [[manok]] wenno sabali pay nga [[ayup]] kalpasan ti panangparti (Levitico 17:13); ti rason nga inted ti [[Torah]] ket: &quot;Adda iti dara ti biag iti tunggal parsua&quot; (ibid. 17:14). No maipapan kadagiti tattao, ilawlawag ti [[Kabbalah]] iti daytoy a bersikulo a ti [[animal a kararua]] ti tao ket adda iti dara, ken nagtaud iti dayta dagiti pisikal a tarigagay.

Umasping iti dayta, ti misterio a rason iti panangpaasin kadagiti sakripisio iti templo ken karne a napapatay ket tapno maikkat ti dara dagiti arig ayup a tarigagay manipud iti tao. Babaen ti panangikkat iti dara ti ayup, maikkat ti enerhia ti ayup ken ti puersa ti biag nga adda iti dara, a mamagbalin iti lasag a maitutop a kanen ti tao.

=== Islam ===
Ti pannangan iti taraon a naglaon iti dara ket iparit [[dagiti linteg ti Islam maipapan iti taraon]]. Naala daytoy manipud iti balikas iti [[Qur'an]], [[surah]] [[Al-Ma'ida]] (5:3): &quot;Naiparit kadakayo (kas taraon) ti natay a bagi, dara, karne ti baboy, ken ti naidaton iti nagan ti sabali ngem ti Allah.&quot;

Maibilang a narugit ti dara, gapuna adda dagiti espesipiko a pamay-an a manggun-od iti pisikal ken ritual a kasasaad ti kinadalus kalpasan ti panagpadara. No mapapatay ti maysa nga ayup, ti [[tengnged]]na ket mapugsat iti pamay-an a mangsigurado a saan a marumek ti [[duri]], gapuna mabalin a mangibaon ti [[utek]] kadagiti bilin iti [[puso]] a mangibomba iti dara iti dayta maipaay iti [[oksiheno]]. Iti kastoy a pamay-an, maikkat ti dara iti bagi, ket ti karne ket gagangay a natalged itan a maluto ken kanen. Iti moderno a panawen, ti [[panangyalison iti dara]] ket kadawyan a saan a maibilang a maibusor kadagiti pagannurotan.

Dagiti espesipiko a pagannurotan ken maiparit ket agaplikar iti [[panagkadawyan]], panagpadara kalpasan ti panaganak ken saan a regular a panagpadara manipud iti [[uki]].

=== Dagiti Saksi ni Jehova ===
{{nangruna|Dagiti Saksi ni Jehova ken dagiti panangyalison iti dara}}
Naibatay iti interpretasionda kadagiti kasuratan a kas iti Dagiti Aramid 15:29 (&quot;Dikay agsida iti dara. Dikay agsida iti saan a napadara nga ayup.&quot;), adu a [[Dagiti Saksi ni Jehova|Saksi ni Jehova]] ti saan a mangan iti dara wenno umawat iti panangyalison iti intero a dara wenno kadagiti kangrunaan a pasetna: dagiti nalabaga a selula ti dara, dagiti puraw a selula ti dara, dagiti plaketa (trombosito), ken plasma. Dagiti kameng mabalinda a personal nga ikeddeng no awatenda dagiti medikal a pamay-an a pakairamanan ti bukodda a dara wenno dagiti substansia a nabingbingay pay manipud kadagiti uppat a kangrunaan a paset.

=== Bampirismo ===
{{nangruna|Bampira}}
Dagiti [[bampira]] ket mitiko a parsua a direkta nga umin-inum iti dara tapno agbiagda, a masansan a kaykayatda ti dara ti tao. Dagiti kultura iti intero a lubong addaanda kadagiti sarsarita iti daytoy a kita; kas pagarigan, ti sarsarita maipapan iti &quot;[[Nosferatu]]&quot;, maysa a tao a manggun-od iti [[pannakailunod]] ken [[kinaagnanayon]] babaen ti pananginum iti dara ti sabsabali, ket nagtaud iti sarsarita ti Akindaya nga Europa. Dagiti [[ampas]], [[alimatek]], kabaian a [[lamok]], [[bampira a panniki]], ken dadduma pay a parsua iti nakaparsuaan ket kanen ngarud ti dara ti dadduma nga ayup, ngem dagiti laeng panniki ti nainaig kadagiti bampira. Awan ti pakainaigan daytoy kadagiti bampira a panniki, a dagiti parsua iti Baro a Lubong a naamiris kalpasan unay ti nagtaudan dagiti mito ti Europa.

== Dagiti imbertebrado ==
{{nangruna|Hemolimpa}}
Kadagiti [[imbertebrado]], adda masarakan a pluido ti bagi nga umasping iti dara a maawagan iti hemolimpa. Ti kangrunaan a nagdumaan ket saan a nairaman ti hemolimpa iti naserraan a [[sistema ti panagbalikuskos]]. Ti hemolimpa ket mabalin nga agserbi a mangitugot iti [[oksiheno]], nupay saan a nasken a mausar ti [[hemoglobina]]. Dagiti [[crustacean]] ken [[mollusk]] ket agusar iti hemosianina imbes a hemoglobina. Iti kaaduan nga insekto, ti hemolimpada ket awan kadagiti molekula a mangitugot iti oksiheno, agsipud ta babassit ti bagida isu a dagiti sistema ti [[ang-anguyob]]da ket umdas a mangipaay iti oksiheno.

== Dadduma pay a panagusar ==
=== Iti siensia a porensiko ken arkeolohia ===
Ti [[arinsaed ti dara]] matulonganna dagiti [[Siensia a porensiko|imbestigador a porensiko]] a mangilasin kadagiti armas, mangbukel manen kadagiti krimen, ken mangkonektar kadagiti suspek iti [[krimen]]. Babaen ti [[panangusig iti padron ti mantsa ti dara]], magun-odan met ti impormasion a porensiko manipud iti espasial a pannakaiwarwaras dagiti mantsa ti dara iti lugar.

Ti panangusig iti arinsaed a dara ket maysa met a pamay-an a maus-usar iti [[arkeolohia]].{{Masapul a dakamaten}}

=== Iti arte ===
Ti dara ket maysa kadagiti pluido ti bagi a nausar iti arte. Nangnangruna, dagiti panagpabuya ti [[Aksionismo a Bienes|Aksionista a Bienes]] a ni [[Hermann Nitsch]], ni [[Istvan Kantor]], ni [[Franko B]], ni [[Lennie Lee]], ni [[Ron Athey]], ni [[Yang Zhichao]], ni [[Lucas Abela]] ken ni [[Kira O'Reilly]], kasta met ti potograpia ni [[Andres Serrano]], inramanda ti dara kas maysa a prominente a bisual nga elemento. Nangaramid ni [[Marc Quinn]] kadagiti eskultura nga agus-usar iti nayelo a dara, agraman ti kitikit ti ulona a naaramid iti bukodna a dara.

=== Iti henealohia ===
Ti termino a &quot;dara&quot; ket maus-usar kadagiti pagsasaritaan ti [[henealohia]], tapno mangitudo iti [[kapuonan]], [[Ebolusion ti tao|nagtaudan]], ken [[etnisidad]], a kas iti sasao a ''[[linia ti dara]]''. Dagiti dadduma a termino a maus-usar para iti &quot;dara&quot;, iti kaipapanan ti &quot;pakasaritaan ti pamilia&quot;, ket ''[[asul a dara]]'', ''[[naarian a dara]]'', ''[[naglalaok a dara]]'' ken ''[[kabagian iti dara]]''.

== Kitaen pay ==
{{Div col|colwidth=20em}}
* [[Autopanangyalison]]
* {{Silpo ti seksion|Dagiti taraon a maiparit|Dara}}
* [[Dara a sukat]] (&quot;artipisial a dara&quot;)
* [[Dara kas taraon]]
* [[Hematolohia]]
* [[Hemodinamika]]
* [[Hemopobia]]
* [[Hemorreolohia]]
* [[Luminol]]
* [[Oct-1-en-3-one]]
* [[Panangeksamen iti dara]]
* [[Presion ti dara]]
{{div col end}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==

*{{wikiquote-inline|Blood|Dara}}
*{{commonscat-inline|Blood|Dara}}
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2261 Dagiti grupo ti dara ken dagiti Antiheno ti Nalabbasit a Selula.] (iti Ingles)
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dara| ]]
[[Kategoria:Hematolohia]]</text>
      <sha1>ntc3qkzo6581t57n7cdbws27qxr8dko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lawwalawwa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22053</id>
    <revision>
      <id>406290</id>
      <parentid>399202</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3519" sha1="n97jggs258p3bvs147rzco03wpm277f" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
| name = Lawwalawwa
| image = Spiders Diversity.jpg
| image_upright = 1.15
| image_caption = Dagiti nadumaduma a lawwalawwa.
| fossil_range = [[Pensilbanio (heolohia)|Pensilbanio]] – [[Holoseno]], {{Fossil range|319|0}}
| taxon = Araneae
| authority = [[Carl Alexander Clerck|Clerck]], 1757
| diversity_link = Dagiti pamilai ti Araneae
| diversity = 113 a pampamilia, c. 46,000 a sebbangan
| diversity_ref =&lt;ref name=WSC_stats&gt;{{cite web |title=Currently valid spider genera and species |website=World Spider Catalog |publisher=Natural History Museum Bern |url=http://www.wsc.nmbe.ch/statistics/ |accessdate=2016-12-19 }}&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = Dagiti sub-urnos
| subdivision =
[[Mesothelae]]&lt;br /&gt;
[[Opisthothelae]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;''Kitaen ti [[Taksonomia ti lawwalawwa]]''.
}}

Dagiti '''lawwalawwa''' ([[urnos (biolohia)|urnos]] ti '''Araneae''') ket dagiti agang-anges ti angin nga [[arthropoda]] nga adda dagiti walo a saka ken [[Kuelisero]] ken dagiti saong a mangtudok iti [[gita]]. Dagitoy ti kadakkelan nga urnos iti [[arachnida]] ken mairanggo iti maika-7 kadagiti dagup ti dibersidad ti sebbangan kadagiti amin a grupo ti organismo.&lt;ref name=sebastin&gt;Sebastin PA &amp; Peter KV (eds.). (2009) ''[http://books.google.com/books?id=9oVHO-3ZGx4C&amp;printsec=frontcover Dagiti lawwalawwa ti India]''. Universities Press/Orient Blackswan. {{ISBN|978-81-7371-641-6}}&lt;/ref&gt; Dagiti lawwalawwa ket mabirukan iti sangalubongan iti amina kontinente malaksid ti [[Antartika]], ken adda kadagiti amina a [[habitat]] a malaksid laeng ti angin ken baybay. Manipud idi 2008, adda dagiti agarup a 43,678 a [[sebbangan]] ti lawwalawwa,&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/news/science-and-technology/21570673-strange-example-co-operative-behaviour-arachnids-come-my-parlour Dagiti sosial a lawwalawwa:Umaykan ditoy parlorko]. Economista, Enero26, 2013&lt;/ref&gt; ken dagiti 109 a [[pamilia (biolohia)|pamilia]] ket nairehistron babaen dagiti [[Taksonomia (biolohia)|taksonomo]];&lt;ref name=&quot;WSC&quot;&gt;{{cite web|title=Katologo dagiti Lawwalawwa iti Lubong, bersion 9.5|url=http://research.amnh.org/entomology/spiders/catalog/COUNTS.html|last=Platnick|first=Norman I.|year=2009|publisher=Amerikano a Museo ti Masna a Pakasaritaan|accessdate=2009-04-25}}&lt;/ref&gt; nupay kasta, adda dagiti pannakaallilaw iti kaunegan ti [[sientipiko a komunidad]] no mano kadagitoy a pamilia ti nasken a maidasig, a kas ebidensia babaen ti surmurok a 20 a nadumaduma a pannakaidasig a naisingasing manipud idi 1900.&lt;ref name=&quot;Bioofspiders&quot;&gt;{{cite book |title= Biolohia dagiti LawwalawwaS|last= Foelix|first= Rainer F.|year= 1996|publisher= Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|location=New York|isbn= 0-19-509593-6|page= 3}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
*{{cite book
| author=Ruppert, E. E.| author2= Fox, R. S. | author3= Barnes, R. D. | title=Inbertebrata Soolohia
| url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821| publisher=Brooks / Cole | edition=7 | isbn=0-03-025982-7 | year=2004}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commons-nailinia}}
* {{dmoz|Science/Biology/Flora_and_Fauna/Animalia/Arthropoda/Arachnida/Araneae}}
* [http://www.naturbildarchiv-guenter.de/index.php?id=2343&amp;L=1 Nailadawan a sarita a maipanggep ti lumagmagto a lawwalawwa ''Aelurillus v-insignitus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728082256/http://www.naturbildarchiv-guenter.de/index.php?id=2343&amp;L=1 |date=2013-07-28 }}

{{Taxonbar|from=Q1357}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dagiti lawwalawwa| ]]</text>
      <sha1>n97jggs258p3bvs147rzco03wpm277f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ampibia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22064</id>
    <revision>
      <id>406496</id>
      <parentid>359611</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3422" sha1="9j1duw7nyh9cyzimy576gk688y6ebzi" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
| name = Ampibia
| fossil_range = Naladaw a Deboniano – agdama
| image = Amphibians.png
| image_width = 250px
| image_caption = 
| image_alt = 
| taxon = Amphibia
| authority = [[John Edward Gray|Gray]] 1825 &lt;ref&gt;Blackburn, D.C. &amp; Wake, D.B. (2011). &quot;Klase Amphibia Gray, 1825&quot;. Iti: Zhang, Z.-Q. (Ed.), &quot;Biodibersidad ti ayup: Ti pagsurotan ti nangatngato nga agpang ti pannakaidasig ken panagsukimat ti taksonomiko a kabaknang&quot;. ''Zootaxa'' '''3148''': 26–38.&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = Dagiti subklase ken dagiti Suburnos
| subdivision = &lt;div&gt;
: Subklase ti [[Labyrinthodontia]]&amp;thinsp;—&amp;thinsp;''awanen''
::Urnos ti [[Temnospondyli]]&amp;thinsp;—&amp;thinsp;''awanen''
: Subklase ti [[Lepospondyli]]&amp;thinsp;—&amp;thinsp;''awanen''
: Subklase ti [[Lissamphibia]]
:: Urnos ti [[Anura (tukak)|Anura]]
:: Urnos ti [[Bannasak|Caudata]]
:: Urnos ti [[Caecilian|Gymnophiona]]
:: Urnos tir [[Allocaudata]]&amp;thinsp;—&amp;thinsp;''awanen''&lt;/div&gt;
}}

Dagiti '''ampibia''' ket dagiti [[ektotermia|ektotermiko]], [[tetrapoda]] a [[bertebrata]] iti [[Klase (biolohia)|klase]] ti '''Amphibia''' (Griego ἀμφí, ''amphi'', &quot;dua&quot; + βíος, ''bios'', &quot;biag&quot;). Dagitoy ket agnaedda kadagiti nadumaduma a pangtaengan a kaaduan kadagiti sebbangan ket agnanaed iti kaunegan ti [[naindagaan nga ayup|naindagaan]], [[posorial]], [[arboreal]] wenno dagiti nasadiwa a danum nga [[Akuatiko nga ayup|akuatiko]] nga [[ekosistema]]. Dagiti ampibia ket kadawyan a mamngrugida a kas dagiti [[dangandangan]] nga agbibiag iti danum, ngem adda met dagiti sebbangan a nakaparang-ay ti naampon a panagkukua tapno maliklikan dagitoy. Ti ubing ket napasapa mapan iti [[metamorposis]] manipud iti dangandangan nga awan ti asang aginggana iti porma a manakman nga agang-anges iti angin kadagiti barada. Dagiti ampibia ket usarenda dagiti kudilda a kas maysa a sekondario a rabaw ti panagangesan ken adda met dagiti bassit a naindagaan a [[bannasak]] ken dagiti [[tukak]] nga awan dagiti barana ken interoda a mangikeddeng iti kudil. Dagitoy ket superpisial a kapada dagiti [[reptilia]] ngem, no kakuyogda dagiti mamalia ken dagiti billit, dagiti reptilia ket [[amniota]] ken saan a makasapul kadagiti bagi ti danum tapo agpataudda. Iti kaadda ti narikut a kammasapulanda iti panagpataud ken sumagepsep a kudkudil, dagiti ampibia ket kankanayon a dagiti [[ekolohiko a panangibaga]] ken dagiti kinaudi a dekada, addan dagiti dramatiko a [[pannakaapday dagiti populasion ti ampibia]] para kadagiti adu a sebbangan iti lawlaw ti lubong.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

=== Dagiti nadakamat a teksto ===
* {{cite book |title=Soolohia |url=https://archive.org/details/zoology0000dori |last1=Dorit |first1=R. L. |last2=Walker |first2=W. F. |last3=Barnes |first3=R. D. |year=1991 |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-030504-7  }}
* {{cite book |title=Ti Masna a Pakasaritaan dagiti Ampibia |last1=Stebbins |first1=Robert C. |last2=Cohen |first2=Nathan W. |year=1995 |publisher=Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan |isbn=978-0-691-03281-8 |url=http://books.google.co.uk/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=0v47ou53yVsC&amp;oi=fnd&amp;pg=PR11&amp;dq=Caudata+Urodela&amp;ots=onff7xW0Mz&amp;sig=tf0e10vUDfr-wzH67O8yF4XGq3M#v=onepage&amp;q=Caudata%20Urodela&amp;f=false  }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.animalspot.net/category/amphibians Dagiti ampibia]

{{Taxonbar|from=Q10908}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dagiti ampibia]]</text>
      <sha1>9j1duw7nyh9cyzimy576gk688y6ebzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22082</id>
    <revision>
      <id>406386</id>
      <parentid>380586</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1816" sha1="nx7n4blv2sjrasfcqnxkm2rh9h2fvrf" xml:space="preserve">{{Subspeciesbox
 | name = Manok
 | status = DOM
 | image = Female pair.jpg
 | image_caption = Ti [[kawitan]] (kanigid) ken upa (kanawan)
 | genus = Gallus
 | species = gallus
 | species_link = Nalababsit nag abuyo
 | subspecies = domesticus
 | authority =([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Maika-10 nga edision ti Systema Naturae|1758]])
}}

Ti '''manok''' (''Gallus gallus domesticus'') ket isu ti [[Panagpaamo|napaamo]] a [[Galloanserae|billit]], ti subsebbangan iti [[Nalabbasit nga Abuyo]]. Maysa daytoy kadagiti sapasap ken kaaduan kadagiti [[napaamo nga ayup]] nga adda ti populasion iti ad-adu ngem 24 bilion idi 2003,&lt;ref&gt;segun ti Firefly Encyclopedia of Birds, Ed. Perrins, Christopher. Buffalo, N.Y.: Firefly Books, Ltd., 2003.&lt;/ref&gt; adda ti ad-adu a manok iti lubong ngem ti aniaman a sabali a sebbangan iti [[billit]]. Ti tattao ket agtartarakenda kadagiti manok a kas taudan ti taraon, masidsida ti [[manok (makan)|karne]] ken dagiti [[itlog (makan)|itlogda]].

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
*{{cite book
  | last = Green-Armytage
  | first = Stephen
  | title = Dagiti Ekstraordinario a Manok
  | url = https://archive.org/details/extraordinarychi0000gree_v2g2
  | publisher = Harry N. Abrams
  | date=Oktubre 2000
  | isbn = 0-8109-3343-8}}
*{{cite book
  | last = Smith
  | first = Page
  | author2 = Charles Daniel
  | authorlink = Page Smith
  | title = Ti Libro ti Manok
  | url = https://archive.org/details/chickenbook0000smit
  | publisher = Unibersidad ti Georgia a Pagmalditan
  |date=Abril 2000
  | isbn = 0-8203-2213-X}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{commons-nailinia}}
*{{Wikiquote-inline|Chickens}}
* {{dmoz|Science/Agriculture/Animals/Birds/Poultry/Chickens/}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dagiti manok| ]]
[[Kategoria:Gallus]]</text>
      <sha1>nx7n4blv2sjrasfcqnxkm2rh9h2fvrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Panawen ti Bato</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22587</id>
    <revision>
      <id>406267</id>
      <parentid>396707</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2778" sha1="l3wgr21tnuho0171gnazr9vmqscdu3u" xml:space="preserve">[[Papeles:Awashrivermap.png|thumb|260px|Ti moderno a [[Karayan Awash ]], idiay Etiopia, nagtaudan ti Palaeo-Awash, tinaudan dagiti sedimento a nakabirukan kadagiti kaduogan a ramramit ti Panawen ti Bato.]]

Ti '''Panawen ti Bato''' ket  isu ti dakkel a [[prehistoria|prehistoriko]] a paset ti panawen nga isu daytoy idi ti las-ud a kaaduan a naus-usar ti [[Bato (heolohia)|bato]] a panagaramid kadagiti implemento a natadem, natirad, wenno ti perkusion a rabaw. Ti paset ti panawen ket nagpaut iti agarup a 3.4 a riwriw a tawtawen, ken nagpatingga idi baetan ti 4500 BC ken 2000 BC idi dimteng ti [[metalworking|panangobra ti metal]].&lt;ref name=&quot;nhm.ac.uk&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2010/august/oldest-tool-use-and-meat-eating-revealed75831.html |title=Archive copy |access-date=2013-06-10 |archive-date=2010-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818123718/http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2010/august/oldest-tool-use-and-meat-eating-revealed75831.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Dagiti artepakto ti Panawen ti Bato ket mairaman dagiti ramit nga inus-usar idi dagiti tao ken dagiti simmaruno kaniada a sebbangan iti henero a ''[[Homo]]'', ken dagiti pay nasapa a bassit a kontemporaneo a [[Henero (biolohia)|henero]] ti ''[[Australopithecus]]'' ken ti ''[[Paranthropus]]''. Dagiti [[ramit a tulang]] ket inus-usar pay idi iti daytoy a paset ti panawen, ngem dagitoy ket saanda unay a napreserba kadagiti arkeolohiko a rehistro. Ti Panawen ti Bato ket mabingbingay pay babaen dagiti kita ti [[ramit a bato]] nga inus-usar.

Ti Panawen ti Bato ket isu ti imuna kadagiti [[sistema ti tallo a panawenm]] iti [[arkeolohia]], a mangbingbingay kadagiti [[prehistoria]] ti teknolohia ti tao kadagiti tallo a paset ti panawen:
* Ti '''Panawen ti Bato'''
* Ti [[Panawen ti Bronse]]
* Ti [[Panawen ti Landok]]

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin}}
* {{cite book  | first=Lawrence | last=Barham | first2=Peter | last2=Mitchell | title=Dagiti Immuna nga Aprikano: Aprikano nga Arkeolohia manipud kadagiti Kaasapaan nga Agar-aramid iti Ramit aginggana kadgiti Kinaudi nga Agburburas | year=2008 | location=Oxford | publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan | series=Arkeolohia ti Lubong ti Cambridge}}
{{refend}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin}}
* {{Cite book|last=Scarre|first=Christopher |year=1988|title=Dagiti Napalabas a Lubong: Ti Atlas ti Arkeolohia ti Timespublisher=Times Books|url=https://archive.org/details/pastworldstimesa0000unse|location=Londres|isbn=0-7230-0306-8}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Stone Age|Panawen ti Bato}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Panawen ti Bato| ]]
[[Kategoria:Dagiti paset ti panawen ken dagiti agpang ti arkeolohia|Panawen ti Bato]]</text>
      <sha1>l3wgr21tnuho0171gnazr9vmqscdu3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Archaea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22667</id>
    <revision>
      <id>406282</id>
      <parentid>397055</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6354" sha1="fq7ljci4u848f4vb812ps3f92q1hyhi" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
|name = Archaea (Archaebakteria)
|fossil_range = {{long fossil range|3500|0|3.5-0Ga|earliest=3800}}
[[Paleoarcheano]] wenno mabalin nga [[Eoarcheano]] – kaudian
|image = Halobacteria.jpg
|image_caption = ''[[Halobacterium]]'' sp. strain NRC-1,&lt;br /&gt;ti tunggal maysa a selula ket 5&amp;nbsp;[[μm]] iti kaatiddog
|taxon = Archaea
|authority  = [[Carl Woese|Woese]], [[Otto Kandler|Kandler]] &amp; [[Mark Wheelis|Wheelis]], 1990&lt;!--&lt;ref name=&quot;Woese&quot; /&gt;--&gt;
|subdivision_ranks = Dagiti subpagarian&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Petitjean C, Deschamps P, López-García P, Moreira D | title = Rooting the domain archaea by phylogenomic analysis supports the foundation of the new kingdom Proteoarchaeota | journal = Genome Biology and Evolution | volume = 7 | issue = 1 | pages = 191–204 | date = December 2014 | pmid = 25527841 | pmc = 4316627 | doi = 10.1093/gbe/evu274 |name-list-style=amp }}&lt;/ref&gt; ken dagiti pilo&lt;ref name=&quot;NCBI taxonomy page on Archaea&quot;&gt;{{cite journal |title=NCBI taxonomy page on Archaea |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Undef&amp;id=2157&amp;lvl=5&amp;lin=f&amp;keep=1&amp;srchmode=1&amp;unlock }}&lt;/ref&gt;
|subdivision =
* &quot;[[Euryarchaeota]]&quot; &lt;small&gt;Woese et al. 1990&lt;/small&gt;
** &quot;[[Methanopyri]]&quot; &lt;small&gt;Garrity and Holt 2002&lt;/small&gt;
** &quot;[[Methanococci]]&quot; &lt;small&gt;Boone 2002&lt;/small&gt;
** &quot;[[Eurythermea]]&quot; &lt;small&gt;Cavalier-Smith 2002&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;CS2002&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bacterio.net/-aboveclass.html|title=Taxa above the rank of class|work=List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature|access-date=8 Agosto 2017}}&lt;/ref&gt;
** &quot;[[Neobakteria]]&quot; &lt;small&gt;Cavalier-Smith 2002&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;CS2002&quot; /&gt;
* &quot;[[DPANN]]&quot;
** &quot;[[ARMAN]]&quot;
*** &lt;small&gt;&quot;[[Micrarchaeota]]&quot; Baker et al. 2010&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;&quot;[[Parvarchaeota]]&quot; Rinke et al. 2013&lt;/small&gt;
** &quot;[[Aenigmarchaeota]]&quot; &lt;small&gt;Rinke et al. 2013&lt;/small&gt;
** &quot;[[Diapherotrites]]&quot; &lt;small&gt;Rinke et al. 2013&lt;/small&gt;
** &quot;[[Nanoarchaeota]]&quot; &lt;small&gt;Huber et al. 2002&lt;/small&gt;
** &quot;[[Nanohaloarchaeota]]&quot; &lt;small&gt;Rinke et al. 2013&lt;/small&gt;
** &quot;[[Pacearchaeota]]&quot; &lt;small&gt;Castelle et al. 2015&lt;/small&gt;
** &quot;[[Woesearchaeota]]&quot; &lt;small&gt;Castelle et al. 2015&lt;/small&gt;
* &quot;[[Proteoarchaeota]]&quot; &lt;small&gt;Petitjean et al. 2015&lt;/small&gt;
** (TACK)&quot;[[Filarchaeota]]&quot; &lt;small&gt;Cavalier-Smith, T. 2014&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{ cite journal | author = Cavalier-Smith, T. | date = 2014 | title = The neomuran revolution and phagotrophic origin of eukaryotes and cilia in the light of intracellular coevolution and a revised tree of life | journal = Cold Spring Harb. Perspect. Biol. | volume = 6 | issue = 9 | pages =  | pmid = 25183828 | doi = 10.1101/cshperspect.a016006 }}&lt;/ref&gt;
*** &lt;small&gt;&quot;[[Aigarchaeota]]&quot; Nunoura et al. 2011&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;&quot;[[Bathyarchaeota]]&quot; Meng et al. 2014&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;[[Crenarchaeota]] Garrity &amp; Holt 2002&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;&quot;[[Geoarchaeota]]&quot; Kozubal et al. 2013&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;&quot;[[Korarchaeota]]&quot; Barns et al. 1996&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;[[Thaumarchaeota]] Brochier-Armanet et al. 2008&lt;/small&gt;
** &quot;[[Asgard (archaea)|Asgardarchaeota]]&quot; &lt;small&gt;Violette Da Cunha ''et al.'', 2017&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;&quot;[[Lokiarchaeota]]&quot; Spang et al. 2015&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;&quot;[[Thorarchaeota]]&quot; Seitz et al. 2016&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;&quot;[[Odinarchaeota]]&quot; Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2017&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;&quot;[[Heimdallarchaeota]]&quot; Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2017&lt;/small&gt;
| synonyms =
* Archaebakteria &lt;small&gt;Woese &amp; Fox, 1977&lt;/small&gt;
* Mendosicutes &lt;small&gt;Gibbons &amp; Murray, 1978&lt;/small&gt;
* Metabakteria &lt;small&gt;Hori and Osawa 1979&lt;/small&gt;
}}
Ti '''Archaea''' ket buklen ti [[Dominio (biolohia)|domimio]] wenno [[pagarian (biolohia)|pagarian]] dagiti [[Uniselular nga organismo|agmaymaysa a selula]] a [[mikroorganismo]]. Dagitoy a mikrobio ket awananda ti [[pagtengngaan a selula]] wenno dagiti dadduma pay a mangbedbed a kulanit nga [[organulo]] iti kaunegan dagiti selula.

Iti napalabas ti Archaea ket naiklase idi kadagiti [[bakteria]] a kas dagiti [[prokaryote]] (wenno [[Monera|Pagarian ti Monera]]) ken nanganan iti '''archaebakteria''', ngem daytoy a pannakaidasig ket naikeddengen a duog.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Pace NR |title=Panawenen ti panagbaliw |journal=Nature |volume=441 |issue=7091 |page=289 |date=Mayo 2006 |pmid=16710401 |doi=10.1038/441289a|bibcode = 2006Natur.441..289P }}&lt;/ref&gt; Iti kinapudno, ti Archaea ket adda ti nawaya nga [[ebolusion]]ario a pakasaritaan ken mangipakpakita kadagiti adu a paggigiddiatan kadagiti bukodda a [[biokimika]] manipud kadagiti sabali a porma ti biag, ken isu a tattan ket naidasigda a kas maysa a nailasin a dominio iti [[sistema ti tallo a dominio]]. Iti daytoy a sistema, ti maipapan ti [[pilohenetiko]] a naisangayan a sangsanga iti [[ebolusion]]ario a tinaudan ket ti Archaea, [[Bakteria]] ken ti [[Eukaryota]]. Itan ket ti Archaea ket nabingbingay pay kadagiti uppat a mabigbigan a [[pilo]]; mabalin pay nga adu kadagiti pilo ti mabangon manipud kadagiti masakbayan a panagsukisok. Kadagitoy a grupo, ti [[Crenarchaeota]] ken ti [[Euryarchaeota]] ket isuda dagiti kaaduan a naad-adal. Ti panagidasig ket narigat pay laeng, gapu ta ti kaaduan ket saan pay a naad-adal iti laboratorio ken naduktalan laeng babaen ti panagusig kadagiti bukodda a [[nukleiko nga asido]] dagiti wadan manipud iti enbironmento.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book |author=Howland, John L. |title=Ti Nakasidsiddaaw Archaea: Pannakaduktal ti Sabali pay a Dominio iti Biag |url=https://archive.org/details/surprisingarchae0000howl |location=Oxford |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |year=2000 |isbn=0-19-511183-4}}
* {{cite book |author=Martinko JM, Madigan MT |title=Ti Brock a Biolohia dagiti Mikro organismo|edition=11th |publisher=Prentice Hall |location=Englewood Cliffs, N.J |year=2005 |isbn=0-13-144329-1}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Archaea}}
'''Sapasap'''
* [http://www.ucmp.berkeley.edu/archaea/archaea.html Pangyuna ti Archaea, ekolohia, sistematiko ken morpolohia]
* [http://www.microeco.unizh.ch/uni/kurs/mikevol03/scinews/ASM_news_69_2003_503.pdf Dagiti taaw iti arkea]{{Natay a silpo|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&amp;nbsp;– E.F. DeLong, ''ASM News'', 2003

{{Taxonbar|from=Q10872}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Archaea]]
[[Kategoria:Dagiti dominio (biolohia)]]</text>
      <sha1>fq7ljci4u848f4vb812ps3f92q1hyhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abalbalay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22728</id>
    <revision>
      <id>406608</id>
      <parentid>373554</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3394" sha1="pg4gj15q6r42c7z5qeooe3g5y3j2u10" xml:space="preserve">[[Papeles:Wooden toys.JPG|thumb|Dagiti tradisional a naitarikayo a [[Dagiti Channapatna nga abalbalay|Channapatna nga abalbalay]] manipud idiay India]]
[[Papeles:Reif Spielzeug.jpg|thumb|Ti ubing a lalaki nga addaan iti [[Maipatulatid a basikaw|basikaw]]. Dagiti basikaw ket nabayagen a nadayeg nga abalbalay kadagiti nadumaduma a kultura.]]

Ti '''abalbalay''' ket ti ania man a banag a mabalin a mausar para iti [[Ay-ayam (aktibidad)|panagay-ayam]]. Dagiti abalbalay ket kadawyan nga ay-ayamen babaen dagiti [[ubbing]] ken dagiti [[taraken]]. Ti panagay-ayam kadagiti abalbalay ket makapalpaliwa a pamay-an a panangsanay kadagiti ubbing para iti biag iti kagimongan. Dagiti nadumaduma a materiales ket inus-usar iti panagarmid kadagiti abalbalay a makaliwliwa kadagiti ubbing ken manakman. Adu kadagiti banag ket nadaremdem tapno agserbi a kas dagiti abalbalay, ngem dagiti tagilako a mapataud para kadagiti dadduma panggep ket mabalin pay a mausar. Kas pagarigan, ti bassit nga ubing ket mabalin ti agpidut iti maysa a sangkabalayan a banag ken &quot;patayabenna&quot; iti angin ken aginkukuna a daytoy ket maysa nga eroplano. Ti sabali a panangikeddeng ket ti inter-aktibo a dihital a panagliwliwa. Adda dagiti abalbalay a naipangpangruna a napataud a kas dagiti [[Maur-urnong|ur-urnongen]] a banag ken maikeddenga maipabuya laeng.

Ti taudan dagiti abalbalay ket [[prehistoria|prehistoriko]]; dagiti munieka a mangirepresenta kadagiti [[maladaga]], dagiti [[ayup]], ken dagiti soldado, ken dagiti pay representasion dagiti ramramit nga inus-usar babaen dagiti manakman ket nalaka a nabirbirukan kadagiti arkeolohiko a luglugar. Ti taudan ti balikas nga &quot;abalbalay&quot; ket di ammo, ngem naipampamattian nga immuna a nausar idi maika-14 a siglo.&lt;ref name=etymonline&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=toy Panangipalplawag iti &quot;abalbalay&quot; manipud idiay etymonline.com]&lt;/ref&gt;

Iti sapasap ti abalbalay ken panagay-ayam, ket nangruna no maipanggep iti panagdakkel ken panagadal a maipanngep kadagiti kaarrubayan tayo. Dagiti ubbing ket us-usarenda dagiti abalbalay ket agay-ayamda tapno maduktalada ti identidadda, makatulong kadagiti bagida a pumigsa, makaadal kadagiti gapuanan ket pagbanagan, agsukimat kadagiti pannakaikabagian, ken agsanay kadagiti kalaing a kasapulanda a kas manakman. Dagiti manakman ket agus-usarda kadagiti abalbalay ket agay-ayamda tapno mangporma ken mangpapigsa kadagiti sosial a piansa, mangisuro, manglagip ken mangpapigsa kadagiti inadal manipud kadagiti kinubingda, mangduktal ti bukodda nga identidad, sanayenda dagiti isipda ken bagbagi, sukimatenda dagiti pannakaikabagian, sanayenda dagiti kinalaing, ken dekorasionanda dagiti pagtaenganda.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{Commonscat-inline|Toys|Abalbalay}}
*{{cite book|author=Kline, Stephen|year=1995| title=Iti Ruar ti Hardin: Dagiti Abalbalay, TV, ken ti Kultura dagiti Ubbing iti Panawen ti Pangtagilako|publisher=Verso Books|isbn=1-85984-059-0}}
*{{cite book|author=Walsh, Tim|year=2005|title=Dagiti AWan Panawenna nga Abalbalay: Dagiti Klasiko nga Abalbalay ken dagiti Nagpartuat Kaniada|url=https://archive.org/details/timelesstoysclas0000wals|publisher=Andrews McMeel Publishing|isbn=0-7407-5571-4}}
*{{cite book|author=Wulffson, Don L.|title=Dagiti Abalbalay!|publisher=Henry Holt and Company|isbn=0-8050-6196-7}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dagiti abalbalay| ]]</text>
      <sha1>pg4gj15q6r42c7z5qeooe3g5y3j2u10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mineral</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22738</id>
    <revision>
      <id>406248</id>
      <parentid>404792</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5762" sha1="cvhhc6gvgla5qsliq2cs92d8pter730" xml:space="preserve">[[Papeles:Améthystre sceptre2.jpg|thumb|Ti [[Amatista]], ti nadumaduma a kita ti [[kuarso]]]]

Ti '''mineral''' ket isu ti masna a rumrumsua a sustansia a natangken ken natalinaay iti [[temperatura ti kuarto]], a mairepresenta babaen ti kimiko a pagannurotan, a kadawyan nga [[inorganiko a kompuesto|abioheniko]], ken addaan iti naurnos nga [[atomiko nga estruktura]]. Daytoy ket maigiddiat manipud iti [[bato (heolohia)|bato]], a mabalin a naglalaokan dagiti mineral wenno dagiti saan a mineral, ken awan ti naisangayan a pakabuklan ti kimiko. Ti husto a pannakaipalpalawag ti mineral ket sinupsuppiatan, a naipangpangruna no ania ti umiso a kammasapulan dagiti sebbangan no isuda ket a bioheniko, ken iti basbassit no addaan daytoy ti naurnos nga atomiko nga estruktura. Ti panagadal kadagiti mineral ket tinawtawagan iti [[mineralohia]].

Adda dagiti [[Listaan dagiti mineral (kompleto)|sumurok a 4,900]] a naam-ammuan a sebbangan dagiti mineral; sumurok a 4,660 kadagitoy ket napasingkedan babaen ti [[International Mineralogical Association]] (IMA). [[Dagiti silikato a  mineral]] ket buklen dagiti sumurok a 90% iti [[ukis ti Daga]]. Ti kaadu ti kita ken kinaadu dagiti sebbangan ti mineral ken tinengtengngel babaen ti kimika ti Daga. Ti silikon ken oksiheno ket mangbukel ti agarup a 75% iti ukis ti Daga, a pakaidagusan ti kaadu dagiti mineral a silikato. Dagiti mineral ket nailaslasinda babaen kadagiti nadumaduma a [[tagikua ti kimiko|kimiko]] ken [[pisikal a tagikua|pisikal a tagtagikua]]. Dagiti paggigiddiatan iti [[kimiko a pakabuklan]] ken [[estruktura ti kristal]] ket mangilasin kadagiti nadumaduma a sebbangan, ken dagitoy a tagikua ket maimpluensian met babaen ti heolohiko nga enbironmento ken pannakaporma ti mineral. Dagiti panagbalbaliw ti temperatura, presion, ken ti adu a pakabuklan iti maysa a masa ti bato ket gapuanan ti panagbalbaliw bukodna a mineralohia; nupay kasta, ti maysa a bato ket mabalin a makatalinaay ti kaaduan a pakabuklanna, ngem no agbalbaliw ti temperatura ken presionna, ti bukodna a mineralohia ket agbalbaliw met.

Dagiti mineral ket mabalin a maipalwag baben kadagiti nadumaduma a pisikal a tagikua a manginaig kadagiti kimiko nga estrukturada ken pakabuklan. Dagiti sapasap a pakailasinan ket mairaman ti estruktura ti kristal ken [[kristal nga ugali|ugali]], [[Mohs a gantingan ti katangken ti mineral|katangken]], [[Rangrang (mineralohia)|rangrang]], [[pannakasarang]], maris, [[Garit (mineralohia)|garit]], tenasidad, [[Barukong (kristall)|barukong]], pannakabuong, panagsina, ken [[naisangayan a grabidad]]. Dagiti pay ad-adu a naisangayan a panagsubok para kadagiti mineral ket mairaman ti reaksion iti asido, magnetismo, nanam wenno angot, ken radioaktibidad.

Dagiti mineral ket naidasigda babaen ti nangruna a pakabuklan ti kimiko; ti sistema a kankanayon a maus-usar ket ti Dana a panagidasig ken ti Strunz a panangidasig. Ti silikato a klase dagiti mineral ket nabingbingayda kadagiti innem a subklase babaen ti grado iti [[Polymorpismo (siensia ti material)|polimerisasion]] iti kimiko nga estruktura. Amin dagiti silikato a mineral ket addaanda iti batayan a paset iti maysa a [SiO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;]&lt;sup&gt;4-&lt;/sup&gt; silika tetrahedra—a daytoy ket, ti kationo ti silikon nga inur-urnos babaen ti uppat nga aniono iti oksiheno, a mangited ti sukog iti tetraedra. Dagitoy a tetraedra ket mabalin a mapolimerasado tapno makaited kadagiti subklase: dagiti ortosilikato (awan ti polimerisasion, isu nga agmaymaysa a tetraedra), dagiti disilikato (dua a nabedbedan a tetraedra), siklosilikato (dagiti singsing ti tetraedra), inosilikato (dagiti kawar ti tetraedra), dagiti pilosilikato (dagiti sabanas ti tetraedra), ken dagiti tektosilikato (tallo a dimension a network ti tetraedra). Dagiti dadduma pay a nangruna a grupo dagiti mineral ket mairaman dagiti [[Dagiti patneng nga elemento a mineral|patneng nga elemento]], dagiti [[Dagiti asupre a mineral|asupre]], dagiti [[Dagiti oksido a mineral|oksido]], dagiti [[Dagiti haluro a mineral|haluro]], dagiti [[Dagiti karbonato a mineral|karbonato]], dagiti [[Dagiti sulpato a mineral|sulpato]], ken dagiti [[Dagiti pospato a mieral|pospato]].

== Bibliograpia ==
*{{cite book |last1=Busbey|first1=A.B.|last2=Coenraads |first2= R.E. |last3=Roots|first3=D. |last4=Willis|first4=P. |title= Dagiti Bato ken dagiti Posil |url=https://archive.org/details/rocksfossilsbest0000arth| year= 2007 |publisher= Fog City Press |location= San Francisco |isbn= 978-1-74089-632-0}}
*{{cite book|last1=Chesterman|first1=C.W.|last2=Lowe|first2=K.E.|title=Pagobraan a Pagaladan dagiti bato ken mineral ti Amianan nga Amerika|publisher=Random House of Canada|location=Toronto|year=2008|ISBN=0-394-50269-8}}
*{{cite book|title=Mineralohia ken Optikal a Mineralohia|url=https://archive.org/details/mineralogyoptica0000dyar|last1=Dyar|first1=M.D.|last2=Gunter|first2=M.E.|publisher=[[Mineralohiko a kagimongan ti Amerika]]|location=Chantilly, Virginia|year=2008|ISBN=978-0-939950-81-2}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Minerals|Mineral}}
* [http://mindat.org/ Mineralohiko a batayan ti datos ti Mindat], kadakkelan a batayan ti datos ti mineral iti internet
* [http://webmineral.com/ &quot;Datos a batayan ti Mineralohia&quot;] babaen ni David Barthelmy (2009)
* [http://www.minsocam.org/MSA/collectors_corner/id/mineral_id_keyi1.htm &quot;Tulbek ti Panagilasan dagiti Mineral II&quot;] Mineralolohiko a Kangimongan ti Amerika
* [http://rruff.geo.arizona.edu/AMS/amcsd.php &quot;Datos a batayan ti Estruktura ti Kristal ti Amerikano a Mineralogo&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705213840/http://rruff.geo.arizona.edu/AMS/amcsd.php |date=2022-07-05 }}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Mineralohia]]
[[Kategoria:Dagiti mineral| ]]</text>
      <sha1>cvhhc6gvgla5qsliq2cs92d8pter730</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Soya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22827</id>
    <revision>
      <id>406328</id>
      <parentid>396354</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3853" sha1="6amosmvuet35qb76y0s0rg71k1ghfhh" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = Soya
|image = Soybean.USDA.jpg
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiospermae]]
|unranked_classis = [[Eudicotidae]]
|unranked_ordo = [[Rosids]]
|ordo = [[Fabales]]
|familia = [[Fabaceae]]
|subfamilia = [[Faboideae]]
|genus = ''[[Glycine (mula)|Glycine]]''
|species = '''''G. max'''''
|binomial = ''Glycine max''
|binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Elmer Drew Merrill|Merr.]]
| synonyms =
* ''Dolichos soja'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''Glycine angustifolia'' &lt;small&gt;[[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]&lt;/small&gt;
* ''Glycine gracilis'' &lt;small&gt;[[Boris Vassilievich Skvortsov|Skvortsov]]&lt;/small&gt;
* ''Glycine hispida'' &lt;small&gt;([[Conrad Moench|Moench]]) [[Carl Maximowicz|Maxim.]]&lt;/small&gt;
* ''Glycine soja'' &lt;small&gt;sensu [[auctorum|auct.]]&lt;/small&gt;
* ''Phaseolus max'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''Soja angustifolia'' &lt;small&gt;Miq.&lt;/small&gt;
* ''Soja hispida'' &lt;small&gt;Moench&lt;/small&gt;
* ''Soja japonica'' &lt;small&gt;[[Gaetano Savi|Savi]]&lt;/small&gt;
* ''Soja max'' &lt;small&gt;([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Charles Vancouver Piper|Piper]]&lt;/small&gt;
* ''Soja soja'' &lt;small&gt;[[Gustav Karl Wilhelm Hermann Karsten|H.Karst.]]&lt;/small&gt;
* ''Soja viridis'' &lt;small&gt;Savi&lt;/small&gt;
| synonyms_ref =&lt;ref name=eol&gt;{{cite web|url=http://eol.org/pages/641527/overview|title=Glycine max|publisher=Ensiklopedia iti Biag|accessdate=Pebrero 16, 2012}}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''soya''' wenno '''bukel ti soya''' ('''''Glycine max''''')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Glycine.html#max|title= Glycine max|publisher= Multilingual Multiscript Plant Name Database|accessdate=Pebrero 16, 2012}}&lt;/ref&gt; ket sebbangan ti [[legume]] a patneng iti Daya nga Asia, daytoy ket kaaduan a nataltalon para iti makan a bukelna nga adu pay ti pakausaranna. Ti mula ket naiklase a kas [[asete ti nateng|asete ti bukel]] babaen ti [[Gunglo ti Taraon ken Agrikultura]] ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.

Ti awan tabana a kanen a soya ket adu ken nalaka a taudan ti protina para kadagiti lamut ti ayup ken dagiti adu makmakan; Ti [[asete ti nateng]] ket ti sabali pay a produkto iti panagproseso ti apit a soya. Kas pagarigan, dagiti produkto ti soya a kas ti [[linabag a protina ti nateng]] ket limug kadagiti adu a karne ken dagiti analogo ti paggatasan.&lt;ref name=Riaz2006&gt;{{cite book |last=Riaz|first=Mian N.|title=Dagiti Panangipakat ti Soya iti Makan |publisher= CRC Press|location=Boca Raton, FL |year=2006 |isbn=0-8493-2981-7}}&lt;/ref&gt; Ti soya ket mangpataud kadagiti ad-adu a protina iti tunggal maysa nga acre ngem dagiti aniaman a panagusar iti daga.&lt;ref name=NSRL&gt;{{cite web|url=http://www.nsrl.uiuc.edu/soy_benefits.html|publisher=Nailian a Laboratorio ti Panagsukisok ti Soya|title=Dagiti Pagimbagan ti Soya|accessdate=Pebrero 16, 2012|archive-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304080126/http://www.nsrl.uiuc.edu/soy_benefits.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg
&lt;/gallery&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Dagiti obra a nadakamat==
*{{Cite book| last1 = Lim | first1 = T. K. | chapter = Glycine max | doi = 10.1007/978-94-007-1764-0_79 | title = Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants | url = https://archive.org/details/ediblemedicinaln00050limt | pages = [https://archive.org/details/ediblemedicinaln00050limt/page/634 634]–714 | year = 2012 | publisher = Springer| location = Dordrecht, NL| isbn = 978-94-007-1763-3 | pmid =  | pmc = }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commons-nailinia|Glycine max|Soya}}
* {{DMOZ|Science/Agriculture/Field_Crops/Legumes/Soybean/|Soya}}
* {{DMOZ|Home/Cooking/Fruits_and_Vegetables/Beans_and_Legumes/Soy/|Panagluto iti Soya}}

{{Taxonbar|from=Q11006}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Faboideae]]
[[Kategoria:Lamut ti ayup]]</text>
      <sha1>6amosmvuet35qb76y0s0rg71k1ghfhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Industrial a Rebolusion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23193</id>
    <revision>
      <id>406465</id>
      <parentid>402616</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18023" sha1="ld72vxw7bkdslmwea7nlpoc8k0tpcc5" xml:space="preserve">[[Papeles:Maquina vapor Watt ETSIIM.jpg|240px|thumb|Ti [[Watt steam engine|pison a makina ni Watt]]. Ti [[pison a makina]], a nasungrodan babaen ti [[karbon]], ket isu ti nangiyaddang ti Industrial Rebolusion idiay [[Nagkaykaysa a Pagarian|Gran Britania]] ken ti lubong.&lt;ref name=&quot;industrial&quot; /&gt;]]

Ti '''Industrial a Rebolusion''' ket isu idi ti nagdaliasatan dagiti proseso ti panagpataud a napasamak idi paset ti panawen manipud idi 1760 agnggana idi baetan ti 1820 ken 1840. Daytoy a panagdaliasat ket mangiraman a naggapuan manipud kadagiti pamay-an a panagpataud babaen ti ima a napan kadagiti makina, ti baro a panagpataud babaen ti kimiko ken ken dagiti proseso ti panagpataud ti landok, ket nangpasayaat ti [[pilid ti danum|bileg ti danum]], ti panagpaadu ti panagusar iti pison a bileg ken ti panagparang-ay kadagiti [[ramit a makina]]. Ti panagdaliasat ket mangiraman pay ti panagbalbaliw manipud iti tarikayo ken dagiti dadduma a bio-sungrod iti karbon. Ti Industrial a Rebolusion ket nangrugi idiay [[Nagkaykaysa a Pagarian|Gran Britania]] ken iti kaunegan ti bassit laeng a dekada, daytoy ket naiwarwaras idiay Lumaud a Europa ken idiay Estados Unidos.

Ti Industrial a Rebolusion ken nangmarka a punto a nagsikkuan iti pakasaritaan; ganggani amin nga aspeto ti inaldaw a panagbiag ket naimpluensiaan idi kadagiti nadumaduma a waya. A naipangpangruna ti natimbeng a matgedan ken ti populasion ket nangrugi a nangipakpakita ti di pay nakitkita a natalinaay nga idadakkel. Kadagiti balikas ti nagunggunaan ti Premio Nobel a ni [[Robert Lucas, Jr.|Robert E. Lucas, Jr.]], &quot;Para iti kaunaan iti pakasaritaan, dagiti kasasaad ti panagbiag iti masa ti ordinario a tattao ket mapmapanen iti natalinaay nga idadakkel&amp;nbsp;... Awan pay ti asideg a kastoy a panagkukua a naibagbaga babaen dagiti klasiko nga ekonomista, uray ti teoretiko a posibilidad.&quot;&lt;ref name=&quot;Lectures on Economic Growth&quot; /&gt;
[[Papeles:William Bell Scott - Iron and Coal.jpg|thumb|right|240px|Ti ''Landok ken Karbon'' ni [[William Bell Scott]] , 1855–60]]

Ti paset ti panawen a nasakupan babaen ti Industrial a Rebolusion ket aggigiddiat kadagiti nadumaduma a historiador. Ni [[Eric Hobsbawm]] ket nagtengtengngel a daytoy ket 'nangrugi' idiay Britania idi tawtawen ti 1780 ken saan a napno a narna aginggana idi tawtawen ti 1830s weno tawtawen ti 1840,&lt;ref name=&quot;revolution&quot; /&gt; bayat a ni [[T. S. Ashton]] ket nagtengtengngel a daytoy ket napasamak idi baetan ti 1760 ken 1830.&lt;ref name=&quot;Inikori 2002&quot; /&gt;

Adda dagiti historiador ti maika-20 a siglo a kas ni [[John Clapham]] ken ni [[Nicholas Crafts]] ket nakisinnuppiat a dagiti proseso iti ekonomiko ken ti sosial a panagbalbaliw ket nagin-inut a nangrugi ken ti termino a ''rebolusion'' ket saan a husto. Daytoy ket suheto pay laeng a suppiatan kadagiti historiador.&lt;ref name=&quot;Rehabilitating the Industrial Revolution&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lorenzen&quot; /&gt; Ti [[Dagup ti domestiko a produkto|GDP]] ti tunggal maysa atao ket nawatiwat a natalinaay sakbay ti Industrial a Rebolusion ken ti irurumsua ti moderno a [[kapitalismo|kapitalista]] nga ekonomia.&lt;ref name=&quot;The Industrial Revolution a&quot; /&gt; Ti Industrial a Rebolusion ket nangirugi ti panawen iti [[ekonomiko nga idadakkel]] ti tunggal maysa a tao kadagiti kapitalista nga ekonomia.&lt;ref name=&quot;The Industrial Revolution b&quot; /&gt; Dagiti historiador ti ekonomia ket nakitunosda a ti pannakagteng ti Industrial a Rebolusion ket isu ti kangrunaan a pasamak iti pakasaritaan ti nagtagitaon manipud kadagiti panagpaammo ti ayup ken mulnula.&lt;ref name=&quot;ReviewOfCambridge&quot; /&gt;

Ti Immuna nga Industrial a Rebolusion ket nagbalin iti [[Maikadua nga Industrial a Rebolusion]] kadagiti nagdaliasatan a a tawen a baetan ti 1840 ken 1870, idi ti teknolohiko ken ekonomiko a panagparang-ay ket pimmardas gapu ti kadda ti immad-adu a panagampon kadagiti napataray ti pison a bangka, dagiti bapor ken dagiti perokaril, ti adu a gatad a panagpataud kadagiti ramit a makina ket ti immad-adu a panagusar kadagiti napataray ti pison a paktoria.&lt;ref name=&quot;Taylor 1951&quot;&gt;{{Cite book |last=Taylor |first=George Rogers |title=The Transportation Revolution, 1815–1860 |publisher=Routledge |isbn=978-0-87332-101-3 |language=en |trans-title=Ti Rebolusion ti Pagluganan, 1815–1860}} Awan ti nagan a naited iti dagitoy a tawen ti panagdalisat. Ti &quot;Rebolusion ti Pagluganan&quot; ket nangrugi kadagiti napasayaat a kalsada iti naladaw a maika-18 a siglo.&lt;/ref&gt;&lt;!--&lt;ref name=&quot;Roe1916&quot; /&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hunter|1985|pp=}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
Ti kasapaan a panagusar ti termino nga &quot;Industrial a Rebolusion&quot; ket mabalin a ti surat idi Hulio 6, 1799 babaen ti Pranses a naibaon a ni [[Louis-Guillaume Otto]], a nagirangrangarang a ti Pransia ket simreken iti lumba ti industrialisado.&lt;ref name=&quot;The industrial revolution in national context: Europe and the USA&quot; /&gt; Iti librona idi 1976 ''[[Nagruna a balbaikas: Ti Bokabulario ti Kultura ken Kagimongan]]'', ni [[Raymond Williams]] ket nangibagbaga iti iseserrek para iti &quot;Industria&quot;: &quot;Ti kapanunotan iti baro a sosial nga urnos a naibatay kadagiti nangruna a panagbalbaliw ti industria ket nalawag idi ken ni [[Robert Southey|Southey]] ken ni [[Robert Owen|Owen]], idi nagbaetan ti 1811 ken 1818, ken nasapsapa a nalawag met idi ken ni [[William Blake|Blake]] kadagiti kasapaan a tawtawen ti 1790s ken ni [[William Wordsworth|Wordsworth]] iti sikko ti maika-19 a siglo.&quot; Ti termino nga ''Industrial a Rebolusion'' ket naipakat iti teknolohiko a panagbalbaliw ken kanknayonen a kadawyan babaen ti naladaw a tawtawen ti 1830, a kas ti panangipalpalawag ni [[Jérôme-Adolphe Blanqui]] idi 1837 iti ''la révolution industrielle''.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Blanqui |first=Jérôme-Adolphe |title=Histoire de l'économie politique en Europe depuis les anciens jusqu'à nos jours |year=1837 |language=fr}}&lt;/ref&gt; Ni [[Friedrich Engels]] iti ''[[Ti Kasasaad ti Agtrabtrabaho a Klase idiay Inglatera]] idi 1844'' ket nangibagbaga iti &quot;maysa nga industrial a rebolusion, ti rebolusion nga iti isu met laeng a panawen a nanngibalbaliw ti napno a sibil a kagimongan&quot;. Nupay kasta, urayno ni Engels ket nangisurat idi tawtawen ti 1840, ti librona ket saan a naipatarus iti Ingles aginggana idi naladaw a maika-19 a siglo, ken ti panangiyebkasna ket saan a simrek iti inaldaw a panangisao aginggana idin. Ti pammadayaw iti pannakaidayeg ti termino ket naited ken ni [[Arnold Toynbee]], a dagiti lekturana a naited idi 1881 ket nangited ti naisalaysayan a pannakalagip iti daytoy.&lt;ref name=&quot;The Industrial Revolution13&quot; /&gt;

== Dagiti kangrunaan a panagrang-ay ti teknolohia ==
[[Papeles:Mule-jenny.jpg|thumb|240px|Ti laeng nabatbatin a kas pagarigan ti pannibbian a pinartuat babaen ti imbentor a ni [[Samuel Crompton]]]]

=== Nangruna a panagrang-ay ti teknolohia ===
Ti panagpatingga ti Industrial a Rebolusion ket asideg a naisilpo iti bassit a bilang dagiti panagbabaro,&lt;ref name=&quot;The Industrial Revolution – Innovations&quot; /&gt; a nangrugi idi maikadua a gudua ti maika-18 a siglo. Babaen ti tawtawen ti 1830 dagiti sumaganad ket naaramiden a pannakagun-od kadagiti nangruna a teknolohia:
*'''Ab-abel''' – Dagiti mekaniko a pannibbian ti kapas a pinaadar babaen ti alibungabong wenno danum ket immadu ti pinataud ti agtrabtrabaho babaen ti paktor iti agarup a 1000. Ti nabilegan a pagablan ket nangpaadu ti pinataud ti agtrabtrabaho babaen ti paktor iti surok a 40.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Ayres|1989|pp=17}}&lt;/ref&gt; Ti laddit ti kapas ket nagpaadu ti produktibidad wenno panagikkat ti bukel manipud iti kapas babaen ti paktor iti 50.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Roe1916&quot; /&gt;--&gt; Dagiti dakkel a pannakagun-od iti produktibidad ket napasamak pay iti pannibi ken panagabel iti lana ken lienso, ngem saan dagitoy a nalatlatak ngem ti kapas.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Landes1969&quot; /&gt;--&gt;

*'''Alibungabong a bileg''' – Ti kasayaat dagiti alibungabong a makina ket immadu isunga nagusarda ti nagbaetan ti maysa a panglima ken maysa a pangsangapulo a kaadu iti sungrod. Ti pannaka-ampon dagiti natalinaay nga alibungabong a makina iti agtaytayyek a panaggunay ket nakaaramid kadagitoy a nasayaat iti industrial a panagusar. Ti nangato a presion a makina ket addaan iti nangato a bileg iti pannakaibagi ti kadagsen, a nakaaramid iti daytoy a nasayaat para iti transportasion. Ti alibungabong a bileg ket napan iti napardas a panagpadakkel kalpasan idi 1800.

*'''Panagaramid ti landok''' – Ti panangisukat ti [[coke (sungrod)|coke]] para iti unging ket kaaduan a nagipababab ti ngina ti sungrod kadagiti nadumaduma akita ti panagpataud ti landok.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Landes|1969|pp=89–93}}&lt;/ref&gt; Ti panagusar ti coke ket nangpalubos pay kadagiti daddadakkel a pugon,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Landes|1969|pp=218}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rosen |first=William |title=The Most Powerful Idea in the World: A Story of Steam, Industry, and Invention |url=https://archive.org/details/mostpowerfulidea0000will |date=2012 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-72634-2 |page=[https://archive.org/details/mostpowerfulidea0000will/page/149 149] |trans-title=Ti Kabilegan a Kapanunotan iti Lubong: Ti Sarita ti Alibungabong, Industria ken Inbension}}&lt;/ref&gt; a nagbanagan kadagiti ekonomia ti gantingan. Ti panagpuyot a silindro ti napundision alandok ket immuna idi a nausar idi 1760. Kanungpalan daytoy a napasayaat babaen ti pannakapartuat daytoy nga agtignay iti mamindua, a nangpalubos kadagiti nangatngato a temperatura ti pugon. Ti [[panagluknak (metalurhia)|proseso ti panaglugnak]] ket nangpataud ti estriktural a grado ti landok iti ab-ababa a ngina ngem dagiti dati a proseso.&lt;ref name=&quot;Harvnb|Landes|1969|pp=91&quot;&gt;{{Harvnb|Landes|1969|pp=91}}&lt;/ref&gt; Ti agtultulatid a molino ket mamin sangapulo ket lima a naparpardas idi ngem ti panagmartilio ti napanday a landok.&lt;ref name=&quot;Harvnb|Landes|1969|pp=91&quot; /&gt; Ti [[Hot blast|napudot a pugso]] (1829) ket kaaduan a nangpaadu ti panaginut ti sungrod iti panagpataud ti landok kadagiti simmaruno a dekada.

== Dagiti nota ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;industrial&quot;&gt;Ladawan ti [[Watt steam engine|pison a makina ni Watt]]: a mabirukan idiay sala iti Superior a Teknikal nga Eskuela dagiti Industrial nga Inhenniero iti UPM (Madrid)&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lectures on Economic Growth&quot;&gt;{{Cite book |last=Lucas |first=Robert E., Jr. |title=Lectures on Economic Growth |url=https://archive.org/details/lecturesoneconom00luca |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01601-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/lecturesoneconom00luca/page/109 109]–110 |language=en |trans-title=Dagiti Lektura iti Idadakkel ti Ekonomia}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;revolution&quot;&gt;{{Cite book |last=Hobsbawm |first=Eric |title=The Age of Revolution: Europe 1789–1848 |year=1962 |url=https://archive.org/details/bwb_W7-CAM-073 |publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson |isbn=0-349-10484-0 |language=en |trans-title=Ti Panawen ti Rebolusion: Europa 1789–1848}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lorenzen&quot;&gt;{{Cite web |last=Lorenzen |first=Julie |title=Rehabilitating the Industrial Revolution |trans-title=Panagpasayaat ti Industrial a Rebolusion |url=http://www.julielorenzen.net/berg.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061109022755/http://www.julielorenzen.net/berg.html |archive-date=2006-11-09 |access-date=&lt;!--Nobiembre 2006--&gt; |website=julielorenzen.net |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061109022755/http://www.julielorenzen.net/berg.html |date=2006-11-09 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ReviewOfCambridge&quot;&gt;{{Cite web |last=McCloskey |first=Deidre |date=2004 |title=Review of The Cambridge Economic History of Modern Britain. Edited by Roderick Floud and Paul Johnson. Cambridge University Press. |trans-title=Panagrepaso ti Ekonomiko a Pakasaritaan ti Cambridge iti Moderno a Britania (inurnos babaen ni Roderick Floud ken ni Paul Johnson), Times Higher Education Supplement, 15 Enero 2004 |url=http://deirdremccloskey.org/articles/floud.php |website=deirdremccloskey.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Rehabilitating the Industrial Revolution&quot;&gt;{{Cite journal |last=Berg |first=Maxine |last2=Hudson |first2=Pat |date=1992 |title=Rehabilitating the Industrial Revolution |trans-title=Panagpasayaat ti Industrial a Rebolusio |journal=The Economic History Review |language=en |volume=45 |issue=1 |pages=24–50 |doi=10.2307/2598327 |jstor=2598327}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Inikori 2002&quot;&gt;{{Cite book |last=Inikori |first=Joseph E. |url=https://books.google.com/books?id=IRJDv5tmF1MC&amp;lpg=PA102&amp;pg=PA102 |title=Africans and the Industrial Revolution in England |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-01079-9 |trans-title=Dagiti Aprikano ken ti Industrial a Rebolusion idiay Inglatera}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;The Industrial Revolution a&quot;&gt;{{Cite web |last=Lucas |first=Robert E., Jr. |date=2003 |title=The Industrial Revolution: Past and Future |trans-title=Ti Industrial a Rebolusion: Napalabas ken Masakbayan |url=http://www.minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127032512/http://minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |archive-date=2007-11-27 |access-date=2007-11-14 |website=Federal Reserve Bank of Minneapolis |language=en |quote=...it is fairly clear that up to 1800 or maybe 1750, no society had experienced sustained growth in per capita income. (Eighteenth century population growth also averaged one-third of 1 percent, the same as production growth.) That is, up to about two centuries ago, per capita incomes in all societies were stagnated at around $400 to $800 per year. |trans-quote=...nalawag daytoy nga aginggan idi 1800 wenno mabalin nga idi 1750, awan pay ti kagimongan a nakasanay ti natalinaay nga idadakkel iti matgedan ti tungngal maysa a tao. (Ti idadakkel ti populasion idi maika-18 a siglo ket natimbengan pay timaysa apagkatlo iti 1 a porsiento, a kapadpada ti idadakkel ti panagpataud.) Isu daytoy ti agarup nga aginggan idi dua a siglo , dagiti [[pudno a matgedan|matgedan]] ti tunggal maysa a tao kadagiti amin a kagimongan ket nagsarden iti agarup a $400 aginggana ti $800 iti tunggal maysa atawen. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127032512/http://minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |date=2007-11-27 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;The Industrial Revolution b &quot;&gt;{{Cite web |last=Lucas |first=Robert E., Jr. |date=2003 |title=The Industrial Revolution: Past and Future |trans-title=Ti Industrial a Rebolusion: Napalabas ken Masakbayan |url=http://www.minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127032512/http://minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |archive-date=2007-11-27 |website=Federal Reserve Bank of Minneapolis |language=en |quote=[consider] annual growth rates of 2.4 percent for the first 60 years of the 20th century, of 1 percent for the entire 19th century, of one-third of 1 percent for the 18th century. |trans-quote=[ikeddeng] dagiti gatad a tinawen nga idadakkel iti 2.4 a pirsiento para kadagiti immuna a 60 a tawtawen iti maika-20 a siglo, iti 1 a porsiento para iti intero a maika-19 a siglo, iti maysa a pagkatlo iti 1 a porsiento para iti maika-18 a siglo. |access-date=2013-06-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127032512/http://minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |date=2007-11-27 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;The industrial revolution in national context: Europe and the USA&quot;&gt;{{Cite book |last=Crouzet |first=François |title=The Industrial Revolution in National Context: Europe and the USA |url=https://archive.org/details/industrialrevolu0000unse_k6l6 |last2=Mikuláš |first2=Teich |last3=Porter |first3=Roy |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40940-7 |page=[https://archive.org/details/industrialrevolu0000unse_k6l6/page/45 45] |chapter=France}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;The Industrial Revolution13&quot;&gt;{{Cite book |last=Hudson |first=Pat |title=The Industrial Revolution |url=https://archive.org/details/industrialrevolu0000huds |publisher=Edward Arnold |year=1992 |isbn=978-0-7131-6531-9 |page=[https://archive.org/details/industrialrevolu0000huds/page/11 11] |language=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;The Industrial Revolution – Innovations&quot;&gt;{{Cite web |last=Bond |first=Eric |last2=Gingerich |first2=Sheena |last3=Archer-Antonsen |first3=Oliver |last4=Purcell |first4=Liam |last5=Macklem |first5=Elizabeth |title=The Industrial Revolution – Innovations |url=http://industrialrevolution.sea.ca/innovations.html |access-date=2011-01-30 |website=The Industrial Revolution |language=en}}&lt;/ref&gt;

}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Ayres |first=R. U. |url=http://www.iiasa.ac.at/Admin/PUB/Documents/RR-89-001.pdf |title=Technological Transformations and Long Waves |date=1989 |publisher=International Institute for Applied Systems Analysis |isbn=3-7045-0092-5 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716175240/https://iiasa.ac.at/Admin/PUB/Documents/RR-89-001.pdf |archive-date=2011-07-16 |access-date=2021-07-29 |url-status=dead }}
* {{Cite book |title=The Industrial Revolution and Work in Nineteenth-Century Europe |date=1992 |publisher=Routledge |editor-last=Berlanstein |editor-first=Lenard R. |language=en}}
* {{Cite book |last=Griffin |first=Emma |title=Short History of the British Industrial Revolution |url=https://archive.org/details/shorthistoryofbr0000grif |date=2010 |publisher=Palgrave |language=en}}
* {{Cite book |last=Landes |first=David S. |url=https://archive.org/details/unboundprometheu0000land_m6c4 |title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present |date=1969 |publisher=Press Syndicate of the University of Cambridge |isbn=978-0-521-09418-4 |language=en }}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commonscat-inline|Industrial revolution|Industrial a Rebolusion}}
* {{dmoz|Society/History/By_Time_Period/Eighteenth_Century/Industrial_Revolution/}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Industrial a Rebolusion| ]]
[[Kategoria:Pakasaritaan ti teknolohia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>ld72vxw7bkdslmwea7nlpoc8k0tpcc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tulag ti Versailles</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23975</id>
    <revision>
      <id>406281</id>
      <parentid>396907</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3096" sha1="as1tv2g7n15y8kyx38dfyn3i6ymv88f" xml:space="preserve">[[Papeles:Treaty of Versailles, English version.jpg|thumb|right|200px|Ti aklub ti Ingles a bersion ti Tulag ti Versailles]]
[[Papeles:The signing of the peace treaty of Versailles.webm|thumb|thumbtime=5|''Ti Panagpirma ti Tulag ti Kappia ti Versailles'']]
Ti '''Tulag ti Versailles''' ([[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Traité de Versailles'') ket maysa kadagidi [[tulag ti kappia]] idi nagpatingga ti [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]]. Daytoy ti nangipatingga ti [[deklarasion ti gubat|kasasaad iti gubat]] a nagbaetan ti [[Imperio ti Alemanioa|Alemania]] ken dagiti [[Dagiti Aliado ti Umuna a Gubat|Bileg ti Aliado]]. Daytoy ket napirmaan idi Hunio 28 1919, ti apag-isu a lima a tawen kalpasan ti [[pannaka-asasinado ni Arkduke Franz Ferdinand]]. Dagiti sabali a [[Dagiti Sentral a Bileg|Sentral a Bileg]] iti bangir ti Alemania iti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket naibinglay kadagiti sabali a tulagan.&lt;ref&gt;Ti [[Tulag ti Saint-Germain-en-Laye (1919)]] iti Austria; Ti [[Tulag ti Neuilly-sur-Seine]] iti Bulgaria; Ti [[Tulag ti Trianon]] iti Hungaria; Ti [[Tulag ti Sèvres]] iti Otomano nga Imperio; {{cite book|editor1-last=Davis|editor1-first =Robert T.|title=Ganganaet nga Annuroten ti Estados Unidos ken Nailian a Seguridad: Kronolohia ken pagsurotan para iti maika-20 a Siglo|publisher=Praeger Security International|location=Santa Barbara, California|volume=1|year= 2010|page=[http://books.google.co.uk/books?id=gsM1JiXAMJEC&amp;pg=PA49 49]|isbn=978-0-313-38385-4}}&lt;/ref&gt; Urayno ti [[Panangisardeng ti gubat iti Alemania (Compiègne)|panangisardeng ti gubat]], a napirmaan idi Nobiembre 11 1918, ket isu daytoy ti pudno a nangisardeng ti panaglalaban, daytoy ket nagpaut ti innem a bulan kadagiti tinnulagan idiay  [[Konperensia ti Kappia ti Paris, 1919|Konperensia ti Kappia ti Paris]] ti pannakalpas ti ti tulagan ti kappia. Ti tulagan ket nairehistro idi babaen ti Sekretario ti [[Liga ti Pagpagilian]] idi 21 Oktubre 1919, ken naimaldit kadagidi ''[[Dagiti Serie ti Tulag|Serie ti Tulag]] Ti Liga ti Pagpagilian ''.

== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=nb}}
; Dagiti dakamat
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
*{{cite book|last=Andelman|first=David A.|title=Ti Natumek a Kappia: Ti 1919 a Versailles 1919 ken ti Pateg a Binayadantayo Tatta nga Aldaw|url=https://archive.org/details/shatteredpeaceve0000ande|publisher=J. Wiley|location=New York/London|year=2008|isbn=978-0-471-78898-0}}
*Bell, Dagiti Taudan ti Makadua a Sangalubongan a Gubat

== Adu pay a mabasbasa ==
*''Ti Tulag ti Versailles: Ti Panagrepaso Manen Kalpasan ti 75 a Tawtawen'', Boemeke, Manfred F., Gerald D. Feldman, ken ni Elisabeth Gläser, dagiti nagsurat. Washington, DC: Naipakasaritaan a Patakder ti Alemania, 1998.

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commonscat-inline|Treaty of Versailles|Tulag ti Versailles}}
*[http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?dID=23 Dagiti retrato ti dokumento] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110601205226/http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?dID=23 |date=2011-06-01 }}
{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Versailles, Tulag ti}}
[[Kategoria:Tulag ti Versailles| ]]</text>
      <sha1>as1tv2g7n15y8kyx38dfyn3i6ymv88f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reporma ti Protestante</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23990</id>
    <revision>
      <id>406213</id>
      <parentid>401030</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3612" sha1="ngugkyflyy7mu2x2ujwpzimcjp9hun1" xml:space="preserve">[[Papeles:95Thesen.jpg|thumb|right|200px|Ti 95 a Tesis]]

Ti '''Reporma ti Protestante''' ket isu idi ti [[panagsisina (relihion)|panagsisina]] iti kaunegan ti [[Lumaud a Kristianidad]] nga inrugi babaen ni [[John Wycliffe]], [[Jan Hus]], [[Martin Luther]], [[John Calvin]], ken dagiti nasapa pay a [[Protestante]]. Daytoy ket nairugi babaen ti ti panangipablaak idi 1517 ti [[Siam a pulo ket Lima a Tesis]] ni Luther. Dagiti ganetget ti kinabukbukodan a nanginagngana dagiti &quot;agrepreporma&quot;, a saan a nangayat kadagiti (&quot;nagprotesta&quot;) doktrina, dagiti rito, panangidaulo, ken [[Eklesiolohiaa|eklesiastiko]] nga estruktura iti [[Romano Katoliko a Simbaan]], ket nakaiturongan ti pannakapartuat dagiti baro a nailian  a simbaan ti [[Protestantismo|Protestante]]. Ti Repormasion ket rinugian idi dagiti nasapsapa a pasamak iti kaunegan ti Europa, a kas ti [[Nangisit a Patay]] ken ti [[Lumaud a Panagsisina]], a nkadadael kadagiti pammati ti tao iti Katoliko a Simbaan ken ti [[Papa|Kinapapa]] a nangituray daytoy. Daytoy ken dagiti pay dadduma a banag a kas ti pannakaiwarwaras dagiti kapanunotan ti [[Renasimiento]] ken dagiti inbension, a kas ti inbension ti [[pagmalditan]],ken ti pannakarebba ti [[Dumaya nga Imperio ti Romano]], ket nangited ti pannakapartuat ti Protestantismo.

== Dagiti paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
*{{cite book|last=Brakke|first=Mary Jo |last2=Weaver |first2=David|title=Pangyuna ti Kristianidad|url=https://archive.org/details/introductiontoch0000weav_n4v6|year=2009|publisher=Wadsworth|location=Belmont, Calif.|isbn=978-0-495-09726-6|pages=[https://archive.org/details/introductiontoch0000weav_n4v6/page/92 92]–93|edition=4th }}
*{{cite book|last=Cameron|first=Euan |title=Ti Europeano a Repormasion|year=2012|publisher= Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|url=http://www.amazon.com/The-European-Reformation-ebook/dp/B004EYSIQQ/ref=harv}}
* {{cite book| last=Estep|first= William R|title=Renasimiento ken Repormasion|location= Grand Rapids|publisher= Eerdmans|year= 1986|url=http://books.google.com/books?id=dUENoh0ey4QC |isbn= 0-8028-0050-5}}
*{{cite book|last=Kelly|first=Joseph F|title=Ti Ekumeniko a Konseho ti Katoliko a Simbaan: Ti Pakasaritaan|url=https://archive.org/details/ecumenicalcounci0000kell|year=2009|publisher=Michael Glazier/Liturgical Press|location=Collegeville, MN|isbn=978-0-8146-5376-0|pages=226}}
*{{cite book |last=Simon |first=Edith |title=Nalatak a Panpnawen ti Tao: Ti Repormasion |pages=120–121 |publisher=Time-Life Books |year=1966 |isbn=0-662-27820-8}}
*{{cite book|last=Spalding|first=Martin|title=Ti Pakasaritaan ti Protestante a Repormasion; Idiay Alemania ken Suisa, ken idiay [[Inglatera]], [[Irlánda]], [[Eskósia]], ti Olanda, Pransia, ken Akin-amianan nga Europa|year=2010|publisher=General Books LLC}}
*{{cite book|last=Thomsett|first=Michael C.|title=Herehia iti Romano Katoliko a Simbaan : ti pakasaritaan| year=2011| publisher=McFarland| location=Jefferson, N.C.|isbn=978-0-7864-4448-9| pages=156}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{commonscat-inline|Reformation|Repormasion}}
* [http://history.hanover.edu/early/prot.html Arkibo ti Internet kadagiti Mainaig a Testo ken Dokumento]
* [http://www.tyndale.ca/seminary/mtsmodular/reading-rooms/history/16th-century Pagbasaan ti Repormasion ti maika-16 a Siglo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407080149/http://www.tyndale.ca/seminary/mtsmodular/reading-rooms/history/16th-century |date=2014-04-07 }}
*[http://www.loc.gov/rr/rarebook/coll/195.html Ti Urnong ti Repormasion]
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Reporma ti Protestante|Reporma ti Protestante]]</text>
      <sha1>ngugkyflyy7mu2x2ujwpzimcjp9hun1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aztec</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24119</id>
    <revision>
      <id>406219</id>
      <parentid>405390</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6174" sha1="ixlnsdtqcnci8iovw8rk2z3t1thm4zc" xml:space="preserve">[[File:StaCeciliaAcatitlan.jpg|thumb|Ti Aztec a Piramida ti [[Santa Cecilia Acatitlan]], Estado ti Mehiko]]

Ti tattao nga '''Aztec''' {{IPAc-en|ˈ|æ|z|t|ɛ|k}}&lt;ref&gt;''Aztec.'' (2012). Dictionary.com. Naala idi Enero 1, 2102, manipud ti [http://dictionary.reference.com/browse/aztec?s=t silpo]&lt;/ref&gt; ket dagiti naisangayan nga etniko a grupo ti tengnga a [[Mehiko]], a naisangsangayan dagiti grupo nga agsasao ti [[Nahuatl|pagsasao a Nahuatl]] ken nagturturay kadagiti dakkel a parte ti [[Mesoamerika]] manipud ti maika-14 aginggana ti maika-16 a sigsiglo. Dagiti balikas ti [[Nahuatl]] nga ''aztecatl'' {{IPA-nah|as'tekat͡ɬ||}} (maymaysa)&lt;ref name=&quot;mx&quot; /&gt; ken ''aztecah'' {{IPA-nah|as'tekaʔ||}} (ad-adu ngem maysa)&lt;ref name=&quot;mx&quot; &gt;''Náhuatl: AR-Z.'' (n.d.). Vocabulario.com.mx. Naala idi Agosto 30, 2012, manipud ti [http://www.vocabulario.com.mx/nahuatl/diccionario_nahuatl_a4.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017045808/http://vocabulario.com.mx/nahuatl/diccionario_nahuatl_a4.html |date=2012-10-17 }}&lt;/ref&gt; ket kaibuksilanna ti &quot;tattao manipud idiay [[Aztlan]]&quot;,&lt;ref name=&quot;Aztec&quot;&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Aztec etymonline.com: Aztec]&lt;/ref&gt; timaysa nga mitolohiko a lugar para iti agsasao ti Nahuatl a kultura iti dayta a panawen, ken kalpasanna ket naampon a kas ti balikas a mangipalplawag ti tattao a [[Mexica]]. Kankanayon a ti termino nga &quot;Aztec&quot; ket mangitudo laeng para iti tattao a [[Mexica]] ti [[Tenochtitlan]] (nga itan ket lokasion ti [[Siudad ti Mehiko]]), a mabirukan idiay maysa nga isla iti [[Danaw Texcoco]], a tinawtawagan ti bagbagida a kas ''Mexica Tenochca'' {{IPA-nah|me'ʃika te'not͡ʃka||}} wenno ''Cōlhuah Mexica'' {{IPA-nah|koːlwaʔ me'ʃika||}}.

Sagpaminsan pay a daytoy a termino ket mangiramraman kadagiti agtataeng kadagiti dua a kangrunaan a kumaduaan nga siudad-estado ti Tenochtitlan, dagiti [[Acolhua]] ti [[Texcoco (altepetl)|Texcoco]] ken dagiti [[Tepanec]] ti [[Tlacopan]], a no dagitoy ket kakuyog ti Mexica ket mangporma ti [[Tinallo a Kumaduaan ti Aztec]] a nangtengtengngel ti kankanayon a makunkuna a kas ti &quot;Aztec nga Imperio&quot;. Kadagiti sabali a kontesto, ti Aztec ket mabalin a mangitudo kadagiti amin a nadumaduma a [[Altepetl|siudad estado]] ken ti tattaona, a nakibinningay kadagiti dakkel a parte ti bukodda nga etniko a pakasaritaan ken kultural a pakailiddingan  kadagiti Mexica, Acolhua ken Tepanec, ken isuda ket kankanayon pay nga agus-usar ti pagsasao a Nahuatl a kas ti [[lingua franca]]. Iti daytoy a kaibuksilan mabalin a maibaga ti maipangngep ti Aztec a sibilisasion a mairaman amin dagiti naisangayan a tabas ti kultura a sapasap para iti kaaduan a tattao a mangitagtagitao ti Tengnga a Mehiko idi naladaw a [[Kronolohia ti Mesoamerika|kalpasan ti klasiko a paset ti panawen]].

Manipud ti maika-13 a siglo, ti [[Ginget ti Mehiko]] ket isu idi ti puso ti Aztec a sibilisasion: ditoy idi ti kapitolio ti Tinallo a Kumaduaan ti Aztec, ti siudad ti [[Tenochtitlan]], a nabangon idi kadagiti naipangato a bassit nga isla idiay [[Danaw Texcoco]]. Ti Tinallo a Kumaduaan ket nangporma ti [[tributario nga estdao|tributario nga imperio]] a nangpadakkel ti bukodna a politikal a [[hegemonia]] iti adayo a labes ti Ginget ti Mehiko, a [[Aztec pannakigubat|nagparukma kadagiti siudad estado]] iti amin a Mesoamerika. Iti kinalatakna, ti kultura ti Aztec ket addaan idi kadagiti nabaknang ken narikut a [[Aztec a mitolohia|mitolohiko]] ken [[Aztec a relihion|relihioso]] tradision, ken ti pay pannakaabot ti namarangmang ng aarkitektural ken artistiko nagunodan. Idi 1521 ni [[Hernán Cortés]], a kakuyogna ti adu a bilang a dagiti patneng nga agsaso ti Nahuatl a kaduana,  ket [[Kastila a panagrukma ti Aztec nga Imperio|pinarukmada ti Tenochtitlan]] ken inabakda ti Tinallo a Kumaduaan ti Aztec babaen ti panangidaulo ni [[Hueyi Tlatoani]] [[Moctezuma II]]. Ti kanunpalan dagiti Kastila ket binagonda ti baro a pagtaengan iti [[Siudad ti Mehiko]] idiay lugar ti nadadael a kapitolio ti Aztec, a manipud idiay ket nangirugianda ti [[Kastila a kolonisasion ti Kaamerikaan|proseso ti panagkolonia ti Tengnga nga Amerika]].

Ti kultura ken pakasaritaan ti Aztec ket kangrunaan a naamammuan babaen ti [[Arkeolohia|arkeolohiko]] nga ebidensia a nabirukan kadagiti panagkalkali a kas ti naidayegan a [[Templo Mayor]] idiay Siudad ti Mehiko; manipud ti [[codices ti Aztec|codices a papel ti patneng nga ukis ti kayo]]; manipud kadagiti pannakalaglagip kadagiti nakakita babaen dagti Kastila a konkistador a kas ni [[Hernán Cortés]] ken ni [[Bernal Díaz del Castillo]]; ken naipangpangruna kadagiti pannakailawlawag ti maika-16 ken maika-17 a sigloand iti kultura ken pakasaritaan ti Aztec a sinurat babaen ti Kastila apadi ken dagiti makabasa ken makasurat nga Aztec iti Espaniol wenno ti pagsasao a Nahuatl, a kas ti naindayegan a [[Florentine Codex]] nga inurnong babaen ti [[Pransiskano nga urnos|Pransiskano]] a monghe a ni [[Bernardino de Sahagún]] nga tinulongan dagiti nagpaamammo a patneng nga Aztec.

&lt;!--== Dagiti nota ==
{{reflist|group=nb}}--&gt;

== Dagiti pakaammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin|indent=yes}}
:{{cite book |last=Berdan|first=Frances |authorlink=|year=1982|title=The Aztecs of Central Mexico: An Imperial Society |url=https://archive.org/details/aztecsofcentralm0000berd|series=Case Studies in Cultural Anthropology|location=New York|publisher=Holt, Rinehart &amp; Winston|isbn=0-03-055736-4 |oclc=7795704}}
:{{cite book |last1=Berdan|first1=Frances F. |authorlink= |last2=Blanton|first2=Richard E.|authorlink2= |last3=Boone|first3=Elizabeth Hill|authorlink3= |last4=Hodge |first4=Mary G. |last5=Smith|first5=Michael E.|authorlink5= |last6=Umberger|first6=Emily |year=1996 |title=Aztec Imperial Strategies |url=https://archive.org/details/aztecimperialstr00unse|location=Washington, DC |publisher=Dumbarton Oaks Research Library and Collection |isbn=0-88402-211-0 |oclc=27035231}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Aztec}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Aztec| ]]
[[Kategoria:Dagiti kultura ti Mesoamerika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1325]]
[[Kategoria:Dagiti sibilisasion]]</text>
      <sha1>ixlnsdtqcnci8iovw8rk2z3t1thm4zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Burtong</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24280</id>
    <revision>
      <id>406541</id>
      <parentid>394588</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2549" sha1="qoyq9nnrc6uypq2mtub999p2u5l4ms4" xml:space="preserve">{{Infobox sakit
| Image =Child with Smallpox BangladeshCropped.jpg
| Caption = Ti takiag ti maysa nga ubing nga addan kadagiti sikno ti burtong. Dagiti sikno ket napno kadagiti napalet, nasaragasag a likido ken kankanayon a nalennekan wenno nakallidan iti tengnga a pakailasinan daytoy a sakit.
| ICD10           = {{ICD10|B|03| |b|00}}
| ICD9            = {{ICD9|050}}
| DiseasesDB      = 12219
| MedlinePlus     = 001356
| eMedicineSubj   = emerg
| eMedicineTopic  = 885
| MeshName        = Smallpox
| MeshNumber      = D012899
}}
Ti '''burtong''' ket maysa idi a [[makaalis a sakit]] a naisangsangayan iti tattao, a patauden babaen kadagiti dua a kita ti [[birus (biolohia)|birus]], ti ''Variola major'' ken ''Variola minor''.&lt;ref name=Sherris&gt;{{cite book | author = Ryan KJ, Ray CG (mamannnurat) | title = Sherris Medical Microbiology | url = https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3 | edition = Maika-4 | pages = [https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3/page/525 525]–8 | publisher = McGraw Hill | year = 2004 |isbn = 0-8385-8529-9 }}&lt;/ref&gt; Ti sakit ket naamammuan pay babaen kadagiti [[Pagsasao a Latin|Latin]] a nagan ti '''''variola''''' wenno ''variola vera'', a nagtaud manipud ti ''varius'' (&quot;napiltakan&quot;) wenno ''varus'' (&quot;kamuro&quot;). Ti sakit ket kasisigud idi a naamammuan iti Inggles a kas ti &quot;'''pox'''&quot;&lt;!--&lt;ref name=SmaPoHist/&gt;--&gt; wenno &quot;'''red plague'''&quot;;&lt;ref&gt;La Belle Compagnie. &quot;[http://www.labelle.org/top_diseases.html Medieval Diseases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150806080919/http://www.labelle.org/top_diseases.html |date=2015-08-06 }}&quot;. Naala idi Enero 28 2013.&lt;/ref&gt; ti termino a &quot;smallpox&quot; ket immuna idi a nausar idiay Britania idi maika-15 a siglo tapno mailasin iti variola manipud ti &quot;great pox&quot; ([[butol]]).&lt;ref name=Barquet&gt;{{cite journal |author=Barquet N, Domingo P |title=Smallpox: the triumph over the most terrible of the ministers of death |url= http://www.annals.org/cgi/content/full/127/8_Part_1/635|journal=Ann. Intern. Med. |volume=127 |issue=8 Pt 1 |pages=635–42 |date=Oktubre 15, 1997|pmid=9341063}}&lt;/ref&gt; Ti naudi a masna a napasamak a kaso ti burtong (''Variola minor'') ket nasukimatan ti puonan ti sakit idi Oktubre 26 1977.&lt;ref name=WHO_Factsheet&gt;{{cite web | title=Smallpox | work=WHO Factsheet | url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/smallpox/en/ | accessdate=2007-09-22}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Smallpox|Burtong}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Burtong| ]]</text>
      <sha1>qoyq9nnrc6uypq2mtub999p2u5l4ms4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bunga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24695</id>
    <revision>
      <id>406463</id>
      <parentid>376684</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2626" sha1="b7biv0y79qj4wcu04zovsbhmx4kb6oz" xml:space="preserve">[[Papeles:Culinary fruits front view.jpg|thumb|Dagiti nadumaduma a kita ti bunga wenno prutas]]

Iti [[botanika]], ti '''bunga''' wenno '''prutas''' ket isu ti parte ti [[agsabsabong a mula]] a nagtaud manipud kadagiti naisangayan a [[kulapot (biolohia)|kulapot]] ti [[sabong]], maysa wenno ad-adu nga [[Iitlogan (mulmula)|iitlogan]], ken dagiti dadduma a kaso ket dagiti kasangkapan a kulapot. Dagiti bunga ket isu dagiti pamay-an a panangiwaras dagiti mula iti bukbukel. Adu kadagitoy ti agbunga kadagiti makan a prutas, a naisangayan, a naipa-adu kadagiti panaggunay dagiti [[homo sapiens|tao]] ken dagiti ayup iti maysa a [[Simbiosis|simbiotiko a pannakaikabagian]] a kas pamay-an para iti [[panangiwaras ti bukel]] ken [[nutrision]]; iti kinapudno, ti tattao ken adu kadagiti ayup ket nagbalinda a tumalek kadagiti bunga a kas taudan ti taraon.&lt;ref name=&quot;Lewis375&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewis |first=Robert A. |url=http://books.google.com/?id=TwRUZK0WTWAC&amp;pg=PA375&amp;lpg=PA375&amp;dq=fruit |title=CRC Dictionary of Agricultural Sciences |date=2002 |publisher=CRC Press |isbn=0-8493-2327-4 |location=Boca Raton |language=en |trans-title=Diksionario ti CRC dagiti Siensia ti Agrikultura}}&lt;/ref&gt; Dagiti bunga ket pakairamanna para kadagiti adu a paset ti mapataud iti [[agrikultura]] iti lubong, ken adda dagiti (a kas ti mansanas ken ti [[granada]]) nakagun-od ti adu a kultural ken simboliko a kaibuksilan.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
;Books
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Gollner |first=Adam J. |title=The Fruit Hunters: A Story of Nature, Adventure, Commerce, and Obsession |date=2010 |publisher=Scribner |isbn=978-0-7432-9695-3 |location=New York |language=en |trans-title=Dagiti Agan-anup iti Bunga: Ti Sarita ti Katutubo, Adbentura, Komersio, ken Panagragut}}
* {{Cite book |last=Watson |first=R. R. |title=Bioactive Foods in Promoting Health: Fruits and Vegetables |url=https://archive.org/details/isbn_9780123746283 |last2=Preedy |first2=V. R. |date=2010 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374628-3 |location=Amsterdam |language=en |trans-title=Dagiti Bioaktibo a Makan iti Panangiyaddang ti Salun-at: Bungbunga ken Natnateng}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo==
{{commonscat-inline|Fruit|Bunga}}
* [http://bioimages.vanderbilt.edu/pages/fruit-devel.htm Dagiti ladawan ti panagrang-ay ti bunga manipud kadagiti sabaong] {{iti sao|en}} iti bioimages.vanderbilt.edu
* [http://bioimages.vanderbilt.edu/pages/fruit-seed-dispersal.htm Dagiti ladawan ti pannakaiwaras ti bunga ken bukel] {{iti sao|en}} iti bioimages.vanderbilt.edu

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Bunga| ]]</text>
      <sha1>b7biv0y79qj4wcu04zovsbhmx4kb6oz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brahmagupta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24734</id>
    <revision>
      <id>406400</id>
      <parentid>396277</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11443" sha1="8bzriw0aq69mkn7muzxuzxoosajn93w" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| name = Brahmagupta
| image = 
| caption = 
| birth_date = 598 CE
| death_date = c.670 CE
| residence = 
| fields = [[Matematika]], [[Astronomia]]
| known_for  = [[Sero]], moderno a [[Sistema ti bilang]]
}}

Ni '''Brahmagupta''' ({{lang-sa|ब्रह्मगुप्त}}; {{audio|Brahmagupta.ogg|denggen}}) (597–668 AD) ket maysa idi nga Indiano a [[Indiano a matematika|matematiko]] ken [[Indiano nga astronomia|astronomo]] a nangisurat kadagiti dua a nangruna nga obra iti matematika ken astronomia: ti ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' (Husto a Pannakabangon ti Doktrina iti Brahma) (628), ti teoretiko a treatado, ken ti ''[[Khaṇḍakhādyaka]]'', ti nasaysayaat a kaserbi a teksto. Adda dagiti dua a rason a naipamattian a ni Brahmagupta ket nagtaud manipud idiay [[Bhinmal]].

Ni Brahmagupta ket isu idi ti immuna a nangited kadagiti alagaden iti panagkarkulo iti ''[[sero]]''. Dagiti teksto a sinurat babaen ni Brahmagupta ket binukel dagiti eliptiko a berso, gapu ta daytoy ket kadawyan a naisansanay iti [[Indianio a matematika]], ket kanungpalan nga adda poetiko a pannakangeg iti daytoy. Gapu ta awan dagiti panangitalek a naited, di ammo no kasano ti nataudan dagiti matematika ni Brahmagupta.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Brahmagupta.html |title=Biograpia ni Brahmagupta |access-date=2013-07-15 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116080259/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Brahmagupta.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Biag ken obra ==
Iti maikapito ken maikawalo a berso ti ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]''  iti kapitulo XXIV ket nangibagbaga a ni Brahmagupta ket sinuratna ti teksto idi agtawen iti iti tallopulo iti Śaka  550  (=A.D. 628) idi las-ud ti panagturay ni Ari Vyāghramukha,isunga mabalintayo ti agala nga isu ket naipasngay idi 598.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Senso kadagiti Husto a Siensia iti Sanskrito (CESS) |author=David Pingree|publisher=Pilosopiko a Kagimongan ti Amerikano|at= A4, p. 254}}, {{cite book|title=''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' (Kapitulo 1) iti Brahmagupta nga adda iti Komentario ni Pṛthūdhaka, kritikal a naurnos iti Ingles a patarus ken dagiti nota|author=Seturo Ikeyama|publisher=INSA|year=2003|page=[S2]}}&lt;/ref&gt; Dagiti agkomkomentario ket tinawtawaganda isuna a kas maysa a nalatak nga eskolar manipud idiay [[Bhinmal]], ti siudad idiay estado ti [[Rajasthan]] iti Amianan a laud ti India.&lt;ref&gt;{{cite book|title=''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' (Kapitulo 21) iti Brahmagupta nga adda iti Komentario ni Pṛthūdhaka, kritikal a naurnos iti Ingles a patarus ken dagiti nota |author=Seturo Ikeyama|publisher=INSA|year=2003|page=[S2]}}&lt;/ref&gt; Idi taga-ugma a panpanawen ti Bhillamala ket tugaw idi ti bileg dagiti [[Gurjar]]. Ti amana idi ket ni Jisnugupta.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Matematika ken dagiti Astronomo ti Taga-ugma nga India|author=Shashi S. Sharma|publisher=Pitambar Publishing|url=http://books.google.co.in/books?id=g9ykYZlzV1oC&amp;pg=PT14&amp;dq|quote=Isu ket naipasngay idi idiay Bhillamala. Iti taga-ugma apanpanawen daytoy idi ket nalatak a tugaw ti bileg dagiti [[Gurjar]]...Jisnu Gupta..}}&lt;/ref&gt; Mabalin nga isu ket kaaduan a nagtaeng iti kabibiagna idiay Bhillamala (moderno a Bhinmal idiay [[Rajasthan]]) idi las-ud ti turay (ken mabalin a babaen ti patronahe) ni Ari Vyaghramukha.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Plofker 418-419&quot; /&gt;--&gt; A kas ti resulta, ni Brahmagupta ket kankanayon a tinawtawagan a kas ti Bhillamalacharya, nga isu daytoy, ti manursuro manipud idiay Bhillamala. Isu idi ti daulo ti astronomiko nga obserbatorio idiay  [[Ujjain]], ken idi las-ud ti panagtignayna idiay, isu ket nagsurat kadagiti uppat a teksto iti matematika ken astronomia: ti ''Cadamekela'' idi 624, ti ''[[Brahmasphutasiddhanta]]''  idi 628, ti ''Khandakhadyaka'' idi 665, ken ti ''Durkeamynarda'' idi 672.
Ti ''Brahmasphutasiddhanta'' (''Napasayaat a Treatado iti Brahma'') ket isu ti kadayegan nga obrana. Ti historiador a ni [[al-Biruni]] (c. 1050) iti librona a ''Tariq al-Hind'' ket nangibagbaga a ti [[Abasida]] a [[kalipa]] ti [[al-Ma'mun]] ket addaan iti maysa nga embahada idiay India ken manipud idiay India ti libro ket naiyeg idiay Baghdad a naipatarus idi iti Arabiko a kas ti ''Sindhind''. Daytoy ket sapasap a naipagpagarup a ti ''Sindhind'' ket isu ti ''[[Brahmasphutasiddhanta|Brahmasphuta-siddhanta]]'' ni Brahmagupta.&lt;ref name=&quot;Boyer Siddhanta&quot;&gt;{{Cite book|last=Boyer|title=Ti Arabiko a Hegemonia|year=1991|chapter=Ti Arabiko a Hegemonia|pages=226|quote=Babaen ti 766 naadalantayo a ti maysa nga astronomiko-matematiko nga obra, nga ammo babaen dagiti Arabo a kas ti ''Sindhind'', ket naiyeg idi idiay Baghdad manipud idiay India. Daytoy ket sapasap a naipagpagarup a daytoy ket isu ti ''Brahmasphuta Siddhanta'', urayno daytoy ket mabalin a a ti ''Surya Siddhanata''. Kalpasan ti manmano a tawen, mabalin nga idi 775, daytoy a ''Siddhanata'' ket naipatarus idi iti Arabiko, ken iti nabiit laeng (ca. 780) ti astrolohiko a ''[[Tetrabiblos]]'' ni Potolomeo ket naipataruis iti Arabiko manipud iti Griego.}}&lt;/ref&gt;

Uray no saan a pamiliar idi ni Brahmagupta kadagiti obra dagiti astronomo a sumurot iti tradision ti [[Aryabhatiya]], saan nga mmo no isu ket pamiliar iti obra ni [[Bhaskara I]], ti kontemporaneo.&lt;ref name=&quot;Plofker 418-419&quot; /&gt; Ni Brahmagupta ket addaan idi kadagiti adu a kritisismo a naiturong iti obra kadagiti karibal a nga astrologo, ken iti bukodna a ''Brahmasphutasiddhanta'' ket nabirukan ti maysa a kasapaan a napasingkedan a panagsina kadagiti Indiano a matematiko. Ti panangsina ket kangrunaan idi a maipanggep kadagiti panangipakat ti matematika iti pisikal a lubong, imbes met laeng a maipanggep iti matematika. Iti kaso ni Brahmagupta, dagiti pagsusuppiatan ket kaaduan a nagtaud ti panagpili kadagiti astronomikal a parametro ken dagiti teoria.&lt;ref name=&quot;Plofker 418-419&quot; /&gt; Dagiti kritiko kadagiti agkaribal a teoria ket agparang kadagiti amina nga immuna a sangapulo a astronomikal a kapitulo ken ti maikasangapulo ket maysa a kapitulo ket intero a naikeddeng iti kritisismo kadagitoy a teoria, ngem awan met dagiti kritisismo nga agparang kadagiti kapitulo ti maikaduapulo ket dua ken maikasangapulo ket walo.&lt;ref name=&quot;Plofker 418-419&quot;&gt;{{Harv|Plofker|2007|pp=418–419 }} Ti ''Paitamahasiddhanta'' ket dagus pay a nagreggetan ti sabali a nangruna a ''siddhanta'', nga insurat babaen ti kontemporaneo ni Bhaskara: Ti ''Brahmasphutasiddhanta'' (''Nasimpa a Treatado ni Brahma'') kinompleto babaen ni Brahmagupta in 628. Daytoy nga astronomo ket naipasngay idi 598 ken mabalin a nagtrabaho idiay Bhillamal (nainaganan iti moderno a Bhinmal idiay Rajasthan), idi panagturay (ken mabalin a babaen ti patronahe) ni Ari Vyaghramukha.&lt;br /&gt;Uray no saan nga ammo no ni Brahmagupta ket nakasarak iti obra ti kontemporaneona a ni Bhaskara, isu ket siammo kadagiti sinurat dagiti sabali a kameng ti tradision ti ''Aryabhatiya'', nga awan ti naimbag nga inbaga a maipanggep iti daytoy. Daytoy ket gangani a ti immuna a tugot nga tagikuatayo iti panagsina dagiti Indiano nga astronomo ken matematiko kadagiti karibal, ken sagpaminsan nga antagonistiko nga &quot;es-eskuela.&quot; […] daytoy idi ti pannakaipakat kadagiti modelo ti matematika iti pisikal a lubong- iti daytoy a kaso, dagiti panagpili kadagiti astronomikal a parametro ken dagiti teoria—ti nagtaudan dagiti nagsusuppiatan. […]&lt;br /&gt;Dagiti kasta a panagdillaw kadagiti karibal nga obra ket sagpaminsan nga agparang kadagiti amin a paset dagiti umuna a sangapulo nga astronomikal a kapitulo ti ''Brahmasphutasiddhanta'', ken ti maikasangapulo ket maysa a kapitulona ket intero a maipanggep kaniada. Ngem saanda a sumrek kadagiti matematikala kapitulo a naipanggep it ''ganita'' ni Brahmagupta (kapitulo 12) ken pulborisado (kapitulo 18). aytoy a pannakisinnina kadagiti matematikal a suheto ket mangiballatek ti maigiddiat a dua a pannakaidasig manipud dagiti &quot;pagobraan ti matematika&quot; ken dagiti &quot;kantidad ti matematika&quot; nini Bhaskar. Imbes ket, ti umuna ket maipanggep  kadagiti operasion ti aritmetik a mangrugi iti pananginayon, proporsion, interes, dagiti serye, dagiti pormula para iti kaatiddog, dagiti kalawa, ken dagiti tomo dagiti heometrikal a pigura, ken dagiti nadumaduma a pamay-an kadaggiti praksion—iti ababa, dagiti nadindumadumaan a tarabay para iti panagkarkulo kadagiti ammo a kantidad. Ti maikadua, iti sabali pay a panangibaga, mangipanggep iti tinawtawagan ni Brahmagupta &quot;ti pulborisado, sero, dagiti negatibo, dagiti positibo, dagiti di ammo,ti  eliminasion ti akintengnga a termino, panagpabassit iti maysar [naindumadumaan, ti ''bhavita'' [ti produkto dagiti dua a di ammo], ken ti kasasaad dagiti kuadarado [maikadua-dagiti ekuasion ti di maikeddeng a grado]&quot; – a daytoy ket, dagiti pamay-an para iti panagpataray dagiti di ammo a kantidad. Daytoy a panangisalumina ket nalawlawag a nairepresenta kadagiti naladladaw nga obra a kas matematika iti &quot;manipesto&quot; ken &quot;di manipesto,&quot; : a kas iti masakbayan a tinawtawagan iti &quot;aritmetik&quot; dagiti manipulasion dagiti di ammo a kantidad ken &quot;alhebraiko&quot; a manipulasion iti tinawtawagan iti &quot;bukbukel&quot; wenno dagiti di ammo a kantidad. Ti dati, ket mabalin a mangiraman kadagiti heometriko a problema ken dagiti sabali a topiko a saana sinakupan ababen ti moderno a panangipalawag ti &quot;aritmetik.&quot; (Kasla ni Aryabhata, ni Brahmagupta ket irelagadona ti bukodna a tabla ti seno iti maysa nga astronomikal a kapitulo a makasapul kadagiti karkulo, imbes nga ituonna daytoy kadagiti sabali a topiko ti &quot;matematika&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Dagiti dakamat ken pakaammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
*{{Cite book
 | first=Kim
 | last=Plofker
 | authorlink=
 | title=Ti Matematika ti Ehipto, Mesopotamia, Tsina, India, ken Islam: Ti Taudan a Libro
 | url=https://archive.org/details/mathematicsofegy0000unse
 | chapter=Matematika idiay India
 | publisher=Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan
 | year=2007
 | isbn=978-0-691-11485-9
 }}
*{{Cite book
 | first=Carl B.
 | last=Boyer
 | title=Ti Pakasaritaan iti Matematika
 | edition=Maikadua nga Edision
 | publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc
 | year=1991
 | isbn=0-471-54397-7
 }}
*{{Cite book
 | first=Roger
 | last=Cooke
 | authorlink=
 | title=Ti Pakasaritaan ti Matematika: Ti Ababa a Kurso
 | url=https://archive.org/details/historyofmathema0000cook
 | publisher=Wiley-Interscience
 | year=1997
 | isbn=0-471-18082-3
 }}
*{{Cite book
 | first=George G.
 | last=Joseph
 | location=Princeton, NJ
 | title=Ti Tapingar ti Paboreal
 | url=https://archive.org/details/crestofpeacockno00jose
 | publisher=Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan
 | year=2000
 | isbn=0-691-00659-8
 | ref=joseph-2000
 }}
*{{Cite book
 | first=John
 | last=Stillwell
 | title=Ti Matematika ken ti Pakasaritaanna
 | edition=Maikadua nga Edision
 | publisher=Springer Science + Business Media Inc.
 | year=2004
 | isbn=0-387-95336-1
 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.brahmagupta.net/ Biograpia ni Brahmagupta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151110154535/http://www.brahmagupta.net/ |date=2015-11-10 }}
* [http://www.wilbourhall.org/index.html#BSS Ti Brahma-sphuta-siddhanta ni Brahmagupta] Pangyuna iti Ingles, Sanskrito a teksto, Sanskrito ken Hindi a komkomentario (PDF)

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Brahmagupta}}
[[Kategoria:Brahmagupta| ]]
[[Kategoria:598 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:668 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>8bzriw0aq69mkn7muzxuzxoosajn93w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sistema ti panaganges</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24860</id>
    <revision>
      <id>406414</id>
      <parentid>306705</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2248" sha1="8zihu6vu89hdhgprh98kpcpqslcnzm8" xml:space="preserve">[[File:Respiratory system complete en.svg|thumb|right|250px|Ti kompleto a sistema ti panaganges titao.]]

Ti '''sistema ti panaganges''' wenno '''sistema ti respiratorio''' ket isu ti [[biolohiko a sistema]] a mangipan kadagiti angsen nga alingasaw iti kaunegan ken aramidenna ti [[panangisinnukat ti alingasaw]]. Kadagiti tao ken dagiti dadduma a [[mamalia]], dagiti anatomiko a langa ti sistema ti panagangesket mangiraman ti dalan ti angin, dagiti [[bara]], ken dagiti piskel ti panaganges. Dagiti [[molekula]] iti [[oksiheno]] ken [[karbon dioksido]] ket awan gunay a maipasinnukat, babaen ti [[diffusion|panangisaknap]], iti baetan ti akin-ruar a naalingasawan nga enbironmento ken ti [[dara]]. Daytoy a panagsinnukat ket mapasamak idiay albeolar a rehion dagiti bara.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Maton|first1=Anthea|first2=Jean Susan|last2= Hopkins|first3=Charles William|last3=Johnson|first4=Maryanna Quon|last4= McLaughlin|first5=David|last5=Warner|first6=Jill|last6= LaHart Wright|title=Human Biology and Health|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal0000unse|publisher=Prentice Hall|year=2010 |location=Englewood Cliffs|pages= [https://archive.org/details/humanbiologyheal0000unse/page/108 108]–118|isbn=0134234359}}&lt;/ref&gt;Dagiti dadduma nga ayup, a kas dagiti [[insekto]], ket addaanda iti sistema ti panaganges nga adda ti nasimple laeng nga anatomiko a langa, ken dagiti [[ampibia]] ti [[kudil]]da ket addapay ti nangruna a papel iti [[panangisinnukat ti alingasaw]]. Dagiti [[mula]] ket addaanda pay ti sistema ti panaganges ngem ti turongan ti panangisinnukat ti alingasaw ket mabalin a kasumbangir iti mabirukan kadagiti ayup. Ti sistema ti panaganges kadagiti mula ket mangiraman pay kadagiti anatomiko a langa a kas dagiti lussok itilikudan dagiti [[bulong]] a naamammuan iti [[stomata]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=West|first=John B.|title=Pisiolohia ti pananganges-- dagiti kammasapulan|year=1995|url=https://archive.org/details/respiratoryphysi00west|publisher=Williams &amp; Wilkins|location=Baltimore|pages=[https://archive.org/details/respiratoryphysi00west/page/1 1]–10|isbn=0-683-08937-4}}&lt;/ref&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}
{{pungol-nangruna}}

{{DEFAULTSORT:Sistema ti panaganges}}
[[Kategoria:Sistema ti panaganges]]</text>
      <sha1>8zihu6vu89hdhgprh98kpcpqslcnzm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ikan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25032</id>
    <revision>
      <id>406327</id>
      <parentid>359653</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1516" sha1="d462xo4ncypdyxsg3x0omdjapyncr0o" xml:space="preserve">{{Parapiletiko a grupo
|name = Ikan
|fossil_range = {{fossilrange|Tengnga a Kambriano|kaudian|latest=0}}
|image = Georgia Aquarium - Giant Grouper edit.jpg
|image_caption = Ti aglanglangoy a higante a grouper
|image2 = Pterois volitans Manado-e edit.jpg
|image2_caption = Ti buya iti sango ti [[nalabbasit a leon nga ikan]]
|auto = yes
|parent = Vertebrata
|includes =
:[[Agnatha]]
:{{extinct}}[[Placodermi]]
:{{extinct}}[[Acanthodii]]
:[[Chondrichthyes]]
:[[Osteichthyes]]
::[[Actinopterygii]]
::[[Sarcopterygii]]
|excludes =
:[[Tetrapoda|Dagiti tetrapoda]]
}}

Ti '''ikan''' ket ti ania man a kameng ti [[parapiletiko]] a grupo dagiti organismo a mangbukel ti amin nga adda ti [[asang]] nga [[Akuatiko nga ayup|akuatiko]] a [[kraniata]] nga ay-ayup nga awan kadagiti [[Kameng ti bagi (anatomia)|kameng ti bagi]] nga addaan kadagiti [[Ramay (anatomia)|ramay]].

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin}}
* {{cite book|last1=Helfman|first1=G.|last2=Collette|first2=B.|last3=Facey|first3=D.
|title=Ti Dibersidad dagiti Ikan|url=https://archive.org/details/diversityoffishe0000helf|publisher=Blackwell Publishing|year=1997|isbn=0-86542-256-7}}
* {{cite web|last1=Eschmeyer |first1=William N |last2=Fong |first2=Jon David |year=2013 |url=http://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/ |title=Katologo dagiti Ikan |publisher=Akademia dagiti Siensia ti California}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Fish|Ikan}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Ikan| ]]</text>
      <sha1>d462xo4ncypdyxsg3x0omdjapyncr0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Penisilina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25577</id>
    <revision>
      <id>406456</id>
      <parentid>325883</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2379" sha1="24leiyjnfg864q78fc824demh8iu68t" xml:space="preserve">[[Papeles:Penicillin core.svg|thumb|250px|Ti bugas nga estruktura ti penisilina, a ti &quot;R&quot; ket isu ti agdumaduma a grupo.]]

Ti '''penisilina''' (sagpaminsan a naipangyababaan iti '''PCN''' wenno '''pen''') ket grupo dagiti [[antibiotiko]] a nagtaud manipud kadagiti fungus ti ''[[Penicillium]]''.Dagitoy ket nmangiraman ti [[bensilpenisilina|penisilina G]], [[prokaina bensilpenisilina|penisilina prokaina]], [[bensatina bensilpenisilina|penisilina bensatina]], ken [[penoksimetilpenislina|penisilina V]].
Dagiti antibiotiko a penisilina ket naipakasaritaan dagitoy a nangruna gaputa dagitoy ti immuna nga agas a nasayaat a panangagas kadagiti nadumaduma a nakaro a saksakit, a kas ti [[butol]], ken dagiti gapu ti inpeksion babaen ti [[staphylococcus|staphylococci]]  ken [[streptococcus|streptococci]]. Dagiti penisilina ket kankanayon pay a maus-usar ita nga aldaw, urayno adun dagiti kita ti [[resistansia ti antibiotiko|resistansia]] iti [[bakteria]]. Amin dagiti penisilina ket dagiti [[antibiotiko betalaktamiko|β-laktamiko nga antibiotiko]] ken inus-usar iti panangagas kadagiti suseptibilidad ti inpeksion a maipapan iti [[bakteria]], a kadawyan dagiti organismo a [[Gram-positibo]].

&lt;!--==Dagiti nota==
{{Reflist}}--&gt;

==Dagiti nagibasaran==
* {{cite book|author=Nicolaou, K.C.|title=Classics in Total Synthesis : Targets, Strategies, Methods|url=https://archive.org/details/classicsintotals0000nico_p5l6|year=1996|publisher=VCH|location=Weinheim|isbn=3-527-29284-5|edition=5. repr.|author2=E.J. Corey|authorlink2=}}
* {{cite journal|last=Dürckheimer|first=Walter|author2=Blumbach, Jürgen |author3=Lattrell, Rudolf |author4= Scheunemann, Karl Heinz |title=Recent Developments in the Field of β-Lactam Antibiotics|journal=Angewandte Chemie International Edition in English|date=March 1, 1985|volume=24|issue=3|pages=180–202|doi=10.1002/anie.198501801}}
* {{cite journal|last=Hamed|first=Refaat B.|author2=Gomez-Castellanos, J. Ruben |author3=Henry, Luc |author4=Ducho, Christian |author5=McDonough, Michael A. |author6= Schofield, Christopher J. |authorlink6= |title=The enzymes of β-lactam biosynthesis|journal=Natural Product Reports|date=Enero 1, 2013|volume=30|issue=1|pages=21–107|doi=10.1039/c2np20065a|pmid=23135477}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Penicillin antibiotics|Penisilina}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Mikrobiolohia]]</text>
      <sha1>24leiyjnfg864q78fc824demh8iu68t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karnero</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25591</id>
    <revision>
      <id>406237</id>
      <parentid>333656</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2602" sha1="orxa6k106bsgy2bklz586xo4egc9m9z" xml:space="preserve">{{speciesbox
| name = Karnero
| image = Flock of sheep.jpg
| image_upright = 1.1
| image_caption = Ti arban ti karnero.
| status = DOM
| genus = Ovis
| species = aries
| authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Maika-10 nga edision ti Systema Naturae|1758]]
| synonyms = ''Ovis guineensis'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}&lt;br /&gt;
''Ovis strepsiceros'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
}}

[[Papeles:Ovejas en Patagonia - Argentina.jpg|left|300px|thumb|Ovis aries.]]

Ti '''karnero''' ('''''Ovis aries''''') ken dagiti [[uppat ti saka]], [[managngalngal]] a [[mamalia]] a kadawyan a natartaraken a kas [[dingoen]]. Kasla dagiti amin met laeng a managngalngal, ti karnero ket kamkameng ti urnos ti Artiodactyla, dagiti [[paris ti ramay ti saka nga ungulata]]. Urayno ti nagan a &quot;karnero&quot; ket maipakat kadagiti sebbangan ti henero ti ''[[Ovis]]'', iti inaldaw a panagusar daytoy ket kankanayon a mangibagbaga iti ''Ovis aries''. Dagitoy ket addaan iti sumurok bassit iti maysa a bilion,ti napaamo a karnero ket isu dagitoy ti kaaduan a sebbangan ti karnero.

Ti karnero ket mabalin a nagtaud manipud iti naatap a [[mouflon]] iti Europa ken Asia. Maysa daytoy kadagiti kasapaan nga ayup a napaamo para kadagiti panggepen ti [[agrikultura]], ti karnero ket natartaraken para iti [[lana]], karne ken [[gatas ti karnero|gatas]]. Ti [[lana]] ti karnero ket isu ti kaaduan a naus-usar a sagut ti ayup, ken kankanayon a naap-apit babaen ti [[Panagpukis ti karnero|panagpukis]]. Ti karnero ket agtultuloy a nangruna para iti lana ken karne ita nga aldaw, ken sagpaminsan pay a natartaraken para kadagiti [[Lalat ti karnero (materiales)|lalat]], kas dagiti [[paggatasan]] nga ayup, wenno kas dagiti [[modelo nga organismo]] para iti siensia.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
* {{cite book |title=Ti Tulagan ti Katapan: Apay a dagiti ayup ket pilienda ti panagpaamo |last=Budiansky |first=Stephen |year=1999 |publisher=Unibersidad ti Yale a Pagmalditan|isbn=0-300-07993-1}}
*{{Cite book|title=Siensia ti Karnero ken Kalding, Maikalima nga Edision|url=https://archive.org/details/sheepgoatscience05edensm|last=Ensminger|first=Dr. M.E.|author2= Dr. R.O. Parker|year=1986|publisher=The Interstate Printers and Publishers Inc |location=Danville, Illinois|isbn=0-8134-2464-X}}
* {{cite book |title=Medisina ti Karnero ken Kalding |last=Pugh |first=David G. |year=2001 |publisher= Elsevier Health Sciences |isbn=0-7216-9052-1}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Ovis aries}}
{{Commonscat-inline|Sheep}}

{{Taxonbar|from=Q7368}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Karnero]]
[[Kategoria:Dagiti dingoen]]</text>
      <sha1>orxa6k106bsgy2bklz586xo4egc9m9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Potograpia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25645</id>
    <revision>
      <id>406246</id>
      <parentid>401970</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1883" sha1="2se3cj9px4dill4vuytnbyxqk9skq9y" xml:space="preserve">Ti '''potograpia''' (manipud ti [[Pagsasao a Griego|Griego]] ti ''photos-'' para iti &quot;lawag&quot; ken ti ''-graphos'' para iti &quot;panangiladawan&quot;) ket isu ti [[arte]], [[siensia]], ken panagsanay ti panagpartuat kadagiti napaut a [[ladawan]] babaen ti panangirehistro ti [[lawag]] wenno dadduma pay nga [[elektromagnetiko a radiasion]], itikimiko babaen dagiti pamay-an ti sensitibo ti lawag a materiales a kas ti [[potograpiko a pelikula]], wenno elektroniko babaen dagiti pamay-an ti maysa a [[sensor ti ladawan]].&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Focal Dictionary of Photographic Technologies |last= Spencer|first=D A |authorlink= |year=1973 |publisher=Focal Press  |location= |isbn=978-0133227192 |page=454 |pages= |url=https://archive.org/details/focaldictionaryo0000spen|accessdate=}}&lt;/ref&gt; Kadawyan a dagiti [[Lente (optika)|lente]] ket inus-usar tapno [[pakipatengngaan (optika)|pakipatengngaan]] ti lawag nga agballatek wennomaiparuar manipud kadagiti nbanag iti maysa a [[pudno a ladawan]] iti sensitibo ti lawag a rabaw iti uneg ti [[kamera]] iti las-ud ti napanawenan a [[Pakailatakan (photograpia)|pakailatakan]]. Ti resulta iti maysa nga elektroniko a sensor ti ladawan ket maysa a [[Charge-coupled device|elektriko a karga]] ititunggal maysa a [[pixel]], nga isu daytoy ti [[panagproseso ti ladawan|elektroniko a maproseso]] ken maipenpen iti maysa a [[papeles a porma ti ladawan]] para iti panagidaya wenno panagproseso.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commons-nailinia|Photography|Potograpia}}
* {{dmoz|Arts/Photography}}
* [http://all-art.org/history658_photography1.html Pakasaritaan ti Lubong iti Potograpia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031022835/http://all-art.org/history658_photography1.html |date=2010-10-31 }} manipud Ti Pakasaritaan ti Arte.
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Potograpia| ]]
[[Kategoria:Optika]]</text>
      <sha1>2se3cj9px4dill4vuytnbyxqk9skq9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eukaryote</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25777</id>
    <revision>
      <id>406550</id>
      <parentid>398239</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8396" sha1="jhs0569ytbm3sdu3mlq5j46zgs9ddkt" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
| name=Dagiti eukaryote
| fossil_range=[[Orosiriano]] – [[Holoseno|Agdama]] {{long fossil range|1850|0|earliest=2700}}
| image=Eukaryota diversity 2.jpg
| image_caption=Dagiti eukaryote ken dagiti sumagmamano a wadan ti dibersidadda – agpakanawan manipud iti ngato a kanigid: [[Osmia bicornis]], ''[[Boletus edulis]]'', [[Kadawyan a chimpanzee]], ''[[Isotricha intestinalis]]'', [[Ranunculus asiaticus]], ken ''[[Volvox carteri]]''
| taxon=Eukaryota
| authority=([[Édouard Chatton|Chatton]], 1925) [[Robert Whittaker|Whittaker]] &amp; [[Lynn Margulis|Margulis]], 1978
| subdivision_ranks=Dagiti [[Pagarian (biolohia)#Dagiti pagarian ti Eukaryota|supergrupo]]&lt;ref name=&quot;Adl2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Adl SM, Simpson AG, Lane CE, Lukeš J, Bass D, Bowser SS, Brown MW, Burki F, Dunthorn M, Hampl V, Heiss A, Hoppenrath M, Lara E, Le Gall L, Lynn DH, McManus H, Mitchell EA, Mozley-Stanridge SE, Parfrey LW, Pawlowski J, Rueckert S, Shadwick L, Shadwick L, Schoch CL, Smirnov A, Spiegel FW | display-authors = 6 | title = The revised classification of eukaryotes | journal = The Journal of Eukaryotic Microbiology | volume = 59 | issue = 5 | pages = 429–93 | date = September 2012 | pmid = 23020233 | pmc = 3483872 | doi = 10.1111/j.1550-7408.2012.00644.x | url = http://www.paru.cas.cz/docs/documents/93-Adl-JEM-2012.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20160616160800/http://www.paru.cas.cz/docs/documents/93-Adl-JEM-2012.pdf | url-status = dead | archive-date = 16 Hunio 2016 }}&lt;/ref&gt; ken dagiti [[Pagarian (biolohia)|pagarian]]
| subdivision =
* &lt;div style=&quot;background: {{Taxobox colour|Archaeplastida}}; padding: 4px;&quot;&gt; [[Archaeplastida]]&lt;/div&gt;
::&lt;div style=&quot;background: {{Taxobox colour|Plantae}}; padding: 4px;&quot;&gt; Pagarian ti '''[[Plantae]]''' – Mulmula&lt;/div&gt;
* &lt;div style=&quot;background: {{Taxobox colour|SAR}}; padding: 4px;&quot;&gt; [[Hacrobia]]&lt;ref name=&quot;pmid18585873&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sakaguchi M, Takishita K, Matsumoto T, Hashimoto T, Inagaki Y | title = Tracing back EFL gene evolution in the cryptomonads-haptophytes assemblage: separate origins of EFL genes in haptophytes, photosynthetic cryptomonads, and goniomonads | journal = Gene | volume = 441 | issue = 1–2 | pages = 126–31 | date = Hulio 2009 | pmid = 18585873 | doi = 10.1016/j.gene.2008.05.010 | url = http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378-1119(08)00219-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;/div&gt;
* &lt;div style=&quot;background: {{Taxobox colour|SAR}}; padding: 4px;&quot;&gt; [[Supergrupo ti SAR|SAR]] ([[Heterokonta|Stramenopiles]] + [[Alveolata]] + [[Rhizaria]])&lt;/div&gt;
* &lt;div style=&quot;background: {{Taxobox colour|Excavata}}; padding: 4px;&quot;&gt; [[Discoba]]&lt;/div&gt;
* &lt;div style=&quot;background: {{Taxobox colour|Excavata}}; padding: 4px;&quot;&gt; [[Loukozoa]]&lt;/div&gt;
* &lt;div style=&quot;background: {{Taxobox colour|Amoebozoa}}; padding: 4px;&quot;&gt; [[Amoebozoa]]&lt;/div&gt;
* [[Opisthokonta]]
::&lt;div style=&quot;background: {{Taxobox colour|Animalia}}; padding: 4px;&quot;&gt; Pagarian ti '''[[Ayup|Animalia]]''' – Ay-ayup&lt;/div&gt;
::&lt;div style=&quot;background: {{Taxobox colour|Fungi}}; padding: 4px;&quot;&gt; Pagarian ti '''[[Fungus|Fungi]]'''&lt;/div&gt;
* [[Hemimastigophora]]
----
Eukaryotic organisms that cannot be classified under the kingdoms Plantae, Animalia or Fungi are sometimes grouped in the kingdom '''[[Protista]]'''.
{{!}}- style=&quot;background:#e0d0b0;&quot; {{!}}
}}

Dagiti '''eukaryote''' ket maysa nga [[organismo]] a dagiti [[Selula (biolohia)|selulana]] ket aglaon ti tengnga ken dadduma pay nga organulo a nabalkot iti kaunegan dagiti [[Biolohiko a kulanit|kulanit]]. Dagiti eukaryote ket pormal dagitoy a [[takson]] ti '''Eukaryota ''' wenno '''Eukarya'''. Ti nailawagan a kulanit a mangbedbed nga estruktura a mangikabil pakailasinan kadagiti selula ti eukaryote manipud kadagiti selula ti [[prokariota]] ket ti [[Tengnga ti selula|tengngana]], wenno [[nuklear a sobre]], iti kaunegan a ti pakaawitan ti henetiko a materiales.&lt;ref name=&quot;Youngson&quot;&gt;{{cite book| last= Youngson| first= Robert M.| title= Collins a Diksionario ti Biolohia ti Tao| url= https://archive.org/details/collinsdictionar0000youn_t7n0| year= 2006| publisher= HarperCollins| location= Glasgow| isbn= 0-00-722134-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nelson&amp;Cox&quot;&gt;{{Cite book|last1= Nelson|given1= David L. |surname2= Cox|given2= Michael M.|year=2005|title=Lehninger Principles of Biochemistry|edition=4th|publication-place=New York|publisher=W.H. Freeman|isbn=0-7167-4339-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Martin&quot;&gt;{{cite book| editor=Martin, E.A.| edition=2nd | title= Macmillan a Diksionario dagiti Siensia ti Biag| url=https://archive.org/details/dictionaryoflife0000unse_b2q5| year= 1983| publisher= Macmillan Press| location= Londres| isbn= 0-333-34867-2}}&lt;/ref&gt; Ti kaadda ti tengnga ket mangited kadagiti eukarita kadagiti naganda, a nagtaud manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] ti [[wiktionary:ευ|ευ]] (''eu'', &quot;nasayaat&quot;) ken [[wiktionary:κάρυον|κάρυον]] (''karyon'', &quot;nues&quot; wenno &quot;kernel&quot;).&lt;ref name=OnlineEtDict&gt;{{cite web|title=eukaryotic|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=eukaryotic&amp;allowed_in_frame=0|publisher=Online a Diksionario ti Etimolohia}}&lt;/ref&gt; Kaaduan kadagiti eukaryote a selula ket aglaonda pay ti sabsabali a bedbed dagiti kulanit nga [[organulo]] a kas ti [[mitochondria]] wenno ti [[Golgi nga aparato]]. Iti pay maipatinayon, dagiti mula ken ken algas ket aglaonda kadagiti [[kloroplasto]]. Adu kadagiti [[protista|uniselular nga organismo]] ket dagiti eukaryote, a kas ti [[protozoa]]. Amina dagiti multiselular nga organismo ket dagiti eukaryote, mairaman dagiti [[ayup]], [[mula|mulmula]] ken dagiti [[fungus]].

Ti [[pannakabingbinga ti selula]] kadagiti eukaryote ket aggiddiat manipud kadagiti organismo nga awan tengngana ([[Prokaryote]]). Adda dagiti dua a kita ti proseso ti pannakabingbingay. Iti [[mitosis]], ti maysa a selula ket mabingbinga nga agpataud kadagiti dua a henetiko nga agpada a selula. Iti [[meiosis]], a nasken iti [[seksual reproduksion]], ti maysa a selula ti [[diploid]] (adda dua a kromosoma, maysa manipud iti tungngal maysa a nagannak) ket mapan iti [[Henetiko a panagtitipon manen|panagtitipon manen]] iti tunggal maysa a paris dagiti kromosoma ti nagannak, ken into pay ti dua nga addang iti panagbingbingay ti selula, a pagbanagan iti uppat a selula ti [[haploid]] ([[gametes]]). Iti tunggal maysa a gamete ket addaan laeng ti maysa a komplemento dagiti kromosoma, ti tunggal maysa ket naisangayan a laok ti dagiti mainaig a paris dagiti kromosoma ti nagannak.

Ti [[dominio (biolohia)|dominio]] nga Eukariota ket agparang a kas [[monopiletiko]], ken isu nga mangbukel ti maysa kadagiti tallo a dominio ti biag. Dagiti dua a sabali a dominio, ti [[Bakteria]] ken ti [[Archaea]], ket dagiti [[prokariota]] ken awan dagiti langa a kasla dita ngato. Dagiti eukaryote ket mangirepresenta ti bassit-usit a minoridad iti amina a sibibiag a banag;&lt;ref&gt;{{Cite journal |author= Whitman W |author2= Coleman D |author3= Wiebe W |title= Dagiti prokariota: Ti di nakitkita unay a kaaduan |doi= 10.1073/pnas.95.12.6578 |journal= Proc Natl Acad Sci USA |volume= 95 |issue= 12 |pages= 6578–83 |year= 1998 |pmid= 9618454 |pmc= 33863 |bibcode= 1998PNAS...95.6578W }}&lt;/ref&gt; uray ti bagi ti tao adda daytoy ti ad-adu ngem 10 a beses ngem dagiti mikrobio ngem dagiti selula ti tao.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|title=Kasano nga Agsalaknib ken Mangipalawag Kaniatayo dagiti Mikrobio|url=http://www.nytimes.com/2010/07/13/science/13micro.html?_r=2&amp;pagewanted=all|accessdate=17 Hulio 2010|newspaper=New York Times|date=13 Hulio 2010}} Kitaen pay ti [[mikrobiome]].&lt;/ref&gt; Nupay kasta, gapu ti kadakkelda, ti kolektibo a biomasada iti sangalubongan ket nakarkulo iti agarup a kapada dagiti  prokariota.&lt;ref name=&quot;Whitman etal&quot;&gt;Whitman, Coleman, and Wiebe, [http://www.pnas.org/cgi/reprint/95/12/6578.pdf Prokaryotes: Ti di nakitkita a kaaduan], Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 95, pp. 6578–6583, June 1998&lt;/ref&gt; Dagiti eukaryote ket immunada a naparang-ay idi 1.6–2.1 bilion a tawtawen.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikispecies-inline|Eukaryota}}
* [http://www.tolweb.org/Eukaryotes/3 Dagiti eukaryote (website ti Puon ti Biag)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129074456/http://www.tolweb.org/Eukaryotes/3 |date=2012-01-29 }}

{{Taxonbar|from=Q19088}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti eukaryote| ]]
[[Kategoria:Dagiti dominio (biolohia)|Eukaryote]]</text>
      <sha1>jhs0569ytbm3sdu3mlq5j46zgs9ddkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andidit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25822</id>
    <revision>
      <id>406272</id>
      <parentid>405389</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5408" sha1="so1obmswcvtomeumprp9e4hff4w4756" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| name              =Andidit
| image             =Neotibicen linnei.jpg
| image_caption     =Tinawen nga andidit, ''[[Neotibicen linnei]]''
| image2            =Calling song of Magicicada cassini - pone.0000892.s002.oga
| image2_caption    =Awag a kanta ti ''[[Magicicada cassini]]''
| taxon             =Cicadoidea
| subdivision_ranks = Dagiti pamilia
| subdivision       = 
[[Tettigarctidae]] &lt;br /&gt;
[[Cicadidae]]
}}

Dagiti '''andidit''' wenno '''kundidit''', '''riari no dakel (inbaga ni Lawrence Gallo)''' ken '''ninin''', ket isu dagiti [[insekto]] iti [[urnos (biolohia)|urnos]] ti [[Hemiptera]], suburnos ti [[Auchenorrhyncha]] (dati a nairaman iti saanen nga umiso a sub-urnos ti [[Homoptera]]). Dagiti andidit ket addaan dagitoy iti superpamilia ti '''Cicadoidea'''. Prominete dagiti matada, ngem saan unay a dakkel, ken naginnaddayo dagitoy a naidisso kadagiti akin-ruar a nainpabakrang a suli ti bangabangana. Dagiti [[payak]]na ket nasayaat a narang-ay, makitkita dagiti urat; dagiti dadduma a sebbangan dagiti kulanit ti payak ket napno a masarang, dagiti asideg a parte ti payak dagiti dadduma met ket nakuyem wenno nasaragasag ken awan dagiti makitkita a masarang a parte kadagiti payyakda. Adda dagiti agarup a 2,500 a sebbangan dagiti andidit ket [[Taksonomia (biolohia)#Dagiti taksonomiko a pangilawlawag|naipalpalawagen]], ken adu pay dagiti nabatbati a maipalawag. Dagiti andidit ket aggigiyanda kadagiti klima a natimbeng aginggana ti tropiko nga isu dagitoy ti kaaduan a mabigbigan kadagiti amin nga insekto, gapu ti kadakkel ken ti naisangayan nga unida. Adda met dagiti sabsabali a lugar nangruna idiay Amianan nga Amerika ket nagtawtawag kadagiti andidit a kas dagiti ''[[dudon]]'',&lt;ref name=&quot;Milne&quot;&gt;{{cite book | first= Lorus | last = Milne |first2=Margery |last2=Milne |title=The Audubon Society Field Guide to North American Insects and Spiders | url= https://archive.org/details/nationalaudubons00miln |location=New York |publisher=Alfred A Knopf |year=1992 |isbn= 0-394-50763-0}}&lt;/ref&gt; ngem dagitoy ket saan a kabagian dagiti agpayso a ''dudon'', dagiti nadumaduma a sebbangan ti pangen dagiti [[rumsa]].

Dagiti andidit ket saan a dakes iti tattao ken saanda a [[kumagat]] wenno [[agsilud]], ngem mabalin a maiyallilaw ti [[ima]] wenno sabali a parte ti bagi ti tao a kas maysa a kayo wenno ungkay ken padasenda met a kanen.&lt;ref&gt;{{Citation | url = http://insects.ummz.lsa.umich.edu/fauna/michigan_cicadas/Periodical/ | title = UMMZ | contribution = Periodical Cicada | publisher = U. Mich | access-date = 2013-08-08 | archive-date = 2012-09-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120905164229/http://insects.ummz.lsa.umich.edu/fauna/michigan_cicadas/Periodical/ | url-status = dead }}.&lt;/ref&gt;  Dagiti andidit ket addaanda ti atiddog a [[probossis]], iti siro ti uloda, us-usarenda dagitoy nga iyusek kadagiti ungkay ti mula tapno manganda iti [[tubbog]]na. Mabalin a nasikit no matudok ti andidit ti kudil ti tao, ngem saan a makadangran daytoy. Daytoy ket mabalin a saan a panagsalaknib a reaksion ken sagpaminsan laeng daytoy a mapaspasamak. Daytoy ket mapasamak laeng no napaut a maikabil dagitoy iti parte ti bagi ti tao.

Dagiti andidit ket mabalinda nga agdadael kadagiti nadumaduma a naimuyongan nga apit, babassit a a mula, ken kaykayo, kangrunaan laeng ti panagpiglat kadagiti ukis ti kayo bayat nga agit-itlog ti babbai iti uneg ti sangsanga.&lt;ref&gt;{{Citation | url = http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=950DE4DE113AE533A2575AC0A96F9C94649ED7CF | title = Umayen dagiti Andidit, Umayen dagiti Andidit | publisher = Estado nga Unibersidad ti Ohio| newspaper = The New York Times | date = 27 Abril 2004}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= http://bugs.osu.edu/~bugdoc/PerioCicada/PeriCicadaBehav.htm |title= Dagiti Periodikal nga Andidit, Dagiti Siklo ti Biag ken Panagkukua |publisher= OSU |accessdate= 2009-09-20 |archive-date= 2014-05-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140502153639/http://bugs.osu.edu/~bugdoc/PerioCicada/PeriCicadaBehav.htm |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ohio Cultivator vol. 3 No. 1 Columbus, Ohio, Enero 1, 1847&quot;&gt;{{cite book|title=Ohio Cultivator vol. 3 No. 1 Columbus, Ohio, Enero 1, 1847|url=http://books.google.com/books?id=7HEr8tU414YC&amp;pg=PR3|accessdate=30 Marso 2013|year=1847|pages=3–}}&lt;/ref&gt;

Adu met dagiti tao iti sangalubongan nga agsidsida kadagiti andidit.  Dagitoy ket ammo a nasidsida iti [[Taga-ugma a Gresia]] ken idiay pay [[Tsina]], [[Malaysia]], [[Burma]], [[Latin nga Amerika]], ken idiay [[Labneng Kongo|Kongo]].&lt;!--&lt;ref name=&quot;insecteducation&quot; /&gt;--&gt; Ti babbai nga andidit ket naipatpategan iti kinalasagda.&lt;!--&lt;ref name=&quot;insecteducation&quot; /&gt;--&gt;  Dagiti kontsa ti andidit ket naus-usar a kas tradisonal a panggagas idiay Tsina.&lt;ref&gt;[[Li Shizhen]], [[Bencao Gangmu]], Paset ti Insekto. 李时珍, 本草纲目, 虫部&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{Citation | last = Craig | first = Owen | url = http://www.abc.net.au/science/articles/2001/02/17/2822486.htm | publisher = ABC | place = [[Australia|AU]] | date = 2001-02-17 | title = Scribbly gum | contribution = Kalgaw dagiti agkankanta nga andidit | accessdate = 2006-12-23}}.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Cicadidae}}
{{Wikispecies-inline|cicadidae}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Taxonbar|from=Q1947892}}

[[Kategoria:Dagiti andidit| ]]
[[Kategoria:Auchenorrhyncha]]</text>
      <sha1>so1obmswcvtomeumprp9e4hff4w4756</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agoo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25952</id>
    <revision>
      <id>406493</id>
      <parentid>403276</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10906" sha1="6l0gsxe9m8cp7g9ocjk63j0fajlr0px" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = Casuarina equesitifolia tree.jpg
|image_caption = ''Casuarina equisetifolia'' subsp. ''incana''
|genus = Casuarina
|species = equisetifolia
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|subdivision_ranks = [[Subsebbangan]]
|subdivision = ''C. e.'' subsp. ''equisetifolia''&lt;br /&gt;
''C. e.'' subsp. ''incana''
}}
[[Papeles:Casuarina equisetifolia MHNT.BOT.2016.24.39.jpg|thumb|''Casuarina equisetifolia'']]

Ti '''agoo''', wenno makunkuna pay iti ago-o, agoho, aroo, aroho ken karo&lt;ref&gt;{{Citation|publisher = Opisina ti pagmalditan|publication-place = Manila|author = [[Elmer Drew Merrill]]|url = http://openlibrary.org/books/OL6659868M/An_enumeration_of_Philippine_flowering_plants|title = Ti enumerasion dagiti agsabsabong a mula ti Pilipinas|publication-date = 1922}}&lt;/ref&gt; (''Casuarina equisetifolia'') ket maysa a sebbangan ti [[Casuarinaceae]] iti henero ti ''[[Casuarina]]''. Ti patneng a sakupna ket gumay-at manipud idiay [[Burma]] ken [[Bietnam]] iti amin a [[Malesia]] a daya iti [[Pranses a Polinesia]], [[Baro a Caledonia]], ken [[Vanuatu]], ken abagatan iti [[Australia]] (amianan ti [[Akin-amianan a Teritorio]], amianan ken daya ti [[Queensland]], ken amianan-daya ti [[New South Wales]]).&lt;ref name=ftoa&gt;{{cite book|last=Boland|first=D. J.|first2=M. I. H.|last2=Brooker|first3=G. M.|last3=Chippendale|first4=M. W.|last4=McDonald|title=Kabakiran a kayayo ti Australia|year=2006|publisher=CSIRO Publishing|location=Collingwood, Vic.|isbn=0-643-06969-0|url=http://books.google.com.au/books?id=q2v3kb9tFsYC&amp;lpg=PP1&amp;dq=ISBN%200643069690&amp;pg=PA82#v=onepage&amp;q&amp;f=false|edition=Maika-5 nga.|page=82}}&lt;/ref&gt; Dagiti populasion ket mabirukan pay idiay [[Madagascar]], ngem daytoy ket saan nga ammo no adda iti kaunegan ti patneng a sakup dagiti sebbangan.&lt;ref name=foa&gt;{{cite web|title=Casuarina equisetifolia L., Amoen. Acad. 143 (1759)|url=http://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/stddisplay.xsql?pnid=38586|work=Australian Biological Resources Study|publisher=Australian National Botanic Gardens|accessdate=23 Abril 2011|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006095009/http://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/stddisplay.xsql?pnid=38586|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.worldagroforestrycentre.org/sea/Products/AFDbases/AF/asp/SpeciesInfo.asp?SpID=477&lt;/ref&gt; Ti sebbangan ket naipaammo idiay Akin-abagatan nga Estados Unidos ken [[Laud nga Aprika]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=MUla para iti Planeta: Bilion a Kayo a Kampania|url=http://www.unep.org/pdf/BTC_Booklet.pdf|work=Progra ti Enbironmento ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|accessdate=23 Abril 2011|archive-date=2010-07-25|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20100725220445/http://www.unep.org/pdf/BTC_Booklet.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket maysa a [[makaraut a sebbangan]] idiay [[Florida]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biolohiko a panagtengngel ti patneng ti Australia a sebbangan ti Casuarina idiay Estados Unidos|url=http://www.csiro.au/science/ps334.html|work=Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation|accessdate=16 Septiembre 2010|date=16 Mayo 2007|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605113952/http://www.csiro.au/science/ps334.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last = Masterson | first = J | title = Casuarina equisetifolia (Australiano a Pino) | location = Fort Pierce | publisher = Smithsonian Marine Station | url = http://www.sms.si.edu/irlspec/Casuarina_equisetifolia.htm | accessdate = 5 Mayo 2009 | archive-date = 2009-07-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090702222343/http://www.sms.si.edu/IRLSpec/Casuarina_equisetifolia.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== Taksonomia ==
Ti ''agoo'' ket opisial idi nga impalpalawag babaen ni [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] idi 1759 a kas ti ''Casuarina equisefolia''. Ti kita ket indesignado idi babaen ti New South Wales a botaniko a ni Lawrie Johnson idi 1989.&lt;ref&gt;{{APNI | name =''Casuarina equisetifolia'' L. | id = 1169}}&lt;/ref&gt;
Ti naisangayan a nagan iti ''equisetifolia'' ket naala manipud iti Latin nga ''equisetum'', a ti kaibuksilanna ket &quot;buok ti kabalio&quot; (a mangikunkuna ti pannakaipada ti aglay-ot a sangsanga iti buok ti kabalio).&lt;ref name=ftoa /&gt;
Dagiti sapasap a naganna iti Ingles ket mairaman ti ''coast sheoak'' (''coast she oak'', ''coastal she-oak''), ''beach casuarina'', ''beach oak'', ''beach sheoak'' (''beach she-oak''), ''whistling tree'', ''horsetail she oak'', ''horsetail beefwood'', ''horsetail tree'', ''Australian pine'', ''ironwood'', ''whistling pine'', ''Filao tree'', ken agoho.&lt;ref&gt;{{APNI | name =''Casuarina equisetifolia'' L. | id = 1169}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ftoa /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Casuarina equisetifolia|url=http://www.worldagroforestrycentre.org/Sea/Products/AFDbases/AF/asp/SpeciesInfo.asp?SpID=477|work=World Agroforestry Centre|accessdate=23 Abril 2011}}&lt;/ref&gt;

Adda met dagiti dua a [[subsebbangan]]:&lt;ref name=apni&gt;{{cite web|title=Australian Plant Name Index (APNI)|url=http://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?taxon_name=Casuarina%25|work=Australian National Botanic Gardens|accessdate=23 Abril 2011}}{{Natay a silpo|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=grin&gt;{{cite web|title=Taxon: Casuarina equisetifolia L.|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?9553|work=Germplasm Resources Information Network|publisher=United States Department of Agriculture Agricultural Research Service|accessdate=23 Abril 2011|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605100028/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?9553|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*''Casuarina equisetifolia'' subsp. ''equisetifolia''. Dakkel a kayo iti {{pagbaliwen|35|m|ft|abbr=on}} a katayag; dagiti sanga ket {{pagbaliwen|0.5|–|0.7|mm|in|abbr=on}} a diametro, di nabuokan. Abagatan a daya nga Asia, akin-amianan nga Australia.&lt;ref name=foa1&gt;{{cite web|title=Casuarina equisetifolia L. subsp. equisetifolia|url=http://www.anbg.gov.au/abrs/abif/flora/stddisplay.xsql?pnid=239|work=Australian Biological Resources Study|publisher=Australian National Botanic Gardens|accessdate=23 Abril 2011|archive-date=2008-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518032116/http://www.anbg.gov.au/abrs/abif/flora/stddisplay.xsql?pnid=239|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*''Casuarina equisetifolia'' subsp. ''incana'' &lt;small&gt;(Benth.) L.A.S.Johnson.&lt;/small&gt; Bassit a kayo iti {{pagbaliwen|12|m|ft|abbr=on}} a katayag; dagiti sanga iti {{pagbaliwen|0.7|–|1|mm|in|abbr=on}} a diametro, aglay-ot. Akindaya nga Australia (akindaya a Queensland, New South Wales), Baro a Caledonia, akin-abagatan a Vanuatu.&lt;ref name=foa2&gt;{{cite web|title=Casuarina equisetifolia subsp. incana|url=http://www.anbg.gov.au/abrs/abif/flora/stddisplay.xsql?pnid=240|work=Australian Biological Resources Study|publisher=Australian National Botanic Gardens|accessdate=23 Abril 2011|archive-date=2008-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518032120/http://www.anbg.gov.au/abrs/abif/flora/stddisplay.xsql?pnid=240|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Deskripsion ==
Ti ''agoo'' ket maysa a [[kankanayon a berde]] a [[kayo]] a dumakkel iti {{pagbaliwen|6|–|35|m|ft|abbr=on}} a katayag. Ti samekna ket buklen ti narapis, adu ti sangana a berde aginggana ti kolordapo-berde a sangsanga iti {{pagbaliwen|0.5|–|1|mm|in|abbr=on}} a diametro, nga addaan iti bassit-usit a [[bulong|nasiksikan a bulbulong]] iti aligusgos iti 6–8. Dagiti [[sabong]] ket mapataud iti bassit a kasla [[amento]] dagiti [[nagraraay]]; dagiti lalaki a sabong ket adda kadagiti nasimple a buston iti {{pagbaliwen|0.7|–|4|cm|in|abbr=on}} a katiddog, dagiti babai a sabong ket adda iti ababa a [[Pedunkulo (botanika)|pedunkulo]]. Daytoy ket saan a maipada kadagiti sabali a sebbangan iti ''Casuarina'' (a dagitoy ket [[seksualidad ti mula|dioecious]]) daytoy ket [[seksualidad ti mula|monoecious]], a ti lalaki ken babai a sabsabong ket mapataud iti isu met laeng a kayo. Ti [[bunga]] ket addaan iti maysa nga immitlog nga estruktura iti {{pagbaliwen|10|–|24|mm|in|abbr=on}} a katiddog ken {{pagbaliwen|9|–|13|mm|in|abbr=on}} iti diametro, a maipada ti langana iti maysa a [[kono ti konipera]] a buklen dagiti bilang ti [[Gineseo|karpela]] a ti tunggal maysa ket aglaon ti bugbugtong a [[bukel]] nga addaan iti bassit a payak iti {{pagbaliwen|6|–|8|mm|in|abbr=on}} a kaatiddog.&lt;ref name=foa /&gt;&lt;ref name=rhs&gt;{{cite book|last=Huxley|first=Anthony|last2=Griffiths|first2=Mark|last3=Levy|first3=Margot|title=The New Royal Horticultural Society dictionary of gardening. Volume 1|url=https://archive.org/details/dictionaryofgard0001unse|year=1992|publisher=Macmillan|location=Londres|isbn=0-333-47494-5}}&lt;/ref&gt;

Daytoy ket saan a kasla dagiti sabali a sebbangan ti Henero ti ''[[Casuarina]]'', ti ''agoo'' ket maysa a [[aktinorisika a mula]] a makabael ti [[Nitroheno a pannakatalinaay#Pannakatalinaay ti biolohiko a nitroheno|natalinaay]] a nitroheno ti atmospera. Iti pakaigiddiatan iti sebbangan ti ''[[Fabaceae]]'' a pamilia ti mulmula (a kas dagiti, bukbukel, alfalfa, ''Akasia''), ti Casuarina addaan iti [[simbiosis]] nga addaan iti ''[[Frankia]]'' [[Actinomycetales|actinomycete]].

== Pannakaiwarwaras ==
Ti ''agoo'' ket mabirukan manipud idiay [[Burma]] ken [[Bietnam]] iti amin a [[Malesia]] a daya iti [[Pranses a Polinesia]], [[Baro a Caledonia]], ken [[Vanuatu]], ken abagatan idiay [[Australia]] (dagiti akin-amianan a parte ti [[Akin-amianan a Teritorio]], amianan ken daya ti [[Queensland]], ken akin-amianan a daya ti [[New South Wales]], nga idiay ket gumay-at iti kinaadayo iti abagatan a kas iti Laurieton.&lt;ref name=&quot;floransw&quot;&gt;{{NSW Flora Online|genus=Casuarina |species=equisetifolia |author=K. L. Wilson &amp; L. A. S. Johnson}}&lt;/ref&gt;

{{Galeria
|title=Nadumaduma a ladawan ti agoo
|width=250 | height=180 | lines=3
|align=center
|style=border:none
|Papeles:Casuarina equisetifolia - Darwin NT.jpg
|alt1=''C. equisetifolia'' subsp. ''equisetifolia''
|''C. equisetifolia'' subsp. ''equisetifolia''
|Papeles:Casuarina equisetifolia leaves.jpg
|alt2=Sangsanga ken bulbulong ti agoo
|Sangsanga ken bulbulong ti agoo
|Papeles:Casuarina equisetifolia fruits.jpg
|alt3=Bungbunga ti agoo
|Bungbunga ti agoo
}}

== Dagiti usar ==

Ti agoo ket kaaduan a naus-usar a kas maysa a suheto ti [[bonsai]], a naisangayan idiay Abagatan nga Asia ken dagiti parte ti [[Karibe]]. Dagiti sebbangan ti Indonesia ken dagiti naimuyongan idiay [[Taiwan]] ket naikedkeddeng dagitoy a kasayaatan iti lubong ti bonsai. Ti tarikayo daytoy a kayo ket inus-usar kadagiti atep, alad, ket mabalin pay a nasayaat a sungrod. Kadagiti isla ti Hawaii, ti agoo ket naimulmula pay para iti panagtiped ti nurunor, ken iti sapasap a kas dagiti elemento ti panagtiped ti angin.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}

{{Taxonbar|from=Q857220}}

{{DEFAULTSORT:Agoo}}
[[Kategoria:Casuarina|equisetifolia]]</text>
      <sha1>6l0gsxe9m8cp7g9ocjk63j0fajlr0px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karbohidrato</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26711</id>
    <revision>
      <id>406299</id>
      <parentid>404069</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6384" sha1="1tq3xvmy87thqxrvzc0unwvyiirmq0e" xml:space="preserve">[[Papeles:Lactose.svg|thumb|right|310px|Ti [[laktosa]] ket [[disakarido]] a mabirukan iti [[gatas]]. Daytoy ket buklen ti molekula [[galaktosa|D-galaktosa]] ken molekula [[glukosa|D-glukosa]] a nabedbedan babaen ti beta-1-4 [[glukosidigo a piansa]]. Daytoy ket adda pormulana iti C&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;.]]

Ti '''karbohidrato''' ket maysa nga [[organiko a kompuesto]] a buklen laeng ti [[karbon]], [[hidroheno]], ken [[oksiheno]], ken kadawyan iti hidroheno:oksiheno nga [[atomo]] a pannakaibagi ti 2:1 (a kas iti [[danum]]); iti sabali a pannakaibaga, with the [[emperika a pormula]] {{nowrap|C&lt;sub&gt;''m''&lt;/sub&gt;(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;}} (a ti ''m'' ket mabalin a sabali manipud iti ''n'').&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://bioweb.wku.edu/courses/biol115/wyatt/biochem/carbos.htm | title =WKU BIO 113 Carbohydrates | author =''Western Kentucky University'' | publisher =wku.edu | date =Mayo 29, 2013 | access-date =2013-08-26 | archive-date =2014-01-12 | archive-url =https://web.archive.org/web/20140112080341/http://bioweb.wku.edu/courses/BIOL115/Wyatt/Biochem/Carbos.htm | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112080341/http://bioweb.wku.edu/courses/BIOL115/Wyatt/Biochem/Carbos.htm |date=2014-01-12 }}&lt;/ref&gt; Adda dagiti adda a mailaksid; kas pagarigan, [[desokirribosa]], ati asukar a komponente ti [[DNA]],&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/?id=itHVNZicPgwC&amp;pg=PT86&amp;lpg=PT86&amp;dq=C5H10O4+Deoxyribose | title =Biology |author1=Eldra Pearl Solomon |author2=Linda R. Berg |author3=Diana W. Martin | publisher =Cengage Learning | pages =52 | isbn =978-0-534-27828-1 | via =google.books.com | year =2004}}&lt;/ref&gt; ket addan ti emperika a pormula ti C&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://webbook.nist.gov/cgi/inchi/InChI%3D1S/C5H10O4/c6-2-1-4(8)5(9)3-7/h2,4-5,7-9H,1,3H2 | title =Material Measurement Library D-erythro-Pentose, 2-deoxy- | author =''National Institute of Standards and Technology'' | publisher =nist.gov | year =2011 }}{{Natay a silpo|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Dagiti karbohidrato ket teknikal dagitoy a dagiti [[hidrato]] ti karbon;&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/che4x/e5chos.pdf | title =The Chemistry of Carbohydrates | author =''Long Island University'' | publisher =brooklyn.liu.edu | date =Mayo 29, 2013 | access-date =2013-08-26 | archive-date =2016-12-25 | archive-url =https://web.archive.org/web/20161225032837/http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/che4x/e5chos.pdf | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225032837/http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/che4x/e5chos.pdf |date=2016-12-25 }}&lt;/ref&gt; iti pannaka-estruktura daytoy ket napudpudno ti pannakakita kaniada a kas dagiti [[aldosa|polihidrosia aldehideo]] ken dagiti [[ketona]].&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/1biochem/carbo5.html | title =Carbohydrates: The Monosaccharides | author =''Purdue University'' | publisher =purdue.edu | date =Mayo 29, 2013}}&lt;/ref&gt;

Ti panangibaga ket kadawyan iti [[biokimika]], nga idiay ket sinonimo ti '''sakarido'''. Dagiti karbohidrato (dagiti sakarido) ket nabingbingay kadagiti uppat a pannakaigrupo ti kimiko: dagiti [[monosakarido]], dagiti [[disakarido]], dagiti [[oligosakarido]], ken dagiti [[polisakarido]]. Iti sapasap, dagiti monosakarido ken dagiti disakarido, a dagiti ket basbassit (dagiti nababbaba ti [[molekular a kadagsen]]) a karbohidrato, ket kadawyan dagitoy a makunkuna a kas dagiti [[asukar]].&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1038/421219a|title=Sugars tied to the spot|year=2003|last1=Flitsch|first1=Sabine L.|last2=Ulijn|first2=Rein V|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–20|pmid=12529622}}&lt;/ref&gt; Ti balikas a ''sakarido'' ket nagtaud manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a balikas ti ''σάκχαρον'' (''sákkharon''), a ti kaibuksilanna ket &quot;[[asukar]].&quot; Bayat a ti sientipiko a nomenklatura dagiti karbohidrato ket narikut, ti nagnagan dagiti monosakarido ken dagiti disakarido ket masansan nga agpatingga ti suldong ti [[-osa]]. Kas pagarigan, ti [[glukosa|asukar ti ubas]] ket isu ti monosakarido ti [[glukosa]], [[unas|asukar ti unas]] ket isu ti disakarido ti [[sukrosa]], ken ti asukar ti gatas ket isu ti disakarido ti [[laktosa]].

Dagiti karbohidrato ket akin-rebbeng dagiti nadumaduma a papel kadagiti sibibiag ngaorganismo. Dagiti polisakarido para iti panagipenpen ti [[enerhia]] (a kas ti [[almidon]] ken [[glukoheno]]), ken kas dagiti estruktural a komponente (a kas ti [[selulosa]] kadagiti mula ken [[kuitina]] kadagiti artropoda). Ti 5 tikarbonna a monosakarido [[ribosa]] ket maysa a nangruna a komponente dagiti [[koensima]] (a kas ti [[Adenosin tripospato|ATP]], [[Plabin adenin dinukleotido|FAD]], ken [[Nikotinamida adenina dinukleotido|NAD]]) ken ti batayan ti henetiko a molekula a naamammuan a kas ti [[RNA]]. Ti maikabagian a deoksirribosa ket komponente ti DNA. Dagiti sakarido ket dagiti derabotiboda ket mairaman kadagiti adu ken sabali a nangruna a [[biomolekula]] nga addaan kadagiti nangruna a papel iti [[sistema ti immuno]], [[pertilisasion]], panagpawil ti [[patohenesis]], [[pellapella]], ken [[biolohia ti panagdakkel|panagdakkel]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Maton|first=Anthea|author2=Jean Hopkins |author3=Charles William McLaughlin |author4=Susan Johnson |author5=Maryanna Quon Warner |author6=David LaHart |author7=Jill D. Wright |title=Human Biology and Health|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho|publisher=Prentice Hall|year=1993|location=Englewood Cliffs, New Jersey, USA|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52]–59|isbn=0-13-981176-1}}&lt;/ref&gt;

Iti [[siensia ti makan]] ken dagiti pay adu nga inpormal a kontesto, ti karbohidrato a panangibaga ket masansan a mangibaga ti ania man a [[makan]] a naisangyan a nabaknang iti narikut nga [[almidon]] ti karbohidrato (kasla dagiti [[sereal]], [[tinapay]], ken [[pasta]]) wenno simple laeng a dagiti karbohidrato, a kas ti [[asukar]] (a mabirukan iti [[kendi|sinam-it]], dagiti [[jam|palatipot]], ken dagiti [[dulse]]).

== Kitaen pay ==
* [[Asukar]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Carbohydrates|Karbohidrato}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dagiti karbohidrato| ]]
[[Kategoria:Nutrision]]</text>
      <sha1>1tq3xvmy87thqxrvzc0unwvyiirmq0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pelikula</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26713</id>
    <revision>
      <id>406575</id>
      <parentid>380640</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 11 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5823" sha1="ebu6l3d1kh6b8rq1vy5evmxvd5hckxk" xml:space="preserve">Ti '''pelikula''', wenno makunkuna pay ti '''sine''' ket dagiti panagsasaruno dagiti natalinaay a ladawan a no maipakita iti pagbuyaan daytoy ket agpartuat kadagiti alliaw dagiti aggungunay a ladawan. Ti pelikula timapartuat babaen ti [[potograpia|panagretrato]] kaagiti pudno a senario iti maysa a [[kamera ti sine|kamera ti aggungunay a ladawan]]; babaen ti panagretrato kadagiti panangiladawan wenno dagiti bassit usit a modelo nga usaren dagiti tradisional a pamay-an ti [[animasion]]; babaen ti pamay-an ti [[pinartuat ti kompiuter a ladawan|CGI]] ken [[animasion ti kompiuter]]; wenno babaen ti panagtitipon ti mano kadagitoy wenno amin kadagitoy a pamay-an ken dagiti dadduma pay a [[dagiti makita a panagibanagan|makita a pangibanagan]].  Ti proseso ti [[panagaramid ti pelikula]] ket [[arte]] ken maysa nga [[industria ti pelikula|industria]]. Dagiti pelikula ket kasisigud idi a mangirekord iti plastik a kulapot a naipabpabuya idi babaen ti [[proyektor ti sine]] iti dakkel a pagbuyaan; dagiti kabarbaro a pamay-an ket mabalinda nga agusar laeng ti dihital a panagaramid ti sine ken panagipenpen, kasla iti kamera ti [[The Red One (kamera)|Red One]] a mangirekord iti hard-disk wenno flash cards.

==Dagiti nota==
{{Reflist}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Refbegin}}
* {{Cite book |last=Acker |first=Ally |title=Reel Women: Pioneers of the Cinema, 1896 to the Present |url=https://archive.org/details/reelwomenpioneer00acke |date=1991 |publisher=Continuum |isbn=0-8264-0499-5 |location=New York |language=en}}
* {{Cite book |last=Basten |first=Fred E. |title=Glorious Technicolor: The Movies' Magic Rainbow |url=https://archive.org/details/glorioustechnico0000bast |date=1980 |publisher=AS Barnes &amp; Company |isbn=0-498-02317-6 |location=Cranbury, NJ |language=en}}
* {{Cite AV media |url=http://imdb.com/title/tt0274530/ |title=Glorious Technicolor |date=1998 |last=Basten, Fred E. (writer); Peter Jones (director and writer); Angela Lansbury (narrator) |language=en |publisher=Turner Classic Movies |medium=Documentary}}
* {{Cite book |last=Casetti |first=Francesco |title=Theories of Cinema, 1945-1995 |url=https://archive.org/details/theoriesofcinema0000case |date=1999 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-71207-3 |location=Austin, TX |language=en}}
* {{Cite book |last=Cook |first=Pam |title=The Cinema Book |url=https://archive.org/details/cinemabookedbypa0000unse |date=2007 |publisher=British Film Institute |isbn=978-1-84457-193-2 |edition=Maika-3 |location=London |language=en}}
* {{Cite book |last=Faber, Liz |title=Animation Unlimited: Innovative Short Films Since 1940 |url=https://archive.org/details/animationunlimit0000fabe |last2=Walters |first2=Helen |date=2003 |publisher=Laurence King, in association with Harper Design International |isbn=1-85669-346-5 |location=London |language=en}}
* {{Cite book |last=Hagener |first=Malte |title=Film: An International Bibliography |last2=Töteberg |first2=Michael |date=2002 |publisher=Metzler |isbn=3-476-01523-8 |location=Stuttgart |language=en}}
* {{Cite book |last=Hill, John |title=The Oxford Guide to Film Studies |last2=Gibson |first2=Pamela Church |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-871124-7 |location=Oxford; New York |language=en}}
* {{Cite book |last=King |first=Geoff |title=New Hollywood Cinema: An Introduction |url=https://archive.org/details/newhollywoodcine00king_0 |date=2002 |publisher=Columbia University Press |isbn=0-231-12759-6 |location=New York |language=en}}
* {{Cite book |last=Ledoux |first=Trish |title=Complete Anime Guide: Japanese Animation Film Directory and Resource Guide |url=https://archive.org/details/completeanimegui0000ledo_f8d6 |last2=Ranney |first2=Doug |last3=Patten, Fred |date=1997 |publisher=Tiger Mountain Press |isbn=0-9649542-5-7 |location=Issaquah, WA |language=en}}
* {{Cite book |last=Merritt |first=Greg |title=Celluloid Mavericks: A History of American Independent Film |url=https://archive.org/details/celluloidmaveric00merr |date=2000 |publisher=Thunder's Mouth Press |isbn=1-56025-232-4 |location=New York |language=en}}
* {{Cite book |last=Nowell-Smith, Geoffrey |title=The Oxford History of World Cinema |date=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-874242-8 |location=Oxford; New York |language=en}}
* {{Cite book |last=Rocchio, Vincent F. |title=Reel Racism: Confronting Hollywood's Construction of Afro-American Culture |url=https://archive.org/details/reelracismconfro0000rocc_y4i2 |date=2000 |publisher=Westview Press |isbn=0-8133-6710-7 |location=Boulder, CO |language=en}}
* {{Cite magazine |last=Schrader |first=Paul |date=1972 |title=Notes on Film Noir |magazine=Film Comment |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=8–13}}
* {{Cite AV media |url=http://imdb.com/title/tt0256908/ |title=The Making of 'Jurassic Park' |date=1995 |last=Schultz |first=John (writer and director); James Earl Jones (narrator) |language=en |publisher=Amblin Entertainment |medium=Documentary}}
* {{Cite book |last=Thackway |first=Melissa |title=Africa Shoots Back: Alternative Perspectives in Sub-Saharan Francophone African Film |url=https://archive.org/details/africashootsback0000thac |date=2003 |publisher=Indiana University Press |isbn=0-85255-576-8 |location=Bloomington, IL |language=en}}
* {{Cite book |last=Vogel |first=Amos |title=Film as a Subversive Art |url=https://archive.org/details/filmassubversive0000voge |date=1974 |publisher=Random House |isbn=0-394-49078-9 |location=New York |language=en}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
* [http://www.allmovie.com Allmovie]
* [http://www.filmsite.org Film Site]&amp;nbsp;– Panagrepaso dagiti klasiko a pelikula
* {{dmoz|Arts/Movies/}}
* [http://imdb.com/ Ti Internet a Batayn ti Datos ti Pelikula (IMDb)]
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Pelikula| ]]
[[Kategoria:Midia ti arte]]</text>
      <sha1>ebu6l3d1kh6b8rq1vy5evmxvd5hckxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blues</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26723</id>
    <revision>
      <id>406584</id>
      <parentid>394511</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4226" sha1="3vp1omy2h0svcr1nbsmw1h1p38bx67d" xml:space="preserve">[[Papeles:B.B. King, 2006-06-26.jpg|thumb|right|upright|Ti kumakanta ti blues a ni  [[B.B. King]] ken ti gitarana, &quot;Lucille&quot;.]]
[[File:Taj Mahal Trio MQ2007-a.jpg|thumb|350px|Taj Mahal Blues Trio]]

Ti '''blues''' ket isu ti nagan a naited kadagiti [[musikal a porma]] ken ti [[henero ti musika]]&lt;ref&gt;Ti Diksionario ti Jazz ni Kunzler ket mangited iti dua a sabali a pannakaikabil: blues, ti maysa a kasisigud a henero ti Aprikano-Amerikano (p.128), ken ti porma ti blues, ti adu ti pannakaiwarwarasna a musikal a porma(p.131).&lt;/ref&gt; a nagtaud kadagiti komunidad ti [[Aprikano Amerikano|Aprikano-Amerikano]] a naipangpangruna iti &quot;[[Nauneg nga Abagatan]]&quot; ti [[Estados Unidos]] idi agarup a gibus ti maika-19 a siglo manipud kadagiti [[espiritual (musika)|esperitual]], dagiti [[kanta ti trabaho]], dagiti [[mammukkaw ti taltalon]], dagiti [[ring shout|pukkaw]] ken dagiti [[chant|kansion]], ken dagiti naratibo simple ken ritmiko a [[balada (musika)|balada]].&lt;ref name=&quot;The Evolution of Differing Blues Styles&quot;&gt;{{cite web|title=Ti Ebolusion dagiti Aggigiddiat nga Estilo ti Blues|publisher=Kasano ti Agay-ayam ti Blues a Gitara|accessdate=2008-08-11|url=http://how-to-play-blues-guitar.com/the-blues/the-evolution-of-different-blues-styles/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080818114823/http://how-to-play-blues-guitar.com/the-blues/the-evolution-of-different-blues-styles/|archivedate=2008-08-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti blues a porma, ket kankanayon a kakuyog ti [[jazz]], [[rhythm and blues]], ken [[rock and roll]] ket nailaslasin babaen dagiti naisangayan a progresion ti kuerdas, a ti progresion ti kuerdas ti [[blues ti sangadosena a baras]] ket isu ti kaaduan. Dagiti [[nota ti blues]] a para kadagiti panggep a panangiyebkas ket kinankanta wenno nadalumpinas a tinoktokar wenno in-inut a nakillo a (maika-e a menor agonggana ti maika-3 a medior) mainaig iti [[Resina (musika)|resina]] ti [[medior a gantingan]], ken dagitoy pay ket nangruna paset iti uni.

Ti henero ti blues ket naibatay iti blues a porma ngem agtagikua kadagiti dadduma a pannakailasin a kas dagiti naisangayan a lirika, dagiti linia ti kababaan nga uni, ken dagiti instrumento. Ti blues ket mabalin pay a mabingbingay kadagiti nadumaduma a [[Listaan dagiti henero ti blues|subhenero]] a sumakop manipud iti [[country blues|country]] aginggana ti urban blues nga ad-adu wenno basbassit a nadayeg idi las-ud ti nadumaduma apaset ti panawen ti maika-20 a siglo. Dagiti kaaduan nga ammo ket dagiti estilo ti [[Delta blues|Delta]], [[Piedmont blues|Piedmont]], [[Jump blues|Jump]], ken [[Chicago blues]] styles. Ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]] ket nangmarka ti transision manipud iti akostiko iti [[elektriko blues]] ken ti progresibo a panaglukat ti musika ti blues kadagiti ad-adu a tattao, a naipangpangruna kadagiti puraw nga agdengdengngeg. Idi tawtawen ti 1960 ken 1970, naparang-ay ti hibrido a porma a tinawtawagan ti [[blues-rock]].

&quot;Ti blues ket makaala kadagiti adu a porma... Daytoy ket madumadumaan a kas panagrikna, ti panagwa, ti awan nagan a pangta, ti tao, ti kaayan-ayat, ti pangulo iti trabaho, ti umnong, ken ti Sairo.  Daytoy ket masansan a masanay a kas gapuanan ken pagbanagan, tignay ken reaksion, ken mabalin pay a mausar a gamud ken pangkontra ti gamud, sabidong ken sumang, ut-ot ken bang-ar. Ken ti kangrunaan, ti blues ket gapuanan iti kanta, ken ti kanta met laeng...&quot; &lt;ref&gt;Edward Comentale, p. 49. ''Nasam-it nga angin: Nadayeg a Kanta ti Amerikano'', 2013,Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan, {{ISBN|978-0-252-07892-7}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
* {{cite journal|author=Barlow, William|title=Cashing In|journal=Split File: African Americans in the Mass Media|year=1993|page=31}}
* Bransford, Steve. [http://southernspaces.org/2004/blues-lower-chattahoochee-valley &quot;Blues in the Lower Chattahoochee Valley&quot;] ''Southern Spaces'' 2004
* {{cite book|author=Clarke, Donald|title=The Rise and Fall of Popular Music|url=https://archive.org/details/risefallofpopula00clar|publisher=St. Martin's Press|year=1995|isbn=978-0-312-11573-9}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commons-nailinia}}
* {{dmoz|Arts/Music/Styles/B/Blues}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Blues| ]]</text>
      <sha1>3vp1omy2h0svcr1nbsmw1h1p38bx67d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Angkor Wat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26758</id>
    <revision>
      <id>406387</id>
      <parentid>396561</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11374" sha1="foj97kudgrnwsqkdd3kbhv1x2wo0s43" xml:space="preserve">{{Infobox Mandir
| name               = Angkor Wat
| image              = Angkor Wat.jpg
| image_alt          = Sanguanan ti kangrunaan a pasdek
| pushpin_map        = Cambodia
| map_caption        = Lokasion idiay Cambodia
| coordinates        = {{coord|13|24|45|N|103|52|0|E|type:landmark_region:KH|display=inline,title}}
| other_names        = Nokor Wat (នគរវត្ត)
| proper_name        = Prasat Angkor Wat
| devanagari         =
| sanskrit_translit  =
| tamil              =
| marathi            =
| bengali            =
| country            = [[Cambodia]]
| state/province     =
| district           =
| location           = [[Angkor]], [[Probinsia ti Siem Reap]], [[Cambodia]]
| elevation_m        =
| primary_deity      = [[Vishnu]]
| important_festivals=
| architecture       = [[Arkitektura ti Cambodia|Khmer]], [[Dravidiana nga arkitektura|Dravidiana]]
| number_of_temples  =
| number_of_monuments=
| inscriptions       =
| date_built         = Maika-12 a siglo
| creator            = [[Suryavarman II]]/Samudragupta
| website            =
}}

Ti '''Angkor Wat''' ({{lang-km|អង្គរវត្ត}}) ket Hindu, intono kuan ket templo ti Budista a patakder ken ti kadakkelan a relihioso a monumento iti lubong . Ti templo ket binagon babaen ni Ari [[Suryavarman II]] idi kasapaan ti maika-12 a siglo idiay [[Yasodharapura]] ({{lang-km|យសោធរបុរៈ}}, iti agdama nga aldaw ti [[Angkor]]), ti kapitolio ti [[Imperio ti Khmer]], a kas ti estado a templona ken mausoleo. Iti pannakisina ti tradision a [[Shibismo]] kadagiti dati nga ari, ti Angkor Wat ket embes ket id a naidaton kenni [[Bisnu]]. Kas ti kasayaatna a napreserba a templo iti daytoy a lugar, daytoy laeng ti nabatbati a naisangayan a sentro ti relihion manipud iti pannakapundarna&amp;nbsp;– immuna idi a Hindu, intono kuan ket [[Buddismo|Budista]]. Ti templo ket adda iti kangatuan iti kasayaatan a klasiko nga estilo ti [[Imperio ti Khmer|Khmer]] nga [[Khmer nga arkitektura|arkitektura]]. Daytoy ket nagbalinen a simbolo ti [[Cambodia]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gobierno ::Cambodia|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html|work=CIA World Factbook|access-date=2013-08-27|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  a nagparparang iti bukodna a [[Wagayway ti Cambodia|nailian a wagayway]], ken isu daytoy ti kangrunaan a papanan dagiti agbisbista.

Ti Angkor Wat ket mangilaok ti dua a plano ti templo nga arkitektura ti Khmer: ti [[Khmer nga arkitektura#Templo a bantay|templo a bantay]] ken ti kaudian a [[Khmer nga arkitektura#Galeria|naigaleria a templo]], a naibatay iti nasapa a [[Dravidiana nga arkitektura]], nga adda dagiti nangruna a langa a kas ti [[Jagati (templo)|Jagati]]. Daytoy ket nadibuho a mangirepresenta ti [[Bantay Meru]], ti balay dagiti [[Deva (Hinduismo)|deva]] iti [[Hindu a mitolohia]]: iti kaunegan ti [[pasalingdan]] ken ti maysa nga akin-ruar a diding ti{{convert|3.6|km|mi|1}} a kaatiddog ket dagiti tallo a rektanggulo a galeria, ti tunggal maysa ket naipangato kadagiti sinaruno . Iti tengnga ti templo kadagiti ti templo ket agtaktakder ti [[kuinkunse]] dagiti torre. Daytoy ket saan a kasla dagiti sabali nga Angkoriano a templo, ti Angkor Wat ket naipaturong iti laud; dagiti eskolar ket sannda a nagtutunos no ania ti kinapangrunana daytoy. Ti templo ket rinaraem para iti kangayed ken kadanggay iti arkitektura.

Ti moderno a nagan, nga Angkor Wat, ket kaibuksilan ti &quot;Templo a Siudad&quot; wenno &quot;Siudad dagiti Templo&quot; iti [[Pagsasao a Khmer|Khmer]]; Ti ''Angkor'', ket kaibuksilanna ti &quot;siudad&quot; wenno &quot;kapitolio a siudad&quot;, daytoy ti lokal a porma ti pannakaibaga ti balikas a ''nokor'' ({{lang|km|នគរ}}), ken nagtaud manipud iti [[Sanskrito]] a balikas ti ''nagara'' ({{lang|sa|नगर}}).&lt;ref name=Nath&gt;Diksionario Chuon Nath Khmer (1966, Budista nga Instituto, Phnom Penh)&lt;/ref&gt;Ti ''[[Wat]]'' ket isu ti [[Pagsasao a Khmer|Khmer]] a balikas para iti &quot;parparangan ti templo&quot;, ken naala manipud iti [[Pali]] a balikas ti &quot;vatta&quot; (वत्त).&lt;ref name=Headley77&gt;Cambodiano-Ingles a diksionario babaen ni Robert K. Headley, Kylin Chhor, Lam Kheng Lim, Lim Hak Kheang, ken ni Chen Chun (1977, Unibersidad ti Katoliko a Pagmalditan)&lt;/ref&gt; Sakbay ti daytoy a paset ti panawen ti templo ket naamammuan idi a kas ti ''Preah Pisnulok'' (Vara Vishnuloka iti Sanskrito), manipud iti kalpasan nga ipupusay a titulo ti nagpundar daytoy.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.autoriteapsara.org/en/angkor/temples_sites/temples/angkor_vat.html |title=Angkor Vat |accessdate=27 Abril 2008 |year=2004 |publisher=APSARA Authority |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080506101000/http://www.autoriteapsara.org/en/angkor/temples_sites/temples/angkor_vat.html |archivedate=2008-05-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==
[[Papeles:Suryavarman II in procession.jpg|thumb|left|Ni Ari [[Suryavarman II]], ti nangipatakder ti Angkor Wat]]
Ti Angkor Wat ket naisanglad iti {{pagbaliwen|5.5|km|mi}} iti amianan ti moderno nga ili ti [[Siem Reap]], ken ti asideg a distansia ti abagatan ken daya bassit ti dati a kapitolio, a naipatengnga idi idiay [[Baphuon]]. Daytoy ket lugar idiay Cambodia nga idiay ket addaan iti importante a grupo dagiti antigo nga estruktura. Daytoy ti akin-abagatan unay kadagiti nangruna a sitio ti Angkor.

Segun ti maysa a sarsarita, ti pannakaipatakder ti Angkor Wat ket inbilin babaen ni Indra tapno agtignay a kas palasio para iti anakna a lalaki a ni Precha Ket Mealea.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Asiatic Mythology:A Detailed Description and Explanation of the Mythologies of All the Great Nations of Asia|url=https://archive.org/details/dli.csl.7385|author1= J. Hackin|author2= Clayment Huart|author3= Raymonde Linossier| author4=Raymonde Linossier|author5= H. de Wilman Grabowska|author6= Charles-Henri Marchal|author7= Henri Maspero|author8= Serge Eliseev|year=1932|page=194}}&lt;/ref&gt; Segun idi ti maiak-13 a siglo nga Insik a managbanniaga a ni [[Daguan Zhou]], daytoy ket naipampamattian babaen dagiti dadduma aa ti templo ket naipatakder iti maysa a rabii babaen ti nainlangitan nga arkitekto.&lt;ref&gt;{{cite book|title= A Record of Cambodia: The Land and Its People|author=daguan Zhou|others=Translated by Peter Harris|publisher=Silkworm Books|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Ti immuna a desinio ken panangipatakder ti templo ket napasamak idi immmuna a gudua ti maika-12 a siglo, idi las-ud ti panagturay ni [[Suryavarman II]] (nagturay idi 1113 – c. 1150). Naidedikado kenni [[Vishnu]], daytoy ket naipatakder a kas estado a templo ti ari ken kapitolio a siudad. Gapu ta ti [[estela]] a pundasion ken dagiti amia man a kontemporaneo a sinusuratan a nangibagbaga iti templo ket nabirukanen, ti kasisigud a naganna ket di ammo, ngem mabalin a daytoy ket ammo idi a kas &quot;Varah Vishnu-lok&quot; kalpasan ti agdama a diosen. Ti panagobra ket nagpatingga kalpasan ti ipupusay ti ari, a nangibati ti saan a pannakalpasa dagiti dekorasion.&lt;ref name=&quot;Ohio&quot;&gt;{{cite web |url=http://huntingtonarchive.osu.edu/seasia/angkor.html |title=Angkor Wat, 1113–1150 |accessdate=27 Abril 2008 |publisher=College of the Arts, The Ohio State University |work=The Huntington Archive of Buddhist and Related Art |archive-date=2011-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720024524/http://huntingtonarchive.osu.edu/seasia/angkor.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Idi 1177, iti agarup a 27 a tawtawen kalpasan ti ipupusay ni Suryavarman II, ti Angkor ket rinaut idi dagidi [[Champa|Cham]], ti tradisional a kabusor ti Khmer. TKalpasan dayta ti imperio ket pinabaro babaen ti baro nga ari, ni [[Jayavarman VII]], nga isu ket nangbangon ti baro a kapitolio ken templo ti estado ti ([[Angkor Thom]] ken ti [[Bayon]]) iti bassit laeng a kilometro iti amianan.

Idi naladaw a maiak-13 a siglo, ti Angkor Wat ke nain-inut a naiyalis manipud iti Hindu iti panagusar iti [[Theravada]] a Budista, nga agtultuloy pay iti agdama nga aldaw. Tio Angkor Wat ket naisangayan kadagiti templo ti Angkor gapu ta daytoy ket saan bassit a naikaskaso kalpasan ti maika-16 a siglo ngem saan met a kompleto a napanawan, ti pannakapreserbana ket gapu ta ti posona ket nakaited met bassit iti proteksion manipud iti pannakadadael manipud iti bakir.&lt;ref&gt;Glaize, ''The Monuments of the Angkor Group'' p. 59.&lt;/ref&gt;

Maysa kadagiti immuna nga Akinlaud a bisita iti templo ket ni [[António da Madalena]], ti [[Portugal|Portuges]] a monghe a bimmisita idi 1586 ken kinuna met &quot;daytoy ket ekstraordinario iti pannakaipatakder ken imposible ti mangipalawag iti pluma, gapu ta daytoyket saan a kasla dagiti sabali a pasdek iti lubong. Daytoy ket addaan kadagiti torre ken dekorasion ken amin dagiti pannakapino a maparnuay ti henio a tao.&quot;&lt;ref&gt;Higham, ''The Civilization of Angkor'' pp. 1–2.&lt;/ref&gt; Idi tengnga ti maika-19 a siglo, ti templo ket binista babaen ti pranses a naturalista ken eksplorador a ni [[Henri Mouhot]], a nangipadayeg iti sitio iti Laud babaen ti panangipablaak kadagiti nota iti panagbanniaga, nga iti insuratna ket:

&lt;blockquote&gt;&quot;Maysa kadagitoy a templo—karibal daytoy ti [[Templo ni Solomon|Solomon]], ken binagon babaen ti antigo a [[Michelangelo]]—mabalin a mangala ti lugar a pammadayaw a kadenna dagiti dagiti kapintasan a pasdektayo. Daytoy ket nalatlatak iti ania man nga inbati kaniatayo babaen ti [[Taga-ugma a Gresia|Gresia]] wenno [[Taga-ugma a Roma|Roma]], ken mangipresenta ti naladingit a panangigiddiat iti kasaad ti barbarismo nga itan ket ti  nakairareman ti estado.&quot;&lt;ref&gt;Insasao iti [http://www.cambodianview.com/documents/articles/Brief_Presentation.pdf Brief Presentation by Venerable Vodano Sophan Seng]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Ni Mouhot, kasla met dagiti nasapa nga Akinlaud a bimmisita, ket nagiratanda a namati a dagiti Khmers ket binagonda ti templo, ken nagbiddutda a nangipetsa iti agarup nga isu met laeng a paset ti panawen a kas ti Roma. Ti pudno a pakasaritaan ti Angkor Wat ket inurnos laeng idi manipud iti estilistiko ken epigrapiko nga ebidensia a naurnong idi las-ud dagiti simmaruno nga obra ti panagdalus ken restorasion a naaramid iti amin a sitio ti Angkor.  Awan dagidi ordinario a pagtaengan wenno balbalay wenno dagiti sabali a senial iti panagtaeng a mairaman dagiti alikamen ti panagluto, ar-armas wenno dagiti banag ti kawes a kadawyan a mabirukan kadagiti taga-ugma a sitios. Imbes ket, adda ebidensia dagiti monumento.&lt;ref name=&quot;Southeast Asia 1995 p. 67-99&quot;&gt;''Time Life Lost Civilizations series: Southeast Asia: A Past Regained'' (1995). p.67–99&lt;/ref&gt;

{{multiple image
 | align     = left
 | direction = horizontal
 | header_align = center
 | header    = 
 | image1    = Facade of Angkor Wat.jpg
 | width1    = 207
 | alt1      = 
 | caption1  = {{center|Sanguanan ti Angkor Wat, inladawan babaen ni [[Henri Mouhot]]}}
 | image2    = Angkor Vat circa 1870 05309.jpg
 | width2    = 424
 | alt2      = 
 | caption2  = {{center|1870 by [[Émile Gsell]]}}
 | image3    = AfficheAngkorGroslier.jpg
 | width3    = 200
 | alt3      = 
 | caption3  = {{center|Pranses a postcard a maipanggep ti Angkor Wat idi 1911}}
}}
{{clear}}
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Angkor Wat}}

[[Kategoria:Arkeoastronomia]]
[[Kategoria:Dagiti peregrinasion ti Budista]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>foj97kudgrnwsqkdd3kbhv1x2wo0s43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alkohol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26773</id>
    <revision>
      <id>406523</id>
      <parentid>380303</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3085" sha1="1swdbbrsdsvr3b52puamaon2skrv7gd" xml:space="preserve">[[Papeles:Alcohol general.svg|180px|thumb|right|Ti hidroksilo (OH) a makaannong a grupo nga adda iti piansa nga anggulo, iti kadawyan a molekula ti alkohol]]
[[Papeles:Alcohol.png|180px|thumb|right|Ti [[Bola ken sugkil a modelo]] ti hidroksilo (OH) a makaannong a grupo iti maysa a molekula ti alkohol. Dagiti tallo nga &quot;R&quot; ket para kadagiti karbon a subtituento wenno dagiti atomo ti hidroheno.]]

Iti [[kimika]], ti maysa nga '''alkohol''' ket ti maysa a [[organiko a kompuesto]] a ti [[hidroksilo]] a [[makaannong a grupo]] (-[[oksiheno|O]][[hidroheno|H]]) ket napiansaan iti maysa nga atomo ti [[karbon]]. Iti naisangayan, daytoy a tengnga ti karbon ket nasken a [[Pannakasagepsep (kimika)|nasagepsepan]], nga addan ti agmaymaysa kadagiti bed piansa kadagiti tallo a sabali nga atomo.&lt;ref&gt;IUPAC, ''Compendium of Chemical Terminology'', Maika-2 nga edison. (the &quot;Gold Book&quot;) (1997). Nasimpa nga online a bersion: &quot;[{{{url|http://goldbook.iupac.org/A00204.html}}} Dagiti alkohol]&lt;/ref&gt;

Ti maysa a nangruna a klase dagiti alkohol ket dagiti simple nga [[alipatiko a kompuesto|asikliko]] nga alkohol, ti sapasap a pormulana ket C&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;2n+1&lt;/sub&gt;OH. Kadagita, ti [[etanol]] (C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH) ket isu ti kita ti alkohol a mabirukan kadagiti [[mainum nga alkohol]], ken iti kadawyan a panasao ti balikas nga ''alkohol'' ket naisangayn a manguto iti etanol.

Dagiti dadduma pay nga alokohol ket kadawyanda a naipalpalawag nga addaan iti mangipalawag a pangilasin, a kas iti ''[[isopropil nga alkohol]]'' (''propan-2-ol'') wenno ''alkohol ti kayo'' (''metil nga alkohol'', wenno [[metanol]]). Ti suldong nga ''-ol'' ket agparang iti [[IUPAC nomenclature of organic chemistry|kimiko a nagan ti IUPAC]] kadagiti amin a sustansia nga ayan ti hidroksilo a grupo ket isu ti makaannong a grupo nga addaan iti kangatuan a prioridad; kadagiti sustansia nga dagiti kangatuan a grupo ti prioridad ket adda ti panagisaruno ket ''hydroxy-'' ket agparangto ti nagan nga [[IUPAC]] . Ti suldong nga ''-ol'' kadagiti saan a sistematiko a nagan (kas ti [[parasetamol]] wenno [[colesterol]]) ket kadawyan pay a manginagan a ti sustansia ket mangiraman ti hidroksilo a makaannong a grupo ken isunga mabalin a maibaagaan a kas maysa nga alkohol.  Ngem adu met dagiti sustansia, a naisangsangyan kadagiti asukar (kas pagarigan [[glukosa]] ken [[sukrosa]]) ket aglaon ti hidroksilo a makaannong a grupo a saan nga agus-usar ti suldong.

Iti inaldaw a biag ti &quot;alkohol&quot; nga awan ti ania man a kualipikasionna ket kadawyan a mangibaga ti etanol, wenno ti [[mainum nga alkohol|naibatay ti etanol a mainum]] (a kas iti panangibaga iti &quot;[[abuso ti alkohol]]&quot;).

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
* {{Cite book |title=The World in So Many Words |url=https://archive.org/details/worldinsomanywor00metc |first=Allan A. |last=Metcalf |publisher=Houghton Mifflin |year=1999 |isbn=0-395-95920-9}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commons-nailinia}}
* [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Alkohol (Etanol)]
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dagiti alkohol| ]]</text>
      <sha1>1swdbbrsdsvr3b52puamaon2skrv7gd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Simetria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26964</id>
    <revision>
      <id>406487</id>
      <parentid>399130</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4799" sha1="a7ophxkypnmo3po5rbhsl0sgdfss19p" xml:space="preserve">[[Papeles:Asymmetric (PSF).svg|right|thumb|upright=0.8|Simetriko ken asimetriko]]

Ti '''simetria''' (manipud iti Griego συμμετρεῖν ''symmetreín'' &quot;agkuyog a panagrukod&quot;) ket addaan kadagiti dua a kaibuksilan. Ti umuna ket ti saan a nalawag a kapanunotan ti agdanggay ken napintas a proporsion ken balanse.&lt;ref&gt;{{cite book|last = Zee|first = A.|title = Nakabutbuteg a Simetria|url = https://archive.org/details/fearfulsymmetrys0000zeea_c2f3|publisher = Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan|location = Princeton, N.J.|year = 2007|isbn = 978-0-691-13482-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;classical001&quot;&gt;Kas pagarigan, ni [[Aristoteles]] ket nangiladawan ti nagtimbukel a sukog kadagiti nainlangitan a bagi, nangigupit kadagitoy a pormal a naipalawag a heometriko a panagrukod ti simetria iti masna nga urnos ken kinapintas iti kosmos.&lt;/ref&gt;  Ti maikadua ket ti apag-isu a matematikal a &quot;natabasan a bukod nga agpada&quot; a mabalin a maipakita nga addaan kadagiti alagaden ti [[pormal a sistema]], a kas ti [[heometria]] wenno [[pisika]].

Uray no dagitoy dua a kaibuksilan ti &quot;simetria&quot; ket mabalin a sagpaminsan nga agsina a maibagbaga, dagitoy ket agkabagianda, isu a mapagtungtungan nga agkuyog dagitoy.&lt;ref name=&quot;classical001&quot; /&gt;

Ti matematikal a simetria ket mabalin a mapaliiw

* iti keddeng iti panagpalabas ti [[panawen]];
* a kas [[limbang|maipapan ti espasio a pannakaikabagian]];
* babaen dagiti heometriko [[Transpormasion (heometria)|transpormasion]] a kas ti [[Pannagigatad (heometria)|panangigatad]], [[Anninaw (matematika)|anninaw]], ken [[Panagpusipos (matematika)|panagpusipos]];
* babaen dagii kita ti maiyannong a transpormasion;&lt;ref&gt;Kas pagarigan, dagiti operasion a kas ti panaglasat ti kadawyan a naitabas a datar ti teha wenno panangingipusipos ti walo ti bakrangna a [[putik]], wenno dagiti narikut a transpormasion dagiti ekuasion wenno iti waya a matokar ti musika.&lt;/ref&gt; ken
* kas maysa nga aspeto dagiti [[abstrakto a banag]], dagiti [[sientipiko a modelo|teoretiko a modelo]], [[pagsasao]], [[musika]] ken mabalin pay ti [[pannakaammo]].&lt;ref name=&quot;Mainzer000&quot;&gt;{{cite book
 |title = Simetria kenKarikut: Ti Kararua ti Pintas ti Saan a Nailinia a Siensia
 |first = Klaus
 |last = Mainzer
 |publisher = World Scientific
 |year = 2005
 |isbn = 981-256-192-7
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dagiti simetriko a banag ket mabalin a materiales, a kas ti tao, [[kristal]], [[teha]], wenno [[molekula]], wenno mabalin a maysa nga [[abstrakto a banag|abstrakto]] nga estruktura a kas ti [[matematikal nga ekuasion]] wenno dagiti serye ti dayyeng ti([[musika]]).&lt;/ref&gt;

Daytoy nga artikulo ket ipalawagna kadagitoy a panangipagarup ti simetria manipud kadagiti uppat a perspektibo. Ti umuna ket ti simetria iti [[heometria]], daytoy ti kaaduan nga ammo a kita ti simetria para iti kaaduan a tattao. Ti maikadua ket ti ad-adu a sapasap a kaibuksilan ti simetria iti [[matematika]] a kas maysa a kabuklan. Ti maikatlo ket mangipalawag ti simetria a kas makikabagian iti [[siensia]] ken [[teknolohia]]. Iti daytoy a kontesto, dagiti simetria ket mangipakita kadagiti nakakaskasdaaw a resulta a mabirukan iti moderno a [[pisika]], a mairaman dagiti aspeto ti [[panawen ti limbang|limbang ken panawen]]. Ti maikapat ket pagtungtunganna ti simetria kadagiti [[kinatao]], a mangsakup ti nabaknang ken naindumaan a panagusar iti [[pakasaritaan]], [[arkitektura]], [[arte]], ken [[relihion]].

Ti kasumbangir ti simetria ket ti [[asimetria]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* ''Ti Ekuasion a Saan a Mabalin a Masolbar: Kasano dagiti henio ti Matematika a Nakaduktal ti Pagsasao ti Simetria'', [[Mario Livio]], Souvenir Press 2006, {{ISBN|0-285-63743-6}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Symmetry|Simetria}}
*[http://www.teachersnetwork.org/teachnet/westchester/symmetry.htm Calotta: Ti Lubong ti Simetria]
*[http://www.uwgb.edu/dutchs/SYMMETRY/2DPTGRP.HTM Danes: Ti Simetria ti Lawlaw ti Punto iti Dalumpinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040102035006/http://www.uwgb.edu/dutchs/SYMMETRY/2DPTGRP.HTM |date=2004-01-02 }}
*[http://home.earthlink.net/~jdc24/symmetry.htm Chapman: Dagiti Estetika ti Simetria]
*[http://www.mi.sanu.ac.rs/~jablans/isis0.htm Simetria ti ISIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922133038/http://www.mi.sanu.ac.rs/~jablans/isis0.htm |date=2009-09-22 }}
*[http://www.symmetry.hu/isa_articles.html ''Gunglo ti Internasional a Simetria – ISA''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721114222/http://www.symmetry.hu/isa_articles.html |date=2006-07-21 }}
*Institute [http://www.symmetry.hu/aus_symmetrion.html ''Symmetrion''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721112828/http://www.symmetry.hu/aus_symmetrion.html |date=2011-07-21 }}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Simetria| ]]</text>
      <sha1>a7ophxkypnmo3po5rbhsl0sgdfss19p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trigonometria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26970</id>
    <revision>
      <id>406276</id>
      <parentid>380708</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2546" sha1="hmoat3zsppdpb9d0kp7j9strydfdw88" xml:space="preserve">Ti '''trigonometria''' (manipud iti [[Taga-ugma a Griego|Griego]] ''[[wiktionary:τρίγωνον|trigōnon]]'' &quot;trianggulo&quot; + ''[[wiktionary:μέτρον|metron]]'' &quot;rukod&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=trigonometry|title=trigonometria|publisher=Online a Diksionario ti Etimolohia}}&lt;/ref&gt;) ket isu ti sanga ti [[matematika]] a mangadal kadagiti [[trianggulo]] ken dagiti pannakaikabagian a nagbaetan dagiti kaatiddog ti sikiganda ken dagiti [[anggulo]] a nagbaetan dagiti sikiganda. Ti trigonometria ket mangipalawag kadagiti [[dagiti trigonometriko nga annong|trigonometriko nga annong]], a mangipalawag kadagitoy a pannakaikabagian ken adda iti pannakaipakat iti [[periodiko nga annong|sikliko]] a penomena, a kas dagiti [[allon]]. Ti pagobraan ket nagbalbaliw idi las-ud ti maikatlo a siglo SK a kas sanga ti [[heometria]] a kaaduan nga inus-usar para kadagiti astronomiko a panagadal.&lt;ref&gt;R. Nagel (ed.), ''Ensiklopedia ti Siensia'', Maika-2 nga Ed., The Gale Group (2002)&lt;/ref&gt; Daytoy pay ti pundasion ti praktikal nga arte ti [[agrimensura]].

Dagiti batayan ti trigonometria ket masansan dagitoy a maisursuro iti [[eskuela]] a kas nailasin a kurso wenno paset ti [[prekalkulo]] a kurso. Dagiti trigonometriko nga annong ket addan wenno maiwarwarasen kadagiti paset ti [[puro a matematika]] ken [[naipakat a matematika]] a kas ti [[Fourier a panagusig]] ken ti [[ekuasion ti allon]], ken dagitoy met ket kammasapulan kadagiti adu a sanga ti siensia ken teknolohia. Ti [[timmbukel a trigonometria]] ket agadal kadagiti trianggulo kadagiti [[timbukel]], dagiti rabaw ti agtaltalinaay a positibo a [[panagkillo]], iti [[immindayon a heometria]]. Daytoy ket kammasapulan iti [[astronomia]] ken [[panaglayag]]. Ti trigonometria kadagiti rabaw iti negatibo a panagkillo ket paset ti [[hiperboliko a heometria]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

=== Bibliograpia ===
*{{cite book|first=Carl B. |last=Boyer|title=A History of Mathematics |url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye |edition=Maika-2 nga |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |year=1991 |isbn=0-471-54397-7}}
*Christopher M. Linton (2004). From Eudoxus to Einstein: A History of Mathematical Astronomy . Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan.
*Weisstein, Eric W. &quot;Trigonometric Addition Formulas&quot;. Wolfram MathWorld. Weiner.

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commons-nailinia}}
* [http://www.khanacademy.org/math/trigonometry Khan Academy: Dagiti nawaya a lektura iti trigonometria]
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Trigonometria| ]]</text>
      <sha1>hmoat3zsppdpb9d0kp7j9strydfdw88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Keso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27008</id>
    <revision>
      <id>406392</id>
      <parentid>406182</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4130" sha1="o4r9b2ndo8miasjla7ob7uj2c285qvg" xml:space="preserve">[[Papeles:Cheese market Basel.jpg|thumb|Ti paglakuan ti keso idiay Basel, [[Suisa]]]]

Ti '''keso''' ket makan a nagtaud manipud iti gatas a napataud kadagiti adu a sakup dagiti nanam, dagiti linabag, ken dagiti porma babaen ti panagtitibnok ti protina ti gatas a makunkuna iti [[kaseina]]. Daytoy ket buklen dagiti protina ken taba manipud iti [[gatas]], ken kadawyan a gatas daytoy dagiti [[baka]], [[nuang]], dagiti [[kalding]], wenno [[karnero]]. Iti las-ud ti panagpataud, ti gatas ket kadawyan a maasipikado, ken ti panagnayon ti ensima ti [[rennet]] ket isu ti pagibanagan ti panagtitibnok. Dagiti solidoket mailasin ken maitalmeg iti kanungpalan a porma.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fankhauser's Cheese Page|first=David B.|last=Fankhauser|year=2007|accessdate=2007-09-23|url=http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML|archive-date=2007-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070925001225/http://biology.clc.uc.edu/Fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Adda met dagiti keso nga addaan kadagiti [[buot]] iti rabaw wenno amin-amin. Kaaduan kadagiti keso ket matunaw iti temperatura ti panagluto.

Adda met dagiti ginasut a mapataud a [[Listaan dagiti keso|kita ti keso]] manipud kadagiti nadumaduma a pagilian. Dagiti estiloda, linabag ken dagiti nanam depende iti tinaudan ti gatas (mairaman ti kinnan ti ayup), nupay dagitoy ket [[Pasteurisasion|pasteurisado]], ti linaon a [[taba ti mantekilia]], ti bakteria ken buot, ti proseso, ken panagkataeb. Dagiti [[yerba]], dagiti [[rekado]], wenno [[panagsuob (panagluto)|suob ti tarikayo]] ket mabalin a mausar a kas dagiti ahente ti pananginanam. Ti duyaw aginggana ti nalabbasit a maris dagiti adu a keso, a kas ti [[Red Leicester]], ket mapataud babaen ti panagnayon ti [[atsuete]].

Para kadagiti dadduma met a keso, thi gatas ket maitibnok babaen ti panagnayon kadagiti [[asido]] a kas ti [[suka]] wenno [[limon|tubbog ti limon]]. Kaduan kadagiti keso ket naasipikado bassit babaen ti bakteria, a pagtungpalan ti panagbaliw kadagiti [[laktosa|asukar ti gatas]] iti [[laktiko nga asido]], kalpasanna ti panagnayon ti rennet ket mangkompleto ti panagtibnok. Mabalin met a magun-od ti [[Begetarianismo|begeteriano]] a panagsukat ti rennet; kaaduan kadagitoy ket napataud babaen ti panagbinubod ti ''Mucor miehei'' a [[fungus]], ngem dagiti dadduma met ket naiyaon manipud kadagiti nadumaduma a sebbangan ti ''[[Cynara]]''.

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin}}
* {{cite book|last=Ensrud|first=Barbara|title=The Pocket Guide to Cheese|year=1981|isbn=0-7018-1483-7|publisher=Lansdowne Press|location=Sydney}}
* {{cite book|last=Jenkins|first=Steven|title=Cheese Primer|url=https://archive.org/details/cheeseprimer00jenk|publisher=Workman Publishing Company|year=1996|isbn=0-89480-762-5}}
* {{cite book|last=McGee|first=Harold|title=On Food and Cooking|url=https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_t6b1|edition=Revised|publisher=Scribner|year=2004|isbn=0-684-80001-2|pages=[https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_t6b1/page/51 51]–63|chapter=Cheese}}
* {{cite web|first=James|last=Mellgren|year=2003|url=http://www.gourmetretailer.com/gourmetretailer/magazine/article_display.jsp?vnu_content_id=1911696|title=2003 Specialty Cheese Manual, Part II: Knowing the Family of Cheese|accessdate=2005-10-12}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commons-nailinia|Cheese|Keso}}
* [http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/Cheese_course/Cheese_course.htm Nailustrado a Panagaramid ti Keso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129100326/http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/cheese/cheese_course/cheese_course.htm |date=2013-01-29 }} {{iti sao|en}}
* [http://www.cheese.com/ Cheese.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012051904/https://cheese.com/ |date=2019-10-12 }} – mangiraman kadagiti adu a batayan a datos dagiti nadumaduma a kita ti keso. {{iti sao|en}}
* [http://www.dairyscience.info/cheese-manufacture/114-classification-of-cheese-type.html Pannakaidasig ti keso] {{iti sao|en}}

[[Kategoria:Keso| ]]
[[Kategoria:Dagiti produkto ti paggatasan]]</text>
      <sha1>o4r9b2ndo8miasjla7ob7uj2c285qvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Listaan dagiti kapitulo ti Wikimedia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27051</id>
    <revision>
      <id>406534</id>
      <parentid>406147</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8127" sha1="r9ebi4myfcapath0bc49stsay490sgz" xml:space="preserve">Dagiti '''kapitulo ti Wikimedia''' ket dagiti nailian wenno paset ti nailian dagiti saan nga agganganansia a gunglo a napartuat tapno maiyaddang ti interesado dagiti lokal a gandat ti Wikmedia. Dagiti kapitulo ket nainkalinteganda a nawaya manipud ti [[Pundasion ti Wikimedia]], ken nakitunos kadagiti &quot;Kapitulo a Tulagan&quot; iti Pundasion kalpasan ti panagawat babaen ti Komite dagiti Kapitulo, ken awan ti pannakaturayda kadagiti website ti Pundasion. Dagiti gunglo ket agurnosda kadagiti rehional a konperensia, serbisio para iti komunidad ken sangalubongan a paspasamak a kas iti [[Wikimania]].&lt;ref name=Konieczny/&gt;&lt;ref name=Morell/&gt; Manipud idi Abril 2013, adda metten dagiti 39 a mabigbig a kapitulo ti Wikimedia.&lt;ref name=Fontanills/&gt;&lt;ref name=Meta/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%&quot;
|-
! Lugar
! Titulo
! URL
! Nangrugi
|-
| {{WP|Argentina}}
| [[m:Wikimedia Argentina|Wikimedia Argentina]]
| [http://www.wikimedia.org.ar/ wikimedia.org.ar]
| {{dts|2007-9-1}}
|-
| {{WP|Armenia}}
| [[m:Wikimedia Armenia|Վիքիմեդիա Հայաստան]]
| [http://www.wikimedia.am/ wikimedia.am] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922171431/http://www.wikimedia.am/ |date=2017-09-22 }}
| {{dts|2013-3-26}}
|-
| {{WP|Australia}}
| [[m:Wikimedia Australia|Wikimedia Australia]]
| [http://www.wikimedia.org.au/ wikimedia.org.au]
| {{dts|2008-3-1}}
|-
| {{WP|Austria}}
| [[m:Wikimedia Österreich|Wikimedia Österreich]]
| [http://www.wikimedia.at/ wikimedia.at] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826095905/http://www.wikimedia.at/ |date=2020-08-26 }}
| {{dts|2008-2-26}}
|-
| {{WP|Bangladesh}}
| [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]
| [http://wikimedia.org.bd/ wikimedia.org.bd]
| {{dts|2011-10-3}}
|-
| {{WP|Belgium}}
| [[m:Wikimedia Belgium|Wikimedia Belgium]]
| [//be.wikimedia.org bd.wikimedia.org]
| {{dts|format=mdy|2008|Marso|1}}
|-
| {{WP|Canada}}
| [[m:Wikimedia Canada|Wikimedia Canada]]
| [http://www.wikimedia.ca/ wikimedia.ca]
| {{dts|2011-5-24}}
|-
| {{WP|Chile}}
| [[m:Wikimedia Chile|Wikimedia Chile]]
| [http://www.wikimediachile.cl/ wikimedia.cl]
| {{dts|2011-7-16}}
|-
| {{WP|Czech Republic}}
| [[m:Wikimedia Czech Republic|Wikimedia Česká republika]]
| [http://www.wikimedia.cz/ wikimedia.cz]
| {{dts|2008-3-6}}
|-
| {{WP|Denmark}}
| [[m:Wikimedia Danmark|Wikimedia Danmark]]
| [http://www.wikimedia.dk/ wikimedia.dk]
| {{dts|2009-7-3}}
|-
| {{WP|Estonia}}
| [[m:Wikimedia Eesti|Wikimedia Eesti]]
| [//et.wikimedia.org/ et.wikimedia.org]
| {{dts|2010-8-31}}
|-
| {{WP|Finland}}
| [[m:Wikimedia Suomi|Wikimedia Suomi]]
| [//fi.wikimedia.org/ fi.wikimedia.org]
| {{dts|2009-9-21}}
|-
| {{WP|France}}
| [[m:Wikimédia France|Wikimédia France]]
| [http://www.wikimedia.fr/ wikimedia.fr]
| {{dts|2004-10-23}}
|-
| {{WP|Germany}}
| [[m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]
| [http://www.wikimedia.de/ wikimedia.de]
| {{dts|2004-6-13}}
|-
| {{WP|Hong Kong}}
| [[m:Wikimedia Hong Kong|香港維基媒體協會]]
| [http://www.wikimedia.hk/ wikimedia.hk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708143648/https://wikimedia.hk/ |date=2013-07-08 }}
| {{dts|2008-3-1}}
|-
| {{WP|Hungary}}
| [[m:Wikimédia Magyarország|Wikimédia Magyarország]]
| [http://wiki.media.hu/ wikimedia.hu]
| {{dts|2008-9-27}}
|-
| {{WP|India}}
| [[m:Wikimedia India|Wikimedia India]]
| [http://wikimedia.in/ wikimedia.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006232924/http://www.wikimedia.in/ |date=2014-10-06 }}
| {{dts|2011-1-3}}
|-
| {{WP|Indonesia}}
| [[m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]]
| [http://wikimedia.or.id/ wikimedia.or.id]
| {{dts|2008-10-7}}
|-
| {{WP|Israel}}
| [[m:Wikimedia Israel|Wikimedia Israel]]
| [http://www.wikimedia.org.il/ wikimedia.org.il]
| {{dts|2007-6-26}}
|-
| {{WP|Italy}}
| [[m:Wikimedia Italia|Wikimedia Italia]]
| [http://www.wikimedia.it/ wikimedia.it]
| {{dts|2005-6-17}}
|-
| {{WP|Macau}}
| [[m:Wikimedia Macau|澳門維基媒體協會]]
| [http://wikimedia.org.mo/ wikimedia.org.mo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731201514/http://wikimedia.org.mo/ |date=2012-07-31 }}
| {{dts|2011-4-24}}
|-
| {{WP|Amianan a Macedonia}}
| [[m:Wikimedia Macedonia|Викимедија Македонија]]
| [//mk.wikimedia.org/ mk.wikimedia.org]
| {{dts|2009-9-21}}
|-
| {{WP|Mexico}}
| [[m:Wikimedia México|Wikimedia México]]
| [//mx.wikimedia.org/ mx.wikimedia.org]
| {{dts|2011-8-3}}
|-
| {{WP|Netherlands}}
| [[m:Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland]]
| [//nl.wikimedia.org/ nl.wikimedia.org]
| {{dts|2006-3-27}}
|-
| {{WP|Norway}}
| [[m:Wikimedia Norge|Wikimedia Norge]]
| [//no.wikimedia.org/ no.wikimedia.org]
| {{dts|2007-6-23}}
|-
| {{WP|Philippines}}
| [[m:Wikimedia Philippines|Wikimedia Philippines]]
| [http://www.wikimedia.org.ph/ wikimedia.org.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513222914/http://www.wikimedia.org.ph/ |date=2012-05-13 }}
| {{dts|2010-4-12}}
|-
| {{WP|Poland}}
| [[m:Wikimedia Polska|Wikimedia Polska]]
| [//pl.wikimedia.org/ pl.wikimedia.org]
| {{dts|2005-11-18}}
|-
| {{WP|Portugal}}
| [[m:Wikimedia Portugal|Wikimedia Portugal]]
| [http://www.wikimedia.pt/ wikimedia.pt]
| {{dts|2009-7-3}}
|-
| {{WP|Russia}}
| [[wmru:|ru.wikimedia.org]]
| [http://wikimedia.ru/ wikimedia.ru]
| {{dts|2008-5-24}}
|-
| {{WP|Serbia}}
| [[m:Wikimedia Serbia|Wikimedia Serbia]]
| [//rs.wikimedia.org/ rs.wikimedia.org]
| {{dts|2005-12-3}}
|-
| {{WP|South Africa}}
| [[m:Wikimedia South Africa|Wikimedia South Africa]]
| [http://wikimedia.org.za/ wikimedia.org.za]
| {{dts|2012-2-27}}
|-
| {{WP|Spain}}
| [[m:Wikimedia España|Wikimedia España]]
| [http://wikimedia.org.es/ wikimedia.org.es]
| {{dts|2011-2-7}}
|-
| {{WP|Sweden}}
| [[m:Wikimedia Sverige|Wikimedia Sverige]]
| [http://www.wikimedia.se/ wikimedia.se]
| {{dts|2007-12-11}}
|-
| {{WP|Switzerland}}
| [[m:Wikimedia CH|Wikimedia CH]]
| [http://www.wikimedia.ch/ wikimedia.ch]
| {{dts|2006-5-14}}
|-
| {{WP|Taiwan}}
| [[m:Wikimedia Taiwan|台灣維基媒體協會]]
| [http://www.wikimedia.tw/ wikimedia.tw]
| {{dts|2007-7-4}}
|-
| {{WP|Ukraine}}
| [[m:Wikimedia Ukraine|Вікімедіа Україна]]
| [http://www.wikimedia.org.ua/ wikimedia.org.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209173902/http://www.wikimedia.org.ua/ |date=2013-12-09 }}
| {{dts|2009-7-3}}
|-
| {{WP|United Kingdom}}
| [[m:Wikimedia UK|Wikimedia UK]]
| [http://wikimedia.org.uk/ wikimedia.org.uk]
| {{dts|2009-1-12}}
|-
| {{WP|Venezuela}}
| [[m:Wikimedia Venezuela|Wikimedia Venezuela]]
| [http://www.wikimedia.org.ve/ wikimedia.org.ve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141030155039/http://www.wikimedia.org.ve/ |date=2014-10-30 }}
| {{dts|2011-10-4}}
|-
| {{WP|New York City}}
| [[m:Wikimedia New York City|Wikimedia New York City]]
| [//nyc.wikimedia.org/ nyc.wikimedia.org]
| {{dts|2009-1-12}}
|-
| {{WP|Washington, D.C.}}
| [[m:Wikimedia District of Columbia|Wikimedia District of Columbia]]
| [http://wikimediadc.org/ wikimediadc.org]
| {{dts|2011-9-12}}
|}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=Morell&gt;Morell (2011), p. 332&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Konieczny&gt;Konieczny (2009)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Fontanills&gt;Fontanills (2012), p. 81&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Meta&gt;Chapters of Wikimedia&lt;/ref&gt;
}}

===Bibliograpia===
* {{cite book|author=Fuster Morell, Mayo|chapter=The Wikimedia Foundation and the Governance of Wikipedia’s Infrastructure|author2=Geert Lovink|author3= Nathaniel Tkacz|title=Critical Point of View: A Wikipedia Reader|url=https://archive.org/details/criticalpointofv00unse|publisher=Institute of Network Cultures|year=2011|isbn=978-90-78146-13-1}}
* {{cite journal|author=Konieczny, P|title=Wikipedia: Community or Social Movement|journal=Interface|date=Nobiembre 2009|volume=1|edition=2|pages=212–232}}
* {{cite journal|author=Fontanills|author2= David Gómez|pages=77–87|title=Academic research into Wikipedia|number=14|journal=Digithum|issn=1575-2275|date=Mayo 2012}}
* {{cite web|url=//meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters|title=Wikimedia chapters|author=Various|publisher=Wikimedia Foundation}}

{{Pundasion ti Wikimedia}}

[[Kategoria:Dagiti kapitulo ti Wikimedia| ]]</text>
      <sha1>r9ebi4myfcapath0bc49stsay490sgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agar-aramat:Revi C.</title>
    <ns>2</ns>
    <id>27306</id>
    <revision>
      <id>406417</id>
      <parentid>402274</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T23:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>209</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>406417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="729" sha1="esotjjk53bguu7mv2swgtp8ie8f2l88" xml:space="preserve">__NOINDEX__&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;{{#babel:ko|en-3|ilo-0}} [[File:Revi wikimedia image.jpg|thumb|center|middle|If you are here to talk about CommonsDelinker removing a deleted image, please [[:c:User talk:Revi C.|go here]].]]
Hello! I am [[:m:User:Revi C.|revi]]. I edit to [[m:SWMT|revert vandals]], do Wikidata stuff&lt;!--(I am a Wikidata Admin! &lt;small&gt;([{{fullurl:wikidata:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])&lt;/small&gt;)--&gt;, or do [[:c:COM:FR|Commons Filemoving stuff]] (I am Commons Admin too! &lt;small&gt;([{{fullurl:c:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])&lt;/small&gt;). Come to [[:m:User:Revi C.|my Meta userpage]] or [[:c:User:Revi C.|my Commons userpage]] for more information. Thank you.&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>esotjjk53bguu7mv2swgtp8ie8f2l88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agar-aramat tungtungan:Revi C.</title>
    <ns>3</ns>
    <id>27308</id>
    <revision>
      <id>406416</id>
      <parentid>402275</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T23:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>209</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>406416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1120" sha1="esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn" xml:space="preserve">__NOINDEX__&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!&lt;/span&gt;]]

''' &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt; BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX &lt;/span&gt;''(Script)''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.&lt;/span&gt;

Instead, please leave your message following site:
&lt;br /&gt;
[[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff &lt;!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--&gt;
&lt;br /&gt;
[[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there)
&lt;br /&gt;
[[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...)

Messages left on this page may be reverted or moved without any response.&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mikronesia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28506</id>
    <revision>
      <id>406471</id>
      <parentid>380604</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3236" sha1="reo0w87hpc8rimnzc6xs65kntl6dh9b" xml:space="preserve">{{maipapan|rehion ti Mikronesia|nawaya nga estado|Pederado nga Es-estado ti Mikronesia}}

[[Papeles:Micronesian Cultural Area.png|thumb|right|250px|Mapa ti Mikronesia]]

Ti '''Mikronesia''' (manipud iti {{lang-gr|μικρός}}, ''mikrós'', &quot;bassit&quot; + {{lang-gr|νῆσος}}, ''nēsos'', &quot;isla&quot;) ket [[subrehion]] ti [[Oceania]], a mangbukel kadagiti rinubu a bassit nga isla idiay lumaud ac [[Taaw Pasipiko]]. Daytoy ket addaan iti nagbibingayan a kultural a pakasaritaan kadagiti sabali a dua nga isla a rehion, ti [[Polinesia]] iti daya ken ti [[Melanesia]] iti abagatan.

Adda dagiti uppat a nangruna a [[purpuro]] kadagiti nadumaduma nga is-isla. Ti Mikronesia ket politikal a nabngbingay kadagiti lima a [[naturay nga estado]] ken tallo a [[Dagiti teritorio ti Estados Unidos|terteritorio ti Estados Unidos]]. Ti rehion ket addaan iti [[klima ti tropikal a marina]], ken paset ti [[ekosona ti Oceania]].

Ti Mikronesia ket nangrugrugi a natagtagitao kadagiti adun a napalabas a milenio, urayno adda met dagiti agsisinnupiat a ateoria a maipanggep ti taudan ken isasangpet dagiti immuna a nagtagitao.{{sfn|Kirch|2001|p=167}} Ti kaasapaan a ammo a pannakaipayammo kadagiti Europeano ket napasamak idi 1521, idi ni [[Ferdinand Magellan]] ket naabutanna ti Marianas. Ti nagaramid ti termino a &quot;Mikronesia&quot; ket kadawyan a naipammadayaw iti panagusar ni [[Jules Dumont d'Urville]]' idi 1832, nupay kasta ni [[Domeny de Rienzi]] ket inusarma metten ti termino iti napalabas a tawen.{{sfn|Rainbird|2004|p=6}}

== Dagiti nagibasaran ==

=== Dagiti nota ===
{{Reflist}}

=== Bibliograpia ===
*{{cite book|last=Kirch|first=Patrick Vinton|title=On the Road of the Winds: An Archaeological History of the Pacific Islands Before European Contact|url=https://archive.org/details/onroadofwindsarc0000kirc|year=2001|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-92896-1}}
*{{cite book|last1=Lal|first1=Brij V.|last2=Fortune|first2=Kate|title=The Pacific Islands: An Encyclopedia|url=https://archive.org/details/pacificislandsen0000unse|year=2000|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-2265-1}}
*{{cite book|last=Rainbird|first=Paul|title=The Archaeology of Micronesia|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-65630-6}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book | last = Kirch | first = Patrick Vinton | title=On the Road of the Winds. An Archaeological History of the Pacific Islands before European Contact | publisher=University of California Press | year=2000 | isbn=0-520-22347-0 | pages = 166–167 | url=http://books.google.com/?id=qQ0ApgIOPtEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=On+the+Road+of+the+Winds.+An+Archaeological+History+of+the+Pacific+Islands+before+European+Contact. }}
* Goetzfridt, Nicholas J. and Karen M. Peacock (2002). [http://books.google.com/books?id=oqqdbU0tBvAC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Micronesian+Histories:+An+Analytical+Bibliography+and+Guide+to+Interpretations&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=KgloUbO7MYSLjALnpYHwBw&amp;ved=0CDEQ6AEwAA ''Micronesian Histories: An Analytical Bibliography and Guide to Interpretations'']. Westport, CT: Greenwood Press. {{ISBN|0313291039}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}

{{Dagiti rehion iti lubong}}

[[Kategoria:Mikronesia| ]]

{{heograpia-pungol}}</text>
      <sha1>reo0w87hpc8rimnzc6xs65kntl6dh9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Instrumento ti teklado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30437</id>
    <revision>
      <id>406251</id>
      <parentid>404332</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6018" sha1="o5zm2l99ffyi3iarg1wlm8pifn9h8sz" xml:space="preserve">[[File:D274.jpg|thumb|right|Ti [[piano]], ti kadawyan nga instrumento ti teklado]]

Ti '''instrumento ti teklado''' ket instrumento ti musika nga inay-ayam nga agusar ti [[teklado ti musika|teklado]]. Ti kaaduan kadagitoy ket ti [[piano]]. Dagiti sabali pay a kita dagiti instrumento ti teklado ket mairaman dagiti [[celesta]], dagiti mapandagan nga [[idiopono]] a pinaadar babaen ti teklado, dagiti [[carillon]], dagiti instrumento nga adu ti pakaigiddiatan a kadawyan a naibalayan iti [[torre ti kampana]] dagiti simbaan wenno dagiti sabali a pasdek ti munisipalidad, ken dagiti dadduma pay a saan nga akostiko nga instrumento, a kas dagiti nadumaduma nga elektroniko nga [[organo (musika)|organo]], sintetisador, ken dagiti teklado a nadaremdem a mangtulad ti uni ti sabali nga instrumento ti musika.&lt;ref name=&quot;Kelzenberg 2000&quot;&gt;{{Cite web |last=Kelzenberg |first=David |date=2000 |title=What Are Historical Keyboard Instruments? |trans-title=Ania Kadi dagiti Naipakasaritaan nga Instrumento ti Teklado? |url=http://www.mhks.org/whatare.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130212121344/http://www.mhks.org/whatare.htm |archive-date=2013-02-12 |access-date=2012-10-25 |website=Midwestern Historical Keyboard Society |language=en }}&lt;/ref&gt; 

Ita nga aldaw, ti termino a &quot;teklado&quot; ket kaaduan a maus-usar a mangibagbaga kadagiti estilo ti teklado ti [[sintetisador]]. Babaen dagiti ramay ti sensitibo ng aagay-ayam, ti teklado ket mabalin pay a mangtengngel ti [[Dinamika (musika)|dinamika]], [[Sasao (musika)|panagsasao]], panagmaris, [[Artikulasion (musika)|artikulasion]], ken dagiti dadduma pay nga elemento iti panangiyebkas, depende iti daremdem ken dagiti naikddeng a kapabilidad iti instrumento.&lt;ref name=&quot;Kelzenberg 2000&quot; /&gt;

== Pakasaritaan ==
Kadagiti kasapaan nga instrumento ti teklado ket dagiti [[pipa nga organo]], [[hurdy gurdy|sanpona]], [[klabikordio]] ken [[sembalo]]. Ti organo ket awan dudua nga isu ti kaduogan kadagitoy, ket nagparang daytoy idi maikatlo a siglo SK, urayno daytoy a nasap anga instrumento, a tinawtawagan iti [[hydraulis]], ket saan a nagusar ti teklado iti moderno a kapanunotan. Manipud ti pannakaparnuayna idi maikasangapulo ket uppat a siglo, ti organo ket nagtultuloy nga isu laeng ti intrumento ti teklado. Masansan, a ti organo ket saan nga addan iti teklado, ngem dagiti buton wenno dagiti dakkel a pamatuagan a pinaadar babaen ti napno nga ima. Gangani amin a teklado aginggana idi maikasangapulo ket lima a siglo ket addaan kadagiti pito a natural iti tungngal maysa nga octava.

Ti klabikordio ket sembalo nagparangda idi las-ud ti maika-14 a siglo, mabalin a klabikordio ti nasapsapa. Ti sembalo ken klabikordio ket kadawyan dagitoy aginggana ti adu a pannakaammpon ti piano idi maika-18 a siglo, kalpasanna daytoy ti kadayegda ket bimmassit. Ti piano ket rebolusionario idi gaputa ti [[pianista]] ket mabalinna a baliwan ti kapigsa (wenno dinamika) iti uni babaen ti panagbaliw ti kapigsa ti tunggal maysa a panagpandag ti tekla. Ti napno a nagan ti piano ket ''gravicèmbalo con piano e forte'' a ti kaibuksilanna ket ''sembalo nga addaan ti naalumaymay ken napigsa'' ngem mabalin met a maipangyababaan iti ''piano-forte'', a ti kaibuksilanna ket ''naalumaymay-napigsa'' iti [[pagsasao nga Italiano|Italiano]]. Iti agdama a pormana, ti piano ket produkto ti maika-20 a siglo, ken adayon a naikkat iti uniken langa manipud kadagiti &quot;piano&quot; nga ammo idi ni [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], [[Joseph Haydn|Haydn]], ke ni [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]]. Iti kinapudno, ti moderno a piano ket adu a maigiddiat manipud kadagiti piano ti maika-19 a siglo nga inusar babaen ni [[Franz Liszt|Liszt]], [[Frédéric Chopin|Chopin]], ken ni [[Johannes Brahms|Brahms]].&lt;ref name=&quot;Kelzenberg 2000&quot; /&gt;

Dagiti instrumento ti teklado ket adu pay a naparang-ay idi nasapa a maika-20 a siglo. Dagiti nasap anga instrumento ti elektromekanikal, a kas ti [[Ondes Martenot]], ket nagparang iti kasapaan ti dayta a siglo. Daytoy ket nangruna unay a kontribusion iti pakasaritaan ti teklado.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Piano Notes - Notes of the Piano |trans-title=Dagiti Nota iti Piano - Dagiti Nota iti Piano |url=http://www.piano.about.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502223718/http://piano.about.com/ |archive-date=2012-05-02 |access-date=2012-03-30 |website=piano.about.com |language=en |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502223718/http://piano.about.com/ |date=2012-05-02 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti moderno a teklado ==
Adu met dagiti ganetget a naipan iti panagbiruk ti maysa nga instrumento nga aguni a kas ti piano ngem awan iti kadakkel ken kadagsen. Ti [[elektriko a piano]] ket isu dagitoy ti nasapa ganetget ti dayta, urayno dagita ket naserbi nga instrumento, saan dagitoy a nagballigi a nangawis ti panagptaud ti [[timbre]] iti piano. Dagiti elektriko ken elektroniko nga organo ket naparang-y idi isu met laeng a las-ud ti panawen.

== Kitaen pay ==
*[[Instrumento ti musika]]
*[[Piano]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Young |first=Percy M. |title=Keyboard Musicians of the World |url=https://archive.org/details/keyboardmusician0000youn |location=London |publisher=Abelard-Schuman |date=1967 |sbn=200-71497-X |language=en}}
{{refend}}

== Dagiti silpo ti ruar ==
* {{Commonscat-inline|Keyboard instruments|{{PAGENAME}}}}
*[http://www.bikexprt.com/music/bosanqet.htm Ti kadawyan ateklado iti panawen ti MIDI] {{iti sao|en}}
*[http://www.metmuseum.org/toah/hd/renk/hd_renk.htm Renanasimiento dagiti Teklado] {{iti sao|en}}
*[http://www.metmuseum.org/toah/hd/cris/hd_cris.htm Dagiti Pianoforte ni Bartolomeo Cristofori] {{iti sao|en}}
*[http://www.mhks.org/whatare.htm Ania kadi dagiti naipakasaritaan nga instrumento?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212121344/http://www.mhks.org/whatare.htm |date=2013-02-12 }} {{iti sao|en}}

{{DEFAULTSORT:Instrumento ti teklado}}
[[Kategoria:Dagiti instrumento ti teklado| ]]</text>
      <sha1>o5zm2l99ffyi3iarg1wlm8pifn9h8sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Instrumento ti kuerdas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30438</id>
    <revision>
      <id>406566</id>
      <parentid>395263</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2890" sha1="enkmnxrk6popi8jq1nhe1v6a3zs6po2" xml:space="preserve">[[Papeles:HK 佐敦 Jordan 裕華國貨 Yue Hwa Chinese Products Emporium 琵琶 Music 二胡 String instruments.jpg|thumb|right|300px|Dagiti nadumaduma a nakuerdasan nga instrumento nga inaramid ti Insik a naipakpakita iti paggatangan.]]
Dagiti '''instrumento ti kuerdas''' ket dagiti [[instrumento ti musika]] nga agpataud ti uni manipud kadagiti agpigpigerger a kuerdas. Iti kaaduan kadagiti nakuerdasn nga instrumento, dagiti panagpigerger ket maian iti bagi ti instrumento, ken agpigerger pay daytoy, a kakuyogna ti angin iti unegna.  Iti panggep ti [[Hornbostel-Sachs]] iti [[pannakaidasig ti intrumento ti musika]], nga inus-usar iti [[organolohia]], dagitoy ket tinawtawagan iti [[kordopono]]. Dagiti kadawyan nga instrumento iti pamilia ti kuerdas ket dagiti [[guitara]], [[sitar]], [[rebab]], [[elektriko a baho]], [[pamilia ti biolin|biolin]], [[biola]], [[tselo]], [[kontra baho]], [[banjo]], [[mandolina]], [[ukulele]], [[bouzouki]], ken[[arpa]].

== Pakasaritaan ==
[[Papeles:StringInstruMAPDF.JPG|thumb|325px|Dagiti nadumaduma a nakuerdasan nga instrumento a naipakita idiay [[Museo de Arte Popular]] idiay Siudad ti Mehiko.]]
Dagiti nasapa nga intrumento ti kuerdas ket nakali idiay [[taga-ugma a Mesopotamia]], a kas ti [[arpa iti Ur]], a napetsaan idi 2500 SK.&lt;ref name=&quot;mp&quot;&gt;{{Cite book |last=Chanan |first=Michael |title=Musica Practica: The Social Practice of Western Music from Gregorian Chant to Postmodernism |url=https://archive.org/details/bwb_W7-DCT-908 |date=1994 |publisher=Verso |isbn=978-1-85984-005-4 |pages=[https://archive.org/details/bwb_W7-DCT-908/page/170 170] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti kita ti instrumento ==

=== Pannakaaramid ===
Dagiti instrumento ti kuerdas ket mabalin a mabingbingay kadagiti tallo a grupo.
#Dagiti [[Lute]] – dagiti instrumento a dagiti kuerdasna ket nasuportaran babaen ti [[Tengnged (musika)|tengnged]] ken ti bagi, kas pagarigan ti [[gitara]], ti [[biolin]], ken ti [[baglama]].
#Dagiti [[arpa]] – dagiti instrumento a dagiti kuerdasna ket addaan iti kuadro.
#Dagiti [[sitara]] – dagitiinstrumento a dagiti kuerdasna ket ket naikapet iti bagi, a aks ti [[guqin]], a [[simbalo]], ti [[autoarpa]], wenno ti [[piano]].

Mabalin pay a mabingbingay dagiti instrumento kadagiti grupo no kasano ti panagay-ayam ti instrumento.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Stringed Instruments |trans-title=Dagiti Instrumento ti Kuerdas |language=en}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.phys.unsw.edu.au/jw/Bows.html Ti pisika ti naibai a kuerdas]
* [http://www.bsmny.org/features/iidviola Dagiti instrumento: Ti Biola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807214938/http://www.bsmny.org/features/iidviola/ |date=2011-08-07 }}

{{musika-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Instrumento ti kuerdas}}
[[Kategoria:Dagiti instrumento ti kuerdas| ]]</text>
      <sha1>enkmnxrk6popi8jq1nhe1v6a3zs6po2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abistrana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30477</id>
    <revision>
      <id>406556</id>
      <parentid>402203</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14792" sha1="7cmfqa7qr65qx67rpifpfu66mh69bez" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = Kalanchoe pinnata kz1.JPG
|image_caption = Bulbulong ken sabsabong ti abistrana
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiospermae]]
|unranked_classis = [[Eudicotidae]]
|unranked_ordo = [[Bugas nga eudicotidae]]
|ordo = [[Saxifragales]]
|familia = [[Crassulaceae]]
|genus = ''[[Bryophyllum]]''
|species = '''''B. pinnatum'''''
|binomial = ''Bryophyllum pinnatum''
|binomial_authority = ([[Jean-Baptiste Lamarck|Lam.]]) [[Lorenz Oken|Oken]]
|synonyms = 
    {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; |
* ''Bryophyllum calycinum'' Salisb.
* ''Bryophyllum germinans'' Blanco
* ''Cotyledon calycina'' Roth
* ''Cotyledon calyculata'' Sol. ex Sims
* ''Cotyledon calyculata'' Solander
* ''Cotyledon pinnata'' Lam.
* ''Cotyledon rhizophylla'' Roxb.
* ''Crassula pinnata'' (Lam.) L.f.
* ''Crassuvia floripendia'' Comm. ex Lam.
* ''Crassuvia floripenula'' Comm.
* ''Kalanchoe brevicalyx'' (Raym.-Hamet &amp; H. Perrier) Boiteau
* ''Kalanchoe calcicola'' (H. Perrier) Boiteau
* ''Kalanchoe floripendula'' Steud.
* ''Kalanchoe pinnata'' (Lam.) Pers.
* ''Sedum madagascariense'' Clus.
* ''Vereia pinnata'' (Lam.) Spreng.
    }}
|synonyms_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2684576|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species|accessdate=12 January 2014|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121232246/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2684576|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|}}

Ti '''abistrana''' wenno '''abisrana'''&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elmer |first=Merril |authorlink=Elmer Drew Merrill|title= Enumerasion ti mulmula nga agsabsabong ti Filipinas, tom. 2|year=1925 |publisher=Opisina ti Pagmalditan, Manila. |location=Filipinas |isbn=9061230950 |page=217}}&lt;/ref&gt;  (sin. '''''Bryophyllum calycinum''''', '''''Bryophyllum pinnatum''''', ken ammo pay iti Ingles a kas ti '''Air Plant''', '''Life Plant''', '''Miracle Leaf''', '''Patharkuchi Pata''', '''Goethe Plant''' ken iti [[Pagsasao a Filipino|Filipino]] ken [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]] a kas '''Katakataka''')  ket [[natubbog a mula]] a patneng iti [[Madagascar]]. Daytoy ket naisangayan gapu ti panagtubona kadagiti bassit nga uggot nga agporma kadagiti baetan ti bulbulong, daytoy ket kadawyan kadagiti kameng ti Bryophyllum a paset ti henero ti ''Kalanchoe''.

Daytoy ket nadayeg a masetas ken nagbalinen a kadawyan kadagiti rehion ti Asia, Pasipiko ken Karibe.

== Deskripsion ==
[[Papeles:Kalanchoe pinnata (Opened Flower).jpg|left|thumb|220px|Asideg a pannakakita ti agluklukat a sabong.]]
Dagiti &quot;bulong&quot; ti daytoy a sebbangan ket pudno a kombinasion iti bulong-ungkay a tinawtawagan kadagiti [[phylloclade|kladodio]]. Napuskol dagitoy, nalasag, immitlog iti sukog, nakillo, nga agraman iti maysa a [[krenata]] wenno rimmagadi a paraigid, masansan a maralabbasit. Simple iti puon iti ungkay, dagiti bulong ket pinnado iti ngato, 10-30 cm iti kaatiddog , nga agraman kadagiti 3-5 a paris iti nalasag a pingir nga ungkay.

Nakakaskasdaaw dagiti bulong gapu iti abilidadda nga agpataud kadagiti bassit nga uggot. Iti paraigidda, iti baetan dagiti ngipen, rummuar dagiti uggot, a rumang-ay nga agpataud kadagiti ramut, ungkay ken bulong. Matnag no mabukel dagiti bunobon, agramutda ket napardasda nga agbalin a baro a mula. Daytoy ket kadawyan a pannakkel ti subhenero ti Bryophyllum. Dagiti bunga ket dagiti [[Polikulo  (bunga)|polikulo]] (10-15 mm ) a mabirukan iti napinget a calyx ken corolla.&lt;ref&gt;Kamboj Anjoo, Ajay Kumar Saluja , &quot;  Microscopical and Preliminary Phytochemical Studies on Aerial Part (Leaves and Stem) of Bryophyllum pinnatum Kurz.  &quot; PHCOG J. , Vol.  2, n o  9,2010, p.  254-59&lt;/ref&gt;

Ti terminal [[inploresensia]] ket maysa a [[panikula]], nga agraman kadagiti adu nga agbitbitin, nalabbasit-narangha a sabsabong. Ti porma ti [[calyx (botanika)|calyx]] ket atiddog a tubo, nalabbasit iti puon, nauratan iti maraduyaw-berde (wenno naturikan iti berde nga agraman iti maralabbasit-kayumanggi), nga addaan kadagiti uppat a bassit-usit a trianggular a pingir iti patinggana. The tubular [[korola (botanika)|korola]], nga addaan iti maysa nasayaat iyiilet a mangisina iti subespesikal a parte iti immitlog a parte, pinatinggaan dagiti uppat a pingir a makaabot iti 5&amp;nbsp;cm iti kaatiddog. Daytoy ket maraduyaw iti maris nga araman kadagiti garit iti nalabbasit-morado. Dagiti 8 nga estabre (4&amp;nbsp;cm iti kaatiddog ) ket adda kadagiti dua  balikoskos, a naidekket kadagiti korola. Ti iitlogan ket addaan kadagiti uppat a [[carpel]], agdekketda bassit iti tengnga, nga agraman kadagiti narapis nga estilo.&lt;ref&gt;{{Cite journal
 | doi = 10.5586/asbp.1996.022
| title = Morphogenesis of propagules in viviparous species ''Bryophyllum daigremontianum'' and ''B. calycinum''
| journal = Acta Societatis Botanicorum Poloniae
| volume = 65
| pages = 127
| year = 1996
| last1 = Batygina | first1 = T. B.
| last2 = Bragina | first2 = E. A.
| last3 = Titova | first3 = G. E.
}}&lt;/ref&gt;

== Pannakaiwarwaras ==
Ti ''Bryophyllum pinnatum'' ket nagbalin a naturalisado kadagiti tropikal ken subtropikal a lugar, agginggana kadagiti nabara ken [[kalalainganna a klima]] manipud iti [[pantar ti baybay]] aginggana iti 2,600 a metro, mabirukan kadagiti lugar iti bato kadagiti tropikal a kankanayon a berde ken matmatnag iti bulong a bakir, ken dagiti bakir ti bantay. Mabirukan daytoy kadagiti parte ti Asia, Australia, Baro a Selanda, ti [[Dagiti Laud nga India|Laud nga India]], ti Filipinas, [[Macaronesia]], ti [[Mascarenes]], ti Is-isla ti [[Galapagos]], [[Melanesia]], [[Polinesia]], ken [[Hawaii]].&lt;ref&gt;{{GRIN | ''Kalanchoe pinnata'' | 21076 | accessdate = 2007-10-01}}&lt;/ref&gt;
Iti kaaduan kadagitoy, a kas ti [[Hawaii]], daytoy ket naikeedeng a [[makaraut a sebbangan]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = ''Kalanchoe pinnata''
 |work        = Hawaii's Most Invasive Horticultural Plants
 |publisher   = 
 |url         = http://www.state.hi.us/dlnr/dofaw/hortweeds/species/kalpin.htm
 |accessdate  = 2007-10-01
 |url-status     = dead
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20071103170324/http://www.state.hi.us/dlnr/dofaw/hortweeds/species/kalpin.htm
 |archivedate = 2007-11-03
 |df          = 
}}&lt;/ref&gt;
Kaaduan a rason para iti kaadu daytoy a mula ket matugotan iti kadayegna a kas masetas.

[[Papeles:Kalanchoe pinnata Blanco1.147.png|right|thumb|Ti '''abistrana''' a nailustrado iti ''Flora de Filipinas'' babaen ni [[Francisco Manuel Blanco]] (O.S.A.)]]

== Taksonomia ken nomenklatura ==
Ti mannurat a ni [[Johann Wolfgang von Goethe]] – nga isu idi ket agdadamo a [[masna a pakasaritaan|naturalista]] ket &quot;nagay-ayat unay&quot; idi ti daytoy a mula ken nagit-ited kadagiti uggot daytoy a mula a kas regalo kadagiti gayyemna a nagbisbisita idiay balayna. Isu ket adu pay a nangibagbaga ti mulana iti salasay a natituluan iti ''Geschichte meiner botanischen Studien'' (&quot;Pakasaritaan dagiti panagadalko iti botanika&quot;).

Ti mula a Kalanchoe pinnata ket inap-apit idi babaen ni [[Pierre Sonnerat]] iti [[Isle de France (Maurisio)|Isle de France]] ([[Maurisio]]) ken nakisinnarita ken ni Lamarck a nagipalawag daytoy idi 1786 a kas ti ''Cotyledon pinnata''. Iti kanungpalan, ti naturalista iti Paris a ni [[Christiaan Hendrik Persoon]] ket indasigna manen daytoy iti Kalanchoe (tinawtawaganna iti ''Calanchoe pinnata 1805–1807'', iti maysa nga ortograpiko a karuay). Iti isu met laeng a panawen, idiay [[Londres]], ti botaniko a ni [[Richard Anthony Salisbury]] ket inpalawagna ti isu met laeng a mula namipud iti espesimen a naawatna manipud iti [[Bengal]], babaen ti nagan iti ''Bryophyllum calycinum'', ken iti isu met laeng a panawen ket nagpartuat iti baro a henero iti Bryophyllum.&lt;ref&gt;V. Hequet Mr Le Corre, F. Rigault V. Blanfort &quot;  Invasive alien species of New Caledonia  &quot;, Southern Province Convention , vol.  C153-08,2009&lt;/ref&gt;

=== Kadawyan a nagnagan ===
Iti estado ti India iti [[Laud a Bengal]], daytoy ket tinawtawagan iti ''Patharkuchi (পাথরকুচি)'' iti [[Pagsasao a Bengali|Bengali]]. Daytoy ket tinawtawagan iti &quot;Leaf of Life&quot; ken &quot;Wonder of the World&quot; iti agsasao iti Ingles a [[Karibe]]. Iti estado ti India iti [[Maharashtra]], daytoy ket tinawtawagan iti &quot;Panfuti&quot; (bulbulong nga agtubo manipud iti bulong). Iti estado ti India iti [[Odisha]], daytoy ket kadawyan nga ammo a kas Amarapoi (ଅମରପୋଇ) (a ti kayatna a sawen ket di mapatay a mula). Daytoy ket adu pay a naiwarwaras idiay Filipinas ken ammo a kas ''katakataka'' wenno ''kataka-taka'' iti [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]],&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = ''Katakataka''
  | work = Philippine Medicinal Plants
  | publisher = 
  | url = http://www.stuartxchange.com/Katakataka.html
  | accessdate = 2008-11-20
  | archive-date = 2013-08-05
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20130805083213/http://stuartxchange.com/Katakataka.html
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''Kataka-taka'' |work=Filipino Herbs Healing Wonders |publisher= |url=http://www.filipinoherbshealingwonders.filipinovegetarianrecipe.com/herbs_pics/katakataka.php |accessdate=2008-11-20 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017204349/http://www.filipinoherbshealingwonders.filipinovegetarianrecipe.com/herbs_pics/katakataka.php |archivedate=Oktubre 17, 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = ''Katakataka'' It usually used as a medicine to cure kidney stone.
  | work = Tagalog English Dictionary
  | publisher = 
  | url = http://www.bansa.org/dictionaries/tgl/?type=search&amp;data=katakataka
  | accessdate = 2008-11-20
  | archive-date = 2010-10-28
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20101028165809/http://bansa.org/dictionaries/tgl/?type=search&amp;data=katakataka
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; aritana iti Bikolano, balangbang iti Ifugao, ken inginga iti Igorot,.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elmer |first=Merril |authorlink=Elmer Drew Merrill|title= Enumerasion ti mulmula nga agsabsabong ti Filipinas, tom. 2|year=1925 |publisher=Opisina ti Pagmalditan, Manila. |location=Filipinas |isbn=9061230950 |page=217}}&lt;/ref&gt;

== Kinasabidong ken tradisional nga agas ==
Iti pannakaipadana kadagiti sabali a Crassulaceae (a kas dagiti henero ti [[Tylecodon]], [[Cotyledon (henero)|Cotyledon]] ken [[Adromischus]]), ''Kalanchoe pinnata'' dagitoy ket nabirukanen nga aglaon ti [[bufadienolide]] [[glokosido kardiako]]&lt;ref&gt;{{cite web
  | last = Steyn
  | first = Pieter S
  | author2 = van Heerden, Fanie R.
  | title = Bufadienolides of plant and animal origin
  | publisher = Royal Society of Chemistry
  | work = Natural Product Reports
  | year = 1998
  | url = http://www.rsc.org/delivery/_ArticleLinking/DisplayArticleForFree.cfm?doi=a815397y
  | accessdate = 2007-09-19}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket gapuanan ti pannakasabidong ti puso, a naisangayan dagiti agar-arab nga ayup.&lt;ref name=&quot;pmid3778371&quot;&gt;{{cite journal |title=Hearts and flowers: Bryophyllum poisoning of cattle |journal=Aust. Vet. J. |volume=63 |issue=7 |pages=222–7 |date= Hulio 1986 |pmid=3778371 |doi= 10.1111/j.1751-0813.1986.tb03000.x|url= |author1=McKenzie RA |author2=Dunster PJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid3439945&quot;&gt;{{cite journal |title=The toxicity to cattle and bufadienolide content of six Bryophyllum species |journal=Aust. Vet. J. |volume=64 |issue=10 |pages=298–301 |date=Oktubre 1987 |pmid=3439945 |doi= 10.1111/j.1751-0813.1987.tb07330.x|url= |author1=McKenzie RA |author2=Franke FP |author3=Dunster PJ }}&lt;/ref&gt;

Idiay Hamaika ti tubbog ti bulongna ket inus-usar nga agas ti panateng ken uyek. Ti tubbogna ket sagpaminsan nga inlalaok iti asin wenno diro, para iti sakit ti ulo, panateng ken dagiti problema ti panaganges ken nangato a presion ti dara.

Ti naipapudot a bulbulong ket mabalin nga usaren para kadagiti nana ken litteg. Add met dagiti kapada a panagusar idiay Aprika, nga inus-usar pay idiay a kas agas ti sakit ti lapayag, mata ken agas ti [[panagisbo]].

Idiay Daya a Karibe daytoy ket inus-usar a kas tsa para it panateng ken ti tubbog ket inus-usar kadagiti litteg ken sakit ti ulo. Idiay Brasil, daytoy ket inus-usar para kadagiti problema ti respiratorio. Inus-usar pay a panagagas ti bato ken ulser ken para kadagiti litteg, sinit, ulser, dagiti kagat ti insekto ken dagiti alis ti mata.

=== Moderno a panagsukisok ===
Ti kompuesto a bufadienolide a naala manipud iti ''abistrana'' ket mairaman ti [[bryophillin A]] a nangipakpakita ti napigsa a panagkontra ti dugol, ken ti saan unay nga aktibo a [[bersaldegenin-3-acetate]] ken [[bryophillin C]].&lt;ref name=&quot;pmid11388478&quot;&gt;{{cite journal |title=Anti-tumor promoting activity of bufadienolides from Kalanchoe pinnata and K. daigremontiana x tubiflora |journal=Biosci. Biotechnol. Biochem. |volume=65 |issue=4 |pages=947–9 |date=Abril 2001 |pmid=11388478 |doi=10.1271/bbb.65.947 |url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/bbb/65/4/947/_pdf |format=PDF |display-authors=3 |author1=Supratman U |author2=Fujita T |author3=Akiyama K |last4=Hayashi |first4=H |last5=Murakami |first5=A |last6=Sakai |first6=H |last7=Koshimizu |first7=K |last8=Ohigashi |first8=H }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Bryophillin C also showed insecticidal properties.&lt;ref name=&quot;pmid10923811&quot;&gt;{{cite journal |title=New insecticidal bufadienolide, bryophyllin C, from Kalanchoe pinnata |journal=Biosci. Biotechnol. Biochem. |volume=64 |issue=6 |pages=1310–2 |date=Hunio 2000 |pmid=10923811 |doi=10.1271/bbb.64.1310 |url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/bbb/64/6/1310/_pdf |format=PDF |author1=Supratman U |author2=Fujita T |author3=Akiyama K |author4=Hayashi H }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery&gt;
Starr 070308-5336 Kalanchoe pinnata.jpg|Sabsabong
Kalanchoe veg.jpg|Panagtubo kadagiti baetan ti bulong
Pinnata.JPG|Bulbulong
Starr 070308-5341 Kalanchoe pinnata.jpg|Kas bassit a mula
Kalanchoe pinnata (Bryophyllum calycinum) - Jardim Botânico de Brasília - DSC09671.JPG|Manipud iti botanikal a hardin
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Kalanchoe pinnata|''Kalanchoe pinnata''}}
{{Wikispecies-inline|Kalanchoe pinnata|''Kalanchoe pinnata''}}
* {{cite book |first=R. |last=Arvigo |year=2001 |title=Rainforest Home Remedies: The Maya Way to Heal Your Body and Replenish Your Soul |url=https://archive.org/details/rainforesthomere0000arvi_d2l1 |location=New York |publisher=Harper Collins |pages=[https://archive.org/details/rainforesthomere0000arvi_d2l1/page/48 48]–49, 114–15 |isbn=0-06-251637-X}}

{{Taxonbar|from=Q311188}}

[[Kategoria:Kalanchoe|pinnata]]
[[Kategoria:Bryophyllum|pinnatum]]
[[Kategoria:Dagiti masetas]]
[[Kategoria:Flora ti Madagascar]]
[[Kategoria:Flora ti Nepal]]
[[Kategoria:Makaagas a mulmula]]
[[Kategoria:Makasabidong a mulmula]]</text>
      <sha1>7cmfqa7qr65qx67rpifpfu66mh69bez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karayan Agus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30587</id>
    <revision>
      <id>406351</id>
      <parentid>402689</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8865" sha1="1loaimt4wvwo36ll8hbdurhohifkmvz" xml:space="preserve">{{Infobox karayan
| name               = Karayan Agus
| name_native        = 
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
| image              = MariaCristinaFallsJuly2006.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = Ti [[Dissuor Maria Cristina]], maysa kadagiti prominente a dulon ti Karayan Agus.
| map                = Lake Lanao-Agus watershed.png
| map_size           = 250
| map_caption        = Dagiti taudan ti danum ti Karayan Lanao-Agus
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 250
| pushpin_map_caption= 
| subdivision_type1  = Pagilian
| subdivision_name1  = [[Filipinas]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = Rehion
| subdivision_name3  = [[Amianan a Mindanao]], [[Agwaywayas a Rehion ti Bangsamoro iti Muslim a Mindanao|ARBMM]]
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
| length             = {{pagbaliwen|36.5|km|mi|abbr=on}}
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= [[Luek Iligan]]
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = {{pagbaliwen|10|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = 
| source1            = [[Danaw Lanao]]
| source1_location   = [[Lanao del Sur]], [[Agwaywayas a Rehion ti Bangsamoro iti Muslim a Mindanao|ARBMM]]
| source1_coordinates= {{coord|7|53|31|N|124|15|09|E|display=inline}}
| source1_elevation  = {{pagbaliwen|700|m|abbr=on}}
| mouth              = [[Luek Iligan]]
| mouth_location     = [[Siudad ti Iligan]], [[Amianan a Mindanao]]
| mouth_coordinates  = {{coord|8|11|50|N|124|11|21|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{pagbaliwen|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{pagbaliwen|1645|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}

Ti '''Karayan Agus''' ket karayan nga agayus kadagiti 36.5&amp;nbsp;km &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iligan.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=423&amp;Itemid=359 |title=Opisial a Website ti Gobierno ti Siudad ti Iligan – Irarang-ay ti Industrial a Siudad |accessdate=2008-03-29 |author=Prof. Geoffrey G. Salgado |date= |work= |publisher=Gobierno ti Siudad ti Iligan |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080412115028/http://www.iligan.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=423&amp;Itemid=359 |archivedate=2008-04-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Dagiti Nangruna a Labneng ti Karayan ti Filipinas&quot;, Impablaak babaen ti Opisina ti Nailian a Rekurso ti Danum, Oktubre 1976 (p. 12)&lt;/ref&gt; manipud iti [[Danaw Lanao]] aginggana idiay [[Luek Iligan]], [[Filipinas]]. Daytoy ket labsanna dagiti probinsia ti [[Lanao del Sur]] ken [[Lanao del Norte]]. Dagiti pagtaengan ti igid a bangkag ti karayan ket mairaman ti [[Marawi|Siudad ti Marawi]], ti [[Linamon, Lanao del Norte|Ili ti Linamon]] ken ti [[Iligan|Siudad ti Iligan]]. Daytoy ket maisina kadagiti dua a pagayusan ti danum no agay-ayus idiay Luek Iligan; ti maysa ket mapan idiay [[Dissuor Maria Cristina]] bayat a ti sabali ket mapan idiay Dissuor Linamon.&lt;ref name=&quot;haribon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iwmi.cgiar.org/wetlands/pdf/Philippines.pdf|title=Filipinas|accessdate=2008-03-29|last=Pundasion Haribon|first=|date=|work=|publisher=Instituto ti Internasional a Panangimaton ti Danum|pages=69–70|archive-date=2010-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100717034113/http://www.iwmi.cgiar.org/wetlands/pdf/Philippines.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100717034113/http://www.iwmi.cgiar.org/wetlands/pdf/Philippines.pdf |date=2010-07-17 }}&lt;/ref&gt; Ti karayan ket agpababa para iti agarup a {{pagbaliwen|2200|ft|m}} manipud iti taudanna nga agay-ayus para kadagiti {{pagbaliwen|21|mi|km}} sakbay nga agayus idiay baybay. Ti karayan ket ababaw ken daytoy ket agadalem laeng ti {{pagbaliwen|4|ft|m}} kadagiti dadduma a lugar.&lt;ref&gt;{{cite book |title=United States Coast Pilot, Philippine Islands... |url=https://archive.org/details/bub_gb_AslBAAAAIAAJ |last=U.S. Coast and Geodetic Survey |first= |authorlink=  |year=1921 |publisher=Govt. print. off. |location= |isbn= |page=[https://archive.org/details/bub_gb_AslBAAAAIAAJ/page/n142 134] }}&lt;/ref&gt; Dagiti taudan ti danum ti Karayan Agus ket sumakop ti agarup a 11,320.00 hektaria.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://r10.denr.gov.ph/watershedslanaodelnorte.html |title=Dagiti Lugar a Taudan ti Danum |accessdate=2008-03-29 |last= |first= |date=2006 |work= |publisher=Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso (Filipinas) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080411203057/http://r10.denr.gov.ph/watershedslanaodelnorte.html |archivedate=2008-04-11 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411203057/http://r10.denr.gov.ph/watershedslanaodelnorte.html |date=2008-04-11 }}&lt;/ref&gt; Idi 1992, ti Korporasion ti Nailian a Bileg ket pinunduanna ti panagmulmula ti kabakiran ti taudan ti danum ti Danaw Lanao-Agus, ken minulmulaan dagiti 1500 nga hektaria iti ''[[Acacia mangium]]'', ''[[Durio zibethinus]]'' ken dagiti dadduma pay a patneng a kay-kayo. Daytoy ket addaan iti panagayus iti agarup a 10 segundo-metro manipud iti akikid a depresion iti amianan a laud a ngarab ti danaw&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pendleton |first=Robert L.|date=Abril 1942 |title=Panagusar ti Daga ken Agrikultura iti Mindanao, Is-isla ti Filipinas|journal=Heograpiko a Panagrepaso |volume=32 |issue=2 |pages=180–210 |id=  |quote= |doi=10.2307/210270 |jstor=210270}}&lt;/ref&gt; ken agayus kadagiti basalto a pormasion ti bato.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Monograph |last=Opisina ti Siensia ti Filipinas |first= |authorlink= |year= |publisher= |location= |isbn= |page=207 }}&lt;/ref&gt; Ti baw-ang a kinitikitan babaen ti karayan ket mangisingasing ti nabiit a paset ti panawen a panagrnurunor.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Papers on Evolution |last=Ehrlich |first=Paul R. |authorlink= |author2= Richard W. Holm |author3= Peter H. Raven |year=1969 |publisher=Little, Brown |location= |isbn= |pages= }}&lt;/ref&gt;

== Kinapangruna iti tattao ==

Ti danaw ken ti karayan ket inus-usar para iti komersial ken pagliwliwaan a panagkalap, ken dagiti pay pagliwliwaan nga aktibidad a kas ti panagbangka ken panaglangoy. Iti kadagupan ti karayan, nupay kasta, ket saan a mabalin a madaliasat gapu ti ayus kadagiti dadduma a a lugar ket makaabot ti kapardas iti tallo pulo a milia tunggal maysa nga oras.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ti panagrepaso ti Filipinas (Revista filipina): (Revista Filipino); ti Binulan a … |last=Nieva |first=Gregorio|year=1921 |publisher=Gregorio Nieva |location= |isbn= |page=102}}&lt;/ref&gt; No kakuyogna ti Danaw Lanao , ti Karayan Agus ket agpataud ti 70% ti elektrisidad nga inus-usar idiay Mindanao gapu kadagiti hidroelektriko nga estasion iti karayan ken Dissuor Maria Cristina.&lt;ref name=&quot;haribon&quot; /&gt; Nupay kasta, dagiti hidroelektriko nga estasion ken mangimatmaton iti penned ket nagbalbaliw ti lessaad ti danum ti Danao  Lanao, ken mang-apektar kadagiti patneng a tattao, ken pagbanagan kadagiti suppiat kadagiti lokal a populasion.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.international-alert.org/pdfs/econonics_and_conflict_in_mindanao.pdf |title=Breaking the links between economics and conflict in Mindanao |accessdate=2008-03-29 |last=Concepciòn |first=Sylvia |last2=Digal |first2=Larry |last3=Guiam |first3=Rufa |last4=de la Rosa |first4=Romulo |last5=Stankovitch |first5=Mara |date=Disiembre 2003 |work= |publisher=International Alert |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513153421/http://www.international-alert.org/pdfs/econonics_and_conflict_in_mindanao.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513153421/http://www.international-alert.org/pdfs/econonics_and_conflict_in_mindanao.pdf |date=2008-05-13 }}&lt;/ref&gt;

Iti [[Maranao]] a mitolohia, ti Danaw Lanao ket nangipangpangta idi a mangmalmes ti tattao ti Sebbangan kadagiti umad-adalem a danumna. Ni [[Arkanghel Gabriel]] ket naipampanunotan nga isu ti nagaramid ti Karayan Agus tapno atiananna ti danaw.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/folktales/Maranao/how_the_angels_built_lake_lanao.htm |title=Kasano nga Inaramid dagiti Anghel ti Danaw Lanao |accessdate=2008-03-29 |author= |date= |work= |publisher=SEAsite: Sentro para kadagiti Panagadal ti Abagatan a daya nga Asia ti Unibersidad ti Akin-amianan nga Illinois |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220003549/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/folktales/Maranao/how_the_angels_built_lake_lanao.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Dagiti nangruna a sistema ti karayan ti Filipinas}}

{{DEFAULTSORT:Agus}}
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Filipinas]]</text>
      <sha1>1loaimt4wvwo36ll8hbdurhohifkmvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Forbes Royle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30707</id>
    <revision>
      <id>406200</id>
      <parentid>360033</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3169" sha1="8lundobpmojqrhwfqj6l0jaz0ozebs4" xml:space="preserve">[[Papeles:JFRoyle.jpg|thumb|right]]
Ni '''John Forbes Royle''' (10 Mayo 1798 – 2 Enero 1858), ket [[Nagkaykaysa a Pagarian|Britaniko]] a [[Botanika|botaniko]] ken manursuro ti [[materia medica]], naipasngay idi idiay [[Kanpur]] (dati a Cawnpore) idi 1799. Isu ket simrek iti serbisio ti [[Kompania ti Britaniko a Daya nga India|Kompania ti Daya nga India]] a kas katakunaynay a sirhano, inruknoyna ti bagina iti panagadal ti botanika ken heolohia, ken nagaramid kadagiti adu nga urnong dagiti Banbantay ti [[Himalaya]]. Isu ket nagsukimat pay kadagiti medisina a tagikua dagiti mula ti [[Indostan]] ken ti pakasaritaan dagiti usarda kadagiti patneng a pulis. Dagiti resulta dagitoy a panagsuksukimat ket naiparang iti maysa a salaysay  ''Iti Kinaugma ti Hindu a Medisina'' (1837). Kadagiti napalabas a sangapulo a tawen isu ket nagtengngel ti puesto iti superintendente ti botaniko a hardin ti Kompania ti Daya nga India iti Himalaya idiay [[Saharanpur]]. Idi 1837 isu ket naidutok iti kinapropesor iti materia medica idiay [[Londres a Kolehio ti Ari]], nga isu ket nagtengngel ti puesto aginggana idi 1856. Manipud idi 1838 ken iti masakbayan isu ket nagaramid ti espesial a departamento iti pannakisurat a maipanggep kadagiti produkto ti nateng, idiay Kamara ti Daya nga India, ken idi panawen ti ipupusayna kalkalpasna idi idiay ti ekstensino ken nangruna a museo dagiti teknikal a produkto manipud kadagiti Daya nga India. Idi 1851 isu ti nangimaton ti departamento ti India iti [[Nalatak nga Eksibision]]. Isu ket pimmusay idiay [[Acton, Londres|Acton]] idiay asideg ti [[Londres]] idi 2 Enero 1858.

Ti kangrunaan nga obra a naipammadayaw kaniana ket ''Dagiti Ilustrasion ti Botanika ken dagiti sabali a sangsanga ti Masna a Pakasaritaan ti Banbantay ti Himalaya'', ken ti ''Flora ti Cashmere'', kadagiti 2 a tomo a nangrugi idi 1839. Iti pay maipatinayon, isu ket nagsurat ti ''Maysa a Salaysay dagiti Produktibo a Rekurso ti India'' (1840), ''Iti Kultura ken Komersio ti Kapas idiay India ken Dadduma pay'' (1851) ken ''Ti Nasagut a Mulmula ti India a nasayaat para iti Linas'' (1855), ken kakuyogna dagiti papel dagiti sientipiko a warnakan. Isuna ti kaaduan a nangited kadagiti naikabil iti &quot;Ti Siklopedia ti Bibliko a Literatura&quot; nga inurnos babaen ni John Kitto. Daytoy a botaniko ket naam-ammuan babaen ti [[Listaan dagiti botaniko babaen ti pangyababaan ti mannurat|pangyababaan ti mannurat]] iti '''&lt;span class=&quot;vcard&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn n&quot;&gt;&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;Royle&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;''' no [[Panangidakamat ti mannurat (botanika)|agdakamat]] iti [[botaniko a nagan]].&lt;ref&gt;{{cite book|last = Brummitt|first = R. K.|last2 = Powell|first2= C. E. |title = Authors of Plant Names |url = https://archive.org/details/authorsofplantna0000unse|publisher = Royal Botanic Gardens, Kew |year = 1992 |isbn = 1-84246-085-4}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
{{1911|wstitle=Royle, John Forbes}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Royle, John Forbes}}
[[Kategoria:Dagiti botaniko nga addaan kadagiti pangyababaan ti mannurat]]
[[Kategoria:1798 a pannakaipasngay]]
[[kategoria:1858 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti botaniko manipud iti Inglatera]]</text>
      <sha1>8lundobpmojqrhwfqj6l0jaz0ozebs4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sirkulo ti Quezon Memorial</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31027</id>
    <revision>
      <id>406338</id>
      <parentid>393597</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7963" sha1="nw7xuj1qylh443v3y7s1fbnd5enhqsv" xml:space="preserve">{{Infobox nasalakniban a lugar
| name            = Quezon Memorial Circle
| iucn_category   = II
| photo           =
| photo_caption   = Ti Quezon Memorial
| map             = Metro Manila
| map_width       = 200
| map_caption     = Lokasion iti kaunegan ti [[Metro Manila]]
| relief          = 
| location        = Baranggay Central,&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Yee|first1=Jovic|title=Teen student, drop-out nabbed after stabbing sisters in QC|url=http://newsinfo.inquirer.net/756230/teen-student-drop-out-nabbed-after-stabbing-sisters-in-qc|accessdate=17 Agosto 2016|publisher=Philippine Daily Inquirer|date=17 Enero 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Siudad ti Quezon]], [[Filipinas]]
| coordinates     = {{coord|14.6507|N|121.0482|E|format=dms|display=inline,title}}
| area_ha         = 27
| created         = 1978
| administrator   = Gobierno ti Siudad ti Quezon&lt;br /&gt;{{small|(Majority; {{pagbaliwen|26|ha|acre}})}}&lt;br /&gt;Nailian a Komision ti Pakasaritaan iti Filipinas&lt;br /&gt;{{small|(Lugar ti Quezon Memorial; {{pagbaliwen|1|ha|acre|adj=pre|nga}})}}
| website         = {{url|http://www.gov.ph/quezonmemorial/}}
}}
Ti '''Sirkulo ti Quezon Memorial''' ket nailian a parke ken nailian nga altar a mabirukan idiay [[Siudad ti Quezon]], kapitolio ti [[Filipinas]] manipud idi 1948 aginggana idi 1976.

Ti parke ket mabirukan iti uneg ti dakkel a [[sirkulo ti tapiko|sirkulo ti trapiko]] iti sukog ti maysa nga [[immitlog]] ken bineddengan babaen ti [[Immitlog a Kalsada]].  Ti kangrunaan a langana ket ti natayag a [[mausoleo]] nga aglaon iti bangkay ni [[Manuel L. Quezon]], ti maikadua nga opisial a [[Presidente ti Filipinas]] ken ti immuna a nabigbigan iti sangalubongan a nawaya a Filipinas, ken ti asawana, ni [[Umuna a Balasang iti Filipinas|Umuna a Balasang]] a ni [[Aurora Quezon]].

Daytoy a lokasion ket isunto ti pakaikabilan ti napasingkedanen a [[MRT-7]] nga agnagan ti [[Estasion ti MRT ti Quezon Memorial]] ken ti estasion ket addanto iti uneg iti daga

== Pakasaritaan ==
Ti lugar ket kasisigud a naikeddeng a kas lugar ti pakaipatakderan ti Nailian a Kapitolio idiay Siudad ti tapno mangibalay ti [[Kongreso ti Filipinas]]. Ti lokasion ket paset pay ti dakdakkel '''Sentro ti Nailian a Gobierno''' a mabirukan iti lawlaw ti Immitlog a Kalsada ti Kuadrangel ti Siudad ti Quezon (binukel dagiti Trianggulo ti Amianan, Abagatan, Daya, ken Laud). Ti NGC ket naikeddeng idi a pangibalayan dagiti tallo a sanga ti gobierno ti Filipinas (lehislatibo, ehekutibo, ken hustisia). Bayat a ti batayan ti patakder ket naikabilen idi Nobiembre 15, 1940, ti laeng pundasion ti adda idi ti panagpatakder ket pinasardeng ti [[Sangalubongan a Gubat II|Maikadua a Gubat ti Sangalubongan]] idiay Filipinas.&lt;ref name=&quot;capitol&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-69544286.html |title=Manila Bulletin – War aborts Capitol Building; 61st Anniversary of Quezon City.(Opinion/Editorial) babaen ni Isabelo T. Crisostomo |access-date=2014-01-22 |archive-date=2012-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105013000/http://www.highbeam.com/doc/1G1-69544286.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat II, ni Presidente [[Sergio Osmeña]] ket nangited iti ehekutibo a bilin a nangibagbaga ti pannakapartuat ti Komite ti Quezon tapno mangitag-ay kadagiti pundo babaen ti suskrision ti publiko tapno mangipatakder ti pakalaglagipan ti sinarunona, a ni Presidente [[Manuel L. Quezon]]. Ti nailian a salisal para iti Gandat ti Quezon Memorial ket natengngel idi 1951. Ti desenio ti Pilipino nga arkitekto a ni Federico S. Ilustre ket isu ti nangabak iti salisal.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Federico S. Ilustre|url=http://www.arkitektura.ph/architects/federico-s-ilustre#.UTV9-jcvnkM|work=Arkitekturang Filipino Online|publisher=Art Studies Foundation, Inc., National Commission for Culture and the Arts, and United Architects of the Philippines|accessdate=5 Marso 2013}}&lt;/ref&gt; Malaksid ti monumento, ti kompleks ti tallo a pasdek, a mairaman ti presidensial a biblioteka, museo, ken teatro, ket naplano pay a maipatakder.
[[Papeles:Manuel quezon catafalque.jpg|right|thumb|Sarkopago a naikataneman ni Presidente Quezon. Ti bangkay ket isu ti immuna a naitanem idiay [[Amianan a Kamposanto ti Manila]] sakbay a naiyalis iti memorial.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pencak|first=William |title=Encyclopedia of the veteran in America|year=2009|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=978-0-313-08759-2|page=82}}&lt;/ref&gt;]]

== Deskripsion ==
Ti monumento, a mangigandat a mangpadayaw kenni Presidente Quezon,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rowthorn |first=Chris |last2=Bloom |first2=Greg |last3=Day |first3= Michael |title=Filipinas|url=https://archive.org/details/isbn_9781741042894 |year=2006|publisher=Lonely planet|location=Paris|isbn=978-1-74104-289-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781741042894/page/85 85]|edition=maika-9}}&lt;/ref&gt; ket buklen dagiti tallo a bertikal nga adigi (a mangirepresenta kadagiti tallo a nangruna a pannakabingbingay ti pagilian: [[Luzon]], [[Visayas]], ken [[Mindanao]]), 66 metro (217&amp;nbsp;kadapan) ti katayagna  (edad ni Quezon idi pimmusay), a nakatakderan babaen dagiti tallo nga agladladingit nga anghel a nakaiggem ti balangat ti [[sampaguita]] (ti nailian a sabong) a kinitikitan babaen ti [[Italia]]no nga eskultor a ni [[Gaetano Matteo Monti|Monti]]. Dagiti tallo nga adigi ket likmutenna met iti kasla bombo a dua ti kadsaaran nga estruktura nga aglaon ti galeria a pagtan-awan dagiti bisita ti [[katapalko]] ni Quezon, a naimodelo a kapada ti kukua ni [[Napoleon Bonaparte]] idiay [[Les Invalides|Invalides]]. Ti galeria ken ti katapalko ket nasilawan babaen ti maysa nga  [[okulo]], a kasla ti [[Tanem ni Grant]].

== Panagpatakder ken pannakapalpas ==
Ti panagpatakder ti Quezon Memorial ket nagrugi idi 1952 ngem in-inut a nangrugrugi, gapu ti kangina ti  panaggatang ti marmol Carrara, a naiyeg kadagiti muton ket kinitikit ken sinukog iti dayta a lugar. Adda pay dagiti parikut a mainaig iti panagtakaw kadagiti muton ti marmol ken ti panangimaton kadagiti pundo ti memorial. Ti monumento ket kanungpalan a nalpas idi 1978, ti sentenial a pannakaipasngay ni Quezon. Ti bangkayna ket naitabon manen iti memorial idi Agosto 19, 1979. Dayta idi a las-ud ti panawen babaen ti bilin ti presidente, ni Presidente [[Ferdinand E. Marcos]] ket inbilinna a ti lugar ket [[Nailian nga Altar]]. Ti Nailian a Naipakasaritaan nga Instituto ket isu ti mangtartaripato, ken adaan iti turay, iti monumento, bayat a ti gobierno ti Siudad ti Quezon ket isu ti mangimaton ti parke.

Dagiti naplano a katakunaynay nga estruktura (presidensial a biblioteka, museo, ken teatro) ket saanda a nabangon. Dagiti dua a basbassit a museo, ti maysa nga aglaon ti presidensial a memorabilia ni Quezon, ken ti sabali nga aglaon kadagit ibanag iti pakasaritaan ti Siudad ti Quezon, ket naikabilda iti uneg ti monumento. Iti tawtawen ti 1980, ti awan, napukaw, wenno saan a kompleto a reliebo iti ruar ti memorial ket naikabilda met. Ti plano a panagdur-as ken naaramid pay ket naimplemento met bassit, a mairaman ti panangipatakder ti pagliwliwaan ken dagiti estrktura ti panganan.

Idi Abril 28, 2005, ti bangkay ni [[Aurora Quezon]], biuda ni presidente, ket naitanem met iti memorial.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Quezon, wife 'reunited' after 27 years|newspaper=The Manila Bulletin|date=29 Abril 2005}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
|Ti Quezon Memorial iti rabii
|Dagiti agsalsala a burayok iti Quezon Memorial
|Ti Sirkulo ti Quezon Memorial iti aldaw
Papeles:Quezon Monument Museum Display.jpg|Ti panagtaldiap iti uneg ti Museo ti Munomento Quezon
Papeles:Quezon Monument Museum Interior.jpg|Uneg ti Museo ti Munomento Quezon
&lt;/gallery&gt;

== Kitaen pay ==
[[Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Quezon Memorial|{{PAGENAME}}}}

{{Dagiti nailian a parke ti Filipinas}}

[[Kategoria:Dagiti nailian a parke ti Filipinas]]</text>
      <sha1>nw7xuj1qylh443v3y7s1fbnd5enhqsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Termodinamika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32089</id>
    <revision>
      <id>406453</id>
      <parentid>396887</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4840" sha1="3n4lzyw907s5qoitqmw4yowmfn5dcf2" xml:space="preserve">Ti '''termodinamika''' ket sanga ti [[masna a siensia]] a maipanggep iti [[pudot]] ken [[temperatura]] ken ti pannakaikabagianda iti [[enerhia]] ken [[Obra (termodinamika)|obra]]. Daytoy ket mangipalawag kadagiti karuay ti [[makroskopiko a gatad|makroskopiko]], a kas ti [[akin-uneg nga enerhia]], [[entropia]], ken [[presion]], a sangkapaset a mangipalawag ti bagi ti banag wenno radiasion. Mangibagbaga daytoy a ti panagkukua kadagiti a karuay ket suheto dagiti kadawyan a lapped, a sapasap kadagiti amin a materiales, ken saan a dagiti peluliar a tagikua dagiti pekuliar a materiales. Dagitoy a kadawyan a lapped ket maiyebkas kadagiti uppat a linteg ti termodinamika.  Ti termodinamika ket mangipalawag ti kaaduan a panagkukua iti bagi, saan a dagiti mikroskopiko a panagkukua dagiti adu a bilang dagiti mikroskopiko a kosntituentena, a kas dagiti molekula. Dagiti lintegna ket naipalpalawag babaen ti [[estatistikal a mekanika]], iti termino dagiti mikroskopiko a konstituente.

Ti termodinamika ket maipakat kadaiti adu a karuay dagiti topiko iti [[siensia]] ken [[inhenieria]].

Iti naipakasaritaan, ti termodinamika ket napadur-as manipud iti essem a mangpaadu ti [[kasayaat ti termodinamika]] ken ti maiparuar a bileg kadagiti nasapa a [[pison a makina]], ken naipangpangruna babaen ti obra ti Pranses a pisiko a ni [[Nicolas Léonard Sadi Carnot]] (1824) a namatmati a ti kasayaat dagiti pudot a makina ket isu ti tulbek a makatulong iti Pransia a mangabak iti [[Napoleoniko a Gubgubat]].&lt;ref&gt;{{cite book | last = Clausius | first = Rudolf | title = On the Motive Power of Heat, and on the Laws which can be deduced from it for the Theory of Heat | publisher = Poggendorff's Annalen der Physik, LXXIX (Dover Reprint) | year = 1850 | isbn = 0-486-59065-8}}&lt;/ref&gt; Ti Irlandes a naipasngay  a Briton a pisiko a ni [[William Thomson, Umuna a Baron Kelvin|Apo Kelvin]] ket isu idi ti immuna a nangannurot ti husto a panangipalawag ti termodinamika idi 1854:&lt;ref name=kelvin1854&gt;{{cite book
|title=Mathematical and Physical Papers
|author=Sir William Thomson | author2= LL.D. D.C.L. | author3= F.R.S.
|location=Londres, Cambridge
|year=1882
|volume=1
|page=232
|publisher=C.J. Clay, M.A. &amp; Son, Cambridge University Press
|url=http://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ&amp;pg=PA100
}}&lt;/ref&gt;

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin}}
* {{cite book | author=Goldstein, Martin | author2= Inge F. | title=The Refrigerator and the Universe | url=https://archive.org/details/refrigeratoruniv0000gold_l3g4 | publisher=Harvard University Press | year=1993 | isbn=0-674-75325-9 | oclc=32826343}} Ti nanoteknikal a pangyuna, nasayaat iti naipakasaritaan ken dagiti pannakaipatarus a banag.
*{{cite journal
  | last = Kazakov
  | first = Andrei
  | title = Web Thermo Tables – ti maysa nga online a bersion Dagiti Tabla ti Termodinaka ti TRC
  | journal = Warnakan ti Panagsukisok dagiti Nailian nga Instituto dagiti Pagalagadan ken Teknolohia
  | volume = 113
  | issue = 4
  | pages = 209–220
  | date = Hulio 2008
  | url = http://nvl-i.nist.gov/pub/nistpubs/jres/113/4/V113.N04.A03.pdf
  }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

Dagiti sumaganad a titulo ket ad-adu a teknikal:
* {{cite book|author=Cengel, Yunus A.|author2=Boles, Michael A.|title=Thermodynamics – an Engineering Approach|publisher=McGraw Hill|year=2002|isbn=978-0-07-238332-4|location=|pages=|oclc=45791449|url-access=registration|url=https://archive.org/details/thermodynamicsen00ceng_0}}
*Fermi, E. (1956).  ''Thermodynamics'', Dover, New York.
* {{cite book|author1=Kroemer, Herbert|author2=Kittel, Charles|name-list-style=amp|title=Thermal Physics|url=https://archive.org/details/thermalphysics0000kitt|publisher=W.H. Freeman Company|year=1980|isbn=978-0-7167-1088-2|location=|pages=|oclc=32932988}}
{{Refend}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://tigger.uic.edu/~mansoori/Thermodynamic.Data.and.Property_html  Dagiti website ti Datos ti Termodinamika ken Panagkarkulo ti Tagikua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140211122258/http://tigger.uic.edu/~mansoori/Thermodynamic.Data.and.Property_html |date=2014-02-11 }}
*[http://ocw.nd.edu/aerospace-and-mechanical-engineering/thermodynamics Termodinamika iti OpenCourseWare]
* [http://scienceworld.wolfram.com/physics/topics/Thermodynamics.html Termodinamika iti ''ScienceWorld'']
* [http://www.wiley.com/legacy/college/boyer/0470003790/reviews/thermo/thermo_intro.htm Biokimiko a Termodinamika]
* [http://www.ent.ohiou.edu/~thermo/ Inhenniera a Termodinamika – Ti Grapikal nga Arngian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430200028/http://www.ent.ohiou.edu/~thermo/ |date=2009-04-30 }}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{nangruna-pungol}}

[[Kategoria:Termodinamika| ]]
[[Kategoria:Dagiti konsepto iti pisika]]</text>
      <sha1>3n4lzyw907s5qoitqmw4yowmfn5dcf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32096</id>
    <revision>
      <id>406380</id>
      <parentid>393846</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4616" sha1="qadw9lr43p4fd6ume1dd82hhzntnabl" xml:space="preserve">{{Infobox mainum
|name = Tsa
|original_name = 
|type = Napudot wenno nalamiis a [[mainum]]
|bgcolor = Sienna
|image = Tea leaves steeping in a zhong čaj 05.jpg
|image_size = 200px
|alt = Bulbulong ti tsa
|caption = Maysa a tasa iti tsa
|origin = Tsina&lt;ref&gt;{{cite news | first = Thomas | last = Fuller | title = A Tea From the Jungle Enriches a Placid Village | url = http://www.nytimes.com/2008/04/21/world/asia/21tea.html | work=The New York Times | location = New York | page = A8 | date = 21 Abril 2008 }}&lt;/ref&gt;
|introduced = Agarup a maika-10 a siglo SK (dagiti kasapaan a naisurat a rehistro)&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563182/Tea.html|title=Tea|publisher=[[Encarta]]|accessdate=23 Hulio 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308234307/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563182/Tea.html|archivedate=2008-03-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|color =
}}

Ti '''tsa''' wenno '''itsa''' ket aromatiko a [[mainum]] a kadawyan a naisagana babaen ti panagibuyat ti napudot wenno nagburek a danum kadagiti bulong ti mula a tsa, ti ''[[Camellia sinensis]]''.&lt;ref&gt;[[#Martin|Martin]], p. 8&lt;/ref&gt; Kalpasan ti [[danum]], ti tsa ket isu ti kaduan a main-inum iti lubong.&lt;ref name=&quot;Macfarlane&quot;&gt;{{cite book|author=Alan Macfarlane|author2=Iris Macfarlane|title=The Empire of Tea|url=https://archive.org/details/empireoftearemar00macf|publisher=The Overlook Press|isbn=1-58567-493-1|page=[https://archive.org/details/empireoftearemar00macf/page/32 32]|year=2004}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket addaan iti mapakalamiis, napait bassit, ken [[astringente]] a raman a nanamen ti adu a tattao.&lt;ref name=&quot;ody&quot;&gt;{{cite book |author=Penelope Ody |title=Complete Guide to Medicinal Herbs |url=https://archive.org/details/completeguidetom0000odyp |publisher=Dorling Kindersley Publishing |location=New York, NY |year= 2000|page=[https://archive.org/details/completeguidetom0000odyp/page/48 48] |isbn=0-7894-6785-2 |doi=}}&lt;/ref&gt;

Ti tsa ket nagtaud idiay Tsina a kas makaagas a mainum.&lt;!--&lt;ref name=&quot;storyoftea&quot; /&gt;--&gt; Daytoy ket immuna a naipayammo babaen dagidi [[Portugal|Portugues]] a [[padi]] ken dagiti nagtagtagilako idiay Tsina idi las-ud ti maika-16 a siglo.&lt;!--&lt;ref name=&quot;caff&quot; /&gt;--&gt; Ti panaginum ti tsa ket nagbalin a nadayeg idiay Britania idi las-ud ti maika-17 a siglo. Dagidi Britaniko ket impayammoda daytoy idiay India, tapno makisalisalda iti Insik a momopolia iti daytoy a produkto.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Sen&quot; /&gt;--&gt;

Ti tsa ket nairagpaten gapu ti kaddana kadagiti nadumaduma a positibo a pagimbagan iti salun-at. Dagiti kinaudi a panagdal ket nagisingsingasing a ti tsa ket mabalin a makatulong a mangpabassit ti riesgo ti kardiobaskular a  sakit ken dagiti dadduma a porma ti kanser, mangiragpat iti maipapan iti ngiwat a salun-at, mangipababa ti presion ti dara, makatulong iti panagtimbeng ti kaadagsen, mangpasayaat ti kontra bakteria ken kontra birasiko nga aktibidad, mangited pay daytoy ti panagsalaknib manipud iti ultrabioleta a lawag ti solar,&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Heinrich|first=Ulrike|last2==Moore |first2=Carolyn E. |last3= Tronnier |first3=Hagen |last4=Stahl |first4=Wilhelm |title=Green Tea Polyphenols Provide Photoprotection, Increase Microcirculation, and Modulate Skin Properties of Women|journal=J. Nutr.|date=27 Abril 2011|volume=141|issue=6|pages=1202–1208|doi=10.3945/jn.110.136465|pmid=21525260}}&lt;/ref&gt; ken mangpa-adu ti densidad ti minerales ti tulang. Ti berde a tsa ket naibagaga pay nga addaan kadagiti &quot;kontra-pibrotiko a tagikua, ken neuroprotektibo a bileg&quot;&lt;ref name=&quot;pmid16582024&quot;&gt;{{Cite journal | last1 = Cabrera | first1 = C. | last2 = Artacho | first2 = R. | last3 = Giménez | first3 = R. | title = Beneficial effects of green tea--a review | journal = Journal of the American College of Nutrition | volume = 25 | issue = 2 | pages = 79–99 | year = 2006 | pmid = 16582024| doi=10.1080/07315724.2006.10719518}}&lt;/ref&gt; Nasken pay dagiti mainayon a panagsukisok tapno &quot;napno a maawatan dagiti kontribusionna iti salun-at ti tao, ken ti panagbalakad ti kankanayon a panaginum kadagiti Akinlaud a dieta.&quot;&lt;ref name=&quot;pmid16582024&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
{{cite book |url= http://books.google.com/books?id=DJ2j_bX6WTUC&amp;pg=PA8#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Tea: The Drink that Changed the World |author= Martin, Laura C. |publisher=Tuttle Publishing|year=2007 |ref=Martin|isbn=0-8048-3724-4}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commonscat-inline|Tea|Tsa}}
* {{dmoz|Shopping/Food/Beverages/Coffee_and_Tea/Tea/}}

[[Kategoria:Tsa|*]]
[[Kategoria:Dagiti apit]]
[[Kategoria:Makaagas a mulmula]]

{{nangruna-pungol}}</text>
      <sha1>qadw9lr43p4fd6ume1dd82hhzntnabl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Internasional a Ponetiko nga Alpabeto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32515</id>
    <revision>
      <id>406413</id>
      <parentid>400851</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5321" sha1="4oxqg34vyw20pgwl5blawx7z9j74lt8" xml:space="preserve">Ti '''Internasional a Ponetiko nga Alpabeto''' ('''IPA''')&lt;ref group=note&gt;&quot;Ti akronimo nga 'IPA' ket nainget a mangitudo [...] iti Inggles nga 'International Phonetic Association'. Ngem itan ket kadawyanen a panagsanay a maus-usar ti akronimo a mangitudo iti alpabeto (manipud ti Inggles iti 'International Phonetic Alphabet'). Dagiti linaon ket isuda metten ti mangipalawag kadagiti dua a panag-usar.&quot; (Laver 1994:561)
&lt;/ref&gt; ket maysa a sistema ti [[alpabeto]] iti [[ponetiko a transkripsion|ponetiko a notasion]] a kangrunaan a naibatay iti [[Latin nga abesedario|Latin nga alpabeto]]. Daytoy ket inaramid babaen ti [[Gunglo ti Internasional a Ponetiko]] a kas alagaden a representasion kadagiti uni ti [[maisasao a pagsasao]].&lt;ref name=&quot;IPA 1999&quot;&gt;International Phonetic Association (IPA), ''Handbook''.&lt;/ref&gt; Ti IPA ket inus-usar babaen dagiti [[leksikograpia|leksikograpo]], dagiti estudiante ken dagiti manursuro ti [[ganganaet a pagsasao]], [[lingguistika|lingguista]], [[patolohia ti maibitla a pagsasao|patologo ti maibitla a pagsasao]], dagiti [[kumakanta]], dagiti [[aktor]], dagiti agar-aramid ti [[naaramid a pagsasao]], ken dagiti [[patarus|agipatpatarus]].&lt;ref name=&quot;world&quot;&gt;{{Cite book|last=MacMahon|first=Michael K. C.|chapter=Phonetic Notation|editor=P. T. Daniels ke ni W. Bright |title=The World's Writing Systems|url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780195079937/page/821 821]–846|publisher=Oxford University Press|year=1996|location=New York|isbn=0-19-507993-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Joan |last=Wall |title=International Phonetic Alphabet for Singers: A Manual for English and Foreign Language Diction |publisher=Pst |year=1989 |isbn=1-877761-50-8 |url=http://www.amazon.com/International-Phonetic-Alphabet-Singers-Language/dp/1877761508}}&lt;/ref&gt;

==Dagiti nota==
{{Reflist|group=note}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
{{Refbegin|30em}}
*{{Cite journal|last=Ball|first=Martin J.|last2= Esling |first2= John H. |last3= Dickson |first3= B. Craig. |year=1995|title=The VoQS system for the transcription of voice quality|journal=Journal of the International Phonetic Alphabet|volume=25|issue=2|pages=71–80|doi=10.1017/S0025100300005181}}
*{{Cite journal|last=Duckworth |first=M. |author2=G. Allen, M.J. Ball |date=Disiembre 1990 |title=Extensions to the International Phonetic Alphabet for the transcription of atypical speech |journal=Clinical Linguistics and Phonetics |volume=4 |issue=4 |pages=273–280 |doi=10.3109/02699209008985489}}
*{{Cite journal|last=Hill |first=Kenneth C. |date=Marso 1988 |last2=Pullum  |first2=Geoffrey K. |last3=Ladusaw |first3=William |title=Review of ''Phonetic symbol guide'' by G. K. Pullum &amp; W. Ladusaw |journal=Language |volume=64 |issue=1 |pages=143–144 |doi=10.2307/414792 |jstor=414792}}
*{{Cite journal|author=International Phonetic Association|year=1989|title=Report on the 1989 Kiel convention|journal=Journal of the International Phonetic Alphabet|volume=19|issue=2|pages=67–80}}
*{{Cite book|author=International Phonetic Association|year=1999|title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet|url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-65236-7}} (hb); {{ISBN|0-521-63751-1}} (pb).
* {{Cite book|last=Jones |first=Daniel|title=English pronouncing dictionary |year=1988| edition= revised 14th |publisher=Dent |location=London |oclc=18415701|isbn=0-521-86230-2}}
*{{Cite journal|last=Ladefoged |first=Peter |date=Septiembre 1990 |title=The revised International Phonetic Alphabet |journal=Language |volume=66 |issue=3 |pages=550–552 |doi=10.2307/414611 |jstor=414611}}
*{{Cite journal|last=Ladefoged |first=Peter |author2=Morris Hale |date=Septiembre 1988 |title=Some major features of the International Phonetic Alphabet |journal=Language |volume=64 |issue=3 |pages=577–582 |doi=10.2307/414533 |jstor=414533}}
*{{Cite book|last=Laver|first=John|title=Principles of Phonetics|url=https://archive.org/details/principlesofphon0000lave|year=1994|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=0-521-45031-4}} (hb); {{ISBN|0-521-45655-X}} (pb).
*{{Cite book|last=Pullum |first=Geoffrey K.  |author2=William A. Ladusaw |title=Phonetic symbol guide |url=https://archive.org/details/phoneticsymbolgu0000pull |year=1986 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0-226-68532-2}}
*{{Cite book|last=Skinner |first=Edith |last2= Monich |first2=Timothy |last3= Mansell |first3= Lilene  |title=Speak with Distinction |url=https://archive.org/details/speakwithdistinc0000skin |location=New York, NY |publisher=Applause Theatre Book Publishers |year=1990|isbn=1-55783-047-9}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|International Phonetic Alphabet|{{PAGENAME}}}}
{{Commonscat-inline|IPA charts}}
*[http://www.langsci.ucl.ac.uk/ipa/ Website ti Gunglo ti INternasional a Ponetiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502080218/http://www.langsci.ucl.ac.uk/ipa/ |date=2010-05-02 }}
*[http://web.uvic.ca/ling/resources/ipa/ipa-lab.htm Laboratorio ti Lingguistika ti IPA LAB]

[[Kategoria:Internasional a Ponetiko nga Alpabeto| ]]
[[Kategoria:Unicode]]

{{pungol}}</text>
      <sha1>4oxqg34vyw20pgwl5blawx7z9j74lt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Serbio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32554</id>
    <revision>
      <id>406404</id>
      <parentid>404674</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7514" sha1="m1cngawuk2lski83bdtnwluhccjq2z3" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Serbio
|nativename=српски ''srpski''
|pronunciation={{IPA-sh|sr̩̂pskiː|}}
|map=Map of Serbian language - official or recognized.PNG
|mapcaption=
{{legend|#004DFF|Pagpagilian a ti Serbio ket opisial a pagsasao.}}
{{legend|#88C4FF|Pagpagilian a a mabigbigan a kas minoridad a pagsasao.}}
|states=Serbia, Montenegro, Kroasia, Bosnia, ken dagiti kaaruba a rehion
|region =
|speakers=12 mil. &lt;ref&gt;http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/125/Dru%C5%A1tvo/45760/Srpski+jezik+govori+12+miliona+ljudi+.html&lt;/ref&gt;
|date=2006
|ref=&lt;ref&gt;Mairaman, manipud idi 2006, 6.62 a riwriw idiay Serbiamillion in Serbia nga awan ti Kosovo (88% iti populasion), 1.49 a riwriw idiay Bosnia (37.1%), 400,000 idiay Montenegro (60%), 133,000 idiay Kosovo, 45,000 idiay Kroasia, ken 36,000 idiay Amianan a Macedonia. ''Ensiklopedia ti Pagsasao ken Lingguistika'', Maika-2 nga ed.&lt;/ref&gt;
|speakers2=
|familycolor=Indo-Europeano
|fam2=[[Sasao a Balto-Eslabo|Balto-Eslabo]]
|fam3=[[Sasao nga Eslabo|Eslabo]]
|fam4=[[Sassao nga Abagatn nga Eslabo|Abagatan nga Eslabo]]
|fam5=Lumaud&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=374-16 Ethnologue.com]&lt;/ref&gt;
|fam6=[[Pagsasao a Serbo-Kroata|Serbo-Kroata]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=hbs |title=Serbio |publisher=Ethnologue.com |date= |accessdate=2010-04-24}}&lt;/ref&gt;
|fam7=''[[Dialekto ti Shtokavian|Shtokavian]]''
|fam8=''Neo-Shtokavian''
|fam9=''[[Dialekto ti Akin-daya a Herzegovina|Akin-daya a Herzegovina]]''
|iso1=sr
|iso2=srp
|iso3=srp
|lingua=part of [[53-AAA-g]]
|script      = [[Siriliko a sinuratan|Siriliko]] ([[Serbio Siriliko nga abesedario|Serbio nga abesedario]])&lt;br&gt;[[Latin a sinuratan|Latin]] ([[Lating nga alpabeto ni Gaj|alpabeto ni Gaj]])&lt;br&gt;[[Yugoslav a Braille]]
|nation={{SRB}}&lt;br&gt;{{BIH}}
|minority={{CRO}}&lt;br&gt;{{HUN}}&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/langmin/euromosaic/hu_de.pdf Ec.Europa.eu]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{MNE}}&lt;br&gt;{{SVK}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.b92.net/eng/news/society-article.php?yyyy=2010&amp;mm=02&amp;dd=09&amp;nav_id=65083 |title=B92.net |access-date=2014-03-11 |archive-date=2013-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110174015/http://www.b92.net/eng/news/society-article.php?yyyy=2010&amp;mm=02&amp;dd=09&amp;nav_id=65083 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{CZE}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.minorityrights.org/?lid=1834 |title=Minority Rights Group International : Czech Republic : Czech Republic Overview |publisher=Minorityrights.org |date= |accessdate=2012-10-24}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{MKD}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.minorityrights.org/?lid=4021 |title=Minority Rights Group International : Macedonia : Macedonia Overview |publisher=Minorityrights.org |date= |accessdate=2012-10-24}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{ROM}}
|agency=[[Opisina ti Panangiyalagad ti Pagsasao a Serbio]]
|notice=IPA
}}

Ti '''Serbio''' ({{lang-sr-cyr|српски}}, [[Latin nga alpabeto ni Gaj|Latin]]: ''srpski'', {{IPA-sh|sr̩̂pskiː|pron}}) ket dagiti [[alagaden a pagsasao|naiyalagad]] a [[Karuay (lingguistika)#Dagiti alagaden a karuay|karuay]] ti [[pagsasao a Serbo-Kroata]]&lt;ref&gt;David Dalby, ''Linguasphere'' (1999/2000, Obserbatorio ti Linguaespero), pg. 445, 53-AAA-g, &quot;Srpski+Hrvatski, Serbo-Kroata&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Benjamin W. Fortson IV, ''Indo-European Pagsasao ken Kultura: Ti Pangyuna'', Maika-2 nga ed. (2010, Blackwell), pg. 431, &quot;Gapu ti mutual a pannakiinnawatda, ti Serbio, Krota, ken Bosnio ket kadawyan nga insursuro a mangbukbukel ti maysa a pagsasao a tinawtawagan ti Serbo-Kroata.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Václav Blažek, &quot;Iti Internal a Pannakaidasig iti Sasao nga Indo-Europeano: Sukimat&quot; [http://www.phil.muni.cz/linguistica/art/blazek/bla-003.pdf naala idi 20 Okt 2010], pp. 15-16.&lt;/ref&gt; a kaaduan nga inus-usar babaen dagiti [[Tattao a Serbio|Serbio]] idiay [[Serbia]], [[Montenegro]],&lt;ref&gt;Datos ti Senso ti Montenegro idi 2011, Montstat, http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf&lt;/ref&gt; ken [[Bosnia ken Herzegovina]]. Iti pay maipatinayon, daytoy ket mabigbigan a kas minoridad a pagsasao idiay [[Kroasia]], [[Amianan a Macedonia]], [[Romania]], [[Hungaria]], [[Eslobakia]], [[Republika a Tseka]], [[Albania]] ken [[Gresia]].

Ti Alagaden a Serbio ket naibatay iti kaaduan a dialekto ti Serbo-Kroata, ti [[dialekto ti Shtokavian|Shtokavian]] (nga ad-adu a naisangsangayan iti [[dialekto ti Šumadija-Vojvodina|Šumadija-Vojvodina]] ken dagiti [[dialekto ti Akin-daya a Herzegovina]]&lt;ref&gt;{{citation |author1=Ljiljana Subotić |author2=Dejan Sredojević |author3=Isidora Bjelaković |title=Fonetika i fonologija: Ortoepska i ortografska norma standardnog srpskog jezika |language=Serbio |year=2012 |publisher=FILOZOFSKI FAKULTET NOVI SAD |url=http://digitalnabiblioteka.tk/digitalna-biblioteka?task=view&amp;id=56&amp;catid=903 |access-date=2014-03-11 |archive-date=2014-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103173557/http://digitalnabiblioteka.tk/digitalna-biblioteka?task=view&amp;id=56&amp;catid=903 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, nga isu pay ti batayan ti [[pagsasao a Kroata|Alagaden a Kroata]], [[pagsasao a Bosnio|Bosnio]], ken [[pagsasao a Montenegrino|Montenegrino]] &lt;ref&gt;[http://www.rferl.org/content/Serbian_Croatian_Bosnian_or_Montenegrin_Many_In_Balkans_Just_Call_It_Our_Language_/1497105.html Serbio, Kroata, Bosnio, Wenno Montenegrino? Wenno Ti laeng 'Pagsasaomi'?], ''Radio Free Europe'', Pebrero 21, 2009&lt;/ref&gt; Ti sabali pay a dialekto nga isasao dagiti Serbio ket ti [[dialekto ti Torlaki|Torlak]] idiay akin-abagatan a daya a Serbia, ken transisional daytoy ti [[pagsasao a Masedonio|Masedonio]] ken [[pagsasao a Bulgaro|Bulgaro]].

Ti Serbio ket praktikal nga isu-isu ti Europeano nga alagaden a pagsasao nga addaan ti kompleto a sinkroniko a [[digrapia]],&lt;ref&gt;http://www.deepdyve.com/lp/de-gruyter/digraphia-in-the-territories-of-the-croats-and-serbs-9biWZDK0Vs/1&lt;/ref&gt; nga agus-usar kadagiti alpabeto ti [[abesedario ti Serbio Siriliko|Siriliko]] ken [[Latin nga alpabeto ni Gaj|Latin]]; dagiti agsasao ket nalaingda a basaenda dagiti dua nga eskritu. Ti alpabeto ti Serbio Siriliko ket naaramid idi 1814 babaen ti Serbio a lingguista  ani [[Vuk Stefanović Karadžić|Vuk Karadžić]], nga isu ket nangpartuat ti alpabeto kadagiti pamunganayan ti [[ponemiko nga ortograpia|ponemiko]]. Ti Latin nga alpabeto ket dinaremdem babaen ti Kroata a lingguista a ni [[Ljudevit Gaj]] idi 1830.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
*{{cite book|author=Greenberg, Robert David |title=Language and identity in the Balkans: Serbio and its disintegration|url=https://archive.org/details/languageidentity0000gree |year=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-925815-4}} (naiprenta manne idi 2008 a kas {{ISBN| 978-0-19-920875-3}})
* {{cite journal |author=Gröschel, Bernhard |title=Postjugoslavische Amtssprachenregelungen - Soziolinguistische Argumente gegen die Einheitlichkeit des Serbokroatischen? |trans-title=Post-Yugoslav Official Languages Regulations – Sociolinguistic Arguments Against Consistency of Serbio? |language=Aleman |url=http://scindeks.ceon.rs/article.aspx?query=RELRID%26and%26558358&amp;page=2&amp;sort=1&amp;stype=0&amp;backurl=%2FRelated.aspx%3Fref%3D558358 |publisher=Srpski jezik |volume=8 |issue=1-2 |pages=135–196 |year=2003 |issn=0354-9259 }}{{Natay a silpo|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{InterWiki}}
{{Commonscat-inline|Serbian language|{{PAGENAME}}}}

{{DEFAULTSORT:Serbo, Pagsasao}}
[[Kategoria:Pagsasao a Serbio| ]]

{{pagsasao-pungol}}</text>
      <sha1>m1cngawuk2lski83bdtnwluhccjq2z3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rutaceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32617</id>
    <revision>
      <id>406585</id>
      <parentid>404896</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7925" sha1="fj7uc7jffmh9559xiw9gxz9rhjamy26" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| image = Skimmia reevesiana2.jpg
| image_caption = ''[[Skimmia japonica]]''
| taxon = Rutaceae
| authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]], 1789&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?979 |title=''Rutaceae''  Juss., nom. cons. |work=[[Germplasm Resources Information Network]] |publisher=United States Department of Agriculture |date=2003-01-17 |accessdate=2009-04-11 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506180339/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?979 |archivedate=2009-05-06 |df= }}&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = Dagiti [[Pamilia (biolohia)|subpamilia]]
| subdivision = 
[[Rutoideae]]&lt;br /&gt;
[[Spathelioideae]]&lt;br /&gt;
[[Dictyoloma]]toideae&lt;br /&gt;
[[Toddalioideae]]&lt;br /&gt;
[[Flindersioideae]]&lt;br /&gt;
[[Aurantioideae]]&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/?id=oumyfO-NHuUC |first=Armen |last=Takhtajan |title=Flowering Plants |edition=2 |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-9608-2 |pages=375–376}}&lt;/ref&gt;
| diversity = Dagiti agarup a 160 henero, nga agdagup kadagiti sumurok a 1600 a sebbangan.
| diversity_link = listaan dagiti henero ti Rutaceae
| range_map = Cneoroideae distribution.svg
| range_map_caption = Sakop ti subpamilia ti Cneoroideae
| range_map2 = Rutoideae distribution.svg
| range_map2_caption = Sakop ti subpamilia ti  Rutoideae
}}

Ti '''Rutaceae''', kadawyan nga ammo a kas ti [[Ruta graveolens|rue]]&lt;ref name=&quot;BoDD&quot;&gt;[https://www.botanical-dermatology-database.info/BotDermFolder/RUTA.html RUTACEAE] iti [https://www.botanical-dermatology-database.info/ BoDD &amp;#8211; Botanical Dermatology Database]&lt;/ref&gt; wenno pamilia ti [[citrus]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.plantsystematics.org/taxpage/0/family/Rutaceae.html |title=Archive copy |access-date=2014-03-17 |archive-date=2023-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619142850/http://www.plantsystematics.org/taxpage/0/family/Rutaceae.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ket [[pamilia (biolohia)|pamilia]] dagiti [[agsabsabong a mula]], a kadawyan a naikabil iti [[urnos (biolohia)|urnos]] ti [[Sapindales]].

Dagiti sebbangan ti pamilia ket kadawyan nga addaan dagitoy iti [[sabong]] a mabingbingay kadagiti uppat wenno lima a paset, ken kadawyan nga addaan iti napigsa nga ayumuom. Dagitoy ket sumakop iti porma ken kadakkel manipud kadagiti [[hierba]] aginggana kadagiti [[arbusto]] ken babassit a [[kayo]].

Ti kangrunaan unay iti ekonomia a [[henero]] iti pamilia ket ti ''[[Citrus]]'', a mangiraman ti [[dalandan]] (''C. sinensis''), [[limon]] (''C.'' × ''limon''), [[grapefruit]] (''C. paradisi''), ken [[dalayap]] (nadumaduma, ken kaaduan  ti ''C. aurantifolia'', ti [[key lime]]). Ti ''[[Boronia]]'' ket dakkel a henero ti Australia, ken adda met dagiti kameng  a mulmula a nabaglo unay ti sabsabongda ket inus-usar iti komersial a panagpataud ti [[Kammasapulan a lana|lana]]. Dagiti sabali pay a dakkel a henero ket ti ''[[Zanthoxylum]]'', ''[[Melicope]]''ken ''[[Agathosma]]''.
Adda met dagiti agarup a 160 [[henero]] iti pamilia ti Rutaceae:[[Listaan ti Rutaceae genera]]

== Dagiti pannakailasin ==
Kaaduan ti sebbangan ket [[kaykayo]] wenno dagiti [[arbusto]], ken dagiti saan unay nga adu a [[hierba]] (''[[Boenninghausenia]]'' ken ''[[Dictamnus]]''), ti kankanayon nga aromatiko nga addaan kadagiti [[glandula]] kadagiti [[bulong]], ken sagpaminsan a kadagiti siit. Dagiti bulong ket kadawyan nga agsumbangir ken [[kompuesto a bulong|kompuesto]], ken awanan kadagiti [[estipula]]. Dagiti pelusido a glandula, ti kita ti aglaon ti lana, ket mabirukan kadagiti bulong nga akin-rebbeng kadagiti aromatiko a banglo dagiti kameng ti pamilia; tradisional a dagitoy ket kangrunaan a [[sinapomorpiko]] a panangilasin a manginagan iti Rutaceae.

Dagiti sabong ket saan nga [[braktea|espesialado]], solitario wenno [[inploressensia|nagririmpuok]], ken manmano nga [[rasimo|awan sanga]], ken nangruna a [[Polinasion|mapulaan]] babaen dagiti insekto. Dagitoy ket [[Simetria ti sabong|nagtimbukel ti sukogna]] wenno (manmano) lateral a simetriko, ken kadawyan a [[seksualidad ti mula|hermaproditiko]]. Dagitoy ket addaan kadagiti uppat wenno lima a [[petalo]] ken [[sepalo]], sagpaminsan a tallo, kaaduana naisinsina, walo aginggana iti sangapulo nga [[estambre]] (lima iti ''[[Skimmia]]'', adu kadagiti ''[[Citrus]]''), ken kadawyan a naisinsina wenno kadagit inadumaduma a grupo. Kadawyan nga agmaymaysa nga stigma nga addaan kadagiti 2 aginggana kadagiti 5 a nagtitipon a [[gineseo|karpela]], ken sagpaminsan nga agsisina dagiti pagiitlogan ngem nagtitipon dagiti estilo.

Ti bunga ti Rutaceae ket agdumaduma ken dagiti bukel adu pay ti padumadumaanda.

== Pannakaidasig ==
Ti pamilia ket asideg a kabagian ti [[Sapindaceae]], [[Simaroubaceae]] ken [[Meliaceae]], ken amin dagitoy ket kadawyan a naikabil iti isu met laeng nga [[urnos (biolohia)|urnos]], urayno adda met dagiti sistema a mangisina iti dayta nga urnos kadagiti [[Rutales]] ken [[Sapindales]]. Dagiti pamilia ti [[Flindersiaceae]] ken [[Ptaeroxylaceae]] ken sagpaminsan dagitoy a naisinsina, ngem tatta nga aldawen ket kadawyan a naikabkabil iti Rutaceae, kasla dagiti dati pay a [[Cneoraceae]]. Ti maipapan iti subpamilia a gunglo ket saan pay a napno a nasolbar, ngem ti subpamilia ti [[Aurantioideae]] (Citroideae) ket nasayaat a nasuportaran; ti pannakaikabil kadagiti nadumaduma a henero ket agtultuloy a saan a nalawag .

== Dagiti nangruna a sebbangan ==
{{Kitaen pay ti|Listaan dagiti henero ti Rutaceae}}
[[Papeles:NIH citrus.jpg|thumb|Nadumaduma a bungbunga ti ''Citrus'']]
Ti pamilia ket nasayaat ti kinapangrunanan iti ekonomia kadagiti napudot a klima ken dagiti sub-tropikal a klima para kadagiti nadumaduma a makan a bungbunga iti henero ti ''[[Citrus]]'', kasla iti [[dalandan]], [[limon]], [[kalamansi]], [[dalayap]], [[kumquat]], [[Mandarin a dalandane|mandarin]] ken [[grapefruit]]. Dagiti saan a citrus a bunga ket mairaman ti [[puraw a sapote]] (''Casimiroa edulis''), [[Orangeberry]] (''Glycosmis pentaphylla''), [[Clymenia (mula)|Clymenia]] (''Clymenia polyandra''), Limeberry (''[[Triphasia trifolia]]''), ken ti [[Bael]] (''Aegle marmelos''). Dagiti dadduma pay a mula ket ket naimuyongan iti [[hortikultura]]: dagiti sebbangan ti ''[[Murraya]]'' ken ''[[Skimmia]]'' , kas pagarigan dagiti sebbangan ti ''[[Ruta]]'', ''[[Zanthoxylum]]'' ken ''[[Casimiroa]]'' ket [[Herbalismo|makaagas]]. Adda met dagiti nadumaduma a mula nga inus-usar ti industria ti [[bagbanglo]],kasla iti Lumaud ti Australia a ''[[Boronia megastigma]]''.

Ti henero ti ''[[Pilocarpus]]'' ket addaan kadagiti sebbangan ti (''P. jaborandi'', ken ''P. microphyllus'' manipud idiay Brasil, ken ti ''P. pennatifolius'' manipud idiay Paraguay) a nagtaudan ti agas a [[pilokarpina]], nga inus-usar a panangagas iti glaucoma.

Dagiti sebbangan ket naaramid manipud kadagiti bilang ti sebbangan dagiti henero ti [[Zanthoxylum]], a naipangpangruna ti [[sili ti Sichuan]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
*{{cite book |last=Singh |first=Gurjaran |title=Plant Systematics: An Integrated Approach |url=https://archive.org/details/plantsystematics0000sing |year=2004 |publisher=Science Publishers |location=Enfield, New Hampshire |isbn=1-57808-342-7| pages=[https://archive.org/details/plantsystematics0000sing/page/438 438]–440}}
*{{cite journal |last=Chase |first=Mark W. |author2=Cynthia M. Morton &amp; Jacquelyn A. Kallunki |date=Agosto 1999 |title=Phylogenetic relationships of Rutaceae: a cladistic analysis of the subfamilies using evidence from RBC and ATP sequence variation |journal=American Journal of Botany |volume=86 |issue=8 |pages=1191–1199 |url=http://www.amjbot.org/cgi/content/full/86/8/1191|accessdate=2007-08-30 |doi=10.2307/2656983 |pmid=10449399 |jstor=2656983 |publisher=Botanical Society of America}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commonscat-inline|Rutaceae}}
*{{Wikispecies-inline}}

{{Taxonbar|from=Q146030}}

[[Kategoria:Rutaceae| ]]</text>
      <sha1>fj7uc7jffmh9559xiw9gxz9rhjamy26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Antoine Laurent de Jussieu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32619</id>
    <revision>
      <id>406565</id>
      <parentid>347292</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6183" sha1="izc73j9h5t3vrtfj4boyfmzxhudu31z" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| name                    = Antoine Laurent de Jussieu
| image                   = Jussieu Antoine-Laurent de 1748-1836.jpg
| image_size             = 
| caption                 = 
| birth_date              = {{Petsa ti pannakaipasngay|1748|4|12|df=y}}
| birth_place             = [[Lyon]], [[Pransia]]
| death_date              = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1836|9|17|1748|4|12|df=y}}
| death_place             = 
| residence               = {{wagaywaypagilian|Pransia}}
| nationality             = {{wagaywaypagilian|Pransia}}
| field                   = [[Botanika]]
| work_institution        = [[Jardin des Plantes|Hardin ti Mulmula]]
| alma_mater              = 
| doctoral_advisor        = 
| doctoral_students       = 
| known_for               = Panangidasig kadagiti [[mula nga agsabsabong]]
| author_abbreviation_bot = Juss.
}}
Ni '''Antoine Laurent de Jussieu''' (12 Abril 1748 – 17 Septiembre 1836) maysa idi a [[Tattao a Pranses|Pranses]] a [[botanika|botaniko]], a naindayegan a kas ti immuna a nangipalaak iti natural a pannakaidasig dagiti [[agsabsabong a mula]]; kaaduan iti sistemana ket agtultuloy a maus-usar tatta nga aldaw. Ti panangidasigna ket naibatay iti ken naipaatiddog a di-naipablaak nga obra babaen ti ulitegna, ti botaniko a ni [[Bernard de Jussieu]].

== Biag ==
Ni Jussieu ket naipasngay idi idiay [[Lyon]]. Isu ket napan idiay [[Paris]] tapno agadal iti [[medisina]], ken nagturpos idi 1770. Isu ket propesor idi ti botanika idiay [[Jardin des Plantes]] manipud idi 1770 aginggana idi 1826. Ti anakna a lalaki a ni [[Adrien-Henri de Jussieu|Adrien-Henri]] ket nagbalin met a botaniko.

Iti panagadalan kadagiti agsabsabong a mula, ti ''Genera plantarum'' (1789), ni Jussieu ket nangampon ti metolohia a naibatay iti panagusar kadagiti nadumaduma a karakter tapno maipalawag dagiti grupo, ti maysa a panunot a naala manipud iti Eskoses-Pranses a naturalista a ni [[Michel Adanson]]. Daytoy ket signipikante a pannakapasayaat iti &quot;artifpisial&quot; a sistema ni [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], a ti kadayegan nga obrana ket ti pannakaidasig dagiti mula kadagiti klase ken dagiti urnos a naibatay itibilang dagiti [[estabre]] ken dagiti [[pistil]]. Ni Jussieu ket inus-usarna met idi ti [[binomio a nomenklatura]] Linnaeus, a nagresultaan ti obra a kaaduan a nakaabot ti adu nga impakto; kaaduan kadagiti agdama nga aldaw a pamilia ti mula ket agtultuloy pay laeng a naigupit kenni Jussieu. Ti 1981 a ''Pakasaritaan ti siensia ti botanika'' ni Morton ket nakabilang kadagiti 76 a pamilia ni Jussieu a naikonserba idiay [[ICBN]], no kas pagarigan a maigiddiat laeng kadagiti 11 para kenni Linnaeus. Iti panagsursurat ti natural a sistema, ni [[Sydney Howard Vines]] ket inbagbagana a {{quote|&quot;Ti gloria iti daytoy a nasayaat a pannakagn-od ket tagikua met ni Jussieu: isu idi ket makabael a tao a husto a nagparang iti sikolohiko a kanito, ken ti lallaki a nagparang a nakaaramid, ken agtuloyto a mangaramid, amin a nalatak a panagisapasap iti siensia.&quot;&lt;ref name=&quot;Vines 1913&quot;&gt;{{cite book | author = Vines, Sydney Howard | year = 1913 | chapter = Robert Morison 1620–1683 and John Ray 1627–1705 | pages = 8–43 | editor = Oliver, Francis Wall | title = Makers of British botany | url = https://archive.org/details/makersofbritishb00oliv | publisher = Cambridge University Press | authorlink = Sydney Howard Vines | editor-link = Francis Wall Oliver}}&lt;/ref&gt;}}

Idi 1788, isu ket nabutosan a gangganaet a kameng ti] [[Naarian a Sueko nga Akademia dagiti Siensia]].

Isu ket kameng idi ti Masoniko a  Pagdagusan ti [[Les Neuf Sœurs]].

== Dagiti obra ==
[[Papeles:Genera plantarum jussieu.jpg|thumb]]
* {{cite book |last=Jussieu |first=Antoine Laurent de |year=1789 |title=Genera plantarum : secundum ordines naturales disposita, juxta methodum in Horto regio parisiensi exaratam, anno M.DCC.LXXIV |location=Paris |oclc=5161409 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/item/7125 |accessdate=2009-08-19 }}
* {{cite book |last=Jussieu |first=Antoine Laurent de |title=Opuscules de botanique |url=http://www.biodiversitylibrary.org/item/42195 |accessdate=2009-08-19 }}
* Principes de la méthode naturelle des végétaux. París, 1824.
* 1770 : ''An aeconomiam animalem inter et vegetalem analogiae'' ou ''Comparaison de la structure et des fonctions des organes végétaux avec les phénomènes de la vie animale'' (Thèse défendue devant la faculté de médecine de Paris)
* 1773 : [http://books.google.de/books?id=geEEAAAAQAAJ&amp;pg=PA214 ''Mémoire sur la famille des renonculacées'' Iti: ''Histoire de l'Académie Royale des Sciences. Année 1773''. Paris 1777, p. 214–240].
* 1774 : [http://books.google.de/books?id=7g8VAAAAQAAJ&amp;pg=PA175 ''Exposition d'un nouvel ordre de plantes adopté dans les démonstrations du Jardin royal'' Iti: ''Histoire de l'Académie Royale des Sciences. Année 1774''. Paris 1777, p. 175–197].
* [http://books.google.de/books?id=geEEAAAAQAAJ&amp;pg=PA214 ''Examen de la famille des Renoncules.'' In: ''Histoire de l'Académie Royale des Sciences. Année 1773''. Paris 1777, pp. 214–240]

[[Papeles:David d'Angers - Jussieu.jpg|thumb|150px|Bust of Antoine-Laurent de Jussieu babaen ni [[David d'Angers]] (1837).]]
[[Papeles:Pierre-Jean David d'Angers - Antoine-Laurent Jussieu (1748-1836) - Walters 54834.jpg|thumb|200px|Medalion ni Jussieu babaen ni [[ David d'Angers]]]]

{{botaniko|Juss.|Jussieu, Antoine Laurent de}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{commonscat-inline|Antoine-Laurent de Jussieu}}
{{Reflist}}
* Duane Isely, ''One hundred and one botanists'' (Iowa State University Press, 1994), pp.&amp;nbsp;118–120
*{{EB1911|title=De Jussieu |url=http://www.1911encyclopedia.org/De_Jussieu}}

== Bibliograpia ==
*{{cite book|last=Stevens|first=Peter Francis|title=The Development of Biological Systematics: Antoine-Laurent de Jussieu, Nature, and the Natural System|publisher=Columbia University Press, 2013|isbn=0-231-51508-1|url=http://books.google.ca/books?id=kh9HXVALm9oC|accessdate=4 Pebrero 2014|year=2013}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Jussieu, Antoine Laurent De}}
[[Kategoria:Dagiti botaniko manipud iti Pransia]]
[[Kategoria:1748 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1836 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>izc73j9h5t3vrtfj4boyfmzxhudu31z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Kanares</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32622</id>
    <revision>
      <id>406411</id>
      <parentid>404846</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 7 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16394" sha1="epmwm3z8vyacz7nxcq9x3nnllbigjb4" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name        = Kanares
|image = Каннада.PNG
|nativename  = {{IAST|''kannaḍa ''}}
|pronunciation = [ˈkʌnnəɖɑː]
|states      = India – [[Karnataka]], [[Kasargod|Kasaragod, Kerala]], [[Maharashtra]], [[Andhra Pradesh]], [[Goa]], [[Tamil Nadu]] ken ti signipikante a minoridad dagiti komunidad ti ruar ti India idiay [[Estados Unidos]], [[Kanada]], [[Australia]], [[Malaysia]], [[Singapur]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.singara.org/aboutus.php |title=Singara – Kanares Sangha (Singapur) |access-date=2014-03-18 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210121229/http://www.singara.org/aboutus.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Nagkaykaysa a Pagarian]], [[Alemania]], [[Hong Kong]], [[Baro a Selanda]], [[Maurisius]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=115832 |title=Mallige Kannada Balaga: Spreading Fragrance of Karnataka in Mauritius |publisher=Daijiworld.com |date= |accessdate=2013-02-12}}&lt;/ref&gt; [[United Arab Emirates]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=97803 |title=Dubai: Kannada Koota UAE to Hold 'Sangeetha Saurabha' |publisher=Daijiworld.com |date= |accessdate=2013-02-12}}&lt;/ref&gt; [[Thailand]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thaikannadabalaga.com/ |title=Thai Kannada Balaga |publisher=&quot;Thai Kannada Balaga&quot; |date= |accessdate=2013-02-12 |archive-date=2013-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130228070409/http://www.thaikannadabalaga.com/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228070409/http://www.thaikannadabalaga.com/ |date=2013-02-28 }}&lt;/ref&gt;
|region      =
|ethnicity   = [[Kannadiga]]
|speakers    = {{sigfig|40.1|2}} a riwriw
|date        = 2007
|ref         =&lt;ref&gt;[[Nationalencyklopedin]] &quot;Världens 100 största språk 2007&quot; Dagiti 100 a Pagsasao idi 2007&lt;/ref&gt;
|speakers2   = {{sigfig|11.4|2}} a riwriw a kas maikadua a pagsasao&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-14/india/28117934_1_second-language-speakers-urdu |title=Indiaspeak: English is our 2nd language |work=Times of India |date=14 Marso 2010 |accessdate=2013-02-12 |archive-date=2011-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504030941/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-14/india/28117934_1_second-language-speakers-urdu |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110504030941/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-14/india/28117934_1_second-language-speakers-urdu |date=2011-05-04 }}&lt;/ref&gt;
|familycolor = Dravidian
|fam2        = [[Sassao nga Akin-abagatan a Drabida|Akin-abagatan]]
|fam3        = [[Tamil–Kanares]]&lt;ref name=&quot;ta-ka&quot;&gt;Zvelebil (fig.36) ken ni Krishnamurthy (fig.37) ti Shapiro ken ni Schiffman (1981), pp. 95–96&lt;/ref&gt;
|fam4        = [[Kanares–Badaga]]
| ancestor   = [[Daan a Kanares]]
|iso1=kn
|iso2=kan
|iso3=kan
|nation      = [[Karnataka]]
|agency      = Dagiti nadumaduma nga akademia ken Gobierno ti [[Karnataka]]&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Karnataka official language act, 1963{{spaced ndash}}Karnataka Gazette (Extraordinary) Part IV-2A |year=1963 |publisher=Gobierno ti Karnataka|pages=33}}&lt;/ref&gt;
|script      = [[Kanares nga abesedario]] ([[Dagiti Brahmic a sinuratan|Brahmic]])&lt;br /&gt;[[Kanares a Braille]]
|notice=Indic
|map=Kannada language distribution.svg
|mapcaption=Pannakaiwarwaras dagiti patneng nga agsasao ti Kannares idiay India&lt;ref&gt;http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00maplinks/overview/languages/himal1992max.jpg&lt;/ref&gt;

}}

Ti '''Kanares''' ({{lang|kn|ಕನ್ನಡ}} ''kannaḍa'', IPA:[ˈkʌnːəɖɑː) wenno '''''Kanarese''''' ket pagsasao a naisasao idiay [[India]] a kaaduan idiay estado ti [[Karnataka]]. Dagiti patneng nga agsasao ti Kanares ket tinawtawagan kadagiti [[Kannadiga]] ({{IAST|''Kannaḍigaru''}}) ken agarup dagitoy iti 40 a riwriw&lt;ref name=census&gt;{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement3.htm |title=Census 2001: Talen per staat |publisher=Censusindia.gov.in |date= |accessdate=2013-02-12}}&lt;/ref&gt; daytoy ket maysa kadagiti 40 [[Listaan dagiti pagsasao babaen ti bilang dagiti patneng nga agsasao|kaaduan a maisasao a pagsasao iti lubong]]. Daytoy ket maysa kadagiti [[Dagiti pagsasao nga addaan iti opisial a kasasaad idiay India|opisial a kasasaad a pagsasao idiay India]] aken ti opisial ken administratibo a pagsasao iti estado ti Karnataka.&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;{{cite web|url=http://dpal.kar.nic.in/26%20of%201963%20(E).pdf|format=PDF|title=The Karnataka Official Language Act|work=Opisial a website ti Departamento ti Parlamentario a Pannakibiang ken Lehislasion|publisher=Gobierno ti Karnataka|accessdate=29 Hunio 2007}}&lt;/ref&gt;

Ti pagsasao a Kanares ket naisurat babaen ti panagusar ti [[Kanares a sinuratan]], a nagtaud manipud tiw maika-5 a siglo a [[Kadamba a sinuratan]]. Ti Kanares ket epigrapiko a naamammuanen kadagiti napalabas a gudua a milenio, ken ti literario a [[Literatura ti Daan a Kanares|Daan a Kanares]] ket rimmang-ay idi maika-6 a siglo a [[Lumaud a Ganga a Dinastia|Ganga a dinastia]]&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.classicalkannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20LAND%20HISTORY%20AND%20PEOPLE%20HTML/GANGAS%20OF%20TALAKADU%20HTML.htm
|title=Gangas of Talakad
|work=Opisial a website ti Sentral nga Instituto dagiti Pagsasao ti India, India
|publisher=Classicalkannada.org
|accessdate=12 Mayo 2008
|archive-date=2011-07-25
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725175732/http://www.classicalkannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20LAND%20HISTORY%20AND%20PEOPLE%20HTML/GANGAS%20OF%20TALAKADU%20HTML.htm
|url-status=dead
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725175732/http://www.classicalkannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20LAND%20HISTORY%20AND%20PEOPLE%20HTML/GANGAS%20OF%20TALAKADU%20HTML.htm |date=2011-07-25 }}&lt;/ref&gt; ken idi las-ud ti maika-19 a siglo a [[Rashtrakuta a Dinastia]].&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.classicalkannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20LAND%20HISTORY%20AND%20PEOPLE%20HTML/RASHTRAKUTA%20DYNASTY.htm
|title=Rastrakutas
|publisher=Opisial a website ti Sentral nga Instituto dagiti Pagsasao ti India
|accessdate=12 Mayo 2008
|archive-date=2011-01-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110232151/http://www.classicalkannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20LAND%20HISTORY%20AND%20PEOPLE%20HTML/RASHTRAKUTA%20DYNASTY.htm
|url-status=dead
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110110232151/http://www.classicalkannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20LAND%20HISTORY%20AND%20PEOPLE%20HTML/RASHTRAKUTA%20DYNASTY.htm |date=2011-01-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tradition&quot;&gt;Zvelebil (1973), p.7 (Pangyuna, karta)&lt;/ref&gt; Ti kanares ket addaan iti maysa a [[Literatura ti Kanares|di napugpugsay a literario a pakasaritaan]] kadagiti napalabas a rinibo a tawen.&lt;ref name=&quot;thousand&quot;&gt;Garg (1992), p.67&lt;/ref&gt;
ket inkeddengna ti Kanares a [[Dagiti klasiko a pagsasao ti India|klasiko a pagsasao ti India]].&lt;ref name=classical&gt;{{cite web|url=http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=44340|title=Declaration of Telugu and Kannada as classical languages|work=Press Information Bureau|publisher=Ministro ti Kultura, Gobierno ti India|date=31 Oktubre 2008|accessdate=17 Pebrero 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tag&quot;&gt;Kuiper (2011), p.74&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-11-01/india/27919439_1_classical-language-classical-tag-body-of-ancient-literature | work=The Times of India | title=Telugu, Kannada get classical tag | date=1 Nobiembre 2008 | access-date=2014-03-18 | archive-date=2013-05-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130508110754/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-11-01/india/27919439_1_classical-language-classical-tag-body-of-ancient-literature | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508110754/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-11-01/india/27919439_1_classical-language-classical-tag-body-of-ancient-literature |date=2013-05-08 }}&lt;/ref&gt; Idi Hulio 2011, ti sentro para iti panagadal ti klasiko a Kanares ket naipatakder a kas paset ti [[Sentral nga Instituto dagiti Pagsasao ti India]] idiay [[Mysore]] tapno mapakabaelan ti panagsukisok iti mainaig iti pagsasao.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/ciil-to-head-centre-for-classical-kannada-study/169646-60-119.html |title=IBNLive – CIIL to head Centre for classical Kannada study |publisher=Ibnlive.in.com |date=23 Hulio 2011 |accessdate=2013-02-12 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111170247/http://ibnlive.in.com/news/ciil-to-head-centre-for-classical-kannada-study/169646-60-119.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111170247/http://ibnlive.in.com/news/ciil-to-head-centre-for-classical-kannada-study/169646-60-119.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
*{{cite book |last= Garg|first= Ganga Ram|title=Encyclopaedia of the Hindu World: A-Aj, Volume 1|chapter=Kannada literature|origyear=1992|year=1992|location=New Delhi|publisher=Concept Publishing Company|isbn=81-7022-374-1}}
* {{Cite book | last = | first =| contribution = Dravidian Studies: Kannada | editor-last = Kuiper | editor-first = Kathleen| title = Understanding India-The Culture of India| year = 2011| place = New York| publisher = Britannica educational Printing| isbn =978-1-61530-203-1 }}
* {{Cite book | last = Steever | first = S. B. | contribution = Kannada | editor-last = Steever | editor-first = S. B. | title = The Dravidian Languages (Routledge Language Family Descriptions) | url = https://archive.org/details/dravidianlanguag0000unse | year = 1998 | pages = [https://archive.org/details/dravidianlanguag0000unse/page/129 129]–157 | place = London | publisher = Routledge. Pp. 436 | isbn = 0-415-10023-2}}
* {{cite book |last=Kloss and McConnell|first=Heinz and Grant D.|title= The Written languages of the world: a survey of the degree and modes of use-vol 2 part1 |year=1978|publisher=Université Laval|location=|isbn=2-7637-7186-6}}
* {{cite book |last=Narasimhacharya|first=R|title= History of Kannada Literature|origyear=1988|year=1988|publisher=Asian Educational Services|location=New Delhi, Madras|isbn=81-206-0303-6}}
* {{cite book |last=Rice|first=E.P.|title= Kannada Literature|origyear=1921|year=1982|publisher=Asian Educational Services|location=New Delhi|isbn=81-206-0063-0}}
* {{cite book |last=Rice|first=B.L.|title= Mysore Gazatteer Compiled for Government-vol 1|url=https://archive.org/details/mysoregazetteerc0000rice|origyear=1897|year=2001|publisher=Asian Educational Services|location=New Delhi, Madras|isbn=81-206-0977-8}}
* {{cite book |last=Kamath|first=Suryanath U.|title=  A concise history of Karnataka: from pre-historic times to the present|origyear=2001|year=2002|publisher=Jupiter books|location=Bangalore|oclc= 7796041 |lccn=80905179}}
* {{cite book |last=Various|first= |title=Encyclopaedia of Indian literature-vol 2|origyear=1988|year=1988|publisher=Sahitya Akademi |location= |isbn=81-260-1194-7}}
* {{cite book |last=Sastri|first=Nilakanta K.A.|title=  A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar|origyear=1955|year=2002|publisher=Indian Branch, Oxford University Press|location=New Delhi|isbn=0-19-560686-8}}
* {{cite book |last=Ramesh|first=K.V.|title= Chalukyas of Vatapi |origyear=1984|year=1984|publisher=Agam Kala Prakashan|location=New Delhi|isbn= }}
* {{cite book |last=Kittel|first=F|title= A Grammar of the Kannada Language Comprising the Three Dialects of the Language (Ancient, Medieval and Modern)|url=https://archive.org/details/grammarofkannada0000fkit|origyear=1993|year=1993|publisher=Asian Educational Services|location=New Delhi, Madras|isbn=81-206-0056-8}}
* {{cite book |last=Bhat|first=Thirumaleshwara|title=Govinda Pai|origyear=1993|year=1993|publisher=Sahitya Akademi|location= |isbn=81-7201-540-2}}
* {{cite book |last=Zvelebil|first=Kamil|title=Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India|url=https://archive.org/details/smileofmuruganon0000zvel|origyear=1973|year=1973|publisher=BRILL|location=Leiden, Netherlands |isbn=90-04-03591-5}}
* {{cite book |last=Shapiro and Schiffman|first=Michael C., Harold F.|title=Language And Society In South Asia|origyear=1981|year=1981|publisher=Motilal Banarsidass Publishers|location=New Delhi|isbn=81-208-2607-8}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book |last=Masica |first=Colin P.|title=The Indo-Aryan Languages  |url=https://archive.org/details/indoaryanlanguag0000masi |origyear=1991|year=1991|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge |isbn=0-521-29944-6 }}
* {{cite book |last=Thapar|first=Romila|title=  The Penguin History of Early India|url=https://archive.org/details/penguinhistoryof0000romi|origyear=2003|year=2003|publisher=Penguin Books|location=New Delhi|isbn=0-14-302989-4}}
* George M. Moraes (1931), The Kadamba Kula, A History of Ancient and Medieval Karnataka, Asian Educational Services, New Delhi, Madras, 1990 {{ISBN|81-206-0595-0}}
* {{cite book |last=Varadpande|first=Manohar Laxman|title=History of Indian Theatre|url=https://archive.org/details/historyofindiant0000mlva|origyear=1987|year=1987|publisher=Abhinav Publications|location= |isbn=81-7017-221-7}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Kannada language|{{PAGENAME}}}}
{{InterWiki}}
* {{cite news |url=http://www.hindu.com/2003/11/03/stories/2003110304550500.htm |title=Halmidi village finally on the road to recognition, Muralidhara Khajane |accessdate=25 Nobiembre 2006 |work=The Hindu |location=Chennai, India |date=3 Nobiembre 2003 |archive-date=2003-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031124063238/http://www.hindu.com/2003/11/03/stories/2003110304550500.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031124063238/http://www.hindu.com/2003/11/03/stories/2003110304550500.htm |date=2003-11-24 }}
* {{cite news |url=http://www.hindu.com/2005/05/27/stories/2005052703230500.htm |title=Declare Kannada a classical language, Staff reporter |accessdate=25 Nobiembre 2006 |work=The Hindu |location=Chennai, India |date=27 Mayo 2005 |archive-date=2007-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070105151817/http://www.hindu.com/2005/05/27/stories/2005052703230500.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105151817/http://www.hindu.com/2005/05/27/stories/2005052703230500.htm |date=2007-01-05 }}
* {{cite web |url=http://www.intamm.com/journalism/ta-jour3.htm |title=The place of Kannada and Tamil in Indias National Culture |accessdate=25 Nobiembre 2006 |work= |archive-date=2007-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070415154722/http://www.intamm.com/journalism/ta-jour3.htm |url-status=dead }}
* {{cite web |url=http://www.kamat.com/kalranga/kar/literature/history1.htm |title=History of the Kannada Literature, Dr. Jyotsna Kamat |accessdate=25 Nobiembre 2006 |work=}}
* {{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/lr/2003/08/03/stories/2003080300280400.htm |title=Records and revelations, Indira Parathasarathy |accessdate=25 Nobiembre 2006 |work= |archive-date=2010-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021044255/http://www.hinduonnet.com/lr/2003/08/03/stories/2003080300280400.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021044255/http://www.hinduonnet.com/lr/2003/08/03/stories/2003080300280400.htm |date=2010-10-21 }}
* {{cite news |url=http://www.hindu.com/2004/01/24/stories/2004012407180300.htm |title=Ancient inscriptions unearthed, N. Havalaiah |accessdate=25 Nobiembre 2006 |work=The Hindu |location=Chennai, India |date=24 Enero 2004 |archive-date=2004-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040218052747/http://www.hindu.com/2004/01/24/stories/2004012407180300.htm |url-status=dead }}
* {{cite web |url=http://inscriptions.whatisindia.com/ |title=Indian inscriptions-South Indian inscriptions, Vol 20, 18, 17, 15, 11 and 9, Archaeological survey of India, What Is India Publishers (P) Ltd |accessdate= |work= |archive-date=2012-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415023748/http://inscriptions.whatisindia.com/ |url-status=dead }}

{{DEFAULTSORT:Kanares, Pagsasao}}
[[Kategoria:Pagsasao a Kanares| ]]</text>
      <sha1>epmwm3z8vyacz7nxcq9x3nnllbigjb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Birmano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32712</id>
    <revision>
      <id>406402</id>
      <parentid>359726</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5907" sha1="7mfjl1ja0yu7ry4auv328z14wb3eil5" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Birmano
|nativename=မြန်မာစာ (naisurat a Birmano)&lt;br/&gt;မြန်မာစကား (naisasao a Birmano)
|pronunciation={{IPA-my|mjəmàzà|IPA}} wenno {{IPA-my|mjəmà zəɡá|IPA}}
|states= [[Myanmar]]
|region=[[Tailandia]], [[Malaysia]], [[Singapur]]
|ethnicity=[[Tattao a Bamar]]
|speakers = {{sigfig|33.2|2}} a riwriw
|date     = 2007
|ref      = &lt;ref&gt;[[Nationalencyklopedin]] &quot;Världens 100 största språk 2007&quot; Dagiti 100 a Kadakkelan a Pagsasao idi 2007&lt;/ref&gt;
|speakers2=Maikadua a pagsasao: 10 a riwriw
|familycolor=Sino-Tibetano
|fam2=([[Sasao a Tibeto-Burma|Tibeto-Burma]])
|fam3=[[Sasao a Lolo–Birmano|Lolo–Birmano]]
|fam4=[[Sassao a Burmish|Burmish]]
|fam5=Akin-abagatn
|ancestor=[[Daan a Birmano]]
|ancestor2=[[Tengnga a Birmano]]
|script=[[Birmano a sinuratan]]&lt;br&gt;[[Birmano a Braille]]
|nation={{MYA|Burma}}
|agency=[[Komision ti Pagsasao ti Myanmar]]
|iso1=my
|iso2b=bur
|iso2t=mya
|iso3=mya
|lc1=int|ld1=[[Intha a dialekto|Intha]]
|lc2=tvn|ld2=[[Tavoyan a dialektot|Tavoyan]]
|lc3=tco|ld3=[[Dawei a dialekto|Dawei]] (Taungyo)
|notice=IPA
|map=Ethnolinguistic map of Burma 1972 en.svg
|mapsize=250px
|mapcaption=Heograpiko a pannakaiwarwaras ti [[Tattao a Bamar|Bamar]] (dalandan)
}}

Ti '''Birmano''' (Birmano: မြန်မာဘာသာ {{IPA-my|mjəmà bàðà|pron}}&lt;ref&gt;မြန်မာ ''mranma'' mabalin a maibalikas iti {{IPA-my|mjəmà|}} wenno, iti kaaduan a lokal, ဗမာ {{IPA-my|bəmà|}}.&lt;/ref&gt; [[Sistema ti Transkripsion ti MLC|MLCTS]]: ''myanma [[Bahasa (panangilawlawag)|bhasa]]'') ket isu ti [[opisial a pagsasao]] ti [[Myanmar]]. Ti Birmano ket ti [[Umuna a pagsasao|patneng a pagsasao]] dagiti [[Tattao a Bamar|Bamar]] ken dagiti mainaig a sub-etniko a grupgrupo iti Bamar, ken dagiti pay dadduma nga etniko a minoridad idiay Burma kasla kadagiti [[Tattao a Mon|Mon]].

Ti Birmano ket insasao babaen dagiti 32 a riwriw a kas ti umuna a pagsasao ken kas maikadua a pagsasao babaen dagiti 10 a riwriw, a naisangayan dagiti etniko a minoridad idiay Burma ken dagiti kaarubayanna a pagilian. (Urayno ti [[Batay-linteg ti Myanmar]] ket opisial a bigbiganna ti Ingles a nagan ti pagsasao a kas ti '''Myanmar language''',&lt;ref&gt;Batay-linteg ti Republika ti Kappon ti Myanmar (2008), Kapitulo XV, Probision 450&lt;/ref&gt; kaaduan kadagiti agsasao ti Ingles ket agtultuloyda a mangibagbaga iti pagsasao a kas Birmano.)


==Dagiti nota==
{{Reflist}}

==Dagiti nagibasaran==
{{refbegin}}
*{{cite book|title=The Unicode Standard Version 6.1 – Core Specification|editor=Julie D. Allen|publisher=The Unicode Consortium|location=Mountain View, CA|pages=368–373|date=Abril 2012|chapter=11. Southeast Asian Scripts|isbn=978-1-936213-02-3|url=http://www.unicode.org/versions/Unicode6.1.0/ch11.pdf}}
* {{cite book 
  | last = Aung-Thwin 
  | first = Michael 
  | title = The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma 
  | url = https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung
  | edition = illustrated 
  | publisher = University of Hawai'i Press 
  | year = 2005 
  | location = Honolulu 
  | isbn = 978-0-8248-2886-8
}}
* {{cite journal 
  | author = Aung Bala
  | year = 1981 
  | title = Contemporary Burmese literature 
  | work = Contributions to Asian Studies 
  | volume = 16
}}
{{refend}}

==Adu pay a mabasbasa==
*{{cite book | last = Becker | first = Alton L. | editor = E. M. Bruner | title = Text, play, and story: The construction and reconstruction of self and society | url = https://archive.org/details/textplaystorycon00brunrich | year = 1984 | publisher = American Ethnological Society | location = Washington, D.C. | pages = 135–55 | chapter = Biography of a sentence: A Burmese proverb}}
*{{cite book | last = Bernot | first = Denise | title = Le prédicat en birman parlé | year = 1980 | publisher = SELAF | location = Paris | language = Pranses | isbn = 2-85297-072-4}}
*{{cite book | last = Cornyn | first = William Stewart | title = Outline of Burmese grammar | year = 1944 | publisher = Linguistic Society of America | location = Baltimore}}
*{{cite book | last = Cornyn | first = William Stewart | last2 = Roop | first2= D. Haigh | title = Beginning Burmese | url = https://archive.org/details/beginningburmese0000corn | year = 1968 | publisher = Yale University Press | location = New Haven}}
*{{cite book | last = Green | first = Antony D. | editor = J. Watkins | title = Studies in Burmese linguistics | year = 2005 | publisher = Pacific Linguistics | location = Canberra | isbn = 0-85883-559-2 | pages = 1–25 | chapter = Word, foot, and syllable structure in Burmese}}
*{{cite book | last = Okell | first = John | title = A reference grammar of colloquial Burmese | year = 1969 | publisher = Oxford University Press | location = London | isbn = 0-7007-1136-8}}
*{{cite book | last = Roop | first = D. Haigh | title = An introduction to the Burmese writing system | year = 1972 | publisher = Yale University Press | location = New Haven | isbn = 0-300-01528-3}}
*{{cite book | author = Taw Sein Ko | title = Elementary handbook of the Burmese language | year = 1924 | publisher = American Baptist Mission Press | location = Rangoon}}
*{{cite journal | first = Justin W. | last = Watkins | year = 2001 | title = Illustrations of the IPA: Burmese | journal = Journal of the International Phonetic Association | volume = 31 | issue = 2 | pages = 291–95 | doi = 10.1017/S0025100301002122}}
*{{cite book | editor =Patricia M Herbert, Anthony Milner | year=1989 | title=South East Asia Languages and Literatures: Languages and Literatures: A Select Guide | url =https://archive.org/details/southeastasialan0000unse | publisher=University of Hawaii Press | isbn=0-8248-1267-0 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{InterWiki}}
*[http://www.omniglot.com/writing/burmese.htm Omniglot: Pagsasao a Birmano]

{{DEFAULTSORT:Birmano, Pagsasao}}
[[Kategoria:Pagsasao a Birmano| ]]

{{pagsasao-pungol}}</text>
      <sha1>7mfjl1ja0yu7ry4auv328z14wb3eil5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daan nga Ingles</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33076</id>
    <revision>
      <id>406307</id>
      <parentid>328234</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4756" sha1="6adi3lbmkq1hqo8fsn1a19liavqu2m6" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Daan nga Ingles
|nativename= Ænglisc, Anglisc, Englisc
|region=[[Inglatera]] (malaksid ti patingga ti abagatan-laud ken amianan-laud), akin-abagatan ken akindaya nga [[Eskosia]], aken ti akindaya a patingga ti moserno a [[Gales]].
|era=kaaduan a napadur-as iti [[Tengnga nga Ingles]] babaen idi maika-13 a siglo
|familycolor=Indo-Europeano
|fam2=[[Sasao a Hermaniko|Hermaniko]]
|fam3=[[Sasao a Laud a Hermaniko|Laud a Hermaniko]]
|fam4=[[Sasao nga Ingvaeonic|Ingvaeonic]]
|fam5=[[Sasao nga Anglo-Prisio|Anglo-Prisio]]
|fam6=[[Sasao nga Ingles|Angliko]]
|script=[[Anglo-Sahon runes|Runiko]], kalpasanan ti [[Latin a sinuratan|Latin]] ([[Latin nga alpabeto ti Daan nga Ingles|Alpabeto ti Daan nga Ingles]]).
|iso2=ang
|iso3=ang
|dia1=[[Kentish a dialekto (Daan nga Ingles)|Kentish]]
|dia2=[[Mercian a dialekto|Mercian]]
|dia3=[[Northumbrio a dialekto|Northumbrio]]
|dia4=[[Laud a Sahin a dialekto (Daan nga Ingles)|Laud a Sahon]]
|notice=IPA
}}

Ti '''Daan nga Ingles''' (''Ænglisc, Anglisc, Englisc'') wenno '''Anglo-Sahon'''&lt;ref&gt;Ti termino nga ''Anglo-Sahon'' ket nagbalin a mangitudo kadagiti amin a banag ti nasapa nga Ingles a paset ti panawen babaen ti maika-16 a siglo, a mangiraman ti pagsasao, kultura, ken tattao. Bayat a daytoy ket normal pay laeng a termino para kadagiti dua a naudi nga aspeto, ti pagsasao ket nangrugrugi a tinawtawagan iti Daan nga Ingles idi patingga ti maika-19 a siglo, a kas resulta ti immad-adu a napigsa nga anti-Hermaniko a nasionalismo iti Ingles a kagimongan idi tawtawen ti 1890 ken nasapa a tawtawen ti 1900. Ti pagsasao met ket nangrugrugi nga inus-usar dagiti Ingles nga eskolar, a nangay-ayat ti pannakaparang-ay ti moderno nga Ingles manipud iti paset ti panawen ti [[Anglo-Sahon]] aginggana iti [[Tengnga nga Ingles]] ken aginggana iti tatta nga aldaw. Nupay kasta adu dagiti mannurat nga agus-usar pay laeng ti termino nga Anglo-Sahon tapno mangitudo ti pagsasao.&lt;br /&gt; {{cite book |author=Crystal, David |title=The Cambridge Encyclopedia of the English Language |url=https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000crys_v1y6 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=0-521-53033-4}}&lt;/ref&gt; ket ti maysa a nasapa a porma ti [[Pagsasao nga Ingles]] a naisasao ken naisursurat babaen dagidi [[Tattao nga Anglo-Sahon|Anglo-Sahon]] ken dagiti kaputotanda kadagiti paset itan ti Inglatera ken akin-abagatan ken akindaya nga Eskosia idi nagbaetan ti tengnga ti maika-15 a siglo ken ti tengnga ti maika-12 a siglo. Ti nabatbati babaen ti panagsurat ket nangruna a mangirepresenta ti ti literario a rehistro ti Anglo-Sahon.

Daytoy ket pagsasao a [[Sasao a Laud a Hermaniko|Laud a Hermaniko]] nga asideg a kabagian ti [[Daan a Prisio]] ken [[Daan a Sahon]]. Ti daan nga Ingles ket addaan idi ti gramatika a kapada iti adu a waya iti [[Klasikal a Latin]].  Iti kaaduan a pannakaipada, mairaman daytoy iti gramatika, ken daytoy ket as-asideg iti moderno nga [[Pagsasao nga Aleman|Alemann]] ken [[Pagsasao nga Islandes|Islandes]] ngem ti moderno nga Ingles. Daytoy ket napno a [[inpleksion|maiballatek]] kadagiti lima a [[gramatikal a kaso]] ([[nominatibo]], [[kusatibo]], [[henetibo]], [[datibo a kaso|datibo]], ken [[instrumental a kaso|instrumental]]), dagiti tallo a [[gramatikal a bilang]] ([[wikt:singular|agmaymaysa]], [[ad-adu ngem maysa]], ken [[Dua (gramatikal a bilang)|dua]]) aken dagiti tallo a [[gramatikal a henero]] ([[maskulino]], [[peminino]], ken [[gramatikal a henero|neuter]]). Dagiti dua a porma ket rumsua iti umuna ken maikadua a persona laeng ken maibagbaga kadagiti grupo ti iti dua.

Dagiti pangilasin, pangsandi ken (sagpaminsan) dagiti partikula ket maitunos iti antesendente a pangnagan iti kaso, bilang ken henero.  Dagiti awan patinggana a berbo ket maitunos kadagiti suhetoda iti persona ken bilang.

Dagiti [[pangnagan]] ket adda kadagiti nadumaduma a [[deklinasion (gramatika)|deklinasion]] (nga adaan iti naun-uneg a pannakaipada iti [[LPagsasao a Latin|Latin]], [[Taga-ugma a Griego]] ken [[Sanskrito]]).  Dagiti [[berbo]] ket addaan kadagiti siam a nangruna a [[kondiogasion (gramatika)|kondiogasion]] (pito a ''napigsa'' ken dua a  ''nakapsut''), ken iti tunggal maysa ket dagiti nadumaduma a subtipo, ken dagiti dadduma pay a bassit a maipatinayon a kondiogasion ken bassit pay a di kadawyan a berbo.  Ti nangruna a paggiddiatan manipud iti sabali a taga-ugma nga Indo-Europeano a sasao, a kas ti [[Pagsasao a Latin|Latin]], ket dagiti berbo ket mabalin a mapartuat kadagiti berbo kadagiti dua a panangipalabas , ken awan daytoy ti sintetiko a pasiba a boses.

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{InterWiki}}
{{Commonscat-inline|Old English|{{PAGENAME}}}}

[[Kategoria:Pagsasao a daan nga Ingles| Daan nga Ingles]]</text>
      <sha1>6adi3lbmkq1hqo8fsn1a19liavqu2m6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao nga Arameo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33129</id>
    <revision>
      <id>406321</id>
      <parentid>334662</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 7 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11096" sha1="sy1v23i2xi6pfv18dhufdquugcqoj9f" xml:space="preserve">{{Ilasin|text=[[pagsasao nga Amariko]]}}
{{Infobox pagsasao
|name=Arameo
|nativename={{lang|arc|ܐܪܡܝܐ}}&amp;lrm;, {{lang|he|ארמית}}&lt;br&gt;''Arāmît''
|pronunciation=[arɑmiθ], [arɑmit],&lt;br /&gt; [ɑrɑmɑjɑ], [ɔrɔmɔjɔ]
|image=Syriac Aramaic.jpg
|imagecaption='''Arāmāyā''' iti Siriako a sinuratan ti Esṭrangelā 
|region =
|speakers=550,000
|date=1994–1996
|ref=e17
|familycolor=Apro-Asiatiko
|fam2=[[Sasao a Semitiko|Semitiko]]
|fam3=[[Sasao a Tengnga a SEmitiko|Tengnga a Semitiko]]
|fam4=[[Sasao nga Amian a laud a Semitiko|Amian a laud a Semitiko]]
|script=[[Arameo nga abesedario|Arameo abjad]], [[Siriako nga abesedario|Siriako abjad]], [[Hebreo nga abesedario|Hebreo abjad]], [[Mandaiko nga abesedario]], [[Arabiko a sinuratan|Arabiko abjad]] (bernakular) nga adda met dagiti sinuratan a mabirukan iti [[Demotiko (Ehipsion)|Demotiko]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279(199104%2F06)111%3A2%3C362%3ATATIDS%3E2.0.CO%3B2-Y |title=The Aramaic Text in Demotic Script: The Liturgy of a New Year's Festival Imported from Bethel to Syene by Exiles from Rash |publisher=[[JSTOR]]}}&lt;/ref&gt; and writeen Chinese.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0041-977X(1983)46%3A2%3C326%3AMAITCH%3E2.0.CO%3B2-4 |title=Manichaean Aramaic in the Chinese Hymnscroll |publisher=Links.jstor.org |date= |accessdate=2014-03-20}}&lt;/ref&gt;
|lc1=arc|ld1=[[Opisial nga Arameo a pagsasao|Imperial nga Arameoc]] (700–300 BC)
|lc2=oar|ld2=[[Pagsasao a Daan nga Arameo|Daan nga Arameo]] (sakbay ti 700 BC)
|lc3=aii|ld3=[[Asirio Neo-Arameo]]
|lc4=aij|ld4=[[Lishanid Noshan]]
|lc5=amw|ld5=[[Lumaud a Neo-Arameo]]
|lc6=bhn|ld6=[[Bohtan Neo-Arameo]]
|lc7=bjf|ld7=[[Barzani Hudio Neo-Arameo]]
|lc8=cld|ld8=[[Kaldea Neo-Arameo]]
|lc9=hrt|ld9=[[Pagsasao a Hértevin|Hértevin]]
|lc10=huy|ld10=[[Pagsasao a Hulaulá|Hulaulá]]
|lc11=jpa|ld11=[[Hudio Palestina Arameo]]
|lc12=kqd|ld12=[[Koy Sanjaq Surat]]
|lc13=lhs|ld13=[[Pagsasao a Mlahsô|Mlahsô]]
|lc14=lsd|ld14=[[Lishana Deni]]
|lc15=mid|ld15=[[Pagsasao a Mandeo|Moderno a Mandeo]]
|lc16=myz|ld16=[[Pagsasao a Mandeo|Klasiko a Mandeo]]
|lc17=sam|ld17=[[Samaritano nga Arameo]]
|lc18=syc|ld18=[[Pagsasao a Siriako|Siriako]] (klasiko)
|lc19=syn|ld19=[[Pagsasao a Senaya|Senaya]]
|lc20=tmr|ld20=[[Hudio Babilonio Arameo]]
|lc21=trg|ld21=[[Lishán Didán]]
|lc22=tru|ld22=[[Pagsasao a Turoyo|Turoyo]]
|lc23=xrm|ld23=[[Pagsasao nga Armasiko|Armasiko]] (0–200 AD)
|linglist=arc|lingname=[[Opisial nga Arameo a pagsasao|Imperial nga Arameo]] (700–300 BC)
|linglist2=oar|lingname2=[[Pagsasao a Daan nga Arameo|Daan nga Arameo]] (sakbay ti 700 BC)
|linglist3=myz|lingname3=[[Pagsasao a Mandeoe|Klasiko a Mandeo]]
|linglist4=xrm|lingname4=[[Pagsasao nga Armasiko|Armasiko]] (0–200 AD)
|linglist5=jpa|lingname5=[[Hudio Palestina Arameo]] (200– AD)
|lingua = 12-AAA
|glotto=aram1259
|glottorefname= Aramaic
|notice=IPA
}}

Ti '''Arameo''' ({{lang-syc|ܐܪܡܝܐ}} ''Aramaya'') ket pamilia dagiti pagsasao (tradisional a naibagbaga a kas dagiti &quot;dialekto&quot;) a tagikua ti pamilia ti [[sasao a Semitiko|Semitiko]]. A naisangsangayan daytoy, daytoy ket paset ti subpamilia ti [[sasao nga Amianan a laud a Semitiko|Amianan a laud a Semitiko]], a mangirama pay ti [[sasao a Kananea]] a kasla ti [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]] ken [[Pagsasao a Penisio|Penisio]]. Ti [[Arameo nga abesedario|Arameo a sinuratan]] ket kaaduan idi nga inam-ampon para kadagit sabali a pagsasao ken kaputotan dagiti [[alpabeto]] ti [[Arabiko nga abesedario|Arabiko]] ken [[Hebreo nga abesedario|moderno a Hebreo]]].

Iti las-ud dagiti 3,000-a tawtawen ti naisurat a pakasaritaan,&lt;ref&gt;Ti Arameo ket agparang iti ayan ti nagbaetan ti maika-11 ken maika-9 a siglo SK. Ni Beyer (1986: 11) ket mangisingasing a ti naisurat nga Arameo ket mabalin a napetsaan manipud idi maika-11 a siglo SK, gapu ta nabangon daytoy babaen idi maika-10 a siglo, nga isu ti nangipetsaanna ti kaduogan a sinursurat iti akin-abagatan a Siria. Ni Heinrichs (1990: x) ket nagus-usar ti saan unay a kontrobersial a petsa iti maika-9 a siglo, a daytoy ket addaan iti nalawag ken adu a pannakapasingked.&lt;/ref&gt; Ti Arameo ket nagserbi kadagiti nadumaduma a kas pagsasao ti administrasion dagiti imperio ken kas pagsasao iti nainlangitan a panagkararag. Daytoy idi ket [[lingua franca]] ti [[Neo Asirio nga Imperio]], [[Neo-Babilonio nga Imperio]] ken [[Akuemenida nga Imperio]], ti inaldaw a pagsasao ti [[Pakasaritaan ti taga-ugma nga Israel ken Huda#Maikadua a Templo|Israel iti paset ti panawen ti Maikadua a Templo]] (539 SK &amp;ndash; 70 AD), ti pagsasao a [[Arameo ni Hesus|a mabalin a kaaduan nga inus-usar]] babaen ni [[Hesus]] &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|encyclopedia=The Eerdmans Bible Dictionary|title=Aramaic|quote=Sapasap a naitunosan a ti Arameo ket sapasap idi a pagsasao ti Israel idi umuna a siglo AD. Ni Hesus ken dagiti disipolona ket nagsasao iti Galileo a dialekto, a nailasin idi daytoy manipud iti Herusalem (Matt. 26:73).|page=72|isbn=0-8028-2402-1|editor=Allen C. Myers|location=Grand Rapids, Michigan|publisher=William B. Eerdmans|year=1987}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://markdroberts.com/htmfiles/resources/jesuslanguage.htm |title=What Language Did Jesus Speak? |publisher=Markdroberts.com |date= |accessdate=2014-03-20}}&lt;/ref&gt; ti pagsasao ti dakkel a paspaset ti  [[Biblia|biblikal]] a liblibro ti [[Libro ni Daniel|Daniel]] ken [[Libro ni Ezra|Ezra]], ken isu ti nangruna apagsasao ti [[Talmud]] ken [[Siriako a Kristianidad]], a naisangayan ti [[Asirio a Simbaan ti Daya]], ti [[Katoliko a Simbaan ti Kaldea]], ti [[Taga-ugma a Simbaan ti Daya]], ti [[Kristiano a Simsimbaan ni Santo Tomas]] iti [[Dagiti Kristiano ni Santo Tomas|India]], ti [[Siriako nga Ortodokso a Simbaan]] ken ti [[Maronita a Simbaan]].&lt;ref&gt;Beyer 1986: 38–43; Casey 1998: 83–6, 88, 89–93; Eerdmans 1975: 72.&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ti [[pagsasao a Hudio-Arameo|Hudio Arameo]] ket maigiddiat idi manipud kadagiti sabali a porma iti panagiletra ken gramatika. Dagiti paset dagiti [[Dagiti Nalukot a Manuskrito ti Natay a Baybay|Nalukot a Manuskrito ti Natay a Baybay]] ket adda dagitoy iti Hudio ken Arameo a mangipakpakita ti naindumaan a panangiletra iti Hudio, a mainaig iti naindumaan a Hebreo a sinuratan. Ti Arameo ket isu pay idi ti kasisigud a pagsasao ti [[Tattao a Bahrani|indihenio a tattao ti Bahrain sakbay tiIslam]].&lt;ref name=&quot;om&quot;&gt;{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=tsZdAgAAQBAJ&amp;pg=PT253&amp;dq|title=Tradition and Modernity in Arabic Language And Literature|work=J R Smart, J. R. Smart|year=2013}}&lt;/ref&gt; 

Ti atiddog a pakasaritaan ti Arameo ken ti adu a pakaidumaan ket ti adu a pannakaus-usar ket nakaiturongan ti panagrang-ay kadagiti adu a sanga a karkaruay a sagpaminsap dagitoy a makunkuna kadagiti ''[[dialekto]]'', urayno dagitoy ket sabalida metten ken sagpaminsan a naikedkeddengda a kas dagiti ''[[pagsasao]]''. Isunga awan ti agmaymaysa, agtaltalinaay a pagsasao nga Arameo; iti tunggal maysa a panawen ken lugar timbes ket nga addaan iti bukodna a kita. Ti ARameo ket naitalinaay a kas [[Sagrado a pagsasao|liturhika a pagsasao]] babaen dagiti simbaan ti Dumaya a Kristiano, iti porma iti [[Pagsasao a Siriako|Siriako]], ti karuay nga Arameo a nakaalaan ti  [[Dumaya a Kristianidad]], no mabalin wenno saan a dagitoy a omunidad ket nagsasaoda idi wenno ti sabali a porma ti Arameo a kas ti bukodda a [[bernakular]], ngem nagbalbaliw metten it isabali a pagsasao a kas ti nangruna a pagsasao ti komunidad.

Ti [[Sasao a Neo-Arameo|Moderno nga Arameo]] ket naisasao tatta nga aldaw a kas umuna a pagsasao babaen dagiti adu a naiwarwara, kaaduan a bassit, ken kaadun a dagiti nisinsina a komunidad dagiti nagigiddiat a [[Kristiano]], [[Hudaismo|Hudio]], ken dagiti [[Tattaop a Mandeo|Mandeo]] nga etniko a grupo ti [[Laud nga Asia]]&lt;ref&gt;Heinrichs 1990: xi–xv; Beyer 1986: 53.&lt;/ref&gt;—a kaaduan kadagitoy iti [[Tattao nga Asirio/Kaldea/Siriako|Asirio]] iti porma iti [[Asirio a Neo-Arameo]] ken [[Kaldea Neo-Arameo]]—nga amin dagitoy ket nangitalinaay ti panag-usar iti kaaduan idi a [[lingua franca]] urayno dagiti simmarsaruno a [[panagsukat ti pagsasao]] a nasanay kadagiti amin a paset ti [[Tengnga a Daya]]. Dagiti pagsasao nga ARameo ket naikeddeng tattan a [[naisagmak a pagsasao|naisagmak]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Naby|first=Eden|publisher=Assyrian International News Agency|title=From Lingua Franca to Endangered Language}}&lt;/ref&gt;

==Dagiti nota==
{{Reflist}}

==Dagiti nagibasaran==
* {{Cite book |last=Beyer |first=Klaus |year=1986 |title=The Aramaic language: its distribution and subdivisions |url=https://archive.org/details/aramaiclanguagei0000beye |publisher=Vandenhoeck und Ruprecht |isbn=3-525-53573-2}}
* {{Cite book |last=Casey |first=Maurice |year=1998 |title=Aramaic sources of Mark's Gospel |url=https://archive.org/details/aramaicsourcesof0000case_z8d3 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63314-1}}
* {{Cite encyclopedia|title=Aramaic| encyclopedia = The Eerdmans Bible Dictionary|publisher=William B Eerdmans|location=Grand Rapids, Michigan, USA |year=1975|isbn=0-8028-2402-1}}
* {{Cite book |last=Frank |first=Yitzchak |year=2003 |title=Grammar for Gemara &amp; Targum Onkelos |url=https://archive.org/details/grammarforgemara0000fran |edition=(expanded edition) |publisher=Feldheim Publishers / Ariel Institute |isbn=1-58330-606-4}}
* {{Cite book |editor=Heinrichs, Wolfhart |year=1990 |title=Studies in Neo-Aramaic |url=https://archive.org/details/studiesinneoaram0000unse |location=Atlanta, Georgia |publisher=Scholars Press |isbn=1-55540-430-8}}
* {{Cite book |last=Nöldeke |first=Theodor |year=2001 |title=Compendious Syriac Grammar |url=https://archive.org/details/compendioussyria0000nlde_o3h6 |location=Winona Lake |publisher=Eisenbrauns |isbn=1-57506-050-7}}
* {{Cite book|title=Near Eastern Archaeology: A Reader|first1=Suzanne|last1=Richard|edition=Illustrated|publisher=EISENBRAUNS|year=2003|isbn=978-1-57506-083-5 |url=http://books.google.com/?id=khR0apPid8gC&amp;pg=PA69&amp;dq=aramaic+spread+North+Africa}}
* {{Cite book |last=Rosenthal |first=Franz |year=1995 |title=A Grammar of Biblical Aramaic |edition=Maika-6 nga, revised |publisher=Otto Harrassowitz, Wiesbaden |isbn=3-447-03590-0}}
* {{cite book |title = A Jewish Neo-Aramaic Dictionary |last = Sabar |first = Yona |year = 2002 |publisher = Harrassowitz |isbn = 978-3-447-04557-5}}
* {{Cite book |last=Sokoloff |first=Michael |year=2002 |title=A Dictionary of Jewish Babylonian Aramaic |isbn=965-226-260-9 |publisher=Bar-Ilan UP; Johns Hopkins UP |location=Ramat Gan}}
* {{Cite book |last=Sokoloff |first=Michael |year=2002 |title=A Dictionary of Jewish Palestinian Aramaic |url=https://archive.org/details/dictionaryofjewi0000soko |edition=2nd |publisher=Bar-Ilan UP; Johns Hopkins UP |isbn=965-226-101-7}}
* {{Cite book |last=Stevenson |first=William B. |year=1962 |title=Grammar of Palestinian Jewish Aramaic |url=https://archive.org/details/grammarofpalesti0000wmbs_j6b2 |edition=2nd |publisher=Clarendon Press |isbn=0-19-815419-4}}

==Dagiti silpo ti ruar==
{{InterWiki}}
{{Commonscat-inline|Aramaic language|{{PAGENAME}}}}

{{DEFAULTSORT:Arameo}}</text>
      <sha1>sy1v23i2xi6pfv18dhufdquugcqoj9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Polinesia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33208</id>
    <revision>
      <id>406547</id>
      <parentid>404219</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1811" sha1="0mh2d28oe4pax96y05lc8ca2l1kdr88" xml:space="preserve">[[Papeles:Pacific Culture Areas.jpg|thumb|300px|Ti Polinesia ket isu ti kadakkelan kadagiti tallo a nagruna a kultural a luglugar iti [[Taaw Pasipiko]]. Ti Polinesia ket kadawyan a naipalawag a kas dagiti isla iti uneg ti [[trianggulo ti Polinesia]].]]
[[Papeles:Map OC-Polynesia.PNG|thumb|300px|Heograpiko a pannakaipalawag ti Polinesia]]

Ti '''Polinesia''' (manipud ti {{lang-gr|πολύς}} &quot;poly&quot; ''adu'' + {{lang-gr|νῆσος}} &quot;nēsos&quot; ''isla'') ket [[subrehion]] ti [[Oceania]], a mangbukel kadagiti sumurok a 1,000 nga [[isla|is-isla]] a naiwarwaras idiay tengnga ken akin-abagatan a [[Taaw Pasipiko]]. Dagiti indehenio a tattao a nangtagtagitao kadagiti isla ti Polinesia ket naitermino iti [[Tattao a Polinisio|Polinisio]] ken makibinningayda kadagiti panagkukua a mairaman ti [[Pagsasao a Polinisio|pagsasao]], [[Polinisio a kultura|kultura]] ken dagiti pammati.&lt;!--&lt;ref name=trh/&gt;--&gt; Iti naipakasaritaan, isuda amin ket nasanay nga aglaylayag ken nagus-usarda kadagiti bituen tapno aglayagda iti las-ud ti rabii.

Ti termino a &quot;Polinesia&quot; ket immuna a nausar idi 1756 babaen ti Pranses a mannurat a ni [[Charles de Brosses]], ken kasisigud a nangipakat kadagiti amin nga [[Is-isla ti Pasipiko]]. Idi 1831, ni [[Jules Dumont d'Urville]] ket nanggisingasing iti panangigawid iti panag-usar ti daytoy idi las-ud ti lektura iti Heograpiko a Kangimongan iti Paris.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
* {{cite book | author=Gatty, Harold | title=Finding Your Ways Without Map or Compass | url=https://archive.org/details/findingyourwaywi0000gatt_d2w6 | publisher=Dover Publications, Inc | year=1999 | isbn=0-486-40613-X}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Polynesia|{{PAGENAME}}}}

{{Dagiti rehion iti lubong}}

[[Kategoria:Polinesia| ]]

{{heograpia-pungol}}</text>
      <sha1>0mh2d28oe4pax96y05lc8ca2l1kdr88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Danaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33288</id>
    <revision>
      <id>406323</id>
      <parentid>401950</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7622" sha1="86hq1g8owm4bbq4357iv1dopc4c3xoq" xml:space="preserve">[[Papeles:Panoramic photo of a lake in the Andes Mountains.jpeg|thumb|upright=1.7|right|Panoramiko a ladawan ti danaw idiay [[Andes|Kabambantayan ti Andes]] ]]

Ti '''danaw''' wenno '''dan-aw''' ket bagi ti danum iti relatibo a natalna a likido iti mausig a kadakkel, lokalisado iti [[Depresion (heolohia)|labneng]], a napalikmutan babaen ti daga a naisina manipud iti karayan wenno sabali a rummuaran nga agserbi a mangpakan wenno mangattian ti danaw. Dagiti danaw nga adda iti daga ket saan a paset iti [[Baybay|taaw]], ken isu a dagitoy ket maisalumina manipud kadagiti [[laguna (heolohia)|laguna]], ken dagitoy ket dakdakkel pay ken ad-adalem ngen dagiti [[alog]].&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/328083/lake
|author=Britannica online
|accessdate=2008-06-25
|title=Danaw (pisikal a langa)
|quote=[ti danaw ket] ti ani aman a dakkel a bagi ti danum iti nabuntog nga agay-ayus wenno saan nga agkutkuti a danum a mangsakop ti maysa nga akin-uneg a labneng iti mausig a kadakkel. Dagiti panangipalawag a husto a mangilasin kadagiti danaw, dagiti alog, dagiti kalugnakan, ken uray pay dagiti karayan ken dagiti sabali a bagi ti danum iti saan a taaw a danum ket nasayaaten a naipaammo. Makunkuna pay, nupay kasta, a dagiti karayan ken dagiti waig ket napardasda nga agay-ayus; ken dagiti kalugnakan ket aglaonda kadagiti adu a gatad ti ruot, kaykayo ken babassit a mula; ken dagiti alog ket bassitda met no maipada kadagiti danaw. No maipalawag iti heolohia, dagiti danaw ket dagiti temporario a bagi ti danum.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Dictionary.com definition
|accessdate=2008-06-25
|url=http://dictionary.reference.com/browse/lake}}&lt;/ref&gt; Dagiti danaw ket mabalin nga igiddiat kadagiti [[karayan]] wenno dagiti [[waig]], a dagitoy ket kadawyan nga agay-ayus. Nupay kasta kaaduan kadagiti danaw ket pinakpakan ken inat-atianan babaen dagiti karayan ken dagiti waig.

Dagiti masna a danaw ket mabirukan kadagiti kabambanatayan a lugar, dagiti [[sona ti rengngat]], ken dagiti lugar nga addaan kadagiti agdama a [[glasier|glasiasion]]. Dagiti sabali a danaw ket mabirukan kadagiti [[endoreika a labneng]] wenno kadagiti igid dagiti duog a karayan. Kadagiti sabali a paset iti lubong adda met dagiti adu a danaw gapu kadagiti nakariro a tab-tabas ti panagattian manipud iti kinaudi a [[Panawen ti Yelo]]. Amin dagiti danaw ket temporario kadagiti heolohiko a gantingan ti panawen, gapu ta dagitoy ket agin-inutda a mapunno kadagiti sedimento wenno agluppiasda kadagiti labneng a naglaon kaniada.

Adu met kadagiti danaw ket artipisial ket naaramid para iti panagusar ti industria wenno agrikultura, para iti panagpataud ti [[hidro-elektriko a bileg]] wenno panagipaay ti domestiko a danum wenno para kadagiti pamay-an nga estetiko wenno pagliwliwaan.

== Pannakaiwarwaras dagiti danaw ==
[[Papeles:Rila 7 lakes circus panorama edit1.jpg|right|thumb|Ti [[Pito Rila a Dandanaw]] ket grupo dagiti nayelo a dandanaw idiay kabambanatayan ti [[Rila]], [[Bulgaria]].]]
[[Papeles:Wayanad lake.jpg|thumb|Ti [[Distrito ti Wayanad]] [[Kerala]] [[India]]]]

Kaaduan kadagiti danaw iti lubong ket [[nasadiwa a danum]], ken kaaduan ket mabirukan idiay [[Akin-amianan a Hemisperio]] kadagiti nagatngato a [[latitud]]. Ti [[Kanada]], ket addaan iti nakarkulo a 31,752 a dandanaw ken dakdakkel ngem {{pagbaliwen|3|km²}}&lt;ref&gt;http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html/#numberoflakes {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114222216/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html/#numberoflakes |date=2013-01-14 }} ([http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html|date=20120415102959]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})&lt;/ref&gt; ken ti di ammo a dagup a bilang dagiti danaw, ngem nakarkulo a saan a basbassit ngem 2 a riwriw.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://atlas.nrcan.gc.ca/auth/english/maps/environment/hydrology/watershed1/1 |title=Archive copy |access-date=2014-04-15 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120104411/http://atlas.nrcan.gc.ca/auth/english/maps/environment/hydrology/watershed1/1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  Ti [[Pinlandia]] ket addaan kadagiti 187,888 a danaw  iti {{pagbaliwen|500|m²}} wenno dakdakkel, a dagiti 56,000 ket dadakkel ({{pagbaliwen|10000|m²}} wenno dakdakkel).&lt;ref&gt;http://www.ymparisto.fi/default.asp?contentid=240894&amp;lan=fi&amp;clan=en&lt;/ref&gt;

Kaaduan kadagiti danaw ket addaan iti saan a basbassit ngem maysa a masna a pagruaran iti porma ti [[karayan]] wenno [[alog]], ken isu daytoy ti mangtalinaay ti natimbeng a kaadalem ti danaw babaen ti panangpalubos ti panagattian ti sobra a danum.&lt;ref name=&quot;fenh&quot;&gt;{{cite book |title=The Family Encyclopedia of Natural History |url=https://archive.org/details/isbn_0711202257 |editor1-first=Rosalind |editor1-last=Carreck |year=1982 |publisher=The Hamlyn Publishing Group |isbn=978-0-7112-0225-2|pages=[https://archive.org/details/isbn_0711202257/page/205 205] }}&lt;/ref&gt; Adda met dagiti danaw nga awanan iti masna a pagruaran iti danum ken makapukaw laeng babaen ti panagbawbaw wenno ti panagagsep iti sirok ti daga wenno isuda a dua. Dagitoy ket naitermino a kas dagiti [[endoreika]] a danaw.

Adu met kadagiti danaw ket artipisial ken naaramid para iti panagusar ti industria wenno agrikultura, para iti panagpataud ti [[hidro-elektriko a bileg]] wenno panangipaay ti domestiko a danum wenno para kadagiti pamay-an nga estetiko wenno pagliwliwaan.

Iti lubong, dagiti danaw ket inatiw met ti bilang babaen dagiti alog: kadagiti nakarkulo a 304 a riwriw ti natalinaay a bagbagi ti danum iti sangalubongan, 91% kadagitoy ket {{pagbaliwen|1|ha}} wenno basbassit iti kalawa (kitaen ti panangipalawag dagiti [[Alog#Dagiti teknikal a panangipalawag|alog]]).&lt;ref name=&quot;DowningPrairie2006&quot;&gt;{{cite journal|last1=Downing|first1=J. A.|last2=Prairie|first2=Y. T.|last3=Cole|first3=J. J.|last4=Duarte|first4=C. M.|last5=Tranvik|first5=L. J.|last6=Striegl|first6=R. G.|last7=McDowell|first7=W. H.|last8=Kortelainen|first8=P.|last9=Caraco|first9=N. F.|last10=Melack|first10=J. M.|title=The global abundance and size distribution of lakes, ponds, and impoundments|journal=Limnology and Oceanography|volume=51|issue=5|year=2006|pages=2388–2397|issn=00243590|doi=10.4319/lo.2006.51.5.2388}}&lt;/ref&gt; Dagiti bassit a danaw ket ad-aduda pay ngem dagiti dadakkel a danaw: iti termino ti kalawa, maysa a pagkatlo kadagiti natalinaay a danum ti lubong ket nairepresenta babaen dagiti danaw ken dagiti alog iti {{pagbaliwen|10|ha}} wenno basbassit. Nupay kasta, dagiti dakkel a danaw ket mangirepresenta para iti kaaduan a kalawa ti natalinaay a danum nga addaan kadagiti 122 dakkel a danaw iti 1,000 kilometro kuadrado (390 kd mi, 100,000 [[Hektaria|ha]], 247,000 [[akre]]) wenno mangirepresenta ti agarup a 29% iti dagup ti sangalubongan a kalawa ti natalinaay nga akin-uneg a danum.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Lakes|{{PAGENAME}}}}
* [http://www.ilec.or.jp/database/index/idx-lakes.html Database dagiti danaw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080328152855/http://www.ilec.or.jp/database/index/idx-lakes.html |date=2008-03-28 }}
* [http://www.mlswa.org/lkclassif1.htm Dagiti Sistema ti Panangidasig ti Danaw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212124510/http://www.mlswa.org/lkclassif1.htm |date=2008-02-12 }}
* [http://www.huffingtonpost.com/2010/10/06/most-beautiful-lakes_n_751662.html#s150822 Dagiti Kapintasan a Danaw iti Lubong]

[[Kategoria:Dagiti danaw| ]]
[[Kategoria:Dagiti bagi ti danum]]</text>
      <sha1>86hq1g8owm4bbq4357iv1dopc4c3xoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tengnga nga Europa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33652</id>
    <revision>
      <id>406341</id>
      <parentid>405668</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>406341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4035" sha1="pxj1zvdqufo11fktuzsksn2o2uc76o0" xml:space="preserve">{{Infobox
| bodyclass = geography
| above = Tengnga nga Europa
| image = [[Papeles:Major geographic features of Central Europe.PNG|260px]]
| caption = Dagiti [[heograpiko a langa]]
}}

Ti '''Tengnga nga Europa''' wenno '''Sentral nga Europa''' ket rehion ti [[kontinente]] ti [[Europa]] a naisanglad kadagiti nadumaduma a naipalawag a lugar iti [[Akindaya nga Europa|Akindaya]] ken [[Akinlaud nga Europa]]. Ti termino ken ti kaadu ti interesado iti rehion ket naingayedan manen&lt;ref name=Economist&gt;{{cite web|title=Central Europe — The future of the Visegrad group|url=http://www.economist.com/displayStory.cfm?Story_ID=E1_PRSTNSV|work=The Economist|date=2005-04-14|accessdate=2009-03-07}}&lt;/ref&gt; babaen idi patingga ti [[Nalamiis a Gubat]] nga isu met ti politikal a nangbingbingay ti [[Europa]] iti Daya ken Laud, a nangbingbingay ti Tengnga nga Europa iti gudua.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://science.jrank.org/pages/11016/Regions-Regionalism-Eastern-Europe-Future-Eastern-Europe.html |title=Regions, Regionalism, Eastern Europe by Steven Cassedy |publisher=New Dictionary of the History of Ideas, Charles Scribner's Sons |year=2005 |accessdate=2010-01-31 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190603/http://science.jrank.org/pages/11016/Regions-Regionalism-Eastern-Europe-Future-Eastern-Europe.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.historyguide.org/europe/lecture14.html Lecture 14: The Origins of the Cold War]. Historyguide.org. Naala idi 2011-10-29.&lt;/ref&gt;

Ti konsepto ti Tengnga nga Europa, ken ti sapasap a [[kultural nga identidad]], ket saan met unay a maawatan.&lt;ref name=&quot;Agh 1998 pages=2–8&quot;&gt;{{harvnb|Agh|1998|pages=2–8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pehe.cz/prednasky/2002/central-european-identity-in-politics |title=Central European Identity in Politics — Jiří Pehe |language=Tseko |publisher=Conference on Central European Identity, Central European Foundation, Bratislava |year=2002 |accessdate=2010-01-31 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016153355/https://www.pehe.cz/prednasky/2002/central-european-identity-in-politics |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.culturelink.org/conf/cultid01/index.html |title=Europe of Cultures: Cultural Identity of Central Europe |publisher=Europe House Zagreb, Culturelink Network/IRMO |date=1996-11-24 |accessdate=2010-01-31}}&lt;/ref&gt;

Nupay kasta, dagiti eskolar ket nangiyunay-unayda a ti naisangayan a &quot;kultura ti Tengnga nga Europa, urayno daytoy ket kontrobersial ken naidebato a naipagpagarup, ket adda met daytoy&quot;.&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=k9IwimrMIQgC |title=Comparative Central European culture |publisher=Purdue University Press |year=2002|isbn=978-1-55753-240-4|accessdate=2010-01-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ceu.bard.edu&quot;&gt;{{cite web|title=An Introduction to Central Europe: History, Culture, and Politics – Preparatory Course for Study Abroad Undergraduate Students at CEU|url=http://ceu.bard.edu/academic/documents/MandatorycourseonCentralEurope.pdf|work=Central European University|location=[[Budapest]]|date=Fall 2006|access-date=2014-05-14|archive-date=2010-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617165111/http://ceu.bard.edu/academic/documents/MandatorycourseonCentralEurope.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket naibatay kadagiti &quot;pannakaipada a nagtaud manipud iti pakasaritaan, sosial ken dagiti kultural a [[Kultural a tawid|pannakaidasig]]&quot;,&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot; /&gt; ken nainagananen nga addaan idin ti &quot;maysa kadagiti kabaknangan a taudan ti kreatibo a kalaing&quot; idi baetan ti maika-17 ken maika-20 a sigsiglo.

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist|group=note}}
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Middle Europe|{{PAGENAME}}}}
{{Wikiquote-inline|East/Central Europe|{{PAGENAME}}}}
{{Wikivoyage-inline|Central Europe|{{PAGENAME}}}}

{{Dagiti rehion iti lubong}}

[[Kategoria:Tengnga nga Europa| ]]
[[Kategoria:Dagiti rehion ti Europa]]

{{heograpia-pungol}}</text>
      <sha1>pxj1zvdqufo11fktuzsksn2o2uc76o0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Albert Abraham Michelson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34020</id>
    <revision>
      <id>406241</id>
      <parentid>394099</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2904" sha1="9kh67g87nio7q33yu4kzsvpnw7ea7ot" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| name        = Albert Abraham Michelson
| image       = Albert Abraham Michelson2.jpg
| birth_date  = {{Petsa ti pannakaipasngay|1852|12|19}}
| birth_place = [[Strzelno]], [[Pagarian ti Prusia]]
| death_date  = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1931|5|9|1852|12|19}}
| death_place = [[Pasadena, California]]
| nationality = Estados Unidos
| field       = [[Pisika]]
| workplaces  = [[Unibersidad ti Akinlaud a Reservba ti Case]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Clark]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Chicago]]
| alma_mater  = [[Maipapan it iTaaw nga Akademia ti Estados Unidos]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Berlin]]
| doctoral_advisor  = [[Hermann Helmholtz]]
| doctoral_students = [[Robert Millikan]]
| known_for   = [[Kapardas ti lawag]]&lt;br /&gt;[[Eskperimento Michelson–Morley]]
| prizes      = [[Premio Nobel iti Pisika]] &lt;small&gt;(1907)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Medalia Copley]] &lt;small&gt;(1907)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Medalia Elliott Cresson]] &lt;small&gt;(1912)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Medalia Henry Draper]] &lt;small&gt;(1916)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Medalia Albert (Naarian a Kagimongan dagiti Arte)|Medalia Albert]] {{small|(1920)}}&lt;br&gt;[[Medalia Franklin]] &lt;small&gt;(1923)&lt;/small&gt;
| signature   = Albert A Michelson Signature.svg
|spouse=Margaret Hemingway (1877–1898; naidiborsio; 3 nga annak)&lt;br /&gt;Edna Stanton (1899–1931; idi pimmusay; 3 nga annak)
}}

Ni '''Albert Abraham Michelson''' ( Deisiembre 19, 1852 – Mayo 9, 1931) ket maysa idi nga Amerikano a [[Pisika|pisiko]] a naam-ammuan para iti obrana iti panagrukod ti [[kapardas ti lawag]] ken naipangpangruna para iti [[eksperimento Michelson–Morley]]. Idi 1907 isu ket nagungunaan iti [[Premio Nobel iti Pisika]]. Isu ti immuna nga Amrikano a nakaawat iti Premio Nobel kadagiti siensia.

==Dagiti nota==
{{Reflist}}

==Dagiti nagibasaran==
*{{cite book | last=Livingston | first=D. M. | title=The Master of Light: A Biography of Albert A. Michelson | url=https://archive.org/details/masteroflightbio0000livi | year=1973 | isbn=0-226-48711-3}}
*{{cite book | last=Levy | first=Harriet Lane | title=920 O'Farrell Street | url=https://archive.org/details/920ofarrellstree00levy_0 | publisher=Heyday Books | year=1996 | location=Berkeley | isbn=0-930588-91-6}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikiquote-inline}}
{{Commonscat-inline}}
*[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/michelson-a-a.pdf Biograpiko a Pammalagip ti Nailian nga Akademaia dagiti Siensia]
* [http://www.aip.org/history/gap/Michelson/Michelson.html Biag ken dagiti Obra ni Michelson manipud ti Americkano nga Instituto ti Pisika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716182659/http://www.aip.org/history/gap/Michelson/Michelson.html |date=2012-07-16 }}

{{Premio Nobel iti Pisika}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Michelson, Albert Abraham}}
[[Kategoria:1852 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1931 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]]

{{bio-pungol}}</text>
      <sha1>9kh67g87nio7q33yu4kzsvpnw7ea7ot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Johannes Diderik van der Waals</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34031</id>
    <revision>
      <id>406604</id>
      <parentid>362567</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2609" sha1="mulqvg5mizf2ns03b42birjykjtphr5" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| name        = Johannes van der Waals
| image       = Johannes Diderik van der Waals.jpg
| image_size  = 230px
| birth_date  = {{Petsa ti pannakaipasngay|1837|11|23|df=y}}
| birth_place = [[Leiden]], Olanda
| death_date  = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1923|3|8|1837|11|23|df=y}}
| death_place = [[Amsterdam]], Olanda
| nationality = Olandes
| field       = [[Pisika]]
| workplaces  = [[Unibersidad ti Amsterdam]]
| alma_mater  = [[Unibersidad ti Leiden]]
| doctoral_advisor =  [[Pieter Rijke]]
| doctoral_students = [[Diederik Korteweg]]&lt;br /&gt;[[Willem Hendrik Keesom]]
| known_for   = [[Ekuasion ti kasasaad ni van der Waals|Ekuasion ti kasasaad]], [[Dagiti puersa ni van der Waals|dagiti puersa nga intermolekular]]
| prizes      = [[Premio Nobel iti Pisika]] (1910)
}}

Ni '''Johannes Diderik van der Waals''' (23 Nobiembre 1837 – 8 Marso 1923) ket maysa idi nga Olandes a [[teoretiko a pisika|teoretiko a pisiko]] ken [[termodinamika|termodinamisista]] a naindayegan para iti obrana iti maysa a [[ekuasion ti kasasaad]] para kadagiti alingasaw ken dagiti likido.

Ti naganna a ket kangrunaan a mainaig iti  [[ekuasion ni van der Waals]] iti [[eqkuasion ti kasasaad|kasaad]] a mangipalawag ti panagkukua dagiti alingasaw ken ti panagbawbawda iti [[Paset (banag)|paset]] ti likido. Ti naganna pay ket mainaig iti [[dagiti puersa ni van der Waals|puerpuersa ni van der Waals]] (dagiti puersa a nagabetan dagiti natalinaay a [[molekula]]),  dagiti [[molekula ni van der Waals]] (bassit a molekular a rimpuok a binedbedan babaen kadagiti puersa ni van der Waals), ken dagiti [[rayos ni van der Waals radius|rayos ni van der Waals ]] (dagiti kadakkel dagiti molekula).

Isu ti immuna a nagbalin a propesor iti [[pisika]] ti [[Unibersidad ti Amsterdam]] idi napabaro ti daan nga Athenaeum idi 1877 iti Munisipal nga Unibersidad. Ni Van der Waals ket nagungunaan iti [[Premio Nobeliti Pisika]] idi 1910.

== Dagiti nagibasaran ==
&lt;references /&gt;

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book |last= Kipnis |first= Aleksandr Yakovlevich |author2= Boris Efimovich Yavelov|author3= John Shipley Rowlinson |title= Van der Waals and Molecular Science |url= https://archive.org/details/vanderwaalsmolec0000kipn |publisher=Oxford University Press |year= 1996 |isbn= 0-19-855210-6 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Johannes Diderik van der Waals}}

{{Premio Nobel iti Pisika}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Waals, Johannes Diderik Van Der}}
[[Kategoria:1837 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1923 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]]

{{bio-pungol}}</text>
      <sha1>mulqvg5mizf2ns03b42birjykjtphr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Max von Laue</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34214</id>
    <revision>
      <id>406252</id>
      <parentid>348620</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3618" sha1="68mlzhlb1m4y8uqu3ked26adqo6ztq9" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| name              = Max von Laue
| image             = Bundesarchiv Bild 183-U0205-502, Max von Laue.jpg
| caption           = Laue in 1929
| image_size        = 230px
| birth_name        = Max Theodor Felix Laue
| birth_date        = {{Petsa ti pannakaipasngay|1879|10|9|df=y}}
| birth_place       = [[Koblenz|Pfaffendorf]], [[Kingdom of Prussia]], [[Aleman nga Imperio]]
| death_date        = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1960|4|24|1879|10|9|df=y}}
| death_place       = [[Laud a Berlin]]
| nationality       = [[Alemania|Aleman]]
| field             = [[Pisika]]
| workplaces        = [[Unibersidad ti Zürich]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Goethe Frankfurt|Unibersidad ti Frankfurt]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Berlin]]&lt;br /&gt;[[Instituto ni Max Planck]]
| alma_mater        = [[Unibersidad ti Strasbourg]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Göttingen]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad tif Munich]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Berlin]]
| doctoral_advisor  = [[Max Planck]]
| doctoral_students = [[Leó Szilárd]]&lt;br /&gt;[[Friedrich Beck]]&lt;br /&gt;Max Kohler&lt;br /&gt;Erna Weber
| notable_students  = [[Fritz London]]
| known_for         = [[Dippraksion]] iti [[Rayo-ekis]]
| prizes            = {{nowrap|[[Premio Nobel iti Pisika]] (1914)&lt;br /&gt; [[Medalia Max]] (1932)}}
}}

Ni '''Max Theodor Felix von Laue''' (9 Oktubre 1879 – 24 Abril 1960) ket maysa idi nga [[Tattao nga Aleman|Aleman]] a [[pisika|pisiko]] a nagungunaan iti [[Premio Nobel iti Pisika]] ido 1914 para iti panagduktalna iti [[dippraksion]] iti [[Rayo-ekis]] babaen dagiti kristal. Iti pay maipatinayon kadagiti sientipiko a nagun-odna kadagiti kontribusion iti [[optika]], [[kriatalograpia]], [[kuantum mekanika|teoria ti kuantum]], [[superkonduktibidad]], ken ti [[teoria ti relatibidad]], isu ket addaan pay idi kadagiti nadumaduma nga administratibo a puesto a nangipasayaat ket nangiturong ti [[Siensia ken teknolohia idiay Alemania|sientipiko a panagsukimat ken panagpadur-as]] kadagiti las-ud ti uppat a dekada. Isu ket naganetget a nangliklikud iti  [[Nazismo|Nailian a Sosialismo]], isu ket addaan idi iti nangruna a papel iti panangipatakder manen ken panagurnos ti siensia ti Alemania kalpasan ti [[Sangalubongan a Gubat II]].

== Bibliograpia ==
*{{cite book|last=Hentschel|first=Klaus |author2=Ann M. Hentschel |authorlink=|title=Physics and National Socialism: An Anthology of Primary Sources|url=https://archive.org/details/isbn_9780817653125_18|publisher=Birkhäuser Verlag|location=Basel|year=1996|isbn=0-8176-5312-0}}
*{{cite book|last=Walker|first=Mark H.|title=Nazi science: myth, truth, and the German atomic bomb |url=https://archive.org/details/nazisciencemytht0000walk|publisher=Plenum Press|location=New York|year=1995|isbn=0-306-44941-2}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book |last=Greenspan |first=Nancy Thorndike |title=The End of the Certain World: The Life and Science ofMax Born |url=https://archive.org/details/endofcertainworl0000gree |publisher=Basic Books |location=New York |year= 2005|isbn=0-7382-0693-8}}
*{{cite book|last=Herneck|first=Friedrich|authorlink=|title=Max von Laue|publisher=Teubner|location=Leipzig|year=1979}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/LaueMax/ Max von Laue Biography] – Deutsches Historisches Museo ti Berlin {{iti sao|de}}
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/laue-bio.html Max von Laue] – Biograpia ti Premio Nobel

{{Premio Nobel iti Pisika}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Kamerlingh Onnes, Heike}}
[[Kategoria:1879 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1960 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]]

{{pungol-bio}}</text>
      <sha1>68mlzhlb1m4y8uqu3ked26adqo6ztq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalalainganna a klima</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34229</id>
    <revision>
      <id>406236</id>
      <parentid>402676</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6900" sha1="rg72gojhrae3pdiuadzk7od2ip2a6bc" xml:space="preserve">[[Papeles:World map indicating tropics and subtropics.png|thumb|right|200px|Dagiti nadumaduma a sona ti heograpia]]

Iti [[heograpia]], dagiti '''kalalainganna''' wenno '''temperado''' a [[latitud]] iti [[globo]] ket naisanglad iti nagbaetan ti [[tropiko]] ken dagiti [[rehion ti polar]].&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.educationscotland.gov.uk/weatherandclimatechange/climate/worldclimates/temperate.asp | title =Weather &amp; climate Change Climates around the world | author =''Education Scotland'' | publisher =educationscotland.gov.uk}}&lt;/ref&gt; Dagiti panagbalbaliw kadagitoy a rehion a nagbaetan ti [[kalgaw]] ken [[panaglalam-ek]] ket kadawyan a relatibo a moderado, imbes a nakaro a napudot wenno nalamiis.

Nupay kasta, iti dadduma a luglugar, kasla idiay [[Asia]] ken sentral nga [[Amianan nga Amerika]], dagitoy a panagduduma a nagbaetan ti kalgaw ken panaglalam-ek ket mabalin a nakaro gapu ta dagitoy a lugar ket adayoda manipud iti baybay, a gapuanan dagitoy ket kaadda ti [[kontinental a klima]]. Kadagiti rehion a naikeddeng a tropikal, dagiti lokalidad kadagiti nangato nga [[altitud]] (kasla dagiti paset tie [[Andes]]) ket mabalin nga addaanda iti kalalainganna a [[klima]].

== Dagiti sona ken klima ==
Ti '''amianan a kalalainganna a sona''' ket gumay-at manipud iti [[Tropiko ti Kanser]] (agarup a 23.5° amianan a latitud) aginggana idiay [[Sirkulo ti Artiko]] (agarup a 66.5° amianan a latitud). Ti '''abagatan a kalalainganna a sona''' ket gumay-at manipud iti [[Tropiko ti Kaprikornio]] (agarup a 23.5° abagatan a latitud) aginggana idiay [[Sirkulo ti Antartiko]] iti agarup a 66.5° abagatan a latitud).&lt;ref&gt;{{cite book |last= McColl |first= R. W. |title= Encyclopedia of World Geography, Volume 1 |url= https://archive.org/details/encyclopediaofwo0003unse_d3u2 |location= New York |publisher= Facts on File |date= 2005 |page= [https://archive.org/details/encyclopediaofwo0003unse_d3u2/page/919 919] |series= (Facts on File Library of World Geography) |ISBN= 0-8160-5786-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.encyclopedia.com/topic/Daylight.aspx |title= Solar Illumination: Seasonal and Diurnal Patterns |publisher= Encyclopedia.com |accessdate= Oktubre 4, 2012}}&lt;/ref&gt;

Ti kalalaingann a klina ket adu pay a manginayon ti '''[[subtropikal a klima]]''' dagiti karuay: subtropikal a medio-desierto/[[desierto]], nadam-eg a subtropikal, oseaniko a subtropikal ken [[Mediteraneo a klima]]. Nupay kasta, kadawyan a ti kalalainganna a klima ket maysa kadagiti uppat a sona ti klima ti lubong (malaksid dagiti [[polar a klima|sona ti polar]], [[subtropikal a klima|subtropikal]], ken [[tropikal a klima|tropikal]]).

Ti '''[[oseaniko a klima|maritimo a klima]]''' ket maapektaran babaen dagiti [[taaw]], ken mangtulong daytoy a mangtalinaay kadagiti natalna met a temperatura iti amin a paset ti tawen. Kadagiti kalalainganna a sona ti kaaduan a pul-oy ti angin ket manipud iti laud, isu a ti igid dagiti temperado a kontinente ket kaaduanda a makasanay iti daytoy a maritimo a klima. Dagiti kastoy a rehion ket mairaman ti [[Akinlaud nga Europa]], ken akinlaud nga [[Amianan nga Amerika]] kadagiti latitud a nagbaetan ti 40° ken 60° amianan (65°N idiay Europa).

Ti '''[[Kontinental a klima|kontinental]]''', '''[[namaga bassit a klima|namaga-bassit]]''' ken '''[[namaga a klima|namaga]]''' ket kadawyan a mabirukan iti akin- uneg ti daga, nga addaan iti napudpudot a kalgaw ken nalamlamiis a panaglalam-ek. Ti pannankapukaw ti pudot ken resepsion ket tulongan babaen ti nawatiwat a masa ti daga. Idiay Amianan nga Amerika, ti [[Nabato a Banbantay]] ket agtignay a kas panglapped ti klima iti maritimo nga angin nga agpulpul-oy manipud iti laud, ken agpartuat ti namaga bassit ken kontinental a klima iti daya.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://old.thesustainabilitycouncil.org/climates/temperate/default.php |date= 2008 |title= Ti Temperado a Klima |publisher= The International Sustainability Council |quote= ...ti nailinia ti amianan-abagatn a Nabato a Banbantay ket agtignay a kas lapped ti klima iti kalalainganna a maritimo nga angin nga agpulpul-oy manipud iti laud. |accessdate= Oktubre 4, 2012 |archive-date= 2013-02-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130219055602/http://old.thesustainabilitycouncil.org/climates/temperate/default.php |url-status= dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130219055602/http://old.thesustainabilitycouncil.org/climates/temperate/default.php |date=2013-02-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.swissuniversity.ch/print/country-climate.htm |title= Klima ti Suisa |publisher= Swiss University |quote= Ti [[Alpes]] ket agtigtignay a kas lapped ti klima: Ti Akin-abagatan a Suisa, a nagruna a maimpluensiaan babae ti [[Baybay Mediteraneo]], ket nailaslasin babaen ti nasaysayaat a klima ngem ti Akin-amianan a Suisa. |accessdate= Oktubre 4, 2012 }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url= http://usatoday30.usatoday.com/weather/tg/wrnshdw/wrnshdw.htm |last= Brinch |first= Brian |date= 2007-11-01 |title= Kasano a dagiti banbantay ket maimpluensianna dagiti tabas ti panagtudtudo |journal= USA Today |location= Tysons Corner, Virginia |publisher= Gannett |issn= 0734-7456 |quote= Kas agpangato ti angin kadagiti banatay, kasla dagiti Sariap a Bambantay ti Washington, daytoy ket mapilit nga agpangato. Ti agpangato nga angin ket malamiisan, maubbawan, ken agtudo kadagiti lokasion a mabirukan kadagiti agpababa a bakras, kasla ti [[Seattle]]. No agpababa ti angin iti likud a bangir ti banatay a mapan iti [[Spokane]], daytoy a mapekkelan, papudotenna ken pamaganna daytoy. Daytoy a panaglenned ti namaga nga angin ket agpataud ti anniniwan ti tudo, iti agpangato a bantay nga addaan iti basbassit a tudo ket abungot ti ulep.|accessdate= Oktubre 4, 2012}}&lt;/ref&gt; Idiay [[Europa]], ti maritimo a klima ket makapabaelan a mangipatalna ti temperatura iti akin-uneg ti daga, gapu ti nangruna a kabambanatayan&amp;nbsp;– ti [[Alpes]]&amp;nbsp;– daytoy ket naiturong iti daya-laud (malaksid ti daya a lugar ti atiddog a [[Banbanaty ti Eskandinabia|kabambanatayan ti Eskandinabia]]).

Ti kaaduan a populasion ti lubong ket agnaed kadagiti kalalainganna a sona (no maipalawag a buklen pay dagiti subtropiko), ken naipangpangruna idiay [[Akin-amianan a Hemisperio]] gapu ti kadakkel ti masa ti daga.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Cohen |first= Joel E. |author2= Christopher Small |chapter= Hypsographic demography: The distribution of human population by altitude |title= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, Vol. 95 |location= Washington, D.C. |publisher= The Academy |date= Nobiembre 24, 1998 |url= http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC24316/ |pages= 14009–14014|accessdate= Septiembre 19, 2012}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Dagiti tiempo}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Klima]]</text>
      <sha1>rg72gojhrae3pdiuadzk7od2ip2a6bc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34618</id>
    <revision>
      <id>406258</id>
      <parentid>390899</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5597" sha1="lbnju506iweum66z2bm9k5d2a2klpz2" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| name = Leon
| fossil_range =  {{fossil range|Pleistoseno|Agdama}} 
| image = Lion waiting in Namibia.jpg
| image_caption = Lalaki
| image2 = Okonjima Lioness.jpg
| image2_caption = Babai
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |title=''Panthera leo'' |name-list-style=amp |author=Bauer, H. |author2=Packer, C. |author3=Funston, P. F. |author4=Henschel, P. |author5=Nowell, K. |year=2016 |page=e.T15951A115130419}}&lt;/ref&gt;
| taxon = Panthera leo&lt;ref name=MSW3&gt;{{MSW3 Carnivora |id=14000228 |page=546 |heading=''Panthera leo''}}&lt;/ref&gt;
| authority=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Maika-10 nga edision ti Systema Naturae|1758]])&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot; /&gt;
| subdivision_ranks = Dagiti [[subsebbangan]]
| subdivision = :''[[Panthera leo leo|P. l. leo]]''
:''[[Panthera leo melanochaita|P. l. melanochaita]]''
:{{dagger}}''[[Sri Lanka lion|P. l. sinhaleyus]]''
| range_map = Lion distribution.png
| range_map_caption = Naipakasaritaan ken agdama a pannakaiwarwaras ti ''Panthera leo'' iti [[Aprika]], [[Asia]] ken [[Europa]]
}}

Ti '''leon''' (''Panthera leo'') ket maysa kadagiti uppat a [[dakkel a pusa]] iti [[henero (biolohia)|henero]] ti ''[[Panthera]]'' ken kameng ti pamilia ti [[Felidae]]. Adda met dagiti lallaki a sumurok iti {{pagbaliwen|250|kg|abbr=on}} iti kadagsen,&lt;ref name=&quot;nowak&quot;&gt;{{Cite book|last=Nowak|first= Ronald M. |year=1999 |title=Walker's Mammals of the World |url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa_d2q4|location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-5789-9}}&lt;/ref&gt; daytoy ti maikadua a kadakkelan a sibibiag a pusa kalpasan ti [[tigre]]. Dagiti naatap a leon ket agdama nga adda idiay [[sub-Sahara nga Aprika]] ken idiay [[Asia]] (nga adda met ti [[naisagmak a sebbangan|naisagmak]] a tidda ti populasion nga agtataeng idiay [[Nailian a Parke ti Kabakiran ti Gir]] idiay [[India]]) bayat a dagiti sabali a kita ti leon ket napukawen manipud idiay [[Amianan nga Aprika]] ken [[Abagatan a laud nga Asia]] kadagiti naipakasaritaan a panawen. Aginggana idi naladaw a [[Pleistoseno]], idi agarup a 10,000&amp;nbsp;a tawtawen iti napalabas, ti leon ket isu idi ti kaaduan a naiwarwaras a dakkel a mamalia iti daga kalpasan ti tattao. Mabirukan idi dagitoy iti kaaduan ti Aprika, iti ballasiw ti Eurasia manipud iti akinlaud nga Europa aginggana idiay India, ken idiay Kaamerikaan manipud iti [[Yukon]] aginggana idiay [[Peru]].&lt;!--&lt;ref name=Harington69 /&gt;--&gt; Ti leon ket [[madanar a sebbanagan]], a nakakita daytoyen iti nakaro a panagbapassit iti populasion  iti sakopna iti Aprika iti 30–50% para kadagiti dua a dekada idi las-ud ti maikadua a gudua ti maika-20 a siglo.&lt;ref name=IUCN /&gt; Dagiti populasion ti leon ket saan a magay-at iti ruar dagiti naidesignado a reserba ken dagiti nailian a parke. Urayno ti taudan ti pannakapaay ket saan unay a napno a maawatan, ti pannakapukaw ti habitat ken dagiti suppiat iti tattao ket isu dagiti agdama a kakaruan a gapuanan iti pakadanagan. Iti kaunegan ti Aprika, ti populasion ti [[leon ti Laud nga Aprika]] ket naisangayan a naisagmak.

Dagiti leon ket agbiagda kadagiti 10–14 a tawtawen iti kaatapan, bayat nga iti kulong agbiag dagitoy iti at-atiddog ngem 20 a tawtawen. Iti kaatapan, dagiti lalaki ket manmano met nga agbiag iti at-atiddog ngem 10 a tawtawen, gapu kadagiti maal-ala a sugat manipud kadagiti kankanayon a panagkakabil kadagiti kasuppiat a lalaki ket adu met a mangpabassit ti kapaut ti biagda.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Smuts |first=G.L. |year=1982 |title=Lion|publisher=Macmillian South Africa |location=Johannesburg |page=231|isbn= 0-86954-122-6}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
Ti nagan ti leon, kapada kadagiti adu a [[sasao a Romanse]], ket naala manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] {{lang|la|leo}},&lt;ref&gt;{{Cite book| author=Simpson, D.P. | title=Cassell's Latin Dictionary | url=https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1 | publisher=Cassell Ltd. | year=1979 | edition=Maika-5 | location=Londres | page=342 | isbn=0-304-52257-0}}&lt;/ref&gt; ken ti [[Taga-ugma a Griego]] ti {{lang|grc|λέων}} ({{lang|grc-Latn|leon}}).&lt;ref name=&quot;Liddell 1980&quot;&gt;{{Cite book| author=[[Henry George Liddell|Liddell, Henry George]] | author2=[[Robert Scott (pilologo)|Scott, Robert]] | year=1980 | title=A Greek-English Lexicon (Naipabassit nga Edision)|page=411 | publisher=Pagmalditan ti Unibersidad ti Oxford| location=United Kingdom | isbn=0-19-910207-4}}&lt;/ref&gt; Ti [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]] a balikas ti {{lang|he|לָבִיא}} ({{lang|he-Latn|lavi}}) ket mabalin pay a kabagianna daytoy.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia| title=Lion|encyclopedia=Oxford English Dictionary|editor=Simpson, John|editor2= Weiner, Edmund| year=1989 |edition= Maika-e| location=Oxford |publisher=Clarendon Press| isbn=0-19-861186-2}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket maysa idi kadagiti sebbangan a kasisigud nga inpalawag babaen ni [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], a nagited iti nagannna iti ''Felis leo'', iti obra idi maika-18 a siglo, ti ''[[Systema Naturae]]''.&lt;ref name=&quot;Linn1758&quot;&gt;{{Cite book|last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |page=41 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/page/726936 |accessdate=8 Septiembre 2008 |volume=1 |edition=Maika-10}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commons-nailinia|Panthera leo}}

{{Taxonbar|from=Q140}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti leon| ]]
[[Kategoria:Panthera]]</text>
      <sha1>lbnju506iweum66z2bm9k5d2a2klpz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agar-aramat:Hym411</title>
    <ns>2</ns>
    <id>34861</id>
    <redirect title="Agar-aramat:Revi C." />
    <revision>
      <id>406418</id>
      <parentid>402285</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T00:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>209</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]])</comment>
      <origin>406418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User:Revi C.]]</text>
      <sha1>88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agar-aramat tungtungan:Hym411</title>
    <ns>3</ns>
    <id>34862</id>
    <redirect title="Agar-aramat tungtungan:Revi C." />
    <revision>
      <id>406419</id>
      <parentid>402286</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>209</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]])</comment>
      <origin>406419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User talk:Revi C.]]</text>
      <sha1>o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indianapolis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34900</id>
    <revision>
      <id>406344</id>
      <parentid>403134</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6674" sha1="6z7v48b5q1hmufj5unxibzfm0gu5bqr" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = Indianapolis, Indiana
|official_name = City of Indianapolis and Marion County
|image_skyline = Downtown indy from parking garage zoom.JPG
|image_caption = Puseg ti ili ti Indianapolis
|settlement_type = Naikaykaysa a siudad-kondado
|nickname = &lt;!-- DO NOT REMOVE NAPTOWN PER CURRENT CONSENSUS --&gt;&quot;Indy&quot;; &quot;Circle City&quot;; &quot;Crossroads of America&quot;; &quot;Naptown&quot;; &quot;Racing Capital of the World&quot;; &quot;Amateur Sports Capital of the World&quot;
|imagesize =
|image_flag = Flag of Indianapolis.svg
|image_seal = 
|image_map = Marion County Indiana Incorporated and Unincorporated areas Indianapolis Highlighted.svg
|mapsize = 250px
|map_caption = Lokasion ti Indianapolis idiay [[Kondado ti Marion, Indiana|Kondado ti Marion]] ken [[Indiana]]
|pushpin_map = Indiana#EUA
|pushpin_label = Indianapolis
|pushpin_map_caption = Lokasion ti Indianapolis idiay Estados Unidos
|pushpin_relief = 
|subdivision_type = Pagilian
|subdivision_name = Estados Unidos
|subdivision_type1 = [[Estado ti Estados Unidos|Estado]]
|subdivision_name1 = [[Indiana]]
|subdivision_type2 = [[Listaan dagiti kondado idiay Indiana|Kondado]]
|subdivision_name2 = [[Kondado ti Marion, Indiana|Marion]]
|government_type = Mayor-konseho
|governing_body = Konseho ti Kondado ti Siudad ti Indianapolis 
|leader_title = [[Mayor]]
|leader_name = Joseph H. Hogsett ([[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|D]])
|established_title = Napundar
|established_date = Enero 6, 1821&lt;ref name=&quot;founding&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor1-last=Bodenhamer|editor1-first=David|editor2-last=Barrows|editor2-first=Robert|title=The Encyclopedia of Indianapolis|year=1994|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington &amp; Indianapolis|pages=1479–80}}&lt;/ref&gt;
|established_title2 = Nainkorporado (ili)
|established_date2 = Septiembre 3, 1832&lt;ref name=&quot;founding&quot;/&gt;
|established_title3 = Nainkorporado (siudad)
|established_date3 = Marso 30, 1847&lt;ref name=&quot;founding&quot;/&gt;
|established_title4 = Panagkaykaysa ti Siudad-kondado
|established_date4 = Enero1, 1970
|area_note =
|area_magnitude =
|unit_pref = Imperial
|area_total_sq_mi = 372
|area_total_km2 = 963.5
|area_land_sq_mi = 365.1
|area_land_km2 = 945.6
|area_water_sq_mi = 6.9
|area_water_km2 = 17.9
|population_est = 853173
|pop_est_as_of = 2015
|population_urban = 1487483 (EUA: [[Listaan dagiti urbano a lugar ti Estados Unidos|Maika-33]])
|population_as_of = 2010
|population_metro = 1756241 (EUA: [[Listaan dagiti Lugar ti Estadistika ti Metropolitano|33rd]])
|population_blank1_title = [[Naikaykaysa a lugar ti estadistika|CSA]]
|population_blank1 = 2372530 (EUA: [[Listaan tdagiti Lugar ti Naikaykaysa nga Estadistika|Maika-26]])
|population_rank = [[Kondado ti Marion, Indiana|Umuna]] idiay Kondado ti Marion&lt;br /&gt;[[Listaan dagiti siudad idiay Indiana|Umuna]] idiay Indiana&lt;br /&gt;[[Listaan dagiti kapitolio ti estado idiay Estados Unidos|Maika-3]] a kadakkelan a Kapitolio ti Estadao&lt;br /&gt;[[Listaan dagiti siudad ti Estados Unidos babaen ti populasion|Maika-14]] idiay Estados Unidos
|population_total = 820445
|population_density_sq_mi = 2273
|population_density_km2 = 861
|population_footnotes = &lt;ref name=&quot;2010 census&quot;&gt;{{cite web|title=U.S. Census Bureau Delivers Indiana's 2010 Census Population Totals|url=http://2010.Census.gov/news/releases/operations/cb11-cn26.html|accessdate=Pebrero 11, 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213010706/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn26.html|archivedate=Pebrero 13, 2011}}&lt;/ref&gt;
|population_demonym = Indianapolitan, taga-Indianapolis&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/Indianapolitan|title=Definition of Indianapolitan|publisher=Merriam-Webster Dictionary|accessdate=Agosto 1, 2016}}&lt;/ref&gt;
|elevation_m = 218
|elevation_ft = 715
|timezone = [[Akindaya a Sona ti Oras|EST]]
|utc_offset = -5
|timezone_DST = [[Akindaya nga Oras ti Lawag ti aldaw|EDT]]
|utc_offset_DST = -4
|postal_code_type = Kodigo ti koreo
|postal_code = {{Collapsible list|title=listaan|46201–46209, 46211, 46214, 46216–46231, 46234–46237, 46239–46242, 46244, 46247, 46249–46251, 46253–46256, 46259–46260, 46266, 46268, 46274–46275, 46277–46278, 46280, 46282–46283, 46285, 46290–46291, 46295–46296, 46298}}
|area_code = 317,  463
|coordinates = {{coord|39|46|N|86|9|W|region:US-IN|display=inline, title}}
|blank_name = [[Federal Information Processing Standard|Kodigo ti FIPS]]
|blank_info = 18-36003&lt;ref name=&quot;GR2&quot;&gt;{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov|publisher=United States Census Bureau|accessdate=Enero 31, 2008|title=American FactFinder|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911234518/http://factfinder2.census.gov|archivedate=Septiembre 11, 2013}}&lt;/ref&gt;
|website={{url|http://www.indy.gov}}
|footnotes=
}}

Ti '''Indianapolis''' ({{IPAc-en|ˌ|ɪ|n|d|i|ə|ˈ|n|æ|p|əl|ᵻ|s}}),&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jones|first=Daniel|author-link=Daniel Jones (phonetician)|title=English Pronouncing Dictionary|url=https://archive.org/details/englishpronounci0000unse_d4y7|editor=Peter Roach |editor2=James Hartmann |editor3=Jane Setter|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|orig-year=1917|year=2003|isbn=3-12-539683-2}}&lt;/ref&gt;(naipangyababaan iti '''Indy''' {{IPAc-en|ˈ|ɪ|n|d|i}}) ket isu ti [[kapitolio]] ken ti kaaduan ti populasion nga [[Estado ti Estados Unidos|Estado]] ti [[Indiana]], ken isu pay ti tugaw ti kondado ti [[Kondado ti Marion, Indiana|Kondado ti Marion]]. Manipud ti senso ti Estados Unidos idi 2010, ti populasion ti siudad ket 820,445&lt;ref&gt;{{cite web|title=U.S. Census Bureau Delivers Indiana's 2010 Census Population Totals, Including First Look at Race and Hispanic Origin Data for Legislative Redistricting|url=http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn26.html|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=Disiembre 18, 2011|archive-date=2011-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213010706/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn26.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket isu ti [[Listaan dagiti siudad ti Estados Unidos babaen ti populasion|maika-12 a kadakkelan a siudad idiay Estados Unidos]] ken ti maika-29 a kadakkelan a metropolitano a lugar idiay Estados Unidos.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Indianapolis, Indiana}}
{{Wikivoyage-inline|Indianapolis)}}
* [http://www.indy.gov/ Website ti Siudad ti Indianapolis ken Kondado ti Marion, Indiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504234227/http://www5.indy.gov/ |date=2016-05-04 }}

{{Dagiti kapitolio nga estado ti Estados Unidos}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Estados Unidos-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Estados Unidos]]</text>
      <sha1>6z7v48b5q1hmufj5unxibzfm0gu5bqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Des Moines, Iowa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34902</id>
    <revision>
      <id>406325</id>
      <parentid>399599</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7521" sha1="fvpvc8ixizehx7uhgli8xbbzn2xmsh2" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = Des Moines, Iowa
| official_name            = City of Des Moines
| settlement_type          = [[Listaan dagiti kapitolio ti Estados Unidos|Kapitolio ti Estado]]
| image_skyline            = DesMoinesIA Aerial.jpg
| imagesize                = 
| image_caption            = Puseg ti ili ti Des Moines
| image_flag               = Flag of Des Moines, Iowa.svg
| image_seal               =
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = &quot;Hartford of the West&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Shankle|first=George Earlie|title=American nicknames; their origin and significance|url=https://archive.org/details/americannickname0000shan|publisher=The H.W. Wilson Company|location=New York|year=1955|pages=[https://archive.org/details/americannickname0000shan/page/123 123]|isbn=978-0-82420-004-6 |quote=Des Moines was nicknamed the ''Hartford of the West'' because like Hartford, Conn., it is an insurance center.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Neal R. Peirce (1973), [https://books.google.com/books?id=JyqbTl9fsc4C&amp;pg=PA106&amp;lpg=PA106&amp;dq=Des+Moines+%22Hartford+of+the+West%22&amp;source=bl&amp;ots=CBNUgwgLZ5&amp;sig=ypn2JT6v3bH3kCfPwaAUmwJ4G5k&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=13&amp;ct=result ''The Great Plains States of America: People, Politics, and Power in the Nine Great Plains States''], W. W. Norton &amp; Company, {{ISBN|0-393-05349-0}}, page 106&lt;/ref&gt;
| image_map                = Polk County Iowa Incorporated and Unincorporated areas Des Moines Highlighted.svg
| mapsize                  = 
| map_caption              = Lokasion idiay [[Kondado ti Polk, Iowa|Kondado ti Polk]] ken iti [[Iowa|Estado ti Iowa]]
| pushpin_map              = Iowa#EUA
| pushpin_map_caption      = Lokasion idiay Iowa ken Estados Unidos
| coordinates              = {{coord|41|35|27|N|93|37|15|W|region:US-IA|display=inline, title}}
| subdivision_type         = Pagilian
| subdivision_name         = [[Estados Unidos]]
| subdivision_type1        = Estados
| subdivision_type2        = [[Listaan dagiti kondado idiay Iowa|Kondado]]
| subdivision_name1        = [[Iowa]]
| subdivision_name2        = [[Kondado ti Polk, Iowa|Polk]], [[Kondado ti Warren, Iowa|Warren]]
| established_date         =
| established_title1       = Napundar
| established_date1        = 1843
| established_title2       = Nainkorporado
| established_date2        = Septiembre 22, 1851
| government_type          = Konseho-mangimaton&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.ci.des-moines.ia.us/departments/CMO/Index.htm | title = City Manager's Office | publisher = City of Des Moines – City Manager's Office | accessdate = December 10, 2009 | archive-date = November 4, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091104015256/http://www.ci.des-moines.ia.us/departments/CMO/Index.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| leader_title             = Mayor
| leader_name              = Frank Cownie ([[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|D]])
| leader_title1            = 
| leader_name1             = 
| unit_pref                = Imperial
| area_footnotes           = 
| area_total_km2           = 213.93
| area_total_sq_mi         = 90.65
| area_land_km2            = 233.3
| area_land_sq_mi          = 88.92
| area_water_km2           = 4.48
| area_water_sq_mi         = 1.73
| elevation_m              = 291
| elevation_ft             = 955
| population_total         = 203433
| population_as_of         = 2010
| population_footnotes     = 
| population_density_km2   = 978.0
| population_density_sq_mi = 2532.9
| population_est           = 210,330 (EUA: [[Listaan dagiti siudad ti Estados Unidos babaen ti populasion|Maika-104]])
| pop_est_as_of            = 2015&lt;ref name=&quot;2015 Pop Estimate&quot;&gt;{{cite web|title=Population Estimates |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |publisher=United States Census Bureau|accessdate=Mayo 21, 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150521091454/http://factfinder.census.gov:80/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |archivedate=Mayo 21, 2015 |df=mdy }}&lt;/ref&gt;
| population_metro         = 622,899 ([[Listaan dagiti ugar ti Estadistika ti Metropolitano|Maika-91]])
| population_rank          = [[Listaan dagiti kadakkelan a siudad ti Iowa babaen ti populasion|Umuna]] idiay Iowa
| postal_code_type         = Kodigo ti koreo
| postal_code              = 50301-50340-50310
| area_code                = 515
| website                  = [http://www.dmgov.org/ www.dmgov.org]
| footnotes                =
| leader_title2            = 
| leader_name2             = 
| leader_title3            = 
| leader_name3             = 
| timezone                 = [[Sona ti Oras ti Sentral|CST]]
| utc_offset               = -6
| timezone_DST             = [[Sona ti Oras ti Sentral|CDT]]
| utc_offset_DST           = -5
| blank_name               = [[Federal Information Processing Standard|Kodigo ti FIPS]]
| blank_info               = 19-21000
| blank1_name              = ID ti langa ti [[Geographic Names Information System|GNIS]] 
| blank1_info              = 0465961
}}

Ti '''Des Moines''' ({{IPAc-en|audio=DesMoines.ogg|d|ᵻ|ˈ|m|ɔɪ|n}}) ket isu ti [[kapitolio]] ken ti kaaduan ti populasion a siudad iti [[Estado ti Estados Unidos|Estado]] ti [[Iowa]]. Daytoy ket isu pay ti tugaw ti kondado ti [[Kondado ti Polk, Iowa|Kondado ti Polk]]. Ti bassit a paset ti siudad ket maigay-at iti [[Kondado ti Warren, Iowa|Kondado ti Warren,]].&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov/popest/cities/files/SUB-EST2006_19.csv | title = Subcounty population estimates: Iowa 2000–2006| format = CSV| publisher=United States Census Bureau, Population Division | date = Hunio 28, 2007 | accessdate = Hunio 8, 2008}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nainkorporado idi Septiembre 22, 1851, a kas Puerto Des Moines ken naipayababa met iti &quot;Des Moines&quot; idi 1857.&lt;ref&gt;{{cite web|author=City of Des Moines|title=City of Des Moines Action Center: City History|url=http://www.dmgov.org/departments/AC/Information/AChistoricalinfo.htm|accessdate=Disiembre 20, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061207045425/http://www.dmgov.org/departments/AC/Information/AChistoricalinfo.htm|archivedate=2006-12-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nainagana manipud iti [[Karayan Des Moines]] ken mabalin a naampon manipud iti Pranses ti ''Rivière des Moines'', a ti kaibuksilanna ket  &quot;Karayan dagiti [[Monghe]].&quot; Ti populasion ti siudad ket 203,433 manipud iti senso ti Estados Unidos idi 2010.&lt;ref name=2010pop&gt;{{cite news|title=Iowa's Largest Cities|publisher=Quad City Times|url=http://qctimes.com/article_c5d8850a-3556-11e0-ba3b-001cc4c002e0.html|date=2011-02-10|accessdate=2011-02-13}}&lt;/ref&gt; Ti lima a kondado a metropolitano a lugar ket nairanggo a kas maika-88 kadagiti termino iti populasion ti Estados Unidos nga addaan kadagiti 594,600 nga agnanaed segun ti karkulo ti Opisina ti Senso ti Estados Unidos idi 2014.&lt;ref name=&quot;msapop&quot;&gt;{{cite web|author=United States Census Bureau|title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2010 to July 1, 2011|url=http://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2011/|accessdate=Oktubre 12, 2012}}&lt;/ref&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Des Moines, Iowa|Des Moines}}
{{Wikivoyage-inline|Des Moines}}
*[http://www.dmgov.org/ Opisial a website Siudad ti Des Moines]

{{Dagiti kapitolio nga estado ti Estados Unidos}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Estados Unidos-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Estados Unidos]]</text>
      <sha1>fvpvc8ixizehx7uhgli8xbbzn2xmsh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saeculum obscurum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35074</id>
    <revision>
      <id>406620</id>
      <parentid>396775</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2362" sha1="27aws83n3okx5ma58idu109fdln47ok" xml:space="preserve">Ti '''Saeculum obscurum''' ({{lang-la|[[Nasipnget a Panpanawen (historiograpia)|ti Nasipnget a Panawen]]}})iket isu ti nagan a naited iti paset ti panawen iti pakasaritaan ti papa idi las-ud ti maika-10 a siglo, idi rugi ti pannakaikabil ni [[Papa Sergio III]] idi 904 ken nagpaut kadagiti innem a pulo a tawtawen aginggana iti ipupusan ni [[Papa Juan XII]] idi 964. Iti las-ud iti daytoy a panawen, dagiti [[Papa]] ket napigsa a naimpluensiaan babaen ti nabileg ken madaksen nga aristokratiko a pamilia, ti [[Dagiti Konde ti Tusculum|Theophylacti]], ken dagiti kabagianda.

==Paset ti panawen==
Ti paset ti panawen ket immuna idi a naisalumina ken ninaganan babaen ti Italiano a Kardinal ken historiador iti simbaan a ni [[Caesar Baronius]] iti bukodna nga ''[[Annales Ecclesiastici]]'' idi maikasangapulo ket innem a siglo.&lt;ref name=Origin&gt;{{cite book|title=Church history: twenty centuries of Catholic Christianity|url=https://archive.org/details/churchhistorytwe0000dwye|author=Dwyer, John C.|year=1998|page =[https://archive.org/details/churchhistorytwe0000dwye/page/155 155]|ISBN =0-8091-3830-1|publisher=Paulist Press.|location=Mahwah, USA.}}&lt;/ref&gt; Ti nangruna a nangalaan ni Baronius para iti daytoy a pakasaritaanna para iti daytoy a paset ti panawen [[Liutprand ti Cremona]]. Dagiti dadduma nga eskolar ket pinetsaanda daytoy a paset ti panawen iti nalaw-lawa ken ak-akikid, ken dagiti sabali a termino, a kas ti '''Pornokarasia''' ({{lang-de|Pornokratie}}, manipud ti ''pornokratiā'' ti [[Pagsasao a Griego|Griego]] ti &quot;turay ti pampam&quot;).

Ti historiador a ni [[Will Durant]] ket nangibagbaga a ti paset ti panawen manipud ti 867 aginggana ti 1049 a kas ti &quot;kasumbangir ti kinapapa&quot;.&lt;ref&gt;[[Will Durant|Durant, Will]]. ''Ti Panawen ti Pammati''. New York: Simon ken Schuster. 1972. p. 537&lt;/ref&gt;

==Dagiti nagibasaran==
* [http://users.sbuniv.edu/~hgallatin/hi13le25.html ''Church and Society in a Crisis Age: Tenth and Eleventh Century Europe'' babaen ni Harlie Kay Gallatin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201164016/http://users.sbuniv.edu/~hgallatin/hi13le25.html |date=2009-02-01 }}.
* [http://www.newadvent.org/cathen/09313a.htm Ti naikabil para iti Liutprand ti Cremona ti Ensiklopedia Katoliko]

==Dagiti nota==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Saeculum Obscurum}}
[[Kategoria:Lislistaan dagiti papa ti Romano Katoliko]]

{{pungol}}</text>
      <sha1>27aws83n3okx5ma58idu109fdln47ok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert Andrews Millikan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35454</id>
    <revision>
      <id>406458</id>
      <parentid>367189</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5351" sha1="imko79uxwwe85acj4iqiu2xyvfr17oh" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| name              = Robert A. Millikan
| image             = Robert Andrews Millikan 1920s.jpg
| image_size        = 180px
| birth_name        = Robert Andrews Millikan
| birth_date        = {{Petsa ti pannakaipasngay|mf=yes|1868|3|22}}
| birth_place       = [[Morrison, Illinois]], Estados Unidos
| nationality       = [[Estados Unidos]]
| death_date        = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|mf=yes|1953|12|19|1868|3|22}}
| death_place       = [[San Marino, California]], Estados Unidos
| field             = [[Pisika]]
| workplaces        =
{{Plainlist |
* [[Unibersidad ti Chicago]]
* [[Instituto ti Teknolohia ti California]]
}}
| alma_mater        =
{{Plainlist |
* [[Kolehio Oberlin]]
* [[Unibersidad ti Columbia]]
}}
| thesis_title      = Iti polarisasion ti naiparuar a lawag manipud kadagiti rabaw ti inkandessente a solido ken likido.
| thesis_url        = http://clio.columbia.edu/catalog/1883118
| thesis_year       = 1895
| doctoral_advisor  =
{{Plainlist |
* [[Michael I. Pupin]]
* [[Albert A. Michelson]]
}}
| doctoral_students =
{{Plainlist |
* [[Chung-Yao Chao]]
* [[Robley D. Evans (pisiko)|Robley D. Evans]]
* [[Harvey Fletcher]]
* [[Charles Christian Lauritsen|C. C. Lauritsen]]
* [[William Hayward Pickering|William Pickering]]
* [[Ralph A. Sawyer]]
}}
| known_for         =
 {{Plainlist |
Karga ti [[elektron]]
Pisika ti [[kosmiko a rayos]]
}}
| prizes            =
{{Plainlist |
* [[Premio Comstock iti Pisika|Premio Comstock]] {{small|(1913)}}&lt;ref name=Comstock&gt;
{{cite web
| title             = Comstock Prize in Physics
| url               = http://www.nasonline.org/site/PageServer?pagename=AWARDS_comstock
| publisher         = National Academy of Sciences
| accessdate        = Pebrero 13, 2011}}
&lt;/ref&gt;
* [[Medalia IEEE Edison]] {{small|(1922)}}
* [[Premio Nobel iti Pisika]] {{small|(1923)}}
* [[Medalia Hughes]] {{small|(1923)}}
* [[Medalia ASME]] {{small|(1926)}}
* [[Medalia Franklin]] {{small|(1937)}}
* [[Medalia Oersted]] {{small|(1940)}}
* [[Medalia para iti Dayaw]] {{small|(1949)}}&lt;ref name=Merit&gt;
{{cite news 
| date              = Marso 22, 1949
| title             = Millikan, son, aide get medals of merit
| url               = http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1949/03/22/84201660.html?pageNumber=30
| newspaper         = New York Times 
| accessdate        = Oktubre 27, 2014}}
&lt;/ref&gt;
}}
| spouse            = Greta née Blanchard
| children          = 
{{Plainlist |
* [[Clark Blanchard Millikan|Clark Blanchard]]
* [[Glenn Allan Millikan|Glenn Allan]]
* Max Franklin
}}                    
| module            = {{Infobox military person|embed=yes
| allegiance        = {{wagayway|Estados Unidos iti Amerika}}
| branch            = {{wagayway|Buyot ti Estados Unidos}}&lt;ref name=Bates&gt;
{{cite book 
| last1             = Bates
| first1            = Charles C.
| last2             = Fuller
| first2            = John F. 
| title             = America's Weather Warriors, 1814–1985
| url             = https://archive.org/details/americasweatherw00bate
| publisher         = Texas A&amp;M University Press
| date              = Hulio 1, 1986
| pages             = [https://archive.org/details/americasweatherw00bate/page/17 17]–20
| chapter           = Chapter 2: The Rebirth of Military Meteorology
| isbn              = 978-0890962404
| name-list-style   = amp}}
&lt;/ref&gt;
| serviceyears      = 1917–1918
| rank              = [[File:US-O5 insignia.svg|24px]] [[Teniente Koronel (Estados Unidos)|Teniente Koronel]]
|unit               = [[Aviation Section, U.S. Signal Corps]]
|commands=
}}
| signature         = Robert Andrews Milliken signature.svg
}}

Ni '''Robert A. Millikan''' (Marso 22, 1868 – Disiembre 19, 1953) ket maysa idi nga Amerikano iti eksperimental a [[pisika|pisiko]] a napmmadayawan iti [[Premio Nobel iti Pisika]] isi 1923 para iti panagrukodna iti [[Elementario a karga|elementario a karga ti elektroniko]] ken para iti obrana iti [[potoelektriko nga epekto]].

Ni Millikan ket nagturpos manipud idiay [[Kolehio Oberlin]] idi 1891 ken nakagun-od iti doktorado idiay [[Unibersidad ti Columbia]] idi 1895. Idi 1896 isu ketnagbalin a katakunaynay idiay [[Unibersidad ti Chicago]], nga idiay ket nagbalin a napno a propesor idi 1910. Idi 1909 ni Millikan ket nangirugi kadagiti serie dagiti eksperimento tapno mangikeddeng ti [[elektriko a karga]] nga inawit babaen ti agmaymaysa nga elektron. Isu ket nangirugi babaen ti panagrukod ti kurso dagiti nakarga a tedted ti [[danum]] iti maysa a [[lugar tielektriko]]. Dagiti resulta ket nangisingasing a ti karga kadagiti tedted ket ti nadumaduma nga elementario a karga ti elektroniko,ngem ti eksperimento ket saan a napudno unay a makaawis. Isu ket naggun-od pay kadagiti napudpudno a resulta idi 1910 iti naindayegan a [[eksperimento ti tedted ti lana]] a dayta ket sinukatanna ti danum (a napardas unay a mabawbaw) iti [[lana]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Robert Andrews Millikan}}
{{wikiquote-inline}}
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/millikan-bio.html Biograpia iti website ti premio Nobel]

{{Premio Nobel iti Pisika}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Millikan, Robert}}
[[Kategoria:1868 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1953 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]]

{{bio-pungol}}</text>
      <sha1>imko79uxwwe85acj4iqiu2xyvfr17oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Franck</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35560</id>
    <revision>
      <id>406579</id>
      <parentid>395317</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8863" sha1="tpexmkm6tr77t7ibjolyh2z6bdpkppk" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| name        = James Franck
| image       = James Franck.jpg
| image_size  = 220px
| birth_date  = {{Petsa ti pannakaipasngay|1882|8|26|df=y}}
| birth_place = [[Hamburg]], [[Imperio ti Alemania]]
| nationality = [[Alemania|Aleman]]
| death_date  = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1964|5|21|1882|8|26|df=y}}
| death_place = [[Göttingen]], [[Laud nga Alemania]]
| field       = [[Pisika]]
| workplaces  = [[Unibersidad ti Humboldt ti Berlin|Unibersidad ti Berlin]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Göttingen]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Johns Hopkins]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Chicago]]
| alma_mater  = [[Unibersidad ti Heidelberg]]&lt;br /&gt;[[Unibersidad ti Humboldt ti Berlin|Unibersidad ti Berlin]]
| doctoral_advisor  = [[Emil Gabriel Warburg]]
| doctoral_students = [[Wilhelm Hanle]]&lt;br /&gt;[[Arthur R. von Hippel]]&lt;br /&gt;[[Theodore Puck|Theodore T. Puck]]
| known_for   = [[Pamunganayan Franck–Condon]]&lt;br /&gt;[[Eksperimento Franck–Hertz]]
| prizes      =   [[Premio Nobel iti Pisika]] (1925)
}}

Ni '''James Franck''' (26 Agosto 1882 – 21 Mayo 1964) ket [[Tattao nga Aleman|Aleman]] a [[pisika|pisiko]] ken [[Premio Nobel|Nobel a laureado]].&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1063/1.3051727 | title = James Franck | journal = Physics Today | volume = 17 | issue = 7 | pages = 80 | year = 1964 | pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Shampo | first1 = M. A. | title = James Franck and Gustav Hertz | doi = 10.1001/jama.252.11.1426 | journal = JAMA: the Journal of the American Medical Association | volume = 252 | issue = 11 | pages = 1426 | year = 1984 | pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Rosenberg | first1 = J. L. | title = The Contributions of James Franck to Photosynthesis Research: A Tribute | doi = 10.1023/B:PRES.0000030453.66865.f6 | journal = Photosynthesis Research | volume = 80 | issue = 1–3 | pages = 71–76 | year = 2004 | pmid =  16328811| pmc = }}&lt;/ref&gt;

== Biograpia ==
Ni Franck ket maysa idi a Hudio; dagiti nagannak kaniana ket ni Jacob Franck ken ni Rebecca Nachum Drucker. Nakompletona ti Ph.D. idi 1906 ket nakagun-od iti ''[[venia legendi]]'', wenno Habilitasion, para iti pisika idi 1911, idiay [[Unibersidad ti Humboldt ti Berlin|Unibersidad ti Berlin]], nga idiay ket naglektura ken nangisuro aginggana idi 1918, ken nakaabot iti puesto iti naisangsangayan a propesor.

Ni Franck ket nagserbi a kas boluntario iti Buyot ti Alemania idi las-ud ti [[Sangalubongan a Gubat I]]. Isu ket nakaro a nasugatan idi 1917 iti panag-atake iti gas ken nagunggunaan iti Umuna a Klase ti [[Landok a Krus]]. Ni Franck ket nagbalin a Daulo ti Dibision ti Pisika iti [[Instituto Kaiser Wilhelm|Kaiser Wilhelm Gesellschaft]] para iti Pisikal a Kemika. Idi 1920, ni Franck ket nagbalin a naisangayan a propesor iti eksperimental a pisika ken Direktor ti Maikadua nga Instituto para iti Eksperimental a Pisika idiay [[Unibersidad ti Göttingen]]. Bayat nga idiay ket nagob-obra iti [[kuantum a pisika]] ken ni [[Max Born]], nga isu idi ket Direktor ti Instituto ti Teoretikal a Pisika.

Idi 1925, ni Franck ket nakagun-od iti [[Premio Nobel iti Pisika]], ken kaaduan daytoy kadagiti obrana idi 1912–1914, a nairaman ti [[eksperimento Franck–Hertz]], ti maysa nga importante a panagpasingked ti [[modelo Bohr]] iti [[atomo]].

Idi 1933, kalpasan ti panagturay dagiti [[Nazismo|Nazi]], ni Franck, gapu ta isu ket Hudio, ket nagikkat iti puestona idiay Alemania iti maysa a surat nga impatulodna a maipablaak iti warnakan.&lt;ref&gt;Medawar &amp; Pyke. Panid 138.&lt;/ref&gt; Isu ket timmulong ken ni Frederick Lindermann iti panagtulong kadagiti naikkat a Hudio a sientista tapno makabirukda iti trabaho iti ballasiw-taaw, sakbay a pimmanaw idiay Alemania idi Nobiembre 1933 tapno agituloy kadagiti panagsukisokna idiay Estados Unidos, iti umuna ket idiay [[Unibersidad ti Johns Hopkins]] idiay [[Baltimore, Maryland|Baltimore]] ken kalpasanna, kalpasan ti makatawen idiay [[Dinamarka]], idiay [[Chicago, Illinois|Chicago]]. Idiay ti nakairamananna iti [[Proyekto Manhattan]] idi las-ud ti [[Sangalubongan a Gubat II]]; isu idi ti Direktor ti Dibision ti Kimika ti [[Laboratorio ti Metalurhika]]&lt;ref&gt;Ti Laboratorio ti Metalurhika – a naam-ammuan a kas ti Met Lab – ket maysa idi kadagiti uppat a nangruna a sitio nga agob-obra iti Proyekto Manhattan. Dagiti tallo a sabali ket idiay [[Sientipiko a Laboratorio ti Los Alamos]], [[Nailian a Laboratorio ti Oak Ridge]], ken [[Sitio Hanford]].&lt;/ref&gt; idiay [[Unibersidad ti Chicago]]. Isu pay idi ti mangidaulo ti Komite iti Politikal ken dagiti Sosial a Problema a maipanggep iti atomiko a bomba; ti komite ket nangiraman kaniana ken dagiti dadduma a sientista iti Met Lab, a mairaman ni [[Donald J. Hughes]], [[J. J. Nickson]], [[Eugene Rabinowitch]], [[Glenn T. Seaborg]], J. C. Stearns ken ni [[Leó Szilárd]]. Ti komite ket kasayaatan a naam-ammuan para iti kompilasion iti [[Reporta Franckt]], a nalpas idi Hunio 11, 1945, a nangisingasing a saan nga usaren dagiti [[atomiko a bomba]] kadagiti siudad ti Hapon, a naibatay kadagiti problema a nagresultaan manipud kadagiti kasta a panangipakat iti militar.

Kalpasan ti panagpatingga ti gubat, ken napaiden iti panagusar ti atomiko a bomba isu ket nagbaliw iti pagsukisokanan nga obra iti potosintesis.

Idi rinaut ti [[Nazi nga Alemania]] ti [[Operasion Weserübung|Dinamarka]] idi [[Sangalubongan a Gubat II]], ti Hangaro a kimiko a ni [[George de Hevesy]] ket tinunawna ti balitok a [[Premio Nobel]] ni [[Max von Laue]] ken ni James Franck iti [[aqua regia]] tapno mapawilan a matakaw dagiti Nazi. Inkabilna ti nagresultaan a solusion idiay samang ti laboratoriona idiay [[Insituto Niels Bohr]]. Kalpasan ti gubat, idi nagsubli ket nakitana a ti solusion ket saan a nadisturbo ken innalana ti balitok manipud iti asido. Ti Kagimongan ti Nobel ket inpasublida nga inaramid dagiti Premio Nobel a nagusar kadagidi orihinal a balitok.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/adventuresinradi01heve#page/27/mode/1up/search/medals &quot;Adventures in radioisotope research&quot;], George Hevesy&lt;/ref&gt;

== Personal a biag ==
Idi 1946, inasawa ni Franck ni [[Hertha Sponer]],ti dati a katakunaynayna idiay Göttingen. Isu ket kellaat a pimmusay idi 1964 bayat a nagbisbisita idiay Göttingen.&lt;ref&gt;Kitaen [http://www.phy.duke.edu/about/HerthaSponer/ daytoy a sitio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210192624/http://www.phy.duke.edu/about/HerthaSponer/ |date=2012-02-10 }} idiay Unibersidad ti Duke.&lt;/ref&gt;

Kadagiti relihioso a paniriganna, ni Franck ket nagkomentario a ti siensia ket isu idi ti Diosna ken ti katutubo ket isu ti relihionna.&lt;ref name=&quot;David Nachmansohn 1979 62&quot;&gt;{{cite book|title=German-Jewish pioneers in science, 1900–1933: highlights in atomic physics, chemistry, and biochemistry|url=https://archive.org/details/germanjewishpion0000nach|year=1979|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-0-387-90402-3|author=David Nachmansohn|page=[https://archive.org/details/germanjewishpion0000nach/page/62 62]|quote=Ni James Franck ket naipasngay idi idiay Hamburg, ti anak a lalaki ti agbanbanko a Hudio. ...A kas kinunana, ti siensia ket isu idi ti Diosna ken ti katutubo ket ti relihionna. Isu ket saan a nangpilpilit dagidi annakna a babai a sumrek kadagiti relihioso a klase (Religionsunterricht) iti eskuela. Ngem isu ket napasindayag iti tawidna a Hudio...}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti pammadayaw ken dagiti gunguna ==
[[Papeles:Franck,James Autogramm 1952..jpg|thumb|Ni James Franck, Chicago 1952]]
* 1917: [[Landok a Krus]], Umuna a klase
* 1925: [[Premio Nobel iti Piska]] Ti gunguna ket kabingayna ken ni [[Gustav Ludwig Hertz]], ken daytoy ket para iti pannakaduktal kadagiti linteg a mangituray iti impakto dagiti elektron kadagiti atomo
* 1951: [[Medalia Max Planck]] iti [[Deutsche Physikalische Gesellschaft]]
* 1953: Honorario nga umili iti Göttingen
* 1955: [[Medalia Rumford]] iti Amrikano nga Akademia dagiti Arte ken Siensia – Para iti obrana iti potosintesis
* 1964: Nabutosan a kas Ganganaet a Kameng ti [[Naarian a Kagimongan ti Londres]],&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{Cite journal | last1 = Kuhn | first1 = H. G. | doi = 10.1098/rsbm.1965.0004 | title = [[James Franck]] 1882–1964 | journal = Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society | volume = 11
| pages = 53–26 | year = 1965 | pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt; para iti kontribusionna iti panangawat kadagiti panagsisinnukat ti enerhia kadagiti panagdudungpar ti elektron, ken iti panangipatarus iti molekular nga espektra , ken dagiti parikut ti potosintesis

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
*[http://nobelprize.org/physics/laureates/1925/franck-bio.html Biograpia ti Premio Nobel]

{{Premio Nobel iti Pisika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Franck, James}}
[[Kategoria:1882 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1964 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]]</text>
      <sha1>tpexmkm6tr77t7ibjolyh2z6bdpkppk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ekuador</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35766</id>
    <revision>
      <id>406548</id>
      <parentid>390130</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1715" sha1="k497ir3a81fam9es2c8tzgx5q78fubb" xml:space="preserve">{{Mapa ti lokasion-linia|lat=0}}
[[File:Equator and Prime Meridian.svg|thumb|300px|Pagpagilian wenno terteritorio a sagiden ti Ekuador (nalabasit) wenno ti [[Reperensia ti Meridiano ti IERS]] (asul)]]

Ti '''ekuador''' ket ti pagkurosan iti rabaw ti [[timbukel]] a ti [[plano (heometria)|plano]] ket perpendikular iti pagtayyekan a pagpusipusan ken tengnga a nagbaetan dagiti dua nga ungto. Ti '''Ekuador''' ket kadawyan a mangibagbaga iti ekuador ti [[Daga (planeta)|Daga]]: ti naipagpagarup a linia iti rabaw ti Daga nga agpada iti distansia manipud iti [[Amianan nga Ungto]] ken [[Abagatan nga Ungto]], ken mangbingbingay iti Daga iti [[Akin-amianan a Hemisperio]] ken [[Akin-abagatan a Hemisperio]]. Dagiti sabali a [[planeta]] ken dagiti astronomikal a bagi  ket addaanda kadagiti ekuador a kapada a naipalawag. Ti ekuador ti Daga ket agarup a {{pagbaliwen|40,075|km}} iti kaatiddog; 78.7% iti daytoy ket ballasiwenna ti danum ken 21.3% iti daga.

== Dagiti nota==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last=Moritz |first=H. |date=1980 |title=Geodetic Reference System 1980 |journal=Bulletin Géodésique |volume=54 |issue=3 |pages=395–405 |bibcode=1980BGeod..54..395M |doi=10.1007/BF02521480}} (IUGG/WGS-84 data)
* {{Cite book |last=Taff |first=Laurence G. |title=Computational Spherical Astronomy |url=https://archive.org/details/computationalsph0000taff |date=1981 |publisher=Wiley |isbn=0-471-06257-X |location=[[Siudad ti New York|New York]]}} (IAU data)
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Equator|{{PAGENAME}}}}
{{heograpikal a nagsasabtan}}

[[Kategoria:Dagiti linia ti latitud]]
[[Kategoria:Heodesia]]
[[Kategoria:Dagiti tropiko]]

{{pungol}}</text>
      <sha1>k497ir3a81fam9es2c8tzgx5q78fubb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abagatan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36076</id>
    <revision>
      <id>406415</id>
      <parentid>396944</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3989" sha1="9vgwbb5h4hpbm7yfzhap6ffco8b415w" xml:space="preserve">Ti '''abagatan''' ( {{lang-es|sur}} ) ket ti [[pangnagan]], [[pangilasin]], wenno [[pangkadua]] a mangituding ti [[Direksion (heometria, heograpia)|direksion]] wenno [[heograpia]]. Daytoy ket maysa kadagiti uppat a [[kardinal a direksion]] wenno dagiti puntos ti [[kompas]]. Ti abagatan ket ti polar a kasumbangir ti [[amianan]] ken daytoy ket [[perpendikular]] iti [[daya]] ken [[laud]].

== Nabigasion ==
Iti kadawyan, ti akinbaba a bangir ti [[mapa]] ket ti abagatan, ngem mabalin met nga adda dagiti  [[nabaliktad a mapa]] a mangisungani iti daytoy a konbension.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://flourish.org/upsidedownmap/ |title=The Upsidedown Map Page |publisher=flourish.org |accessdate=2 Disiembre 2013}}&lt;/ref&gt; Ti mapan iti abagatan babaen ti panagusar ti kompas para iti [[nabigasion]], isaad ti [[Turong (navbigasion)|turong]] wenno [[asimut]] iti 180°. Iti pay mabalin, idiay [[Akin-amianan a Hemisperio]] ti [[Init]] ket agarupto nga adda iti abagatan iti [[tengnga ti aldaw]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learn-orienteering.org/old/lesson1.html |title=How to use a compass |publisher=Learn Orienteering |accessdate=2 Disiembre 2013}}&lt;/ref&gt;

== Abagatan nga Ungto ==
Ti pudno nga abagatan ket ti direksion a maiturong iti akin-abagatan a patingga ti pagtayyekan nga agarup nga isu ti paglikmutan ti [[Daga (planeta)|Daga]] , a tinawtawagan daytoy iti [[Abagatan nga Ungto]]. Ti Abagatan nga Ungto ket mabirukan idiay [[Antartika]]. Ti [[Magnetiko nga Ungto ti Abagatan|magnetiko nga abagatan]] ket ti direksion a maiturong iti abagatan ti [[magnetiko a lugar ti Daga|magnetiko nga ungto]], nga adayo met bassit manipud iti abagatan a heograpiko nga ungto.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ngdc.noaa.gov/geomag/faqgeom.shtml |title=Geomagnetism Frequently Asked Questions |publisher=National Geophysical Data Center |accessdate=2 Disiembre 2013}}&lt;/ref&gt;

Ni [[Roald Amundsen]] ket isu idi ti immuna a [[Ekspedision ti Abagatan nga Ungto ni Amundsen|nakaabot iti abagatan nga ungto]], idi 14 Disiembre 1911, kalpasan idi napuersaran a nagsubli ni [[Ernest Shackleton]] iti asideg met bassit.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/ice/peopleevents/pandeAMEX87.html |title=Roald Amundsen |publisher=Public Broadcasting Service |accessdate=2 Disiembre 2013 |archive-date=2016-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226050748/http://www.pbs.org/wgbh/amex/ice/peopleevents/pandeAMEX87.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Heograpia ==
Ti [[Pannakabingay ti Amianan–Abagatan|global nga Abagatan]] ket mangibagbaga iti saan unay a sosial ken ekonomiko a napadur-as nga akin-abagatan a gudua ti globo. 95% iti Global nga Amianan ket addaan iti makanayen a makan ken linong, ken agob-obra a sistema ti edukasion.&lt;ref name=mimko /&gt; Iti Abagatan , met, 5% laeng ti populasion ti addaan iti makan ken linong. Daytoy ket &quot;awan iti maitunos a teknolohia, daytoy ket awan ti politikal a pannakatalinaay, dagiti ekonomia ket saan unay a nadur-as, ken dagiti gangganaet a pannakisukat a matgedanda ket agdepdepende kadagiti nangruna nga eksport ti produkto.&quot;&lt;ref name=mimko&gt;{{cite book |last=Mimiko |first=Oluwafemi |title=Globalization: The Politics of Global Economic Relations and International Business |url=https://archive.org/details/globalizationpol0000mimi |year=2012 |publisher=Carolina Academic |page=[https://archive.org/details/globalizationpol0000mimi/page/47 47]}}&lt;/ref&gt;

Ti panagusar ti termino ti 'Abagatan' ket mabalin pay a mainaig iti pagilian, ken naisangayan kadagiti kaso iti malaslasin a pannakabingay ti ekonomia wenno kultura – kas pagarigan ti [[Akin-abagatan nga Estados Unidos]], a naisina manipud iti [[Akin-amianan a daya nga Estados Unidos]] babaen ti [[linia Mason–Dixon]], wenno ti [[Akin-abagatan nga Inglatera|Abagatan nga INglatera]], a politikal ken ekonomia a saan a maipada iti [[Akin-anianan nga Inglatera|Amianan nga Inglatera]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Direksion ti kompas}}

[[Kategoria:Orientasion (heometria)]]</text>
      <sha1>9vgwbb5h4hpbm7yfzhap6ffco8b415w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Panateng</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36661</id>
    <revision>
      <id>406234</id>
      <parentid>330939</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1309" sha1="3el3qzbn664zycoaafkylxf7bn2yb1o" xml:space="preserve">{{Infobox sakit
| Name           = Panateng
| Image          = Rhinovirus.PNG
| Caption        = Ti representasion ti molekular a rabaw ti maysa a kita ti [[rhinovirus]] to tao.
| ICD10          = {{ICD10|J|00}}
| ICD9           = {{ICD9|460}}
| DiseasesDB     = 31088
| MedlinePlus    = 000678
| eMedicineSubj  =
| eMedicineTopic =
| eMedicine_mult = {{EMedicine2|med|2339}}
| MeshID         = D003139
}}

Ti '''panateng''' ket maipapan ti birus a [[makaalis a sakit]] iti [[akinngato  nga alimunumon ti respiratorio]] a kangrunaan a mangapektar ti agong.

Dagiti sintoma ket mairaman ti [[uyek|panaguyek]], [[nasakit a karabukob]], [[rhinorrhea|runny nose]], [[baen|panagbaen]], ken [[gurigor]] a kadawyan a maresolba kadagiti pito angginggana iti sangapulo nga aldaw, nga ada met dagiti sintoma nga agpaut aginggana  dagiti tallo a lawas.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

;Dagiti nota
* {{cite book|last=Ronald Eccles|first=Olaf Weber |title=Common cold|url=https://archive.org/details/commoncold0000unse|year=2009|publisher=Birkhäuser|location=Basel|isbn=978-3-7643-9894-1 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commonscat-inline|Common cold|{{PAGENAME}}}}
* {{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Respiratory_Disorders/Common_Cold/}}

[[Kategoria:Dagiti maipapan ti birus a sakit]]

{{pungol-nangruna}}</text>
      <sha1>3el3qzbn664zycoaafkylxf7bn2yb1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hagia Sophia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36829</id>
    <revision>
      <id>406322</id>
      <parentid>400277</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 12 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31590" sha1="omcfv6nycgbgsmdl9xomenc4t83im9p" xml:space="preserve">{{Infobox monumento
|monument_name   = Hagia Sophia&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ayasofya (Turko)&lt;br /&gt;Ἁγία Σοφία (Griego)&lt;br /&gt;Sancta Sophia (Latin)&lt;/small&gt;
|native_name    =
|image       = Hagia Sophia Mars 2013.jpg
|caption      = Hagia Sophia, Istanbul
|location     = [[Istanbul]] (naipakasaritaan a [[Konstantinopla]]), [[Turkia]]
|designer     =  [[Isidoro ti Mileto]]&lt;br /&gt;[[Antemio ti Tralles]]
|type       =
* [[Imperio a Bisantino|Bisantino]] a Katedral ti [[Simbaan a Katoliko|Romano Katoliko]] (537–1054)
* Katedral ti [[Griego nga Ortodokso]] (1054–1204)
* Katedral ti [[Simbaan a Latin|Romano Katoliko]] (1204–1261)
* Katedral ti [[Griego nga Ortodokso]] (1261–1453)
* Meskita ti [[Imperio nga Otomano|Otomano]] (1453–1931)
* Museo (1935–agdama)
|material     = [[Ashlar]], ladrilio
|length      = {{pagbaliwen|82|m|ft|abbr=on}}
|width       = {{pagbaliwen|73|m|ft|abbr=on}}
|height      = {{pagbaliwen|55|m|ft|abbr=on}}
|begin       = 360
|complete     = {{start date and age|537}}
|open       =
|dedicated_to   =
|map_name       = Turkia Istanbul
|map_size       =
|map_caption      = Lokasion idiay Istanbul
|coordinates    = {{coord|41.0085|28.9799|region:TR|format=dms|display=inline,title}}
|extra       =
| website = 
{{Infobox Lugar a Tawid ti Lubong
| Part_of   = [[Historiko a Luglugar ti Istanbul]]
| Criteria  = Kultural: i, ii, iii, iv
| ID     = 356
| Year    = 1985
| child    = yes
}}
}}

Ti '''Hagia Sophia''' (manipud iti {{Lang-el|Ἁγία Σοφία}}, &quot;[[Sofia (kinasaririt)|Nasantuan a Kinasaririt]]&quot;; {{lang-la|Sancta Sophia}} wenno ''Sancta Sapientia''; {{lang-tr|Ayasofya}}) ket ti dati a [[Ekumenikal a Patriarka ti Konstantinopla|patriarko]] a [[basilika]] ti [[Simbaan ti Griego nga Ortodokso|Griego]] nga [[Simbaan ti Akindaya nga Ortodokso|Ortodokso]] ([[Simbaan (pasdek)|simbaan]]), ken kalpasanna ti imperial a [[meskita]], ken itan ket museo (Ayasofya Müzesi) idiay [[Istanbul]], [[Turkia]]. Manipud iti petsa a pannakaipatakderna idi 537 aginggana idi 1453, daytoy ket nagserbi a kas maysa a [[katedral]] ti [[Simbaan ti Akindaya nga Ortodokaso|Akindaya nga Ortodokso]] ken tugaw ti [[Ekumenikal a Patriarka ti Konstantinopla|Iglesia ti Konstantinopla]],&lt;ref name=mw112&gt;Müller-Wiener (1977), p. 112.&lt;/ref&gt; malaksid idi baetan ti 1204 ken 1261, idi daytoy ket napagbaliwen iti katedral ti Romano a Katoliko babaen ti [[Latin nga Imperio]]. Ti pasdek ket meskita manipud idi 29 Mayo 1453 aginggana idi 1931. Daytoy idi ket [[Sekularidad|naisekularisado]] ken nalukatan a kas museo idi  Pebrero 1, 1935.&lt;ref&gt;Magdalino, Paul, et al. &quot;Istanbul: Buildings, Hagia Sophia&quot; in Grove Art Online. Oxford Art Online. http://www.oxfordartonline.com. accessed 28 Pebrero 2010.&lt;/ref&gt;

Ti simbaan ket nairuknoy idi iti ''[[Berbo (Kristianidad)#Berbo akas Lubong, Kinasaririt, Rebelasion ti Daan a Testamento|KInasaririt ti Dios]]'', ti [[Berbo (Kristianidad)|Berbo]], ti maikadua a persona ti [[Nasantuan a Trinidad]],&lt;ref name=ja471&gt;Janin (1953), p. 471.&lt;/ref&gt; ti [[piesta ti patron]]na a mapasamak iti Disiembre 25, ti [[Paskua|komemorasion iti pannakaipasngay]] ti [[Inkarnasion (Kristianidad)|inkarnasion]] iti Berbo ni Kristo.&lt;ref name=ja471 /&gt; Urayno sagpaminsan pay a tinawtawagan a kas ti Sancta Sophia (a kas nainaganan kenni [[Sofia ti Martir|Santa Sofia]]), ti ''sophia'' a kas ti ponetiko a panangiletra iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] iti Griego a balikas para iti kinasaririt, ti napno a naganna iti Griego ket {{lang|grc|Ναός τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας}}, &quot;Altar ti Nasantuan a Kinasaririt ti Dios&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last = McKenzie|first = Steven L.|others= M. Patrick Graham|title = The Hebrew Bible Today: An Introduction to Critical Issues|url = http://books.google.com/books?id=owwhpmIVgSAC&amp;pg=PA149&amp;dq=%22Jesus+Christ+as+the+Holy+Wisdom+of+God%22#v=onepage&amp;=%22Jesus%20Christ%20as%20the%20Holy%20Wisdom%20of%20God%22&amp;f=false|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, KY|year = 1998|page=149|isbn =0-664-25652-X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last = Binns|first = John|title = An Introduction to the Christian Orthodox Churches|url = http://books.google.com/books?id=MOA5vfSl3dwC&amp;pg=PA57&amp;dq=%22Its+dedication+to+the+Wisdom+of+God+identified+it+with+Christ%22#v=onepage&amp;q=%22Its%20dedication%20to%20the%20Wisdom%20of%20God%20identified%20it%20with%20Christ%22&amp;f=false|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year = 2002|page=57|isbn =0-521-66738-0}}&lt;/ref&gt;
Daytoy ket naidayegan iti dakkel a [[simborio]]na, daytoy ket naikeddeng a kaipukpokan ti [[Bisantino nga arkitektura]]&lt;ref name=BAT&gt;{{cite book | last1=Fazio|first1=Michael|last2=Moffett|first2=Marian|last3=Wodehouse|first3=Lawrence | title = Buildings Across Time | edition = maika-3 | isbn = 978-0-07-305304-2 | publisher = McGraw-Hill Higher Education | year = 2009}}&lt;/ref&gt; ken naibagbaga a &quot;nangbaliw ti pakasaritaan ti arkitektura&quot;.&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1993/08/22/travel/center-of-ottoman-power.html|title=Center of Ottoman Power|work=New York Times|last= Simons|first=Marlise |accessdate=4 Hunio 2009 | date=22 Agosto 1993}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nagtultuloy nga isu ti kadakkelan a katedral para kadagiti gangani a rinibu a tawen, aginggana idi nakompleto ti [[Katedral Seville]] idi 1520.
Ti agdama a pasdek ket kasisigud idi a naipatakder a kas simbaan idi baetan ti 532 ken 537 kadagiti bilin ni [[Bisantino nga Imperio|Bisantino nga Emperador]] [[Justiniano I]] ken isu idi ti maikatlo a simbaan ti Nasantuan a Kinasaririt a naipatakder iti dayta a lugar, dagiti dua a dati ket dinadael babaen dagiti nagwewelga. Daytoy ket dinaremdem babaen dagiti [[Tattao a Griego|Griego]] a sientista a ni [[Isidoro ti Mileto]] ken ni [[Antemio ti Tralles]].&lt;ref&gt;{{cite book|last = Kleiner|first = Fred S.|author2=Christin J. Mamiya|title = Gardner's Art Through the Ages: Volume I, Chapters 1–18|publisher=Wadsworth|location= Mason, OH|edition=maika-12|year = 2008|page=329|isbn =0-495-46740-5}}&lt;/ref&gt;

Ti simbaan ket nakaala ti adu nga urnong dagiti [[Relikia|nasantuan a relikia]] ken nagipakpakita iti ken dadduma pay a banbanag, ti {{pagbaliwen|15|m|ft|adj=on}} a pirak nga [[ikonostasio]] . Ti kangrunaan a pakaimatangan ti [[Simbaan ti  Akindaya nga Ortodokso]] kadagiti gangani a sangaribu a tawen, ti pasdek ket nakasaksi iti [[ekskomunikasion]] ti Patriarka a ni [[Miguel I Cerulario]] iti paset ni [[Papa Leon IX]] idi 1054, ti maysa a tignay a kadawyan a naikeddeng a kas ti rugi ti [[Panagsina ti Daya-Laud|Nalatak a Panagsina]].

Idi 1453, ti [[Pannakatnang ti Konstantinopla|Konstantinopla ket pinarukma]] babaen dagiti [[Otomano nga Imperio|Otomano a Turko]] babaen ni Sultan [[Mehmed II]], a nagbalin iti daytoy a nangruna a simbaan ti Ortodokso a Kristianidad ket maipagbaliwen iti maysa a meskita. Bababaen iti dayta a panawen, ti simbaan ket saanen a natartaripato. Uray no kasta, ti katedral ti Kristiano ket nakaaramid iti napigsa nga impresion kadagioti baro a nga Otomano nga agturturay ken inkeddengda a pagbaliwen iti maysa a meskita.&lt;ref name=&quot;http://www.livescience.com/27574-hagia-sophia.html&quot;&gt;[http://www.livescience.com/27574-hagia-sophia.html].&quot; LiveScience.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;archnet.org&quot;&gt;&quot;[http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2966 Hagia Sophia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105062813/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2966 |date=2009-01-05 }}.&quot; ArchNet.&lt;/ref&gt; Dagiti kampana, altar, ikonostasio, ken dagiti sakripisial a basiha ken dagiti dadduma pay a relikia ket naikkat ken dagiti [[mosaiko]] a mangipakpakita kenni Hesus, ket ni Inana a Maria, dagiti Kristiano a Santo ken dagiti anghel ket naikkatda pay wenno natakepan iti plaster. Dagiti [[Islamiko nga arkitekturae|Islamiko a langa]] – a kas ti [[mihrab]], [[minbar]], ken dagiti uppat a [[minaret]] – ket nainayon idi. Daytoy ket nagtultuloy a meskita aginggana idi 1931, idi daytoy ket narikpan iti publiko kadagiti uppat a tawen. Daytoy ket nalukatan manen idi 1935 a kas maysa a museo babaen ti Republika ti [[Turkia]]. Ti Haghia Sophia ket isu ti agdama a (2014) maikadu a a kaaduan a nabisbisita a museo idiay Turkia, ken nangaw-awis kadagiti gangani a 3.3 riwriw nga agbisbisita iti tinawen.&lt;ref name=mus&gt;{{cite news|title=Top 10: Turkey’s most visited museums|url=http://www.hurriyetdailynews.com/top-10-turkeys-most-visited-museums.aspx?pageID=238&amp;nID=74133&amp;NewsCatID=385|work=Hürriyet Daily News|date=10 Nobiembre 2014}}&lt;/ref&gt;

Manipud iti immuna a pannakabaliwna aginggana iti pannakaipatakder ti asideg a dakdakkel a [[Meskita Sultan Ahmed (Istanbul)|Meskita Sultan Ahmed]] (Asul a Meskita ti Istanbul) idi 1616, daytoy idi ti kangrunaa a meskita ti Istanbul. Ti Hagia Sophia ket nagserbi a kas inspirasion para kadagiti dadduma nga adu a meskita, a kas ti Asul a Meskita, ti [[Meskita Şehzade]], ti [[Meskita Süleymaniye]], ti [[Meskita Rüstem Pasha]] ken ti [[Meskita Kılıç Ali Paşa]].

== Pakasaritaan ==
=== Immuna a simbaan ===
[[Papeles:HagiaSophia DomeVerticalPano (pixinn.net).jpg|thumb|upright|Iti uneg a pakakitaan ti Hagia Sophia, a mangipakpakita kadagit Islamiko nga elemento Islamic iti ngato ti kangrunaan a simborio.]]
Ti immuna a simbaan iti daytoy a lugar ket ammo idi a kas ti {{lang|grc|Μεγάλη Ἐκκλησία}} (''Megálē Ekklēsíā'', &quot;Nalatak a Simbaan&quot;), wenno iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] &quot;Magna Ecclesia&quot;,&lt;ref name=mw84&gt;Müller-Wiener (1977), p. 84.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Great Church&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.virtualworldheritage.org/papers/3181_976-Virtual_Hagia_Sophia.pdf|format=PDF|title=Virtual Hagia Sophia: Restitution, Visualization and Virtual Life Simulation|accessdate=3 Hulio 2007|author=Alessandro E. FONI|author2=George PAPAGIANNAKIS|author3=Nadia MAGNENAT-THALMANN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070709194035/http://www.virtualworldheritage.org/papers/3181_976-Virtual_Hagia_Sophia.pdf|archivedate=2007-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; gapu kadagiti dakdakkel a dimensionna no maiyasping kadagiti kontemporaneo a simbaan iti Siudad.&lt;ref name=ja471 /&gt; Nailukat idi 15 Pebrero 360 (idi las-ud ti turay ni [[Constancio II]]) babaen ti [[Arianismo|Ariano]] nga obispo a ni [[Eudosio ti Antiokuia]],&lt;ref name=ja472&gt;Janin (1953), p. 472.&lt;/ref&gt; daytoy ket nabangon iti asideg ti lugar nga ayan ti nakabangbangonan ti imperial a plasio. Iti asideg a simbaan ti [[Hagia Irene|Hagia Eirene]] (&quot;Nasantuan a Kappia&quot;) ket nasapsapa a nakompleto ken nagserbi a kas katedral aginggana idi nakompleto ti Nalatak a Simbaan. Dagitoy dua a simbaan ket nagtignayda a kas dagiti nangruna a simbaan iti Bisantino nga Imperio.

Iti panagsursuratna idi 440, ni [[Sokrates ti Konstantinopla]] ket nagtunton a ti simbaan ket binangon babaen ni [[Constancio II]], nga isu ket nagob-obra iti daytoy idi 346.&lt;ref name=ja472 /&gt; Ti tradision a saan a nadadaan ngem ti maika-7 – maika-8 a siglo, dagiti reporta a ti pasdek ket binangon idi babaen ni [[Konstantino ti Natan-ok]].&lt;ref name=ja472 /&gt; Ni [[John Zonaras|Zonaras]] ket inpatunosna dagitoy dua a pamanunotan, a nagsursurat a ni Constancio ket sinimpana idi ti pasdek nga inkonsekrado babaen ni [[Eusebio ti Nicomedia]], kalpasan idi narebba.&lt;ref name=ja472 /&gt; Gapu ta ni Eusebio ket isu idi ti obispo ti Konstantinopla manipud idi 339 aginggana idi 341, ken ni Konstantino ket pimmusay idi 337, daytoy ket mabalin a ti immuna a simbaan ket binangon babaen ti naud-udi.&lt;ref name=ja472 /&gt; Ti pasdek ken nabangon a kas tradisional a nakolumnata a basilika nga addaan kadagiti galeria ken ti tarikayo nga atep. Daytoy ket sinarunuanna ti [[atrio (arkitektura|atro]]. Daytoy ket naitunton idi a kas maysa kadagiti naisangayan a monumento iti lubong iti dayta a panawen.

Ti Patriarka ti Konstantinopla a ni [[John Chrysostom]] ken nakisinnupiat kenni Empresa [[Aelia Eudoxia]], asawa ni emperador [[Arcadio]], ken naeksilo idi 20 Hunio 404. Idi las-ud dagiti simmarsaruno a yaalsa, daytoy nga immuna a simbaan ket kaaduan a napuoran.&lt;ref name=ja472 /&gt; Awan dagiti nabatbati iti daytoy a simbaan tatta nga aldaw.

=== Maikadua a simbaan ===
[[Papeles:Istanbul.Hagia Sophia009.jpg|thumb|Dagiti tidda ti bato ti basilika nga inbilin babaen ni Teodosio II, a mangipakpakita ti [[Agnus Dei|Karnerio ti Dios]]]]
[[Papeles:Hagia Sophia Theodosius 2007 010.JPG|thumb|Dagiti muton ti marmol manipud iti maikadua a simbaan]]
Ti maikadua a simbaan ket inbilin idi babaen ni [[Teodosio II]], nga isu ket nanglukat iti daytoy idi 10 Oktubre 415. Ti basilika ket addaan iti kayo nga atep ken binagon idi babaen ni arkitekto Rufino. Nairugi a nauram daytoy iti las-ud ti nariro a [[Dagiti yaalsa ti Nika|Gulo ti Nika]] ken nangpuor ti maikadua a Hagia Sophia idi 13–14 Enero 532.

Iti agdama nga aldaw adda met dagiti nabati a nadumaduma a muton ti marmol manipud iti maikadua a simbaan; kadagitoy ket [[riliebo]] a mangipakpakita kadagiti 12 a karnero a mangireprepresenta kadagit 12 nga apostol. Kasisigud idi daytoy a paset iti monumental a sumrekan iti sango, dagitoy ket adda itan idiay iti maysa a nagkalian nga abut ti asideg ti sumrekan ti museo kalpasan idi naduktalan dagitoy idi 1935 iti sirok ti akinlaud a parangan babaen ni A. M. Schneider. Ti adu a panagkalkali ket naisardeng gapu iti panagbuteng a madadael ti integridad ti pasdek.

=== Maikatlo a simbaan (agdama nga estruktura) ===
Idi 23 Pebrero 532, iti manmano laeng a lawas kalpasan ti pannakadadael ti maikadua a basilika, ni Emerador [[Justiniano I]] ket nangikeddeng a mangbangon iti maiaktlo ken intero a sabali a basilika, dakdakkel ken nangayngayed ngem dagiti sinarunona.[[Papeles:38-manasses-chronicle.jpg|thumb|left|Pannakabangon ti simbaan a naipakita iti kodise ti Kroniko ti Manases (maika-14 a siglo)]]

Ni Justiniano ket pinilina ni pisiko [[Isidoro ti Mileto]] ken ni matematiko [[Antemio ti Tralles]] a kas dagiti arkitekto; nupay kasta ni Antemio ket pimmusay iti uneg ti maysa a tawen iti daytoy a panagobra. Ti panagbangon ket naibaga iti ''Kadagiti Pasdek'' (''Peri ktismatōn'', Latin: ''De aedificiis'') babaen ni Bisantino a historiador [[Procopio]]. Nangiyeg ti emperador kadagiti material manipud kadagiti amin a paset ti imperio – kas dagiti [[Helenistiko nga arte|Helenistiko nga adigi]] manipud iti [[Templo ni Artemisa]] idiay [[Efeso]], ldagiti dakkel a bato manipud kadagiti pagbatuan iti [[Porfido (heolohia)|porfido]] manipud idiay [[Ehipto]], berde a marmol manipud idiay [[Tesalia]], nangisit a bato manipud idiay rehion ti [[Bosporo]], ken duyaw a bato manipud idiay [[Siria]]. Ad-adu ngem sangapulo a ribo ti nagob-obra. Daytoy a baro a simbaan ket konteporaneo a nabigbigan a kas nangruna nga obra iti arkitektura. Dagiti teoria ni [[Heron ti Alejandria]] ket mabalin idi a nausar tapno mabanagan dagiti parikut a naipresenta babaen ti panagbangon iti kasata a dakkel a simborio iti dakkel nga espasio. Ti emperador ken kakuyogna ti [[Menas ti Konstantinopla|Patriarka ti Menas]], ketlinukatanda ti basilika idi 27 Disiembre 537 – 5 a tawtawen ken 10 a bulbulan kalpasan ti rugi ti panagbangon.&lt;ref name=mw86&gt;Müller-Wiener (1977), p. 86.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;The Chronicle of John Malalas,&quot;  Bk 18.86 Translated by E. Jeffreys, M. Jeffreys, and R. Scott. Australian Association of Byzantine Studies, 1986 vol 4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;The Chronicle of Theophones Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284-813.&quot; Translated with commentary by Cyril Mango and Roger Scott. AM 6030 pg 316, with this note: Theophanes' precise date should be accepted.&lt;/ref&gt; Dagiti mosaiko iti uneg ti simbaan, nupay kasta, ket nakompleto laeng babaen ti turay ni Emperador [[Justino II]] (565–578).

Ti Hagia Sophia ket isu idi ti tugaw ti [[Ekumenikal a Patriarka ti Konstantinopla|Ortodokso a patriarka ti Konstantinopla]] ken ti nangruna a lugar dagiti imperial a seremonia ti Bisantino, kas dagiti koronasion. Kasla met dagiti sabali a simbaan iti amin a paset ti Kinakristiano, ti basilika ket nangidaton iti santuario manipud iti persekusion kadagiti managlabsing iti linteg.

Dagiti gingined idi Agosto 553 ken idi 14 Disiembre 557 ket nagpataud kadagiti birri iti nangruna a simborio ken ti akindaya a gudua a simborio. Kompleto a narebba ti nangruna a simborio idi las-ud ti simmaruno a gingined idi  7 Mayo 558,&lt;ref name=&quot;Jan_1&quot;&gt;{{cite book
 | last=Janin
 | first= Raymond
 | title=Constantinople Byzantine
 | publisher=Institut Français d'Etudes Byzantines
 | location=Paris
 | language=Pranses
 | edition=1
 | page=41
 | year=1950
}}&lt;/ref&gt; a nagdadael iti [[Ambon (liturhia)|ambon]], altar, ken ti [[Ciborio (arkitektura)|ciborio]]. Ti pannakadadael ket gapu ti adu unay baklay a karga ken ti adu unay a panagtukkol a karga ti simborio a nadalumpinas unay.&lt;ref name=mw86&gt;Müller-Wiener (1977), p. 86.&lt;/ref&gt; Dagitoy ti gapu ti panagpaalas ti langa dagiti adigi a nagsarapa iti simborio.&lt;ref name=mw86 /&gt; Ti emperador ket nagbilin iti dagus a panagsimpa. Inbilinna daytoy kenni Isidoro ti Ub-ubing, ti kaanakan a lalaki ni Isidoro ti Mileto, nga isu ket nagus-usar kadagiti nalaglag-an a material ken inpangatona ti simborio babaen dagiti &quot;30 a kadapan&quot;&lt;ref name=mw86 /&gt; (agarup a {{pagbaliwen|6.25|m|ft|sp=us}}) – ken nangited daytoy iti akin-uneg a katayag ti pasdek iti {{pagbaliwen|55.6|m|ft|sp=us}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haghiasophia-istanbul-turkey|title=Haghia Sophia |location=Istanbul / |publisher=Emporis |accessdate=4 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt; Iti pay maipatinayon, ni Isidoro ket binaliwanna ti kita ti simborio, nagipatakder iti naparagpagan a simborio nga adda kadagiti [[pechina]], a dagiti diametroda ket dagiti nagbaetan ti 32.7 ken 33.5&amp;nbsp;m.&lt;ref name=mw86 /&gt; Babaen kadagiti bilin ni Justiniano, walo kadagiti [[Konrinsio a bilin|Korinsio nga adigi]] ket narakrak manipud idiay [[Baalbek]], Lebanon, ken naipatulod idiay Konstantinopla idi agarup a 560.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.stoneworld.com/articles/baalbek-keeps-its-secrets|title=Baalbek keeps its secrets|publisher=stoneworld}}&lt;/ref&gt; Daytoy a panagbangon manen a mangited iti agdama a maiak-16 a siglo a porma ti simbaan, ket nakompleto idi 562. Ti Bisantino a mannaniw a ni [[Pablo ti Silensiario]] ket nagsurat iti atiddog a daniw (adda pay laeng), nga ammo kas ''[[Ekprasis]]'', para iti panangiruknoy manenn ti basilika nga indauluan babaen ni [[Eutikuio ti Konstantinopla|Patriarka Eutikuio]] idi 23 Disiembre 562.

Idi 726, ni emperador [[Leon III ti Isauria|Leon ti Isauria]] ket nangited kadagiti serye ti edikto kadagiti panagraraem kadagiti ladawan, ken nagbilbilin iti buyot a mangdadael amin kadagiti ikono – ken nangrugian daytoy iti paset ti panawen ti [[Bisantino nga Ikonoklasia|Bisantino nga ikonoklasia]]. Iti dayta a panawen, amin dagiti relihioso a ladawan ken dagiti estatua ket naikkat manipud iti Hagia Sophia. Kalpasan ti nabiit a panaginana babaen ti turay ni Empresa [[Irene (empresa)|Irene]] (797–802), nagsubli met ti ikonoklasia. Ni Emperador [[Teofilo (emperador)|Teofilo]] (829–842) ket napigsa idi a naimpluensiaan babaen ti [[Islamiko nga arte]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/calm/2004/00000016/00000001/art00004 |title=The Abbasid palace of Theophilus: Byzantine taste for the arts of |publisher=Ingentaconnect.com |date=1 Marso 2004 |accessdate=26 Pebrero 2013}}&lt;/ref&gt; a mangiparit ti representasion dagiti sibibiag a parsua.&lt;ref&gt;Brubaker (2011), p. 115&lt;/ref&gt; Isu ket addaan idi kaadgiti dua a napayakan a bronse a ruangan nga addaan kadagiti bukodna a [[monograma]] a naisaad idiay akin-abagatan a sumrekan ti simbaan.

Ti basilika ket nagsagsagaba iti pannakadadael, ti immuna ket ti dakkel a puor idi 859, ken manen ti maysa a gingined idi Enero 8, 869 a nakarebbaan ti gudua a simborio. Ni Emperador [[Basilio I]] ket inbilinna a masimpa ti simbaan.

Kalpasan ti nalatak a gingined idi 25 Oktubre 989 a nakarebbaan ti akinlaud  nga arko ti simborio, ni Emperador [[Basilio II]] ket dinamagna ti Armenio nga arkitekto a ni [[Tiridates ti Aktekto|Tiridates]], ti nagpartuat kadagiti nalatak a simbaan ti [[Ani (siudad)|Ani]] ken Argina a mangimaton kadagiti panagsimpa.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Maranci|first=Christina|url=http://www.jstor.org/stable/3592516|title=The Architect Trdat: Building Practices and Cross-Cultural Exchange in Byzantium and Armenia]|journal=Journal of the Society of Architectural Historians|volume=62|issue=3|date=Septiembre 2003|pp=294–305}}&lt;/ref&gt; Binangonna manen ken pinatibkerna ti narebba nga arko ti simbaan, ken binangonna manen ti akinlaud a bangir ti simborio kadagiti 15 a paragpag ti simborio.&lt;ref name=mw87&gt;Müller-Wiener (1977), p. 87.&lt;/ref&gt; Ti kakaro ti dadael ket nakasapul iti innem a tawen iti panagsimpa ken panangibangon manen; ti simbaan ket nalukatan manen idi 13 Mayo 994. Idi patingga ti panagbangon manen, napabaro met dagiti dekorasion ti simbaan, ken mairaman kadagiti panaginayon kadagiti pinintaan dagiti uppat a dadakkel a querobin, ti baro a depiksion ni Kristo iti simborio, ken iti abside ti baro a depiksion ni Birhen Maria a nagbaetan kada apostol Pedro ken Pablo.&lt;ref name=ma287&gt;Mamboury (1953) p. 287&lt;/ref&gt; Idiay nalatak a bangir dagiti arko ket dagiti napintaan dagiti propeta ken dagiti manursuro iti simbaan.&lt;ref name=ma287 /&gt;

Iti librona iti ''[[De Ceremoniis|De caerimoniis aulae Byzantinae]]'' (&quot;Libro dagiti Seremonia&quot;), ni Emperador [[Konstantino VII]] (913–919) ken nagsurat iti nasalaysayan a panaglagip kadagiti seremonia a naaramid idiay Hagia Sophia babaen ti emperador ken ti patriarka.

[[Papeles:Henricus Dandolo grób RB1.jpg|thumb|Ti maika-19 a siglo a panagmarka ti tanem ni [[Enrico Dandolo]], ti [[Dogo ti Benesia|Dogo]] ti [[Republika ti Benesia|Benesia]] a nagbilin iti [[Maikapat a Krusada|Panagraut iti Konstantinopla]] idi 1204, iti uneg ti Hagia Sophia]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book
 | last1=Boyran
 | first1=Ebru
 | last2=Fleet
 | first2=Kate
 | title=A social History of Ottoman Istanbul
 | publisher=Cambridge University Press
 | location=Cambridge
 | year=2010
 | isbn=978-0-521-19955-1
}}
* {{cite book
|last1=Brubaker
|first1=Leslie
|last2=Haldon
|first2=John
|title=Byzantium in the Iconoclast era (ca 680–850)
|url=https://archive.org/details/byzantiuminicono0000brub
|publisher=Cambridge University Press
|location=Cambridge
|year=2011
|isbn=978-0-521-43093-7
}}
* [http://www.islamicarchitecture.org/architecture/monuments/hagia.sophia.html Hagia Sophia Church], also known as Church of Holy Wisdom.
* ''Hagia Sophia''. [http://www.hagiasophia.com/]. Accessed 23 Sept 2014.
* {{cite book
 | last=Hoffman
 | first= Volker
 | title=Die Hagia Sophia in Istanbul
 | publisher=Lang
 | location=Bern
 | year=1999
 | language=Aleman
 | isbn = 3-906762-81-5
}}
* {{cite book | last=Janin | first= Raymond
| title=La Géographie Ecclésiastique de l'Empire Byzantin. 1. Part: Le Siège de Constantinople et le Patriarcat Oecuménique. 3rd Vol. : Les Églises et les Monastères | publisher=Institut Français d'Etudes Byzantines | location=Paris
 | year=1953}}
* {{cite book|last=Mainstone|first= Rowland J.|year=1997|title= Hagia Sophia: Architecture, Structure, and Liturgy of Justinian's Great Church (reprint edition)|url=https://archive.org/details/hagiasophiaarchi0000main|publisher=W W Norton &amp; Co Inc.|isbn= 0-500-27945-4}}.
* {{cite book|last=Mamboury|first=Ernest|title=The Tourists' Istanbul|publisher=Çituri Biraderler Basımevi|location=Istanbul|year=1953}}
* {{cite book
 | last=Müller-Wiener
 | first= Wolfgang
 | title=Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh
 | publisher=Wasmuth
 | location=Tübingen
 | year=1977
 | isbn = 978-3-8030-1022-3
 | language=Aleman
}}
* {{cite book
 | last=Necipoĝlu
 | first= Gulru
 | title=The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire
 | publisher=Reaktion Books
 | location=Londres
 | year=2005
 | isbn = 978-1-86189-244-7
}}
* {{cite book
|last1=Ronchey
|first1=Silvia
|last2=Braccini
|first2=Tommaso
| title=Il romanzo di Costantinopoli. Guida letteraria alla Roma d'Oriente
|url=https://archive.org/details/ilromanzodicosta0000ronc
|publisher=Einaudi
|location=Torino
| year=2010
|language=Italiano
|isbn=978-88-06-18921-1
}}
* Runciman, Steven (1965). [https://books.google.co.uk/books?id=CJz8BCdxlfEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+Fall+of+Constantinople&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=8TioVOK1F8bnUo7NgKAN&amp;ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=The%20Fall%20of%20Constantinople&amp;f=false The Fall of Constantinople], 1453. Cambridge: Cambridge University Press. p. 145. {{ISBN|0-521-39832-0}}.
* {{cite book|first =J.|last=Turner|title=Grove Dictionary of Art|publisher=Oxford University Press|location=Oxford| year=1996| isbn=0-19-517068-7}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book
 | last=Alchermes
 | first= Joseph D.
 | contribution= Art and Architecture in the Age of Justinian
 | editor-last=Maas
 | editor-first= Michael
 | title=The Cambridge Companion to the Age of Justinian
 | publisher=Cambridge U.P.
 | location=Cambridge
 | year=2005
 | pages=343–375
 | isbn=978-0-521-52071-3
}}
* {{cite book|last=Balfour|first=John Patrick Douglas|year=1972|title=Hagia Sophia|publisher=W.W. Norton &amp; Company|isbn= 978-0-88225-014-4}}
* {{cite book|last=Cimok|first=Fatih|year=2004|title=Hagia Sophia|publisher=Milet Publishing Ltd|isbn= 978-975-7199-61-8}}
* {{cite book|last=Doumato|first=Lamia|year=1980|title=The Byzantine church of Hagia Sophia: Selected references|publisher=Vance Bibliographies|id=ASIN B0006E2O2M}}
* {{cite book|last=Goriansky|first=Lev Vladimir|year=1933|title=Haghia Sophia: analysis of the architecture, art and spirit behind the shrine in Constantinople dedicated to Hagia Sophia|publisher=American School of Philosophy|id=ASIN B0008C47EA}}
* Harris, Jonathan, ''Constantinople: Capital of Byzantium''. Hambledon/Continuum (2007). {{ISBN|978-1-84725-179-4}}
* {{cite book|last=Howland Swift|first=Emerson|year=1937|title=The bronze doors of the gate of the horologium at Hagia Sophia|publisher=University of Chicago|id=ASIN B000889GIG}}
* {{cite book|last=Kahler|first=Heinz|year=1967|title=Haghia Sophia|url=https://archive.org/details/hagiasophia0000hein|publisher=Praeger|id=ASIN B0008C47EA}}
* {{cite book|last=Kinross|first=Lord|year=1972|title=Hagia Sophia, Wonders of Man|work=Newsweek|id= ASIN B000K5QN9W}}
* {{cite book|last=Kleinbauer|first=W. Eugene|year=2007|author2=Anthony White|title=Hagia Sophia|url=https://archive.org/details/hagiasophia0000klei|publisher=Scala Publishers|location=London|isbn= 978-1-85759-308-2}}
* {{cite book|last=Kleinbauer|first=W. Eugene|year=2000|title=Saint Sophia at Constantinople: Singulariter in Mundo (Monograph (Frederic Lindley Morgan Chair of Architectural Design), No. 5.)|url=https://archive.org/details/saintsophiaatcon0000klei|publisher=William L. Bauhan|isbn= 978-0-87233-123-5}}
* {{cite book|last=Krautheimer|first=Richard|year=1984|title=Early Christian and Byzantine Architecture|url=https://archive.org/details/isbn_9780300052947|publisher=Yale University Press|location=New Haven, CT|isbn= 978-0-300-05294-7}}
* {{cite book|last=Mainstone|first=R. J.|year=1997|title=Hagia Sophia: Architecture, Structure, and Liturgy of Justinian's Great Church|url=https://archive.org/details/hagiasophiaarchi0000main|publisher=Thames &amp; Hudson|location=London|isbn= 978-0-500-27945-8}}
* {{cite book |last= Mainstone |first= Rowland J. |title= Hagia Sophia. Architecture, structure and liturgy of Justinian's great church |url= https://archive.org/details/hagiasophiaarchi0000main_p1a8 |year= 1988 |publisher=Thames &amp; Hudson |location= London |isbn= 0-500-34098-6 }}
* {{cite book |last= Mango |first= Cyril |author2=Ahmed Ertuğ |title= Hagia Sophia. A vision for empires |year= 1997 |location= Istanbul |isbn= }}
* {{cite book|year=1992|first1=R.|last1=Mark|last2=Çakmaktitle|first2=AS.|title=Hagia Sophia from the Age of Justinian to the Present|publisher=Princeton Architectural|isbn=978-1-878271-11-2}}
* {{cite book|last=Nelson|first=Robert S.|year=2004|title=Hagia Sophia, 1850–1950: Holy Wisdom Modern Monument|url=https://archive.org/details/hagiasophia185010000nels|publisher=University Of Chicago Press|location=Chicago|isbn= 978-0-226-57171-3}}
* {{cite book|last=Özkul|first=T. A.|year=2007|title=Structural characteristics of Hagia Sophia: I-A finite element formulation for static analysis|publisher=Elsevier }}
* Scharf, Joachim:''Der Kaiser in Proskynese. Bemerkungen zur Deutung des Kaisermosaiks im Narthex der Hagia Sophia von Konstantinopel.'' In: ''Festschrift Percy Ernst Schramm zu seinem siebzigsten Geburtstag von Schülern und Freunden zugeeignet'', Wiesbaden 1964, S. 27–35.
* {{cite book|last=Swainson|first=Harold|year=2005|title=The Church of Sancta Sophia Constantinople: A Study of Byzantine Building|publisher=Adamant Media Corporation|location=Boston, MA|isbn= 978-1-4021-8345-4}}
* {{cite book|last=Yucel|first=Erdem|year=2005|title=Hagia Sophia|publisher=Scala Publishers|isbn= 978-1-85759-250-4}}
* Weitzmann, Kurt, ed., ''[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/156533 Age of spirituality: late antique and early Christian art, third to seventh century]'', no. 592, 1979, Metropolitan Museum of Art, New York, {{ISBN|978-0-87099-179-0}}

=== Dagiti artikulo ===
* Bordewich, Fergus M., [http://www.smithsonianmag.com/travel/Fading-Glory.html &quot;A Monumental Struggle to Preserve Hagia Sophia&quot;] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20130408220718/http://www.smithsonianmag.com/travel/Fading-Glory.html |date=2013-04-08 }}, ''Smithsonian (magazine)'' magazine, Disiembre 2008

=== Dagiti mosaiko ===
* {{cite book|last=MacDonald |first=William Lloyd|year=1951|title=The uncovering of Byzantine mosaics in Hagia Sophia|publisher=Archaeological Institute of America|id=ASIN B0007GZTKS}}
* {{cite book|last=Mango|first=Cyril|year=1972|title=The mosaics of St. Sophia at Istanbul: The church fathers in the north Tympanum|publisher=Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies|id=ASIN B0007CAVA0}}
* {{cite book|last=Mango|first=Cyril|year=1968|title=The Apse mosaics of St. Sophia at Istanbul: Report on work carried out in 1964|publisher=Johnson Reprints|id=ASIN B0007G5RBY}}
* {{cite book|last=Mango|first=Cyril|year=1967|author2=Heinz Kahler|title=Hagia Sophia: With a Chapter on the Mosaics|url=https://archive.org/details/hagiasophia0000hein|publisher=Praeger|id=ASIN B0000CO5IL}}
* {{cite book|last=Teteriatnikov|first=Natalia B.|year=1998|title=Mosaics of Hagia Sophia, Istanbul: The Fossati Restoration and the Work of the Byzantine Institute|url=https://archive.org/details/mosaicsofhagiaso0000tete|publisher=Dumbarton Oaks Research Library and Collection|isbn=978-0-88402-264-0}}
* {{cite book|last1=Riccardi|first1=Lorenzo|title=Alcune riflessioni sul mosaico del vestibolo sud-ovest della Santa Sofia di Costantinopoli, in Vie per Bisanzio. VIII Congresso Nazionale dell’Associazione Italiana di Studi Bizantini (Venezia 25-28 novembre 2009), a cura di Antonio Rigo, Andrea Babuin e Michele Trizio|date=2012|location=Bari|isbn=978-88-7470-229-9|pages=357–371|url=https://www.academia.edu/1867754/Alcune_riflessioni_sul_mosaico_del_vestibolo_sud-ovest_della_Santa_Sofia_di_Costantinopoli|accessdate=30 Septiembre 2014}}
* {{cite book|last=Yücel|first=Erdem|year=1988|title=The mosaics of Hagia Sophia|publisher=Efe Turizm|id=ASIN B0007CBGYA}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Hagia Sophia}}
{{Wikisource-inline|Hagia Sophia}}

[[Kategoria:Dagiti museo idiay Istanbul]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>omcfv6nycgbgsmdl9xomenc4t83im9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Plastik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36834</id>
    <revision>
      <id>406333</id>
      <parentid>396733</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:41:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11592" sha1="0go11kiq74n2or28fwvxqp18crah498" xml:space="preserve">[[Papeles:Plastic household items.jpg|thumb|425px|right|Ti sangkabalayan a bambanag dagiti nadumaduma  kita ti plastik]]
{{Kahon ti inadaw a sasao
 |title = Panangipalawag ti IUPAC
 |quote = Sapasap a termino a nausar iti kaso ti polimeriko a ''material''&lt;br /&gt; a mabalin nga aglaon kadagiti sabali a a kayamanan tapno &lt;br /&gt;mapasayaat ti pannakaaramid ken/wenno mapabassit ti ngina.

''Nota 1'': Ti panagusar iti daytoy a termino imbes a ti ''[[polimero]]'' ket &lt;br /&gt;taudan ti pannakaallilaw ken isu a daytoy ket saan a maisingasing.

''Nota 2'': Daytoy a termino ket naus-usar iti inhenieria iti polimero &lt;br /&gt;para kadagiti material a masansan a maikompuesto iti dayta a &lt;br /&gt;mabalin a maiproseso babaen ti ayus.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Vert |first=Michel |last2=Doi |first2=Yoshiharu |last3=Hellwich |first3=Karl-Heinz |last4=Hess |first4=Michael |last5=Hodge |first5=Philip |last6=Kubisa |first6=Przemyslaw |last7=Rinaudo |first7=Marguerite |last8=Schué |first8=François |date=2012 |title=Terminology for Biorelated Polymers and Applications (IUPAC Recommendations 2012) |url=http://pac.iupac.org/publications/pac/pdf/2012/pdf/8402x0377.pdf |journal=Pure and Applied Chemistry |language=en |volume=84 |issue=2 |pages=377–410 |doi=10.1351/PAC-REC-10-12-04 |doi-access=free |access-date=2015-02-09 |archive-date=2015-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319032817/http://pac.iupac.org/publications/pac/pdf/2012/pdf/8402x0377.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''plastik''' a material ket ti ania man iti nawatiwat a sakup dagiti [[listaan dagiti sintetiko a polimero|sintetiko]] wenno dagiti semi-sintetiko nga [[organiko a kimiko|organiko]] a solido a [[Duktilidad|mabennat]]. Dagiti plastik ket kadawyan a dagiti [[organiko a polimero]] iti nangato a [[masa ti molekula]], ngem kadawyan dagitoy nga aglaon kadagiti sabali a kayamanan. Dagitoy ket kadawyan a sintetiko, a kadawyan a naala manipud kadagiti [[petrokemikal]], ngem adu kadagitoy ket sangakapaset a natural.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Life Cycle of a Plastic Product |url=http://www.americanchemistry.com/s_plastics/doc.asp?CID=1571&amp;DID=5972 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317004747/http://www.americanchemistry.com/s_plastics/doc.asp?CID=1571&amp;DID=5972 |archive-date=2010-03-17 |access-date=2011-07-01 |website=Americanchemistry.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Gapu ti kalakada, kalaka iti panagpataud, bersatilidad, ken saan a mabanagan iti danum, dagiti plastik ket naus-usar kadagiti adu ken umad-adu a sakup dagiti produkto, manipud kadagiti sigpit ti papel aginggana kadagiti lugan ti limbang. Dagitoy ket sinukatanda dagiti adu a tradisional a material, a kas ti [[tarikayo]], [[bato (heolohia)|bato]], [[sara (anatomia)|sara]] ken [[tulang]], [[lalat]], [[papel]], [[metal]], [[sarming (materiales)|sarming]], ken [[seramiko]], kadagiti kaaduan a dati a pannakausarda.   Kadagiti agrangrang-ay a pagilian, agarup a pagkatlo iti plastik ket naus-usar iti panagpakahe ken iti sabali pay a pagkatlo ket kadagiti pasdek a kas dagiti tubo a naus-usar iti [[plumeria]] wenno [[vinyl siding]].&lt;ref name=Applications /&gt; Dagiti daduma pay a panagusar ket mairaman dagiti automobil (aginggana iti 20% a plastik&lt;ref name=Applications /&gt;), alikamen, ken dagiti [[abalbalay]].&lt;ref name=Applications /&gt; Iti agrangrang-ay a lubong, dagiti pannakaibagi ket mabalin a sabali – kas pagarigan, naireporta a 42% iti panagusar ti India ket naus-usar iti panagpakahe.&lt;ref name=Applications /&gt;

== Etimolohia ==
Ti balikas a''[[wikt:plastic|plastik]]'' ket naala manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] ti πλαστικός (''plastikos'') a ti kaibuksilanna ket &quot;mapakabaelan a masukog&quot;, manipud iti πλαστός (''plastos'') a kayatna a sawen ket &quot;masukog&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Plastikos |script-title=el:πλαστι^κ-ός |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2383506 |access-date=2011-07-01 |website=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Plastic |url=https://www.etymonline.com/search?q=plastic |access-date=2021-07-29 |website=Online Etymology Dictionary |language=en}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket mangibaga iti pannakabennatda, wenno [[plastisidad (pisika)|plastisidad]] iti las-ud ti panagpataud, dayta ket mangpalubos kaniada a [[panagpundision|mapundision]], [[panagladdit|mailaddit]], wenno [[ekstrusion|maekstrusion]] kadagiti nadumaduma a kita dagiti sukog—a kas dagiti [[artipisial a kulanit]], dagiti [[sintetiko a sagut|sagut]], dagiti plato, tubtubo, botbotelia, dagiti kahon, ken adu pay a dadduma.

Ti kadawyan a balikas iti ''plastk'' ket nasken a saan a maiyallilaw iti teknikal a pangilasin iti ''plastik'', a maipakat iti ania man a material a mapan iti permanente a panagbaliw iti sukog ([[depormasion ti plastik]]) no masagat iti labes iti naisangayan a punto. Ti [[Aluminio]] a maideppel wenno mapanday, kas pagarigan, ket mangipakita iti plastisidad iti daytoy a kapanunotan, ngem saan a plastik iti kadawyan a kapanunotan; iti pannakaigiddiat, kadagiti nalpas a pormada, adda met dagiti plastik a mabuong sakbay a madadael ti porma ken isu a dagitoy ket saan a plastik iti teknikal a kapamunotan.

== Pakasaritaan ==
Ti panagrang-ay dagiti plastik ket nagbaliw manipud iti panagusar kadagiti natural a materiales ti plastik (a kas ti [[chewing gum|mangalngal a goma]], [[shellac|goma laka]]) aginggana ti panagusar ti nabaliwan iti kemikal kadagiti natural a materiales (a kas ti [[goma]], [[nitroselulosa]], [[kolaheno]], [[galatita]]) ken kanungpalanna dagiti sintetiko a molekula (a kas ti [[bakuelita]], [[epoksia]], [[Polyvinyl chloride|Polikloruro binilo]]). Dagidi nasapa a plastik ket dagiti bilohiko a naala a materiales a kas dagiti itlog ken dagiti protina ti dara, ken dagitoy ket makunkuna nga [[polimero|organiko a polimero]]. Idi 1600 BC, dagidi [[Mesoamerikano]] ket nagus-usarda kadagiti natural a goma para kadagiti bola, ken dagiti pigurina.&lt;ref name=&quot;Applications&quot;&gt;{{Cite journal |last=Andrady |first=Anthony L. |last2=Neal |first2=Mike A. |date=2009 |title=Applications and Societal Benefits of Plastics |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=364 |issue=1526 |pages=1977–1984 |doi=10.1098/rstb.2008.0304 |pmc=2873019 |pmid=19528050}}&lt;/ref&gt; Dagiti natrato a sara ti baka ket naus-usar idi a kas tawa dagiti lampara idi [[Tengnga a Panpanawen]].  Dagiti material a mangtulad kadagiti tagikua dagiti sara ket naparang-ay babaen ti panagtrato dagiti protina ti gatas ([[kaseina]]) iti turo.

Kadagiti tawen ti 1800, idi agrangrang-ay ti [[industrial a kimiko]] iti las-ud ti [[Industrial a Rebolusion]], adu dagiti material a naireporta.  Ti panagparang-ay kadagiti plastik ket nangpapardas pay iti pannakaduktal ni [[Charles Goodyear]] iti [[bulkanisasion]] tapno maisaad iti pudot dagiti material a naala manipud iti natural a goma.

Ti [[Parkesina]] ket isu ti naikeddeng nga immuna nga inaramid ti tao a plastik. Ti material ti plastik naipatente idi babaen ni [[Alexander Parkes]], idiay [[Birmingham]], [[Nagkaykaysa a Pagarian]] idi 1856.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=UK Patent Office |url=http://books.google.com/books?id=0nCoU-2tAx8C&amp;pg=PA255 |title=Patents for Inventions |date=1857 |page=255 |language=en}}&lt;/ref&gt;  Daytoy ket naipayammo iti Nalatak a Sangalubongan nga Eksibision iti 1862 idiay [[Londres]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fenichell |first=Stephen |title=Plastic: The Making of a Synthetic Century |url=https://archive.org/details/plasticmakingofs00feni |date=1996 |publisher=HarperBusiness |isbn=0-88730-732-9 |page=[https://archive.org/details/plasticmakingofs00feni/page/17 17] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ti ''Parkesina'' ket nagabak iti bronse a medalia iti Eksposision iti Lubong ti 1862 idiay [[Londres]]. Ti Parkesine ket napartuat idi manipud iti [[selulosa]] (ti nangruna a komponente dagiti diding ti selula ti mula) a natrato iti [[asido nitriko]] a kas pangtunaw. Ti maiparuar ti proseso (kadawyan nga ammo a kas nitrato selulosa wenno pyroxilin) ket mabalin a runawen iti [[alkohol]] ken mapatangken iti masarang a material a mabalin a masukog no mapapudot.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Celluloid |url=http://www.websters-online-dictionary.org/ce/celluloid.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091211220823/http://www.websters-online-dictionary.org/ce/celluloid.html |archive-date=2009-12-11 |access-date=2011-10-26 |website=websters-online-dictionary.org |language=en }}&lt;/ref&gt; Babaen iti pananginayon kadagiti maris iti produkto, daytoy ket mabalin a maaramid a kapada iti [[marpil]].

Kadagiti nasapa a tawen ti 1900, ti [[Bakuelita]], ti immuna a napno a sintetiko a naisaad iti pudot, ket naireporta idi babaen ti Belgano a kimiko a ni [[Leo Baekeland]].

Kalpasan ti [[Sangalubongan a Gubat I]], dagiti panagpasayaat ti teknolohia ti kemikal ket nakaiturongan ti maysa a panagpaadu dagiti baro a porma dagiti plastik, a ti adu a panagpataud ket nangrugi kadagidi tawen ti 1940 ken dagiti tawen ti 1950 (agarup idi [[Sangalubongan a Gubat II]]).&lt;ref name=&quot;PlasticAge&quot;&gt;{{Cite journal |last=Thompson |first=Richard C. |last2=Swan |first2=Shanna H. |last3=Moore |first3=Charles J. |last4=vom Saal |first4=Frederick S. |date=2009 |title=Our Plastic Age |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=364 |issue=1526 |pages=1973–1976 |doi=10.1098/rstb.2009.0054 |pmc=2874019 |pmid=19528049 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;   Kadagiti kasapaan a kas pagarigan dagiti allon dagiti baro a polimero ket ti [[poliestireno]] (PS), nga immuna a pinataud babaen ti [[BASF]] kadagiti tawen ti 1930,&lt;ref name=Applications /&gt; ken ti [[polyvinyl chloride|polikloruro binilo]] (PVC), nga immuna a napartuat idi 1872 ngem komersial a napataud kadagiti naladaw a tawen ti 1920.&lt;ref name=Applications /&gt;  Idi 1923, ti Durite Plastics Inc. ket isu idi ti immuna a nagpataud dagiti resina ti phenol-furfural.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Historical Overview and Industrial Development |url=http://www.furan.com/furfural_historical_overview.html |access-date=4 Mayo 2014 |website=International Furan Chemicals |language=en}}&lt;/ref&gt;  Idi 1933, ti [[polietileno]] ket naduktalan babaen dagiti agsuksukisok a ni Reginald Gibson ken Eric Fawcett ti Imperial Chemical Industries (ICI).&lt;ref name=Applications /&gt;

Idi 1954, ti [[Polipropileno]] ket naduktalan idi babaen ni [[Giulio Natta]] a ken nairugi a napataud idi 1957.&lt;ref name=Applications /&gt;

Idi 1954, ti napadakkel a poliestireno (naus-usar para itiinsulasion ti pasdek, panagpakahe, ken dagiti tasa) ket naimbento idi babaen ti [[Dow Chemical]].&lt;ref name=Applications /&gt;

Ti pannakaduktal ti [[Tereptalato polietileno]] (PET) ket naipammadayaw kadagiti empleado ti [[Calico Printers' Association]] idiay Nagkaykaysa a Pagilian idi 1941.&lt;ref name=Applications /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
* ''Kaaduan dagiti paset iti daytoy a teksto ket nagtaud manipud iti [https://web.archive.org/web/20070810225820/http://www.vectorsite.net/ttplast.html An Introduction To Plastics v1.0] / 1 Marso 2001 / greg goebel / publiko a dominio''.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Plastics}}
* [http://americanhistory.si.edu/archives/d8008.htm Urnong iti Pakasaritaan dagiti Plastik ni J. Harry Dubois, ca. 1900–1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212130150/http://americanhistory.si.edu/archives/d8008.htm |date=2006-02-12 }}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti plastik| ]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>0go11kiq74n2or28fwvxqp18crah498</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Akinlaud a Sahara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36859</id>
    <revision>
      <id>406233</id>
      <parentid>397485</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10109" sha1="4j13oo2rdt39lgc5d4o1ig6pj7lr5gb" xml:space="preserve">{{Infobox
| bodyclass = geography
| above = &lt;big&gt;Akinlaud a Sahara&lt;/big&gt;&lt;br /&gt;{{lang|ar|{{larger|الصحراء الغربية}}}}&lt;br /&gt;{{nobold|{{smaller|{{transl|ar|Aṣ-Ṣaḥrā’ al-Ġarbiyya}}}}}}&lt;br /&gt; ''Taneẓroft Tutrimt''&lt;br /&gt;{{lang|es|Sáhara Occidental}}
| image = [[Papeles:Westernsaharamap.png|300px|Mapa ti Akinlaud a Sahara.]]
| label1  = Pagpagilian ken terteritorio
| data1   = {{wagaywayikono|Morocco}} [[Akin-abagatan a Probprobinsia]]&lt;br /&gt;{{wagayway|SADR}}
| label2  = Populasion
| data2   = 548,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Western%20Sahara|title=Western Sahara Summary Statistics|publisher=UN data |author=United Nations Statistics Division |year=2014 |accessdate=3 Abril 2014}}&lt;/ref&gt;{{ref|a|[a]}}
| label3  = Kalawa
| data3   = 266,000 sq.km. (103,000 sq.mi.)
| label4  = Dagiti pagsasao
| data4   = [[Pagsasao  nga Arabiko|Arabiko]]&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Espaniol|Espaniolh]]&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Bereberes|Bereberes]]&lt;br /&gt;[[Hassaniya nga Arabiko]]
| label5  = Relihion
| data5   = [[Sunni nga Islam|Islam]]
| label6  = Dagiti sona ti oras
| data6   = [[UTC+00:00]] (oras ti [[Morocco]])
| label7  = Dagiti kuarta
| data7   = {{unbulleted list |style=padding-bottom:0.25em;
  | [[Dirham ti Morocco]] {{ref label|bbb|b}}
  | [[Dinar ti Arhelia]] {{ref label|ccc|c}}&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ahmed R. Benchemsi and Mehdi Sekkouri Alaoui |title=Au cœur du polisario |url=http://www.telquel-online.com/329/couverture_329.shtml |work=Telque |accessdate=23 Septiembre 2011 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225202923/http://www.telquel-online.com/ |url-status=dead }} &quot;Tout cela se paie en dinars algériens&quot;.&lt;/ref&gt;
  | [[Ouguiya ti Mauritania]] {{ref label|ddd|d}}
  | [[Peseta ti Sahrawi]]
}}&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;MAD, DZD, MRO, EHP&lt;/small&gt;
}}

Ti '''Akinlaud a Sahara''' ({{lang-ar|{{larger|الصحراء الغربية}}}} {{transl|ar|Aṣ-Ṣaḥrā’ al-Gharbīyah}}; {{lang-es|Sahara Occidental}}; [[Pagsasao a Bereberes|Bereberes]]: {{lang|ber|Taneẓroft Tutrimt}}) ket ti [[Teritorio a nasuppiatan|nasuppiatan a teritorio]] idiay rehion ti [[Magreb]] ti [[Amianan nga Aprika]], ken bineddengan babaen ti [[Morocco]] iti amianan, [[Arhelia]] iti adayo nga amianan a daya, ti [[Mauritania]] iti daya ken abagatan, ken ti [[Taaw Atlantiko]] iti laud. Ti kalawana ket agdagup iti {{pagbaliwen|266000|km2}}. Daytoy ket maysa kadagiti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti densidad ti populasion|karasayan iti populasion a terteritorio iti lubong]], a kangrunaan laeng a buklen dagiti desierto ket dagiti tanaps. Ti populasion ket nakarkulo iti sumurok a 500,000,&lt;ref name=unpop&gt;{{cite journal |url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |title=World Population Prospects, Table A.1 |version=2008 revision |format=PDF |publisher=United Nations |author=Department of Economic and Social Affairs Population Division |year=2009 |accessdate=12 Marso 2009}}&lt;/ref&gt; ken kadagitoy ket ganggani 40% ket agtataeng idiay [[El Aaiún]] (nailetra pay a kas Laâyoune), ti kadakkelan a siudad idiay Akinlaud a Sahara.

Sinakop babaen ti [[Espania]] manipud idi naladaw a maika-19 a siglo, ti Akinlaud a Sahara ket addaan iti [[listaan ti Saan a Bukod nga Agturturay a Terteritorio ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] manipud idi 1963 kalpasan ti maysa a demanda ti Morocco.&lt;ref&gt;Mariano Aguirre, [http://www.tni.org/archives/act/463 ''Vers la fin du conflit au Sahara occidental, Espoirs de paix en Afrique du Nord Latine''] in: ''Le Monde diplomatique, Novembre 1997''&lt;/ref&gt; Daytoy ti kaaduan ti populasion a teritorio iti listaan, ken ti kadakkelan iti kalawa. Idi 1965, ti [[Sapasap nga Asemblia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ket nangampon iti immuna aresolusionna iti Akinlaud a Sahara, ken nagdamdamag iti Espania a mangdekolonisado iti teritorio.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/35/IMG/NR021835.pdf |author=United Nations General Assembly |date=16 Disiembre 1965 |title=RESOLUTIONS ADOPTED BY THE GENERAL ASSEMBLY DURING ITS TWENTIETH SESSION, resolution 2072 (XX), QUESTION OF IFNI AND SPANISH SAHARA |access-date=2015-02-11 |archive-date=2012-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113051821/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/35/IMG/NR021835.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti maysa a tawen, ti baro a resolusion ket inpasa idi babaen ti Sapasap nga Asemblia a nagkidkiddaw nga aramiden ti Espania ti reperendum iti bukod a determinasion.

Idi 1975, ti Espania ket nangibbet iti administratibo a panagtengngel ti teritorio iti maysa a nagkuyogan nga administrasion babaen ti Morocco (a pormal a nagtunton iti teritorio manipud idi 1957)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.realinstitutoelcano.org/documentos/98/DT-15-2004-E.pdf |publisher=[[:es:Real Instituto Elcano]] |last=González Campo |first=Julio |title=Documento de Trabajo núm. 15 DT-2004. Las pretensiones de Marruecos sobre los territorios españoles en el norte de África (1956–2002) |language=Espaniol |page=6 |access-date=2015-02-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042159/http://www.realinstitutoelcano.org/documentos/98/DT-15-2004-E.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ken Mauritania. Napasamak ti maysa a gubat a nagbaetan dagita a pagilian ken ti nailian a [[tignay ti liberatsion]] ti [[Tattao Sahrawi|Sahrawi]] , ti [[Sanguanan a Polisario]], a nangiproklama iti [[Demokratiko a Republika ti Arabo a Sahrawi]] (SADR) nga addaan iti eksilo a gobierno idiay [[Tindouf]], Arhelia. Ti Mauritania nagikkat idi 1979, ken ti Morocco ket kanungpalan a nakaala iti epektibo a panagtengngel iti kaaduan ti teritorio, a mairaman amin dagiti nangruna a siudad ken dagiti masna a rekurso.

Kalpasan ti maysa a tulagan ti panagpasardeng ti gubat a naesponsoran ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] idi 1991, dua apgkatlo iti teritorio (kaaduan a mairaman ti aplaya ti Atlantiko)&lt;ref&gt;Ti laeng paset ti aplaya iti ruar ti berma ket ti abagatan unay, mairaman ti peninsula [[Ras Nouadhibou]]&lt;/ref&gt; ket natengngelen babaen ti Morocco ken ti nabatbati ket babaen ti SADR, ket napigsa a tinultulongan babaen ti Arhelia.&lt;ref&gt;Baehr, Peter R. ''The United Nations at the End of the 1990s''. 1999, page 129.&lt;/ref&gt; Iti sangalubongan, dagiti pagilian a kas ti [[Estados Unidos]] ken ti [[Rusia]] ket nangala iti sapasap a saan a nalawag ken neutral a puesto iti bangir ti tungngal a maysa a a panagtunton, ken nagiyunayunay kadagiti dua apartido nga agtunos iti nakappia a resolusion. Ti Morocco ken Polisario ket nagbirbiruk a mangpadakkel itipanagtuntonda babaen ti panagala kadagiti pannakabigbig, a nagnangruna kadagiti agrangrang-ay ngaestado ti Aprika, Asia, ken Latin Amerika. Ti Sanguana a Polisario ket nakaala iti pormal a pannakabigbig manipud iti SADR manipud iti kadagiti 53 nga estado], ken naikkan iti panagkamemng iti [[Kappon ti Aprika]]. Ti Morocco ket nakaala iti pannakabigbig wenno suporta para iti puestona manipud kadagiti nadumaduma a gobierno idiay Aprika ken manipud iti kaaduan iti [[Liga ti Arabo]].&lt;ref&gt;[http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/990108/1999010849.html &quot;Arab League supports Morocco's Territorial Integrity&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022012051/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/990108/1999010849.html |date=2013-10-22 }}, ''Arabic News,'' Morocco-Regional, Politics, 8 Enero 1999. Naala idi 24 Agosto 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/981217/1998121758.html &quot;Arab League Withdraws Inaccurate Moroccan maps&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022005942/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/981217/1998121758.html |date=2013-10-22 }}, Arabic News, Regional-Morocco, Politics, 17 Disiembre 1998. Naala idi 24 Agosto 2006.&lt;/ref&gt; Kadagitoy dua a kayarigan, ti pannakabigbig kadagitinapalabas a dua a dekada ken naipapaut ken naikkat segun kadagiti agbalbaliw a pagduyosan iti sangalubongan. Manipud idi 2006, awanen iti ania man a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti nangbigbig iti kinaturay ti Morocco iti Akinlaud a Sahara .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sc/repertoire/93-95/Chapter%208/AFRICA/93-95_8-3-%20WESTERN%20SAHARA.pdf|title=Report of the Secretary-General on the situation concerning Western Sahara (paragraph 37, p. 10)|format=PDF|date=Marso 2, 1993|accessdate=Oktubre 4, 2014}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
;Dagiti taudan ken adu pay a mabasbasa
* {{cite book |first=Tony |last=Hodges |year=1983 |title=Western Sahara: The Roots of a Desert War |publisher=Lawrence Hill Books |isbn=0-88208-152-7 }}
* {{cite book |first=Erik |last=Jensen |year=2005 |title=Western Sahara: Anatomy of a Stalemate |publisher=International Peace Studies |isbn=1-58826-305-3 }}
* {{cite book |first=Anthony G. |last=Pazzanita |first2=Tony |last2=Hodges |year=1994 |title=Historical Dictionary of Western Sahara |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000pazz_02ed |publisher=Scarecrow Press |isbn=0-8108-2661-5 }}
* {{cite book |first=Toby |last=Shelley |year=2004 |title=Endgame in the Western Sahara: What Future for Africa's Last Colony? |url=https://archive.org/details/endgameinwestern0000shel |publisher=Zed Books |isbn=1-84277-341-0 }}
* {{cite book|last=Janos|first=Besenyo|year=2009|title=Western Sahara|publisher=Publikon Publishers|location=Pécs|ISBN=978-963-88332-0-4|url=http://www.kalasnyikov.hu/dokumentumok/besenyo_western_sahara.pdf}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline|Western Sahara|{{PAGENAME}}}}
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/3466917.stm Bariweswes ti pagilian] manipud iti BBC News.
* {{CIA World Factbook link|wi|Akinlaud a Sahara}}
* {{dmoz|Regional/Africa/Western_Sahara}}
* {{Wikiatlas|Western Sahara|Akinlaud a Sahara}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Akinlaud a Sahara]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Espania]]</text>
      <sha1>4j13oo2rdt39lgc5d4o1ig6pj7lr5gb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asideg a Daya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36978</id>
    <revision>
      <id>406196</id>
      <parentid>397064</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>406196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4949" sha1="a4y5ngd39lnzg33vud6lclkrtlqdijm" xml:space="preserve">[[Papeles:NearEast.png|300px|thumb|{{legend|#008000|Ti moderno nga arkeolohiko ken historikal a kontesto ti Asideg a Daya}}{{legend|#00ff00|Nalawlawa nga Asideg a Daya}}]]
Ti '''Asideg a Daya''' ({{lang-fr|Proche-Orient}}) ket ti [[eurosentriko]] a heograpikal a termino nga agarup a mangbukel ti [[Akinlaud nga Asia]]. Urayno adda dagiti agdumaduma a panangipalawag iti uneg dagiti nadumaduma a sirkulo ti akademiko, ti termino ket kasisigud a naipakat iti kaaduan a gay-at iti [[Otomano nga Imperio]]. Ti termino ket saan unayen a maus-usar, ken nasukatanen babaen ti termino ti [[Tengnga a Daya]].

Ti ''[[Encyclopædia Britannica]]'' ket ipalawagna ti Asideg a Daya a kas mairaman ti [[Bahrain]], [[Cyprus]], [[Ehipto]], ti [[Gaza Strip]], [[Iran]], [[Irak]], [[Palestina]], [[Israel]], [[Hordania]], [[Kuwait]], [[Lebanon]], [[Libya]], [[Oman]], [[Katar]], [[Saudi Arabia]], [[Sudan]], [[Siria]], [[Turkia]], ti [[Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|UAE]], ti [[West Bank]], ken ti [[Yemen]].&lt;ref&gt;{{Citation | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/407449/Near-Eas |contribution=Near East |title=Encyclopaedia Britannica}}.&lt;/ref&gt; Ti [[Gunglo ti Taraon ken Agrikultura|FAO]] ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ket kapada met nga ipalawagna ti rehion, ngem iramanna pay ti [[Apganistan]] wbayat nga mailaksid dagiti pagilian ti [[Amianan nga Aprika]] ken ti [[terteritorio ti Palestina]].&lt;ref&gt;{{Citation | url = http://www.fao.org/docrep/w4345e/w4345e0e.htm | contribution = The Near East | publisher = UN | title = FAO}}.&lt;/ref&gt;  Segun ti [[National Geographic (magasin)|National Geographic]], dagiti termino ti Asideg a Daya ken Tengnga a Daya ket mangibaga kadagiti isu met laeng a teritorio ken dagitoy ket 'sapsap a maawat a mangbukel kadagiti pagilian ti [[Arabiano a Peninsula]], Cyprus, Ehipto, Irak a kakuyogna ti [[Iraki a Kurdistan|rehion ti Kurdistan]], Iran, Israel, Hordania, Lebanon, terteritorioti Palestina, Siria, ken Turkia'.&lt;ref&gt;{{Citation | url = http://stylemanual.ngs.org/home/M/middle-east-west-asia | contribution = Middle East, Near East | publisher = National Geographic | title = Style Guide}}.&lt;/ref&gt;

==Kitaen pay==
* [[Mesopotamia]]
* [[Tengnga a Daya]]
* [[Akinlaud nga Asia]]

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Bibliograpia==
{{Div col|small=yes}}
* {{cite book  | first=David George | last=Hogarth | title=The Nearer East | series=Appletons' World Series: The Regions of the World | year=1902 | location=New York | publisher=D. Appleton and Company}}
* {{cite book  | first=William | last=Miller | year=1898 | title=Travel and Politics in the Near East | location=London | publisher=T. Fisher Unwin}}
* {{cite journal  | first=John | last=Telford | first2=Aquila | last2=Barber | title=Article I | journal=The London Review, April and July 1861| volume=XVI |date= | location=London | publisher=Hamilton, Adams and Co. | pages=1–33}}
* {{cite book  | first=R.V. | last=Tooley | first2=Charles | last2=Bricker | title=Landmarks of Mapmaking: an Illustrated History of Maps and Mapmakers | location=England | publisher=Dorset Press (Marlboro Books Corporation) | year=1989}}
{{Div col end}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Div col|small=yes}}
* {{commonscat-inline|Near East|{{PAGENAME}}}}
* {{cite web | title=Department of Near Eastern and Judaic Studies (NEJS) |url=http://www.brandeis.edu/departments/nejs/about/index.html | publisher=Brandeis University | accessdate=29 Hunio 2011}}
* {{cite web | title=Department of Near Eastern Studies | url=http://neareastern.berkeley.edu/programs.html | publisher=University of California, Berkeley | accessdate=29 Hunio 2011 | archive-date=2011-06-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110607204336/http://neareastern.berkeley.edu/programs.html | url-status=dead }}
* {{cite web | title=Near Eastern Collection | url=http://www.library.yale.edu/neareast/ | publisher=Yale University Library | accessdate=29 Hunio 2011 | archive-date=2020-06-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200630070549/http://www.library.yale.edu/neareast/ | url-status=dead }}
* {{cite web | title=Near Eastern Studies at Cornell | url=http://neareasternstudies.cornell.edu/ | publisher=Cornell University Department of Near Eastern Studies | accessdate=30 Hunio 2011}}
* {{cite web | title=Netherlands Institute for the Near East | url=http://www.nino-leiden.nl/about.aspx | publisher=Leiden University| accessdate=29 Hunio 2011}}
* {{cite web|title=Program in Near Eastern Studies|url=http://www.princeton.edu/nep/|publisher=Princeton University|accessdate=29 Hunio 2011}}
{{Div col end}}


{{coord|32|48|N|35|36|E|region:IL/IQ/JO/LB/SA/SY/TR_type:country_source:dewiki|display=title}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

{{Dagiti rehion iti lubong}}

[[Kategoria:Asideg a Daya| ]]
[[Kategoria:Heograpia ti Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Heograpia ti Tengnga a Daya]]
[[Kategoria:Dagiti rehion ti Asia]]
[[Kategoria:Akinlaud nga Asia]]

{{heograpia-pungol}}</text>
      <sha1>a4y5ngd39lnzg33vud6lclkrtlqdijm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>406280</id>
      <parentid>406196</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5002" sha1="0h87ntpuplj3ofa6hp0784ue4d9omqm" xml:space="preserve">[[Papeles:NearEast.png|300px|thumb|{{legend|#008000|Ti moderno nga arkeolohiko ken historikal a kontesto ti Asideg a Daya}}{{legend|#00ff00|Nalawlawa nga Asideg a Daya}}]]
Ti '''Asideg a Daya''' ({{lang-fr|Proche-Orient}}) ket ti [[eurosentriko]] a heograpikal a termino nga agarup a mangbukel ti [[Akinlaud nga Asia]]. Urayno adda dagiti agdumaduma a panangipalawag iti uneg dagiti nadumaduma a sirkulo ti akademiko, ti termino ket kasisigud a naipakat iti kaaduan a gay-at iti [[Otomano nga Imperio]]. Ti termino ket saan unayen a maus-usar, ken nasukatanen babaen ti termino ti [[Tengnga a Daya]].

Ti ''[[Encyclopædia Britannica]]'' ket ipalawagna ti Asideg a Daya a kas mairaman ti [[Bahrain]], [[Cyprus]], [[Ehipto]], ti [[Gaza Strip]], [[Iran]], [[Irak]], [[Palestina]], [[Israel]], [[Hordania]], [[Kuwait]], [[Lebanon]], [[Libya]], [[Oman]], [[Katar]], [[Saudi Arabia]], [[Sudan]], [[Siria]], [[Turkia]], ti [[Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|UAE]], ti [[West Bank]], ken ti [[Yemen]].&lt;ref&gt;{{Citation | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/407449/Near-Eas |contribution=Near East |title=Encyclopaedia Britannica}}.&lt;/ref&gt; Ti [[Gunglo ti Taraon ken Agrikultura|FAO]] ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ket kapada met nga ipalawagna ti rehion, ngem iramanna pay ti [[Apganistan]] wbayat nga mailaksid dagiti pagilian ti [[Amianan nga Aprika]] ken ti [[terteritorio ti Palestina]].&lt;ref&gt;{{Citation | url = http://www.fao.org/docrep/w4345e/w4345e0e.htm | contribution = The Near East | publisher = UN | title = FAO}}.&lt;/ref&gt;  Segun ti [[National Geographic (magasin)|National Geographic]], dagiti termino ti Asideg a Daya ken Tengnga a Daya ket mangibaga kadagiti isu met laeng a teritorio ken dagitoy ket 'sapsap a maawat a mangbukel kadagiti pagilian ti [[Arabiano a Peninsula]], Cyprus, Ehipto, Irak a kakuyogna ti [[Iraki a Kurdistan|rehion ti Kurdistan]], Iran, Israel, Hordania, Lebanon, terteritorioti Palestina, Siria, ken Turkia'.&lt;ref&gt;{{Citation | url = http://stylemanual.ngs.org/home/M/middle-east-west-asia | contribution = Middle East, Near East | publisher = National Geographic | title = Style Guide}}.&lt;/ref&gt;

==Kitaen pay==
* [[Mesopotamia]]
* [[Tengnga a Daya]]
* [[Akinlaud nga Asia]]

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Bibliograpia==
{{Div col|small=yes}}
* {{cite book  | first=David George | last=Hogarth | title=The Nearer East | url=https://archive.org/details/nearereast00hoga_0 | series=Appletons' World Series: The Regions of the World | year=1902 | location=New York | publisher=D. Appleton and Company}}
* {{cite book  | first=William | last=Miller | year=1898 | title=Travel and Politics in the Near East | location=London | publisher=T. Fisher Unwin}}
* {{cite journal  | first=John | last=Telford | first2=Aquila | last2=Barber | title=Article I | journal=The London Review, April and July 1861| volume=XVI |date= | location=London | publisher=Hamilton, Adams and Co. | pages=1–33}}
* {{cite book  | first=R.V. | last=Tooley | first2=Charles | last2=Bricker | title=Landmarks of Mapmaking: an Illustrated History of Maps and Mapmakers | location=England | publisher=Dorset Press (Marlboro Books Corporation) | year=1989}}
{{Div col end}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Div col|small=yes}}
* {{commonscat-inline|Near East|{{PAGENAME}}}}
* {{cite web | title=Department of Near Eastern and Judaic Studies (NEJS) |url=http://www.brandeis.edu/departments/nejs/about/index.html | publisher=Brandeis University | accessdate=29 Hunio 2011}}
* {{cite web | title=Department of Near Eastern Studies | url=http://neareastern.berkeley.edu/programs.html | publisher=University of California, Berkeley | accessdate=29 Hunio 2011 | archive-date=2011-06-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110607204336/http://neareastern.berkeley.edu/programs.html | url-status=dead }}
* {{cite web | title=Near Eastern Collection | url=http://www.library.yale.edu/neareast/ | publisher=Yale University Library | accessdate=29 Hunio 2011 | archive-date=2020-06-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200630070549/http://www.library.yale.edu/neareast/ | url-status=dead }}
* {{cite web | title=Near Eastern Studies at Cornell | url=http://neareasternstudies.cornell.edu/ | publisher=Cornell University Department of Near Eastern Studies | accessdate=30 Hunio 2011}}
* {{cite web | title=Netherlands Institute for the Near East | url=http://www.nino-leiden.nl/about.aspx | publisher=Leiden University| accessdate=29 Hunio 2011}}
* {{cite web|title=Program in Near Eastern Studies|url=http://www.princeton.edu/nep/|publisher=Princeton University|accessdate=29 Hunio 2011}}
{{Div col end}}


{{coord|32|48|N|35|36|E|region:IL/IQ/JO/LB/SA/SY/TR_type:country_source:dewiki|display=title}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

{{Dagiti rehion iti lubong}}

[[Kategoria:Asideg a Daya| ]]
[[Kategoria:Heograpia ti Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Heograpia ti Tengnga a Daya]]
[[Kategoria:Dagiti rehion ti Asia]]
[[Kategoria:Akinlaud nga Asia]]

{{heograpia-pungol}}</text>
      <sha1>0h87ntpuplj3ofa6hp0784ue4d9omqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indotsina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36979</id>
    <revision>
      <id>406359</id>
      <parentid>405521</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3351" sha1="21eiu3yhuwuv2powqudizyc3q38mgmr" xml:space="preserve">[[Papeles:Map of Indochina Burma Siam China Railway 1886 Weller.png|thumb|Ti Indotsina idi 1886]]

Ti '''Indotsina''' wenno '''Indo-Tsina''' ket ti peninsula idiay [[Abagatan a Daya nga Asia]]&lt;ref name=&quot;HMDOG&quot;&gt;{{cite book|title=The Houghton Mifflin Dictionary Of Geography|url=https://archive.org/details/houghtonmifflind00houg|year=1997|publisher=Houghton Mifflin Company|isbn=0-395-86448-8|editor=Marion Severynse}}&lt;/ref&gt; a mabirukan iti agarup nga abagatan wenno abagatan a laud ti [[Tsina]], ken daya ti [[India]]. Ti nagtaudan ti naganna iti Pranses nga ''Indochine'' a kas ti panagtitipon iti nagnagan ti &quot;India&quot; ken &quot;Tsina&quot;, a mangibagbaga ti lokasion iti teritorio a nagbaetan dagiti dua a pagilian. Daytoy ket maibagbaga pay a kas ti '''nangruna a daga ti Abagatan a daya nga Asia'''. Ti termino ket mabalin pay a mausar iti [[bioheograpia]] para iti &quot;Rehion ti Indotsina&quot;, ti nangruna a bioheograpiko a rehion iti uneg ti [[ekosona ti Indomalaya]].

Dagiti pagilian ti nangruna a daga ti Abagatan a daya nga Asia, nupay kasta ket nakaala iti impluensia manipud ti India ken Tsina kadagiti agdumaduma a kaadu.&lt;ref name=&quot;HMDOG&quot;/&gt; Adda met dagiti kultura, a kas ti Cambodia, Laos, ken Tailandia ket kangrunaan a naimpluensiaan babaen ti India nga adda met iti basbassit a pannakaimpluensia babaen ti Tsina. Dagiti dadduma, a kas ti Bietnam, ket kaaduan a naimpluensiaan babaen dagiti kultura ti Insik nga addaan laeng iti bassit a pannakaimpluensia iti kultura manipud ti India, ken kaaduan babaen ti sibilisasion ti [[Champa]] a pinarukma idi ti Bietnam idi las-ud ti nagpaabagatan a panagpadakkel.

==Heograpia==
Dagiti teritorio ti Indotsina ket buklen dagiti sumaganad:
* [[Cambodia]]
* [[Laos]]
* [[Bietnam]]
* [[Myanmar]] (dati idi a ti Burma; paset ti [[Britaniko a Raj|Britaniko nga India]] aginggana idi 1937)
* [[Tailandia]] (dati idi a ti  Siam)
* [[Malaysia]] ([[Peninsular a Malaysia]] laeng)
* [[Singapore]]

===Bioheograpia===
Iti bioheograpia ti termino a Rehion ti Indotsina ket inus-usar a kaibuksilan ti nangruna a [[bioheograpia|bioheograpikol]] a rehion idiay [[ekosona ti Indomalaya]], ken ti pay [[pitoheograpia|pitoheograpiko]] a [[ploristika a rehion]] iti [[Paleotropikal a Pagarian]]. Daytoy ket mangiraman ti patneng a flora ken fauna iti amin a pagpagilian dita ngato . Ti kadenna a [[Malesia|Rehion ti Malesia]] ket sakupenna dagiti pagilian ti [[Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia]], ken askawenna dagiti ekosona ti Indomalaya ken [[ekosona ti Australasia|Australasia]].

==Kitaen pay==

*[[ASEAN]]

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}
*[http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADG750.pdf History of the mountain people of southern Indochina up to 1945 (Bernard Bourotte, i.e. Jacques Méry, U.S. Agency for International Development, 195?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120703101331/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnadg750.pdf |date=2012-07-03 }}

==Dagiti akinruar a silpo==
{{Commonscat-inline|Indochina|{{PAGENAME}}}}
*[http://www.wdl.org/en/item/2392 Ti kolonisasion ti Indotsina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322203311/http://www.wdl.org/en/item/2392 |date=2021-03-22 }} manipud idi 1892 {{iti sao|en}} {{iti sao|fr}} 

{{Dagiti rehion iti lubong}}

[[Kategoria:Heograpia ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti peninsula ti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti rehion ti Asia]]</text>
      <sha1>21eiu3yhuwuv2powqudizyc3q38mgmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pudno nga amianan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38080</id>
    <revision>
      <id>406588</id>
      <parentid>405685</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3823" sha1="5w1uob6t8t29gmc5lw9xj0g1zlrsnfv" xml:space="preserve">Ti '''pudno nga amianan''' ([[heodetiko]] nga amianan) ket ti direksion iti rabaw ti Daga a mapan iti heograpiko nga [[Amianan nga Ungto]].

Maigiddiat ti pudno a heodetiko nga amianan manipud iti [[magnetiko nga amianan nga ungto|magnetiko nga amianan]] (ti direksion dagiti puntos ti kompas a mapan iti magnetiko nga amianan nga ungto), ken manipud iti [[grid north|ugis nga amianan]] (ti direksion nga agpaamianan kadagiti linia ti ugis ti [[proyeksion ti mapa]]). Maigiddiat pay bassit ti heodetiko a pudno nga amianan manipud iti astronomikal a pudno nga amianan (kadawyan a dagiti bassit nga [[arkosegundo]]) gapu ti lokal a grabidad ket mabalin a saan a mangitudo iti eksakto a pagtayyekan nga aksis iti Daga.

Ti direksion ti astronomikal a pudno nga amianan ket namarkaan kadagiti langit babaen ti [[amianan a nainlangitan nga ungto]]. Daytoy ket addaan iti agarup a 1 a grado iti puesto ti [[Polaris]], tapno ti bituen ket agparang a mangitugot iti bassit a sirkulo iti langit iti tunggal maysa nga aldaw.  Gapu ti [[axial precession|presesion dagiti ekuinokso]] iti Daga, ti pudno nga amianan ket agtayyek iti maysa nga arko no maibatay kadagiti bituen a mangkompleto iti agarup a 25,000tawtawen.  Intono agarup a 2100 aginggana intono 2102 ti Polaris ket kaasitganto a mapan iti nainlangitan nga amianan nga ungto (naala manipud iti kinaudi a presesion ti Daga).{{sfnp|Meeus|1997|page=305}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McClure |first=Bruce |date=21 Mayo 2019 |title=Polaris is the North Star |url=https://earthsky.org/brightest-stars/polaris-the-present-day-north-star/ |access-date=3 Enero 2022 |website=EarthSky |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smiley |first=C. H. |last2=Majid Khan |first2=A. |date=1959 |title=Polaris and Precession |url=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1959JRASC..53..249S/0000251.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |language=en |volume=53 |page=250 |access-date=2015-04-09 |archive-date=2014-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429075819/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1959JRASC..53..249S/0000251.000.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Kadagiti napalabas a lima a ribu a tawen, ti kaasitgan idi a makita a bituen iti nainlangitan nga amianan nga ungto ket ti [[Thuban]].&lt;ref name=&quot;Nor&quot;&gt;{{Cite book |last=Norton |first=Arthur P. |title=Norton's Star Atlas |url=https://archive.org/details/nortonsstaratlas00unse |publisher=Sky Publishing |year=1973 |isbn=0-85248-900-5 |location=Edinburgh |page=[https://archive.org/details/nortonsstaratlas00unse/page/10 10] |language=en |quote=4500 years ago it was ''Thuban'' (α Draconis); 8000 years hence it will be ''Deneb''}}&lt;/ref&gt;

Kadagiti mapa nga inpablaak babaen ti [[United States Geological Survey]] ken ti [[Siiigam a Buyot iti Estados Unidos]], ti pudno nga amianan ket namarkaan iti linia nga agpatingga iti lima-punto a bituen.  Ti daya ken ti laud nga ig-igid ti topograpiko a kuadranggulo a mapmapa ti USGS ti Estados Unidos ket dagiti meridiano ti longitud, isu a mangipakpakita ti pudno nga amianan (isu a saanda nga eksakto a paralelo).  Dagiti mapa nga inpablaak ti [[Ordnance Survey]] ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]  ket aglaon iti diagrama a mangipakita ti paggiddiatan a nagbaetan ti pudno nga amianan, grid nga amianan, ken magnetiko nga amianan iti punto ti sabanas; dagiti igid ti mapa ket kadawyan a sumurot kadagiti direksion ti grid imbes a ti pudno, ken isu a ti mapa ket pudno a rektanggulo/kuadrado.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

=== Bibliograpia ===
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Meeus |first=Jean |title=Mathematical Astronomy Morsels |date=1997 |publisher=Willmann-Bell |isbn=0-943396-51-4 |location=Richmond, Virginia |language=en}}
{{refend}}

[[Kategoria:Kartograpia]]
[[Kategoria:Nabigasion]]
[[Kategoria:Orientasion (heometria)]]</text>
      <sha1>5w1uob6t8t29gmc5lw9xj0g1zlrsnfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pinguino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38125</id>
    <revision>
      <id>406494</id>
      <parentid>389780</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1862" sha1="h1vhlad2dzeffp0jgxy576u3ups19q0" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| name              =  Dagiti pinguino
| fossil_range      = [[Paleoseno]]-agdama, {{fossilrange|62|0}}
| image             = Chinstrap Penguin.jpg
| image_caption     = ''Pygoscelis antarctica''
| parent_authority  = [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1891
| taxon             = Spheniscidae
| authority         = [[Charles Lucien Jules Laurent Bonaparte|Bonaparte]], 1831
| range_map         = Penguin range.png
| range_map_caption =Sakup dagiti pinguino, amin dagiti sebbangan (aqua)
| subdivision_ranks = Dagiti moderno a [[henero (biolohia)|henero]]
| subdivision       =
''[[Aptenodytes]]''&lt;br /&gt;
''[[Eudyptes]]''&lt;br /&gt;
''[[Eudyptula]]''&lt;br /&gt;
''[[Megadyptes]]''&lt;br /&gt;
''[[Pygoscelis]]''&lt;br /&gt;
''[[Spheniscus]]''&lt;br /&gt;
Para kadagiti prehistoriko a henero, kitaen ti [[#Sistematika ken ebolusion|Sistematika]]
}}

Dagiti '''pinguino''' ([[urnos (biolohia)|urnos]] '''Sphenisciformes''', [[pamilia (biolohia)|pamilia]] '''Spheniscidae''') ket dagiti grupo ti [[Akuatiko a billit|akuatiko]], [[di makatayab a billit|di makatayab]] a [[billit]] a kaaduan nga agnanaed idiay [[Akin-abagatan a Hemisperio]], ken naisangayan idiay [[Antartika]].

== Bibliograpia ==
* {{Cite book |last=Williams |first=Tony D. |title=The Penguins – Spheniscidae |url=https://archive.org/details/penguinssphenisc0000will |date=1995 |publisher=Oxford University Press |language=en |isbn=0-19-854667-X |location=Oxford |ref=Williams}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Spheniscidae}}
{{Wikispecies-inline|Sphenisciformes}}
* [http://www.pinguins.info/ Pakaammo a maipanggep kadagiti pingfuino iti pinguins.info]

{{Taxonbar|from=Q9147}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{biolohia-pungol}}

[[Kategoria:Dagiti pinguino]]
[[Kategoria:Dagiti di makatayab a billit]]
[[Kategoria:Spheniscidae| ]]
[[Kategoria:Spheniscinae| ]]
[[Kategoria:Sphenisciformes| ]]</text>
      <sha1>h1vhlad2dzeffp0jgxy576u3ups19q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bertebrata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38129</id>
    <revision>
      <id>406501</id>
      <parentid>398235</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3748" sha1="tap84uxqnfsg7thlik3js76le6e1gex" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| fossil_range = &lt;br /&gt;[[Kambriano]]–[[Holoseno|Agdama]],&lt;!--&lt;ref name=&quot;Shu et al. 1999&quot; /&gt;--&gt;
{{fossil range|520|0|ref=&lt;ref name=&quot;Peterson2008&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Peterson | first1 = Kevin J. | last2 = Cotton | first2 = James A. | last3 = Gehling | first3 = James G. | last4 = Pisani | first4 = Davide | date = 27 April 2008 | title = The Ediacaran emergence of bilaterians: congruence between the genetic and the geological fossil records | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume = 363 | issue = 1496 | pages = 1435–1443 | doi = 10.1098/rstb.2007.2233 | pmid=18192191 | pmc=2614224 }}&lt;/ref&gt;}}
| image = Vertebrates.png
| image_caption = Dagiti organismo manipud iti tunggal maysa a nangruna a grupo ti bertebrata. Agpakanawan, mangrugi manipud iti kanawan a ngato: [[Salamandra salamandra|Apuy bannasak]], [[Crocodylus porosus|baybay buaya]], [[Casuarius casuarius|akin-abagatan a kasuario]], [[Rhynchocyon petersi|nalabbasit-kayumangi a higante nga elepante a sangio]], [[Mola mola]]
| taxon = Vertebrata
| authority = [[Jean-Baptiste Lamarck|J-B. Lamarck]], 1801&lt;ref name=&quot;Nielsen2012&quot;&gt;{{cite journal
| author=Nielsen, C.
| date=July 2012
| title=The authorship of higher chordate taxa
| journal=Zoologica Scripta
| volume=41 | issue=4 | pages=435–436
| doi=10.1111/j.1463-6409.2012.00536.x
}}&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = Napalaka a pannakaigrupo (kitaen ti teksto)
| subdivision =
*Dagiti [[ikan]] ([[Kladistika|kladistiko]] a mairaman dagiti [[Tetrapoda]])
| synonyms = Ossea &lt;small&gt;Batsch, 1788&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Nielsen2012&quot; /&gt;
}}

Dagiti '''bertebrata''' ket dagiti [[ayup]] nga addaan kadagiti ania man a sebbangan dagiti ayup iti kaunegan ti [[subpilo]] ti '''Vertebrata''' (dagiti [[chordata]] nga addaan kadagiti duri). Dagiti bertebrata ket mangirepresenta ti kaaduan iti [[pilo]] ti [[Chordata]], nga agdama nga adaan iti agarup a 64,000 a naipalawag a [[sebbangan]].&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://data.iucn.org/dbtw-wpd/html/Red%20List%202004/completed/table2.1.html | title=A Global Species Assessment | publisher=World Conservation Union | author=Jonathan E.M. Baillie | year=2004 | access-date=2015-05-27 | archive-date=2014-03-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140309082117/http://data.iucn.org/dbtw-wpd/html/Red%20List%202004/completed/table2.1.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Dagiti bertebrata ket mairaman ti [[Agnatha|awan sangi nga ikan]] ken dagiti [[Gnathostomata|agsangi a bertebrata]], a mairaman ti [[Chondrichthyes|agkalkalniog nga ikan]] (dagiti [[pating]] ken dagiti [[Batoidea|pagi]]) ken ti [[Osteichthyes|nasiit nga ikan]]. Ti klado ti nasiit nga [[ikan]] nga ammo a kas dagiti [[Sarcopterygii|narutong a pigar nga ikan]] a mangiraman kadagiti [[tetrapoda]], a nabingbingay met kadagiti [[amphibia]], dagiti [[reptilia]], dagiti [[mamalia]], ken dagiti [[billit]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
{{refbegin}}
* {{cite book | last =Kardong | first =Kenneth V. | title =Vertebrates: Comparative Anatomy, Function, Evolution | url =https://archive.org/details/vertebratescompa0000kard | edition = second | publisher =McGraw-Hill | year= 1998 | location =USA | pages =[https://archive.org/details/vertebratescompa0000kard/page/747 747] pp. | doi = | id =
 | isbn =0-697-28654-1 }}
* {{ITIS |id=331030 |taxon=Vertebrata |accessdate=6 Agosto 2007}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikispecies-inline|Vertebrata}}
* [http://tolweb.org/Vertebrata/14829 Tree of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422054842/http://tolweb.org/Vertebrata/14829 |date=2021-04-22 }}

{{Taxonbar|from=Q25241}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{biolohia-pungol}}

[[Kategoria:Dagiti bertebrata| ]]</text>
      <sha1>tap84uxqnfsg7thlik3js76le6e1gex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maika-42 a paralelo amianan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38183</id>
    <revision>
      <id>406224</id>
      <parentid>402862</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13080" sha1="sc1g4ao3nhtpkzw59prd06hibp1bqz2" xml:space="preserve">{{Mapa ti lokasion-linia|lat=42}}

Ti '''maika-42 a paralelo amianan''' ket ti [[sirkulo ti latitud]] a 42 [[grado (anggulo)|gradgrado]] iti [[pudno nga amianan|amianan]] ti [[ekuador|ekuador a plano]] ti [[Daga (planeta)|Daga]]. Daytoy ket ballasiwenna ti [[Europa]],  ti [[Baybay Mediteraneo]], [[Asia]], ti [[Taaw Pasipiko]], [[Amianan nga Amerika]] ken ti [[Taaw Atlantiko]].

Iti daytoy a latitud ti [[init]] ket makitkita para kadagiti 15 nga oras, 15 a minminuto iti las-ud ti [[solstisio ti kalgaw]] ken 9 nga or-oras, 7 a minminuto iti las-ud ti [[solstisio ti panaglalam-ek]]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://aa.usno.navy.mil/data/docs/Dur_OneYear.php |title=Duration of Daylight/Darkness Table for One Year |access-date=2015-06-01 |archive-date=2019-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012094319/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/Dur_OneYear.php |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012094319/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/Dur_OneYear.php |date=2019-10-12 }}&lt;/ref&gt;

== Likmut iti lubong ==
Mangrugi iti [[Kangrunaan a Meridiano]] ken mapan nga agpadaya, ti 42° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;145&quot; | Nagsasabtan
! scope=&quot;col&quot; | Pagilian, teritorio wenno baybay
! scope=&quot;col&quot; | Dagiti nota
|-
| {{Coord|41|0|N|0|0|E|type:landmark|name=Kangrunaan a Meridiano}}
! scope=&quot;row&quot; | {{ESP}}
| Lumabas bassit iti amianan ti [[Girona]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|3|11|E|type:waterbody|name=Baybay Mediteraneo}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Baybay Mediteraneo]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|42|0|N|8|39|E|type:country|name=Pransia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{FRA}}
| Isla ti [[Corsica]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|9|27|E|type:waterbody|name=Baybay Mediteraneo}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Baybay Mediteraneo]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Baybay Tirreno]]
|-
| {{Coord|42|0|N|11|58|E|type:country|name=Italia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{ITA}}
| Lumabas bassit iti amianan ti [[Roma]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|15|0|E|type:waterbody|name=Baybay Adriatiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Baybay Mediteraneo]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Baybay Adriatiko]]
|-
| {{Coord|42|0|N|19|9|E|type:country|name=Montenegro}}
! scope=&quot;row&quot; | {{MNE}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|19|23|E|type:country|name=Albania}}
! scope=&quot;row&quot; | {{ALB}}
|
|-valign=&quot;top&quot;
| {{Coord|42|0|N|20|37|E|type:country|name=Serbia/Kosovo}}
! scope=&quot;row&quot; | {{wagayway|Kosovo}} wenno {{SRB}}
| Ti Kosovo ket [[Internasional a pannakabigbig ti Kosovo|mabigbigan bassit]] nga estado. Adda dagiti pagilian a mangikeddeng kadagiti teritoriona a kas paset ti Serbia.
|-
| {{Coord|42|0|N|20|46|E|type:country|name=Macedonia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{MKD}}
| Lumabas babaen ti [[Skopje]]
|-
| {{Coord|42|0|N|22|52|E|type:country|name=Bulgaria}}
! scope=&quot;row&quot; | {{BGR}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|26|56|E|type:country|name=Turkia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{TUR}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|27|25|E|type:country|name=Bulgaria}}
! scope=&quot;row&quot; | {{BGR}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|27|51|E|type:country|name=Turkia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{TUR}}
| Para iti agarup a 3&amp;nbsp;km
|-
| {{Coord|42|0|N|27|53|E|type:country|name=Bulgaria}}
! scope=&quot;row&quot; | {{BGR}}
|
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|28|2|E|type:waterbody|name=Baybay Nangisit}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Baybay Nangisit]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|42|0|N|33|17|E|type:country|name=Turkia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{TUR}}
|
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|33|34|E|type:waterbody|name=Baybay Nangisit}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Baybay Nangisit]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|42|0|N|34|52|E|type:country|name=Turkia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{TUR}}
|
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|35|7|E|type:waterbody|name=Baybay Nangisit}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Baybay Nangisit]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|42|0|N|41|45|E|type:country|name=Georgia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{GEO}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|46|5|E|type:country|name=Rusia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{RUS}}
| [[Dagestan]] - Para iti agarup a 2&amp;nbsp;km
|-
| {{Coord|42|0|N|46|7|E|type:country|name=Georgia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{GEO}}
| Para iti agarup a 3&amp;nbsp;km
|-
| {{Coord|42|0|N|46|9|E|type:country|name=Rusia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{RUS}}
| [[Dagestan]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|48|20|E|type:waterbody|name=Baybay Kaspio}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Baybay Kaspio]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|42|0|N|52|27|E|type:country|name=Kazakhstan}}
! scope=&quot;row&quot; | {{KAZ}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|52|48|E|type:country|name=Turkmenistan}}
! scope=&quot;row&quot; | {{TKM}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|54|51|E|type:country|name=Kazakhstan}}
! scope=&quot;row&quot; | {{KAZ}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|56|0|E|type:country|name=Uzbekistan}}
! scope=&quot;row&quot; | {{UZB}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|57|10|E|type:country|name=Turkmenistan}}
! scope=&quot;row&quot; | {{TKM}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|60|0|E|type:country|name=Uzbekistan}}
! scope=&quot;row&quot; | {{UZB}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|66|0|E|type:country|name=Kazakhstan}}
! scope=&quot;row&quot; | {{KAZ}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|70|20|E|type:country|name=Uzbekistan}}
! scope=&quot;row&quot; | {{UZB}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|70|50|E|type:country|name=Kyrgyzstan}}
! scope=&quot;row&quot; | {{KGZ}}
|
|-valign=&quot;top&quot;
| {{Coord|42|0|N|79|50|E|type:country|name=Tsina}}
! scope=&quot;row&quot; | {{PRC}}
| [[Xinjiang]] &lt;br/&gt; [[Gansu]] &lt;br/&gt; [[Akin-uneg a Mongolia]]
|-
| {{Coord|42|0|N|103|3|E|type:country|name=Mongolia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{MNG}}
|
|-valign=&quot;top&quot;
| {{Coord|42|0|N|105|56|E|type:country|name=Tsina}}
! scope=&quot;row&quot; | {{PRC}}
| Akin-uneg a Mongolia&lt;br/&gt; [[Hebei]]&lt;br/&gt; Akin-uneg a Mongolia&lt;br/&gt; Hebei&lt;br/&gt; Akin-uneg a Mongolia &lt;br/&gt; Hebei &lt;br/&gt; Akin-uneg a Mongolia &lt;br/&gt; [[Liaoning]] &lt;br/&gt; Akin-uneg a Mongolia &lt;br/&gt; Liaoning &lt;br/&gt; [[Jilin]]
|-
| {{Coord|42|0|N|128|3|E|type:country|name=Amianan a Korea}}
! scope=&quot;row&quot; | {{PRK}}
| Lumabas babaen ti [[Bantay Baekdu]]
|-
| {{Coord|42|0|N|128|29|E|type:country|name=Tsina}}
! scope=&quot;row&quot; | {{PRC}}
| Jilin (para iti agarup a 8&amp;nbsp;km)
|-
| {{Coord|42|0|N|128|34|E|type:country|name=Amianan a Korea}}
! scope=&quot;row&quot; | {{PRK}}
|[[Probinsia ti Amianan a Hamgyeong]] - [[Banak Kaema]]&lt;br/&gt; Lumabas bassit iti amianan ti [[Raseon]] 
|-valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|130|2|E|type:waterbody|name=Baybay ti Hapon}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Baybay ti Hapon]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Lumabas bassit iti abagatan ti [[Isla Okushiri]], {{JPN}}
|-
| {{Coord|42|0|N|140|7|E|type:country|name=Hapon}}
! scope=&quot;row&quot; | {{JPN}}
| Isla ti [[Hokkaidō]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|140|53|E|type:waterbody|name=Taaw Pasipiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Taaw Pasipiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|42|0|N|143|9|E|type:country|name=Hapon}}
! scope=&quot;row&quot; | {{JPN}}
| Isla ti [[Hokkaidō]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|143|15|E|type:waterbody|name=Taaw Pasipiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Taaw Pasipiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-valign=&quot;top&quot;
| {{Coord|42|0|N|124|13|W|type:country|name=Estados Unidos}}
! scope=&quot;row&quot; | {{USA}}
| Pagbeddengan ti [[Oregon]] / [[California]] &lt;br/&gt; Pagbeddengan ti Oregon / [[Nevada]] &lt;br/&gt; Pagbeddengan ti [[Idaho]] / Nevada &lt;br/&gt; Pagbeddengan ti Idaho / [[Utah]] &lt;br/&gt; [[Wyoming]]&lt;br/&gt; [[Nebraska]]&lt;br/&gt; [[Iowa]]&lt;br/&gt; [[Illinois]] - lumabas babaen ti [[Chicago]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|87|39|W|type:waterbody|name=Danaw Michigan}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Danaw Michigan]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|42|0|N|86|33|W|type:country|name=Estados Unidos}}
! scope=&quot;row&quot; | {{USA}}
| [[Michigan]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|83|11|W|type:waterbody|name=Danaw Erie}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Danaw Erie]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|42|0|N|82|58|W|type:country|name=Kanada}}
! scope=&quot;row&quot; | {{CAN}}
| [[Ontario]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|82|29|W|type:waterbody|name=Danaw Erie}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Danaw Erie]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-valign=&quot;top&quot;
| {{Coord|42|0|N|80|26|W|type:country|name=Estados Unidos}}
! scope=&quot;row&quot; | {{USA}}
| [[Pennsylvania]] ([[Kondado Erie, Pennsylvania|Kondado Erie]])&lt;br/&gt; [[Pagbeddengan ti New York–Pennsylvania|Pagbeddengan ti New York / Pennsylvania]]&lt;br/&gt; [[New York]]&lt;br/&gt; [[Connecticut]] - mapan bassit iti abagatan ti pagbeddengan iti [[Massachusetts]]&lt;br/&gt; [[Rhode Island]] - mapan bassit iti abagatan ti pagbeddengan iti Massachusetts&lt;br/&gt; Massachusetts
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|70|42|W|type:waterbody|name=Luek Cape Cod}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Luek Cape Cod]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|42|0|N|70|5|W|type:country|name=Estados Unidos}}
! scope=&quot;row&quot; | {{USA}}
| Massachusetts ([[Cape Cod]])
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|42|0|N|70|2|W|type:waterbody|name=Taaw Atlantiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Taaw Atlantiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|42|0|N|8|53|W|type:country|name=España}}
! scope=&quot;row&quot; | {{ESP}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|8|39|W|type:country|name=Portugal}}
! scope=&quot;row&quot; | {{PRT}}
|
|-
| {{Coord|42|0|N|8|7|W|type:country|name=España}}
! scope=&quot;row&quot; | {{ESP}}
|
|}

==Estados Unidos==
[[Papeles:42nd parallel US.svg|thumb|Ti maika- 42 a paralelo amianan a mangipalawag ti pagbeddengan a nagbaetan dagiti estado ti Estados Unidos]]
[[Papeles:Girard Main Street.jpg|thumb|right|Lumabas iti paralelo idiay Girard, Pennsylvania]]

Ti paralelo 42° amianan ket mangporma ti kaaduan iti [[pagbeddengan ti New York-Pennsylvania]], urayno ti saan a perpekto nga agrimensura idi 1785–1786, daytoy a pagbeddengan ket agkallautang iti lawlaw kadagitoy dua a bangir iti pudno a paralelo. Ti lugar iti likmut ti paralelo iti daytoy a rehion ket ammo a kas ti [[Twin Tiers]].

Ti maika-42 a paralelo ket nakaitunosan ti agpa-amianan a patingga ti [[Imperio ti España]] babaen ti [[Tulag Adams-Onís]] idi 1819 iti [[Estados Unidos]], ken isu daytoy ti nakaipatakderan ti  paralelo a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti [[Baro nga España]] iti [[Pagarian ti España]] ken ti akin-laud a teritorio ti [[Estados Unidos iti Amerika]] manipud iti [[Meridiano (heograpia)|meridiano]] kadagiti taudan ti danum ti [[Karayan Arkansas]] iti laud ti [[Taaw Pasipiko]].&lt;ref&gt;{{cite book |last= Nugent |first= Walter |title= Habits of Empire: A History of American Expansion |url= https://archive.org/details/habitsofempirehi00nuge |publisher= Alfred A. Knopf |year= 2008 |isbn= 978-1-4000-4292-0 |pages= [https://archive.org/details/habitsofempirehi00nuge/page/161 161], 166–167}}&lt;/ref&gt; Ti [[Tulag ti Guadalupe Hidalgo]] idi 1848 ket kaaduan idi a nagiyebbet idi ti akin-amianan a [[Mehiko]] iti [[Estados Unidos]]; kas resulta, dagiti akin-amianan unay a [[Estado ti Estados Unidos]] a napartuat manipud iti kadagiti teritorio ti Mehiko iti ([[California]], [[Nevada]], ken [[Utah]]) ket akin-amianan a pagbeddenganda ti  paralelo 42° amianan, ken dagiti kadenna nga [[Estado ti Estados Unidos]] iti [[Oregon]] ken [[Idaho]] ket ti akin-abagatan a pagbeddenganda ti paralelo.

Ti paralelo ket lumabas kadagiti estado ti [[Wyoming]], [[Nebraska]], [[Iowa]], [[Illinois]], [[Michigan]], [[Pennsylvania]], [[New York]], [[Connecticut]], [[Rhode Island]] ken [[Massachusetts]], ken lumabas babaen (wenno iti asideg ti - iti kaunegan ti tallo a pangsangapulo a grado iti latitud) dagiti sumaganad a siudad idiay Estados Uniudos:

*[[Crescent City, California]] 
*[[Yreka, California]] 
*[[Hartford, Connecticut]]
*[[Chicago, Illinois]] 
*[[Ames, Iowa]] 
*[[Kingston, Massachusetts]]
*[[Springfield, Massachusetts]]
*[[Worcester, Massachusetts]]
*[[Kalamazoo, Michigan]]
*[[Binghamton, New York]]
*[[Erie, Pennsylvania]]
*[[Providence, Rhode Island]]

==Kanada==
Ti paralelo 42° amianan ket lumabas babaen ti akin-abagatan a patingga ti [[Danaw Michigan]] ken [[Danaw Erie]]. Ti paset ti danum a pagbeddengan a nagbaetan ti [[Kanada]] ken ti Estados Unidos ket lumabas iti abagatan ti maika-42 a paralelo, ken ti akin-abagatan nga ungto ti perobinsia ti Kanada iti [[Ontario]] ket mapan bassit it iabagatan daytoy - ken mabirukan daytoy idiay [[Puntos Pelee]] and [[Isla Pelee].

==Kitaen pay==
*[[Maika-41 a paralelo amianan]]
*[[Maika-43 a paralelo amianan]]

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}


{{heograpikal a nagsasabtan}}

{{DEFAULTSORT:42 a paralelo amianan}}
[[Kategoria:Dagiti linia ti latitud]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Oregon]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti California]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Nevada]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Utah]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Idaho]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti New York]]
[[Kategoria:Dagiti pagbeddengan ti Pennsylvania]]</text>
      <sha1>sc1g4ao3nhtpkzw59prd06hibp1bqz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baybay Amundsen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38686</id>
    <revision>
      <id>406580</id>
      <parentid>402402</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="b2atv20e4tkwd3ym2a6p9kxzlk67u89" xml:space="preserve">[[Papeles:AmundsenSea.jpg|thumb|250px|Ti lugar ti Baybay Amundsen iti Antartika]]

Ti '''Baybay Amundsen ''', ket ti maysa nga ima ti [[Akin-abagatan a Taaw]] idiay [[Daga Marie Byrd]] idiay akin-abagatan nga [[Antartika]], ken mabirukan daytoy iti nagbaetan ti [[Rawis Flying Fish]] (ti akin-amianan a laud nga ungto ti [[Isla Thurston]]) iti daya ken ti [[Rawis Dart]] idiay [[Isla Siple]] iti laud. Ti Rawis Flying Fish ket mangmarka ti pagbeddengan a nagbaetan ti Baybay Amundsen ken ti [[Baybay Bellingshausen]]. Iti laud ti Rawis Dart awan ti nanagana a [[marginala baybay]] ti [[Akin-abagatan a Taaw]] a nagabetan dagiti Baybay ti Amundsen ken [[Baybay Ross|Ross]]. Ti Norwego nga ekspidision idi 1928–1929 babaen ni Kapitan [[Nils Larsen]] ket nanginagan ti bagi ti danum para ikenni Norgwego nga eksplorador [[Roald Amundsen]] bayat a nagsuksukisok iti daytoy a lugar idi Pebrero 1929.&lt;ref name=&quot;gnisAmundsenSea&quot; /&gt;

Ti baybay ket kaaduan a naabbongan iti yelo, ken ti [[Glasier Thwaites#Dila ti Glasier Thwaites|Dila ti Yelo ti Thwaites]] ket rumrummuar iti daytoy. Ti [[sabanas ti yelo]] nga agayus iti Baybay Amundsen ket agpakatengnga iti agarup a {{pagbaliwen|3|km|mi|abbr=on}} iti kapuskol; agarup daytoy iti kadakkel iti estado ti Texas, daytoy a lugar ket ammo iti Ingles a kas ti  '''Amundsen Sea Embayment''' (ASE); daytoy ket mangporma iti maysa kadagiti tallo a nangruna a pagayusan a labneng ti yelo ti [[Sabanas ti Yelo ti Laud nga Antartiko]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist
| colwidth = 
| refs =
&lt;ref name=&quot;gnisAmundsenSea&quot;&gt;{{cite web
| title = Amundsen Sea
| work = Geographic Names Information System
| publisher = United States Geological Survey
| url = http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:378
| accessdate = 23 Oktubre 2011
| archive-date = 2020-10-03
| archive-url = https://web.archive.org/web/20201003163811/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:378
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
}}
* {{cite book
  | last1 = Lubin
  | first1 = Dan
  | last2 = Massom
  | first2 = Robert
  | year = 2006
  | title = Polar Remote Sensing
  | publisher = Springer
  | location = New York
  }}
* {{cite book
  | editor1-last = Schnellnhuber
  | editor1-first = Hans Joachim
  | year = 2006
  | title = Avoiding Dangerous Climate Change
  | url = https://archive.org/details/avoidingdangerou0000unse
  | publisher = Cambridge University Press
  | location = Cambridge
  }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.ig.utexas.edu/research/projects/agasea/ Ala ti tangatang a Heopisikal a panagsukisok ti Baybay Amundsen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103164233/http://www.ig.utexas.edu/research/projects/agasea/ |date=2007-01-03 }}
* [http://nsidc.org/data/nsidc-0292.html Subglasial a Topograpia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080604184117/http://nsidc.org/data/nsidc-0292.html |date=2008-06-04 }}
* [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-03/uota-tai032807.php TUming-ingpis a yelo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509042240/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-03/uota-tai032807.php |date=2008-05-09 }}

{{marina-heograpia-pungol}}
{{Listaan dagiti baybay}}

{{coord|73|S|112|W|scale:10000000|display=title}}

{{Kontrol ti autoridad}}
[[Kategoria:Laud nga Antartika]]
[[Kategoria:Dagiti baybay ti Akin-abagatan a Taaw]]
[[Kategoria:Rehion ti Antartiko]]</text>
      <sha1>b2atv20e4tkwd3ym2a6p9kxzlk67u89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Twitter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39022</id>
    <revision>
      <id>406230</id>
      <parentid>362607</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="867" sha1="qjrfo6i5j5k5y6nx3vwd91fl1gu5bhq" xml:space="preserve">Ti '''Twitter''' ({{IPAc-en|ˈ|t|w|ɪ|t|ər}}) ket online a serbisio ti midia sosial a mangpakabael kadagiti agar-aramat ti agipatulod ken agbasa kadagiti ababa a 140-[[karakter (kita ti datos)|karakter]] a mensahe a tinawtawagan kadagiti &quot;tweet&quot;.

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book|last=Fitton|first=Laura|title=Twitter for Dummies|url=https://archive.org/details/twitterfordummie00fitt|year=2009|publisher=Wiley Publishing|location=Hoboken, NJ|isbn=978-0-470-47991-9|author2=Gruen, Michael E. |author3=Poston, Leslie |author4= foreword by Jack Dorsey }}

Agbiruk iti Twitter. Magun-od iti: https://support.twitter.com/articles/132700-using-twitter-search

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}

* {{Opisial a website|https://twitter.com/|mobile=https://mobile.twitter.com/}}

{{Internet-pungol}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Twitter| ]]</text>
      <sha1>qjrfo6i5j5k5y6nx3vwd91fl1gu5bhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baybay Bali</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39137</id>
    <revision>
      <id>406599</id>
      <parentid>405736</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6585" sha1="h3tvoeml301adr22125xynuuyzhk4an" xml:space="preserve">{{Infobox baybay
| name                   = Bybay Bali
| native_name            = {{lang-id|Laut Bali}}
| native_name_lang       = 
| image                  = Bali Sea location.svg
| caption                = Ti lokasion ti Baybay Bali, a naipakita iti asul.
| image_bathymetry       = 
| caption_bathymetry     = 
| location               = 
| pushpin_map            = Indonesia
| pushpin_label_position = &lt;!-- left, right, top or bottom --&gt;
| pushpin_map_alt        = 
| pushpin_map_caption    = 
| coords                 = {{coord|7|30|S|115|30|E|scale:1000000|display=inline,title}}
| type                   = [[Baybay]]
| inflow                 = 
| outflow                = 
| catchment              = 
| basin_countries        = [[Indonesia]]
| length                 = 
| width                  = 
| area                   = {{cvt|45000|km2}}
| depth                  = 
| max-depth              = 
| volume                 = 
| residence_time         = 
| salinity               = 
| shore                  = 
| temperature_high       = 
| temperature_low        = 
| frozen                 = 
| islands                = 
| trenches               = 
| benches                = 
| cities                 = 
}}
Ti '''Baybay Bali''' ({{lang-id|'''Laut Bali'''}}) ket ti bagi ti danum iti amianan ti isla ti [[Bali]] ken abagatan iti [[Isla Kangean]] iti [[Indonesia]]. Mangporma ti baybay ti abagatan a laud a parte ti [[Baybay Flores]], ken malukatan iti daytoy ti [[Lingsat Madura ]] manipud iti laud.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary |url=https://archive.org/details/merriamwebstersg0000unse_3edi |publisher=Merriam-Webster |year=1997 |isbn=0-87779-546-0 }}&lt;/ref&gt;

== Heograpia ==
Ti Baybay Bali ket sagpaminsan a maigrupo iti Baybay Flores para kadagiti panggep ti [[oseanograpia]], nupay kasta, kadagiti dadduma a [[nautikal a karta]], ti Baybay Bali ket naisurat a kas naisangayan a baybay para iti nabigasion. Ti baybay ket addaan iti kalawa iti {{pagbaliwen|45000|km2|sqmi|abbr=on}} ken ti kaadalem iti {{pagbaliwen|1590|m|ft|0|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Glossary of Physical Oceanography and Related Disciplines |author=Steven K. Baum |publisher=Texas A&amp;M University |accessdate=2007-10-09 |url=http://stommel.tamu.edu/~baum/paleo/ocean/node3.html |date=Agosto 17, 2001 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071018134105/http://stommel.tamu.edu/~baum/paleo/ocean/node3.html |archivedate=2007-10-18 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Sakup ===
Ipalawag ti [[Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko]] (IHO) ti Baybay Bali a kas maysa kadagiti danum ti [[Purpuro Daya nga Indiano]]. Ipalawag ti IHO dagiti patinggana a kas dagiti sumaganad:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|accessdate=7 Pebrero 2010|archive-date=2010-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101015152118/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;
''Iti amianan.'' Ti linia manipud iti Akinlaud nga Isla Paternoster aginggana iti daya a punto ti Sepandjang ken kalpasanna babaen ti daytoy nga isla aginggana iti laud a punto ti Luek Gedeh iti abagatan nga aplya ti [[Isla Kangean|Kangean]] ({{coord|7|01|S|115|18|E|display=inline}}).

''Iti laud.'' Ti linia manipud iti laud a punto ti Luek Gedeh Bay, Isla Kangean, aginggana iti Tg Sedano, ti amianan a daya unay a punto ti [[Java]] ken agpababa iti daya nga aplaya aginggana iti Tg Bantenan, ti abagatan a daya unay a punto ti isla.

''Iti abagatan.'' Ti linia manipud iti Tanjong Banenan babaen dagiti akin-abagatan a punto ti Balt [sic] ken ti Is-isla ti [[Nusa Penida|Noesa]] aginggana iti Tanjong Bt Gendang, ti abagatan a laud unay ti [[Lombok]], ken iti abagatan nga playana aginggana iti abagatan nga aplaya ti Tanjong Ringgit ti abagatan unay a punto, kalpasanna ti linia a mapan iti Tanjong Mangkoen ({{coord|9|01|S|116|43|E|display=inline}}) ti abagatan a laud unay ti [[Sumbawa|Soembawa]].

''Iti daya.'' Dagiti aplaya ti laud ken amianan ti Soembawa ken ti ad-adayo ngem daya iti Tanjong Sarokaja ({{coord|8|22|S|117|10|E|display=inline}}), kalpasanna ti akinlaud a patingga ti Baybay Flores [Ti linia manipud iti Tg Sarokaja aginggana iti Akinlaud nga Isla Paternoster ({{coord|7|26|S|117|08|E|display=inline}})].
&lt;/blockquote&gt;

=== Panagbalikuskos ===
Ti panagbalikuskos ken dagiti tagikua ti masa ti danum iti Baybay Bali ket ti panagtultuloy manipud iti Flores aginggana iti [[Baybay Java]] iti amianan. Iti oseanograpiko, ti Baybay Bali Sea ket maipanggep iti [[Indonesian Throughflow]] nga agtaud manipud iti [[Taaw Pasipiko]] aginggana iti [[Taaw Indiano]], kaaduan kadagitoy nga anud ket lumabas babaen ti [[Lingsat Bali]] ken [[Lingsat Lombok]].&lt;ref&gt;{{cite book| author=Rhodes W. Fairbridge |title=The Encyclopedia of Oceanography | url=https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse_j1m7 |publisher=Van Nostrand Reinhold Co. |year=2000 |isbn=0-442-15070-9}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti tsunami ==
Iti nairehistro a pakasaritaan ti [[tsunami]], ti Baybay Bali ket nakasanayen kadagiti nadumaduma a tsunami. Ti [[Bantay Tambora|panagbettak ti Bantay Tambora ti 1815 Tambora]] (gantingan ti 7 ti [[Volcanic Explosivity Index|Kapigsa ti Panagbettak ti Bulkan]]) ket nangporma kadagiti tsunami idi 22 Septiembre 1815 iti pagsasabtan ti {{coord| -8.00|115.20}} ken kalpasanna ti tallo a tawen (8 Septiembre 1818) manipud kadagiti simmaruno a panagbettak ti bulkan iti nagsasabtan iti {{coord|-7.0|117.0}}.&lt;ref name=&quot;ngdc&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?bt_0=&amp;st_0=&amp;type_8=EXACT&amp;query_8=None+Selected&amp;op_14=eq&amp;v_14=&amp;type_15=EXACT&amp;query_15=None+Selected&amp;type_7=Like&amp;query_7=bali+sea&amp;st_1=&amp;bt_2=&amp;st_2=&amp;bt_1=&amp;bt_10=&amp;st_10=&amp;ge_9=&amp;le_9=&amp;bt_3=&amp;st_3=&amp;type_19=EXACT&amp;query_19=None+Selected&amp;op_17=eq&amp;v_17=&amp;type_18=EXACT&amp;query_18=None+Selected&amp;bt_20=&amp;st_20=&amp;bt_13=&amp;st_13=&amp;bt_16=&amp;st_16=&amp;bt_6=&amp;st_6=&amp;bt_11=&amp;st_11=&amp;d=7&amp;t=101650&amp;s=7| author=National Geophysical Data Center |work=Natural hazards |accessdate=2007-10-09 |title=Tsunami Events where Source Location Name includes bali sea}}&lt;/ref&gt; Add pay dagiti dua a tsunami a nairehistro idi  1857 ken idi 1917 nga addaan iti kangato iti {{pagbaliwen|3|m|ft|sp=us}} ken {{pagbaliwen|2|m|ft|sp=us}}.&lt;ref name=&quot;ngdc&quot; /&gt;

== Kitaen pay ==
* [[Heograpia ti Indonesia]]

== Dagiti nagibsaran ==
{{Reflist}}

{{Listaan dagiti baybay ti Indonesia}}
{{Listaan dagiti baybay}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti baybay ti Indonesia]]</text>
      <sha1>h3tvoeml301adr22125xynuuyzhk4an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Louis de Broglie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39140</id>
    <revision>
      <id>406557</id>
      <parentid>396488</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3282" sha1="4d5ky89jp1megwgye4ixf724kjv5zan" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| name              = Louis de Broglie
| image             = Broglie Big.jpg
| image_size        = 180px
| birth_date        = {{Petsa ti pannakaipasngay|df=y|1892|8|15}}
| birth_place       = [[Dieppe, France|Dieppe]], Pransia
| death_date        = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=y|1987|3|19|1892|8|15}}
| death_place       = [[Louveciennes]], Pransia
| nationality       = Pranses
| field             = [[Pisika]]
| work_institution  = [[Unibersidad ti Paris|Sorbonne]]&lt;br&gt; [[Unibersidad ti Paris]]
| alma_mater        = [[Unibersidad ti Paris|Sorbonne]]
| doctoral_advisor  = [[Paul Langevin]] 
| doctoral_students = [[Cécile DeWitt-Morette]]&lt;br/&gt;[[Bernard d'Espagnat]]&lt;br/&gt;[[Jean-Pierre Vigier]]&lt;br/&gt;[[Alexandru Proca]]
| known_for         = Kasasaad ti allon dagiti [[elektron]]&lt;br /&gt;[[Teoria De Broglie–Bohm]]&lt;br/&gt;[[Allon ti materia|kaatiddog ti allon a de Broglie]]
| prizes            = [[Premio Nobel iti Pisika]] {{small|(1929)}}&lt;br&gt;[[Premio Kalinga]] {{small|(1952)}}
}}

Ni '''Louis-Victor-Pierre-Raymond, maika-7 a duke de Broglie''' ({{IPAc-en|d|ə|ˈ|b|r|ɔɪ}}; {{IPA-fr|dəbʁɔj|lang}}&lt;ref&gt;{{cite book |author=Léon Warnant |title=Dictionnaire de la prononciation française dans sa norme actuelle |url=https://archive.org/details/dictionnairedela0000warn |edition=3rd |year=1987 |publisher=J. Duculot, S. A. |location=Gembloux |language=Pranses |isbn=978-2-8011-0581-8 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Jean-Marie Pierret |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |year=1994 |publisher=Peeters |location=Louvain-la-Neuve |language=Pranses |isbn=978-9-0683-1608-7 |page=102}}&lt;/ref&gt; wenno {{IPA-fr|dəbʁœj||De Broglie.ogg}}; 15 Agosto 1892 – 19 Marso 1987) ket [[Tattao a Pranses|Pranses]] a [[pisika|pisiko]] a nakaaramid kadagiti baro a kontribusion iti [[Daan a teoria ti kuantum|teoria ti kuantum]]. Iti tesisna ti PhD 1924 isu ket nangirugi ti punto ti panagrason ti kasasaad ti allon dagiti [[elektron]] ken nagisingasing a ti [[Allon ti materia|amin a materia ket addaan kadagiti tagikua ti allon]]. Daytoy a konsepto ket ammo a kas ti hipotesis de Broglie, ti maysa a pagarigan ti [[pannakadua ti partikula ti allon]], ken mangporma ti sentral a parte ti teoria ti [[mekanika kuantum]].

Nangabak ni De Broglie iti [[Premio Nobel iti Pisika]] idi 1929, kalpasan idi ti kasla allon a panagkukua ti materia ket [[Eksperimento Davisson–Germer|immuna a naipakita iti eksperimento]] idi 1927.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline|Louis de Broglie}}
*[http://www.academie-francaise.fr/immortels/base/academiciens/fiche.asp?param=580 Les Immortels: Louis de BROGLIE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041212175715/http://www.academie-francaise.fr/immortels/base/academiciens/fiche.asp?param=580 |date=2004-12-12 }}&quot; (Académie française, iti [[Pagsasao a Pranses|Pranses]])
* [http://www.nobel.se/physics/laureates/1929/broglie-bio.html Biograpia ni Louis de Broglie]&quot; (Pundasion ti Nobel)

{{Premio Nobel iti Pisika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Broglie, Louis De}}
[[Kategoria:1892 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1992 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]]

{{bio-pungol}}</text>
      <sha1>4d5ky89jp1megwgye4ixf724kjv5zan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lisa del Giocondo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40145</id>
    <revision>
      <id>406383</id>
      <parentid>402765</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4291" sha1="4v55aemwfonjbey6m61aq7x1vds1m07" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| name = Lisa del Giocondo
| image = Leonardo da Vinci 043-mod.jpg|alt=Salaysay ti pinintaan a mangipakpakita ti rupa ni Lisa
| image_size =
| caption = Salaysay ti ''[[Mona Lisa]]'' (1503–06) babaen ni [[Leonardo da Vinci]], [[Louvre]]
|birth_name=Lisa Gherardini
| birth_date = 15 Hunio 1479
| birth_place = Via Maggio, [[Florencia]], [[Italia]]
| death_date = 15 Hulio 1542 wenno ca. 1551 &lt;br /&gt;(agtawen iti 63 wenno 71–72)
| death_place = Kombento ni SanOrsola, [[Florencia]], Italia
| spouse = Francesco del Giocondo
| children = Piero del Giocondo&lt;br /&gt;Suor Beatrice (Camilla del Giocondo)&lt;br /&gt;Andrea del Giocondo&lt;br /&gt;Giocondo del Giocondo&lt;br /&gt;Suor Ludovica (Marietta del Giocondo)&lt;br /&gt;Tinaraken napay ni: Bartolomeo del Giocondo
| parents = Antonmaria di Noldo Gherardini&lt;br /&gt;Lucrezia del Caccia
| known_for = Suheto iti ''[[Mona Lisa]]''
}}

Ni '''Lisa del Giocondo''' ({{IPA-it|ˈliza del dʒoˈkondo}}; nakaiyanakan a nagan '''Gherardini''' {{IPA-it|ɡerarˈdini|}}; 15 Hunio 1479 – 15 Hulio 1542 wenno ca. 1551), ammo pay a kas ni '''Lisa Gherardini''', '''Lisa di Antonio Maria''' (wenno '''Antonmaria''') '''Gherardini''' ken '''Mona Lisa''', ket kameng idi ti [[pamilia Gherardini]] ti [[Florencia]] ken [[Toscana]] idiay [[Italia]]. I naganna ket naited iti ''[[Mona Lisa]]'', iti [[pinintaan a retrato]]na nga inkomisionado babaen ti asawana ken pinintaan babaen ni [[Leonardo da Vinci]] idi las-ud ti [[Renasimineto Italiano]].

Bassit laeng ti ammo a maipanggep iti biag ni Lisa. Naiyanak idiay Florencia ken nangasawa idi balasitang iti nagtagtagilako iti tela ken seda a nagbalin alokal nga opisialm, isu ket ina dagiti lima nga annak ket nagbibiag iti komportable ken ordinario tengnga-klase a biag. Ni Lisa ket nabalo iti laklakay met nga asawana.

Kadagiti siglo kalpasan ti ipupusay ni Lisa, ti ''Mona Lisa'' ket nagbalin a ti kadayegan a pinintaan iti lubong&lt;ref&gt;{{cite news|author=Riding, Alan|title=In Louvre, New Room With View of 'Mona Lisa'|url=http://www.nytimes.com/2005/04/06/arts/design/06lisa.html|work=The New York Times|publisher=The New York Times Company|date=Abril 6, 2005|accessdate=2007-10-07}}&lt;/ref&gt; ken nakaala metten iti sabali a biag ngem ni Lisa, ti babai. 

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

==Bibliograpia==
* {{cite book|author=Müntz, Eugène|title=Leonardo Da Vinci, Artist, Thinker and Man of Science|year=1898|volume=2|pages=153–172|url=http://books.google.com/?id=_-QEAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage#PPA153,M1|publisher=Charles Scribner's Sons|location=New York|accessdate=2007-10-14}}
* {{cite book|author=Pallanti, Giuseppe|title=Mona Lisa Revealed: The True Identity of Leonardo's Model|url=https://archive.org/details/monalisarevealed00pall|year=2006|publisher=Skira|location=Florencia, Italia|isbn=88-7624-659-2}}
* {{cite journal|author=Sassoon, Donald |title=Mona Lisa: the Best-Known Girl in the Whole Wide World|journal=History Workshop Journal|publisher=Oxford University Press|year=2001|volume=2001|issue=51|issn=1477-4569|pages=Abstract|url=http://hwj.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/2001/51/1 |doi=10.1093/hwj/2001.51.1}}
* {{cite journal|author=Zöllner, Frank|title=Leonardo's Portrait of Mona Lisa del Giocondo |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/volltexte/2006/157/pdf/Zoellner_GBA_93.pdf|format=PDF|year=1993|journal=Gazette des Beaux-Arts|issn=0016-5530|volume=121|issue=S.|pages=print 115–138|accessdate=2007-10-09}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite web|title=Portrait of Lisa Gherardini, wife of Francesco del Giocondo|url=http://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/mona-lisa-%E2%80%93-portrait-lisa-gherardini-wife-francesco-del-giocondo|publisher=Musée du Louvre|accessdate=2007-10-04|archive-date=2014-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140730003620/http://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/mona-lisa-%E2%80%93-portrait-lisa-gherardini-wife-francesco-del-giocondo|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140730003620/http://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/mona-lisa-%E2%80%93-portrait-lisa-gherardini-wife-francesco-del-giocondo |date=2014-07-30 }}

{{bio-pungol}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Gherardini, Lisa}}
[[Kategoria:1479 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:Maika-16 a siglo nga ipupusay]]
[[Kategoria:Mona Lisa]]</text>
      <sha1>4v55aemwfonjbey6m61aq7x1vds1m07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pinyin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40235</id>
    <revision>
      <id>406594</id>
      <parentid>398301</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6909" sha1="kfiieohjq4obx1a7rwmpbxxd8xf4inf" xml:space="preserve">{{Infobox Insik|title=Pinyin|c={{linktext|拼音}}|p=Pīnyīn|w=P'in&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-yin&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;|poj=peng-im/pheng-im
|bpmf=ㄆㄧㄣ ㄧㄣ&lt;!--Do not remove Zhuyin purely based on political reasons. Many people from Taiwan (and, hence, potential readers of this article) are still unable to understand Hanyu Pinyin, refer to WP:ACCESSIBILITY.--&gt;
|h=pin&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; im&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt;
|j=ping&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; jam&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|wuu=phin&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt; in&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|altname=Isbangan ti Ponetiko nga Alpabeto ti Insik|s2={{linktext|汉语|拼音|方案}}|t2={{linktext|漢語|拼音|方案}}|p2=Hànyǔ Pīnyīn Fāng'àn|w2=Han&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-yü&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; P‘in&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-yin&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Fang&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-an&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|bpmf2=ㄏㄢˋ ㄩˇ ㄆㄧㄣ ㄧㄣ ㄈㄤ ㄢˋ
|h2=hon&lt;sup&gt;55&lt;/sup&gt; ngi&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; pin&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; im&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; fong&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; on&lt;sup&gt;55&lt;/sup&gt;
|poj2=hàn-gú pheng-im hong-àn
|j2=hon&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; jyu&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; ping&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; jam&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; fong&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; on&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
|wuu2=hoe&lt;sup&gt;去&lt;/sup&gt; nyiu&lt;sup&gt;上&lt;/sup&gt; phin&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt; in&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt; faon&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt; oe&lt;sup&gt;去&lt;/sup&gt;
|order=st}}
{{Pakdaar ti IPA}}

Ti '''Pinyin''', wenno '''Hanyu Pinyin''', ket ti opisial a sistema ti ponetiko para iti [[Romanisasion ti Insik|panangisurat]] kadagiti panangibalikas ti [[Pagalagadan nga Insik|Mandarin]] iti [[karkarakter nga Insik]] iti [[sinuratan a Latin|alpabeto a Latin]] idiay [[Tsina]], [[Taiwan]],&lt;ref name=&quot;snowling&quot;&gt;{{Cite book |last=Snowling |first=Margaret J. |url=http://books.google.com/?id=qV7s-Oyx13oC |title=The Science of Reading: A Handbook |last2=Hulme |first2=Charles |date=2005 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=1-4051-1488-6 |pages=320–22 |language=en}}&lt;/ref&gt; ken [[Singapur]]. Daytoy ket masansan a maus-usar iti panangisuro ti [[Pagalagadan nga Insik]] ken ti pinyin a saan a mangiraman kadagiti pangmarka a diakritiko ket masansan a maus-usar kadagiti gangganaet a pablaak tapno mailetra dagiti nagan nga Insik a pamiliar kadagiti saan nga Insik ken mabalin a mausar a kas maysa a maikabil a pamay-an tapno maikabil ti [[karkarakter nga Insik]] kadagiti kompiuter.

Ti sistema ti Hanyu Pinyin ket naparang-ay kadagidi tawen ti 1950 a naibatay kadagiti nasapsapa a porma ti [[romanisasion]]. Impablaak idi daytoy babaen ti gobierno ti Insik idi 1958 ken nabaliwan kadagiti nadumaduma a beses.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2008-02-11 |title=Pinyin Celebrates 50th Birthday |language=en |work=china.org.cn |agency=Xinhua News Agency |url=http://www.china.org.cn/english/news/242463.htm |access-date=2008-09-20}}&lt;/ref&gt; Ti [[Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad]] (ISO) ket inamponna ti pinyin a kas maysa a sangalubongan a pagalagadan idi 1982.&lt;ref name=&quot;ISO1982&quot;&gt;{{Cite web |title=ISO 7098:1982 – Documentation – Romanization of Chinese |url=http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?csnumber=13682 |access-date=2009-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt; Inampon idi ti sistema a kas opisial a pagalagadan idiay Taiwan idi 2009, nga idiay ket inus-usar a romanisasion laeng imbes a para kadagiti panggep ti edukasion ken maikabil iti kompiuter.&lt;ref name=&quot;pinyin_tt&quot;&gt;{{Cite news |last=Shih |first=Hsiu-Chuan |date=2008-09-18 |title=Hanyu Pinyin to be Standard System in 2009 |language=en |work=Taipei Times |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/09/18/2003423528 |access-date=2008-09-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pinyin_cp&quot;&gt;{{Cite news |date=2008-09-18 |title=Government to Improve English-Friendly Environment |language=en |work=The China Post |url=http://www.chinapost.com.tw/taiwan/national/national%20news/2008/09/18/175155/Gov%27t-to.htm |url-status=dead |access-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921004833/http://www.chinapost.com.tw/taiwan/national/national%20news/2008/09/18/175155/Gov%27t-to.htm |archive-date=2008-09-21 }}&lt;/ref&gt;

Ti kayat a sawen ti balikas a ''{{lang|zh-latn-pinyin|Hànyǔ}}'' ({{zh|s=汉语|t=漢語}}) ket ti naisasao a pagsasao ti [[tattao a Han]] ken ti ''{{lang|zh-latn-pinyin|pīnyīn}}''  ({{zh|s=拼音|t=拼音|links=no}}) literal a kayatna a sawen ket ti &quot;mailetra nga un-uni&quot;.&lt;ref&gt;Ti on-line a bersion ti kanonikal a ''Guoyu Cidian'' ({{zh|t=《國語辭典》|labels=no}}) ket ipalawagna ti termino a kas: {{zh|t=標語音﹑不標語義的符號系統，足以明確紀錄某一種語言。|labels=no}}(Ti sistema dagiti simbolo para kadagiti notasion dagiti uni dagiti balikas imbes a dagiti kaibuksilanda a makaanayen nga umisu a mangirehistro ti dadduma a pagsasao.) Kitaen ti http://dict.revised.moe.edu.tw/cgi-bin/newDict/dict.sh?cond=++%AB%F7%AD%B5&amp;pieceLen=50&amp;fld=1&amp;cat=&amp;ukey=2123466121&amp;serial=1&amp;recNo=2&amp;op=f&amp;imgFont=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915220222/http://dict.revised.moe.edu.tw/cgi-bin/newDict/dict.sh?cond=++%AB%F7%AD%B5&amp;pieceLen=50&amp;fld=1&amp;cat=&amp;ukey=2123466121&amp;serial=1&amp;recNo=2&amp;op=f&amp;imgFont=1 |date=2015-09-15 }}, naala idi 14 Septiembre 2012.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{Cite book |last=Yin |first=Binyong 尹斌庸 |title=Chinese Romanization: Pronunciation &amp; Orthography / Hànyǔ Pīnyīn hé zhèngcífǎ |script-title=zh:汉语拼音和正词法 |last2=Felley |first2=Mary |date=1990 |publisher=Sinolingua |location=Beijing}} {{ISBN|7-80052-148-6}} / {{ISBN|0-8351-1930-0}}
* {{Cite book |last=Gao |first=Johnson K. |title=Pinyin Shorthand: A Bilingual Handbook / Pinyin Su Ji Fa |date=2005 |publisher=Jack Sun |isbn=1-59971-251-2 |location=Dallas, TX}}
* {{Cite book |last=Kimball |first=R. L. |title=Quick Reference Chinese: A Practical Guide to Mandarin for Beginners and Travelers in English, Pinyin Romanization, and Chinese Characters |url=https://archive.org/details/quickreferencech0000kimb |date=1988 |publisher=China Books &amp; Periodicals |isbn=0-8351-2036-8 |location=San Francisco, CA |language=en}}
* {{Cite book |last=Uy |first=Tim |title=Webster's Digital Chinese Dictionary: Advanced Reference Edition |last2=Hsia |first2=Jim |publisher=Loqu8 Press |year=2009 |location=Mountain View, CA |language=en}}
* {{Cite book |last=Wu |first=C.-j. |title=The Pinyin Chinese-English Dictionary |date=1979 |publisher=Commercial Press |isbn=0-471-27557-3 |location=Hong Kong |language=en}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikisource-inline|汉语拼音方案}}
* [http://www.ichineselearning.com/learn/pinyin-chart.html Karta ti Pinyin nga addaan kadagiti Audio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019193045/http://www.ichineselearning.com/learn/pinyin-chart.html |date=2020-10-19 }}
* [http://www.zdic.net/appendix/f43.htm (Husto nag uni ti pinyin manipud iti zdic.net nga addaan kadagiti uni, nasken ti mapakabaelan ti javascript]
* [[Wikibooks:Pinyin/Vocabulary|Diksionario ti Pinyin-Hanzi-Ingles Insik-Ingles]]

{{pungol}}

{{Kontrol ti autoridad}}
[[Kategoria:Pagsasao nga Insik]]
[[Kategoria:Dagiti pagalagadan ti ISO]]</text>
      <sha1>kfiieohjq4obx1a7rwmpbxxd8xf4inf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Yidis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40294</id>
    <revision>
      <id>406589</id>
      <parentid>405162</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7634" sha1="hx40tm8mjcusmkkofq2sfmqxk0ma6fu" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name = Yidis
|nativename = {{lang|yi|ייִדיש}}, {{lang|yi|יידיש}} wenno {{lang|yi|אידיש}} ''yidish''/''idish''
|pronunciation = {{IPA-yi|ˈjɪdɪʃ|}} wenno {{IPA-yi|ˈɪdɪʃ|}}
|states = [[Ukrania]], [[Israel]], [[Estados Unidos]], [[Arhentina]], [[Australia]], [[Uruguay]], [[Nagkaykaysa a Pagarian]], [[Belhika]], [[Kanada]], [[Rusia]], [[Polonia]], [[Alemania]], [[Moldova]], [[Romania]], [[Lituania]], [[Bielorusia]], [[Letonia]], [[Hungaria]]&lt;ref name=e18 /&gt;
|speakers = {{sigfig|1.510|2}} a riwriw
|date = 1986–1991 + kagudua a saan a napetsado
|ref = e18
|familycolor = Indo-Europeano
|fam2 = [[Sasao a Hermaniko|Hermaniko]]
|fam3 = [[Sassao a Laud a Hermanikos|Laud a Hermaniko]]
|fam4 = [[Irminones|Elbe a Hermaniko]]
|fam5 = [[Sasao a Nangato nga Aleman|Nangato nga Aleman]]
|script = [[Sinuratan a Hebreo]] ([[Alpabeto a Yidis]])
|minority = {{GER}} &lt;br /&gt; {{BIH}} &lt;br /&gt; {{NED}} &lt;br /&gt; {{POL}} &lt;br /&gt; {{ROM}} &lt;br /&gt; {{SWE}} &lt;br /&gt; {{UKR}}
|agency = awan pormal a bagbagi;&lt;br /&gt;[[YIVO]] de facto
|iso1 = yi
|iso2 = yid
|iso3 = yid
|lc1 = ydd
|ld1 = Akindaya a Yidis
|lc2 = yih
|ld2 = Akinlaud a Yidis
|lingua = 52-ACB-g = 52-ACB-ga (Laud) + 52-ACB-gb (Daya); agdagup kadagiti 11 a karuay
|glotto=yidd1255
|glottorefname= Yiddish
}}

Ti '''Yidis''' ({{lang|yi|[[wikt:ייִדיש|ייִדיש]]}}, {{lang|yi|[[wikt:יידיש|יידיש]]}} wenno {{lang|yi|[[wikt:אידיש|אידיש]]}}, ''yidish''/''idish'', literal a &quot;[[Tattao a Hudio|Hudio]]&quot;; kadagiti pay daan a taudan ket &quot;Yiddish-Taitsh&quot; (Hudio-Aleman)&lt;ref&gt;[http://languagecontact.humanities.manchester.ac.uk/ELA/languages/Yiddish.html Unibersidad ti Manchester] - &quot;Daytoy laeng idi iti daytoy a konteksto nga inrugrugi dagiti Hudio a mangibagbaga iti saoda a kas 'Yidis' (= 'Hudio'), bayat nga iti nasapsapa ket naibagbaga a kas 'Yiddish-Taitsh' (='Hudio-Aleman').&quot;&lt;/ref&gt;) ket ti historikal a pagsasao dagiti [[Tattao nga Ashkenazi a Hudio|Ashkenazi a Hudio]]. Daytoy ket nagtaud idi las-ud ti maika-19 a siglo&lt;ref&gt;{{cite book
| last      = Jacobs
| first     = Neil G.
| title     = Yiddish: a Linguistic Introduction
| url      = https://archive.org/details/yiddishlinguisti0000jaco
| year      = 2005
| publisher = Cambridge University Press
| isbn      = 0-521-77215-X
| pages     = [https://archive.org/details/yiddishlinguisti0000jaco/page/2 2]
}}&lt;/ref&gt; idiay [[Tengnga nga Europa]], a nangited iti kayyanak a komunidad ti Ashkenazi iti bernakulo a kaaduan a naibatay iti Hermaniko a nalaokan kadagiti elemento a naala manipud iti [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]] ken [[Sasao a Hudio-Arameo|Arameo]], ken manipud pay iti [[sasao nga Eslabo]] ken dagiti tugot ti [[sasao a Romanse]].&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.co.uk/books?id=eyBQn7JrBVwC&amp;pg=PA72 |title=Introduction to Old Yiddish literature |page=72 |first1=Jean |last1=Baumgarten |first2=Jerold C. |last2=Frakes |publisher=Oxford University Press |date=1 Hunio 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jewishgen.org/databases/givennames/yiddial.htm |title=Development of Yiddish over the ages |publisher=jewishgen.org}}&lt;/ref&gt; Ti Yidis ket naisurat iti alpabeto iti napno a bokal a naibatay iti [[alpabeto a Hebreo|sinuratan a Hebreo]].

Ti kasapaan a nabatbati a petsa ti reperensia ket manipud idi maika-12 a siglo ken tinawtawagan ti pagsasao iti {{lang|yi|לשון־אַשכּנז}} (''loshn-ashknaz'' = &quot;pagsasao dagiti Ashkenaz&quot;) wenno {{lang|yi|טײַטש}} (''taytsh''), ti sabali a kita ti ''tiutsch'', ti kontemporaneo a nagan ti [[Tengnga a Nangato nga Alemann]]. Iti kadawyan a panagusar, ti pagsasao ket tinawtawagan iti {{lang|yi|מאַמע־לשון}} (''mame-loshn'', literal a &quot;ina a dila&quot;), ken mangisalumina daytoy iti Hebreo ken Arameo, a kolektibo dagitoy a naitermino iti {{lang|yi|לשון־קודש}} (''loshn-koydesh'', &quot;nasantuan a dila&quot;). Ti termino a &quot;Yidis&quot; ket saan a nagablin a kaaduan a naus-usar a designasion iti literatura aginggana idi maika-18 a siglo. Idi naladaw a maika-19 a siglo ken idi maika-20 a siglo, ti pagsasao ket kadawyan idi a tinawtawagan iti &quot;Hudio&quot;, a naipangpangruna kadagiti saan a Hudio a konteksto, ngem ti &quot;Yidis&quot; manen ti kaaduan a kadawyan a designasion.

Ti moderno a Yidis ket addaan kadagiti dua a porma. Ti [[Akindaya a Yidis]] ket adadu a kadawyan ita nga aldaw. Daytoy ket mangiraman kadagiti dialekto ti Akin-abagatan a daya (Ukraniano–Romaniano), Akintengnga a daya (Polako–Galego–Akinday a Hubgaro), ken Akin-amianan a daya (Lituano–Bieloruso). Maigiddiat ti Akindaya a Yidis manipud iti Akinlaud babaen iti kadakkelna ken ti kaadu iti pannakairaman dagiti balikas a nagtaud iti Eslabo. Ti [[Akinlaud  Yidis]] ket nabingbingay kadagiti (Suiso–Alsatiano–Akin-abagatan nga Aleman), Akintengnga a laud (Tengnga nga Aleman), ken dagiti dialekto ti Akin-amianan a laud (Olandiko–Akin-amianan nga Aleman). Ti Yidis ket naus-usar iti adu a bilang dagiti komunidad ti [[Ortodokso a Hudaismo|Ortodokso a Hudio]] iti sangalubongan ken isu ti umuna a pagsasao iti pagtaengan, eskuela, ken dagiti adu a saad iti sosial kadagiti kaaduan a [[Hasidiko a Hudaismo|Hasid a Hudio]]. Ti Yidis ket isu pay ti akademiko a pagsasao ti panagadal iti Talmud segun ti tradision kadagiti Lituano a [[yeshiva]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==

* ''YIVO Bleter'', pub. YIVO Institute for Jewish Research, NYC, [http://www.yivo.org/aboutyivo/timeline3.htm initial series] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216075513/http://www.yivo.org/aboutyivo/timeline3.htm |date=2006-02-16 }} from 1931, [http://www.yivoinstitute.org/publications/index.php?tid=123&amp;aid=319 new series] since 1991.
* ''Afn Shvel'', pub. League for Yiddish, NYC, since 1940; [http://www.leagueforyiddish.org/ishi.html אויפן שוועל], [http://docs.leagueforyiddish.org/undzer-perets-artikl.pdf sample article אונדזער פרץ – Our Peretz]
* ''Lebns-fragn'', by-monthly for social issues, current affairs, and culture, Tel Aviv, since 1951; [http://lebnsfragn.com/about.html לעבנס-פראגן], [http://lebnsfragn.com/index.html current issue]
* ''Yerusholaymer Almanakh'', periodical collection of Yiddish literature and culture, Jerusalem, since 1973; [http://yiddish-almanach.org/index.php/the-yerusholaymer-almanakh/ ירושלימער אלמאנאך] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103220918/http://yiddish-almanach.org/index.php/the-yerusholaymer-almanakh/ |date=2009-01-03 }}, [http://yiddish-almanach.org/ new volume, contents and downloads]
* ''Der Yiddisher Tam-Tam'', pub. Maison de la Culture Yiddish, Paris, since 1994, also available in [http://www.yiddishweb.com/tamtam.htm electronic format].
* ''Yidishe Heftn'', pub. Le Cercle Bernard Lazare, Paris, since 1996, [http://mapage.noos.fr/bernardlazare/CahiersY.htm יידישע העפטן sample cover] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213025703/http://mapage.noos.fr/bernardlazare/CahiersY.htm |date=2006-02-13 }}, [http://www.bernardlazare.org/ subscription info]{{Natay a silpo|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* ''Gilgulim, naye shafungen'', new literary magazine, Paris, since 2008; [http://gilgulim.org/ גילגולים, נייע שאפונגען] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170616164805/http://gilgulim.org/ |date=2017-06-16 }}

== Dagiti silpo ti ruar ==
{{InterWiki|code=yi}}
{{commonscat-inline|Yiddish language}}
*{{DMOZ|Science/Social_Sciences/Linguistics/Languages/Natural/Indo-European/Germanic/Yiddish/}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Yidis, Pagsasao}}
[[Kategoria:Pagsasao a Yidis| ]]</text>
      <sha1>hx40tm8mjcusmkkofq2sfmqxk0ma6fu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jennifer Aniston</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40309</id>
    <revision>
      <id>406348</id>
      <parentid>319550</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2126" sha1="arldki1yzxmq0awk4pro3n0vo81v1jv" xml:space="preserve">{{Infobox person
|background = aktres
| name    = Jennifer Aniston
| image   = JenniferAnistonHWoFFeb2012.jpg
| image_size = 
| caption = Ni Aniston idi Pebrero 2012
| birth_name = Jennifer Joanna Aniston
| birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1969|2|11}}
| birth_place = [[Sherman Oaks, Los Angeles]], California, Estados Unidos
| residence = [[Bel Air, Los Angeles]], California
| occupation = Aktres, direktor, produser, negosiante&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=gsJulMDpIVg Jennifer Aniston interview]. YouTube. Naala idi 2014-06-05.&lt;/ref&gt;
| years_active = 1987–present
| spouse  = {{pannakiasawa|[[Brad Pitt]]|2000|2005|reason=diborsio}}&lt;br&gt;{{pannakiasawa|[[Justin Theroux]]|2015}}
| parents = {{unbulleted list|[[John Aniston]]|[[Nancy Dow]]}}
}}
Ni '''Jennifer Joanna Aniston'''&lt;ref name=&quot;Yahoo Bio&quot;&gt;{{cite web|title=Jennifer Aniston- Biography|url=http://movies.yahoo.com/person/jennifer-aniston/biography.html|work=Yahoo! Movies|accessdate=Mayo 17, 2013}}&lt;/ref&gt; {{Kabibiag|NAILINIA}} ket aktres nga Amerikana, direktor, produser, ken negosiante.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book|last=Smith|first=Sean|title=Jennifer: The Unauthorized Biography|year=2008|publisher=Macmillan UK|isbn=978-0330449977}}
* {{cite book|last=Marshall|first=Sarah|title=Jennifer Aniston: The Biography of Hollywood's Sweetheart|url=https://archive.org/details/jenniferanistonb0000mars|year=2007|publisher=John Blake|isbn=978-1844544004}}
* {{cite book|last=Lynette|first=Rachel|title=Jennifer Aniston|url=https://archive.org/details/jenniferaniston0000lyne|year=2010|publisher=Lucent Books|isbn= 978-1420502350}}
* {{cite book|last= Bonner|first=Mike|title=Jennifer Aniston|url= https://archive.org/details/jenniferaniston00bonn|year=2001|publisher=Chelsea House Publications|isbn= 978-0791064658}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
{{Wikiquote-inline}}
*{{DMOZ|Arts/Performing_Arts/Acting/Actors_and_Actresses/A/Aniston%2C_Jennifer/}}
* {{IMDb nagan|98}}
* {{IBDB a nagan|453105}}

{{aktres-pungol}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Kabibiag|KATEGORIA|Aniston, Jennifer}}</text>
      <sha1>arldki1yzxmq0awk4pro3n0vo81v1jv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Maltes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40371</id>
    <revision>
      <id>406536</id>
      <parentid>400288</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4934" sha1="b18nw4rngm2jhvjr702w0vsus86o5r8" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Maltes
|nativename=''Malti''
|states=[[Malta]]
|speakers= {{sigfig|522,000|2}}
|date= 2012
|ref=e18
|familycolor=Apro-Asiatiko
|fam2=[[Sasao a Semitiko|Semitiko]]
|fam3=[[Sasao a Tengnga a Semitiko|Tengnga a Semitiko]]
|fam4=[[Sasao nga Arabiko|Arabiko]]
|fam5=[[Karkaruay ti Arabiko|maitutop nga Arabiko]]
|fam6=[[Maghrebi nga Arabiko]]
|fam7=[[Siculo-Arabiko]]
|script=[[Latin a sinuratan|Latin]] ([[Alpabeto a Maltes]])&lt;br /&gt;[[Braille a Maltes]]
|nation=[[Malta]]&lt;br /&gt;[[Kappon ti Europa]]
|agency=[[Nailian a Konseho ti Pagsasao a Maltes]]&lt;br /&gt;{{lang|mt|Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti}}
|iso1=mt
|iso2=mlt
|iso3=mlt
|glotto=malt1254
|glottorefname=Maltese
|lingua=12-AAC-c
|notice=IPA
|map=Idioma maltés.PNG
}}

Ti '''Maltes''' ({{lang-mt|Malti}}) ket ti [[nailian a pagsasao]] ti [[Malta]] ken ti kadua nga opisial a [[Dagiti pagsasao ti Malta|pagsasao ti pagilian]] a kakuyogna ti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.justice.gov.mt/lom/legislation/english/leg/vol_1/chapt0.pdf |title=''Constitution of Malta'', I.5.(1) |access-date=2015-10-06 |archive-date=2009-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521065605/http://docs.justice.gov.mt/lom/legislation/english/leg/vol_1/chapt0.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; bayat nga agserserbi pay a kas maysa nga [[Dagiti pagsasao ti Kappon ti Europa|opisial a pagsasao]] ti [[Kappon ti Europa]], ti laeng naisalumina a [[Sasao a Semitiko|pagsasao a Semitiko]]. Ti Maltes ket nagtaud manipud iti [[Siculo-Arabiko]] (ti [[dialekto nga Arabiko]] a naparang-ay idiay [[Sicilia]] ken kalpasanna idiay Malta, idi baetan ti maikasiam a siglo ken ti gibus ti maikasangapulo ket dua a siglo).{{sfnp|Brincat|2005}}{{sfnp|Borg|Azzopardi-Alexander|1997}} Agarup a kagudua ti bokabulario ket naala manipud iti pagalagadan nga [[Pagsasao nga Italiano|Italiano]] ken [[Pagsasao a Siciliano|Siciliano]];{{sfnp|Brincat|2005}} Dagiti balikas ti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] ket mangaramid met kadagiti pagbaetan ti 6% ken 20% iti bokabulario ti Maltes, segun kadagiti nadumaduma a karkulo. Daytoy laeng ti pagsasao a Semitiko a naisurat iti [[Latin a sinuratan]] iti [[pagalagadan a pagsasao|pagalagadan a pormana]].

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin}}
* {{cite book|last=Azzopardi|first=C.|year=2007|title=Gwida għall-Ortografija|location=Malta|publisher=Klabb Kotba Maltin}}
* {{cite book|last=Borg|first=Alexander|year=1997|chapter=Maltese Phonology|pages=245–285|editor-last=Kaye|editor-first=Alan S.|title=Phonologies of Asia and Africa|publisher=Eisenbrauns|volume=1|isbn=978-1-57506-019-4}}
* {{cite book|last=Borg|first=Albert J.|last2=Azzopardi-Alexander|first2=Marie|year=1997|title=Maltese|url=https://archive.org/details/maltese0000borg|publisher=Routledge|isbn=0-415-02243-6}}
* {{cite journal|last=Brincat|first=Joseph M.|year=2005|issue=27|title=Maltese – an unusual formula|publisher=MED Magazine|url=http://www.macmillandictionary.com/MED-magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm|accessdate=22 Pebrero 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050905023705/http://www.macmillandictionary.com/med-magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm|archivedate=2005-09-05|url-status=live}}
* Bugeja, Kaptan Pawlu, ''Kelmet il-Malti'' (Maltese—English, English—Maltese Dictionary). Associated News Group, Floriana. 1999.
* {{cite journal|last=Friggieri|first=Oliver|year=1994|title=Main Trends in the History of Maltese Literature|journal=Neohelicon|volume=21|issue=2|pages=59–69|doi=10.1007/BF02093244}}
* {{cite journal|last=Hume|first=Elizabeth|year=1996|title=Coronal Consonant, Front Vowel Parallels in Maltese|journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory|volume=14|issue=1|pages=163–203|doi=10.1007/bf00133405}}
* {{cite book|last=Mifsud|first=M.|author2=A. J. Borg|year=1997|title=Fuq l-għatba tal-Malti|location=Strasbourg|publisher=Council of Europe}}
* {{cite book|last=Vassalli|first=Michelantonio|title=Grammatica della lingua Maltese|url=https://archive.org/details/grammaticadella00vassgoog|year=1827}}
* {{cite book |title= Aspects of Multilingualism in European Language History |last= Vella |first= Alexandra |editor= Kurt Braunmüller and Gisella Ferraresi |series= Hamburg Studies on Muliculturalism |year= 2004 |publisher= John Benjamins Publishing Company |location= |isbn= 90-272-1922-2 |pages= 263 |chapter= Language contact and Maltese intonation: Some parallels with other language varieties }}
* {{cite book|first=Martin|last=Żammit|editor-first=Manwel|editor-last=Mifsud|title=Proceedings of the Third International Conference of Aida|year=2000|isbn=99932-0-044-1|pages=241–245|chapter=Arabic and Maltese Cognate Roots|publisher=Association Internationale de Dialectologie Arabe|location=Malta}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{InterWiki|code=mt}}

{{pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Maltes, Pagsasao}}
[[Kategoria:Pagsasao a Maltes]]</text>
      <sha1>b18nw4rngm2jhvjr702w0vsus86o5r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Romanisasion ti Insik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40502</id>
    <revision>
      <id>406420</id>
      <parentid>403227</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8597" sha1="quvfs0ippp136o2uqkvs1h2nguif01n" xml:space="preserve">[[Papeles:Gwoyu.svg|thumb|right|200px|&quot;Nailian a pagsasao&quot; (國語; ''Guóyǔ'') naisurat kadagiti karakter ti Tradisional ken Napalaka nga Insik, a sinaruno babaen dagiti romanisasion ti Hanyu Pinyin, Gwoyeu Romatzyh, Wade-Giles, ken Yale.]]

Ti '''Romanisasion ti Insik''' ket ti panagusar ti alpabeto a Latin tapno maisurat ti [[Karkaruay ti Insik|Insik]]. Ti Insik ket agus-usar iti sinuratan a logograpik, ken dagiti [[Karkarakter nga Insik|karakterna]] ket saan a dagus a mangirepresenta kadagiti [[ponema]]. Adda metten dagiti adu a sistema nga agus-usar kadagiti [[romanisasion|karakter ti Romano]] tapno mangirepresenta ti Insik iti amin a paset ti pakasaritaan. Linaglagip ni lingguista [[Daniel Kane (linguist)|Daniel Kane]], &quot;Naibagbaga idi a ti [[Sinolohia|sinologo]] ket nasken a kasla dagiti musikero, a mabalin nga agsurat iti maysa a tekla ken sisasagana a mangisurat kadagiti sabali a tekla.&quot;&lt;ref name=&quot;Kane&quot;&gt;{{cite book|last=Kane|first=Daniel|title=The Chinese Language: Its History and Usage|url=https://archive.org/details/chineselanguagei0000kane|publisher=Tuttle|location=North Clarendon, VT|year=2006|pages=[https://archive.org/details/chineselanguagei0000kane/page/22 22]|isbn=0-8048-3853-4}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ti [[Pinyin|Hanyu Pinyin]] ket nagbalinen a ti internasional a pagalagadan manipud idi 1982. Dagiti adu pay nga ammo a sistema ket mairaman ti [[Wade-Giles]] ken ti [[Yale a romanisasion ti Mandarin|Yale a Romanisasion]].

Adu dagiti usar para iti Romanisasion ti Insik. Daytoy ket agserbi iti naserbi a ramit para kadagiti gangganaet nga agad-adal iti Insik babaen ti panangibaga ti pannakabalikas kadagiti saan a pamiliar a karakter. Daytoy ket makatulong pay para iti panangipalawag ti panangibalikas&amp;nbsp;— ti panangibalikas ti Insik ket parikut kadagiti dadduma nga agsasao iti sabali a saan nga agsinnaranay a maawatan a karkaruay ti Insik a saan a nalaing a makasao iti Mandarin. Dagiti pagalagadan a [[Alpanumeriko a tekla|tekla]] a kas ti [[QWERTY]] ket naidesinio dagitoy para iti alpabeto a Latin, a masansan a mangaramid a narigat iti panangikabil kadagiti karakter iti insik iti kompiuter.  Dagiti diksionario ti Insik ket addaanda iti narikut nga alagaden iti panagurnos para kadagiti karakter, ken dagiti sistema ti romanisasion ket mabalin a mangpalaka ti problema babaen ti panangilista kadagiti karakter babaen ti alpabetiko a pormada iti Latin.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
{{Refbegin}}

* Anon, ''Reform of the Chinese Written Language'', Foreign Languages Press, (Peking), 1958.
* Chao, Y.R., ''A Grammar of Spoken Chinese'', University of California Press, (Berkeley), 1968.
* Chappell, H., &quot;The Romanization Debate&quot;, ''Australian Journal of Chinese Affairs'', No.4, (July 1980), pp.&amp;nbsp;105–118.
* Chen, P., &quot;Phonetization of Chinese&quot;, pp.&amp;nbsp;164–190 in Chen, P., ''Modern Chinese: History and Sociolinguistics'', Cambridge University Press, (Cambridge), 1999.
* DeFrancis, J., ''Nationalism and Language Reform in China'', Princeton University Press, (Princeton), 1950.
* Hsia, T., ''China's Language Reforms'', Far Eastern Publications, Yale University, (New Haven), 1956.
* Ladefoged, Peter; &amp; Maddieson, Ian. (1996). ''The sounds of the world's languages''. Oxford: Blackwell Publishers. {{ISBN|0-631-19814-8}} (hbk); {{ISBN|0-631-19815-6}} (pbk).
* Ladefoged, Peter; &amp; Wu, Zhongji. (1984). Places of articulation: An investigation of Pekingese fricatives and affricates. ''Journal of Phonetics'', ''12'', 267-278.
* Lehmann, W.P. (ed.), ''Language &amp; Linguistics in the People's Republic of China'', University of Texas Press, (Austin), 1975.
* Lin, Y., ''Lin Yutang's Chinese-English Dictionary of Modern Usage'', The Chinese University of Hong Kong, 1972.
* Milsky, C., &quot;New Developments in Language Reform&quot;, ''The China Quarterly'', No.53, (January–March 1973), pp.&amp;nbsp;98–133.
* Norman, J., ''Chinese'', Cambridge University Press, (Cambridge), 1988.
* Ramsey, R.S.(1987). The Languages of China. Princeton, NJ: Princeton University Press. {{ISBN|0-691-01468-X}}
* San Duanmu (2000) ''The Phonology of Standard Chinese'' {{ISBN|0-19-824120-8}}
* Seybolt, P.J. &amp; Chiang, G.K. (eds.), ''Language Reform in China: Documents and Commentary'', M.E. Sharpe, (White Plains), 1979.
* Simon, W., ''A Beginners' Chinese-English Dictionary Of The National Language (Gwoyeu): Fourth Revised Edition'', Lund Humphries, (London), 1975.
* Stalin, J.V., &quot;Concerning Marxism in Linguistics&quot;, ''Pravda'', Moscow, (20 June 1950), simultaneously published in Chinese in ''Renmin Ribao'', English translation: Stalin, J.V., ''Marxism and Problems of Linguistics'', Foreign Languages Press, (Peking), 1972.
* Wu, Y., &quot;Report on the Current Tasks of Reforming the Written Language and the Draft Scheme for a Chinese Phonetic Alphabet&quot;, pp.&amp;nbsp;30–54 in Anon, ''Reform of the Chinese Written Language'', Foreign Languages Press, (Peking), 1958.
* Zhou, E., &quot;Current Tasks of Reforming the Written Language&quot;, pp.&amp;nbsp;7–29 in Anon, ''Reform of the Chinese Written Language'', Foreign Languages Press, (Peking), 1958.
* Zhou, E., &quot;The Immediate Tasks in Writing Reform&quot;, pp.&amp;nbsp;228–243 in Seybolt, P.J. &amp; Chiang, G.K. (eds.), ''Language Reform in China: Documents and Commentary'', M.E. Sharpe, (White Plains), 1979.
* {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=H380AQAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A Mandarin-Romanized dictionary of Chinese|author=Donald MacGillivray|year=1907|publisher=Printed at the Presbyterian mission press|edition=2|location=|page=|isbn=|pages=|accessdate=2011-05-15}}

{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=H380AQAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A Mandarin-Romanized dictionary of Chinese|author=Donald MacGillivray|year=1907|publisher=Printed at the Presbyterian mission press|edition=2|location=|page=|isbn=|pages=|accessdate=2011-05-15}}
* {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=QZoEAQAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Primer of the standard system of Mandarin romanization|author=China Christian Educational Association|year=1904|publisher=Printed at the Amer. Presbyterian Mission Press|edition=|location=SHANGHAI|page=|isbn=|pages=78|accessdate=2011-05-15}}(the University of California)
* {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=8S0OAAAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The standard system of Mandarin romanization, Volume 2|author=Educational Association of China, F E. Meigs|year=1905|publisher=Printed at American Presbyterian Mission Press|edition=|location=|page=|isbn=|pages=|accessdate=2011-05-15}}
* {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=fQ1CAAAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The standard system of Mandarin romanization: introduction, sound table, and syllabary|author=Educational Association of China|year=1904|publisher=American Presbyterian Mission Press|edition=|location=SHANGHAI|isbn=|pages=100|accessdate=2011-05-15}}(the University of California)
* {{cite book|url=|title=The standard system of Mandarin romanization, Volume 2|author=Educational Association of China, F E. Meigs|year=1904|publisher=Printed at American Presbyterian Mission Press|edition=|location=SHANGHAI|isbn=}}
* [http://www.archchinese.com/arch_pinyin_table.html Mandarin Chinese Pinyin Table the complete listing of all Pinyin syllables and their variations used in standard Mandarin, along with native speaker pronunciation for each syllable]
* [http://www.omniglot.com/writing/chinese2.htm Pakabuklan ti transkripsion a ponetiko ti Insik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206044952/http://www.omniglot.com/writing/chinese2.htm |date=2007-02-06 }}
* [http://www.mandarintools.com/pyconverter.html Ramit a naibatay iti Java para itipanagbaliw kadagiti teksto kadagiti nadumaduma a sistema ti ronamisasion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210310131655/http://www.mandarintools.com/pyconverter.html |date=2021-03-10 }}
* [http://www.edepot.com/taoroman.html Romanisasion ti Insik]{{Natay a silpo|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.pinyin.info/ www.pinyin.info]
* [http://www.romanization.com/ www.romanization.com]
* [http://ctext.org/pinyin.pl?if=en Chinese Phonetic Conversion Tool] – Baliwanna dagiti Pinyin, Zhuyin, ken dagiti sabali a pormat

[[Kategoria:Romanisasion ti Insik ]]</text>
      <sha1>quvfs0ippp136o2uqkvs1h2nguif01n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Unitario nga estado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41321</id>
    <revision>
      <id>406346</id>
      <parentid>396919</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9977" sha1="quafyjqbcuh30457wmr1b3r8ezoguk7" xml:space="preserve">[[Papeles:Map of unitary and federal states.svg|thumb|upright=1.5|
{{legend|#2b3bb6;|Dagiti unitario nga estado}}
{{legend|#346733;|Dagiti [[pederasion]]}}]]

Ti '''unitario nga estado''' ket ti [[estado]] a naiturayan a kas agmaymaysa a bileg a ti [[sentral a gobierno]] ket isu ti kanungpalang a kangatuan ken dagiti ania man nga [[administratibo a pannakabingbingay]] (dagiti subnasional a yunit) ket mangisanay laeng kadagiti bileg a pinili nga indelegado ti sentral a [[gobierno]]. Kaaduan kadagiti estado iti lubong ket addaanda iti unitario a sistema ti gobierno. Kadagiti 193 a [[Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|kameng ti UN]], 165 kadagita ket naturayan iti unitario nga estado.

Maigiddiat dagiti unitario nga estado kadagiti pederal nga estado (dagiti [[pederasion]]) ken dagiti kompederal nga estado ([[kompederasion]]):
* Iti unitario nga estado, dagiti subnasional a yunit ket mapartuat ken mawaswas, ken dagiti bilegda ket mabalin a mapaadu wenno mapabassit, babaen ti sentral a gobierno. Urayno ti [[Bileg (sosial ken politikal)|politikal a bileg]] kadagiti unitario nga estado ket mabalin a maidelegado babaen ti [[debolusion]] iti [[lokal a gobierno]] babaen ti linteg, ti sentral a gobierno ket agtuloy nga isu ti kangatuan; daytoy ket mabalin a mangikkat kadagiti tignay dagiti naiyakar a gobierno wenno gawidanna dagiti bilegda.
** Ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]] ket ti maysa a pagarigan iti unitario nga estado. Ti [[Eskosia]], [[Gales]], ken [[Akin-amianan nga Irlanda]] ket addaanda iti grado iti naiyakar a bileg, ngem ti kasta a naiyakar a bileg ket indelegado babaen ti [[Parlamento ti Nagkaykaysa a Pagarian]] a mabalin nga unilateral a mangitignay kadagitoy a linteg wenno mangwaswas kadagiti a naidelegado a gobierno.
** Adu kadagiti unitario a gobierno ken awananda kadagiti kasta a lugar ken awananda iti ania man a grado iti autonomia. Dagiti subnasional a lugar ket saanda a mabalin a mangikeddeng kadagiti ania man a bukodda a linteg. Dagiti kasta a pagarigan iti kasta a pagpagilian ket ti [[Suesia]], [[Norwega]]&lt;ref&gt;Ti [[Svalbard]] ket addaan iti basbassit nga autonomia ngem ti nangruna a daga. Daytoy ket dagus a tinengngel babaen ti gobierno ken awanan iti lokal a turay&lt;/ref&gt; ken ti [[Republika ti Irlanda|Irlanda]].
* Kadagiti [[Pederalismo|pederal]] nga estado, iti panangiddiat, dagiti [[Pederado nga estado|estado]] wenno dagiti sabali a subnasional  a yunit ket makibinningayda iti kinaturay iti sentral a gobierno, ken dagiti estado a mangbukel iti pederasion ket addaanda iti maysa a kaadda ken ken dagiti annong ti bileg a saan a mabalin nga unilateral a mabaliwan babaen ti sentral a gobierno. Kadagiti dadduma a kaso, ti laeng pederal a gobierno ti addaan kadagiti kasta a bileg a naiyebkas a naidelegado iti dayta.
** Ti [[Estados Unidos]] ket maysa a pagarigan iti pederal nga estado. Babaen ti [[Batay-linteg ti Estados Unidos]], ti bileg ket nagbibingayan iti baetan ti [[Pederal a gobierno ti Estados Unidos|pederal a gobierno]] ken dagiti [[estado ti Estados Unidos]], a nalawag nga inbagbaga babaen ti [[Maikasangapulo nga Enimienda ti Batay-linteg ti Estados Unidos|maikasangapulo nga enimienda]], &quot;Dagiti bileg a saan nga indelagado babaen ti Batay-linteg ti Estados Unidos, wenno iparit daytoy kadagiti Estado, ket respektibo a naireserbada kadagiti Estado, wenno iti tattao.&quot; Adu kadagiti pederal nga estado ket addaanda pay kadagiti unitario nga akinbaba nga agpang ti gobierno; bayat a ti Estados Unidos ket pederal, dagiti estado met ket unitarioda babaen ti  [[John Forrest Dillon#Alagaden ni Dillon|Alagaden ni Dillon]]&amp;nbsp;– dagiti [[Kondado (Estados Unidos)|kondado]] ken dagiti [[munisipalidad]] ket addaan laeng iti turay a naited kaniada babaen dagiti [[Dagiti gobierno ti estado ti Estados Unidos|gobierno ti estado]] babaen kadagiti bukodda a [[Batay-linteg ti estado (Estados Unidos)|batay-linteg ti estado]] wenno babaen dagiti tignay ti [[Lehislatura ti Estado (Estados Unidos)|lehislatura]]. Kas pagarigan, iti senado ti Estados Unidos ti [[Connecticut]], ti gobierno ti kondado ket nawaswas idi 1960.

Ti debolusion (kasla iti pederasion) ket mabalin a simetrikal, a dagiti amin a subnasional a yunit ket addaan kadagiti isu met laeng a bileg ken kasasaad, wenno [[Asimetriko a pederalismo|asimetriko]], a dagiti rehion ken addaan iti agdumaduma a bileg ken kasasaad.

__TOC__ {{clear right}}

== Listaan dagiti unitario nga estado ==

=== Unitario a republika ===
{{Div col |colwidth=17em}}
* {{WP|Afghanistan}}
* {{WP|Albania}}
* {{WP|Algeria}}
* {{WP|Angola}}
* {{WP|Armenia}}
* {{WP|Azerbaijan}}
* {{WP|Bangladesh}}
* {{WP|Belarus}}
* {{WP|Benin}}
* {{WP|Bolivia}}
* {{WP|Botswana}}
* {{WP|Bulgaria}}
* {{WP|Burkina Faso}}
* {{WP|Burundi}}
* {{WP|Cameroon}}
* {{WP|Cape Verde}}
* {{WP|Central African Republic}}
* {{WP|Chad}}
* {{WP|Chile}}
* {{WP|China}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=China Transformed: Historical Change and the Limits of European Experience |year=1997 |url=https://archive.org/details/chinatransformed0000wong |publisher=Cornell University Press |author=Roy Bin Wong}}&lt;/ref&gt;
* {{WP|Colombia}}
* {{WP|Republic of the Congo}}
* {{WP|Costa Rica}}
* {{WP|Croatia}}
* {{WP|Cuba}}
* {{WP|Cyprus}}
* {{WP|Czech Republic}}
* {{WP|Djibouti}}
* {{WP|Dominica}}
* {{WP|Dominican Republic}}
* {{WP|Democratic Republic of the Congo}}
* {{WP|East Timor}}
* {{WP|Ecuador}}
* {{WP|Egypt}}
* {{WP|El Salvador}}
* {{WP|Equatorial Guinea}}
* {{WP|Eritrea}}
* {{WP|Estonia}}
* {{WP|Fiji}}
* {{WP|Finland}}
* {{WP|France}}
* {{WP|Gabon}}
* {{WP|The Gambia}}
* {{WP|Georgia}}
* {{WP|Ghana}}
* {{WP|Greece}}
* {{WP|Guatemala}}
* {{WP|Guinea}}
* {{WP|Guinea-Bissau}}
* {{WP|Guyana}}
* {{WP|Haiti}}
* {{WP|Honduras}}
* {{WP|Hungary}}
* {{WP|Iceland}}
* {{WP|Indonesia}}
* {{WP|Iran}}
* {{WP|Republic of Ireland|name=Irlanda}}
* {{WP|Israel}}
* {{WP|Italy}}
* {{WP|Ivory Coast}}
* {{WP|Kazakhstan}}
* {{WP|Kenya}}
* {{WP|Kiribati}}
* {{WP|Kyrgyzstan}}
* {{WP|Laos}}
* {{WP|Latvia}}
* {{WP|Lebanon}}
* {{WP|Lesotho}}
* {{WP|Liberia}}
* {{WP|Libya}}
* {{WP|Lithuania}}
* {{WP|Republic of Macedonia|name=Masedonia}}
* {{WP|Madagascar}}
* {{WP|Malawi}}
* {{WP|Maldives}}
* {{WP|Mali}}
* {{WP|Malta}}
* {{WP|Marshall Islands}}
* {{WP|Mauritania}}
* {{WP|Mauritius}}
* {{WP|Moldova}}
* {{WP|Mongolia}}
* {{WP|Montenegro}}
* {{WP|Mozambique}}
* {{WP|Myanmar}}
* {{WP|Namibia}}
* {{WP|Nauru}}
* {{WP|Nicaragua}}
* {{WP|Niger}}
* {{WP|North Korea}}
* {{WP|Palau}}
* {{WP|Palestine}}
* {{WP|Panama}}
* {{WP|Paraguay}}
* {{WP|Peru}}
* {{WP|Philippines}}
* {{WP|Poland}}
* {{WP|Portugal}}
* {{WP|Romania}}
* {{WP|Rwanda}}
* {{WP|Samoa}}
* {{WP|San Marino}}
* {{WP|São Tomé and Príncipe}}
* {{WP|Senegal}}
* {{WP|Serbia}}
* {{WP|Seychelles}}
* {{WP|Sierra Leone}}
* {{WP|Singapore}}
* {{WP|Slovakia}}
* {{WP|Slovenia}}
* {{WP|South Africa}}
* {{WP|South Korea}}
* {{WP|Sri Lanka}}
* {{WP|Suriname}}
* {{WP|Syria}}
* {{WP|Taiwan}}
* {{WP|Tajikistan}}
* {{WP|Tanzania}}
* {{WP|Togo}}
* {{WP|Trinidad and Tobago}}
* {{WP|Tunisia}}
* {{WP|Turkey}}
* {{WP|Turkmenistan}}
* {{WP|Uganda}}
* {{WP|Ukraine}}
* {{WP|Uruguay}}
* {{WP|Uzbekistan}}
* {{WP|Vanuatu}}
* {{WP|Vietnam}}
* {{WP|Yemen}}
* {{WP|Zambia}}
* {{WP|Zimbabwe}}
{{Div col end}}

=== Unitario a monarkia ===
{{Div col |colwidth=17em}}
* {{WP|Andorra}}
* {{WP|Antigua and Barbuda}}
* {{WP|Bahrain}}
* {{WP|The Bahamas}}
* {{WP|Barbados}}
* {{WP|Belize}}
* {{WP|Bhutan}}
* {{WP|Brunei}}
* {{WP|Cambodia}}
* {{WP|Denmark}}
* {{WP|Grenada}}
* {{WP|Jamaica}}
* {{WP|Japan}}
* {{WP|Jordan}}
* {{WP|Kuwait}}
* {{WP|Liechtenstein}}
* {{WP|Luxembourg}}
* {{WP|Monaco}}
* {{WP|Morocco}}
* {{WP|Netherlands}}
* {{WP|New Zealand}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/nation-and-government/page-2 |title=Story: Nation and government – From colony to nation |publisher=Manatū Taonga Ministry for Culture and Heritage |work=The Encyclopedia of New Zealand |date=29 Agosto 2013 |accessdate=19 Abril 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{WP|Norway}}
* {{WP|Oman}}
* {{WP|Papua New Guinea}}
* {{WP|Qatar}}
* {{WP|Saint Lucia}}
* {{WP|Saint Vincent and the Grenadines}}
* {{WP|Saudi Arabia}}
* {{WP|Solomon Islands}}
* {{WP|Spain}}
* {{WP|Sweden}}
* {{WP|Thailand}}
* {{WP|Tonga}}
* {{WP|Tuvalu}}
* {{WP|United Kingdom}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.rgu.ac.uk/publicpolicy/introduction/uk.htm |title=Social policy in the UK |publisher=Robert Gordon University – Aberdeen Business School |work=An introduction to Social Policy |accessdate=19 Abril 2014 |archive-date=2014-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704080747/http://www2.rgu.ac.uk/publicpolicy/introduction/uk.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* {{WP|Vatican City}}
{{Div col end}}

=== Dagiti 5 a kadakkelan nga unitario  nga [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|estado babaen ti nominal a GDP]] ===

*{{WP|China}}
*{{WP|Japan}}
*{{WP|United Kingdom}}
*{{WP|France}}
*{{WP|Italy}}

=== Dagiti 5 a kadakkelan nga unitario nga [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|estado babaen ti populasion]] ===
*{{WP|China}}
*{{WP|Indonesia}}
*{{WP|Bangladesh}}
*{{WP|Japan}}
*{{WP|Philippines}}

=== Dagiti 5 a kadakkelan nga unitario nga [[Listaan dagiti pagilian ken territorio babaen ti dagup a kadakkel|estado babaen ti kalawa]] ===
*{{WP|China}}
*{{WP|Kazakhstan}}
*{{WP|Algeria}}
*{{WP|Democratic Republic of the Congo}}
*{{WP|Saudi Arabia}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://openlearn.open.ac.uk/mod/oucontent/view.php?id=399008&amp;section=5.1 Open University&amp;nbsp;– Ti modelo ti debolusion idiay Nagkaykaysa a Pagarian]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://openlearn.open.ac.uk/mod/oucontent/view.php?id=399008&amp;section=5.2 Open University&amp;nbsp;– Debolusion diay Eskosia]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{DEFAULTSORT:Unitary State}}

[[Kategoria:Dagiti porma ti gobierno]]
[[Kategoria:Maipapan iti politika a heograpia]]</text>
      <sha1>quafyjqbcuh30457wmr1b3r8ezoguk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Batay-linteg a monarkia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41513</id>
    <revision>
      <id>406409</id>
      <parentid>397090</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9376" sha1="ooxkmlic0agcrf3pe96nbs9t2u0p2aq" xml:space="preserve">Ti '''batay-linteg a monarkia''', '''limitado a monarkia''' wenno '''parlamentario a monarkia''' (tinawtawagan pay iti '''[[nabalangatan a republika]]''') {{sfn|Boyce|2008|p=1}}{{sfn|McCannon|2006|pp=177–178}}&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;alternatives&quot;/&gt; ket ti porma ti gobierno a dagiti [[Gobierno|agturturay]] a bileg ti [[monarko]] ket ginawidan babaen ti [[batay-linteg]].&lt;ref&gt;Jerome Blum et al., ''The European World'' (1970) 1:267–68&lt;/ref&gt;

Ti batay-linteg a monarkia ket mabalin a angibaga iti sistema a ti manarko ket agtignay a kas politikal nga awan partido a [[daulo ti estado]] babaen ti [[batay-linteg]], no naisurat wenno [[Di naikodigo a batay-lintegn|di naisurat]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://library.cqpress.com/teps/encyps_315.1|title=Constitutional Monarchy|work=The Encyclopedia of Political Science|publisher=CQ Press|year=2011}}{{Natay a silpo|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Bayat a kaaduan kadagiti monarko ket mabalinda ti agtengngel kadagiti pormal a [[reserba a bileg]] ken ti gobierno ket mabalin nga opisial nga adda iti nagan iti monarko, saanda mangisaad iti [[publiko nga annuroten]] wenno agpili kadagiti daulo ti politika. Ti politikal a sientista a ni [[Vernon Bogdanor]], a nnagadaw iti inbagbagababaen ni [[Thomas Macaulay]], ket nangipalawagen ti batay-linteg a monarkia a kas &quot;ti naturay nga agturay ngem saan nga agturay&quot;.&lt;ref name=&quot;bogdanor-1996&quot;&gt;{{cite journal |url=http://pa.oxfordjournals.org/content/49/3/407 |title=The Monarchy and the Constitution |author=Vernon Bogdanor |journal=Parliamentary Affairs |year=1996 |volume=49 |issue=3 |pages=407–422 |doi=10.1093/pa/49.3.407}}, naiyaon manipud iti {{cite book |title=The Monarchy and the Constitution |url=https://archive.org/details/monarchyconstitu0000bogd |publisher=Oxford University Press]|author=Vernon Bogdanor |year=1995}}&lt;/ref&gt; Iti maipatinayon iti panagtignay a kas makitkita a simbolo iti panagkaykaysa ti pagilian, ti batay-linteg a monarko ket mabalin nga agtengngel dagiti pormal a bileg a kas ti panagwaswas ti parlamento wenno mangited iti Panangipangato iti Kaarian iti legislasion. Nupay kasta, ti panagsanay kadagit ikasta a bileg ket kadawyan laeng a pormalidad imbes a ti opurtunidad para it naturay a mangtignay iti personal a preperensia iti politika. 

== Listaan dagiti agdama nga agturturay a monarkia ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!style=&quot;text-align:left&quot;| Estado
!style=&quot;text-align:left&quot;| {{longitem|Agdama a&lt;br/&gt;batay-linteg}}
!style=&quot;text-align:left&quot;| Kita ti monarkia
!style=&quot;text-align:left&quot;| Panagpili ti monarko
|-
| {{WP|Andorra}}          || 1993 || [[Kumaddua a Prinsipalidad]]
| Panagpili ti obispo ti [[La Seu d'Urgell]] ken panagbutos ti  [[Presidente ti Republika ti Pransia|Presidente ti Pransia]]
|-
| {{WP|Antigua and Barbuda}} || 1981 ||rowspan=&quot;5&quot;| Pagarian ||rowspan=&quot;4&quot;| Tawid a panagsasaruno
|-
| {{WP|Australia}}        || 1901
|-
| {{WP|The Bahamas}}      || 1973
|-
| {{WP|Barbados}}         || 1966
|-
| {{WP|Bahrain}}          || 2002            || 
|-
| {{WP|Belgium}}          || 1831 || [[Popular a monarkia]]&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;Belgium&quot;/&gt;
| (''Tawid a panagsasaruno'')&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;Belgium&quot;/&gt;
|-
| {{WP|Belize}}           || 1981 ||rowspan=&quot;7&quot;| Pagarian ||rowspan=&quot;2&quot;| Tawid a panagsasaruno
|-
| {{WP|Bhutan}}           || 2007
|-
| {{WP|Cambodia}}         || 1993
| Pinili babaen ti konseho ti trono
|-
| {{WP|Canada}}           || 1867            ||rowspan=&quot;6&quot;| Tawid a panagsasaruno
|-
| {{WP|Denmark}}          || 1849
|-
| {{WP|Grenada}}          || 1974
|-
| {{WP|Jamaica}}          || 1962
|-
| {{WP|Japan}}            || 1947 || [[Imperio]]
|-
| {{WP|Jordan}}           || 1952 || Pagarian
|-
| {{WP|Kuwait}}           || 1962 || [[Emirato]]
| Tawid a panagsasaruno, nga addaan iti naibilin nga pammasingked ti [[Balay ti Al-Sabah]] ken ti kaaduan ti [[Nailian nga Asemblia ti Kuwait|Nailian nga Asemblia]]
|-
| {{WP|Lesotho}}          || 1993 || Pagarian
| Tawid a panagsasaruno, suheto ti naibilina a pammasingked ti Kolehio dagiti Hepe
|-
| {{WP|Liechtenstein}}    || 1862 || Prinsipalidad ||rowspan=&quot;2&quot;| Tawid a panagsasaruno
|-
| {{WP|Luxembourg}}       || 1868 || [[Nalatak a dukado]]
|-
| {{WP|Malaysia}}         || 1957 || |[[Nabutosan a monarkia|Nabutosan]] a [[pederal a monarkia]]
| Napili manipud kadagiti siam a tawid a sultan dagiti estado ti Malay
|-
| {{WP|Monaco}}           || 1911 || Prinsipalidad ||rowspan=&quot;16&quot;| Tawid a panagsasaruno
|-
| {{WP|Morocco}}          || 2011 ||rowspan=&quot;15&quot;| Pagarian
|-
| {{WP|Kingdom of the Netherlands|name=Olanda}} || 1815
|-
| {{WP|New Zealand}}      || 1907
|-
| {{WP|Norway}}           || 1814
|-
| {{WP|Papua New Guinea}} || 1975
|-
| {{WP|Saint Kitts and Nevis}} || 1983
|-
| {{WP|Saint Lucia}}      || 1979
|-
| {{WP|Saint Vincent and the Grenadines}} || 1979
|-
| {{WP|Solomon Islands}}  || 1978
|-
| {{WP|Spain}}            || 1978
|-
| {{WP|Swaziland}}        || 1968
|-
| {{WP|Sweden}}           || 1974
|-
| {{WP|Thailand}}         || 2014
|-
| {{WP|Tonga}}            || 1970
|-
| {{WP|Tuvalu}}           || 1978
|-
| {{WP|United Arab Emirates}} || 1971 || Nabutosan a pederal a monarkia
| Ti presidente ket binutosan babaen dagiti pito a monarkia a buklen dagiti Pederal a Kanagtuan a Konseho
|-
| {{WP|United Kingdom}}   || (1689, 1701) || Pagarian || Tawid a panagsasaruno
|}

== Dagiti nota ==
{{Reflist
 | group = lower-alpha
 | refs = &lt;ref name=&quot;alternatives&quot;&gt;Dagiti termino ti ''[[nabalangatan a republika]]'' ken ''parlamentario a republika'' ket inus-usar babaen dagiti sabali a taudan tapno maisalumina iti maysa a kita ti batay-linteg a monarkia manipud iti sabali, ngem gapu ta dagiti termino ket awanan kadagit adua a naapom a kaibuksilan, dagiti nadumaduma a turay ket ipalawagda dagiti termino iti waya a dagiti panangipalawag ket maybalin nga agtuonn kadagiti nadumaduma a publikasion. Bayat a ti Austrialiano nga Republic Advisory Committee ket nagus-usar iti ''nabalangatan a republika'' tapno mangipalawag ti batay-linteg a monarkia a ti papele ti monarkia ket seremonial ken amin dagiti naarian a prerogatibo ket inplawag babaen ti ugali ken linteg iti waya a ti monarkia ket addaan iti bassit wenno awan iti diskresion kadagiti banag a maipapan iti banag iti gobierno ken batay-linteg (ken iti daytoy ket nangikuadro iti panagusar iti termino idiay Australia) {{harv|Patmore|2009|p=105}}, ti ''parlamentario a monarkia'' ket nausaren tapno mangipalawag kadagiti sistema a dagiti bileg ti monarkia ket nagawidan (kas iti nabalangatana republika) {{harv|Schmitt|2008|pp=313&amp;ndash;314}} ken dagiti pay bileg ti monarkia ket saan unay a ginawidan babaen ti ugali ngem iti kapudnuan kadagiti kaaduan a moderno a batay-linteg ti Europa {{harv|Orr|2002|p=3}}. Laglagipen pay a dagiti [[absoluto a monarkia]] ket mabalinda nga agusar kadagiti parlamento, kas iti kaso ti [[Oman]].
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Belgium&quot;&gt;Ti Belhika ket isu laeng ti adda a popular a monarkia — ti sistema a ti titulo ti monarkia ket naisilpo iti tattao imbes nga iti estado. Ti titulo dagiti ari ti Belga ket saan a ti ''Ari ti Belhika'', ngem imbes a ti ''Ari dagiti Belga''. Ti sabali a naisangayan a langa ti sistema ti Belhika ket ti baro a manarkia ket saan nga automatiko nga agtengngel iti trono iti ipupusay wenno abdikasion iti sarunuenna; isu ket agbalin laeng a monarko intono agsapata.
&lt;/ref&gt;
}}

== Dagiti nota ti baba ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
* {{cite book |last=Boyce |first=Peter |year=2008 |title=The Queen's Other Realms |publisher=Federation Press |location=Annandale |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=kY-Tk0-quyoC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=true |isbn=978-1-86287-700-9}}
* Hegel, G. W. F., ''Elements of the Philosophy of Right'' (Allen W. Wood, ed., H.B. Nisbet, trans.) Cambridge University Press, 1991. {{ISBN|0-521-34438-7}} (kasisigud a naipablaak a kas Georg Friedrich Wilhelm Hegel, ''Philosophie des Rechts'', 1820).
* [[John Locke|Locke, John]], ''Two Treatises of Government and A Letter Concerning Toleration''. (Ian Shapiro, ed., with essays by John Dunn, Ruth W. Grant and Ian Shapiro.) New Haven: Yale University Press, 2003 (Two Treatises first pub. 1690). {{ISBN|0-300-10017-5}}.
* {{citation |editor-last=Orr |editor-first=Campbell |year=2002 |title=Queenship in Britain, 1660-1837: Royal Patronage, Court Culture, and Dynastic Politics 
|edition=illustrated |publisher=Manchester University Press |isbn=9780719057694 |page=[https://books.google.com/books?id=Z92wf0IMv6EC&amp;pg=PA3#v=onepage&amp;q&amp;f=false 3]}}
* {{citation |last=Patmeere |first=Glenn |title=Choosing the Republic |year=2009 |publisher=University of New South Wales (UNSW) Press |isbn=1-74223-015-6  |page=[https://books.google.com/books?id=hc4p65yM_hYC&amp;pg=PB105&amp;dq=%22Crowned+republic%22&amp;ei=iespTKzWFJTelQSwn7WPDg&amp;cd=3#v=onepage&amp;q=%22Crowned%20republic%22&amp;f=false 105]}}
* {{citation |last=Schmitt |first=Carl |origyear=1928 |year=2008 |title=Constitutional Theory
|editor-first=Jeffrey (translator) |editor-last=Seitzer |edition=ilustrado|publisher=Duke University Press |isbn=9780822340119 |pages=313–[https://books.google.com/books?id=Oc7kELb-bJwC&amp;pg=PA314#v=onepage&amp;q&amp;f=false 314]}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Baytay-linteg a monarkia}}
[[Kategoria:Dagiti porma ti gobierno]]
[[Kategoria:Monarkismo]]</text>
      <sha1>ooxkmlic0agcrf3pe96nbs9t2u0p2aq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sumatra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41667</id>
    <revision>
      <id>406630</id>
      <parentid>367069</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T05:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5789" sha1="8woejc52ovj03vacqcyfukxghc3skgx" xml:space="preserve">{{Infobox is-isla
|name = Sumatra
|image_name = Sumatra Topography.png
|image_caption = Topograpia ti Sumatra
|map_image = LocationSumatra.svg
|native_name =
|native_name_link =
|location = [[Abagatan a daya nga Asia]]
|coordinates = {{coord|00|N|102|E|region:ID_type:isle_scale:5000000|display=inline,title}}
|archipelago = [[Is-isla Kalatakan a Sunda]]
|area_km2 = 473481
|rank = Maika-6
|highest_mount = [[Bantay Kerinci|Kerinci]]
|elevation_m = 3805
|country = Indonesia
|country_admin_divisions_title = Dagiti probinsia
|country_admin_divisions = [[Aceh]], [[Bengkulu]], [[Jambi]], [[Lampung (probinsia)|Lampung]], [[Riau]], [[Laud a Sumatra]], [[Abagatan a Sumatra]], [[Amianan a Sumatra]]
|density_km2 = 104.74
|ethnic_groups = [[Tattao nga Acehnes|Acehnes]], [[Batak (Indonesia)|Batak]], [[Tattao a Minangkabau|Minangkabau]], [[Malay (etniko a grupo)|Malay]], [[Insik nga Indonesio|Tionghoa]]
}}

Ti '''Sumatra''' ({{lang-id|Sumatera}}) ket ti maysa nga isla idiay akinlaud nga [[Indonesia]] ken parte daytoy ti [[Is-isla Sunda]]. Daytoy ti kadakkelan nga isla iti intero nga Indonesia (dua a dakdakkel nga is-isla, ti [[Borneo]] ken [[Baro a Guinea]], ket nagbingayan a pagbaetan ti Indonesia ken dagiti dadduma pagilian) ken ti [[listaan dagiti isla babaen ti kalawa|maikanem a kadakkelan nga isla]] iti lubong iti 473,481&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (mairaman dagiti kaariping nga isla a kas ti Is-isla Riau ken Is-isla Bangga Belitung).

Ti Sumatra ket ti maysa nga immatiddog a masa ti daga a sumakop iti diagonal a pagtayyekan iti amianan a laud-abagatan a daya. Ti [[Taaw Indiano]] ket pagbeddenganna iti laud, amianan a laud, ken abagatan a laud a bangbangir iti Sumatra ken ti kawar ti isla ti [[Simeulue]], [[Nias]] ken [[Is-isla Mentawai|Mentawai]] ket mangbeddeng iti abagatan a laud nga aplaya. Iti amianan a daya a bangir ket ti akikid a [[Lingsat ti Malacca]] a mangisina iti isla manipud iti [[Peninsula Malaya]], ti maysa a pagpaatiddog ti Eurosiano a kontinente. Iti abagatan a daya ket ti akikid a [[Lingsat Sunda]] a mangisina iti Sumatra manipud iti [[Java]]. Ti akin-amianan nga ungto ti Sumatra ket pagbeddengan ti [[Is-isla Andaman]], bayat nga iti akinbaba nga akindaya a bangir ket dagiti isla ti Bangka ken Belitung, ti [[Lingsat Karimata]] ken ti [[Baybay Java]]. Ti banbantay ti [[Bukit Barisan]] ket aglaon kadagiti aktibo a bulkan a mangporma iti duri ti isla, bayat a dagiti amianan a daya  bangir ket dagiti ababa a dagdaga ken dagiti kalugnakan, parakad ken dagiti kompleks a sistema ti karayan. Ballasiwen ti [[ekuador]] ti isla iti tengngana dagiti probinsia ti [[Laud a Sumatra]] ken [[Riau]]. Ti klima ti isla ket [[tropikal]], napudot ken nadam-eg ken addaan kadagiti napusek a [[tropikal a katuduan a bakir]] ken isu ti kaaduan a langa ti daga.

== Etimolohia ==
Ti Sumatra ket ammo idi kadagiti taga-ugma panawen babaen ti [[Sanskrito]] a nagnagan iti ''Swarnadwīpa'' (&quot;Isla ti Balitok&quot;) ken ''Swarnabhūmi'' (&quot;Daga ti Balitok&quot;), gapu kadagiti deposito ti balitok kadagiti kabambanatayan ti isla.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Kingdom of Words: Language and Power in Sumatra|url=https://archive.org/details/kingdomofwordsla0000drak|last=Drakard|first=Jane|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=983-56-0035-X}}&lt;/ref&gt; Ti immuna a balikas a mangibagbaga iti nagan a ''Sumatra'' ket ti nagan idi iti [[Srivijaya]] a ''Haji'' (ari) ''Sumatrabhumi'' (&quot;Ari ti daga ti Sumatra&quot;),&lt;ref name=&quot;MUNOZ 175&quot;&gt;{{cite book |last=Munoz|title=Early Kingdoms |page=175}}&lt;/ref&gt; a nangipatulod kadagiti nabaon a mangitungpal idiay [[Tsina]] idi 1017. Dagiti Arabo a heograpo ket kinunkunada ti isla a kas ''Lamri'' (Lamuri, Lambri wenno Ramni) kadagiti maikasangapulo aginggana kadagiti maikatlo a sisiglo, iti panangireperensia iti pagarian iti asideg iti moderno nga aldaw iti [[Banda Aceh]] nga isu idi ti immuna a simmangpetan dagiti nagtagtagilako.

Idi naladaw a maika-14 a siglo, ti nagan a Sumatra ket nagbalin a nadayeg iti panangireperensia ti pagarian ti [[Pasai|Samudra Pasai]], nga isu idi ti dumakdakkel a bileg aginggana idi sinukatan babaen ti [[Sultanato ti Aceh]]. Ni Sultan Alauddin Shah ti Aceh, kadagiti surat a naisurat idi 1602 a naisurat ke nni [[Reina Isabel I]] ti [[Pagarian ti Inglatera|Inglatera]], ket nangibagbaga kaniana a kas &quot;ari ti Aceh ken Samudra&quot;.&lt;ref name=sneddon&gt;{{Cite book
  | last =    Sneddon
  | first = James N.
  | title = The Indonesian language: its history and role in modern society
  | publisher = UNSW Press
  | year = 2003
  | page = 65
  | url = http://books.google.com/books?id=A9UjLYD9jVEC&amp;pg=PA65
  | isbn =978-0-86840-598-8 }}&lt;/ref&gt; Ti balikas ket manipud met iti [[Sanskrito]] &quot;''[[Samudra]]''&quot;, (समुद्र), a kayatna  sawen ket &quot;''pagtutumongan dagiti danum, baybay wenno taaw''&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book
  | last =  Macdonell
  | first = Arthur Anthony
  | title = A practical Sanskrit dictionary with transliteration, accentuation, and etymological analysis
  | publisher = Motilal Banarsidass Publ.
  | year = 1924
  | page = 347
  | url = http://books.google.com/books?id=laIPgMQF_XsC&amp;pg=PA347&amp;lpg=PA347
  | isbn = 9788120820005 }}&lt;/ref&gt;

Dagiti mannurat a taga-[[Europa]] idi maika-19 a siglo ket nabirukanda a dagiti indehenio nga agtataeng ket awananda iti nagan para iti isla.&lt;ref&gt;{{cite book| title=An Indonesian Frontier: Acehnese and Other Histories of Sumatra| last=Reid| first=Anthony| isbn=9971-69-298-8| year=2005 |publisher=National University of Singapore Press}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
{{Wikivoyage-inline}}
*[http://www.gutenberg.org/etext/16768 William Marsden, ''The History of Sumatra,'' (1783); 3rd ed. (1811) on line.]

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Is-isla ti Indonesia]]
[[Kategoria:Sumatra| ]]</text>
      <sha1>8woejc52ovj03vacqcyfukxghc3skgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Golpo ti Tailandia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41894</id>
    <revision>
      <id>406478</id>
      <parentid>405555</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8260" sha1="g0ip3ky8rza5bjo66ns5c9w2s0na3cc" xml:space="preserve">{{Infobox bagi ti danum
| name = Golpo ti Tailandia
| other_name   = Golpo ti Siam
| image = Gulf of Thailand.svg
| caption = Lokasion ti golpo
| image_bathymetry =
| caption_bathymetry =
| location = [[Abagatan a daya nga Asia]]
| coords = {{Coord/Wikidata|display=inline, title}}
| type = Golpo
| inflow = [[Baybay Abagatan Tsina]]
| outflow =
| catchment =
| basin_countries = 
| length = 
| area = {{pagbaliwen|320000|km2|abbr=on}}
| depth = {{pagbaliwen|58|m|abbr=on}}
| max-depth = {{pagbaliwen|85|m|abbr=on}}
}}
Ti '''Golpo ti Tailandia''', historikal nga ammo a kas ti '''Golpo ti Siam''', ket ti ababaw nga ima ti [[Baybay Abagatan Tsina]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.paknam.com/books/1850s-royal-geographical-society.html |title=Proceedings of the Royal Geographical Society |access-date=2015-11-05 |archive-date=2014-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140308151309/http://www.paknam.com/books/1850s-royal-geographical-society.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; a bineddengan babaen ti [[Cambodia]], [[Tailandia]], ken [[Bietnam]].

== Dagiti nagan ==
Ti moderno a [[Pagsasao a Tailandes|Tailandes]] a nagan ti golpo ket  ''Ao Thai'' ({{lang-th|อ่าวไทย}}, {{IPA-th|ʔàːw tʰāj||Th-Gulf of Thailand.ogg}}, &quot;Golpo Tailandes&quot;) ken &quot;Golpo ti Tailadia&quot; ken naamponen a kas opisial a nagan ti bagi ti danum babaen ti [[Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko]].&lt;ref name=iho /&gt;Ti naganna iti [[Pagsasao a Malayo|Malayo]] ken [[Pagsasao a Khmer|Khmer]] ket agtultuloy a ti &quot;Golpo ti Siam&quot; (''Teluk Siam'' ken ''Chhoung Samut Siem''). Iti Tailandes, thi golpo ket historikal nga ammo a kas ''Ao Sayam'' ({{lang-th|อ่าวสยาม}}).&lt;ref&gt;{{cite journal | title=th:ระยะทางเสด็จฯ ประพาสชายทะเลอ่าวสยาม พ.ศ. 2470 | trans-title=A report on the royal travel through the Gulf of Siam, 1927| url = http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2470/D/513_2.PDF | work= Royal Thai Government Gazette | issue = D | volume = 88 | date = 1927-05-22 | page = 44 | accessdate = 2014-03-08 | location=Bangkok | publisher=Cabinet Secretariat | language = Tailandes | format = pdf}}&lt;/ref&gt;

Daytoy ket kadawyan a nainaganan iti '''[[Magnus Sinus|Nalatak a Golpo]]''' ({{lang-la|Magnus Sinus}}) nga ammo dagiti Griego, Romano, Arabo, Persiano, ken dagiti Renasimiento a kartograpo sakbay dagiti adu nga iyu-umay dagiti Portuges nga eksplorador ket inikkatda ti ulimaw a [[Ipus ti Dragon (peninsula)|peninsula ti Ipus ti Dragon]] manipud iti Europeano a mapmapa iti lubong idi las-ud ti maika-16 a siglo.

== Heograpia ==
Ti Golpo ti Tailandia ket bineddenagn babaen ti [[Cambodia]], [[Tailandia]], ken [[Bietnam]]. Daytoy ket sakupenna iti kalawa iti 304,000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; manipud iti 6° N aginggana iti 13°30' N latitud ken 99°E aginggana iti 104° E longitud.&lt;ref name=Worldfish&gt;{{cite web|last1=Khongchai|first1=Narongsak|last2=Vibunpant|first2=Somchai|last3=Eiamsa-ard|first3=Monton|last4=Supongpan|first4=Mala|title=Preliminary Analysis of Demersal Fish Assemblages in Coastal Waters of the Gulf of Thailand|url=http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf|website=Worldfish|accessdate=19 Pebrero 2015|archive-date=2015-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219173027/http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{rp|250}} Ti akin-amianan nga ungto ti golpo ket ti [[Luek ti Bangkok]] idiay sabangan ti [[Karayan Chao Phraya]]. Ti akin-abagatan a pagbeddenagn ti golpo ket ipalawag babaen ti linia manipud iti [[Rawis Bai Bung]] idiay akin-abagatan a Bietnam (iti abagatan bassit ti sabangan ti karayan [[Mekong]]) aginggana iti siudad ti [[Kota Bharu]] idiay aplaya ti Malaysia.

Ti Golpo ti Tailandia ket relatibo nga ababaw: ti natimbeng a kaadalemna ket {{pagbaliwen|58|m|ft}} ken ti kaadalemna ket {{pagbaliwen|85|m|ft}} laeng.&lt;ref name=Worldfish /&gt;{{rp|250}} Daytoy ket mangaramid ti nabuntog a panagisinnukat ti danum, ken ti napigsa ti sumrek a danum manipud kadagiti karayan ket mangbassit ti [[kaapgad]] iti golpo (3.05–3.25%) ken mangpalames kadagiti [[sedimento]]. Dagiti laeng ad-adalem a paset ti addaan iti nangatngato a kaapgad (3.4%) a panagayus iti golpo manipud iti [[Baybay Abagatan Tsina]]. Daytoy ket punnuenna ti tengnga a depresion iti baba ti kaadalem iti {{pagbaliwen|50|m|ft}}. Dagiti nangruna a karayan nga agayus iti golpo ket ti Chao Phraya, ket mairaman dagiti distributariona a [[Karayan Tha Chin]], dagiti Karayan [[Mae Klong]], ken [[Karayab Bang Pakong|Bang Pakong]] idiay [[Luek ti Bangkok]], ken iti basbassit a grado ti [[Karayan Tapi, Tailandia|Karayan Tapi]] nga agayus idiay [[Luek Bandon]] iti abagatan a laud ti golpo.

[[Papeles:Gulf of Thailand in its region.svg|thumb|right|Mapa a mangipakpakita ti lokasion ti golpo]]
Ipalawag ti [[Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko]] ti akin-abagatan a patingga ti Golpo ti Tailandia wenno Siam a kas &quot;Ti linia nga agtartaray manipud iti akinlaud a patingga ti [[Cambodia]] wenno [[Rawis Cà Mau|Punto Camau ]] (8°36'N) aginggana iti akin-amianan a patingga iti punto idiay daya a bangir ti estuario ti [[Karayan Kelantan]] ({{Coord|6|14|N|102|15|E|display=inline}})&quot;.&lt;ref name=iho&gt;{{Citation|url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|contribution=47.—Gulf of Thailand (Siam)|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|p=23|accessdate=7 Pebrero 2010|archive-date=2011-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Uray ania ti makunkuna ti panagtunton ti panangipalawag, ti Punto Camau ket mabirukan idiay [[Bietnam]].

=== Dagiti luek ===
[[Luek ti Bangkok]], [[Luek Prachuap]], [[Ao Manao]], [[Luek Sattahip]].

=== Dagiti isla ===
{{Kitaen pay|Listaan dagiti isla ti Tailandia}}
Ti sumaganad ket dagiti sumagmamano a nangruna nga isla iti golpo: [[Ko Samui]], [[Ko Pha Ngan]], [[Ko Tao]], [[Ko Phaluai]], [[Ko Sichang]], [[Ko Lan]], [[Ko Phai]], [[Ko Khram]], [[Ko Samae San]], [[Ko Samet]].

== Turismo ==
Ti Golpo ti Tailandia ket mangibalay kadagiti adu a raw-ang ti [[korales]] nga adu a makaawis kadagiti agbatbatok. Ti tropikal a kabara ti danum ket mangawis kadagiti adu a turista. Dagiti kangrunaan a papanan dagiti turista iti Golpo ti Tailandia ket dagiti isla ti [[Ko Samui]] ken [[Ko Pha Ngan]] idiay [[Probinsia ti Surat Thani]], [[Pattaya]] idiay [[Probinsia ti Chonburi]], [[Cha-Am]] idiay [[Probinsia ti Phetchaburi]], [[Hua Hin]] idiay [[Probinsia ti Prachuap Khiri Khan]], ken [[Ko Samet]] idiay [[Probinsia ti Rayong]].

== Dagiti suppiat ti teritorio ==
Ti lugar a pagbaetan ti Malaysia, Tailandia, Cambodia, ken Bietnam ket suheto dagiti nadumaduma a suppiat ti teritorio. Ti Malaysia ken Tailandia ket nagtulagda nga agtinnulong iti panagpadur-as kadagiti naisuppiatan a lugar, a mairaman dagiti isla ti [[Ko Kra]] ken [[Ko Losin]]. Ti napauten a suppiat a pagbaetan ti Cambodia ken Bietnam iti Golpo ti Tailandia ket kangrunaan a maipanggep iti isla ti [[Phú Quốc]] wenno Koh Tral iti Khmer, nga adda idiay aplaya ti Cambodian.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Prescott|first1=J. R. V.|title=Boundaries and Frontiers|url=https://archive.org/details/boundariesfronti0000pres1978|date=1978|publisher=Rowman and Littlefield|isbn=0-8476-6086-9}}&lt;/ref&gt; Tuntonen pay ti Cambodia ti {{pagbaliwen|48000|km2|mi2}} iti [[kontinental a samang|lugar ti samang]].&lt;ref&gt;Paul Ganster &amp; David E. Lorey, ''Borders and border politics in a globalizing world.''&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Listaan dagiti baybay}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Tailandia, Golpo ti}}
[[Kategoria:Golpo ti Tailandia| ]]
[[Kategoria:Dagiti golpo ti Taaw Pasipiko]]
[[Kategoria:Heograpia ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti bagi ti danum ti Tailandia]]
[[Kategoria:Dagiti bagi ti danum ti Malaysia]]
[[Kategoria:Dagiti bagi ti danum ti Cambodia]]
[[Kategoria:Dagiti bagi ti danum ti Bietnam]]
[[Kategoria:Baybay Abagatan Tsina]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Cambodia–Bietnam]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Cambodia–Tailandia]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Malaysia–Bietnam]]</text>
      <sha1>g0ip3ky8rza5bjo66ns5c9w2s0na3cc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Hawayano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42602</id>
    <revision>
      <id>406332</id>
      <parentid>404981</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5058" sha1="s111bcjd4n9dknyncd0beiqcvbmjkqe" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
| name = Hawayano
| nativename = ''ʻŌlelo Hawaiʻi''
| region = [[Hawaii|Hawaiʻi]], konsentrado idiay [[Niihau|Niʻihau]] ken [[Hawaii (isla)|Hawaiʻi]]
| ethnicity=[[Dagiti patneng a Hawayano]]
| speakers =  2,000 (1997)&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Lyovin|1997|p=258}}&lt;/ref&gt; aginggana iti 24,000+
| date=2006–2008
| ref=&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|U.S. Census|2010}}&lt;/ref&gt;
| familycolor = Austronesio
| fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
| fam3=[[Sasao nga Oseaniko|Oseaniko]]
| fam4=[[Sasao a Polinesio|Polinesio]]
| fam5=[[Sasao nga Akindaya a Polinesio|Akindaya a Polinesio]]
| fam6=[[Sasao a Marquesiko|Marquesiko]]
| script = [[Sinuratan a Latin|Latin]] ([[Alpabeto a Hawayano]])&lt;br /&gt;[[Braille a Hawayano]]
| nation =   [[Hawaii|Hawaiʻi]]
| minority =  [[Estados Unidos]]
| iso2=haw
| iso3=haw
|glotto=hawa1245
|glottorefname=Hawaiian
| notice=IPA
}}

Ti '''pagsasao a Hawayano'''&lt;ref&gt;{{Cite-Rubino|page=210}}&lt;/ref&gt; (Hawayano: ''{{lang|haw|ʻŌlelo Hawaiʻi}}'' ket ti [[pagsasao a Polinesio]] a mangala ti nagan iti [[Hawaii (isla)|Hawaiʻi]], ti kadakkelan nga isla iti tropikal a [[purpuro]] ti Amianan a Pasipiko nga idiay met ti nakapadur-asanna. Ti Hawayano, kakuyogna ti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]], ket isu ti opisial a pagsasao ti [[Hawaii|estado ti Hawaii]]. Inpundar babaen ni [[Kamehameha III|Ari Kamehameha III]] ti immuna a [[batay-linteg]] ti pagsasao a Hawayano idi 1839 ken 1840.

Gapu kadagiti nadumaduma a rason, a mairaman ti lehislasion ti [[Teritorio ti Hawaii|teritorio]] a mangitakder ti Ingles a kas ti opisial a pagsasao kadagiti eskuela, ti bilang dagiti [[umuna a pagsasao|patneng nga agsasao]] ti Hawayano ket nagin-inut a bimmassit idi las-ud ti paset ti panawen manipud kadagiti tawen ti 1830 aginggana kadagiti tawen ti 1950. Ti Hawayano ket sinukatanen babaen ti Ingles iti innem kadagiti pito a matagtagitao nga isla. Idi 2001, dagiti patneng nga agsasao iti Hawayano ket nagdagup iti basbassit ngem 0.1% iti dagup a populasion ti estado. Nadanagan met dagiti lingguista ti pakaikarian iti daytoy ken dagiti dadduma a [[madangran a pagsasao]].&lt;ref&gt;kitaen ti {{Harvcol|Hinton|Hale|2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 1897 Petition Against the Annexation of Hawaii|url=http://www.archives.gov/education/lessons/hawaii-petition/|publisher=National Archives and Records Administration}}&lt;/ref&gt;

Urayno kasta, mamipud iti circa 1949 aginggana iti agdama ng aaldaw, adda metten nagin-inut nga iyaadu iti panangikaskaso ken iti panangiragpat iti pagsasao. Ti publiko a panangitinep ti pagsasao a Hawayano kadagiti pasakbay iti panageskuela a tinawtawagan iti [[Pūnana Leo]] ket nairugida idi 1984; dagiti dadduma pay a panagitinep nga eskuela ket simmaruno kalpasan dayta. Dagiti immuna nga estudiante a nangrugi iti panangitinep a pasakbay iti panageskuela ket nagtuposda itan iti kolehio ken adu metten dagiti nalaing nga agsao iti Hawayano. Inako ti pederal a gobierno daytoy a panagdur-as. Kas pagarigan, ti Hawaiian National Park Language Correction Act ti 2000 ket binaliwanna dagiti nagan dagiti nadumaduma a [[nailian a parke]] idiay Hawaiʻi, ken nagiyalalagad daytoy iti panangiletra iti Hawayano.&lt;ref&gt;[https://www.govtrack.us/congress/bills/106/s939 Hawaiian National Park Language Correction Act of 2000 (S.939)]&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{Cite book
  | last1=Hinton | first1=Leanne | last2=Hale | first2=Kenneth
  | year=2001
  | title=The Green Book of Language Revitalization in Practice
  | publisher=Academic Press
  |language = en}}
* {{cite book
  | last=Lyovin | first=Anatole V.
  | title=An Introduction to the Languages of the World
  | url=https://archive.org/details/introductiontola0000lyov | place=New York | publisher=Oxford University Press, Inc.
  | year=1997 | isbn=0-19-508116-1
  |language = en}}
* {{cite web |author=U.S. Census   | url=https://www.census.gov/hhes/socdemo/language/data/other/detailed-lang-tables.xls
  | title=Table 1. Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over for the United States: 2006–2008
  |date=Abril 2010
  | work= American Community Survey Data on Language Use
  | publisher=United States Census Bureau
  | location=Washington, DC, USA |access-date=Mayo 7, 2012 |format=MS-Excel Spreadsheet
  |language = en}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://ulukau.org/english.php Ulukau – Elektroniko a biblioteka ti Hawaii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061203064044/http://ulukau.org/english.php |date=2006-12-03 }}, mairaman dagiti diksionario ti Ingles/Hawayano
* [http://wold.livingsources.org/vocabulary/30 Listaan dagiti bokabulario ti Hawayano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209071913/http://wold.livingsources.org/vocabulary/30 |date=2010-02-09 }}
{{InterWiki|code=haw}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Austronesio-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Hawayano, Pagsasao}}
[[Kategoria:Pagsasao a Hawayano| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Estados Unidos]]
[[Kategoria:Naisagmak a sasao nga Austronesio]]</text>
      <sha1>s111bcjd4n9dknyncd0beiqcvbmjkqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hanoi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43402</id>
    <revision>
      <id>406527</id>
      <parentid>402577</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6725" sha1="s8kemf0m084krsgvtffj2oafmnnras8" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = Hanoi
|native_name =''Thành phố Hà Nội''
|settlement_type = [[Dagit ili ti Bietnam|Munisipalidad]]
|official_name =
&lt;!-- transliteration(s) --&gt;
|translit_lang1          = &amp;nbsp;
|translit_lang1_type     = [[Quốc ngữ]]
|translit_lang1_info     = Thành phố Hà Nội
|translit_lang1_type1    = [[Chữ Nôm]]
|translit_lang1_info1    = {{linktext|城舖|河|內}}
|image_skyline = Hanoi Montage.jpg
|imagesize = 300px
|image_caption =
|image_seal =
|image_map = LocationVietnamHaNoi3.png
|mapsize                = 260px
|map_caption = Lokasion idiay Bietnam
|pushpin_map            = 
|pushpin_label_position = 
|pushpin_mapsize=300
| coordinates           = {{coord|21|01|42.5|N|105|51|15.0|E|region:VN|display=inline,title}}
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use tags--&gt;
|elevation_m            =
|elevation_ft           =
&lt;!-- division --&gt;
|subdivision_type = Pagilian
|subdivision_name = {{wagayway|Bietnam}}
|subdivision_type1 = Sentral a siudad
|subdivision_name1 = Hà Nội
|subdivision_type2 = Sentral a distrito
|subdivision_name2 = [[Hoan Kiem]] ken [[Distrito ti Ba Đình|Ba Dinh]]
&lt;!-- Politics --&gt;
|government_type =
|leader_title1 = Sekretario ti Partido
|leader_name1 = Hoàng Trung Hải
|leader_title2 = Mangipangulo ti Konsilio ti Tattao 
|leader_name2 = Nguyễn Thị Bích Ngọc
|leader_title3 = Mangipangulo ti Komite ti Tattao
|leader_name3 = Nguyễn Đức Chung
|established_title = Pundasion a kas kapitolio ti [[Đại Việt]]
|established_date = 1010
|established_title2 = Pannakabangon ti kapitolio a kas Bietnam
|established_date2 = Septiembre 2, 1945
|parts_type     = [[Nagan dagiti umili|Demonimo]]
|parts_style    =para
|p1 = Hanoians
|area_footnotes         =&lt;ref name=&quot;Statistic office Hanoi&quot; /&gt;
|area_total_km2         = 3328.9
|area_land_km2          =
|area_water_km2         =
|area_total_sq_mi       =1292
|area_land_sq_mi        =
|area_water_sq_mi       =
|area_water_percent     =
|area_urban_km2         =
|area_urban_sq_mi       =
|area_metro_km2         =
|area_metro_sq_mi       =
|population_as_of = 2015
|population_note  =
|population_total = 7,587,800
|population_rank  = [[Listaan dagiti siudad idiay Bietnam|Maika-2 idiay Bietnam]]
|population_footnotes           =&lt;ref name=&quot;Statistic office Hanoi&quot;&gt;[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=512&amp;idmid=5&amp;ItemID=14277 Statistical Handbook of Vietnam 2014], General Statistics Office Of Vietnam&lt;/ref&gt;
|population_density_km2 = auto
|population_density_sq_mi       = 
|population_metro               =
|population_density_metro_km2   =
|population_density_metro_sq_mi =
|population_urban               =
|population_density_urban_km2   =
|timezone         = [[Oras ti Indotsina|ICT]]
|utc_offset       = +07:00
|timezone_DST     = Awan ti DST
|utc_offset_DST   = +7
|postal_code_type = &lt;!--ZIP code, Postcode, Postal code... --&gt;
|postal_code = 10000
|area_code_type         = [[Dagiti numero ti telepono idiay Bietnam|Kodigo ti lugar]]
|area_code              = 24
|blank_name             = GDP (nominal)
|blank_info             = Karkulo idi 2015 e
|blank1_name            = &amp;nbsp;- Dagup
|blank1_info            = 26.5-bilion [[Doliar ti Estados Unidos|USD]]
|blank2_name            = &amp;nbsp;- Tunggal maysa a tao
|blank2_info            = 3,500 [[Doliar ti Estados Unidos|USD]] [http://vneconomy.vn/thoi-su/kinh-te-ha-noi-nhu-the-nao-sau-6-nam-sap-nhap-ha-tay-20141125095616506.htm]
|blank3_name            = &amp;nbsp;- Idadakkel
|blank3_info            = {{increase}} 8.25%
|website = [http://www.english.hanoi.gov.vn/ hanoi.gov.vn]
|footnotes = 
}}

Ti '''Hanoi''' ([[Pagsasao a Bietnamis|Bietnamis]]: Hà Nội {{IPA-vi|ha˨˩ nɔj˩||Ha Noi Northern.ogg}})&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/Hanoi |title=Definition of Hanoi in Oxford dictionary (Ingles ti Amerika) |access-date=2016-02-17 |archive-date=2015-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512201936/http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/Hanoi |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512201936/http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/Hanoi |date=2015-05-12 }}&lt;/ref&gt; ket ti kapitolio ti [[Bietnam]] ken ti maiakdua a kadakkelan a siudad ti pagilian. Ti populasionna idi 2009 ket nakarkulo iti 2.6 a riwriw para kadagiti urbano a distrito&lt;ref&gt;[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=387&amp;idmid=3&amp;ItemID=9860 General Statítcs Office ò Vietnam]&lt;/ref&gt; ken 7 a riwriw para kadagiti metropolitano a lugar.&lt;ref name=&quot;balita.ph&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.gso.gov.vn/|title = Government of Vietnam|publisher = General Statistics office of Vietnam}}&lt;/ref&gt; Ti bilang ti populasion idi 2015 ket nakarkulo iti7.7 a riwriw a tattao. Manipud idi 1010 aginggana idi 1802, daytoy ti kangrunaan a sentro ti politika ti Bietnam. Daytoy ket linabsan idi ti [[Huế]], ti imperial a kapitolio ti Bietnam idi las-ud ti [[Dinastia ti Nguyễn]] (1802–1945), ngem ti Hanoi ket nagserbi a kas kapitolio ti [[Indotsina ti Pransia]] manipud idi 1902 aginggana idi 1954. Manipud idi 1954 aginggana idi 1976, daytoy ket kapitolio idi ti [[Amianna a Bietnam]], ken nagbali a kapitolio ti naikaykaysa a Bietnam idi 1976, kalpasan ti panangbak ti Amianan iti [[Bietnam a Gubat|Gubat ti Bietnam]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

;Bibliograpia
*{{Cite book |title=Hanoi: City Of The Rising Dragon|url=https://archive.org/details/hanoicityofrisin0000boud|last=Boudarel|first=Georges|year=2002|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers, Inc.|isbn=0-7425-1655-5}}
* Forbes, Andrew, and Henley, David: ''Vietnam Past and Present: The North'' (History and culture of [http://taxiketnoi.wordpress.com/category/1-trang-chu/ Hanoi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004110519/http://taxiketnoi.wordpress.com/category/1-trang-chu/ |date=2013-10-04 }} and Tonkin). Chiang Mai. Cognoscenti Books, 2012. ASIN: B006DCCM9Q.
*{{Cite book |title=Hanoi: Biography of a City|url=https://archive.org/details/hanoibiographyof0000loga|last=Logan|first=William S.|year=2001|publisher=University of Washington Press|isbn=0-295-98014-1}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://www.english.hanoi.gov.vn/ Official Site of Hanoi Government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200520020052/https://english.hanoi.gov.vn/ |date=2020-05-20 }}
*[http://travel.nytimes.com/2007/02/18/travel/18hanoi.html Artikulo iti ''New York Times'' a maipanggep iti Hanoi]
*{{Wikivoyage-inline}}

{{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Bietnam-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti siudad ti Bietnam]]
[[Kategoria:Hanoi| ]]</text>
      <sha1>s8kemf0m084krsgvtffj2oafmnnras8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Michelle Obama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43861</id>
    <revision>
      <id>406597</id>
      <parentid>321125</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2361" sha1="lvy8puy44gftggqr5c2jfswagmx1k6r" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
}}

Ni '''Michelle LaVaughn Robinson Obama''' {{Kabibiag|NAILINIA}} ket Amerikana nga abogada ken mannurat. Isu ket asawa ti [[Listaan dagiti Presidente iti Estados Unidos|maika-44]] ken agdama a presidente ti Estados Unidos, [[Barack Obama]], ken ti immuna nga Aprikana-Amerikana nga Umuna a Balasang iti Estados Unidos. Isu ket dimmakkel idiay [[South Side, Chicago|Abagatan a Bangir]] ti [[Chicago]], ken nagturpos idiay [[Unibersidad ti Princeton]] ken [[Harvard Law School|Eskuela ti Linteg ti Harvard]].

Iti amin a paset ti 2007 ken 2008, ni Obama ket timmulong a nagkampania para iti asawana iti panataray iti presidente. Isu ket ket nangited iti nangruna a bitla iti nailian a Kombension ti Demokratiko ti 2008 ken nagbitla pay iti Nailian a Kombension ti Demokratiko ti 2012. Isu ken ti asawana ket addaanda iti dua nga annak.Isu ket nagbalin a simbolo ti moda ken modelo iti ugali iti babbai, ken maysa pay a mangitaltal-o para iti panagrikna iti kinapanglaw, [[nutrision]], pisikal nga aktibidad, ken ti nasalun-at a pannangan.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.chicagotribune.com/shopping/chi-michelle-obama-1112_qnov12,0,5421281.story|work=Chicago Tribune|title=Michelle Obama emerges as an American fashion icon|accessdate=Hunio 4, 2011|first=Wendy|last=Donahue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.washingtontimes.com/news/2009/apr/10/michelle-obama-settling-in-as-a-role-model/|title=Michelle Obama settling in as a role model|work=The Washington Times|accessdate=Hunio 4, 2011}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{Cite book|title=Michelle Obama, An American Story |url=https://archive.org/details/michelleobamaame0000colb | author=Colbert, David | year=2008 | publisher=Houghton Mifflin Harcourt | isbn=0-547-24770-2}}
*{{Cite book | title=Michelle Obama: First Lady of Hope | url=https://archive.org/details/michelleobamafir00ligh | author=Lightfoot, Elizabeth  | year=2008 | publisher=The Lyons Press | isbn=1-59921-521-7}}
*{{Cite book|title=Michelle Obama, A Life | author=Mundy, Liza | year=2008 | publisher=Simon &amp; Schuster | isbn=1-4165-9943-6}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Michelle Obama}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{IMDb name|2349292}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Bio-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Obama, Michelle}}</text>
      <sha1>lvy8puy44gftggqr5c2jfswagmx1k6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fidel Castro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43868</id>
    <revision>
      <id>406319</id>
      <parentid>319855</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1921" sha1="hb19g4ruoesugo9uzkq2jz8sz4zzl24" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = politiko
}}

Ni '''Fidel Alejandro Castro Ruz''' ({{IPA-es|fiˈðel aleˈxandɾo ˈkastɾo ˈrus|am}} {{Audio|Es-Fidel Castro.ogg|audio}}; {{Kabibiag|NAILINIA2}}) ket taga-[[Kuba]] a politiko ken rebolusionario a nagturay iti [[Kuba|Republika ti Kuba]] a kas ti Nangruna a Ministro manipud idi 1959 aginggana idi 1976 ken kalpasanna a kas Presidente ti Kuba manipud idi 1976 aginggana idi 2008. Iti politika, isu ket [[Marxismo–Leninismo|Marxista–Leninista]] ken [[nasionalismo|Kubano a nasionalista]],isu ket nagserbi pay a kas ti Umuna a Sekretario ti Partido Komunista ti Kuba manipud idi 1961 aginggana idi 2011. Babaen iti administrasionna, ti Kuba ket nagbalin maysa-partido nga estado ti komunista; ti industria ken dagiti negosio ket nainasionalisadoda idi, ken dagiti reporma [[sosialismo ti estado|sosialista ti estado]] ket naisayangkat iti amin a paset ti kagimongan. Iti sangalubongan, ni Castro ket Sekretario Heneral idi ti [[Non-Aligned Movement|Di Nailinia a Tignay]] manipud idi 1979 aginggana idi 1983 ken manipud idi 2006 aginggana idi 2008.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin}}
*{{cite book |title=The United States and the Origins of the Cuban Revolution: An Empire of Liberty in an Age of National Liberation |last=Benjamin |first=Jules R. |year=1992 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0691025360}}
*{{cite book |title=The Castro Obsession: U.S. Covert Operations Against Cuba, 1959–1965 |url=https://archive.org/details/castroobsessionu0000bohn_w2j9 |last= Bohning |first= Don |year=2005 |publisher=Potomac Books, Inc |location=Washington, D.C. |isbn=978-1574886764}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline}}
*{{IMDb name|4242}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Bio-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Castro, Fidel}}</text>
      <sha1>hb19g4ruoesugo9uzkq2jz8sz4zzl24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Earl Hooker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43996</id>
    <revision>
      <id>406571</id>
      <parentid>367137</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3759" sha1="gh1ymp51o5391irg73ut7lln9jlf2ly" xml:space="preserve">{{Infobox artista ti musika
| name = Earl Hooker
| image = 
| background = solo_singer
| birth_name = Earl Zebedee Hooker
| birth_date = {{petsa ti pannakaipasngay|1929|1|15|mf=y}}
| birth_place = [[Kondado ti Quitman, Mississippi]]
| death_date = {{petsa ti ipupusay ken tawen|1970|4|21|1929|1|15|mf=y}}
| death_place = [[Chicago]], [[Illinois]]
| instrument = Gitara
| genre = [[Blues]]
| occupation = Musikero
| years_active = 1940s–1970
| label = [[Cuca Records|Cuca]], [[Chief Records|Chief/Profile/Age]], [[Arhoolie Records|Arhoolie]], [[Bluesway Records|Bluesway]]
| notable_instruments = [[Gibson EDS-1275]]
}}
Ni '''Earl Hooker''' (Enero 15, 1929 – Abril 21, 1970) ket maysa idi nga Amerikano a gitarista iti [[Chicago blues]] para iti panagtokarna iti [[slide (gitara)|slide a gitara]].  Naikeddeng isuna a kas &quot;musikero ti musikero&quot;{{sfn|Strachwitz|1998|p=1}}. Kimmuyog a nagpabuya ni Hooker kadagiti artista ti blues a kas ni [[Sonny Boy Williamson II]], [[Junior Wells]], ken ni [[John Lee Hooker]] ken nangidadulo pay kadagiti bukodna a banda. Maysa nga ubing a naggitgitara iti elektriko a gitara, ni Hooker ket naimpluensiaan idi babaen dagiti estilo ti moderno nga urbano a kas ni [[T-Bone Walker]] ken ni [[Robert Nighthawk]].  Kas daulo iti banada, nagrekord isuna kadagiti nadumaduma a single ken dagiti album ken maipatinayon pay iti panagrekord kadagiti nadayeg nga artista.

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
*{{cite web
| url = http://www.allmusic.com/artist/earl-hooker-mn0000150062/biography
| last = Dahl
| first = Bill
| title = Earl Hooker Biography
| work = [[AllMusic]]
| publisher = Rovi Corp.
| accessdate = Nobiembre 27, 2009}}
*{{cite encyclopedia
| last = Dahl
| first = Bill
| editor1-last = Erlewine
| editor1-first = Michael
| editor1-link = 
| title = Earl Hooker
| encyclopedia = All Music Guide to the Blues: The Definitive Guide to the Blues
| year = 1996
| publisher = Miller Freeman Books
| isbn = 0-87930-424-3
| url-access = registration
| url = https://archive.org/details/allmusicguidetob00erle
}}
*{{cite book
| last = Danchin
| first = Sebastian
| title = Earl Hooker: Blues Master
| url = https://archive.org/details/earlhookerbluesm0000danc
| publisher = University Press of Mississippi
| year = 2001
| isbn = 1-57806-306-X}}
*{{cite AV media notes
| title = Earl Hooker: Simply the Best
| others = Earl Hooker
| last = Grigg
| first = Andy
| year = 1999
| type = Album notes
| publisher = MCA Records
| id = MCAD-11811}}
*{{cite encyclopedia
| last = Harris
| first = Jeff
| editor-last = Komara
| editor-first = Edward
| encyclopedia = Encyclopedia of the Blues
| title = Kansas City Red
| year = 2005
| publisher = Psychology Press
| isbn = 978-0-415-92699-7}}
*{{cite encyclopedia
| last = Herzhaft
| first = Gerard
| encyclopedia = Encyclopedia of the Blues
| title = Earl Hooker
| year = 1992
| publisher = University of Arkansas Press
| isbn = 1-55728-252-8}}
*{{cite AV media notes
| title = The Moon Is Rising
| others = Earl Hooker
| year = 1998
| last = Strachwitz
| first = Chris
| authorlink = 
| type = Album notes
| publisher = Arhoolie Records
| id = CD 468}}
*{{cite book
| last = Whitburn
| first = Joel
| authorlink = 
| title = Top R&amp;B Singles 1942–1988
| url = https://archive.org/details/joelwhitburnstop00whit
| year = 1988
| publisher = Record Research, Inc
| isbn = 0-89820-068-7}}
*{{cite web
| url = http://www.wirz.de/music/hookefrm.htm
| last = Wirz
| first = Stefan
| title = Earl Hooker Illustrated Discography
| website = American Music
| date = Nobiembre 11, 2009
| accessdate = Nobiembre 27, 2009}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Bio-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Hooker, Earl}}

[[Kategoria:Dagiti gitarista ti blues manipud iti Estados Unidos]]</text>
      <sha1>gh1ymp51o5391irg73ut7lln9jlf2ly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Phnom Penh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44007</id>
    <revision>
      <id>406609</id>
      <parentid>404111</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5364" sha1="jtzo3l4q7ntkj7qnakvyhgbtn7muxi0" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = Phnom Penh
| official_name = {{nobold|{{lang|km|ក្រុងភ្នំពេញ}}}} · Siudad ti Phnom Penh
| native_name = {{nobold|{{lang|km|ភ្នំពេញ}}}}
| other_name = Panomping
| nickname = {{nowrap|Perlas ti Asia (sakbay dagiti tawen ti 1960)}}, Ti Namutia a Siudad
| settlement_type = [[Dagiti administratibo a dibision ti Cambodia|Probinsial a Munisipalidad]]
| motto = 
| image_skyline =Phnom Penh Montage.png
| image_flag = 
| image_seal =
| pushpin_map = Cambodia
| pushpin_label_position = left
| pushpin_map_caption = Lokasion idiay Cambodia
| pushpin_mapsize = 
| subdivision_type = Pagilian
| subdivision_name = {{wagayway|Cambodia}}
| parts_type = Dagiti subdibision
| parts_style = para
| p1 = Dagiti 12 a distrito (dagiti khan)
| government_footnotes = 
| government_type = [[Munisipal a konsilio]]
| leader_title = [[Gobernador ti Phnom Penh|Gobernador]]
| leader_name = Pa Socheatvong
| leader_party = Partido ti Tattao ti Cambodia
| leader_title1 =
| leader_name1 = 
|leader_title2 = 
|leader_name2 = 
| established_title = Napundar
| established_date = 1372
| established_title2 = Nagbalin a kapitolio
| established_date2 = 1865
| established_title3 = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3 = 
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 678.46 &lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_rank = Maika-23
| area_urban_km2 = 
| population_as_of = 2012
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;phnompenh.gov.kh&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.phnompenh.gov.kh/phnom-penh-city-facts-99.html |title=Facts Phnom Penh City |publisher=Phnompenh.gov.kh |date= |accessdate=2012-10-31 |archive-date=2012-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027235716/http://www.phnompenh.gov.kh/phnom-penh-city-facts-99.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_note =
| population_total = 1,501,725
| population_rank = Umuna
| population_density_km2 = auto
| population_density_rank = Umuna
| population_demonym = Taga-Phnom Penh
| timezone = Cambodia
| utc_offset = +7
| coordinates = {{coord|11|33|N|104|55|E|region:KH_type:city|display=inline,title}}
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use tags--&gt;
| elevation_m = 11.89
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = +855 (023)
| blank_name = 
| blank_info = 
| blank1_name = 
| blank1_info = 
| website = {{URL|http://www.phnompenh.gov.kh/}}
| footnotes = 
}}
{{Aglaon ti teksto a Khmer}}
Ti '''Phnom Penh''' ({{lang-km|ភ្នំពេញ}}, {{IPA-km|pʰnum peɲ}}) ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti [[Cambodia]]. Mabirukan kadagiti igid ti [[Tonlé Sap]] ken [[Karayan Mekong]], ti Phnom Penh ket nailian a kapitolion manipud idi kinolonia ti Pransia ti Cambodia, ken dimmakkel ken nagbalinen a sentro ti ekonomia ken dagiti aktibidad ti pagilian, ken kas sentro pay ti seguridad, politika, tawid a kultura, ken diplomasia ti Cambodia.

Ammo idi a kas &quot;Perlas ti Asia,&quot; naikeddeng daytoy a kas maysa kadagiti nakaay-ayat a siudad a binangon ti Pransia idiay [[Indotsina]]&lt;ref&gt;Naala idi Hulio 27, 2007.&lt;/ref&gt; kadagiti tawen ti 1920. Ti Phnom Penh a kakuyogna ti [[Siem Reap]] ken [[Sihanoukville (siudad)|Sihanoukville]], ket nangrunada iti global ken domestiko a papanan dagiti turista idiay Cambodia. Napundar idi 1434, ti siudad ket ammo para kadagiti napintas ken historikal nga arkitektura ken dagiti pagpassiaran. Adda dagiti bilang dagiti nabati a Pranses a kolonial a pasdek a naiwarwaras kadagiti igid ti nalatak nga abenida.

Mabirukan kadagiti bangkag ti karayan [[Tonlé Sap]], [[Mekong]] ken [[Karayan Bassac|Bassac]], ti [[metropolitano a lugar]] ti Phnom Penh ket pagtaengan dagiti agarup a 2.2 a riwriw&lt;ref name=&quot;phnompenh.gov.kh&quot; /&gt; iti populasion ti Cambodia iti sumurok a 14.8 a riwriw ken immadu daytoy manipud iti 1.9 a riwriw idi 2008.&lt;ref&gt;{{cite book|last=NIS|title=General Population Census of Cambodia 2008|date=Agosto 2009|publisher=National Institute of Statistics, Ministry of Planning|page=23}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
*{{Cite book | title=Angkor And Cambodia In the Sixteenth Century|last1=Groslier|first1=B.P.|year=2006|publisher=Orchid Press|location=Bangkok}}
*{{Cite book |title=Phnom Penh Then and Now|url=https://archive.org/details/phnompenhthennow0000igou|last1=Igout|first1=Michel|last2=Dubuisson|first2=Serge|year=1993|publisher=White Lotus|location=Bangkok|isbn=978-974-8495-84-2|oclc=29795478}}
*{{Cite book |title=Journey Through Phnom Penh: A Pictorial Guide to the Jewel of Cambodia|url=https://archive.org/details/journeythroughph0000kris|last1=LeBoutillier|first1=Kris|last2=Ariff|first2=Shahida|year=2004|publisher=Times Editions|location=Singapore|isbn=978-981-232-596-9|oclc=55501046}}
*{{Cite book |title=AZU's Dreams of Cambodia. Phnom Penh|last1=Leroy|first1=Joakim|last2=Hoskin|first2=John|year=2005|publisher=AZU Editions Ltd|location= Hong Kong|isbn=978-988-98140-2-1|oclc=62328690}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* [http://www.phnompenh.gov.kh/ Opisial a website ti siudad]
*{{Wikivoyage-inline|Phnom Penh}}

{{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Cambodia-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Phnom Penh| ]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]</text>
      <sha1>jtzo3l4q7ntkj7qnakvyhgbtn7muxi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Magic Slim</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44021</id>
    <revision>
      <id>406294</id>
      <parentid>392899</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3142" sha1="3exgkxav19a3tvyho0txae4mt216a2h" xml:space="preserve">{{Infobox artista ti musika
| name                = Magic Slim
| image               = Magic-Slim 2008-06-08.jpg
| caption             = Ni Magic Slim iti Chicago Blues Festival iidi 2008
| background          = solo_singer
| birth_name          = Morris Holt
| alias               = Magic Slim
| birth_date          = {{Petsa ti pannakaipasngay|1937|8|7|mf=yes}}
| birth_place         = [[Yalobusha County, Mississippi|Torrance]], [[Mississippi]], Estados Unidos
| death_date          = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|2013|02|21|1937|08|07|mf=yes}}
| death_place         = [[Philadelphia, Pennsylvania]], Estados Unidos
| instrument          = Boses, [[elektriko a gitara]]
| genre               = [[Blues]]
| occupation          = 
| years_active        = 1955–2013
| label               = 
| associated_acts     = 
| website             = [http://www.magicslimblues.com/ Opisial a website]
| notable_instruments = 
}}

Ni '''Morris Holt''' {{Kabibiag|NAILINIA}}, ammo a kas ni '''Magic Slim''', ket maysa idi nga Amerikano a kumakanta ken gitarista iti  [[blues]].&lt;ref name=losthighway&gt;{{cite book | last =Guralnick | first = Peter
| title = Lost Highway: Jouneys and Arrivals of American Musicians| url =https://archive.org/details/losthighwayjourn00gural | publisher = Harper &amp; Row
| year =1989
| location = New York
| isbn = 978-0-06-097174-8
| page = [https://archive.org/details/losthighwayjourn00gural/page/306 306]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wirthentertainment.com/magic_slim_and_the_teardrops.htm |title=Magic Slim and the Teardrops |publisher=Wirthentertainment.com |date= |accessdate=2014-08-03}}&lt;/ref&gt; Naiyanak idiay [[Kondado ti Yalobusha, Mississippi|Torrance]], idiay asideg ti [[Grenada, Mississippi|Grenada]], [[Mississippi]], ti anak a lalaki ti makibingbingay iti apit, isu ket simmurot kadagiti nalatak iti blues a kas ni [[Muddy Waters]] ken ni [[Howlin' Wolf]] idiay Chicago, nakaparang-ay met isuna iti bukodna a lugar iti senario ti [[Chicago blues]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/2013/02/22/entertainment-us-magicslim-idUSBRE91L05020130222 |title=Chicago bluesman Magic Slim dead at 75 |publisher=Reuters |date=2013-02-21 |accessdate=2014-08-03 |access-date=2016-03-02 |archive-date=2013-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130222083900/http://www.reuters.com/article/2013/02/22/entertainment-us-magicslim-idUSBRE91L05020130222 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{IMDb name|0805854}}
*[https://www.myspace.com/magicslim Panid ti Myspace ni Magic Slim]
*[http://www.blindpigrecords.com/index.cfm?section=artists&amp;artistid=15 Biograpia ni Slim iti blindpigrecords.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808050204/http://www.blindpigrecords.com/index.cfm?section=artists&amp;artistid=15 |date=2014-08-08 }}
* [http://www.wirz.de/music/magicsl.htm Nailustrado a diskograpia ni Magic Slim]

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Bio-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Magic Slim}}

[[Kategoria:Dagiti gitarista ti blues manipud iti Estados Unidos]]
[[Kategoria:Dagiti kumakanta ti blues manipud iti Estados Unidos]]</text>
      <sha1>3exgkxav19a3tvyho0txae4mt216a2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Howlin' Wolf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44024</id>
    <revision>
      <id>406574</id>
      <parentid>399208</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4728" sha1="3xqgk8eucgf0s9bgkqhaiyeykylln83" xml:space="preserve">{{Infobox artista ti musika
 | name            = Howlin' Wolf
 | image           =
 | caption         = Ni Burnett idi agpabpabuya idi 1972
 | background  = solo_singer
 | birth_name   = Chester Arthur Burnett
 | birth_date    = {{Petsa ti pannakaipasngay|1910|6|10|mf=y}}
 | birth_place   = [[White Station, Mississippi]]
 | death_date   = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1976|1|10|1910|6|10}}
 | death_place  = [[Hines, Illinois]]
 | instrument   = {{flatlist|
* Boses
* gitara
* silindro
}}
 | genre           = [[Chicago blues]]
 | occupation   = {{flatlist|
* Musikero
* mannurat iti kanta
}}
 | years_active =  1940s–1976
 | label            = {{flatlist|
* [[Chess Records|Chess]]
* [[Cadet Records|Cadet]]
* [[MCA Records|MCA]]
}}
 | website        = [http://www.howlinwolffoundation.org/ Pundasion ni Howlin' Wolf]
}}
Ni '''Chester Arthur Burnett''' (Hunio 10, 1910 – Enero 10, 1976), ammo a kas ni '''Howlin' Wolf''', ket maysa idi nga Aprikano-Amerikano a kumakanta iti [[Chicago blues]], gitarista ket agsilsilindro, kasisigud a manipud idiay [[Mississippi]]. Addaan iti nauneg a boses ken dakkel a tao, isu ket maysa kadagiti kaaduan nga ammo nga artista iti Chicago blues. Kinununa nii musikero ken kritiko a ni [[Cub Koda]], &quot;awan ti maiyasping kenni Howlin' Wolf para iti agmaymaysa nga abilidad a mangdayyeg iti balay iti pundasionna bayat nga aggiddan a magbutbuteng kadagiti patron kadagiti tagangtangda.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url             = {{Allmusic|class=artist| id=p60993/biography| pure_url=yes}}
 | title           = Howlin' Wolf – Artist Biography
 | last            = Koda
 | first           = Cub
 | authorlink  = 
 | work          = [[AllMusic]]
 | publisher   = Rovi Corp.
 | accessdate = Abril 17, 2014
}}&lt;/ref&gt; Linaglagip ti produser a ni [[Sam Phillips]], &quot;No mangegko ni Howlin' Wolf, Kinunak ket, 'Daytoy ket para iti kaniak. Ditoy ti ayan ti kararua iti tao a saan a matay'&quot;.&lt;ref&gt;''The Howlin' Wolf Story – The Secret History of Rock &amp; Roll''.&lt;/ref&gt; Dagiti dadduma a kantana a kas ti &quot;[[Smokestack Lightning|Smokestack Lightnin']]&quot;, &quot;[[Back Door Man]]&quot;, &quot;[[Killing Floor (kanta ni Howlin' Wolf)|Killing Floor]]&quot; ken &quot;[[Spoonful]]&quot; ket nagablin dagitoyen nga alagaden iti [[blues rock]]. Idi 2004, Ti magasin ti ''[[Rolling Stone]]'' ket inranggoda isuna a kas bilang 51 iti listaanna kadagiti &quot;100 a Kalatakan nga Artista iti Amin a Panawen&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | year           = 2004
 | title            = The 100 Greatest Artists of All Time: Howlin' Wolf
 | journal       = Rolling Stone
 | issue          = 946
 | url              = http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/howlin-wolf-19691231
 | accessdate = Abril 17, 2014
}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
*{{cite web
 | url             = http://www.howlinwolf.com/articles/bio_2.htm
 | title           = Howlin' Wolf Biography, Part 2
 | last            = Hoffman
 | first           = Mark
 | date           = Hulio 18, 2012
 | website      = Howlin' Wolf site
 | publisher   = Howlin' Wolf Productions
 | accessdate = Abril 17, 2014
}}
*{{cite AV media notes
 | title          = The Definitive Collection
 | others      = Howlin' Wolf
 | year         = 2007
 | first         = Mark
 | last          = Humphrey
 | type         = Liner notes
 | publisher = Geffen Records/Chess Records
 | id             = B0008784-02/CHD-9375 BK02}}
*{{cite book
 |last            = Oliver
 |first           = Paul
 |authorlink = 
 |title           = The Story of the Blues
 |publisher  = Barrie &amp; Jenkins
 |year          = 1969
 |isbn          = 3-85445-092-3}}
*{{cite book
  | last1        = Segrest
  | first1       = James
  | last2        = Hoffman
  | first2       = Mark
  | title         = Moanin' at Midnight, The Life and Times of Howlin' Wolf
  | url        = https://archive.org/details/moaninatmidnight00segr
  | publisher = Pantheon Books
  | year         = 2004
  | isbn         = 0-375-42246-3}}
*{{cite book
 | last           = Whitburn
 | first           = Joel
 | authorlink = 
 | title           = Top R&amp;B Singles 1942–1988
 | url           = https://archive.org/details/joelwhitburnstop00whit
 | year           = 1988
 | publisher   = Record Research, Inc
 | isbn           = 0-89820-068-7}}
*{{cite AV media
 | people       = Don McGlynn
 | year           = 2003
 | title           = The Howlin' Wolf Story – The Secret History of Rock &amp; Roll
 | medium    = DVD
 | publisher  = Bluebird/Arista
 | id             = 82876-56631-9}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Bio-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Howlin Wolf}}

[[Kategoria:Dagiti gitarista ti blues manipud iti Estados Unidos]]
[[Kategoria:Dagiti kumakanta ti blues manipud iti Estados Unidos]]</text>
      <sha1>3xqgk8eucgf0s9bgkqhaiyeykylln83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Freddie King</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44037</id>
    <revision>
      <id>406396</id>
      <parentid>395062</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6119" sha1="rvnqq97oo6krujblc8ltx54z320mxbh" xml:space="preserve">{{Infobox artista ti musika
|name = Freddie King
|background =solo_singer
|birth_name          = Fred King
|image               = FreddieKing1973.jpg
|image_size          = 
|caption             = Freddie King (1973)
|Aliases             = Freddy King, the Texas Cannonball
|birth_date          = {{Petsa ti pannakaipasngay|1934|9|3}}
|birth_place         = [[Gilmer, Texas]], Estados Unidos
|death_date          = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1976|12|28|1934|9|3}}
|death_place         = [[Dallas]], Texas, Estados Unidos
|instrument          = Gitara, boses
|genre               = [[Electric blues]], [[blues-rock]], [[funk (musika)|funk]] |
|occupation          = Musikero, kumakanta-mannurat iti kanta
|years_active        = 1952–1976
|Labels              = El-Bee, [[King Records (EUA)|King]], [[Federal Records|Federal]], [[Atlantic records|Atlantic]], [[Shelter Records|Shelter]], [[RSO]]
|associated_acts     = [[Robert Lockwood, Jr.]], [[Sonny Thompson]], Bill Willis, [[King Curtis]], [[Leon Russell]], [[Carl Radle]], [[Eric Clapton]], [[Jamie Oldaker]], [[Tom Dowd]], [[Mike Vernon (produser)|Mike Vernon]], Steve Ferrone, [[Bobby Tench]], [[P.P. Arnold]], [[Jimmie Vaughan]], [[Peter Green (musikero)|Peter Green]], Edd Lively
|website             = [http://www.freddiekingsite.com/ The official Freddie King site]
|notable_instruments = [[Gibson Les Paul]]&lt;br /&gt; [[Gibson ES-345]]
}}

Ni '''Freddie King''' (Septiembre 3, 1934 – Disiembre 28, 1976) ket maysa idi nga impluensial nga Amerikano a gitarista ken kumakanta iti [[blues]]. Masassan isuna a naibagbaga a kas maysa kadagiti &quot;Tallo nga Ari&quot; ti elektriko a gitara ti blues a maikuyog kenni [[Albert King]] ken [[B.B. King]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.12bar.de/bluesgreats.php|author=Gerd Klassen|title=The Three Kings of Blues – Albert, B.B. and Freddie King|publisher=12bar.de|accessdate=2010-05-22|archive-date=2010-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100917082139/http://12bar.de/bluesgreats.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Nangibatay ni Freddie King iti estilona iti gitara kadagiti impluensia ti Texas ke nChicago ken maysa idi kadagit immmuna a musikero iti blues nga addaan iti banda iti nadumaduma a puli kadagiti panagpabpabuya. Isu ket kaaduan nga ammo para iti singlena iti &quot;[[Have You Ever Loved a Woman]]&quot; (1960) ken iti [[Top 40]] hit  iti &quot;[[Hide Away]]&quot; (1961).Isuket ammo pay para kadagiti albumna a kas ti nasapa, adu ti instrumental a ''[[Let's Hide Away and Dance Away with Freddy King]]'' (1961) ken ti albumna iti ''Burglar'' (1974), a nagipakpakita iti manakman a bersatilidad ni King a kas gitarista ken kumakanat iti sakup dagiti estilo ti blues ken funk.&lt;ref&gt;{{cite web|url={{Allmusic|class=artist|id=p406|pure_url=yes}}|author=Stephen Thomas Erlewine &amp; Cub Koda|title=Freddie King|publisher=allmusic.com| accessdate=2009-05-14}}&lt;/ref&gt;

Ni King ket nagbalin nga impluensial kadagiti nadayeg a kantana para iti [[Federal Records]] kadagiti nasapa a tawen ti 1960. Isu ket nangiregget kadagiti musikero a kas ni [[Jerry Garcia]], [[Dickey Betts]], [[Stevie Ray Vaughan]] ken ni [[Jimmie Vaughan]] ti kabsatna a lalaki.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The South West|author=Busby, Mark| publisher=Greenwood Publishing Group|page=323}}&lt;/ref&gt; Narikna pay ti impluensiana idiay Britania babaen dagiti dagiti rekord nga inaramid babaen dagiti artista ti blues a kas ni [[Eric Clapton]],&lt;ref&gt;{{cite book|title=Clapton: the autobiography|year=2007|url=https://archive.org/details/claptonautobiogr00clapt|author= Clapton, Eric| publisher=Broadway|page=[https://archive.org/details/claptonautobiogr00clapt/page/41 41]}}&lt;/ref&gt; [[Peter Green (musikero)|Peter Green]],&lt;ref&gt;{{cite book|title=The big book of blues: a biographical encyclopedia|year=2001|url=https://archive.org/details/bigbookofbluesbi00sant|author=Santelli, Robert|publisher=Penguin|page=[https://archive.org/details/bigbookofbluesbi00sant/page/239 239]}}&lt;/ref&gt; ken ni [[Chicken Shack]]. Isu ket naipammadayawan iti [[Rock and Roll Hall of Fame]] idi 2012.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
*Busby, Mark. ''The Southwest''. Greenwood Publishing Group (2004). {{ISBN|978-0-313-32805-3}}
*Clapton, Eric. ''Clapton: The Autobiography''. Broadway Books (2007). Digitized September 4, 2008.{{ISBN|978-0-385-51851-2}}
*Corcoran, Michael, Joseph, ''All Over the Map: True Heroes of Texas Music''. University of Texas Press (2005). {{ISBN|978-0-292-70976-8}}
*Koster, Rick. ''Texas Music''. St. Martin's Press (2000). {{ISBN|978-0-312-25425-4}}
*Hardy, Phil. Laing, Dave. Stephen, Barnard. Perretta, Don. ''Encyclopedia of Rock''. Edition 2 (revised). Schirmer Books (1988). Digitized December 21, 2006. {{ISBN|978-0-02-919562-8}}
*O'Neal, Jim and Van Singel, Amy . ''The Voice of the Blues: Classic Interviews from Living Blues Magazine''. Edition 10. Routledge (2002). {{ISBN|978-0-415-93653-8}}
*Lawrence, Robb . ''The Early Years of the Les Paul Legacy 1915–1963''. Hal Leonard Corporation (2008). {{ISBN|978-0-634-04861-6}}
*Pruter, Robert. ''Chicago Soul''. Edition 5 (reprint). University of Illinois Press (1992). {{ISBN|978-0-252-06259-9}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Allmusic|class=artist|id=p406}}
*{{cite web| url=http://www.freddiekingsite.com/FKSweetHomeChicago.html| author=The Freddie King Estate| title=The Texas Cannonball: the Freddie King Official website| publisher=freddiekingsite.com| accessdate=2009-05-14| archive-date=2011-07-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20110711023702/http://www.freddiekingsite.com/FKSweetHomeChicago.html| url-status=dead}}
*{{cite web|url=http://www.there1.com/browse_articles.php?action=view_record&amp;idnum=51|author=Harper, Johnny|title=Freddie King|publisher=there1.com|access-date=2016-03-03|archive-date=2006-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20060211033037/http://www.there1.com/browse_articles.php?action=view_record&amp;idnum=51|url-status=dead}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Bio-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|King, Freddie}}

[[Kategoria:Dagiti gitarista ti blues manipud iti Estados Unidos]]
[[Kategoria:Dagiti kumakanta ti blues manipud iti Estados Unidos]]</text>
      <sha1>rvnqq97oo6krujblc8ltx54z320mxbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert Lockwood, Jr.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44097</id>
    <revision>
      <id>406381</id>
      <parentid>399200</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2302" sha1="ja6k9bvddwz0ef4wbjyb44wx2xdvbey" xml:space="preserve">{{Infobox artista ti musika
| name = Robert Lockwood, Jr.
| image = Lockwood150.jpg
| caption =
|alt = 
| background = solo_singer
| birth_name = Robert Lockwood, Jr.
| alias=&quot;Robert Junior&quot; Lockwood
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1915|03|27|}}
|birth_place =[[Turkey Scratch, Arkansas]], [[Estados Unidos]]
| death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|2006|11|21|1915|03|27|mf=y}}
| instrument = [[Gitara]], organo
| genre = [[Delta blues]]&lt;br /&gt;[[Elektriko a blues]]&lt;br /&gt;[[Chicago blues]]&lt;br /&gt;[[Country blues]]
| years_active = 1930s–2006
| associated_acts = [[Robert Johnson (musician)|Robert Johnson]], [[B. B. King]]
}}
Ni '''Robert Lockwood, Jr.''', ammo pay a kas ni '''Robert Junior Lockwood''', (Marso 27, 1915 – Nobiembre 21, 2006)&lt;ref&gt;{{cite web|last=Dahl |first=Bill |url=http://allmusic.com/artist/robert-lockwood-jr-p30309/biography |title=Allmusic biography |publisher=Allmusic.com |date= |accessdate=2012-04-20}}&lt;/ref&gt; ket maysa idi nga Amerikano a gitarista iti [[Delta blues]],&lt;ref name=&quot;Music&quot;&gt;{{cite book
| first= Paul
| last= Du Noyer
| year= 2000
| title= The Illustrated Encyclopedia of Music
| url= https://archive.org/details/musicfromrockpop0000duno
| edition= Umuna
| publisher= Flame Tree Publishing
| location= Fulham, London
| isbn= 1-904041-96-5
| page= [https://archive.org/details/musicfromrockpop0000duno/page/181 181]}}&lt;/ref&gt; a nagrekord para iti [[Chess Records]] ken dagiti dadduma pay nga etiketa ti Chicago kadagiti tawen ti 1950 ken 1960. Tho laeng dagus nge estudiante ni [[Robert Johnson]], isu ket nalatak nga ammo a kas napaut a nakitinnulong ken ni [[Sonny Boy Williamson II]] ken para iti obrana kadagiti tawen ti tengnga ti 1950 ken ni [[Little Walter]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*[http://www.wumb.org/members/currentfolkwaves.pdf &quot;Delta Bluesman Robert Lockwood&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107023928/http://www.wumb.org/members/currentfolkwaves.pdf |date=2007-01-07 }}, New England Folk Waves, Winter/Spring 2007, University of Massachusetts Boston and WUMB radio.

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{IMDb name|0516946}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Bio-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Lockwood, Robert, Jr.}}

[[Kategoria:Dagiti gitarista ti blues manipud iti Estados Unidos]]</text>
      <sha1>ja6k9bvddwz0ef4wbjyb44wx2xdvbey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harold Lloyd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44126</id>
    <revision>
      <id>406444</id>
      <parentid>320752</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1533" sha1="dgucgj0pl0a0isrkpb0o6havgbezii3" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
}}

Ni '''Harold Clayton Lloyd, Sr.''' (Abril 20, 1893 – Marso 8, 1971) ket maysa idi nga [[Estados Unidos|Amerikano]] nga aktor, komidiante, direktor ti pelikula, produser ti pelikula, ken mannurat ti senario, a nalatak para kadagiti  [[naulimek a pelikula|naulimek]] a pelikulana iti komedia.&lt;ref name=&quot;WVobit&quot;&gt;Obituary ''Variety'', Marso 10, 1971, page 55.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{Cite book |author=Agee, James|origyear=1958|year=2000|title=''&quot;Comedy's Greatest Era&quot; from'' Life ''magazine (9/5/1949), reprinted in'' Agee on Film|publisher=McDowell, Obolensky, Modern Library|id= }}
* {{Cite book |author=Bengtson, John.|year=2011|title=Silent Visions: Discovering Early Hollywood and New York Through the Films of Harold Lloyd|url=https://archive.org/details/silentvisionsdis0000beng|publisher=Santa Monica Press|isbn= 978-1-59580-057-2}}
* {{Cite book |author=Brownlow, Kevin|origyear=1968|year=1976|title=''&quot;Harold Lloyd&quot; from'' The Parade's Gone By|publisher=Alfred A. Knopf, University of California Press|id= }}
* {{Cite book |author=Byron, Stuart |author2= Weis, Elizabeth|year=1977|title=The National Society of Film Critics on Movie Comedy|publisher=Grossman/Viking|id= }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons+cat|Harold Lloyd}}
* {{Opisial a website|http://www.haroldlloyd.com}}
* {{IMDb name|516001}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Lloyd, Harold}}</text>
      <sha1>dgucgj0pl0a0isrkpb0o6havgbezii3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Buster Keaton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44130</id>
    <revision>
      <id>406518</id>
      <parentid>362631</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1478" sha1="8i3cf1l9kqw28m64a1c17gm5w8i8434" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
}}

Ni '''Joseph Frank''' &quot;'''Buster'''&quot; '''Keaton''' (Oktubre 4, 1895 – Pebrero 1, 1966)&lt;ref name=Meade16&gt;{{cite book |title=Buster Keaton: Cut to the Chase|url=https://archive.org/details/busterkeatoncutt0000mead_w5s3|last=Meade |first=Marion|year=1997|publisher=Da Capo |isbn=0-306-80802-1|page=[https://archive.org/details/busterkeatoncutt0000mead_w5s3/page/16 16]}}&lt;/ref&gt; ket maysa idi nga Amerikano nga aktor, direktor, produser, mannurat, espesialista ti sine.&lt;ref&gt;Obituary ''Variety'', Pebrero 2, 1966, page 63.&lt;/ref&gt; Isu ket kaaduan nga ammo para kadagiti [[naulimek a pelikula]]na.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Agee, James, &quot;Comedy's Greatest Era&quot; from ''Life Magazine'' (Septiembre 5, 1949), reprinted in ''Agee on Film'' (1958) McDowell, Obolensky, (2000) Modern Library
* Keaton, Buster (with Charles Samuels), ''My Wonderful World of Slapstick'' (1960) Doubleday, (1982) Da Capo Press {{ISBN|0-306-80178-7}}
* Blesh, Rudi, ''Keaton'' (1966) The Macmillan Company {{ISBN|0-02-511570-7}}
* Lahue, Kalton C., ''World of Laughter: The Motion Picture Comedy Short, 1910–1930'' (1966) University of Oklahoma Press
* Lebel, Jean-Patrick, ''Buster Keaton'' (1967) A.S. Barnes

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{IMDb name|36}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Keaton, Buster}}</text>
      <sha1>8i3cf1l9kqw28m64a1c17gm5w8i8434</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Cagney</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44145</id>
    <revision>
      <id>406361</id>
      <parentid>402653</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3721" sha1="feccew10tozz8xz22zvuozgni74jhf8" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
}}

Ni '''James Francis Cagney, Jr.''' (Hulio 17, 1899{{spaced ndash}}Marso 30, 1986) ket maysa idi nga Amerikano nga aktor ken sumasala, iti entablado ken pelikula,&lt;ref&gt;Obituary ''Variety'', Abril 2, 1986.&lt;/ref&gt; ngem ti kaaduan nga impaktona ket iti pelikula. Ammo para iti kankanayon nga enerhetiko a panagpabpabuya, naisangayan nga estilo iti boses, ken ti nasayaat a tiempo iti panagpakatawa, isu ket nakaala iti pammadayaw ken dagiti nagruna a gunguna para kadagiti adu a kita iti panagpabpabuya.&lt;ref name=&quot;worldandi&quot;&gt;{{Cite news |last=Speck |first=Gregory |date =Hunio 1986 |title=From Tough Guy to Dandy: James Cagney |periodical =The World and I |volume=1 |page=319 |url=http://www.worldandi.com/public/1986/june/ar12.cfm |accessdate =Oktubre 17, 2008 |postscript=&lt;!--None--&gt;|archiveurl = https://web.archive.org/web/20080222124758/http://www.worldandi.com/public/1986/june/ar12.cfm |archivedate = Pebrero 22, 2008}}&lt;/ref&gt; Kasayaatan a nalaglagip isuna para iti panagpapelna kadagiti adu ti rupana a nainget a lallaki kadagiti sine a kas ti ''[[The Public Enemy]]'' (1931), ''[[Taxi!]]'' (1932), ''[[Angels with Dirty Faces]]'' (1938), ken ''[[White Heat]]'' (1949) ken nailimitado pay iti daytoy a pakaimatangan iti nasapsapa karerna.&lt;ref&gt;McGilligan, page 11&lt;/ref&gt; Idi 1999, isu ket inranggo ti [[American Film Institute]] a kas maikawalo iti listaana dagiti Kalatakan a Lallaki a Bida iti Klasiko a Sinema ti Hollywood.&lt;ref&gt;{{cite web |title=America's Greatest Legends |work=AFI's 100 Years...100 Stars |publisher=American Film Institute |year=2005 |url=http://www.afi.com/Docs/100Years/stars50.pdf |accessdate=Oktubre 13, 2015 }}&lt;/ref&gt; 

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograia ==
*{{cite book |last= Cagney |first= James |title=Cagney by Cagney|year=2005 |origyear=1976 |publisher=Doubleday |isbn=0-385-52026-3}}
*{{cite book|last=James|first=Florence|title=Fists Upon a Star: A Memoir of Love, Theater, and Escape from McCarthyism|year=2013|publisher=University of Regina Press|isbn=9780889772601|pages=44–46|url=http://www.uofrpress.ca/publications/Fists-Upon-a-Star|access-date=2016-03-08|archive-date=2013-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005021548/http://www.uofrpress.ca/publications/Fists-Upon-a-Star|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005021548/http://www.uofrpress.ca/publications/Fists-Upon-a-Star |date=2013-10-05 }}
*{{cite web |url=http://www.imagesjournal.com/issue03/infocus/stars7.htm |title= Some Historical Reflections on the Paradoxes of Stardom in the American Film Industry, 1910–1960: Part Six |accessdate=Marso 3, 2008 |last=Gallagher |first= Brian}}
*{{cite book|last=McCabe|first=John|authorlink=|title=Cagney|edition=Paperback|year=2002|publisher=Aurum Press|location=London |isbn = 1-85410-833-6}}
*{{cite book | last = McGilligan| first = Patrick|authorlink=| title = Cagney: The Actor as Auteur| url = https://archive.org/details/cagneyactorasaut0000mcgi| publisher=A. S. Barnes and Co., Inc. | year = 1975 | location = New York | isbn =0-498-01462-2}}
*{{cite book |last=Warren |first=Doug |author2=Cagney, James |title= Cagney: The Authorized Biography |origyear= 1983 |edition=Mass Market |year= 1986 |publisher=St. Martin's Press |location= New York |isbn= 0-312-90207-7}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline}}
* {{IBDB name|34200}}
* {{IMDb name|0000010}}
* {{Amg name|10165}}
* [http://film.virtual-history.com/person.php?personid=101 Dagiti retrato ken literatura]

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Cagney, James}}</text>
      <sha1>feccew10tozz8xz22zvuozgni74jhf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Claudette Colbert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44146</id>
    <revision>
      <id>406352</id>
      <parentid>405277</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3030" sha1="cagcnmpelaj9irnpdbtgicifvchzi49" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktres
| spouse  = [[Norman Foster (direktor)|Norman Foster]] (1928–1935)&lt;br&gt;Dr. Joel Pressman (1935–1968; aginggana idi pimusay ni Pressman)
}}

Ni '''Claudette Colbert''' ({{IPAc-en|k|oʊ|l|ˈ|b|ɛər}}; Septiembre 13, 1903 – Hulio 30, 1996) ket maysa idi a naiyanak idiay Pransia nga Amerikana nga aktres, ken bida a babai iti pelikula iti [[Hollywood]] para kadagiti dua  a dekada.

Inrugi ni Colbert ti karerna kadagiti produksion ti teatro ti Broadway iti las-ud dagiti tawen ti 1920, nagprogreso iti pelikula iti pannakapaduar-as dagiti agsasao a pelikula. Immuna a nainaig iti [[Paramount Pictures]],  kanungpalan a nagin-inut ni Colbert a napan a nagtrabaho a kas freelance nga aktres. Nangabak isuna ti [[Kalaingan nga Aktres (Oscar)|Kalaingan nga Aktres]] iti ''[[It Happened One Night]]'' (1934), ti immuna a babai a nakaaramid iti dayta a naiyanak iti ruar ti [[Amianan nga Amerika]], ken nakaawat pay kadagiti nominasion iti Gunguna iti Akademia para iti ''[[Private Worlds]]'' (1935) ken ''[[Since You Went Away]]'' (1944). Iti las-ud ti karerna, nagbida ni Colbert kadagiti ad-adu ngem innem a pulo a sine.  Isu ti kaaduan iti nailaklako a bida iti industria idi 1938 ken 1942.                                                                                 &lt;ref name=&quot;Pace&quot;&gt;{{cite news |last=Pace |first=Eric |title=Claudette Colbert, Unflappable Heroine of Screwball Comedies, is Dead at 92 |page=2 |url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9802E6D91439F932A05754C0A960958260 |date=Hulio 31, 1996 |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book |last=Finler |first=Joel W. |year=1989 |title=The Hollywood Story: Everything You Always Wanted to Know About the American Film Industry But Didn't Know Where to Look |publisher=Pyramid Books |ISBN=1-85510-009-6}}
* {{cite book |author=Haver, Ronald |year=1980 |title=David O. Selznick's Hollywood |url=https://archive.org/details/davidoselznicksh0000have_g4u7 |publisher=Bonanza Books |location=New York |ISBN=0-517-47665-7}}
* {{cite book |author=Jewell, Richard B. |author2=Harbin, Vernon |year=1982 |title=The RKO Story |publisher=Octopus Books |ISBN=0-7064-1285-0}}
* {{cite book |last=Quirk |first=Lawrence J. |year=1974 |title=Claudette Colbert An Illustrated Biography |url=https://archive.org/details/claudettecolbert0000quir |publisher=Crown Publishers |ISBN=0-517-55678-2}}
* {{cite book |last=Shipman |first=David |year=1970 |title=The Great Movie Stars: The Golden Years |url=https://archive.org/details/greatmoviestarst0000unse |publisher=Bonanza Books |location=New York |others=Library of Congress Catalogue Card Number 78-133803}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{IBDB name|35788}}
* {{IMDb name|1055}}
* {{Amg name|14003}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}} 
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Colbert, Claudette}}</text>
      <sha1>cagcnmpelaj9irnpdbtgicifvchzi49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gary Cooper</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44147</id>
    <revision>
      <id>406208</id>
      <parentid>362637</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2540" sha1="7t9kqiyc3dw0lu1ysastcrmi4zlpl4z" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
}}

Ni '''Gary Cooper''' (naiyanak a kas ni '''Frank James Cooper'''; Mayo 7, 1901 – Mayo 13, 1961) ket maysa idi nga Amerikano nga aktor iti pelikula nga ammo para iti , autentiko, ken saan unay a naibagbaga nga estilo iti panag-arte ken dagiti panagpabpabuya iti pelikula.Ti karerna ket nagpaut kadagiti tallo pulo ket lima a tawen, manipud idi 1925 aginggana iid 1960, ken mairaman mangiyuna a pnagpapelna kadagiti walopulo a pelikula. Isu ket nangruna idi nga aktor iti sine manipud idi patingga ti [[naulimek a pelikula|panawen ti naulimek a pelikula]] aginggana iti patingga ti nabalitokan a panawen ti [[Sinema ti Klasikal a Hollywood|Klasikal a Hollywood]]. Ti personana iti iskrin ket kaaduan a kinaykayat dagiti lallaki ken babbai, ken ti sakop ti panagpabpabuyana ket mangiraman kadagiti papel kadagiti kaaduana nangruna  akita ti sine. Ti abiliada ni Cooper a mangipakita iti bukodna  apersonalidad kadagit ikarakter nga inladawanna ket nagkontribusion iti pannakaiparanga a kas natural ken autentiko iti iskrin. Ti tinaltalinaayna a persona iti iskrin iti amin a paset ti karerna ket nangirepresenta iti umno a bannuar nga Amerikano.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book|last=Arce |first=Hector |title=Gary Cooper: An Intimate Biography |url=https://archive.org/details/garycooperintima00arce |publisher=William Morrow and Company |location=New York |year=1979 |isbn=978-0-688-0-3604-1}}
* {{cite book|last=Baker |first=Carlos |authorlink= |title=Ernest Hemingway: A Life Story |url=https://archive.org/details/ernesthemingwayl0000carl |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1969 |isbn=978-0-02-001690-8}}
* {{cite book|last=Benson |first=Nigel |title=Dunstable in Detail |publisher=The Book Castle |location=Dunstable, Bedfordshire, UK |year=1986 |isbn=978-0-950-97732-4}}
* {{cite book|last=Carpozi Jr. |first=George |title=The Gary Cooper Story |publisher=Arlington House |location=New Rochelle, New York |year=1970 |isbn=978-0-870-0-0075-1}}
* {{cite book|last=Conrad |first=Joseph |title=Lord Jim |url=https://archive.org/details/lordjimtale0000conr_p1w4 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=1992 |origyear=1900 |isbn=978-0-679-40544-3}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* {{Opisial a website}}
* {{IMDb name|11|Gary Cooper}}

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Cooper, Gary}}</text>
      <sha1>7t9kqiyc3dw0lu1ysastcrmi4zlpl4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joan Crawford</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44149</id>
    <revision>
      <id>406240</id>
      <parentid>405308</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4883" sha1="3oi4qwu353y37enzochvg9j3qstit1p" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktres
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1904|03|23}} (naisuppiatan)
| spouse = {{ubl
          | {{pannakiasawa|[[Douglas Fairbanks, Jr.]]&lt;br&gt;|1929|1933|reason=divorced}}
          | {{pannakiasawa|[[Franchot Tone]]&lt;br&gt;|1935|1939|reason=divorced}}
          | {{pannakiasawa|[[Phillip Terry]]&lt;br&gt;|1942|1946|reason=divorced}}
          | {{pannakiasawa|[[Alfred Steele]]&lt;br&gt;|1955|1959|reason=kalpasan ti ipupusay ni Steele}}
          }}
}}

Ni '''Joan Crawford''' (naiyanak a kas ni '''Lucille Fay LeSueur'''; Marso 23, 1904{{refn|group=Nota|Dagiti dadduma pay a listaan ket ilistada ti 1903, 1905, 1906 wenno 1908}}{{refn|name=birthyear|group=Nota|Ti tawen ti pannakaipasngay ni Crawford ket di naikeddeng gapu ta wan dagiti opisial a rehistro. Ti senso idi 1910 ket nagited iti tawenna idi Abril 1910 a kas lima a tawen.&lt;ref&gt;[http://www.myheritage.com/research?formId=census-us-1&amp;formMode=&amp;action=query&amp;exactSearch=0&amp;useTranslation=0&amp;colId=10132&amp;qname=Name+ln.Casson&amp;qlivedin=Event+et.livedin+ep.Comanche%2C%2F3Oklahoma 1910 United States Federal Census], myheritage.com&lt;/ref&gt; Tinunton ni Crawford ti 1908 (ti petsa iti panteonna), nupay kasta kaaduan kadagiti moderno a biograpo ket idakamatda ti 1904, 1905 ken 1906  a kas ti mabalin a tawtawen.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Thomas S. Hischak|title=The Oxford Companion to the American Musical:Theatre, Film, and Television: Theatre, Film, and Television|url=http://books.google.com/books?id=XbBz3C4Gr0EC&amp;pg=PA174|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533533-0|page=174}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mark Knowles|title=The Wicked Waltz and Other Scandalous Dances: Outrage at Couple Dancing in the 19th and Early 20th Centuries|url=http://books.google.com/books?id=XAzP__xv7CkC&amp;pg=PA233|year=2009|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-3708-5|page=233}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Liz Sonneborn|title=A to Z of American Women in the Performing Arts|url=http://books.google.com/books?id=Yf2741A_BkYC&amp;pg=PA43|year=2002|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0790-5|page=43}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Lawrence J. Quirk|author2=William Schoell|title=Joan Crawford: The Essential Biography|url=http://books.google.com/books?id=_yQtRavDvtUC&amp;pg=PA1|year=2002|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2254-0|page=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=James Robert Parish|title=The Hollywood Book of Extravagance: The Totally Infamous, Mostly Disastrous, and Always Compelling Excesses of America's Film and TV Idols|url=http://books.google.com/books?id=CJS5RL7eqdsC&amp;pg=PA72|year=2011|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-118-03902-1|page=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Time magazine |title=LIFE|url=http://books.google.com/books?id=N0gEAAAAMBAJ&amp;pg=PA45|date=Hunio 23, 1947|publisher=Time-Life Inc|page=45|issn=0024-3019}}&lt;/ref&gt;  Ni Christina ti anak a babai ni Joan Crawford, iti biograpia idi 1978 iti ''Mommie Dearest'', nainget a namindua a naibagbaga iti 1904:&lt;blockquote&gt;Iti publiko ti petsa ti pannakaipasngayna ket naireporta a kas Marso 23, 1908, ngem inbaga ni Appongko nga isu ket pudno a naiyanak idi 1904.&lt;ref name=&quot;Dearest&quot;&gt;{{cite book|author=Christina Crawford|title=Mommie Dearest|url=https://archive.org/details/mommiedearest00craw|year=1979|publisher=Berkley|isbn=978-0-425-04444-5}}&lt;/ref&gt;{{rp|20}}&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;Naiyanak idi ninanagko a kas ni Lucille LeSueur idiay San Antonio, Texas, idi 1904, ngem idi napay idiay Hollywood nagulbod iti tawenna ken binaliwanna ti tawen iti 1908.&lt;ref name=&quot;Dearest&quot;/&gt;{{rp|66}}&lt;/blockquote&gt;}} – Mayo 10, 1977), ket maysa idi nga [[Estados Unidos|Amerikana]] nga aktres iti pelikula ken telebision a nangrugi a kas sumasala ken showgirl iti entablado. Idi 1999, inranggo ti [[American Film Institute]] ni Crawford a maikasangapulo iti listaanda iti kalatakan a babai nga artista iti Sinema ti Klasiko a Hollywood.                                                                 .

== Dagiti nota ==
{{reflist|group=&quot;Nota&quot;}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*  {{cite book|last=Carr|first=Larry|title=Four Fabulous Faces:The Evolution and Metamorphosis of Swanson, Garbo, Crawford and Dietrich|url=https://archive.org/details/fourfabulousface0000carr|year=1970|publisher=Doubleday and Company|isbn=0-87000-108-6}}
* ''Just Joan: A Joan Crawford Appreciation'' by Donna Marie Nowak. Albany, BearManor Media 2010. {{ISBN|978-1-59393-542-9}}.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{IMDb name|1076}}
* {{IBDB name|88115}}
* {{amg name|15681}}
* {{Dmoz|Arts/People/C/Crawford,_Joan}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Crawford, Joan}}
[[Kategoria:1900 a tawtawen a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1977 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>3oi4qwu353y37enzochvg9j3qstit1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Dean</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44173</id>
    <revision>
      <id>406525</id>
      <parentid>376627</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:31:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3289" sha1="s2t7s4sqgxp73aczuhuyf46qzcfmr41" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
}}

Ni '''James Byron Dean''' (Pebrero 8, 1931&amp;nbsp;– Septiembre 30, 1955) ket maysa idi nga [[Estados Unidos|Amerikano]] nga aktor.&lt;ref&gt;Obituary ''Variety'', Oktubre 5, 1955.&lt;/ref&gt; Isu ket [[simbolo ti kultura]] ti pannakaalliaw dagiti agtutubo ken pannakaisina iti sosial, kas naiyebkas iti titulo ti kaaduan a narambakan apelikula ti ''[[Rebel Without a Cause]]'' (1955), nga isu ket nagbida a kas ni Jim Stark ti nariro nga agtutubo. Dagiti pay dua a sabali a papelna a nagiladawan iti kalatakna iti pelikula ket ti nagmaymaysa a ni Cal Trask iti ''[[East of Eden (pelikula)|East of Eden]]'' (1955) ken ti nakarit a katulong iti rantso a ni Jett Rink iti ''[[Giant (1956 pelikula)|Giant]]'' (1956). Ti napaut a dayaw ni Dean ken ti popularidadna ket naibatay kadagiti panangiladladawanna kadagitoy a tallo a pelikula.

Ti prematura nga ipupusay ni Dean iti pannakaidungpar ti karro ket nagsemento iti naisalaysayan a kasasaadna.&lt;ref name=&quot;lifemag&quot;&gt;{{cite news|title=Delirium over dead star|last=Goodman|first=Ezra|date=Septiembre 24, 1956|work=Life|pages=75–88|volume=41|issue=13}}&lt;/ref&gt; Isu ti immuna nga aktor ti nakaawat idi natayen iti nominasion ti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]] para iti [[Kalaingan nga Aktor (Oscar)|Kalaingan nga Aktor]], ken agtultuloy nga isu laeng ti aktor nga addaan kadagiti dua a nominasion a kas aktor idi nataydan.&lt;ref name=&quot;KidderOppenheim2008&quot;&gt;{{cite book|author1=David S. Kidder|author2=Noah D. Oppenheim|title=The Intellectual Devotional Modern Culture: Revive Your Mind, Complete Your Education, and Converse Confidently with the Culturati|url=https://books.google.com/books?id=9KOHEPbBBbIC&amp;pg=PA228|accessdate=21 Hulio 2013|date=14 Oktubre 2008|publisher=Rodale|isbn=978-1-60529-793-4|page=228|quote=Dean was the first to receive a posthumous Academy Award nomination for acting and is the only actor to have received two such posthumous nominations.}}&lt;/ref&gt; Idi 1999, inranggo ti [[American Film Institute]] isuna kas ti maika-18 a kalaingan a lalaki nga aktor iti sine iti Nabalitokan a Panawen ti Hollywood iti listaan ti [[AFI's 100 Years...100 Stars]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.afi.com/100Years/stars.aspx |title=AFI's 100 Years...100 Stars |publisher=American Film Institute}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Alexander, Paul: ''Boulevard of Broken Dreams: The Life, Times, and Legend of James Dean ''. Viking, 1994. {{ISBN|0-670-84951-0}}
* Bast, William: ''James Dean: A Biography''. Ballantine Books, 1956.
* {{cite book|last=Bast|first=William|title=Surviving James Dean|url=https://archive.org/details/isbn_9781569802984|location=New Jersey|publisher=Barricade Books|date=2006|isbn=1-56980-298-X}}
* Beath, Warren: ''Death of James Dean''. Grove Press, 1986. {{ISBN|0-394-55758-1}}
* Beath, Warren, with Wheeldon, Paula; James Dean in Death: A Popular Encyclopedia of a Celebrity Phenomenon, McFarland &amp; Co.,Inc., 2005. {{ISBN|0-7864-2000-6}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* {{DMOZ|Arts/Performing_Arts/Acting/Actors_and_Actresses/D/Dean%2C_James/}}
* {{IMDb name|15}}
* {{IBDB name|37665}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Dean, James}}</text>
      <sha1>s2t7s4sqgxp73aczuhuyf46qzcfmr41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Henry Fonda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44175</id>
    <revision>
      <id>406316</id>
      <parentid>362639</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2714" sha1="fl3unjniouai4pa6gzj1fa2j93mobpj" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
| spouse = {{pannakiasawa|[[Margaret Sullavan]] &lt;br&gt;|1931|1933|end=div}}&lt;br&gt;{{pannakiasawa|[[Frances Ford Seymour|Frances Seymour Brokaw]] &lt;br&gt;|1936|1950|end=aginggana idi pimmusay ni Brokaw}}&lt;br&gt;{{pannakiasawa|[[Susan Blanchard (socialite)|Susan Blanchard]] &lt;br&gt;|1950|1956|end=div}}&lt;br&gt;{{pannakiasawa|[[Afdera Franchetti]] &lt;br&gt;|1957|1961|end=div}}&lt;br&gt;{{pannakiasawa|Shirlee Fonda &lt;br&gt;|1965|1982|end=aginggana idi pimmusay ni Fonda}}
}}

Ni '''Henry Jaynes &quot;Hank&quot; Fonda''' (Mayo 16, 1905 – Agosto 12, 1982) ket maysa idi nga Amerikano nga aktor iti pelikula ken entablado&lt;ref&gt;Obituary ''Variety'', Agosto 18, 1982.&lt;/ref&gt; a nagpaut iti karerna kadagiti ad-adu ngem lima a dekada.

Ni Fonda ket nakaaramid iti nasapa a pannakaammona a kas aktor iti Broadway. Nagparang pay isuna kadagiti panangiladawanna iti drama idi 1938 iti [[White Plains, New York]] ken kaduana idi ni [[Joan Tompkins]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0867000/bio|title=Tim Dunleavy, Biography for Joan Tompkins|publisher=Internet Movie Data Base|accessdate=Enero 17, 2010}}&lt;/ref&gt; Immuna a nagparang idiay [[Hollywood]] idi 1935, ken simmayaat ti karerna kalpasan iti pannakainominadona iti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]] a kas ni [[Tom Joad]] iti ''[[The Grapes of Wrath (pelikula)|The Grapes of Wrath]]'', ti 1940 panangiyampon iti pelikula iti nobela ni [[John Steinbeck]] a maipanggep iti taga-[[Oklahoma]] a pamilia nga immalis a nagpalaud idi las-ud ti [[Dust Bowl]]. 

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book |author=Collier, Peter |title=The Fondas: A Hollywood Dynasty |url=https://archive.org/details/fondashollywoodd00coll_0 |publisher=Putnam |year=1991 |isbn=0-399-13592-8}}
* {{cite book |author=Fonda, Henry |title=Fonda: My Life |publisher=Fulcrum Publishing |year=1982 |isbn=0-453-00402-4}}
* {{cite book |author=Fonda, Jane |title=My Life So Far |url=https://archive.org/details/mylifesofar0000fond_c1c0 |publisher=Random House |year=2005 |isbn=0-375-50710-8}}
* {{cite book |author=Fonda, Peter |title=Don't Tell Dad |url=https://archive.org/details/donttelldadmemoi0000fond_r5r1 |publisher=Hyperion |year=1998 |isbn=0-7868-6111-8}}
* {{cite book |author=Houghton, Norris |title=But Not Forgotten: The Adventure of the University Players |url=https://archive.org/details/bwb_S0-CKS-524 |publisher=New York: William Sloane Associates |year=1951}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline}}
*{{IBDB name|40805}} 
*{{IMDb name|20}} 

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Fonda, Henry}}</text>
      <sha1>fl3unjniouai4pa6gzj1fa2j93mobpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jane Fonda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44177</id>
    <revision>
      <id>406228</id>
      <parentid>405285</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2277" sha1="7gaaf39vjquve5pemcimrm5zup0d0pn" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| spouse = {{pannakiasawa|[[Roger Vadim]] &lt;br&gt;|1965|1973|end=div}}&lt;br/&gt;{{pannakiasawa|[[Tom Hayden]] &lt;br&gt;|1973|1990|end=div}}&lt;br/&gt;{{pannakiasawa|[[Ted Turner]] &lt;br&gt;|1991|2001|end=div}}
}}

Ni '''Jane Fonda''' (naiyanak a kas ni '''Jayne Seymour Fonda''';&lt;ref&gt;{{cite book |title=Jane Fonda: An Intimate Biography |url=https://archive.org/details/janefondaintimat00davi |publisher=Dutton |year=1990 |isbn=9780525248880 |last=Davidson |first=Bill |page=[https://archive.org/details/janefondaintimat00davi/page/39 39] |quote=Jane was christened Jane Seymour Fonda and, as a child, was known as Lady Jane by her mother and everyone else.}}&lt;/ref&gt; {{Kabibiag|NAILINIA3}}) ket [[Estados Unidos|Amerikana]] nga aktres, mannurat, aktibista iti politika, dati a modelo iti moda ken [[guru]] iti kinasalun-at. Isu ket namindua a nangabak iti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]] ken namindua a beses a nangabak iti [[Dagiti Premio ti BAFTA|Premio BAFTA]]. Idi 2014, isunna ket nagungunaan iti [[AFI Life Achievement Award]] iti [[American Film Institute]].                                                                        .         

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* Andersen, Christopher. ''Citizen Jane''. 1990: Henry Holt and Company; {{ISBN|0-8050-0959-0}}.
* {{cite book|author=Collier, Peter|title=The Fondas: A Hollywood Dynasty|url=https://archive.org/details/fondashollywoodd00coll_0|publisher=Putnam|year=1991|isbn=0-399-13592-8}}
* Davidson, Bill. ''Jane Fonda: An Intimate Biography''. 1991: New American Library. {{ISBN|0-451-17028-8}}.
* Fine, Carla and Jane Fonda. ''Strong, Smart, and Bold: Empowering Girls for Life''. 2001: Collins; {{ISBN|0-06-019771-4}}.
* Fonda, Jane. ''[http://www.randomhouse.com/catalog/display.pperl?isbn=9780375507106 My Life So Far]'' (2005): Random House. {{ISBN|978-1-588-36478-4}}.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{Opisial a website}}
* {{IMDb name|0000404}}
* {{IBDB name|40806}}
* {{Worldcat id|lccn-n79-103680}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Fonda, Jane}}

[[Kategoria:Dagiti peminista manipud iti Estados Unidos]]</text>
      <sha1>7gaaf39vjquve5pemcimrm5zup0d0pn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Clark Gable</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44179</id>
    <revision>
      <id>406596</id>
      <parentid>362641</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2994" sha1="61hm3vnnxvbpfpgr2qzb7k1ulrh7jpz" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
| spouse = {{Plainlist|
* {{pannakiasawa|[[Josephine Dillon]]|1924|1930|end=div}}
* {{pannakiasawa|Maria Langham|1931|1939|end=div}}
* {{pannakiasawa|[[Carole Lombard]]|1939|1942|end=d.}}
* {{pannakiasawa|[[Sylvia Ashley]]|1949|1952|end=div}}
* {{pannakiasawa|[[Kay Williams]]&lt;br&gt;|1955}}
}}
}}

Ni '''Clark Gable''' (Pebrero 1, 1901 – Nobiembre 16, 1960) ket maysa idi nga Amerikano nga aktor iti pelikula, masansan a naibagbaga a kas &quot;Ti Ari ti Hollywood&quot; wenno simple laeng a kas &quot;Ti Ari&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |  url =http://m.huffpost.com/us/entry/1244759/| title =Clark Gable: King of Hollywood|publisher=The Huffington Post | accessdate =Abril 22, 2014 }}&lt;/ref&gt; Inrugi ni Gable ti karerna a kas aktor ti entablado ken nagparang a aks ekstra kadagiti naulimek a pelikula kadagiti baetan ti 1924 ken 1926, ken nagprogreso kadagiti mangsuporta a papel kadagiti pelikula para iti [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] iti 1931. Ti simmaruno a tawen, nakaal iti immuna a bida a papelna iti Hollywood ken nagbalin a bida a lalaki kadagiti ad-adu ngem 60 a pelikula kadagiti simmaruno a tallo a dekada.

Nangabak ni Gable iti [[Kalaingan nga Aktor (Oscar)|Kalaingan nga Aktor]] para iti ''[[It Happened One Night]]'' (1934), ken nainominado pay idi para kadagiti bida a papelna iti ''[[Mutiny on the Bounty (1935 pelikula)|Mutiny on the Bounty]]'' (1935) ken para iti kaaduan nga ammo a papelna a ka sni [[Rhett Butler]] iti [[epiko a pelikula|epiko]] ti ''[[Gone with the Wind (pelikula)|Gone with the Wind]]'' (1939).

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book|last=Essoe |first=Gabe |title=The Films of Clark Gable |url=https://archive.org/details/filmsofclarkgabl00esso |publisher=The Cidadel Press |location=Secaucus |year=1970 |isbn=978-0-8065-0011-9}}
* {{cite book|last=Harris |first=Warren G. |title=Clark Gable: A Biography |url=https://archive.org/details/clarkgablebiogra0000harr |publisher=Harmony Books |location=New York |year=2002 |isbn=978-0-609-60495-3}}
* {{cite book|last=Lewis |first=Judy |authorlink= |title=Uncommon Knowledge |url=https://archive.org/details/uncommonknowledg00lewi |publisher=Simon &amp; Schuster |location=New York |year=1994 |isbn=978-0-671-70019-5}}
* {{cite book|last=Spicer |first=Chrystopher J. |title=Clark Gable: Biography, Filmography, Bibliography |url=https://archive.org/details/clarkgablebiogra0000spic |publisher=McFarland &amp; Company |location=Jefferson |year=2002 |isbn=978-0-7864-1124-5}}
* {{cite book|last=Tornabene |first=Lyn |title=Long Live The King: A Biography of Clark Gable |url=https://archive.org/details/longlivekingbi00torn |publisher=Putnam |location=New York |year=1976 |isbn=978-0-399-11863-0}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{IMDb name|22}}
* {{IBDB name|67574}}

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Gable, Clark}}</text>
      <sha1>61hm3vnnxvbpfpgr2qzb7k1ulrh7jpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Whoopi Goldberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44180</id>
    <revision>
      <id>406288</id>
      <parentid>393951</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3108" sha1="swn1lwzxg16m4qezxgpfnb0wwt7sk5c" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL
| refs = yes
| background = aktres
| domestic_partner = [[Frank Langella]] (1996{{ndash}}2001)
| spouse = {{pannakiasawa|Alvin Martin|1973|1979|reason=divorced}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|David Claessen|1986|1988|reason=divorced}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|Lyle Trachtenberg|1994|1995|reason=divorced}}
}}

Ni '''Caryn Elaine Johnson''' {{Kabibiag|NAILINIA}},&lt;ref name=tvg&gt;{{cite news |title=Whoopi Goldberg |url=http://www.tvguide.com/celebrities/whoopi-goldberg/bio/179004/ |work=TV Guide |accessdate=Hulio 7, 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150708141255/http://www.tvguide.com/celebrities/whoopi-goldberg/bio/179004/ |archivedate=2015-07-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maysa a taudan, ti African American Registry, ket kinunada iti naikabil iti [http://www.aaregistry.org/historic_events/view/whoopi-goldberg-actress-comedian-tv-star Whoopi Goldberg] a naiyanak isuna idi 1949, a nagdakamat iti All Media Guide, a ti bukoddda nga [[AllMovie]] ket nangited iti Nobiembre 13, 1955, iti bukodda a naikabil iti [http://www.allmovie.com/artist/whoopi-goldberg-p27431 Whoopi Goldberg].&lt;/ref&gt; kaaduan nga ammo babaen ti naganna iti entablado iti '''Whoopi Goldberg''' ({{IPAc-en|ˈ|w|ʊ|p|i}}), ket Aprikana-Amerikana nga aktres, komediante, ken mangsangsangaili iti telebision. Isu ket nainominado kadagiti 13 a [[Premio Emmy]] para iti obrana iti telebision, ken maysa kadagiti manmano a tattao a nangabak iti [[Premio Emmy]], ken [[Premio Grammy]],  [[Pammadayaw nga Oscar|Oscar]], ken [[Premio Tony]]. Isu laeng ti maikadua a nangisit a babai iti pakasaritaan ti Gunguna ti Akademia a nangabak iti panag-akting iti Oscar.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book | last=Adams | first=Mary Agnes | title=Whoopi Goldberg: From Street to Stardom | url=https://archive.org/details/whoopigoldbergfr00adam | location=New York | publisher=Dillon Press | year=1993 | isbn=0-87518-562-2 }}
* {{cite book | last=Caper | first=William | title=Whoopi Goldberg: Comedian and Movie Star | url=https://archive.org/details/whoopigoldbergco00cape | location=Springfield, NJ | publisher=Enslow Publishers | year=1999 | isbn=0-7660-1205-0}}
* {{cite book | last=DeBoer | first=Judy | title=Whoopi Goldberg | url=https://archive.org/details/whoopigoldbergov00judy | location=Mankato, MN | publisher=The Creative Company | year=1999 | isbn=0-88682-696-9}}
* {{cite book | last=Gaines | first=Ann | title=Whoopi Goldberg | url=https://archive.org/details/whoopigoldberg00gain | location=Philadelphia | publisher=Chelsea House | year=1999 | isbn=0-7910-4938-8}}
* {{cite book | last=Parish | first=James Robert | title=Whoopi Goldberg: Her Journey from Poverty to Megastardom | url=https://archive.org/details/whoopigoldberghe00pari | location=Secaucus, NJ | publisher=Carol Publishing Group | year=1997 | isbn=1-55972-431-5}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Whoopi Goldberg}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{IBDB name|42457}}
* {{IMDb name|155}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Goldberg, Whoopi}}</text>
      <sha1>swn1lwzxg16m4qezxgpfnb0wwt7sk5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jack Nicholson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44196</id>
    <revision>
      <id>406467</id>
      <parentid>362645</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1717" sha1="6pd0ksgui04wu38srrcv7jhbmsa1wcw" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
| spouse  = Sandra Knight (a.1962, dib.68)
}}

Ni '''John Joseph''' &quot;'''Jack'''&quot; '''Nicholson''' {{Kabibiag|NAILINIA}} ket Amerikano nga aktor ken agpatpataud iti pelikula, ken ti karerna ket agpauten kadagiti gangani a 60 a tawen. Isu ket ammo para iti panangiladawan kadagiti nadumaduma a bida ken mangsuporta  a papel, a mairaman ti satiriko a komedia, romansia ken dagiti nangisit a panangiladawan ti managrag-o a sikopatiko a karkarakter. 

Dagiti 12 a nominasion iti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]] ni Nicholson ket mangaramid kaniana iti kaaduan a nainomido nga aktor iti pakasaritaan ti Akademia. Namindua a nangabaken ni Nicholson iti [[Kalaingan nga Aktor (Oscar)|Kalaingan nga Aktor]] , naminsan para iti drama ti ''[[One Flew Over the Cuckoo's Nest (pelikula)|One Flew Over the Cuckoo's Nest]]'' (1975) ken ti sabali ket para iti romantiko a komedia iti ''[[As Good as It Gets]]'' (1997). Isu ket nangabak pay iti [[Kalaingan a Mangsuporta nga Aktor (Oscar)|Kalaingan a Mangsuporta nga Aktor]] para iti komedia-drama iti ''[[Terms of Endearment]]'' (1983). Ni Nicholson ket maysa kadagiti tallo a lallaki nga aktor a nangabak kadagiti tallo a Premio ti Akademia.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book|last=Duncan|first=Paul|year=2003|title=Stanley Kubrick: The Complete Films |url=https://archive.org/details/stanleykubrickvi0000dunc|publisher=Taschen GmbH|isbn=978-3836527750}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
* {{IMDb name|197}}

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Nicholson, Jack}}</text>
      <sha1>6pd0ksgui04wu38srrcv7jhbmsa1wcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shirley Temple</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44243</id>
    <revision>
      <id>406336</id>
      <parentid>393555</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4004" sha1="80m2cgnmzw1ioie59n42l05zktgydwz" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktres
| spouse = {{pannakiasawa|[[John Agar]]|1945|1950|reason=divorced}}; 1 nga anak&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|[[Charles Alden Black]]|1950|2005|reason=pimmusay}}; 2 nga annak
}}

Ni '''Shirley Temple Black''' (nakayanakan a nagan ket '''Temple'''; Abril 23, 1928&amp;nbsp;– Pebrero 10, 2014) ket maysa idi nga Amerikana nga aktres iti pelikula ken telebision, kumakanata, sumasala, ken katulong iti publiko, ken kadayegan a kas kaaduan ti nailaklako iti pelikula nga artista manipud idi 1935 aginggana idi 1938.  Kas maysa a manakman, isu ket simrek iti politika ken nagbalin a diplomata, ken nagserbi a kas Embahador ti Estados Unidos iti Ghana ken kalpasanna iti Tsekoslobakia, ken kas Hepe ti Protokol ti Estados Unidos.

Inrugi ni Temple ti karerna iti pelikula idi 1932 idi agtawen iti tallo. Idi 1934, isu ket nakagun-od iti sangalubongan a kadayeg iti ''[[Bright Eyes (pelikula ti 1934)|Bright Eyes]]'', ti pelikula a naisangayan a naidesinio para kadagiti talentona. Isu ket nakaawat iti espesial a Gunguna ti Akademia para iti Ubbing idi Pebrero 1935 para kadagiti nasayaat a kontribusionna a kas bing nga agpabpabuya kadagiti agkuti a pelikula idi las-ud ti 1934, ken dagiti popular a pelikula  a kas ti  ''[[Curly Top (pelikula)|Curly Top]]'' ken ''[[Heidi (pelikula ti 1937)|Heidi]]'' ken sinaruno dagiti tawen idi las-ud ti tengnga aginggana  kadagiti tawen ti naladaw a 1930. Dagiti nalisensiaan a tagilako a nagipuonan iti nasayaat a pannakailadawanna ket mairaman dagiti munieka, pinggan, ken kawes. Bimassit ti popularidadna kadagiti sine idi naabotna iti agtutubobo.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Shirley Temple|url=http://www.biography.com/people/shirley-temple-9503798|work=biography.com|accessdate=Agosto 15, 2012}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book |author=Basinger, Jeanine |year=1993 |title=A Woman's View: How Hollywood Spoke to Women, 1930–1960 |url=https://archive.org/details/womansviewhowhol00basi |publisher=Wesleyan University Press |pages=262ff |isbn=0-394-56351-4}}
* {{cite book |author=Bogle, Donald |year=2001 |origyear=1974 |title=Toms, Coons, Mulattoes, Mammies, and Bucks: An Interpretive History of Blacks in American Films |url=https://archive.org/details/tomscoonsmulatto0004bogl |publisher=The Continuum International Publishing Group Inc. |pages=[https://archive.org/details/tomscoonsmulatto0004bogl/page/45 45]–52 |isbn=0-8264-1267-X}}
* {{cite book |author=Cook, James W. |author2=Glickman, Lawrence B. |author3=O'Malley, Michael |year=2008 |title=The Cultural Turn in U.S. History: Past, Present, and Future |publisher=University of Chicago Press |pages=186ff |isbn=978-0-226-11506-1}}
* {{cite journal |url=http://www.ejumpcut.org/archive/onlinessays/JC02folder/shirleytemple.html |author=Everett, Charles |year=2004 |origyear=1974 |title=Shirley Temple and the House of Rockefeller |journal=Jump Cut: A Review of Contemporary Media |volume= |issue=2 |pages=1, 17–20}}
* Kasson, John F. ''The Little Girl Who Fought the Great Depression: Shirley Temple and 1930s America'' (2014) [http://www.amazon.com/Little-Girl-Fought-Great-Depression/dp/0393240797/ Excerpt]
* {{cite book |editor=Thomson, Rosemarie Garland |year=1996 |title=Freakery: Cultural Spectacles of the Extraordinary Body |url=https://archive.org/details/freakerycultural0000unse |publisher=New York University Press |pages=[https://archive.org/details/freakerycultural0000unse/page/185 185]–203 |isbn=0-8147-8217-5}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{Opisial a website|http://www.shirleytemple.com/}}
* [http://www.shirleytemple.fr/ Website ni Shirley Temple iti Pranses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001446/http://www.shirleytemple.fr/ |date=2016-03-05 }}
* {{IMDb name|0000073}}
* {{Tcmdb name|id=190104|name=Shirley Temple}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Temple, Shirley}}</text>
      <sha1>80m2cgnmzw1ioie59n42l05zktgydwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mae West</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44251</id>
    <revision>
      <id>406302</id>
      <parentid>362654</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2183" sha1="mczk454kqheg6w7xvkiuunxypznofw8" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL
| refs = yes
| background = aktres
| spouse = Frank Szatkus, entablado a nagan iti ''Frank Wallace'' &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1911–43; nawaswas)&lt;/small&gt;
| partner = Paul Novak &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1954–80)&lt;/small&gt;
}}

Ni '''Mary Jane''' &quot;'''Mae'''&quot; '''West''' (Agosto 17, 1893 – Nobiembre 22, 1980)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cullen|first=Frank |author2=Hackman, Florence |author3=McNeilly, Donald |title=Vaudeville, Old &amp; New: An Encyclopedia of Variety Performers in America|url=https://archive.org/details/vaudevilleoldnew0001cull|publisher=Routledge|year=2007|page=1183|isbn=0-415-93853-8}}&lt;/ref&gt; ket maysa idi nga Amerikana nga aktres, kumakanta, dramaturgo, mannurat iti senario, ken simbolo ti sekso a nagpaut iti pagsapulanna iti pagliwliwaan kadagiti pito a dekada. Para iti kontribusionna iti sinema ti Amerika, inranggo ti [[American Film Institute]] ni West a kas maika-15 kadagiti kalatakan nga artista a babai iti klasiko a sinema ti Amerika.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book | first = Mae | last = West |title=Babe Gordon |year=1930 |publisher=The Macaulay Company}} (the novel on which ''The Constant Sinner'' was based)
* {{cite book | first = Mae | last = West |title=Diamond Lil |year=1932 |publisher=Caxton House}} (novelization of play)
* {{cite book | first = Mae | last = West |title=Goodness Had Nothing to Do with It |origyear=1959|year=1970 |publisher=Prentice-Hall}}
* {{cite book | first = Mae | last = West |title=Mae West on Sex, Health and ESP | url = https://archive.org/details/maewestonsexheal0000west |year=1975 |publisher=W. H. Allen |isbn=0-491-01613-1}}
* {{cite book | first = Mae | last = West |title=Pleasure Man |year=1975 |publisher=Dell Pub. Co}}
* {{cite book | first = Mae | last = West |author2=Joseph Weintraub  |title=The Wit and Wisdom of Mae West | url = https://archive.org/details/witwisdomofmaewe0000west |publisher=G. P. Putnam |year=1967}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{wikiquote-inline}}
{{Commons-nailinia}}
* {{IMDb name|922213}}
* {{tcmdb name|id=204532}}
* {{IBDB name|7476}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|West, Mae}}</text>
      <sha1>mczk454kqheg6w7xvkiuunxypznofw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robin Williams</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44254</id>
    <revision>
      <id>406376</id>
      <parentid>398272</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6610" sha1="h65nj9cufeulapgruw0nq46n30gnaa9" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL 
| refs = yes
| background = aktor
| spouse = {{ubl|{{pannakiasawa|Valerie Velardi&lt;br /&gt;1978|1988|reason=divorced}}|{{pannakiasawa|[[Marsha Garces]]&lt;br /&gt;|1989|2010|reason=divorced}}|{{pannakiasawa|Susan Schneider&lt;br /&gt;|2011|2014|reason=aginggana idi pimmusay ni Williams idi}}}}
}}
Ni '''Robin McLaurin Williams''' (Hulio 21, 1951&amp;nbsp;&amp;ndash;&amp;nbsp;Agosto 11, 2014)&lt;ref name=&quot;birth&quot;&gt;Sources conflict. The print biographies ''The Life and Humor of Robin Williams: A Biography'' and ''Robin Williams: A Biography'' give his birth year as 1952. ''The Robin Williams Scrapbook'' also gives a birth year as 1952, as does ''Encyclopædia Britannica''. Williams refers to himself as being &quot;55&quot; in an interview published July 4, 2007. {{cite news |title=Marriage 101 with Robin Williams |publisher=Canada.com |date=Hulio 4, 2007 |first=Katherine |last=Monk |url=http://www.canada.com/saskatoonstarphoenix/news/lifestyle/news/lifestyle/story.html?id=8b777192-8e77-464d-b8da-0cb90be40901&amp;k=1045 |access-date=2016-03-10 |archive-date=2012-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107142414/http://www.canada.com/saskatoonstarphoenix/news/lifestyle/news/lifestyle/story.html?id=8b777192-8e77-464d-b8da-0cb90be40901&amp;k=1045 |url-status=dead }} He also verifies his date of birth as July 21, 1951 in a fansite interview: Stuurman, Linda. [http://www.robin-williams.net/interviews/RWF/rwfinterview.php RWF talks with Robin Williams: Proost!], May 25, 2008.&lt;/ref&gt; ket maysa idi nga Amerikano nga aktor ken komediante. Nangrugi a kas komediante idiay [[San Francisco]] ken [[Los Angeles]] kadagiti tawen ti tengnga ti 1970, isu ket naipammadayawan iti panangiyuna ti iyu-ungar manen iti komedia idiay San Francisco. Kalpasan a dimmayeg a kas Mork iti sitcom  ti ''[[Mork &amp; Mindy]]'' (1978{{ndash}}82), napngipatakder isuna ti karer iti komedia ken pelikula. Isu ket ammo idi para iti kalaingna nga agimprobisado.&lt;ref&gt;{{Cite news|url = http://abcnews.go.com/Entertainment/norm-macdonald-met-robin-williams-funniest-man-world/story?id=24950575|title = When Norm Macdonald Met Robin Williams - 'The Funniest Man in The World'|last = Kahn|first = Mattie|date = Agosto 12, 2014|publisher = ABC News|accessdate = Oktubre 19, 2014|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140813070539/http://abcnews.go.com/Entertainment/norm-macdonald-met-robin-williams-funniest-man-world/story?id=24950575|archivedate = Agosto 13, 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url = http://www.bradenton.com/2014/08/11/5298510/robin-williams-funniest-man-alive.html|title = Robin Williams, 'funniest man alive,' dead at 63|last = Raab|first = Lauren|date = Agosto 11, 2014|work = The Bradenton Herald|accessdate = Oktubre 19, 2014|agency = Los Angeles Times|last2 = Parker|first2 = Ryan|last3 = Loomis|first3 = Nicky|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141025055825/http://www.bradenton.com/2014/08/11/5298510/robin-williams-funniest-man-alive.html|archivedate = 2014-10-25|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

Kalpasan ti immuna a pelikula iti musikal a komedia ti ''[[Popeye (pelikula ti 1980)|Popeye]]'' (1980), isu ket kimmaddua a nagbida kadagiti kaaduan a naipammadayan a pelikula, mairaman ti komedia-drama ti ''[[The World According to Garp (pelikula)|The World According to Garp]]'' (1982), ti komedia ti gubat ti ''[[Good Morning, Vietnam]]'' (1987), dagiti drama ti ''[[Dead Poets Society]]'' (1989) ken ''[[Awakenings]]'' (1990), ti komedia-drama ti ''[[The Fisher King]]'' (1991), ti pantasia nga animado a musikal ti ''[[Aladdin (pelikula ti Disney ti 1992)|Aladdin]]'' (1992), ti drama ti ''[[Good Will Hunting]]'' (1997), ken ti sikolohikal a thriller ti ''[[One Hour Photo]]'' (2002), ken dagiti pay nagballigi iti pinansia a kas ti pelikula ti ''[[Hook (pelikula)|Hook]]'' (1991), ti komedia ti ''[[Mrs. Doubtfire]]'' (1993), ti pantasia nga adbentura ti ''[[Jumanji]]'' (1995), ti komedia ti ''[[The Birdcage]]'' (1996),ken ti trilohia ti [[Night at the Museum (serye ti pelikula)|serye ti ''Night at the Museum'']].

Idi 1998, nangabak ni Williams iti [[Kalaingan a Mangsuporta nga Aktor (Oscar)|Kalaingan a Mangsuporta nga Aktor]] para iti panangiladawanna a kas ni Dr. Sean Maguire iti ''Good Will Hunting''.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book|title=The Life and Humor of Robin Williams: A Biography|url=https://archive.org/details/lifehumorofrobin0000davi|author=Jay David|publisher=Quill|location=New York|year=1999 |isbn=978-0-688-15245-1}}
* {{cite book|title=Robin Williams: A Biography|url=https://archive.org/details/robinwilliams00doug|author=Andy Dougan|publisher=Thunder's Mouth Press|year=1999 |isbn=978-1-56025-213-9}}
* {{cite book|title=The Robin Williams Scrapbook|url=https://archive.org/details/robinwilliamsscr0000spig|author=Stephen J. Spignesi|publisher=Carol Pub.|location=Secaucus, NJ|year=1997 |isbn=978-0-8065-1891-6}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite news|title=Special Edition: The Death of Robin Williams|work=Nightline |publisher=ABC News|date=Agosto 11, 2014|url=http://abc.go.com/shows/nightline/listing/2014-08/11-nightline-0811-special-edition-the-death-of-robin-williams}}
* {{cite news|title=The Life and Death of Robin Williams|work=2020|publisher=ABC News|date=Agosto 12, 2014|url=http://abc.go.com/shows/2020/listing/2014-08/11-2020-0812-the-life-death-of-robin-williams}}
* {{cite news|title=Robin Williams set up a 3-part trust fund for his kids amid money troubles before death|work=Business Insider|author=Weisman, Aly|date=Agosto 13, 2014|url=http://www.businessinsider.com/robin-williams-kids-trust-funds-2014-8}}
* {{cite news |title=Peter Travers on 9 of His Favorite Robin Williams Performances – Rolling Stone's film critic weighs in on the late actor and comedian's best work |url=http://www.rollingstone.com/movies/features/peter-travers-on-9-of-his-favorite-robin-williams-performances-20140812 |access-date=2016-03-10 |archive-date=2018-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206190255/https://www.rollingstone.com/movies/features/peter-travers-on-9-of-his-favorite-robin-williams-performances-20140812 |url-status=dead }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline}}
{{wikiquote-inline}}

* {{opisial a website|http://www.robinwilliams.com}}
* {{dmoz|Arts/Performing_Arts/Acting/Actors_and_Actresses/W/Williams%2C_Robin/}}
* {{IBDB name|88190}}
* {{IMDb name|0000245}}
* {{tcmdb name|206858}}
* {{Mojo name|robinwilliams}}
* {{Twitter|robinwilliams}} &lt;small&gt;(arkibo)&lt;/small&gt;

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Williams, Robin}}</text>
      <sha1>h65nj9cufeulapgruw0nq46n30gnaa9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toshiro Mifune</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44266</id>
    <revision>
      <id>406540</id>
      <parentid>396899</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1659" sha1="roe8jx09q4ttgwta3iz9jmcnrx8s851" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
}}

Ni {{nihongo|'''Toshiro Mifune'''|三船 敏郎|Mifune Toshirō|Abril 1, 1920 – Disiembre 24, 1997}} ket maysa idi a Hapon nga aktor a nagparang kadagiti gangani a 170 a pelikula. Isu ket kaaduan nga ammo para iti kolaborasionna  kadagiti 16 a pelikula (1948–65) kenni [[Akira Kurosawa]] kadagiti obra a kas ti ''[[Rashomon]]'', ''[[Seven Samurai]]'', ''[[The Hidden Fortress]]'', ''[[Throne of Blood]]'', ken ''[[Yojimbo (pelikula)|Yojimbo]]''. Inladawanna pay ni [[Musashi Miyamoto]] iti ''[[Samurai Trilogy]] ni [[Hiroshi Inagaki]], ''ken kas pay ni Lord Toranaga iti miniserye ti telebision ti [[NBC]] iti ''[[Shōgun (miniserye)|Shōgun]]. ''

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book| last  = Galbraith| first = Stuart, IV|authorlink = Stuart Galbraith IV| year = 2002| publisher = Faber &amp; Fabe| title = The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune| url  = https://archive.org/details/emperorwolf00galb| isbn     = 0-571-19982-8}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* [http://www.bfi.org.uk/features/kurosawa/mifune.html Toshiro Mifune: Biographical details and selected filmography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605223258/http://www.bfi.org.uk/features/kurosawa/mifune.html |date=2011-06-05 }} iti British Film Institute
* {{IMDb name|id=0001536|name=Toshirô Mifune}}
* {{Opisial a website|http://www.mifuneproductions.co.jp}} {{iti sao|ja}}
* {{jmdb name|0139060}} 

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Mifune, Toshiro}}</text>
      <sha1>roe8jx09q4ttgwta3iz9jmcnrx8s851</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Richard Burton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44282</id>
    <revision>
      <id>406498</id>
      <parentid>404190</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2194" sha1="okjr6irq1bvkkpol1fgh63d1vg25ws1" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
| dateformat = dmy
| spouse = [[Sybil Christopher|Sybil Williams]]&lt;br&gt;(a. 1949–1963, diborsio)&lt;br /&gt;[[Elizabeth Taylor]]&lt;br&gt;(a. 1964–1974; 1975–1976, diborsio)&lt;br /&gt;[[Suzy Miller]] (a. 1976–1982, diborsio)&lt;br /&gt;[[Sally Burton|Sally Hay]]&lt;br&gt;(a. 1983–1984; aginggana idi pimmusay ni Burton)
}}

Ni '''Richard Burton''', ({{IPAc-en|ˈ|b|ɜr|t|ən}}; 10 Nobiembre 1925{{spaced ndash}}5 Agosto 1984) ket maysa idi a [[Tatao a Gales|Gales]] nga aktor iti entablado ken sinema&lt;ref&gt;Obituary ''Variety'', 8 Agosto 1984&lt;/ref&gt; ken ammo iti nasayaat a baritono a bosesna ken ti talentona a kas aktor.&lt;ref name=&quot;Time Burton&quot;&gt;{{cite journal |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,954366,00.html |last=Clarke |first=Gerald |title=Show Business: The Mellifluous Prince of Disorder |journal=Time Magazine |date=20 Agosto 1984 |volume=124 |issue=8 |url-status=dead |accessdate=30 Septiembre 2013 |archive-date=2024-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516104741/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,954366,00.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nytobit&gt;{{cite news|url= http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/1110.html |last=Dowd |first=Maureen|authorlink=|title= Richard Burton, 58, is Dead; Rakish Stage and Screen Star |journal=New York Times |date=6 Agosto 1984 |url-status=live |accessdate=20 Mayo 2014}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Shipman, D. ''The Great Movie Stars: The International Years'', Angus &amp; Robertson 1982. {{ISBN|0-207-14803-1}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book|editor=Chris Williams|title=The Richard Burton Diaries |url=https://archive.org/details/richardburtondia0000burt|publisher=Yale University Press|first=Richard|last=Burton |year=2012|isbn=978-0300180107}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
* [http://www.richardburton.com Opisial a website ni Richard Burton]
* {{IBDB name|33844}}
* {{iobdb|Richard|Burton}}
* {{IMDb name|0000009}}
* {{tcmdb name|25920}}
* {{Screenonline name|id=472165}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Burton, Richard}}</text>
      <sha1>okjr6irq1bvkkpol1fgh63d1vg25ws1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sean Connery</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44380</id>
    <revision>
      <id>406423</id>
      <parentid>359633</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3275" sha1="8f6g0yob1l9a4382lzaocpr31i8ng9k" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL
| refs = yes
| background = aktor
| dateformat = dmy
| spouse = {{ubl|{{pannakiasawa|[[Diane Cilento]]|1962|1973}}|{{pannakiasawa|Micheline Roquebrune|1975}}}}
}}

Ni '''Thomas Sean Connery''' ({{IPAc-en|ˈ|ʃ|ɔː|n|_|ˈ|k|ɒ|n|ər|i}}; {{Kabibiag|NAILINIA3|dmy}}) ket ti retiro a [[Tattao nga Eskoses|Eskoses]] ng aaktor ken produser a nangabak iti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]], dua a [[BAFTA Awards]] (maysa iti daytoy ket [[BAFTA Academy Fellowship Award]]) ken tallo a [[Premio Nabalitokan a Globo|Nabalitokan a Globo]] (mairaman ti [[Premio Cecil B. DeMille]] ken [[Premio Henrietta#Dagiti premio ti nagretiro|Premio Henrietta]]). Isu ket kinabaliero babaen ni [[Isabel II]] idi Hulio 2000 kalpasan iti pannakaawatna iti [[Kennedy Center Honors|Pammadayaw ti Dentro Kennedy]] idiay Estados Unidos idi 1999.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.seanconnery.com/biography/knighthood|title=Official website's entry on 2000 knighthood|publisher=seanconnery.com|accessdate=29 Septiembre 2007}}&lt;/ref&gt;

Ni Connery ket kaaduan nga ammo para iti panangiladawanna ti karakter ni [[James Bond (karakter|James Bond]], isu ket nagbida kadagiti pito a pelikula ti Bond kadagiti baetan ti 1962 ken 1983.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4799550.stm|title=Profile: Sean Connery|publisher=BBC News|accessdate=19 Marso 2007|date=12 Marso 2006}}&lt;/ref&gt; Idi 1988, nangabak ni Connery ti [[Premio Oscar para iti Kalaingan a Mangsuporta nga Aktor]] para iti papelna iti ''[[The Untouchables (pelikula)|The Untouchables]]''. Ti karerna iti pelikula ket mairaman pay dagiti pelikula a kas ti ''[[Marnie (pelikula)|Marnie]]'', ''[[The Name of the Rose (pelikula)|The Name of the Rose]]'', ''[[The League of Extraordinary Gentlemen (pelikula)|The League of Extraordinary Gentlemen]]'', ''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'', ''[[The Hunt for Red October (pelikula)|The Hunt for Red October]]'', ''[[Highlander (pelikula)|Highlander]]'', ''[[Murder on the Orient Express (pelikula ti 1974)|Murder on the Orient Express]]'', ''[[Dragonheart]]'', ken ''[[The Rock (pelikula)|The Rock]]''.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
*{{cite book|title=Hollywood Hunks and Heroes|url=https://archive.org/details/hollywoodhunkshe0000cohe|last1=Cohen|first1=Susan|last2=Cohen|first2=Daniel|isbn=0-671-07528-4|oclc=12644589|location=New York City, New York|year=1985|publisher=Exeter Books|page=[https://archive.org/details/hollywoodhunkshe0000cohe/page/33 33]}}
*{{cite book|last=Sellers|first=Robert|title=Sean Connery: A Celebration|url=https://books.google.com/books?id=360dAQAAIAAJ|accessdate=14 Hulio 2011|date=Disiembre 1999|publisher=Robert Hale|isbn=978-0-7090-6125-0}}
*{{cite book|last=Yule|first= Andrew|title=Sean Connery: Neither Shaken Nor Stirred|url=https://archive.org/details/seanconneryneith0000yule|publisher= Little, Brown Book Group|year=1992|isbn=978-0-7515-4097-0}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Sean Connery}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{Opisial a website|http://www.seanconnery.com}}
* {{IMDb name|125}}
* {{IBDB name|23802}}
* {{Tcmdb name|37918}}
* {{Mojo name|seanconnery}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Connery, Sean}}</text>
      <sha1>8f6g0yob1l9a4382lzaocpr31i8ng9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peter O'Toole</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44471</id>
    <revision>
      <id>406399</id>
      <parentid>321152</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2801" sha1="9c8dd7u35cd7bw6tm7morwjcuke8x4u" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
| dateformat = dmy
| spouse = [[Siân Phillips]] (1959–1979; diborsio); 2 nga annak a babai
| partner = Karen Brown; 1 nga anak a lalaki
}}

Ni '''Peter Seamus O'Toole''' &lt;ref name=loitering&gt;{{cite book|last=O'Toole|first=Peter|pages=[https://archive.org/details/loiteringwithint0000otoo_l5l1/page/n15 6], 10|title=Loitering With Intent|url=https://archive.org/details/loiteringwithint0000otoo_l5l1|location=London|publisher=Macmillan London Ltd|year=1992|isbn=1-56282-823-1}}&lt;/ref&gt; ({{IPAc-en|oʊ|ˈ|t|uː|l}}; 2 Agosto 1932 – 14 Disiembre 2013) ket maysa idi a Briton-Irlandes nga aktor iti entablado ken pelikula. Isu ket nagbasa idiay [[Royal Academy of Dramatic Art]], ken nangrugi a nagtrabaho iti teatro, ken nakagun-od iti pannakabigbig a kas [[William Shakespeare|Shakespeareano]] nga aktor iti [[Bristol Old Vic]] ken iti English Stage Company, sakbay a napan iti pelikula idi 1959.

Isu ket nakagun-od iti sangalubongan a pannakabigbig babaen ti panagiladawan a kas ni [[T. E. Lawrence]] iti ''[[Lawrence of Arabia (fpelikula)|Lawrence of Arabia]]'' (1962) a nakagun-odanna iti immuna a nominsion iti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]]. Isu ket nakaawat pay kadagiti pito a nominasion ti Oscar – para iti ''[[Becket (pelikula ti 1964)|Becket]]'' (1964), ''[[The Lion in Winter (pelikula ti 1968)|The Lion in Winter]]'' (1968), ''[[Goodbye, Mr. Chips (pelikula ti 1969)|Goodbye, Mr. Chips]]'' (1969), ''[[The Ruling Class (pelikula)|The Ruling Class]]'' (1972), ''[[The Stunt Man]]'' (1980), ''[[My Favorite Year]]'' (1982), ken ''[[Venus (pelikula)|Venus]]'' (2006) – ken agtnegngel iti rekord para iti kaaduan a nominasion iti Gunguna ti Akademia iti panag-akting a saan a nangabak. Isu ket nangabak kadagiti uppat a [[Golden Globe Award|Premio Nabalitokan a  Globo]], maysa a [[British Academy Film Awards|British Academy Film Award]], ken maysa a [[Primetime Emmy Award]]. Idi 2002, ni O'Toole ket nagungunaan idi iti [[Premio Honorario (Oscar)|Honorario a Gunguna ti Akademia]], a ti naisangayan a taentona ket nakaited iti pakasaritaan ti sinema kadagiti kaaduan a nakalalagip a karakter.&lt;ref name=oscars&gt;{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&amp;displayType=1&amp;BSCategoryExact=1651&amp;BSFromYear=75|title=The Official Academy Awards Database: Peter O'Toole|publisher=The Academy of Motion Picture Arts and Sciences|accessdate=4 Nobiembre 2015}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Peter O'Toole}}
* {{IBDB name|54982}}
* {{IMDb name|0000564}}
* {{tcmdb name|143825}}
* {{Screenonline name|id=473484}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Otoole, Peter}}</text>
      <sha1>9c8dd7u35cd7bw6tm7morwjcuke8x4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Greta Garbo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44564</id>
    <revision>
      <id>406326</id>
      <parentid>376693</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3171" sha1="1l8enuqz2f4rykg865uirnhpitpwfxc" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL
| refs = yes
| background = aktres
| dateformat = dmy
}}

Ni '''Greta Garbo''', nayanak a kas ni '''Greta Lovisa Gustafsson''' ({{IPA-sv|ˈgre:ˈta lʊˈvi:ˈsa ˈgɵstafˈsɔn}} 18 Septiembre 1905 – 15 Abril 1990), ket maysa idi a Sueko nga aktres iti pelikula, sangalubongan nga aktres ken simbolo kadagiti tawen ti 1920 ken 1930. Ni Garbo ket namitlo idi a nainomido para iti [[Kalaingan nga Aktres (Oscar)|Kalaingan nga Aktres]] ken nakaawat iti honorario idi 1954 para iti &quot;nailuminado ken dagiti di malipatan a panagpabpabuya .&quot; Idi 1999, inranggo ti [[American Film Institute]] ni Garbo a maikalima itilistaanda kadagiti kalatakan a babbai nga artista iti sinema ti Klasiko a Hollywood kalpasan ni [[Katharine Hepburn]], [[Bette Davis]], [[Audrey Hepburn]], ken [[Ingrid Bergman]].

Inrugi ni Garbo ti karerna iti sekondario a papel iti Sueko a pelikula idi 1924 iti ''[[The Saga of Gosta Berling]]''. Ti panangiladawanna ket nakaala iti panangikaskaso ni [[Louis B. Mayer]], ti ehekutibo a hepe ti [[Metro-Goldwyn-Mayer]] ([[MGM]]), ken isu met ti nangiyeg kaniana idiay [[Hollywood]] idi 1925. Dagus met isuna a nakaala kadagiti panagkayat iti immuna a naulimek a pelikulana, ti ''[[Torrent (pelikula ti 1926)|Torrent]]'' nga immuna a naipabuya idi 1926; kalpasan ti maysa a tawen, ti panangiladawanna iti ''[[Flesh and the Devil]]'', ti maikatlo a sinena ket isu ti nakaaramidanna a kas sangalubongan nga artista.{{sfn|Vieira|2005|p=38}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{Cite book|last=Bainbridge|first=John|title=Garbo|year=1955|publisher=Doubleday|location=Garden City, NY|edition=Umuna|oclc=1215789|url=https://books.google.com/books?id=HsxZAAAAMAAJ|accessdate=22 Hulio 2010|pages=256 pages|no-pp=y}}
** {{Cite book|last=Bainbridge|first=John|author-mask=2|title=Garbo|year=1971|publisher=Holt, Rinehart &amp; Winston|location=New York|edition=Umuna|type=reissued|isbn=978-0-03-085045-5|url=https://books.google.com/books?id=0tFqQgAACAAJ|accessdate=22 Hulio 2010|pages=320 pages|no-pp=y}}
* {{Cite journal|last=Bainbridge|first=John|title=The Great Garbo|journal=Life|date=10 Enero 1955a|url=https://books.google.com/books?id=NVQEAAAAMBAJ&amp;pg=PA84|accessdate=22 Hulio 2010}}
* {{Cite journal|last=Bainbridgefirst=John|title=The Great Garbo: Part Two: Greta's Haunted Path to Stardom|journal=Life|date=17 Enero 1955b|url=https://books.google.com/books?id=HlQEAAAAMBAJ&amp;pg=PA76|accessdate=22 Hulio 2010}}
* {{Cite journal|last=Bainbridge|first=John|title=The Great Garbo: Part Three: The Braveness to Be Herself|journal=Life|date=24 Enero 1955c|url=https://books.google.com/books?id=61MEAAAAMBAJ&amp;pg=PA112|accessdate=22 Hulio 2010}}
* {{Cite book|last=Vieira|first=Mark A.|title=Greta Garbo: A Cinematic Legacy|url=https://archive.org/details/gretagarbocinema0000viei|year=2005|publisher=Harry A. Abrams|location=New York|isbn=978-0-8109-5897-5}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{amg name|25821}}
* {{IMDb name|1256}}
* {{tcmdb name|id=68274|name=Greta Garbo}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Garbo, Greta}}</text>
      <sha1>1l8enuqz2f4rykg865uirnhpitpwfxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maximilian Schell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44573</id>
    <revision>
      <id>406590</id>
      <parentid>362663</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1984" sha1="4b52gb9zii5a9svrqe7hcq3jtd1svu5" xml:space="preserve">{{Infobox person
| background   = aktor
| name         = Maximilian Schell
| image        = Maximilian Schell - 1970-1.jpg
| caption      = Ni Schell idi 1970
| birth_date   = {{Petsa ti pannakaipasngay|1930|12|8|df=yes}}
| birth_place  = [[Vienna]], [[Republika ti Umuna nga Austria|Austria]]
| death_date   = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|2014|2|1|1930|12|8|df=yes}}
| death_place  = [[Innsbruck]], [[Austria]]
| spouse       = [[Natalya Andrejchenko]] (1985–2005)&lt;br /&gt;[[Iva Mihanovic]] (2013–2014; aginggana idi pimmusay ni Schell)
| children     = Anastasia Schell (1989)
| relatives    = [[Maria Schell]] (kabsat a babai, pimmusayen)
| nationality  = Austriano], Suiso
| occupation   = Aktor, mannuraty ti senario, direktor, produser, mangimaton ti produksion
| years_active = 1955–2014
}}

Ni '''Maximilian Schell''' (8 Disiembre 1930 – 1 Pebrero 2014) ket maysa idi nga Austriano ken Suiso&lt;ref&gt;{{cite book|last= Johnstone|first= Iain|title=The Arnhem Report: The story behind A Bridge Too Far|url= https://archive.org/details/arnhemreport0000john|year=1977|isbn=0-352-39775-6|quote=I'm Swiss, but I was born in Austria.}}&lt;/ref&gt; nga aktor ti entablado ken pelikula, mannurat, direktor ken produser kadagiti bukodna a pelikula. Isu ket nangabak iti [[Kalaingan nga Aktor (Oscar)|Kalaingan nga Aktor]] para iti Amerikano a pelikula ti 1961 iti ''[[Judgment at Nuremberg]]'', ti maikadua a papelna iti pelikula iti Hollywood.  Dagiti nagannak kaniana ket nairamramanda kadagiti arte ken dimmakkel a napalikmutan kadagiti panangiladawan ken literatura. Bayat idi isuna ket ubing, ti pamiliana ket napanda idiay Vienna idi 1938 idi intipon ti Nazi nga Alemania ti Austria, ken nagtaengda idiay Zurich, Suisa.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* {{IMDb name|0001703}}
* {{IBDB name|59263}}

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Schell, Maximilian}}</text>
      <sha1>4b52gb9zii5a9svrqe7hcq3jtd1svu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Republika ti Artsakh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44732</id>
    <revision>
      <id>406262</id>
      <parentid>372964</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5899" sha1="rr82qy8lbe0n85ab1ipmk3d8uuc5o9h" xml:space="preserve">{{Maipapan||sapasap a pakasaritaan ken heograpia ti maisuppiatan a lugar|Nagorno-Karabakh}}

{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Republika ti Artsakh
|common_name = Artsakh
|native_name = {{small|{{lang|hy|Արցախի Հանրապետություն}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|hy|{{lang|hy-Latn|Artsakhi Hanrapetut’yun}}}}}}
|image_flag = Flag of Artsakh.svg
|image_coat = Emblem of the Republic of Artsakh.svg
|national_anthem = {{patubo a nagan|hy|[[Azat u ankakh Artsakh|Ազատ ու Անկախ Արցախ]]|italics=off}}&lt;br /&gt;{{lower|0.1em|''Azat u Ankakh Artsakh''}} {{nbsp|2}}{{small|(transliterasion)&lt;br /&gt;''Free and Independent Artsakh''}}
|image_map = Nagorno-Karabakh Republic (orthographic projection).svg
|capital = [[Stepanakert]]
|coordinates = {{Coord|39|52|N|46|43|E|type:city}}
|largest_city = kapitolio
|official_languages = [[Pagsasao nga Armenio|Armenio]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a [[republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Artsakh|Presidente]]&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
|leader_name1 = [[Bako Sahakyan]]
|leader_title2 = [[Presidente ti Nailian nga Asemblia ti Artsakh|Presidente ti Nailian nga Asemblia]]
|leader_name2 = [[Ashot Ghulian]]
|legislature = [[Nailian nga Asemblia ti Nagorno-Karabakh|Nailian nga Asemblia]]
|sovereignty_type = Wayawaya {{nobold|manipud iti [[Kappon ti Sobiet]]}}
|established_event1 = Deklarasion
|established_date1 = 2 Septiembre 1991&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zürcher |first=Christoph |authorlink=:de:Christoph Zürcher |title=The Post-Soviet Wars: Rebellion, Ethnic Conflict, and Nationhood in the Caucasus |url=https://archive.org/details/postsovietwarsre0000zrch |year=2007 |publisher=New York University Press |location=New York |isbn=978-0-8147-9709-9 |page=[https://archive.org/details/postsovietwarsre0000zrch/page/168 168] |edition=[Online-Ausg.].}}&lt;/ref&gt;
|established_event2 = Pannakabigbig
|established_date2 = 3 a di kammeng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
|area_km2 = 11458
|area_rank =
|area_sq_mi = 4424 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water =
|population_estimate =
|population_census = 150,932&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stat-nkr.am/hy/2010-11-24-10-40-02/597--2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416093350/http://www.stat-nkr.am/hy/2010-11-24-10-40-02/597--2015 |url-status=dead |archive-date=16 Abril 2016 |title=ԼՂՀ 2015Թ. ՄԱՐԴԱՀԱՄԱՐԻ ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՕՊԵՐԱՏԻՎ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ|publisher=STAF NKRE |date=30 Marso 2016 |accessdate=30 Marso 2016}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year =
|population_census_year = 2015
|population_density_km2 =
|population_density_sq_mi = &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank =
|GDP_PPP = $1.6-bilion
|GDP_PPP_year = 2010
|GDP_PPP_rank = n/a
|GDP_PPP_per_capita = $3,657 (2015 kark.)
|GDP_PPP_per_capita_rank = n/a
|Gini =  &lt;!--number only--&gt;
|Gini_year = 
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini_ref = 
|Gini_rank =
|HDI =  &lt;!--number only--&gt;
|HDI_year = 
|HDI_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI_ref = 
|HDI_rank =
|currency = {{unbulleted list
  | [[Dram ti Artsakh]]
  | [[Dram ti Armenia]]
 }}
|currency_code = AMD
|time_zone = [[Oras ti Armenia|AMT]]
|utc_offset = +4
|utc_offset_DST = +4
|time_zone_DST = ''Saan a mapaliiw''
|drives_on = kanawan
|calling_code = +374 47&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
|cctld = [[.am]], [[.հայ]] &lt;small&gt;(''de facto'')&lt;/small&gt;
|footnote_a = Ipalubos ti batay-linteg &quot;ti nawaya a panagusar kadagiti sabali a pagsasao a naiwarwaras kadagiti populasion&quot;.
|footnote_b = Daulo ti estado ken daulo ti gobierno, kalpasan idi nawaswas ti puesto ti kangrunaan a ministro kalpasan ti reperendum ti batay-linteg.
|footnote_c = +374 97 para kadagiti mobile a telepono.
|status = [[Listaan dagiti estado nga addaan iti limitado a pannakabigbig|Masuppiatan]]&lt;br /&gt;[[Internasional a pannakabigbig ti Artsakh|Bigbigen babaen dagiti 3 a di kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
}}

Ti '''Republika ti Artsakh''' ({{lang-hy|Արցախի Հանրապետություն}} ''{{lang|hy-Latn|Arts'akhi Hanrapetut'yun}}''),&lt;ref&gt;{{cite news |title=Artsakh Votes for New Constitution, Officially Renames the Republic |url=http://armenianweekly.com/2017/02/21/artsakh-votes-for-new-constitution-officially-renames-the-republic/ |work=Armenian Weekly |date=21 Pebrero 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171017194928/https://armenianweekly.com/2017/02/21/artsakh-votes-for-new-constitution-officially-renames-the-republic/ |archivedate=17 Oktubre 2017  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://nkr.am/en/constitution/9/ |title=Constitution |publisher=Nagorno Karabakh Republic Ministry of Foreign Affairs |accessdate=23 Hulio 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161023103331/http://www.nkr.am/en/constitution/9/ |archivedate=23 Oktubre 2016 }}&lt;/ref&gt; wenno simple laeng nga '''Artsakh''', kadawyan nga ammo iti dati a nagan iti '''Republika ti Nagorno-Karabakh'''  idi baetan ti 1991 ken 2017, ket ti [[Listaan dagiti estado nga addaan iti limitado a pannakabigbig|estado nga addaan iti limitado a pannakabigbig]] idiay [[Abagatan a Kaukaso]]. Ti rehion ket kaauduan a matagtagitao babaen dagiti Armenio ken ti kangrunaan a pagsasao ket ti Armenio. Ti Artsakh ket mangtengngel iti kaaduan a teritorio iti dati a [[Nawaya nga Oblast ti Nagorno-Karabakh]] ken dagiti dadduma a nakapalikmut a lugar, ken mangited daytoy iti pagbeddengan iti [[Armenia]] iti laud, ken ti ti [[Iran]] iti abagatan. Ti kapitoliona ket ti [[Stepanakert]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{wikivoyage-inline|Nagorno-Karabakh}}
{{commonscat-inline|Nagorno-Karabakh Republic}}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Republika ti Artsakh| ]]
[[Kategoria:Nagorno-Karabakh]]</text>
      <sha1>rr82qy8lbe0n85ab1ipmk3d8uuc5o9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Akrotiri ken Dhekelia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44738</id>
    <revision>
      <id>406611</id>
      <parentid>334657</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5339" sha1="d57pdfmxqfdsdxt5g3n5wqemb6ti6qz" xml:space="preserve">{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = {{nowrap|Luglugar ti Naturay a Kuartel}} ti {{nowrap|Akrotiri ken Dhekelia}}
|native_name = Ακρωτήρι και Δεκέλεια
|common_name = Akrotiri ken Dhekelia
|linking_name = Luglugar ti Naturay a Kuartel ti Akrotiri ken Dhekelia
|image_map = Akrotiri and Dhekelia in United Kingdom.svg
|map_width=250px
|map_caption = Lokasion ti Akrotiri ken Dhekelia (&lt;small&gt;nalabbasit&lt;/small&gt;)
|image_map2 = Cyprus SBAsInRed.png
|map2_width=250px
|map_caption2 = Lokasion ti Akrotiri ken Dhekelia (&lt;small&gt;derosas&lt;/small&gt;)&lt;br /&gt;iti [[Heograpia ti Cyprus|Cyprus]] (&lt;small&gt;derosas, kolordapo ken beige&lt;/small&gt;)
|demonym = Akrotiko-Dhekeliko
|official_languages = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]
|languages_type = Dadduma pay a pagsasao
|languages = [[Pagsasao a Griego|Griego]], [[Griego a Tsipriota]], [[Turko a Tsipriota]], [[Pagsasao a Turko|Turko]]
|image_symbol = Flag of the United Kingdom.svg{{!}}border
|symbol_width = 125px
|symbol_type = [[Wagayway ti Nagkaykaysa a Pagarian]]
|capital = {{nowrap|[[Episkopi Cantonment]]}}
|largest_settlement = kapitolio
|largest_settlement_type = kadakkelan a pagtaengan
|status = [[Teritorio ti Ballasiw-taaw ti Britania]]
|government_type = Luglugar ti Naturay a Kuartel babaen ti [[batay-linteg a monarkia]]
|leader_title1 = [[Monarkia ti Nagkaykaysa a Pagarian|Monarko]]
|leader_name1 = [[Isabel II]]
|leader_title2 = Administrador
|leader_name2 = [[Air Vice-Marshal]] Mike Wigston (Komander, [[Dagiti Puersa ti Britania ti Cyprus]], ''ex&amp;nbsp;officio'')
|leader_title3 = Akinrebbeng a [[Gobierno ti Nagkaykaysa a Pagarian|ministro ti Nagkaykaysa a Pagarian]]
|leader_name3 = {{nowrap|Phillip Hammond [[Sekretario ti Estado para iti Salaknib|MP]]}}
|legislature = Administrasion ti SBA
|sovereignty_type = Nabangon
|sovereignty_note = in 1960
|area_km2 = 254
|area_sq_mi = 98 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_estimate ={{unbulleted list |7,700 a Tsipriota |8,000 a personel ti militar ti Britania ken dagiti pamiliada}}
|population_density_km2 = 
|population_density_sq_mi = &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = 
|currency = [[Euro]]
|currency_code = EUR
|time_zone = [[Oras ti Akindaya nga Europa|EET]]
|utc_offset = +2
|time_zone_DST = [[Oras ti Kalgaw ti Akindaya nga Europa|EEST]]
|utc_offset_DST = +3
|drives_on = kanigid
|calling_code = [[+357]]
}}

Ti '''Akrotiri ken Dhekelia''' ({{lang-el|Ακρωτήρι και Δεκέλεια}}, {{transl|el|''Akrotiri kai Dekeleia''}}), opisial a ti '''Luglugar ti Naturay a Kuartel ti Akrotiri ken Dhekelia''', ket ti [[Teritorio ti Ballasiw-taaw ti Britania]] iti [[Heograpia ti Cyprus|isla ti Cyprus]]. Ti Luglugar, a mairaman ti kuartel ken dagiti dadduma a daga, kettinagikua babaen ti Britania, babaen ti tulag wayawaya idi 1960, nagtulagan ken pinirmaan babaen ti Nagkaykaysa a Pagarian, [[Gresia]], [[Turkia]] ken dagiti representatibo manipud kadagiti Griego ken Tsipriota-Turko a komunidad, a nangited iti wayawaya ti [[Balangat a Kolonia]] ti Cyprus. Ti teritorio ket agserbi iti maysa a nangruna a papel a kas estasion para iti [[intelehensia ti seniales]] ken mangited iti nangruna nga estratehiko a paset ti panagala iti komunikasion ken panagsiim iti network ti Nagkaykaysa a Pagarian iti Mediteraneo ken Tengnga a Daya.

Ti teritorio ket buklen dagiti dua a lugar. Ti maysa ket ti Akrotiri ({{lang-el|Ακρωτήρι}} {{IPA-el|akroˈtiri|}}; {{lang-tr|Ağrotur}}), wenno ti ''Akinlaud a Lugar ti Naturay a Kuartel'' (''WSBA''), a mangiraman dagiti dua a nangruna a kuartel ti [[RAF Akrotiri]] ken [[Episkopi Cantonment]], ken mainayon pay iti amin a [[Akrotiri (purok)|distrito ti Purok ti Akrotiri]] (mairaman ti [[Limassol Salt Lake]]) ken dagiti parte dagiti sangapulo ket maysa a dadduma a purok ken dagiti dadduma a distrito ti purok.&lt;ref&gt;Kitaen ti mapa iti [http://www.sbaadministration.org/home/ao_akrotiri_maps.htm Akrotiri Area Office page] on SBA Administration website&lt;/ref&gt; Ti sabali a Lugar ket ti [[Dhekelia Cantonment]] ({{lang|el|Δεκέλεια}} {{IPA-el|ðeˈceʎa|}}; {{lang|tr|Dikelya}}), wenno ti ''Akindaya a Lugar ti Naturay a Kuartel'' (''ESBA''), a mangiraman ti kuartel iti [[Estasion Ayios Nikolaos|Ayios Nikolaos]] ken dagiti pay parte dagiti duapulo ken dua a distrito ti purok.&lt;ref&gt;Kitaen ti mapa iti [http://www.sbaadministration.org/home/ao_dhekelia_maps.htm Dhekelia panid ti Opisian ti Lugar] iti website ti Administrasion ti SBA&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book |last=Fouskas |first=Vassilis K. |year=2003 |title=Zones of Conflict: U.S. Foreign Policy in the Balkans and the Greater Middle East |url=https://archive.org/details/zonesofconflictu0000fous |location= |publisher=Pluto Press |pages=[https://archive.org/details/zonesofconflictu0000fous/page/93 93], 111 |isbn=0-7453-2030-9 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Akrotiri and Dhekelia}}
* {{wikiatlas|Akrotiri and Dhekelia|Akrotiri ken Dhekelia}}
* {{CIA World Factbook link|ax|Akrotiri}}
* {{CIA World Factbook link|dx|Dhekelia}}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{coord|34|35|N|32|59|E|type:city|display=title}}

{{DEFAULTSORT:Akrotiri And Dhekelia}}
[[Katgeoria:Akrotiri ken Dhekelia| ]]
[[Kategoria:Cyprus| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]</text>
      <sha1>d57pdfmxqfdsdxt5g3n5wqemb6ti6qz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Osaka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44786</id>
    <revision>
      <id>406363</id>
      <parentid>403068</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11792" sha1="fn0f6x3m7gfgrzeddykcswdvjj3bmxz" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = Osaka
| native_name             = {{nobold|大阪市}}
| native_name_lang        = ja
| official_name           = Siudad ti Osaka 
| settlement_type         = [[Dagiti siudad a naidesignado babaen ti ordinansia ti gobierno ti Hapon|Naidesignado a siudad]]
&lt;!-- images, nickname, motto ---&gt;
| image_skyline           = Osaka montage.jpg
| imagesize               =
| image_alt               =
| image_caption           = 
| image_flag              = Flag of Osaka, Osaka.svg
| flag_alt                = 
| image_seal              = Emblem of Osaka, Osaka.svg
| seal_alt                =
| image_shield            =
| shield_alt              =
| image_blank_emblem      =
| nickname                =
| motto                   =
&lt;!-- maps and coordinates ------&gt;
| image_map               = Osaka in Osaka Prefecture Ja.svg
| map_alt                 =
| map_caption             = Lokasion ti Osaka idiay [[Prepektura ti Osaka]]
| pushpin_map             = Hapon
| pushpin_label_position  = &lt;!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_map_caption     = &amp;nbsp;
| coordinates             = {{coord|34|41|38|N|135|30|8|E|region:JP|display=inline,title}}
| coor_pinpoint           = &lt;!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --&gt;
| coordinates_footnotes   = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
&lt;!-- location ------------------&gt;
| subdivision_type        = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]]
| subdivision_name        = Hapon
| subdivision_type1       = [[Listaan dagiti rehion ti Hapon|Rehion]]
| subdivision_name1       = [[Rehion ti Kansai|Kansai]]
| subdivision_type2       = [[Dagiti prepektura ti Hapon|Prepektura]]
| subdivision_name2       = [[Prepektura ti Osaka]]
| subdivision_type3       =
| subdivision_name3       =
&lt;!-- established ---------------&gt;
| established_title       = &lt;!-- Settled --&gt;
| established_date        =
| founder                 =
| named_for               =
&lt;!-- seat, smaller parts -------&gt;
| seat_type               = &lt;!-- defaults to: Seat --&gt;
| seat                    =
&lt;!-- government type, leaders --&gt;
| government_footnotes    = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| leader_party            =
| leader_title            = Mayor
| leader_name             = Hirofumi Yoshimura (ORA)
| leader_title1           =
| leader_name1            = &lt;!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --&gt;
&lt;!-- display settings  ---------&gt;
| total_type              = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
| unit_pref               = Metric
&lt;!-- area ----------------------&gt;
| area_magnitude          = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt;
| area_footnotes          = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| area_total_km2          = 223.00
| area_land_km2           =
| area_water_km2          =
| area_water_percent      =
| area_note               =
&lt;!-- elevation -----------------&gt;
| elevation_footnotes     = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| elevation_m             =
&lt;!-- population ----------------&gt;
| population_footnotes    = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| population_total        = 2691185
| population_rank         = [[Listaan dagiti siudad ti Hapon babaen ti populasion|Maika-3]]
| population_as_of        = Enero 1, 2015
| population_density_km2  = auto
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;japan2&quot;/&gt;
| population_metro        = 19303000
| population_est          =        
| population_demonym      = &lt;!-- demonym, ie. Liverpudlian for someone from Liverpool --&gt;
| population_note         =
&lt;!-- time zone(s) --------------&gt;
| timezone1               = [[Pagalagadan nga Oras ti Hapon]]
| utc_offset1             = +9
| timezone1_DST           =
| utc_offset1_DST         =
&lt;!-- postal codes, area code ---&gt;
| postal_code_type        =
| postal_code             =
| area_code_type          = &lt;!-- defaults to: Area code(s) --&gt;
| area_code               =
&lt;!-- blank fields (section 1) --&gt;
| blank_name_sec1         = Dagiti simbolo ti siudad
| blank1_name_sec1        = - Kayo
| blank1_info_sec1        = [[Sakura]]
| blank2_name_sec1        = - Sabong
| blank2_info_sec1        = [[Pansy]]
| blank3_name_sec1        =
| blank3_info_sec1        =
| blank4_name_sec1        =
| blank4_info_sec1        =
| blank5_name_sec1        =
| blank5_info_sec1        =
| blank6_name_sec1        =
| blank6_info_sec1        =
| blank7_name_sec1        =
| blank7_info_sec1        =
&lt;!-- blank fields (section 2) --&gt;
| blank_name_sec2         = Numero ti telepono
| blank_info_sec2         = 06-6208-8181
| blank1_name_sec2        = Adres
| blank1_info_sec2        = 1-3-20 Nakanoshima, Kita-ku, Ōsaka-shi, Ōsaka-fu&lt;br/&gt;530-8201
&lt;!-- website, footnotes --------&gt;
| website                 = {{URL|www.city.osaka.lg.jp}}
| footnotes               =
}}

Ti {{nihongo|'''Osaka'''|大阪市|Ōsaka-shi}} ({{IPA-ja|oːsaka}}; {{Audio|ja-Osaka.ogg|dengngen}}) ket ti [[Dagiti siudad a naidesignado babaen ti ordinansia ti gobierno ti Hapon|naidesignado a siudad]] idiay [[Rehion ti Kansai]] ti Hapon. Daytoy ti kapitolio a siudad ti [[Prepektura ti Osaka]] ken ti kadakkelan a komponente ti Metropolitano a lugar ti [[Keihanshin]], ti [[Listaan dagiti metropolitano a lugar ti Hapon babaen ti populasion|maikadua a kadakkelan a metropolitano a lugar]] idiay Hapon ken maysa kadagiti [[Listaan dagiti urbano a lugar babaen ti populasion|kadakkelan]] iti lubong nga agraman kadagiti sumurok a 19 a riwriw nga agtataeng. Mabirukan iti sabangan ti [[Karayan Yodo]] idiay [[Luek Osaka]], ti Osaka ket ti maikadua a kadakkelan a siudad babaen ti populasion ti panawen ti aldaw kalpasan ti dagiti 23 a barrio ti Tokyo ken ti [[Listaan dagiti siudad ti Happon babaen ti populasion|maikatlo a kadakkelan a siudad]] babaen ti populasion ti panawen tirabii kalpasan dagiti [[Dagiti espesial a barrio ti Tokyo|23 nga espesial a barrrio ti Tokyo]] ken [[Yokohama]] idiay Hapon, ken agserbi a kas sentro ti ekonomia.

Naipakasaritaan daytoy a kas pagtagilakuan a siudad, ti Osaka ket ammon a kas ti {{Nihongo|&quot;kusina ti pagilian&quot;|天下の台所|tenka no daidokoro}} ken nagserbi a kas sentro ti panagtagilako ti bagas idi las-ud ti [[Paset ti panawen ti Edo]].&lt;ref name=&quot;osakahist&quot;&gt;{{cite web |title=Historical Overview, the City of Osaka official homepage |url=http://www.city.osaka.lg.jp/contents/wdu020/english/for_tourists/c_historical_overview.html |accessdate=2009-03-21 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090322141953/http://www.city.osaka.lg.jp/contents/wdu020/english/for_tourists/c_historical_overview.html |archivedate=2009-03-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322141953/http://www.city.osaka.lg.jp/contents/wdu020/english/for_tourists/c_historical_overview.html |date=2009-03-22 }} Navigate to the equivalent Japanese page (大阪市の歴史 タイムトリップ20,000年 (History of Osaka, A timetrip back 20,000 years))[http://www.city.osaka.jp/city/history/history.html/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226221108/http://www.city.osaka.jp/city/history/history.html |date=2009-02-26 }} for additional information.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Aprodicio A. Laquian 2005 27&quot;&gt;{{cite book |author=Aprodicio A. Laquian |title=Beyond metropolis: the planning and  governance of Asia's mega-urban regions |url=https://archive.org/details/beyondmetropolis0000laqu |publisher=Woodrow Wilson Center Press
|location=Washington, D.C |year=2005 |page=[https://archive.org/details/beyondmetropolis0000laqu/page/n62 27] |isbn=0-8018-8176-5 |oclc= |doi=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;edited by James L. McClain and Wakita Osamu 1999 67&quot;&gt;{{cite book |author= James L. McClain and Wakita Osamu |title=Osaka, the  merchants' capital of early modern Japan |publisher=Cornell University Press
|location=Ithaca, N.Y |year=1999 |page=67 |isbn=0-8014-3630-3 |oclc= |doi=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Robert C. Hsu 1999 327&quot;&gt;{{cite book |author=Robert C. Hsu |title=The MIT encyclopedia of the Japanese economy
|url=https://archive.org/details/mitencyclopediao0000hsur |publisher=MIT Press |location=Cambridge, Mass |year=1999 |page=[https://archive.org/details/mitencyclopediao0000hsur/page/327 327] |isbn=0-262-08280-2
|oclc= |doi=}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;japan2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/pdf/2019all.pdf |title=Table 2.10 Population of Three Major Metropolitan Areas |publisher=Statistics Bureau of Japan |page=21|access-date=Nobiembre 26, 2019}}&lt;/ref&gt;

}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Gerstle, C. Andrew. ''Kabuki Heroes on the Osaka Stage 1780-1830'' (2005).
* Hanes, Jeffrey. ''The City as Subject: Seki Hajime and the Reinvention of Modern Osaka'' (2002) [http://www.questia.com/read/105859766?title=The%20City%20as%20Subject%3a%20%20Seki%20Hajime%20and%20the%20Reinvention%20of%20Modern%20Osaka online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513171856/http://www.questia.com/read/105859766?title=The%20City%20as%20Subject%3a%20%20Seki%20Hajime%20and%20the%20Reinvention%20of%20Modern%20Osaka |date=2012-05-13 }}
* Hauser, William B. &quot;Osaka: a Commercial City in Tokugawa Japan.&quot; ''Urbanism past and Present'' 1977-1978 (5): 23-36.
* Hein, Carola, et al. ''Rebuilding Urban Japan after 1945.'' (2003). 274 pp.
* Hotta, Chisato.  &quot;The Construction of the Korean Community in Osaka between 1920 and 1945: A Cross-Cultural Perspective.&quot;  PhD dissertation U. of Chicago 2005. 498 pp.  DAI 2005 65(12): 4680-A. DA3158708  Fulltext: ProQuest Dissertations &amp; Theses
* Lockyer, Angus. &quot;The Logic of Spectacle C. 1970,&quot; ''Art History,'' Sept 2007, Vol. 30 Issue 4, p571-589, on the international exposition held in 1970
* McClain, James L. and Wakita, Osamu, eds.  ''Osaka: The Merchants' Capital of Early Modern Japan.'' (1999). 295 pp.  [http://www.questia.com/read/103760551?title=Osaka%2c%20the%20Merchant's%20Capital%20of%20Early%20Modern%20Japan online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513031100/http://www.questia.com/read/103760551?title=Osaka%2C%20the%20Merchant%27s%20Capital%20of%20Early%20Modern%20Japan |date=2012-05-13 }}
* ''Michelin Red Guide Kyoto Osaka Kobe 2011'' (2011)
* Najita, Tetsuo.  ''Visions of Virtue in Tokugawa Japan: The Kaitokudo Merchant Academy of Osaka.'' (1987). 334 pp.  [http://www.questia.com/read/34221399?title=Visions%20of%20Virtue%20in%20Tokugawa%20Japan%3a%20The%20Kaitokudo%20Merchant%20Academy%20of%20Osaka online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513171901/http://www.questia.com/read/34221399?title=Visions%20of%20Virtue%20in%20Tokugawa%20Japan%3a%20The%20Kaitokudo%20Merchant%20Academy%20of%20Osaka |date=2012-05-13 }}
* Rimmer, Peter J. &quot;Japan's World Cities: Tokyo, Osaka, Nagoya or Tokaido Megalopolis?&quot; ''Development and Change'' 1986 17(1): 121-157. {{ISSN|0012-155x}}
* Ropke, Ian Martin. ''Historical Dictionary of Osaka and Kyoto.'' (1999) 273pp
*  Ruble, Blair A.  ''Second Metropolis: Pragmatic Pluralism in Gilded Age Chicago, Silver Age Moscow, and Meiji Osaka.'' (2001). 464 pp.
* Torrance, Richard. &quot;Literacy and Literature in Osaka, 1890-1940,&quot; ''The Journal of Japanese Studies'' 31#1 (Winter 2005), pp.&amp;nbsp;27–60 in Project Muse

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline|Osaka}}
* [http://www.city.osaka.lg.jp/contents/wdu020/english/ Opisial a website ti Siudad ti Osaka] {{iti sao|en}}
* [http://www.osaka-info.jp/en/ Opisial a Tarabay ti Turista ti Osaka]

{{Dagiti Metropolitano a siudad ti Hapon}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Hapon-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Osaka| ]]
[[Kategoria:Dagiti siudad ti Prepektura ti Osaka]]
[[Kategoria:Dagiti siudad a naidesignado babaen ti ordinansia ti gobierno ti Hapon]]</text>
      <sha1>fn0f6x3m7gfgrzeddykcswdvjj3bmxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44838</id>
    <revision>
      <id>406461</id>
      <parentid>402905</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6718" sha1="ietgmocje2o1o7tmddc05fbdmzjs4rj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name       = Manama
|native_name         = المنامة ''al-Manāmah''
|image_skyline       =
|nickname            =
|image_flag          =
|image_caption       = Panorama ti Manama
|image_seal          =
|pushpin_map         = Bahrain
|mapsize             =
|map_caption         = Lokasion ti Manama idiay Bahrain.
|subdivision_type   = Pagilian
|subdivision_name   = [[Bahrain]]
|subdivision_type1  = [[Gobernorato ti Bahrain|Gobernorato]]
|subdivision_name1  = Kapitolio
|leader_title       = Gobernador
|leader_name        = Hisham Bin Abdulrahman Bin Mohammed Al Khalifa
|area_magnitude     =
|area_total_km2     = 30
|area_land_km2      =
|area_water_km2     =
|population_as_of   = 2010
|population_metro   = 329510
|population_total   = 157474
|area_metro_km2     =
|population_density_km2 = auto
|timezone           = GMT+3
|timezone_DST       =
|coordinates        = {{coord|26|13|N|50|35|E|region:BH|display=inline,title}}
|elevation_m        =
|website            = [http://www.capital.gov.bh/ Opisial a website]
|footnotes          =
}}
Ti '''Manama''' ({{lang-ar|المنامة}} ''{{transl|ar|Al Manāma}}'') ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti [[Bahrain]], daytoy ket addaan iti agarup a populasion iti 157,000 a tattao. Napauten daytoy a nangruna a sentro ti pagtagilakuan idiay [[Golpo Persiano]], ti Manama ket pagtaengan dibersio a populasion.  Kalpasan dagiti paset ti panawen ti turay dagiti [[Portugal]] ken [[Iran|Persia]] ken dagiti panagrukma manipud kadagiti agturturay a dinastia ti [[Kamara ti Saud|Saudi Arabia]] ken [[Al Said|Oman]], bukod a nangbangon ti Bahrain iti maysa a [[naturay nga estado|nawaya a pagilian]] idi las-ud ti maika-19 a siglo.

Uray no dagiti agdama a singin a siudad ti Manama ken [[Muharraq]] ketagparangda a naggiddan a napundar kadagiti tawen ti 1800,{{sfn|Ben Hamouche|2008|p=185}} nadaydayeg ti Muharraq gapu ti depensa a lokasionna ken isu nga idi ti kapitolio ti Bahrain aginggana idi 1921. Ti Manama ket nagbalin a kapitolio ti pagtagilakuan, ken isu idi daytoy ti ruangan iti nangruna nga [[Isla Bahrain]]. {{sfn|Ben Hamouche|2008|p=186}} Idi maika-20 a siglo, ti baknang iti lana ti Bahrain ket timmulong a nagpapardas nga idadakkelna ken dagidi tawen ti 1990, ti naituntunos a ganetget iti dibersipikasion ket nakaiturongan ti panagpadakkel dagiti sabali nga industria ken timmulong a nangbaliw ti Manama iti maysa a nangruna a sentro idiay [[Tengnga a Daya]]. Ti Manama ket naidesignado idi a kas maysa a kapitolio ti kutura ti Arabo para idi tawen ti 2012 babaen ti [[Liga ti Arabo]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.manamaculture2012.bh/en/ |title=Manama Capital of Arab Culture 2012 |access-date=2016-04-14 |archive-date=2012-02-28 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20120228152538/http://www.manamaculture2012.bh/en/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20120228152538/http://www.manamaculture2012.bh/en/ |date=2012-02-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.moc.gov.bh/en/MinistryNews/News/January2012/Name,6222,en.html |title=Ministry of Culture: Manama as the Bahraini Capital of Arab Culture |access-date=2016-04-14 |archive-date=2014-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911220834/http://www.moc.gov.bh/en/MinistryNews/News/January2012/Name%2C6222%2Cen.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911220834/http://www.moc.gov.bh/en/MinistryNews/News/January2012/Name%2C6222%2Cen.html |date=2014-09-11 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
*{{note|a}}Palgrave, W.G, ''[https://archive.org/details/narrativeofyear02palg Personal Narrative of a Year's Journey through Central and Eastern Arabia (1862–1863)]'', vol. II, Macmillan &amp; Co., London, 1866.
*{{cite book|last=Room|first=Adrian|title=Placenames of the world : origins and meanings of the names for over 5000 natural features, countries, capitals, territories, cities and historic sights|year=1997|publisher=McFarland|location=Jefferson, North Carolina|isbn=978-0-7864-1814-5|url=https://books.google.com/books?id=PzIer-wYbnQC&amp;lpg=PA223}}
*{{cite book|last=Fuccaro|first=Nelida|title=Mapping the transnational community: Persians and the space of the city in Bahrain, c. 1869–1937|year=2005|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-33135-7}}
*{{cite book|last=Ben Hamouche|first=Mustapha|title=Manama: The Metamorphosis of an Arab Gulf City|year=2008|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-12821-1|url=https://books.google.com/books?id=O8Zz-2AtuIwC&amp;}}
*{{cite book|last=Al-Nabi|first=Mohammed Noor|title=The History of Land Use and Development in Bahrain|year=2012|publisher=Information Affairs Authority|isbn=9789995801298|url=http://www.housing.gov.bh/en/PublicationsLibrary/6681%20book%20resized.pdf|access-date=2016-04-14|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001195649/http://www.housing.gov.bh/en/PublicationsLibrary/6681%20book%20resized.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001195649/http://www.housing.gov.bh/en/PublicationsLibrary/6681%20book%20resized.pdf |date=2018-10-01 }}
*{{cite book|last=Dumper|first=Michael|last2=Bruce |first2=Estanley E. |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|url=http://www.scribd.com/doc/28301049/Cities-Middle-East-Africa}}
*{{cite book|last=Rice|first=Michael|title=Traces of Paradise: The Archaeology of Bahrain, 2500 BC to 300 AD|year=2005|publisher=.B.Tauris|isbn=978-1-86064-742-0|url=https://books.google.com/books?id=Y6KeP3v79MQC&amp;pg=PA128 }}
*{{cite book|last=Larsen|first=Curtis E.|title=Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society|year=1983|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-46906-5|url=https://books.google.com/books?id=Q65mRSPPU6UC}}
*{{cite book|last=Fuccaro|first=Nelida|title=Histories of City and State in the Persian Gulf: Manama Since 1800|url=https://archive.org/details/historiesofcitys0000fucc|year=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-51435-4}}
*{{cite book|last=Shirawi|first=May Al-Arrayed|title=Education in Bahrain – 1919–1986, An Analytical Study of Problems and Progress|url=http://etheses.dur.ac.uk/6662/1/6662_3966.PDF?UkUDh:CyT|year=1987|publisher=Durham University}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
*{{wikivoyage-inline|Manama}}
*{{Opisial a website|http://www.capital.gov.bh}}

{{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Bahrain-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Manama| ]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Portugal]]</text>
      <sha1>ietgmocje2o1o7tmddc05fbdmzjs4rj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muscat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44856</id>
    <revision>
      <id>406602</id>
      <parentid>399688</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11425" sha1="ne1a59akzrz7c76pek7nb5y459rqzco" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = Muscat
| other_name              = {{transl|ar|Masqaṭ}}
| settlement_type         = Metropolis
| native_name             = {{lang|ar|مَسْقَط}}
| native_name_lang        = ar
| official_name           = &lt;!-- if different from name --&gt;
| image_skyline           = MuscatRoadGate.jpg
| image_flag              = Flag of Muscat.svg
| image_alt               =
| image_caption           =  Ruangan ti Muscat
| image_shield            = 
| nickname                =
| motto                   =
| image_map               =
| map_caption             =
| pushpin_map             = Oman
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_map_caption     = Lokasion ti Muscat idiay Oman
| coordinates             = {{coord|23|35|20|N|58|24|30|E|region:OM|display=inline,title}}
| government_type         = [[Patingga a monarkia]]
|subdivision_type         = Pagilian
|subdivision_name         = {{wagayway|Oman}}
|subdivision_type1        = [[Dagiti probinsia ti Oman|Gobernorato]]
|subdivision_name1        = Muscat
|leader_title             = [[Sultan]]
| leader_name             = [[Haitham bin Tariq Al Said]]
| area_footnotes          = 
| area_magnitude          = 
| area_land_km2           = 273.9
| area_metro_km2          = 3797
| population_as_of        = 2019
| population_density_km2  = 450
| population_density_sq_mi = 
| population              = 76,344 (wilayat)&lt;ref name=&quot;National Centre for Statistics and Information&quot;&gt;{{Cite web |title=Population |url=https://data.gov.om/OMPOP2016/population |access-date=Agosto 31, 2020 |website=National Centre for Statistics and Information |language=en |archive-date=2022-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423172856/https://data.gov.om/OMPOP2016/population |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
1,421,409 (gobernorato)&lt;ref name=&quot;National Centre for Statistics and Information&quot;/&gt;
| population_metro       = 1,720,000&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Country Profile - Oman |url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=OMAN |website=UNdata |language=en}}&lt;/ref&gt;
| website                = [http://www.mm.gov.om/Default.aspx Muscat Municipality]
| footnotes              = 
| utc_offset             = +4
| timezone               = [[Pagalagadan nga Oras ti Golpo|GST]]
}}
Ti '''Muscat''' ({{lang-ar|مسقط}}, {{transl|ar|''Masqaṭ''}} {{IPA-ar|ˈmasqatˤ|pron}}) ket ti [[kapitolio]] ti [[Oman]]. Daytoy ket tugaw pay ti gobierno ken ti kadakkelan a siudad iti [[Muscat (gobernorato)|Gobernorato ti Muscat]]. Segun ti Nailian a Sentro para kadagiti Estadistika ken Pakaammo (NCSI), ti dagup a populasion ti Gobernorato ti Muscat ket nakaabot iti 1.4 a riwriw manipud idi Septiembre 2018.&lt;ref name=&quot;ncsi.gov.om&quot;&gt;{{Cite web |date=2015-06-29 |title=The Population of the Sultanate by the End of May 2015 |url=http://www.ncsi.gov.om/News/Pages/NewsCT_20150628133452428.aspx |website=National Centre for Statistics and Information |language=en |access-date=2016-04-15 |archive-date=2017-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804014554/https://www.ncsi.gov.om/News/Pages/NewsCT_20150628133452428.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti metropolitano a lugar ket umabot iti agarup a {{pagbaliwen|3500|km2|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{Cite book |publisher=Ministry of Education, Sultanate of Oman |language=ar |script-title=ar:الدراسات الاجتماعية}}&lt;/ref&gt; ken mairaman dagiti innem a probinsia a tinawtawagan iti ''[[wilayat]]''. Ammo daytoye manipud idi umuna a siglo [[Common Era|CE]] a kas maysa a nangruna a puerto ti pagtagilakuan iti pagbaetan ti [[Akinlaud a lubong|laud]] kenand the [[Akindaya a lubong|daya]], ti Muscat wket tinurayan idi babaen dagiti nadumaduma nga indehenio a tribu ken dagiti ganganaet a bileg a kas dagiti [[Imperio ti Persia|Persiano]], ti [[Imperio ti Portugal]] ken ti [[Imperio nga Otomano]] kadagiti nadumaduma a punto iti pakasaritanna. Daytoy ket rehional a bileg ti militar idi maika-18 a siglo, umabot ti impluensia ti Muscat iti ad-adayo a kas ti [[Daya nga Aprika]] ken [[Zanzibar]]. Kas maysa a nangruna puerto nga ili iti [[Golpo ti Oman]], ti Muscat ket  nakaawis kadagiti ganganaet nga agtagtagiako ken dagiti mangtagtagitao a kas dagiti Persiano ken dagiti [[Tattao a Baluchi|Baluchi]]. Manipud iti pannakaipangato ni [[Qaboos bin Said]] a kas [[Sultan]] ti Oman idi 1970, ti Muscat ket nakasanayen iti napardas a panagdur-as ti enpraestruktura a nakaiturongan ti nasayaat nga ekonomia ken ti kagimongan iti nadumaduma nga etniko.

Ti nabato a [[Banbantay Al Hajar|Akinlaud a Banbantay Al Hajar]] ket isu ti kaaduan a ladawan ti daga ti Muscat. Ti siudad ket mabirukan idiay [[Baybay Arabiano]] iti igid ti Golpo ti Oman ken asideg iti estratehiko a [[Linglingsat ti Hormuz]]. Dagiti saan unay a natayag a pasdek ket isu ti adu a makita nga urbano a ladawan ti daga ti Muscat.

== Etimolohia ==
Ti ''Mapa ti Arabia'' ni [[Ptolomeo ]] ket manginagan kadagiti teritorio ti ''Cryptus Portus''&lt;ref name=&quot;Foster 1844, p.231&quot;&gt;Foster (1844), p.231.&lt;/ref&gt; ken ''Moscha Portus''.&lt;ref&gt;Foster (1844), p.241.&lt;/ref&gt; Nabingbingay dagiti eskolar iti pamanunotan no ania kadagitoy dua ti mainaig iti siudad ti ''Muscat''. Iti pay maipada, irepensia nia [[Arriano]] ti ''Omana'' ken ''Moscha'' iti ''Panaglayag ni Nearco''. Dagiti interpretasion iti obra ni Arrianus babaen ni [[William Vincent (Dean)|William Vincent]] ken ni [[Jean Baptiste Bourguignon d'Anville]] ket mangibaga a ti ''Omana'' ket reperensia idi iti ''Oman'', bayat a ti ''Moscha'' ket mangibagbaga iti ''Muscat''.&lt;ref&gt;Foster (1844), p.173.&lt;/ref&gt; Iti pay maipada, dagiti sabali nga eskiloar ket inagananda ti reperensia ni [[Plinio ti Laklakay]] iti ''Amithoscuta'' a kas iti ''Muscat''.&lt;ref name=&quot;Foster 1844, p.231&quot; /&gt;

Maisuppiatan ti taudan ti balikas a ''Muscat''. Adda dagiti mannurat nga agtunton a ti balikas ket addaan kadagiti taudan iti [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] – manipud iti ''moscha'', a ti kayatn a sawen ket ''napabussog a lalat'' wenno ''kudil''.&lt;ref&gt;Foster (1844), p.173&lt;/ref&gt; Adda met dagiti dadduma a mannurat nga agtunton a ti kayat a sawen ti nagan a ''Muscat'' ket ''pagsangladan'' wenno ''ti lugar iti &quot;pagitinnagan ti angkla&quot;''.&lt;ref&gt;Miles (1997), p.468.&lt;/ref&gt; Dagiti dadduma a taudan ket mairaman ti ''muscat'' manipud iti [[Daan a Persiano]], a ti kayatna a sawen ket ''napigsa ti angot'',&lt;ref&gt;Hailman (2006), p.49.&lt;/ref&gt; wenno manipud iti [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]], a kayatna a sawen ket ''matmatnag a lugar'',&lt;ref&gt;Philips (1966), p.4.&lt;/ref&gt; or ''hidden''.&lt;ref&gt;Room (2003), p.246.&lt;/ref&gt;
Ti ''Cryptus Portus'' ket sinonimo iti Oman (&quot;nailemmeng a daga&quot;). Ngem ti &quot;Ov-man&quot; (Omman), ken ti daan a nagan iti Sumerio iti ''Magan (Maa-kan)'', ket tattao iti baybay iti pagsasao nga Arabiko.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin}}
* {{Cite web |title=The Preliminary Results of Census 2010 |url=http://www.omancensus.net/new/images/stories/docs/2010_Preliminary_Results.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304135525/http://www.omancensus.net/new/images/stories/docs/2010_Preliminary_Results.pdf |archive-date=2011-03-04 |language=ar,en |access-date=2016-04-15 }}
* {{Cite book |last=Miles |first=Samuel Barrett |url=https://www.google.com/books?id=dbsOoPpZiSEC |title=The Countries and Tribes of the Persian Gulf |last2=Bidwell |first2=Robin |date=1997 |publisher=Garnet &amp; Ithaca Press |isbn=978-1-873938-56-0 |language=en }}
* {{Cite book |last=Ghazanfar |first=Shahina A. |url=https://books.google.com/?id=OPniyjxTu-UC&amp;printsec=frontcover |title=Vegetation of the Arabian Peninsula |last2=Fisher |first2=Martin |date=1998 |publisher=Springer |isbn=978-0-7923-5015-6 |language=en }}
* {{Cite book |last=Salm |first=Rodney V. |url=https://books.google.com/?id=OPniyjxTu-UC&amp;printsec=frontcover |title=Marine Fauna of Oman |last2=Jensen |first2=Rolf A. C. |last3=Papastavrou |first3=Vassili |date=1993 |publisher=IUCN |isbn=978-2-8317-0180-6 |language=en }}
* {{Cite book |last=Phillips |first=Wendell |title=Unknown Oman |url=https://archive.org/details/unknownoman0000wend |date=1966 |publisher=D. McKay Co. |page=[https://archive.org/details/unknownoman0000wend/page/4 4] |language=en}}
* {{Cite book |last=Room |first=Adrian |url=https://books.google.com/?id=PzIer-wYbnQC&amp;pg=PA246 |title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for Over 5000 Natural Features, Countries, Capitals, Territories, Cities and Historic Sites |date=2003 |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-1814-5 |language=en }}
* {{Cite book |last=Barth |first=Hans-Jörg |url=https://books.google.com/?id=O7fIy_Rwgc8C&amp;pg=PA99 |title=Sabkha Ecosystems: The Arabian Peninsula and Adjacent Countries |last2=Benno |first2=Böer |date=2002 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-0504-6 |language=en }}
* {{Cite web |last=Census Administration |title=Final Results of the Census 2003 |url=http://www.omancensus.net/english/pdf_files/final_results.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003062038/http://www.omancensus.net/english/pdf_files/final_results.pdf |archive-date=2008-10-03 |access-date=2008-09-17 |publisher=Ministry of the National Economy, Government of Oman |format=PDF }}
* {{Cite web |last=Census Administration |title=Data &amp; Indicators of the Population |url=http://www.omancensus.net/english/selected_data_population_muscat.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613154426/http://www.omancensus.net/english/selected_data_population_muscat.asp &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archive-date=2008-06-13 |access-date=2008-09-17 |publisher=Ministry of the National Economy, Government of Oman }}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/?id=-UMTAAAAYAAJ&amp;pg=PA181 |title=Parliamentary Papers |date=1876 |publisher=United Kingdom Parliament |location=London |language=en }}
* {{Cite book |last=Kechichian |first=Joseph A. |url=https://books.google.com/?id=SIns4vhNgRkC&amp;printsec=frontcover |title=Oman and the World: The Emergence of an Independent Foreign Policy |date=1995 |publisher=RAND Corporation |isbn=978-0-8330-2332-2 |language=en }}
* {{Cite book |last=Fahlbusch |first=Erwin |url=https://books.google.com/?id=7ly4DgtT3LkC&amp;pg=PA829 |title=The Encyclopedia of Christianity |last2=Bromiley |first2=Geoffrey William |last3=Barrett |first3=David B. |date=1999 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-2415-8 |language=en }}
* {{Cite book |last=Rice |first=Michael |url=https://books.google.com/?id=kWRfe7AdVaYC |title=The Archeology of the Arabian Gulf |date=1994 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-03268-1 |language=en }}
* {{Cite book |last=Potter |first=Lawrence |url=https://www.google.com/books?id=nYphS6AV8OwC |title=Security in the Persian Gulf |last2=Sick |first2=Gary |date=2002 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-312-23950-3 |language=en }}
* {{Cite book |last=Long |first=David E. |url=https://books.google.com/?id=LpGGbueEuXsC |title=The Government and Politics of the Middle East and North Africa |last2=Reich |first2=Bernard |last3=Gasiorowski |first3=Mark |date=2007 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-4361-7 |language=en }}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Muscat}}
{{Wikivoyage-inline|Muscat}}

{{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Muscat, Oman| ]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Portugal]]
[[Kategoria:Golpo ti Oman]]</text>
      <sha1>ne1a59akzrz7c76pek7nb5y459rqzco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tel Aviv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44921</id>
    <revision>
      <id>406292</id>
      <parentid>402070</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14779" sha1="288h237q7b3mjdmdhegpdc7t3wa8g14" xml:space="preserve">[[File:Channel2 - Tel Aviv.webm|thumb|right|300px|thumbtime=00:03]]
{{Infobox settlement
|name             = Tel Aviv-Yafo
|native_name      ={{ubl|{{patubo a nagan|he|&lt;small&gt;תל אביב-יפו&lt;/small&gt;|italics=off}}|{{patubo a nagan|ar|&lt;small&gt;تل أبيب يافا&lt;/small&gt;|italics=off}}}}
|iso_code         = IL-TA
|image            =
|image_caption    =
|image_flag       = Flag of Tel Aviv.svg
|flag_alt         =
|image_seal       =
|seal_alt         = Tel Aviv New Logo.svg
|image_shield     = TelAvivEmblem.svg
|shield_alt       =
|nickname         = '[[White City (Tel Aviv)|Ti Siudad a Puraw]]', 'Ti Siudad a Saan a Matmaturog', 'Ti Kabbut', 'TLV'
|motto            =
|image_map        =
|map_alt          =
|map_caption      =
|pushpin_map      = Israel
|pushpin_label_position =
|pushpin_map_alt     =
|pushpin_map_caption =
|coordinates         = {{coord|32|4|N|34|47|E|display=inline,title}}
|coor_pinpoint       =
|coordinates_footnotes =
|subdivision_type    = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]]
|subdivision_name    = {{wagayway|Israel}}
|subdivision_type1   = [[Dagiti distrito ti Israel|Distrito]]
|subdivision_name1   = [[Distrito ti Tel Aviv|Tel Aviv]]
|subdivision_type2   = Metropolitano a lugar
|subdivision_name2   = [[Metropolitano a lugar ti Tel Aviv|Gush Dan]]
|subdivision_type3   =
|subdivision_name3   =
|established_title   = Napundar
|established_date    =  {{start date|1909|04|11}}
|established_title1  =
|established_date1   =
|founder             =
|named_for           =
|seat_type           =
|seat                =
|government_footnotes =
|government_type    = Maror-konseho
|governing_body     = Munisipalidad ti Tel Aviv 
|leader_title       = Mayor
|leader_name        = Ron Huldai
|unit_pref          =
|area_magnitude     =
|area_footnotes     =
|area_total_km2     =52
|area_total_sq_mi   =
|area_land_km2      =
|area_land_sq_mi    =
|area_water_km2     =
|area_water_sq_mi   =
|area_water_percent =
|area_urban_km2     =176
|area_urban_sq_mi   =
|area_metro_km2     =1516
|area_metro_sq_mi   =
|area_note          =
|elevation_footnotes =
|elevation_m        =5
|elevation_ft       =
|population_footnotes =&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;
|population_total   =426,138
|population_rank    =[[Listaan dagiti siudad ti Israeli|Maika-2]] idiay Israel
|population_urban   =1,339,238
|population_metro   =3,713,200
|population_as_of   =2014
|population_density_km2=8,195
|population_density_rank= [[Listaan dagiti siudad ti Israeli|Maika-12]] idiay Israel
|population_density_urban_km2= 7504.4
|population_density_metro_km2= 2449.3
|population_est     =
|pop_est_as_of      =
|population_demonym =Tel Aviviano&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Tel Aviv: Mythography of a City
|first=Maoz
|last=Azaryahu
|year=2007
|publisher=Syracuse University Press
|location=Syracuse, New York
|isbn=978-0-8156-3129-3
|pp=133–134}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
|title=A Place in History: Modernism, Tel Aviv, and the Creation of Jewish Urban Space
|url=https://archive.org/details/placeinhistorymo0000mann
|first=Barbara E.
|last=Mann
|year=2006
|publisher=Stanford University Press
|location=Stanford, California
|isbn=978-0-8047-5019-6
|pp=[https://archive.org/details/placeinhistorymo0000mann/page/148 148], 166}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
|title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World
|url=https://archive.org/details/citiesbookjourne0000unse_p4t8
|year=2009
|publisher=Lonely Planet
|location=Melbourne, Oakland and London
|isbn=978-1-74179-887-6
|pp=[https://archive.org/details/citiesbookjourne0000unse_p4t8/page/380 380]–381}}&lt;/ref&gt;,Taga-Tel Aviv
|population_note    =
|blank_name_sec1    =GDP
|blank_info_sec1=[[Doliar ti Estados Unidos|US$]] 153.3&amp;nbsp;bilion &lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|title=Global city GDP 2014|publisher=Brookings Institution|accessdate=18 Nobiembre 2014}}&lt;/ref&gt;
|blank1_name_sec1   =GDP tunggal maysa a tao
|blank1_info_sec1   =US$ 42,614 &lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot; /&gt;
|timezone1          =[[Oras a Pagalagadan ti Israel|IST]]
|utc_offset1        =+2
|timezone1_DST      =[[Oras ti Kalgaw ti Israel|IDT]]
|utc_offset1_DST    =+3
|postal_code_type   =Kodigo ti koreo
|postal_code        =
|area_code_type     =Kodigo ti lugar
|area_code          =+972 (Israel) 3 (Siudad)
|website            ={{URL|http://tel-aviv.gov.il/eng/Pages/HomePage.aspx|tel-aviv.gov.il}}
{{designation list | embed = yes
| designation1            = WHS
| designation1_offname    = [[Puraw a Siudad (Tel Aviv)|Puraw a Siudad ti Tel-Aviv]]
| designation1_date       = 2003
| designation1_number     = [http://whc.unesco.org/en/list/1096]
| designation1_criteria   = ii, iv
| designation1_type       = Kultural
| designation1_free1name  = Partido ti EstadoS
| designation1_free1value = Israel
| designation1_free2name  = Rehion
| designation1_free2value = [[Listaan dagiti Lugar a Tawid ti Lubong idiay Israel|Israel]]
}}
}}

Ti '''Tel Aviv-Yafo''' ({{lang-he|תל אביב-יפו}} {{IPA-he|tel a'viv ˈjafo|pron}}, {{lang-ar|تل أبيب يافا}})  wenno '''Tel Aviv''' ({{lang-he|תל אביב}} {{IPA-he|tel a'viv|pron}}, {{lang-ar|تل أبيب}}) ket ti siudad idiay [[Israel]], ti maikadua a kaaduan ti populasion nga inadministro babaen iti dayta a gobierno kalpasan ti [[Herusalem]]. Mabirukan idiay [[Baybay Mediteraneo|aplaya ti Mediteraneo]] idiay sentral-laud ti Israel, ti Tel Aviv ket addaan iti populasion iti 426,138.&lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls |title=לוח 3.- אוכלוסייה( 1), ביישובים שמנו מעל 2,000 תושבים( 2) ושאר אוכלוסייה כפרית Population (1) of localities numbering above 2,000 Residents (2) and other rural population |accessdate=2 Oktubre 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls |archivedate=3 Oktubre 2015 }}&lt;/ref&gt; Ti kalatakan a [[Metropolitano a lugar ti Tel Aviv]], ammo pay a kas Gush Dan, ket buklenna ti kadakkelan a konurborasion ti Israel nga agraman kadagiti 3,713,200 nga agtataeng, 42% iti populasion ti pagilian. Ti Tel Aviv ket turayan ti munisipalidad ti Tel Aviv-Yafo, ken idauluan babaen ti mayor, ken ayan dagiti adu a ganganaet nga embahada.&lt;ref&gt;Ti [[Herusalem]] ket isu ti kapitolio ti Israel segun ti  [[Linteg ti Herusalem]] a naipasa idi 1980. Ti pagtaengan ti presidente, dagiti opisina ti gobierno, korte suprema ken ti parlamento ([[Knesset]]) ket mabirukanda idiay. Ti [[Nailian a Turay ti Palestina|Turay ti Palestina]] ket namnamaaenna ati Daya a Herusalem a kas ti kapitolio iti masakbayan nga estadona. Saan a bigbigen ti UN ti Herusalem a kas kapitolio ti Israel, ken mangal-ala it ipuesto a ti kanungpalan a kasasaad ti Herusalem ket saan pay a maikari aginggana kadagiti masakbayan a pagtutulagan a pagbaetan ti Israel ken dagiti turay ti Palestina {{PDFlink|[http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf Mapa ti Israel]|319&amp;nbsp;KB}}. Dagiti pagilian ket agtaripatoda kadagiti embahadada idiay Tel Aviv ken dagiti suburbiana, wenno dagiti suburbia ti Herusalem, kas ti [[Mevaseret Zion]]. (kitaen ti [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211321/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |date=2018-12-24 }}) Kitaen ti [[Dagiti puesto iti Herusalem]]: &quot;Awan iti pagilian itilubong malaksid iti Israel ti mangbigbig iti Herusalem a kas kapitolio ti Israel&quot;.&lt;/ref&gt;

Ti Tel Aviv a kas baro a siudad ket napundar idi 1909 babaen dagiti imigrante a Hudio kadagiti kaarrubayan ti taga-ugma a [[puerto]] a siudad ti [[Jaffa]] ({{lang-he|יפו}} ''{{transl|he|Yafo}}''). Ti immuna a kaarrubaan ti moderno a siudad ket nabangonen idi 1886, ti immuna ket ti[[Neve Tzedek]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Yafo – Neve-Tzedek, Rashita shel Tel-Aviv|last=Elkayam|first=Mordechai|publisher=Ministry of Defence|year=1990|isbn=|location=|pages=199|language=Hebreo}}&lt;/ref&gt; Ti migrasion babaen dagiti kaaduan a tao a nagkamang a Hudio ket isu ti gapu ti idadakkel ti Tel Aviv ken inatienan ti Jaffa', ken kaaduan idiay ket dagiti populasion ti [[Tattao a Palestina|Arabo]] iti dayta a panawen.&lt;ref&gt;85% idi 1922, 92% idi 1931 (dagitireporta ti Senso)&lt;/ref&gt; Ti Tel Aviv ken Jaffa ket naitiponda iti maymaysa a munisipalidad idi 1950, iti dua a tawen kalpasan ti [[Deklarasion ti wayawaya ti Israel|pannakapundar ti Estado ti Israel]]. Ti [[Puraw a Siudad (Tel Aviv)|Puraw a Siudad]] ti Tel Aviv ket naidesignado a [[Lugar a Tawid ti Lubong]] ti UNESCO idi 2003, ken mangbukel iti kadakkelan a konsentrasion dagiti [[Internasional nga estilo (arkitektura)|Internasional nga Estilo]] dagiti pasdek ([[Bauhaus]] ken dagiti mainaig a [[Moderno nga arkitektura|modernista nga arkitektural]] nga estilo).&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1096.pdf |title=The White City of Tel Aviv |accessdate=29 Marso 2008 |publisher=[[UNESCO]]|format=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;times&quot;&gt;{{cite news |url=http://travel.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/travel/holiday_type/breaks/article3370349.ece |title=Hip and happening in Tel Aviv |work=The Times |date=16 Pebrero 2008 |accessdate=16 Pebrero 2008 |last=Strimpel |first=Zoe |location=London |archive-date=2008-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719184519/http://travel.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/travel/holiday_type/breaks/article3370349.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ti Tel Aviv ket [[global a siudad]], ken ti maika-duapulo ket lima a kangrunaan a sentro ti pinansia iti lubong.&lt;ref name=&quot;longfinance1&quot;&gt;{{cite web |author=Ami Sedghi |url=http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |title=TheGlobal FinancialCentres Index 18 |publisher=QFC |date=1 Septiembre 2015 |accessdate=1 Septiembre 2015 |archive-date=2017-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227131528/http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti Tel Aviv ket addaan iti  [[Listaan dagiti siudad babaen ti GDP|maikatlo a kadakkelan nga ekonomia]] iti ania man a siudad idiay Tengnga a Daya kalpasan ti [[Abu Dhabi]] ken [[Tehran]], ken addaan iti maika-31 a kanginaan iti panagbiag lubong.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ami Sedghi |url=http://www.guardian.co.uk/news/datablog/2012/jun/12/city-cost-of-living-2012-tokyo |title=Which is the world's most expensive city? Cost of living survey 2012 &amp;#124; News &amp;#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date=12 Hunio 2012 |accessdate=6 Nobiembre 2012}}&lt;/ref&gt; Makaawat ti siudad kadagiti sumurok iti maysa a milion nga internasional a bisbista iti tinawen.&lt;ref name=&quot;MasterCard ranks Tel Aviv as fifth most visited city in Middle East and Africa&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.timesofisrael.com/mastercard-ranks-tel-aviv-as-fifth-most-visited-city-in-middle-east-and-africa/|title=MasterCard ranks Tel Aviv as fifth most visited city in Middle East and Africa |accessdate=12 Hunio 2012|publisher=The Times of Israel |first=Yoel|last=Goldman |date=12 Hunio 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tourists rank Jerusalem and Tel Aviv among top cities to visit&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.haaretz.com/travel/travel-news/tourists-rank-jerusalem-and-tel-aviv-among-top-cities-to-visit-1.374032 |title=Tourists rank Jerusalem and Tel Aviv among top cities to visit |accessdate=19 Hulio 2011 |publisher=Haaretz |first=Tanya |last=Sapty |date=19 Hulio 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111112145431/http://www.haaretz.com/travel/travel-news/tourists-rank-jerusalem-and-tel-aviv-among-top-cities-to-visit-1.374032 |archivedate=2011-11-12 }}&lt;/ref&gt; Ammo a kas ti &quot;Ti Siudad a Saan a Matmaturog&quot; ken ti &quot;kapitolio ti pagdayaan&quot;, daytoy ket addaan iti nasayaat a biag iti rabiii, dinamiko nga atmospera ken ti nadayeg a [[24/7|24 nga oras a kultura]].&lt;ref name=&quot;Top 10 party towns&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.smh.com.au/travel/the-worlds-top-10-party-towns-20091118-im4q.html |title=The world's top 10 party towns |publisher=The Sydney Morning Herald|date=19 Nobiembre 2009 |accessdate=19 Nobiembre 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lonelyplanet.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/usa/new-york-city/travel-tips-and-articles/76165|title=Lonely Planet's top 10 cities for 2011 |accessdate=31 Oktubre 2010}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* Michael Turner, Catherine Weill-Rochant, Geneviève Blondiau, Silvina Sosnovsky, Philippe Brandeis, ''Sur les traces du modernisme, Tel-Aviv-Haïfa-Jérusalem'', CIVA (ed.), Bruxelles 2004. (Hebreo ken Pranses)
* Catherine Weill-Rochant, ''L'Atlas de Tel-Aviv 1908–2008'', Paris, CNRS Editions, 2008. (Historical maps and photos, French, soon in Hebrew and English)
* Catherine Weill-Rochant, ''Bauhaus &quot; – Architektur in Tel-Aviv, L’architecture &quot; Bauhaus &quot; à Tel- Aviv'', Rita Gans (éd.), Zürich, Yad Yearim, 2008. (Aleman ken Pranses)
* Catherine Weill-Rochant, 'The Tel-Aviv School: a constrained rationalism', ''DOCOMOMO journal'' (Documentation and conservation of buildings, sites and neighbourhoods of the modern movement), Abril 2009.
*{{Cite thesis|degree=PhD |title=Le plan de Patrick Geddes pour la &quot; ville blanche &quot; de Tel Aviv : une part d’ombre et de lumière. Volume 1 |url=http://www.bu.univ-paris8.fr/web/collections/theses/RochantThese1.pdf |format=PDF |last=Rochant Weill |first=Catherine |year=2006 |publisher=Université Paris 8 |location=Paris |accessdate=9 Hulio 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091203073901/http://www.bu.univ-paris8.fr:80/web/collections/theses/RochantThese1.pdf |archivedate=3 Disiembre 2009 }} And: {{Cite thesis|degree=PhD |title=Le plan de Patrick Geddes pour la &quot; ville blanche &quot; de Tel Aviv : une part d’ombre et de lumière. Volume 2 |url=http://www.bu.univ-paris8.fr/web/collections/theses/RochantThese2.pdf |format=PDF |last=Rochant Weill |first=Catherine |year=2006 |publisher=Université Paris 8 |location=Paris |accessdate=9 Hulio 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091203073505/http://www.bu.univ-paris8.fr:80/web/collections/theses/RochantThese2.pdf |archivedate=3 Disiembre 2009 }}
* Catherine Weill-Rochant, ''Le travail de Patrick Geddes à Tel-Aviv, un plan d'ombre et de lumière'', Saarbrücken, ةditions Universitaires Européennes, Mayo 2010.
* Jochen Visscher (ed.): ''Tel Aviv The White City'', Photographs by Stefan Boness, JOVIS Verlag Berlin 2012, {{ISBN|978-3-939633-75-4}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Tel Aviv-Yafo}}
{{Wikivoyage-inline}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Tel Aviv| ]]
[[Kategoria:Dagiti dati a nailian a kapitolio]]</text>
      <sha1>288h237q7b3mjdmdhegpdc7t3wa8g14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baku</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44981</id>
    <revision>
      <id>406372</id>
      <parentid>400522</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5211" sha1="qll4boje59miyif84gq06re78rsma5q" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=Baku
|native_name=Bakı
|nickname = Siudad dagiti Angin
|image_skyline =Baku montage3.jpg
|image_caption =
|image_flag = Flag of Baku, Azerbaijan.svg
|image_shield = Coat of arms of Baku.svg
|flag_size =100px
|seal_size =80px
|image_map =
|mapsize =
|map_caption =
|pushpin_map =Azerbaijan
|pushpin_label_position=bottom
|pushpin_map_caption=Lokasion idiay Azerbaijan
|subdivision_type =Pagilian
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =Mayor
|leader_name =Hajibala Abutalybov
|area_magnitude =
|area_total_km2 =2130
|area_footnotes =
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =2015 (karkulo)
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =2,374,000
|population_urban =2,795,000&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =4,308,740
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =Bakuviano&lt;ref&gt;{{cite book | author =Thomas de Waal| title =The Caucasus: An Introduction| url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa| publisher =Oxford University Press| year = 2010 | page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]| isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;, Taga-Baku
|timezone =[[Oras ti Azerbaijan|AZT]]
|utc_offset =+4
|coordinates = {{coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki|display=inline,title}}
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=Kodigo ti koreo
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|footnotes = 
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}{{designation list | embed = yes
   | designation1 = WHS
   | designation1_offname = Nadidingan a Siudad ti Baku nga agraman iti Palasio ni Shirvanshah ken ti Torre ti Balasang
   | designation1_date = 2000 &lt;small&gt;(maika-24 a sesion)&lt;/small&gt;
   | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   | designation1_criteria = iv
   | designation1_type = Kultural
   | designation1_free1name = Madangran
   | designation1_free1value = 2003–2009
   | designation1_free2name = Partido ti Estado
   | designation1_free2value = Azerbaijan
   | designation1_free3name = Rehion
   | designation1_free3value = Europa ken Asia
   }}
}}

Ti '''Baku''' ({{lang-az|Bakı}}, {{IPA-tr|bɑˈcɯ|IPA}}) ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti [[Azerbaijan]], ken ti pay kadakkelan a siudad idiay [[Baybay Kaspio]] ken ti rehion ti [[Kaukaso]]. Ti Baku ket mabirukan iti {{pagbaliwen|28|m|ft}} iti baba ti [[pantar ti baybay]], isu a mangaramid daytoy iti kababaan a nailian a kapitolio iti lubong ken ti kadakkelan a siudad iti lubong a mabirukan iti baba ti pantar ti baybay. Daytoy ket mabirukan idiay akin-abagatan nga aplaya ti [[Peninsula Absheron]], iti igid ti [[Luek ti Baku]]. Idi rugi ti 2009, ti urbano a populasion ti Baku ket nakarkulo iti sumurok a 2 a riwriw a tattao.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web| url= http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/2_2.shtml| title= Population by economic and administrative regions, urban settlements at the beginning of the 2009| accessdate= 21 Nobiembre 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20091114093435/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/2_2.shtml| archivedate= 2009-11-14| url-status= live}}&lt;/ref&gt; Opisial nga agrup a 25 porsiento iti amin a mangtagtagitao ti pagilian ket agtataengda idiay metropolitano a lugar ti Baku.

Ti Baku ket nabingbingay kadagiti sangapulo ket maysa nga administratibo a distrito (raion) ken dagiti 48 nga ili. Kadagitoy ket dagiti ili ken dagiti isla ti [[Purpuro Baku]], ken ti ili ti [[Oil Rocks]] a nabangon kadagitisalingkadang idiay Baybay Kaspio, ken {{pagbaliwen|60|km|mi|0|abbr=on}} iti kaadayona manipud iti Baku. Ti [[Daan a Siudad(Baku)|Akin-uneg a Siudad]] ti Baku, a mairaman iti [[Palasio dagiti Shirvanshah|Palasio ni Shirvanshah]] ken ti [[Torre ti Balasang (Baku)|Torre ti Balasang]], ket naisuratda a kas Lugar ti Tawid iti Lubong ti UNESCO idi 2000. Segun ti panangiranggo ti [[Lonely Planet]], ti Baku ket maysa kadagiti 10 a kasayaatan a papanan para iti urbano a biag iti rabii.&lt;ref name=&quot;nl&quot;&gt;{{cite news
|url=http://www.reuters.com/article/lifestyleMolt/idUSTRE5AC0NE20091113?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=11617
|title=Travel Picks: Top 10 cities to party the night away
|publisher=Reuters
|accessdate=21 Nobiembre 2009
|date=13 Nobiembre 2009
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091123104005/http://www.reuters.com/article/lifestyleMolt/idUSTRE5AC0NE20091113?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=11617
|archivedate=2009-11-23
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Baku}}
{{Wikisource1911Enc|Baku (town)}}
{{Wikivoyage-inline}}

{{Administratibo a pannakabingbingay ti Azerbaijan}}
{{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}}
{{Listaan dagiti kapitolio ti Europa babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Baku| ]]
[[Kategoria:Dagiti siudad ken ili iti Azerbaijan]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Europa]]</text>
      <sha1>qll4boje59miyif84gq06re78rsma5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>New Delhi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44985</id>
    <revision>
      <id>406285</id>
      <parentid>403035</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6967" sha1="qe22xbb1hgh81nqn7hfc5mezcjz0207" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| native_name= नई दिल्ली&lt;br /&gt;ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ&lt;br /&gt;{{Script/Nastaliq|نئی دہلی}}
| native_name_lang=hi
| settlement_type=  {{nowrap|[[Dagiti Munisipal a Korporasion idiay India|Kapitolio a Siudad]]}}
| image_skyline= NewDelhiMontage.png
| image_alt= 
| image_caption=
| nickname=
| map_alt=
| map_caption= Lokasion idiay Estado ti Delhi 
| pushpin_map=India Delhi
| pushpin_label_position=right
| pushpin_map_alt=
| pushpin_map_caption=
| coordinates   = {{coord|28|36|50|N|77|12|32|E|display=inline,title}}
| subdivision_type=Pagilian
| subdivision_name={{wagayway|India}}
| subdivision_type1=[[Dagiti estado ken teritorio ti India|Estado/Teritorio]]
| subdivision_name1=[[Delhi]]
| established_title=Nabangon
| established_date=1911
| established_title1=Inaugorado
| established_date1=1931
| named_for=
| government_type=
| governing_body=
| leader_title1=
| leader_name1=
| unit_pref=Metric
| area_footnotes=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://geography.about.com/od/indiamaps/a/new-delhi-geography.htm|title=Geography of New Delhi|author=Amanda Briney|work=About.com Education|access-date=2016-05-26|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012025/http://geography.about.com/od/indiamaps/a/new-delhi-geography.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305012025/http://geography.about.com/od/indiamaps/a/new-delhi-geography.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2=42.7
| area_rank=
| elevation_footnotes=
| elevation_m=216
| population_total= 249,998&lt;!--DO NOT CHANGE IT WITH DATA ABOUT WHOLE DELHI METROPOLIS--&gt;
| population_as_of=2011
| population_footnotes =&lt;ref name=2011city&gt;{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|work=censusindia|publisher=The Registrar General &amp; Census Commissioner, India|accessdate=18 Septiembre 2011}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2=5855
| population_metro=21,753,486
| population_metro_footnotes=
| population_rank= 
| population_demonym= Delhiite
| population_note=
| demographics_type1      = Sasao
| demographics1_title1    = Opisial
| timezone1=[[Oras a Pagaladan ti India|IST]]
| utc_offset1=+5:30
| postal_code_type= Kodigo ti koreo
| postal_code=110xxx
| area_code=+91-11
| registration_plate=DL-1x-x-xxxx aginggana iti DL-13x-x-xxxx
| blank1_name_sec1        = Ahensia ti sibiko
| blank1_info_sec1        = [[Munisipal a Konseho ti New Delhi]]
| website={{URL|www.ndmc.gov.in}}
| footnotes=
| leader_title2=
| leader_name2= 
| demographics1_info1     = [[Hindi]]
| demographics1_title2    = Maikadua nga opisial;
| demographics1_info2     = [[Urdu]], [[Pagsasao a Punjabi|Punjabi]]&lt;ref&gt;[http://www.delhi.gov.in/wps/wcm/connect/DoIT_Art/art+culture+and+language/home/circular/delhi+official+language+act Official Language Act 2000]. www.delhi.gov.in. Naala idi 15 Hulio 2015.&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''New Delhi''' ket ti kapitolio ken ti [[tugaw ti gobierno]] ti [[Gobierno ti India|India]].  Daytoy ket maysa pay a munisipalidad ken [[Dagiti distrito ti India|distrito]] idiay [[Delhi]] ken agserbi a kas tugaw ti [[Gobierno ti Delhi]].

Ti pundasion a bato ti siudad inpatakder babaen ni [[Jorge V|Jorge V, Emperador ti India]] idi las-ud ti [[Delhi Durbar#Durbar ti 1911|Delhi Durbar ti 1911]].&lt;ref name=&quot;History New Delhi&quot;&gt;{{cite news|url=http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2011/11/08/one-of-historys-best-kept-secrets/|title=New Delhi: One of History’s Best-Kept Secrets|work=The Wall Street Journal|date=13 Enero 2012|first=Tripti|last=Lahiri}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nadesinio idi babaen dagiti Briton nga arkitekto, da [[Edwin Lutyens|Apo Edwin Lutyens]] ken [[Herbert Baker|Apo Herbert Baker]]. Ti baro a kapitolio nainaugorado idi 13 Pebrero 1931,&lt;ref name=&quot;India freedom capital&quot;&gt;{{cite news|url=http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2011/12/08/independence-through-a-womans-lens/|title=New Delhi becomes the capital of Independent India|work=The Wall Street Journal|accessdate=11 Disiembre 2011|first=Margherita|last=Stancati|date=8 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt; babaen ni [[Lord Irwin]] ti viceroy ti India.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograia==
* {{Cite book | author=Byron, Robert. | title=Architectural Review, New Delhi| url=https://archive.org/details/newdelhi410robe | location=Londreson | publisher=Asian Educational Services; 2 edition | year=1997 | isbn=978-8120612860 | pages = 36 pages.}}
* {{cite book|last=Kapoor|first=Pramod|author2=Malvika Singh |author3=Rudrangshu Mukherjee |title=New Delhi: Making of a Capital|url=https://books.google.com/books?id=KAAhQwAACAAJ|year=2009|publisher=Lustre Press|isbn=978-81-7436-574-3}}
* {{cite book |title=New Delhi |first=Robert |last=Byron |authorlink= |publisher=The Architectural Review, Westminster|year=1931|isbn= |page= |url=https://archive.org/stream/NewDelhiByRobertByron/New%20Delhi%20by%20Robert%20Byron#page/n1/mode/2up |ref= }}
* Johnson, David A. &quot;A British Empire for the twentieth century: the inauguration of New Delhi, 1931,&quot; ''Urban History'', Dec 2008, Vol. 35 Issue 3, pp 462–487
* {{Cite book | author=Volwahsen, Andreas. | title=Imperial Delhi: The British Capital of the Indian Empire| url=https://archive.org/details/imperialdelhibri0000volw | location= | publisher=Prestel Publishing | year=2003 | isbn=978-3-7913-2788-4 | pages = 320 pages.}}
* {{cite journal|last=Kumar|first=Pushpam|title=Assessment of Economic Drivers of Land Use Change in Urban Ecosystems of Delhi, India|journal=AMBIO|volume=38|issue=1|pages=35–39|date=Pebrero 2009|doi=10.1579/0044-7447-38.1.35}}
* Ridley, Jane. &quot;Edwin Lutyens, New Delhi, and the Architecture of Imperialism,&quot; ''Journal of Imperial &amp; Commonwealth History,'' May 1998, Vol. 26 Issue 2, pp 67–83.
* {{Cite book | author=Bardiar, Nilendra. | title=Urban, Cultural, Economic and Social Transformation: History of New Delhi 1947–65| location= New Delhi | publisher=Ruby Press &amp; Co. | year=2014 | ISBN=978-93-82395-49-2 }}
*  Sonne, Wolfgang. ''Representing the State: Capital City Planning in the Early Twentieth Century'' (2003) 367pp; compares New Delhi, Canberra, Washington &amp; Berlin.
* {{Cite book | author=Pothen, Nayantara. | title=Glittering Decades New Delhi in Love and War| url=https://archive.org/details/glitteringdecade0000poth | location= | publisher=Penguin | year=2012 | isbn=978-0-670-08600-9 | pages = 288 pages.}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikiquote-inline}}
{{Commons-nailinia|New Delhi}}
* [http://www.delhi.gov.in/ Portal ti gobierno ti New Delhi]
* [http://www.ndmc.gov.in/ Munisipal a Konseho ti New Delhi]
* [http://dcnewdelhi.delhigovt.nic.in/images/ndmap.gif Naisalaysayan a mapa ti New Delhi]
* [http://www.delhitourism.gov.in/ Opisial a Website Turismo ti Delhi]

{{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:New Delhi| ]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]</text>
      <sha1>qe22xbb1hgh81nqn7hfc5mezcjz0207</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ray Milland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45052</id>
    <revision>
      <id>406422</id>
      <parentid>362683</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2508" sha1="oimqxxtsje0drr6roelviinb1gvwlxb" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| background    = aktor
| image         = Ray Milland Markham 1959.JPG
| imagesize     = 250px
| caption       = Ni Milland idi 1959-1960
| birth_name    = Alfred Reginald Jones
| birth_date    = {{Petsa ti pannakaipasngay|df=yes|1907|01|03}}
| birth_place   = [[Neath]], [[Glamorgan]], [[Gales]]
| death_date    = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1986|03|10|1907|01|03}}
| death_place   = [[Torrance, California]], Estados Unidos
| death_cause   = [[Kanser ti bara]]
| resting_place =
| nationality   = [[Tattao a Gales|Gales]]
| other names   = Ray the Magnificent&lt;br /&gt;Hollywood's Master Actor&lt;br /&gt; Ole Milland
| education     = King's College School, Cardiff
| occupation    = Aktor, direktor
| years_active  = 1929–1985
| spouse        = Muriel Weber (pannakiasawa 1932–1986) (1908–1992)
| children      = Daniel (b.1940-1981)&lt;br /&gt;Victoria (ampon)
}}

Ni '''Ray Milland''' (3 Enero 1907 – 10 Marso 1986){{sfn|Parkinson|2011}} ket maysa idi a [[Tattao a Gales|Gales]] nga aktor ken direktor.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top 10 Welsh actors: Ray Milland |url=http://www.bbc.co.uk/wales/arts/sites/film/pages/actors-ray-milland.shtml |accessdate=30 Disiembre 2014 |publisher= BBC|date=5 Marso 2010 |work=BBC WalesArts website}}&lt;/ref&gt; Ti karerna iti pelikula ket nagpaut manipud idi 1929aginggana idi 1985, ken isu ket kaaduan a malaglagip para iti nangabakanna iti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]] iti panangipapelna iti maysa a mammartek a mannurat iti ''[[The Lost Weekend (pelikula)|The Lost Weekend]]'' (1945), ti sopistikado a bida a kaduana ni [[John Wayne]] iti ''[[Reap the Wild Wind]]'' (1942), iti ''[[Dial M for Murder]]'' (1954), ken kas ni Oliver Barrett III iti ''[[Love Story (pelikula ti 1970)|Love Story]]'' (1970).

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book |last=Berry|first=David|title=Wales and Cinema, The First Hundred Years |year=1996 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |page=215 |isbn=0-7083-1370-1}}
* {{cite book|last=Milland |first=Ray |year=1974 |title=Wide-Eyed in Babylon |url=https://archive.org/details/wideeyedinbabylo00mill |location= New York| publisher= Morrow| ISBN=0-688-00257-9}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* {{IMDb name|1537}}
* {{tcmdb name|id=131656|name=Ray Milland}}
* {{IBDB name|53024}}
* {{amg name|id=102824|name=Ray Milland}}

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Milland, Ray}}</text>
      <sha1>oimqxxtsje0drr6roelviinb1gvwlxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yul Brynner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45074</id>
    <revision>
      <id>406204</id>
      <parentid>362686</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2308" sha1="74m0qk3bkm68cyncw89j9xnlk83ir54" xml:space="preserve">{{Infobox tao
|background     = aktor
|name           = Yul Brynner
|image          = S.Kragujevic, Yul Brynner in Sarajevo,1969.JPG
|imagesize      = 200px
|caption        = {{small|Ni Brynner idiay [[Sarajevo]] idi Nobiembre 1969.}}
|birth_name     = Yuliy Borisovich Briner
|birth_date     = {{Petsa ti pannakaipasngay|mf=yes|1920|7|11}}
|birth_place    = [[Vladivostok]], [[Republika ti Adayo a Daya]]
|death_date     = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|mf=yes|1985|10|10|1920|7|11}}
|death_place    = [[Siudad ti New York, New York]], Estados Unidos
|death_cause    = Kanser ti bara
|occupation     = Aktor
|years_active   = 1941–1985
|spouse         = {{pannakiasawa|[[Virginia Gilmore]]|1944|1960}} (diborsio)&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|Doris Kleiner|1960|1967}} (diborsio)&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|Jacqueline Thion de la Chaume|1971|1981}} (diborsio)&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|Kathy Lee|1983|1985}} aginggana idi pimmusay ni Brynner)
|resting place  = Monestario ti Rusonga Ortodokso ti Saint-Michel-de-Bois-Aubry idiay asideg ti [[Luzé]], Pransia
}}
Ni '''Yul Brynner''' (naiyanak a kas ni '''Yuly Borisovich Briner''', {{lang-ru|Юлий Борисович Бринер}}; Hulio 11, 1920 – Oktubre 10, 1985)&lt;ref name=&quot;Social Security Death Index&quot;&gt;Record of Yul Brynner, #108-18-2984. Social Security Administration. [http://ssdi.rootsweb.com/ Naiyanak idi 1920 segun ti Social Security Death Index (ngem adda met dagiti taudan a mangibaga a ti tawen ket idi 1915)] Provo, Utah: MyFamily.com, Inc., 2006.&lt;br /&gt; Iti biograpia ti amana, ni Rock Yul Brynner, nagiyunay unay nga isu ket naiyanak iti naud-udi a tawen (1920).&lt;/ref&gt; ket maysa idi a naiyanak idiay Rusia a nagnanaed idiay Estados Unidos nga aktor ti pelikula ken entablado.&lt;ref&gt;Obituary ''Variety'', Oktubre 16, 1985.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin}}
* {{cite book|last=Capua|first=Michelangelo|publisher=McFarland|title=Yul Brynner: A Biography|url=https://archive.org/details/yulbrynnerbiogra0000capu|year=2006|isbn=0-7864-2461-3}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* {{IBDB name|33507}}
* {{IMDb name|989}}
* {{tcmdb name|24425}}
* {{Amg name|9264}}

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Brynner, Yul}}</text>
      <sha1>74m0qk3bkm68cyncw89j9xnlk83ir54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sandra Bullock</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45095</id>
    <revision>
      <id>406488</id>
      <parentid>393419</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3060" sha1="nwlvqrmszs2lcfzdmzrdun08005fvyn" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| background   = aktres
| image        = Sandra Bullock (9189702847).jpg
| caption      = Ni Sandra Bullock idi 2013
| birth_name   = Sandra Annette Bullock
| birth_date   = {{Petsa ti pannakaipasngay ken tawen/Wikidata|mf=yes}}
| birth_place  = [[Arlington, Virginia]], Estados Unidos
| residence    = [[New Orleans, Louisiana]]
| education    = [[Washington-Lee High School]]
| alma_mater   = [[East Carolina University]]
| years_active = 1987–agdama
| spouse       = {{pannakiasawa|[[Jesse G. James]]|2005|2010|reason=diborsio}}
| children     = 2
| parents      = John W. Bullock &lt;br /&gt; Helga Mathilde Meyer
| relatives    = [[Gesine Bullock-Prado]] {{Smaller|(kabsat a babai)}}
| occupation   = {{Hlist | Atres | Produser }}
}}

Ni '''Sandra Annette Bullock''' ({{IPAc-en|'|s|æ|n|d|r|ə|_|ˈ|b|ʊ|l|ə|k}}; {{Kabibiag|NAILINIA2}})&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.people.com/people/sandra_bullock/|title=Sandra Bullock: Snapshot|work=People|accessdate=Pebrero 14, 2016}}&lt;/ref&gt; ket maysa nga Amerikana nga aktres ken produser. Isu ket maysa kadagiti kanginaan ti bayad nga aktres,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_lander.html|title=The 20 Richest Women In Entertainment|last=Goldman|first=Lea|author2=Blakeley, Kiri |date= Enero 18, 2007|work=Forbes.com|accessdate=Enero 6, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Erenza |first=Jen |title=Justin Bieber, Miranda Cosgrove, &amp; Lady Gaga Are Welcomed Into 2012 Guinness World Records |url=http://ryanseacrest.com/2011/09/14/justin-bieber-miranda-cosgrove-lady-gaga-are-welcomed-into-2012-guinness-world-records/ |publisher=RyanSeacrest.com |accessdate=Septiembre 16, 2011 |date=Septiembre 14, 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110925171516/http://ryanseacrest.com/2011/09/14/justin-bieber-miranda-cosgrove-lady-gaga-are-welcomed-into-2012-guinness-world-records/ |archivedate=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt; ken nangabak iti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]] ken [[Gunguna ti Banalitokan a Globo]]. 

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{Cite book| last = Zannos | first =  Susan| authorlink =  | title = Sandra Bullock | url = https://archive.org/details/sandrabullock0000zann | publisher= Mitchell Lane Publishers | year = 2000| isbn = 978-1-58415-027-5| ref =  }}
* {{Cite book| last =   Hill | first =  Anne E.| authorlink =  | title = Sandra Bullock| url =   https://archive.org/details/sandrabullock0000hill | publisher= Lucent Books| year = 2000| isbn = 978-1-56006-711-5 | ref = }}
* {{Cite book| last =  Johnson| first = Taft| authorlink = | title = Sandra Bullock's Rise to the Top: An Unauthorized Biography| publisher=  | year = 2011| isbn =978-1-240-96122-1 | ref =  }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikiquote-inline}}
{{Commonscat-inline|Sandra Bullock}}
* {{IMDb name|113}}
* {{Mojo name|sandrabullock}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Bullock, Sandra}}</text>
      <sha1>nwlvqrmszs2lcfzdmzrdun08005fvyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rex Harrison</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45098</id>
    <revision>
      <id>406199</id>
      <parentid>320315</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2200" sha1="5h28k5w6ibj99itkw12malwuvemwj3f" xml:space="preserve">{{Infobox tao
 | background       = aktor 
 | name             = Apo Rex Harrison
 | image            = Rex Harrison Allan Warren.jpg
 | imagesize        = 225px
 | caption          = Ni Harrison idi 1976
 | birth_name       = Reginald Carey Harrison
 | birth_date       = {{Petsa ti pannakaipasngay|1908|03|05|df=y}}
 | birth_place      = [[Huyton]], [[Lancashire]], Inglatera
 | death_date       = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1990|06|02|1908|03|05|df=y}}
 | death_place      = [[Siudad ti New York]], Estados Unidos
 | death_cause      = [[kanser ti pali]]
 | education        = [[Liverpool College]]
 | occupation       = Aktor
 | years_active     = 1930–1989
 | spouse           = {{pannakiasawa|Colette Thomas|1934|1942|reason=divorced}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|[[Lilli Palmer]] |1943|1957|reason=divorced}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|[[Kay Kendall]]|1957|1959|reason=pimmusay}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|[[Rachel Roberts (actress)|Rachel Roberts]]|1962|1971|reason=divorced}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|[[Elizabeth Rees-Williams]]|1971|1975|reason=divorced}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|Mercia Tinker|1979|1990}}
 | children         = {{unbulleted list|[[Noel Harrison]]|[[Carey Harrison]]}}
 | relatives        = [[Cathryn Harrison]] (apo a babai)
}}
Ni '''Apo Reginald Carey &quot;Rex&quot; Harrison''' (5 Marso 1908 – 2 Hunio 1990) ket maysa idi nga Ingles nga aktor ti entablado ken pelikula.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Harrison, Rex (1991). ''A Damned Serious Business: My Life in Comedy''. {{ISBN|0-553-07341-9}}
* Garland, Patrick (1998). ''The Incomparable Rex''. (1998) {{ISBN|0-333-71796-1}}
* {{cite book |title=Raised by the Stars: Interviews with 29 Children of Hollywood Actors |url=https://archive.org/details/raisedbystarsint0000unse |last=Thomas |first=Nick |year=2011 |publisher=McFarland |location= |isbn=978-0-7864-6403-6}} (Includes an interview with Harrison’s son, Carey)

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Rex Harrison}}
* {{IBDB name|15049}}
* {{IMDb name|0001322}}
* {{tcmdb name|81992}}
* {{Screenonline name|id=469078}}

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Harrison, Rex}}</text>
      <sha1>5h28k5w6ibj99itkw12malwuvemwj3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jack Lemmon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45111</id>
    <revision>
      <id>406610</id>
      <parentid>320707</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:41:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3200" sha1="dw8uexaeu00p1vof2coca7nydyr93cj" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| background   = aktor
| image        = Jack Lemmon - 1968.jpg
| caption      = Ni Jack Lemmon idi 1968.
| birth_name   = John Uhler Lemmon III
| birth_date   = {{Petsa ti pannakaipasngay|1925|02|08}}
| birth_place  = [[Newton, Massachusetts]], Estados Unidos
| death_date   = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|2001|06|27|1925|01|08}}
| death_place  = [[Los Angeles]], California, Estados Unidos
| death_cause  = [[Kanser ti basisaw]]
| resting_place= [[Westwood Village Memorial Park Cemetery]]
| years_active = 1949–2000
| occupation   = Aktor, musikero
| spouse       = [[Cynthia Stone]] (1950–56)&lt;br /&gt;[[Felicia Farr]] (1962–2001) (aginggana idi pimmusay ni Lemmon)
| children     = [[Chris Lemmon]]&lt;br /&gt;Courtney Lemmon&lt;br /&gt;Denise &quot;Farr/Lemmon&quot; Gordon (siuman a babai)
}}

Ni '''John Uhler''' &quot;'''Jack'''&quot; '''Lemmon III''' (Pebrero 8, 1925 – Hunio 27, 2001) ket maysa idi nga Amerikano nga aktor ken musikero. Ni Lemmon ket namin walo idi a nominado iti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]], ken nangabak kadagiti dua. Isu ket nagbida kadagiti sumurok a 60 a pelikula, kas ti ''[[Some Like It Hot]]'', ''[[The Apartment]]'', ''[[Mister Roberts (pelikula ti 1955)|Mister Roberts]]'' (nangabakanna ti [[Kalaingan nga Aktor (Oscar)|Kalaingan nga Aktor]] idi 1955), ''[[Days of Wine and Roses (pelikula)|Days of Wine and Roses]]'', ''[[The Great Race]]'', ''[[Irma la Douce]]'', ''[[The Odd Couple (pelikula)|The Odd Couple]]'', ''[[Save the Tiger]]'' (nangabakanna ti [[Kalaingan nga Aktor (Oscar)|Kalaingan nga Aktor]] idi 1973), ''[[The Out-of-Towners (pelikula ti 1970)|The Out-of-Towners]]'', ''[[The China Syndrome]]'', ''[[Missing (pelikula)|Missing]]'' (nangabakanna ti [[Volpi Cup|Kalaingan nga Aktor]] iti Cannes Film Festival idi 1982), ''[[Glengarry Glen Ross (pelikula)|Glengarry Glen Ross]]'', ''[[Grumpy Old Men (pelikula)|Grumpy Old Men]]'' ken ''[[Grumpier Old Men]]''.

&lt;!--== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}--&gt;

== Dagiti taudan ==
*{{cite book|last=Lemmon|first=Chris|title=A Twist of Lemmon: A Tribute to My Father|url=https://archive.org/details/twistoflemmontri00lemm|location=Chapel Hill, N.C.|publisher=Algonquin Books of Chapel Hill|year=2006|isbn=978-1-56512-480-6}}
*{{cite book | last=Baltake | first=Joe | title=The Films of Jack Lemmon | url=https://archive.org/details/filmsofjacklemmo0000balt | publisher=Citadel Press | year=1977 | isbn=0-8065-0560-5}}
*{{cite book | last=Freedland | first=Michael | title=Some Like It Cool: The Charmed Life of Jack Lemmon | url=https://archive.org/details/somelikeitcoolch0000mich | publisher=Robson Books | year=2003 | isbn=978-1-86105-510-1}}
*{{cite book | last=Widener | first=Don | title=Lemmon | url=https://archive.org/details/lemmonbiography00wide | publisher=Macmillan Books | year=1975}}
*Wise, James. ''Stars in Blue: Movie Actors in America's Sea Services''. Annapolis, MD: Naval Institute Press, 1997.  {{ISBN|1-55750-937-9}} {{OCLC|36824724}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
*{{IMDb name|0000493}}
*{{IBDB name|49448}}
*{{tcmdb name|111819}}

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Lemmon, Jack}}</text>
      <sha1>dw8uexaeu00p1vof2coca7nydyr93cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Michael Douglas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45131</id>
    <revision>
      <id>406581</id>
      <parentid>329027</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3350" sha1="h9916w0xmt60h5bf7rxgb8f57bbhhdz" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| background = aktor
| name = Michael Douglas
| image = Michael Douglas Deauville 2013.jpg
| caption = Ni Douglas idi 2013
| birth_name = Michael Kirk Douglas
| birth_date = {{petsa ti pannakaipasngay ken tawen/Wikidata|dmy}}
| birth_place = [[New Brunswick, New Jersey]], [[Estados Unidos]]
| residence = 
| citizenship = [[Estados Unidos]] ken [[Bermuda]]
| education = [[Allen-Stevenson School]]&lt;br /&gt;[[Choate Rosemary Hall]]
| alma_mater = [[Unibersidad ti California, Santa Barbara]] {{small|(B.A. 1968)}}
| occupation = Aktor, produser
| years_active = 1966–agdama
| agent = 
| known_for = 
| notable_works = 
| home_town = 
| salary = 
| net_worth = &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| height = &lt;!-- {{height|cm=X}} OR {{height|ft=X|in=Y}} --&gt;
| weight = &lt;!-- {{pagbaliwen|X|kg|lb|0|abbr=on}} or {{convert|X|lb|kg|0|abbr=on}} --&gt;
| television = 
| spouse = {{pannakiasawa|Diandra Luker|1977|1995}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|[[Catherine Zeta-Jones]]|2000&lt;!-- DO NOT change or add any unless and until they legally end marriage --&gt;}}
| children = 3, mairaman ni [[Cameron Douglas]]
| parents = [[Kirk Douglas]]&lt;br /&gt;[[Diana Dill]]
| relatives = 
| awards = 
| signature = 
| website = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
}}
Ni '''Michael Kirk Douglas''' {{Kabibiag|NAILINIA}}&lt;ref name=&quot;filmref&quot;&gt;{{cite web| url= http://www.filmreference.com/film/41/Michael-Douglas.html| title=Michael Douglas Biography (1944–)| publisher=FilmReference.com | accessdate= Marso 16, 2015}}&lt;/ref&gt; ket maysa nga Amerikano nga aktor ken produser. 

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
{{refbegin}}
* {{cite book|last=Dougan|first=Andy|title=Michael Douglas: Out of the Shadows. the Unauthorised Biography|url=https://books.google.com/books?id=SyWeNQAACAAJ|year=2003|publisher=Robson|isbn=978-1-86105-694-8}}
* {{cite book|last=Douglas|first=Diana|authorlink=|title=In the Wings: A Memoir|url=https://archive.org/details/inwingsmemoir0000doug|year=1999|publisher=Barricade Books|isbn=978-1-56980-151-2}}
* {{cite book|last=Eliot|first=Marc|title=Michael Douglas: A Biography|url=https://books.google.com/books?id=EeNdn6Ku8-cC|year=2012|publisher=Crown Archetype|isbn=978-0-307-95236-3}}
* {{cite book|last1=Kaye|first1=Annene|last2=Sclavunos|first2=Jim|title=Michael Douglas and the Douglas Clan|url=https://books.google.com/books?id=HL89AAAACAAJ|year=1990|publisher=Knightsbridge Publishing Company Mass|isbn=978-1-877961-21-2}}
* {{cite book|last=Lawson|first=Alan|title=Michael Douglas: A Biography|url=https://books.google.com/books?id=xjA3HAAACAAJ|year=1994|publisher=Warner|isbn=978-0-7515-0851-2}}
* {{cite book|last=Parker|first=John|title=Michael Douglas: Acting on Instinct|url=https://books.google.com/books?id=HxRtk_A9TTsC|date=Hulio 21, 2011|publisher=Headline|isbn=978-0-7553-6286-8}}
* {{cite book|author=Skip Press|title=Michael and Kirk Douglas|url=https://books.google.com/books?id=Iq3aAAAACAAJ|year=1995|publisher=Silver Burdett Press|isbn=978-0-382-24941-9}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Michael Douglas}}

* {{iobdb|Michael|Douglas}}
* {{IMDb name|0000140}}
* {{tcmdb name|52476}}
* {{Mojo name|michaeldouglas}}

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}

{{kontrol ti autoridad}}

{{aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Douglas, Michael}}</text>
      <sha1>h9916w0xmt60h5bf7rxgb8f57bbhhdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Al Pacino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45135</id>
    <revision>
      <id>406502</id>
      <parentid>331631</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1978" sha1="ko455m9hwcamvxzru8wk1vhcayoxiwc" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| background   = aktor
| name         = Al Pacino
| image        = Al Pacino.jpg
| caption      = Ni Pacino idi Septiembre 2004
| birth_name   = Alfredo James Pacino
| birth_date   = {{Petsa ti pannakaipasngay ken tawen/Wikidata|mf=yes}}
| birth_place  = [[Manhattan]], [[New York]], Estados Unidos
| death_date   =
| death_place  =
| alma_mater   = [[HB Studio]]
| occupation   = Aktor, agpatpataud iti pelikula
| years active = 1965–agdama
| children     = 3
| partner      = Jan Tarrant (1988–89)&lt;br /&gt;[[Lyndall Hobbs]] (1990–97)&lt;br /&gt;[[Beverly D'Angelo]] (1997–2003)
| nationality  = 
| net worth  = {{steady}} $135 a riwriw (2014)
| height    = 5 foot 7 in
}}

Ni '''Alfredo James''' &quot;'''Al'''&quot; '''Pacino''' ({{IPAc-en|p|ə|ˈ|tʃ|iː|n|oʊ}}; {{Kabibiag|NAILINIA2}}) ket maysa nga Amerikano nga aktor ti entablado ken pelikula, agpatpataud iti pelikula, ken mannurat iti senario.

Nakaawat ni Pacino iti immuna a nominasion iti [[Kalaingan nga Aktor (Oscar)|Kalaingan nga Aktor iti Oscar]] para iti ''[[Serpico]]'' (1973); isu ket nainominado pay para iti ''The Godfather Part II'', ''[[Dog Day Afternoon]]'' (1975) ken ''[[...And Justice for All (pelikula)|...And Justice for All]]'' (1979) ken nangabak iti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]] idi 1993 para panangiladawanna iti bulsek a teniente Koronel iti  ''[[Scent of a Woman (pelikula ti 1992)|Scent of a Woman]]'' (1992). 

&lt;!--== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}--&gt;

== Bibliograpia ==
*{{cite book|last=Grobel|first=Lawrence|title=Al Pacino: The Authorized Biography|url=https://archive.org/details/alpacinoauthoriz0000grob_j1y5|year=2006|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=0-7432-9497-1}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Al Pacino}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{IMDb name|199}}
* {{IBDB name|15827}}
* {{iobdb|Al|Pacino}}
* {{tcmdb name|146251}}

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Pacino, Al}}</text>
      <sha1>ko455m9hwcamvxzru8wk1vhcayoxiwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Janet Gaynor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45179</id>
    <revision>
      <id>406207</id>
      <parentid>362701</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2187" sha1="0k90f7mxko97ttj5qlmczdg9clji52j" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktres
| spouse = {{pannakiasawa|Jesse Lydell Peck|1929|1933|end=divorced}}&lt;br&gt;{{pannakiasawa|[[Adrian (agdesdesinio ti kawes)|Adrian]]|1939|1959|end=pimmusay}}&lt;br&gt;{{pannakiasawa|[[Paul Gregory (produser)|Paul Gregory]]|1964}}
}}

Ni '''Janet Gaynor''' (Oktubre 6, 1906 – Septiembre 14, 1984) ket maysa idi nga Amerikana nga aktres iti pelikula, entablado ken telebision.

Inrugi idi ni Gaynor ti pagsapulanna a kas ekstra kadagiti ababa a [[silensio a pelikula]]. Kalpasan ti panagpirmana iti [[Fox Film Corporation]] (kalpasanna ti [[20th Century Fox]]) idi 1926, isu ket dimmayeg ken nagbalin kadagiti maysa a kaaduan a makaaw-awis iti takilia iti dayta a panawen. Idi 1929, isu ti immuna a nangabak iti [[Kalaingan nga Aktres (Oscar)|Kalaingan nga Aktres]] para iti panangiladawanna kadagiti tallo a pelikula: ''[[7th Heaven (pelikula ti 1927)|7th Heaven]]'' (1927), ''[[Sunrise: A Song of Two Humans]]'' (1927), ken ''[[Street Angel (pelikula ti 1928)|Street Angel]]'' (1928). Daytoy kaeng ti maymaysa nga akasiona a ti maysa nga aktres ket nangabak iti maysa nga Oscar para kadagiti nadumaduma a papel iti pelikula. Nagtultuloy ti panagballili iti pagsapulan ni Gaynor iti panawen iti adda unina a pelikula, ken isu ket nakagun-od iti nasayaat a panagballigi iti kasiisgud a bersion ti ''[[A Star Is Born (pelikula ti 1937)|A Star Is Born]]'' (1937), ken isu daytoy ti nangabakanna ti maikadua a nominasion iti Kalaingan nga Aktres ti Gunguna ti Akademia.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book|last=Baker|first=Sarah J.|title=Lucky Stars: Janet Gaynor and Charles Farrell|url=https://archive.org/details/luckystarsjanetg0000bake|year=2009|publisher=Bean Manor Media|location=Albany, Georgia|isbn=978-1593934682|pages=[https://archive.org/details/luckystarsjanetg0000bake/page/299 299]|others=Anders, Allison (foreword) |oclc=503442323 }}


== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
* {{IMDb name|0310980}}
* {{IBDB name|41898}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Gaynor, Janet}}</text>
      <sha1>0k90f7mxko97ttj5qlmczdg9clji52j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marie Dressler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45183</id>
    <revision>
      <id>406509</id>
      <parentid>405261</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1447" sha1="rxbz4txafttj1rv3xcyj19wkafhyzkx" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktres
| spouse = {{pannakiasawa|George Hoeppert|1899|1906}}&lt;br&gt;{{pannakiasawa| James Henry Dalton|1908|1921}}
}}

Ni '''Marie Dressler''' (Nobiembre 9, 1868&amp;nbsp;– Hulio 28, 1934) ket maysa idi a Kanadian-Amerikana nga aktres ti entablado ken pelikula, komidiante ken aktres iti nasapa a [[silensio a pelikula]].&lt;ref&gt;Obituary ''Variety'', July 31, 1934, page 54.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asp6new.alexanderstreet.com/atho/atho.detail.people.aspx?personcode=per0056361 Marie Dressler: ''North American Theatre Online'']&lt;/ref&gt; Isu ket nagballigi iti entablado ti bodebil ken dagiti opera ti komidia, isu ket nagballigi pay iti pelikula. Idi 1914, isu ket nagparang idi iti immuna a napno ti kaatiddogna a pelikula ti komedia ken kanungpalan a nangabak iti [[Kalaingan nga Aktres (Oscar)|Kalaingan nga Aktres]] idi 1931.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book |last=Sturtevant |first=Victoria |title=A Great Big Girl Like Me: The Films of Marie Dressler |url=https://archive.org/details/greatbiggirllike0000stur |location=Urbana, Illinois |publisher=University of Illinois Press |year=2009 |isbn=978-0-252-07622-0}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
* {{IBDB name|7532}}
* {{IMDb name|237597}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Dressler, Marie}}</text>
      <sha1>rxbz4txafttj1rv3xcyj19wkafhyzkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Greer Garson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45193</id>
    <revision>
      <id>406270</id>
      <parentid>399561</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2372" sha1="kk10e3uf666zp62ddtbvdllb5oebs1m" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktres
| dateformat = dmy
| spouse = {{Plainlist|
* {{pannakiasawa|()=small|Edward Snelson|1933|1943}}
* {{pannakiasawa|()=small|[[Richard Ney]]|1943|1947}}
* {{pannakiasawa|()=small|[[Buddy Fogelson]]|1949|1987|end=pimmusay}}}}
}}

Ni '''Eileen Evelyn Greer Garson Fogelson''', [[Order of the British Empire|CBE]] (29 Septiembre 1904 – 6 Abril 1996), ket maysa idi nga Ingles-Amerikana nga aktres a popular idi las-ud ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]], nga inlista babaen ti ''[[Motion Picture Herald]]'' a kas maysa kadagiti kalaingan a makaawis iti takilia iti Amerika manipud idi 1942 aginggana idi 1946.&lt;ref name=&quot;quigley&quot;&gt;{{cite web |title=Quigley's Annual List of Box-Office Champions, 1932–1970 |publisher=Reel Classics |date=23 Oktubre 2003 |url=http://www.reelclassics.com/Articles/General/quigleytop10-article.htm |accessdate=23 Agosto 2014 |archive-date=2016-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428100859/http://www.reelclassics.com/Articles/General/quigleytop10-article.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Kas maysa kadagiti nangruna nga artista iti [[Metro-Goldwyn-Mayer]] kadagiti las-ud dagiti tawen ti 1940, ni Garson ket nakaawat kadagiti pito a nominasion ti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]], mairaman ti rekord a lima a nagsasaruno a nominasion, ken nangabak iti gunguna ti [[Kalaingan nga Aktres (Oscar)|Kalaingan nga Aktres]] para iti ''[[Mrs. Miniver (pelikula)|Mrs. Miniver]]'' (1942).

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
{{refbegin}}
* {{cite book|last=Sarvady |first=Andrea |title=Leading Ladies: The 50 Most Unforgettable Actresses of the Studio Era |url=https://archive.org/details/leadingladies50m0000sarv |publisher=Chronicle Books |location=San Francisco |year=2006 |isbn=0811852482}}
* {{cite book|last=Troyan |first=Michael |title=A Rose for Mrs. Miniver: The Life of Greer Garson |url=https://archive.org/details/roseformrsminive00troy |publisher=University Press of Kentucky |location=Lexington |year=1999 |isbn=978-0813120942}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
* {{IMDb name|0002093}}
* {{Tcmdb name|68970}}
* {{Amg name|26066}}
* {{IBDB name|22101}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Garson, Greer}}</text>
      <sha1>kk10e3uf666zp62ddtbvdllb5oebs1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jennifer Jones</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45197</id>
    <revision>
      <id>406324</id>
      <parentid>362708</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1376" sha1="lhrbiut9gccdj0ubqwbh5pkyjjx2uhf" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktres
| spouse = [[Robert Walker (aktor)|Robert Walker]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(a. 1939–45; diborsio)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[David O. Selznick]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(a. 1949–65; aginggana idi ipupusayna)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[Norton Simon]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(a. 1971–1993; aginggana idi ipupusayna)&lt;/small&gt;
}}

Ni '''Jennifer Jones '''(Marso 2, 1919 – Disiembre 17, 2009), ammo pay a kas ni '''Jennifer Jones Simon''', ket maysa idi nga Amerikana nga aktres iti las-ud dagiti [[Sinema ti Klasikal a Hollywood|nabalitokan a tawen ti Hollywood]]. Nangabak ni Jones iti [[Kalaingan nga Aktres (Oscar)|Kalaingan nga Aktres]] para iti panagiladawanna iti ''[[The Song of Bernadette (pelikula)|The Song of Bernadette]]'' (1943), ken nainominado pay idi iti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]] para iti panangiladawanna kadagiti pay nga uppat a pelikula.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book|author=Epstein, Edward|title=Portrait of Jennifer|url=https://archive.org/details/portraitofjennif00epst|location=New York|publisher=Simon &amp; Schuster|year=1995|isbn=0-671-74056-3}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia|Jennifer Jones}}
* {{IMDb name|428354}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Jones, Jennifer}}</text>
      <sha1>lhrbiut9gccdj0ubqwbh5pkyjjx2uhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Olivia de Havilland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45199</id>
    <revision>
      <id>406629</id>
      <parentid>405319</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T05:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2630" sha1="k2939q08h2h8sf7wqvjkjd97ilg8bko" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL
| refs = yes
| background = aktres
| spouse             = {{Plainlist|
* {{pannakiasawa|()=small|[[Marcus Goodrich]]|1946|1953|end=div}}
* {{pannakiasawa|()=small|Pierre Galante|1955|1979|end=div}}
}}
}}

Ni '''Olivia Mary de Havilland'''  (Hulio 1, 1916 – Hulio 26, 2020) ket Briton-Amerikana a dati nga aktres a ti pagsapulanna ket nagpaut manipud idi 1935 aginggana idi 1988. Isu ket nagparang kadagiti uppat a pulo a pelikula, ken isu ket maysa idi kadagiti mangiyuna nga artista iti nabalitokan a panawen ti [[Sinema ti Klasikal a Hollywood|Klasikal a Hollywood]].Isu ket kaaduan nga ammo para kadagiti nasapa a panangiladawanna iti pelikula iti ''[[The Adventures of Robin Hood]]'' (1938) ken ''[[Gone with the Wind (pelikula)|Gone with the Wind]]'' (1939), ken kalpasanna ti nangabakanna iti gungguna a panangiladawan iti ''[[To Each His Own (pelikula)|To Each His Own]]'' (1946), ''[[The Snake Pit]]'' (1948), ken ''[[The Heiress]]'' (1949). Naiyanak idiay [[Tokyo]] iti Ingles a nagannak, ni de{{nbsp}}Havilland ken dagiti ub-ubing a kabsatna a babai, ni aktres [[Joan Fontaine]], ket immalisda idiay California idi 1919.                                                                      .

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

=== Bibliograpia ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book|last=Bartel |first=Pauline |title=The Complete Gone With the Wind Trivia Book |url=https://archive.org/details/completegonewith0000bart |edition=2nd |publisher=Taylor Trade Publishing |location=Lanham, MD |year=2014 |isbn=978-1-58979-820-5 }}
* {{cite book|last=Billingsley |first=Lloyd |title=Hollywood Party: How Communism Seduced the American Film Industry … |url=https://archive.org/details/hollywoodpartyho0000bill |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |year=1998 |isbn=978-0-7615-1376-6 }}
* {{cite book|last=Brown |first=Gene |title=Movie Time: A Chronology of Hollywood and the Movie Industry |url=https://archive.org/details/movietimechronol00brow |publisher=Macmillan |location=New York |year=1995 |isbn=978-0-02-860429-9 }}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline}}
* {{DMOZ|Arts/Performing_Arts/Acting/Actors_and_Actresses/D/De_Havilland%2C_Olivia/}}
* {{AllRovi name|17765|Olivia de Havilland}}
* {{IBDB name|id=67261|name=Olivia de Havilland}}
* {{IMDb name|14|Olivia de Havilland}}
* {{Tcmdb name|id=46170|name=Olivia de Havilland}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{DEFAULTSORT:De Havilland, Olivia}}
[[Kategoria:1916 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:2020 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>k2939q08h2h8sf7wqvjkjd97ilg8bko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Loretta Young</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45202</id>
    <revision>
      <id>406622</id>
      <parentid>367173</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1618" sha1="levc8vz51g5h0mwf8qisql4vdof4mkn" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL
| refs = yes
| background = aktres
| spouse = {{pannakiasawa|[[Grant Withers]]&lt;br /&gt;|1930|1931|reason=nawaswas idi}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|Tom Lewis&lt;br /&gt;|1940|1969|reason=divorced}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|[[Jean Louis]]&lt;br /&gt;|1993|1997|reason=pimmusay}}
}}

Ni '''Loretta Young''' (Enero 6, 1913 – Agosto 12, 2000) ket maysa idi nga Amerikana nga aktres. Nangrugi a kas ubing nga aktres, isu ket addaan idi iti napaut ken nagdumaduma a pagsapulan iti pelikula manipud idi 1917 aginggana idi 1953. Isu ket nangabak iti [[Kalaingan nga Aktres (Oscar)|Kalaingan nga Aktres]] idi 1948 para iti papelna iti pelikula idi 1947 iti ''[[The Farmer's Daughter (pelikula ti 1947)|The Farmer's Daughter]]'', ken nakaawat iti maysa a nominasion iti Oscar para iti papelna iti ''[[Come to the Stable]]'', idi 1949.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book |author1=Brooks, Tim  |author2=Marsh, Earle |name-list-style=amp | title=The Complete Directory to Prime Time Network and Cable TV Shows |url=https://archive.org/details/completedirector0000broo_c2t3  | publisher=Ballantine Books | year=2003 | location=New York | isbn=0-345-45542-8}}
* Lewis, Judy. ''Uncommon Knowledge'' (book by Young's daughter with [[Clark Gable]]). (Pocket Books/Simon &amp; Schuster 1994), {{ISBN|0-671-70019-7}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
* {{IMDb name|0949835}}
* {{tcmdb name|211341}}
* {{Amg name|78190|Loretta Young}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Young, Loretta}}</text>
      <sha1>levc8vz51g5h0mwf8qisql4vdof4mkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shirley Booth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45208</id>
    <revision>
      <id>406539</id>
      <parentid>319793</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2243" sha1="apuis0pjsmqpjo7yo8axequveljmar5" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktres
| spouse = {{pannakiasawa|[[Ed Gardner]]|1929|1942|reason=divorced}}&lt;br&gt;{{pannakiasawa|William H. Baker, Jr.|1943|1951|reason=pimmusay}}
}}

Ni '''Shirley Booth''' (Agosto 30, 1898 – Oktubre 16, 1992) ket maysa idi nga aktres ti entablado, pelikula, radio ken telebision.
Nnagruna nga katres iti teatro, nangrugi ti pagsapulan ni Booth iti [[Teatro ti Broadway|Broadway]] idi 1925. Ti kangrunaan idi a panagballigina ket kas ni Lola Delaney, iti drama ti ''[[Come Back, Little Sheba (drama)|Come Back, Little Sheba]]'', a nakaawatanna iti [[Gunguna ti Tony]] idi 1950 (nangabak iti dua kalpasan daytoy). Inrugina ti pagsapulanna iti pelikula iti panangipapelna manen iti [[Come Back, Little Sheba (pelikula 1952)|bersion ti pelikula idi 1952]] a nangabakanna iti [[Kalaingan nga Aktres (Oscar)|Kalaingan nga Aktres]] ken ti [[Gunguna ti Nabalitokan a Globo para iti Kalaingan nga Aktres iti Pelikula – Drama|Gunguna ti Nabalitokan a Globo para iti Kalaingan nga Aktres]] para itipanangipapelna. Urayno nagballigi iti ipapanna kadagiti pelikula, kinaykayatna ti panagarte iti entablado, ken nagaramid laeng kadagiti uppat pay a pelikula.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book | last=Tucker | first=David C. | title=Shirley Booth: A Biography and Career Record | url=https://archive.org/details/shirleyboothbiog0000tuck | location=Jefferson, NC | publisher=McFarland| year=2008 | isbn=978-0-7864-3600-2}}
* {{cite book | last=Manago | first=Jim |author2=Manago, Donna | title=Love is the Reason for It All: The Shirley Booth Story | url=https://archive.org/details/isbn_9781593931469 | location=Albany, GA | publisher=BearManorMedia | year=2008 | isbn=978-1-59393-146-9}}
* {{cite book | last=Manago | first=Jim |  title=For Bill His Pinup Girl:  The Shirley Booth &amp; Bill Baker Story | location=U.S.| publisher=Jim &amp; Donna Manago Books | year=2010 |isbn=978-0-615-42181-0}}


== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline}}
* {{IBDB name|25899}}
* {{IMDb name|0095804}}
* {{AllRovi name|7386}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Booth, Shirley}}</text>
      <sha1>apuis0pjsmqpjo7yo8axequveljmar5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joanne Woodward</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45210</id>
    <revision>
      <id>406470</id>
      <parentid>367755</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1289" sha1="amgrqaj12kxk17e0g33quxz6a2rfpac" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL
| refs = yes
| background = aktres
| spouse = [[Paul Newman]] (1958–2008; agiggana idi pimmusay ni Newman)
}}

Ni '''Joanne Gignilliat Trimmier Woodward''' {{Kabibiag|NAILINIA}} ket maysa nga Amerikana nga aktres, produser, aktibista, ken pilantropo. Kaaduan nga ammo isuna para iti pannangabakna iti [[Kalaingan nga Aktres (Oscar)|Kalainagn nga Aktres]] para iti panangiladawanna iti  ''[[The Three Faces of Eve]]'' (1957).

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin}}
*{{cite book |last=Morella |first=Joe |author2=Epstein, Edward Z. |title=Paul and Joanne: A Biography of Paul Newman and Joanne Woodward |url=https://archive.org/details/pauljoannebiogr00more |year=1988 |publisher= Delacorte Press |location=New York |isbn=978-0-440-50004-9 |oclc=18016049}}
*{{cite book |last=Netter |first=Susan |title=Paul Newman and Joanne Woodward |year=1989 |publisher=Piatkus |location=London, England |isbn=978-0-86188-869-6 |oclc=19778734}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline}}
*{{IMDb name|940946|Joanne Woodward}}
*{{AllMovie name|117305|Joanne Woodward}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Woodward, Joanne}}</text>
      <sha1>amgrqaj12kxk17e0g33quxz6a2rfpac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barbra Streisand</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45226</id>
    <revision>
      <id>406343</id>
      <parentid>405392</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9611" sha1="dezkh5lhe1ca6lsebavuqtykwdhp7py" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL
| refs = yes
| spouse = {{pannakiasawa|[[Elliott Gould]]|1963|1971|reason=divorced}}&lt;br /&gt;{{pannakiasawa|[[James Brolin]]|July 1, 1998}}
| website =
| module        = {{Infobox artista ti musika|embed=yes
| background    = solo_singer
| genre         = {{flat list|
*Broadway
*[[jazz]]
*[[Tradisional musika ti pop|tradisional a pop]]
*[[disco]]}}
| instrument     = Boses
| years_active   = 1963–agdama
| label          = [[Columbia Records|Columbia]]
| associated_acts = {{flat list|
*[[Alan and Marilyn Bergman]]
*[[Barry Gibb]]
*[[Diana Krall]]
*[[Marvin Hamlisch]]
*[[Phil Perry]]}}
| website        = {{url|barbrastreisand.com}}
}}}}

Ni '''Barbara Joan &quot;Barbra&quot; Streisand''' ({{IPAc-en|ˈ|s|t|r|aɪ|s|æ|n|d}}; {{Kabibiag|NAILINIA2}}) ket maysa nga Amerikana a kumakanta, mannurat ti kanta, aktres, ken agpatpataud iti pelikula. Iti las-ud ti pagsaulanna a nagpaut iti innem a dekada, isu ket nagbalin a maysa a simbolo kadagiti nadumaduma a kita ti paglinglingayan, nangabak kadagiti adu a gunguna, ken nakagun-od iti pannakabigbig a kas Ina dagiti Amin a Kontemmporario a Diva ti Pop wenno Reina dagiti Diva.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usatoday.com/story/life/music/2012/10/07/barbra-streisand-2012-tour/1616027/ |title=Barbra Streisand goes back to Brooklyn, and beyond | work = USA Today |date=Oktubre 8, 2012 |accessdate=Hulio 26, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://articles.chicagotribune.com/2006-11-06/news/0611060290_1_barbra-streisand-trainees-gay |title=Lessons from Barbra Streisand |work=Chicago Tribune |date=Nobiembre 6, 2006 |accessdate=Hulio 26, 2013 |archive-date=2015-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418020852/http://articles.chicagotribune.com/2006-11-06/news/0611060290_1_barbra-streisand-trainees-gay |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-469419/Barbra-Streisand-Queen-divas.html |title=Barbra Streisand: Queen of the divas |publisher= the Daily Mail |date=Hulio 19, 2007 |accessdate=Hulio 26, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irishtimes.com/news/ireland-awaits-the-arrival-of-the-queen-of-divas-1.809532 |title=Ireland awaits the arrival of the queen of divas |date=Hulio 13, 2007 |accessdate=Hulio 26, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.asos.com/women/fashion-news/2015_04_24-fri/barbra-memes-for-barbra-streisand-73rd-birthday/ |title=The internet's best Barbra Streisand memes |date=Abril 24, 2015 |accessdate=Hulio 26, 2014 |archive-date=2015-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527163546/http://www.asos.com/women/fashion-news/2015_04_24-fri/barbra-memes-for-barbra-streisand-73rd-birthday/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2014/09/16/after-51-year-absence-barbra-streisand-takes-the-host-chair-at-the-tonight-show/ |title=After 51-year absence, Barbra Streisand takes the host chair at 'The Tonight Show'| work = The Washington Post | date=Hulio 13, 2014 |accessdate=Hulio 26, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hollywoodnews.com/2011/02/12/barbra-streisand-at-her-musicares-person-of-the-year-dinner-at-the-la-convention-center/ |title=Barbra Streisand at her MusiCares Person of the Year dinner at the LA Convention Center |date=Pebrero 12, 2011 |accessdate=Hulio 10, 2014 |archive-date=2011-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110214131358/http://www.hollywoodnews.com/2011/02/12/barbra-streisand-at-her-musicares-person-of-the-year-dinner-at-the-la-convention-center/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  Isu ket nabigbiganen kadagiti dua [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1343277311952 |title=Academy Awards Database |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |date=Enero 29, 2010 |accessdate=Hulio 26, 2012}}&lt;/ref&gt; sangapulo a [[Gunguna ti Grammy]] a mairaman ti [[Grammy Lifetime Achievement Award|Gunguna ti Grammy Lifetime Achievement]] ken ti [[Grammy Legend Award|Gunguna ti Leyenda ti Grammy]],&lt;ref name=Broadway&gt;[http://www.broadwayworld.com/article/Barbra-Streisand-Goes-Platinum-for-History-Making-31st-Time-with-PARTNERS-20150120 &quot;Barbra Streisand Goes Platinum for History-Making 31st Time with Partners&quot;]. ''Broadway World''. Enero 20, 2015.&lt;/ref&gt; lima a [[Gunguna ti Emmy]] a mairaman ti maysa a [[Daytime Emmy Award|Daytime Emmy]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.emmys.com/awards/nominations/award-search?search_api_views_fulltext=Barbra+Streisand&amp;field_is_winner%5b1%5d=1&amp;submit=Search&amp;search_api_views_fulltext_1=&amp;search_api_views_fulltext_3=&amp;search_api_views_fulltext_2=&amp;search_api_views_fulltext_4=&amp;field_nominations_year=1949-01-01+00%3A00%3A00&amp;field_nominations_year_1=2013-01-01+00%3A00%3A00&amp;field_nomination_category=All |title=Awards Search |publisher=Academy Of Television Arts &amp; Sciences |accessdate=Disiembre 10, 2013 |archive-date=2013-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213053820/http://www.emmys.com/awards/nominations/award-search?search_api_views_fulltext=Barbra+Streisand&amp;field_is_winner%5b1%5d=1&amp;submit=Search&amp;search_api_views_fulltext_1=&amp;search_api_views_fulltext_3=&amp;search_api_views_fulltext_2=&amp;search_api_views_fulltext_4=&amp;field_nominations_year=1949-01-01+00%3A00%3A00&amp;field_nominations_year_1=2013-01-01+00%3A00%3A00&amp;field_nomination_category=All |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Special Tony Award|Espesial a Gunguna ti Tony]], maysa a gunguna ti [[American Film Institute]], ti premio [[Kennedy Center Honors]],&lt;ref name=&quot;American Film Institute&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.afi.com/laa/laa01.aspx |title=AFI Life Achievement Award: Barbra Streisand |publisher=American Film Institute |accessdate=Disiembre 9, 2009}}&lt;/ref&gt; uppat a [[Peabody Award|Gunguna ti Peabody]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.peabodyawards.com/stories/story/the-ultimate-show-biz-coup-pegot |title=The Ultimate Show Biz Coup: PEGOT |publisher=The Peabody Awards |accessdate=Disiembre 10, 2014 |archive-date=2020-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204010445/http://www.peabodyawards.com/stories/story/the-ultimate-show-biz-coup-pegot |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Presidensial a Medalia ti Wayawaya]]&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Johnson|first1=Ted|title=Steven Spielberg, Barbra Streisand to Receive Presidential Medal of Freedom|url=http://finance.yahoo.com/news/steven-spielberg-barbra-streisand-receive-presidential-medal-freedom-212322362.html;_ylt=A0LEVi14mUpWtjcA6Y0PxQt.;_ylu=X3oDMTByMjB0aG5zBGNvbG8DYmYxBHBvcwMxBHZ0aWQDBHNlYwNzYw--|website=Yahoo!|publisher=Variety|accessdate=17 Nobiembre 2015}}&lt;/ref&gt; ken siam  a [[Gunguna ti Nabalitokan a Globo]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hfpa.org/ggasearch/?q=barbra+streisand |title=Awards Search |publisher=Hollywood Foreign Press Association |accessdate=Disiembre 10, 2014}}&lt;/ref&gt; Isu ket maysa kadagiti bassit a grupo dagiti manglinglingay a napammadayawan iti gunguna ti Emmy, Grammy, Oscar, ken Tony Award, ken maysa kadagiti dua laeng nga artista a nangabak pay ti Peabody.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.peabodyawards.com/stories/story/the-ultimate-show-biz-coup-pegot |title=The Ultimate Show Biz Coup: PEGOT |publisher=The Peabody Awards |accessdate=Pebrero 28, 2016 |archive-date=2020-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204010445/http://www.peabodyawards.com/stories/story/the-ultimate-show-biz-coup-pegot |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Ady pay a mabasbasa ==
{{refbegin}}
*{{Cite book | last=Andersen | first=Christopher | title=Barbra: The Way She Is | location= | publisher=Harper-Collins | year=2006 | isbn=0-06-056256-0}}
*{{Cite book | last=Edwards | first=Anne | title=Streisand: A Biography | url=https://archive.org/details/streisandbiograp00edwa | publisher=Little, Brown  | year=1997 | isbn=978-0-316-21138-3}}
*Gabler, Neal. (2016). ''Barbra Streisand: Redefining Beauty, Femininity, and Power'', Yale University Press {{ISBN|978-0300210910}}
*{{Cite book | last=Riese | first=Randall | title=Her Name Is Barbra: An Intimate Portrait of the Real Barbra Streisand | url=https://archive.org/details/hernameisbarbrai00ries_0 | publisher=Birch Lane Press  | year=1993 | isbn=1-55972-203-7}}
*{{Cite book | last=Santopietro | first=Tom | title=The Importance of Being Barbra: The Brilliant, Tumultuous Career of Barbra Streisand | url=https://archive.org/details/importanceofbein00sant | publisher=Thomas Dunne  | year=2006 | isbn=978-0-312-34879-3}}
*{{Cite book | last=Spada | first=James | title=Streisand: Her Life | url=https://archive.org/details/streisandherlife0000spad_g8r6 | location= | publisher=Crown Publishers, Inc | year=1995 | isbn=0-517-59753-5}}
*{{Cite book | last=Pohly | first=Linda | title=The Barbra Steisand Companion: A Guide to Her Vocal Style and Repertoire| url=https://archive.org/details/barbrastreisandc00lind | location= | publisher=Greenwood Press | year=2000 | isbn= 0-313-30414-9}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Barbra Streisand}}
{{Wikiquote-inline}}
* {{Opisial a website|http://www.barbrastreisand.com/}}
* [http://www.barbranews.com/ BarbraNews.com]
* [http://www.barbra-archives.com/ Barbra-Archives.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130920091548/http://www.barbra-archives.com/ |date=2013-09-20 }}
* {{allmovie name|112652}}
* {{allmusic|artist/barbra-streisand-mn0000855531}}
* {{IMDb name|659}}
* {{IBDB name|61328}}
* {{iobdb|Barbra|Streisand}}

{{Kalaingan nga Aktres Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktres-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Streisand, Barbra}}</text>
      <sha1>dezkh5lhe1ca6lsebavuqtykwdhp7py</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diaspora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45443</id>
    <revision>
      <id>406474</id>
      <parentid>396411</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3370" sha1="16t55icln4srqy3j3wh2ki6fmc0huag" xml:space="preserve">[[Papeles:Emigrants Leave Ireland by Henry Doyle 1868.jpg|thumb|''Dagiti Emigrante a Pumanpanaw iti Irlanda'' a mangipakpakiat ti migrasion iti Amerika kalpasan ti [[Nalatak a Bisin (Irlanda)|Nalatak a Bisin]] idiay Irlanda]]
Ti '''diaspora''' (manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] ti διασπορά, &quot;agwarwara, pannakaiwarwaras&quot;)&lt;ref name=liddell&gt;{{LSJ|diaspora/|διασπορά|ref}}&lt;/ref&gt; ket ti pannakaiwarwara ti populasion a ti nagtaudanna ket iti kaunegan ti basbassit a lugar ti heograpia. Ti diaspora ket mabalin pay a mangibaga ti panaggungunay ti populasion manipud iti kasisigud a pagtaenganna.&lt;ref name=webster&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/diaspora |title=Diaspora |accessdate=22 Pebrero 2011 |quote= |publisher=Merriam Webster }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ember /&gt; Ti diaspora ket nagbalinen a mangibaga ti naisangayan a historikal nga adu a pannakaiwarwaras iti maysa a inboluntario a kasasaade, a kas ti [[Diaspora ti Hudio|pannakapapanaw dagiti Hudio idiay Judea]], ti  panagtalaw dagiti [[Tattao a Griego|Griego]] kalpasan ti pannakatnag ti [[Konstantinopla]], ti Aprikano a Trans-[[Atlantiko a panagtagilako ti aadipen]], ti akin-abagatan nga Insik wenno dagiti Hindu ti [[Abagatan nga Asia]] idi las-ud ti panagtagilako ti [[coolie|kuli]], dagiti [[Tattao nga Irlandes|Irlandes]] idi las-ud ken kalpasan ti [[Nalatak a Bisin (Irland)a|IBisin ti Irlanda]], ti [[diaspora ti Palestina|pannakapapanaw dagiti Palestina iti maika-20 a siglo]]&lt;ref name=ember /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rozen|first=Mina|title=Homelands and Diasporas: Greeks, Jews and Their Migrations (International Library of Migration Studies)|url=https://archive.org/details/homelandsdiaspor0000unse|year=2008|publisher=I. B. Tauris|location=Londres, Inglatera|isbn=1-84511-642-9}}&lt;/ref&gt; ken ti eksilo ken deportasion dagiti [[Tattao a Circassiano|Circassiano]].

Iti kinaudi, dagiti eskolar ket insaluminnada dagiti nadumaduma a kita ti diaspora, a naibatay kadagiti gapuanan a kas ti [[imperialismo]], panaglagilako wenno dagiti migrasion panagtrabaho, wenno iti kita ti sosial a pannakaitunos iti kaunegan ti komunidad ti diaspora ken dagiti pannakaikapetna kadagiti daga ti kaputota. Adda met dagiti komunidad ti diaspora a mangitaltalinaay iti napigsa a pannakaikapet iti politika iti pagtaenganda. Dagiti dadduma pay a kita a kadawyan kadagiti adu a diaspora ket dagiti panagisip iti panagsubli, dagiti pannakaikabagian kadagiti sabali a komunidad iti diaspora, ken ti kaawan ti napno a integrasion iti mangsangaili a pagilian.&lt;ref name=ember&gt;{{cite book |editor=Melvin Ember, Carol R. Ember and Ian Skoggard  |title=Encyclopedia of Diasporas: Immigrant and Refugee Cultures Around the World. Volume I: Overviews and Topics; Volume II: Diaspora Communities |year=2004  |publisher= |page= |quote= | url=https://books.google.com/?id=7QEjPVyd9YMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq |isbn=978-0-306-48321-9 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Gewecke, Frauke. [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/d_Diaspora.html &quot;Diaspora&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815085851/http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/d_Diaspora.html |date=2016-08-15 }} (2012). University Bielefeld – Center for InterAmerican Studies.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|diasporas}}

{{pungol}}

[[Kategoria:Dagiti diaspora]]</text>
      <sha1>16t55icln4srqy3j3wh2ki6fmc0huag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dagiti tattao nga Austronesio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45486</id>
    <revision>
      <id>406429</id>
      <parentid>397172</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9074" sha1="idlc0tmugv3bzz09gdsv0x4zmojuc78" xml:space="preserve">{{Infobox grupo ti etniko
|group=Dagiti tattao nga Austronesio
|population= 400,000,000+
[[Indonesia]]: 237,424,363 (2011)&lt;br /&gt;
[[Filipinas]]: 100,981,437 (2015) [http://psa.gov.ph/content/highlights-philippine-population-2015-census-population]&lt;br /&gt;
[[Madagascar]]: sumurok a 20,000,000 (2011) [http://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL]&lt;br /&gt;
[[Malaysia]]: 14,290,000 (2010) [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html] &lt;br /&gt;
[[Papua Baro a Guinea]]: 6,300,000&lt;br /&gt;
[[Daya a Timor]]: 947,000 (2004)&lt;br /&gt;
[[Baro a Selanda]]: 855,000 (2006) [http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/national-highlights/2006-census-quickstats-national-highlights.htm?page=para025Master] [http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/62F419D4-5946-407A-9553-DA9E7A847622/0/09ethnicgroup.xls]&lt;br /&gt;
[[Brunei]]: 724,000? (2006)&lt;br /&gt;
[[Singapur]]: sumurok a 700,000&lt;ref&gt;About 13.6% of the Singaporeans are of Malay descent. In addition to these, many Chinese Singaporeans are also of mixed Austronesian descent. See also http://www.singstat.gov.sg/keystats/c2000/indicators.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704025338/http://www.singstat.gov.sg/keystats/c2000/indicators.pdf |date=2007-07-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
[[Is-isla ti Solomon]]: 478,000 (2005)&lt;br /&gt;
[[Taiwan]]: 480,000  (2006)&lt;br /&gt;
[[Fiji]]: 456,000 (2005) [http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf]&lt;br /&gt;
[[Samoa]]: 193,773 (2015)&lt;br /&gt;
[[Tonga]]: 105,323&lt;br /&gt;
[[Is-isla ti Akin-amianan a Marianas]]: 52,344&lt;br /&gt;
[[Hawaii]]: 140,652 or 401,162 (depende iti panangipalawag) &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFIteratedFacts?_event=&amp;geo_id=01000US&amp;_geoContext=01000US&amp;_street=&amp;_county=&amp;_cityTown=&amp;_state=&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_2&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=062&amp;qr_name=DEC_2000_SAFF_R1010&amp;reg=DEC_2000_SAFF_R1010%3A062&amp;_keyword=&amp;_industry= |title=U.S. 2000 Census |access-date=2016-08-01 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118153925/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFIteratedFacts?_event=&amp;geo_id=01000US&amp;_geoContext=01000US&amp;_street=&amp;_county=&amp;_cityTown=&amp;_state=&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_2&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=062&amp;qr_name=DEC_2000_SAFF_R1010&amp;reg=DEC_2000_SAFF_R1010%3A062&amp;_keyword=&amp;_industry= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
[[Surinam]]: 71,000 (2009)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html#People |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate=2013-10-21 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065133/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html#People |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|langs=[[Sasao nga Austronesio|Austronesio]] ([[Sasao a Malayo-Polinesio]] wenno [[Sasao a Formosano]])
|rels= [[Animismo]], [[Shamanismo]], [[Kristianidad]], [[Kejawen]], [[Sunda Wiwitan]], [[Hinduismo]], [[Budismo]], ken [[Islam]].
}}

Dagiti '''Austronesio''',&lt;ref name=&quot;Gray-et-al2009&quot;&gt;{{cite journal | doi = 10.1126/science.1166858 | last1 = Gray | first1 = RD | last2 = Drummond | first2 = AJ | last3 = Greenhill | first3 = SJ |  year = 2009 | title = Language Phylogenies Reveal Expansion Pulses and Pauses in Pacific Settlement | journal = Science | volume = 323 | issue = 5913| pages = 479–483 | pmid = 19164742 }}&lt;/ref&gt; '''Dagiti tattao nga Austronesio'''&lt;ref name=&quot;Diamond-2000&quot;&gt;{{cite journal | doi = 10.1038/35001685 | last1 = Diamond | first1 = JM |  year = 2000 | title = Taiwan's gift to the world | journal = Nature | volume = 403 | issue = 6771| pages = 709–710 | pmid = 10693781 }}&lt;/ref&gt; wenno '''Dagiti tattao nga agsasao iti Austronesio'''&lt;ref&gt;According to the anthropologist [[Wilhelm Solheim II]]: &quot;I emphasize again, as I have done in many other articles, that 'Austronesian' is a linguistic term and is the name of a super language family. It should never be used as a name for a people, genetically speaking, or a culture. To refer to people who speak an Austronesian language the phrase 'Austronesian-speaking people' should be used.&quot; Origins of the Filipinos and Their Languages. (Enero 2006).&lt;/ref&gt; ket dagiti nadumaduma a populasion idiay [[Asia]], [[Oceania]] ken [[Aprika]] nga agsasao iti pamilia ti [[Sasao nga Austronesio|Austronesio]]. Dagitoy ket mairaman dagiti [[Dagiti aborihenes ti Taiwan|aborihenes ti Taiwan]]; dagiti kaaduan a grupo ti etniko ti [[Malaysia]], [[Daya a Timor]], [[Filipinas]], [[Indonesia]], [[Brunei]], [[Is-isla ti Cocos (Keeling)]], [[Madagascar]], [[Mikronesia]], ken [[Polinesia]], ken dagiti pay tattao a Malay ti [[Singapur]], dagiti tattao a Polinesio ti [[Tattao a Māori|Baro a Selanda]] ken [[Patneng a Hawayano|Hawaii]], ken dagiti saan a [[Sasao a Papua|tattao a Papua]] ti [[Melanesia]]. Mabirukanda pay kadagitiminoridad ti rehion ti Pattani ti [[Tailandia]], dagiti lugar ti [[Tattao ao Cham|Cham]] idiay [[Bietnam]], [[Cambodia]], ken ti rehion ti [[Hainan]] iti Tsina, dagiti parte ti [[Sri Lanka]], akin-abagatan a [[Myanmar]] ken dagiti dadduma pay nga isla ti [[Is-isla Andaman]]. Dagiti teritorio nga intagtagitao babaen dagiti agsasao iti Austronesio a tattao ket kolektibo nga ammo a kas [[Austronesia]].

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book |author=Bellwood |first=Peter S. |authorlink= |title=Man's conquest of the Pacific: The prehistory of Southeast Asia and Oceania |url=https://archive.org/details/unset0000unse_h3l9 |publisher=Oxford University Press |year=1979 |isbn=978-0-19-520103-1 }}
* {{cite book |first=Peter |last=Bellwood |title=Prehistory of the Indo-Malaysian Archipelago |url=https://books.google.com/books?id=4obAfGBGKY0C |year=2007 |publisher=ANU E Press |isbn=978-1-921313-12-7 |edition=3rd, revised}}
* {{cite book |editor1-last=Bellwood |editor1-first=Peter |editor2-first=James J. |editor2-last=Fox |editor3-first=Darrell |editor3-last=Tryon |title=The Austronesians : historical and comparative perspectives |publisher=Australian National University |year=2006 |isbn=1-920942-85-8 |url=https://books.google.com/books?id=9uyuHAXBuRkC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=southern+Philippine+islands+such+as+Mindanao.73+The+arrival+of+the+Spanish+in+Brunei+and+the+initiated+the+same+kind+of&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjy57fFh5LKAhWFRyYKHaqBA98Q6AEILTAD#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}
* {{cite book | first=Jared M. |last=Diamond | title=Guns, Germs, and Steel| url=https://archive.org/details/gunsgermssteelsh0000diam | publisher=Vintage | year=1998 | isbn=84-8306-667-X }}
* {{cite book |editor-last=Benitez-Johannot |editor-first=Purissima |title=Paths of Origins |publisher=ArtPostAsia Books |year=2009 |isbn=9719429208 |url=http://artpostasia.com/pathsoforigins/pathsoforigins.html |access-date=2016-08-01 |archive-date=2011-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016112557/http://artpostasia.com/pathsoforigins/pathsoforigins.html |url-status=dead }}
* {{cite book|author=James J. Fox|title=Origins, Ancestry and Alliance: Explorations in Austronesian Ethnography|url=https://books.google.com/books?id=7i_dwpmAf2UC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=of+the+Spanish+in+Brunei+and+the+Philippines+in+force+in+the+sixteenth+century+initiated+the+same+kind+of+religiously+defined+commercial+and&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiquLDXh5LKAhUJ0iYKHcXyDWwQ6AEIOTAF#v=onepage&amp;q&amp;f=false|year=2006|publisher=ANU E Press|isbn=978-1-920942-87-8}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{cite journal | author=Cristian Capelli | title=A Predominantly Indigenous Paternal Heritage for the Austronesian-Speaking Peoples of Insular Southeast Asia and Oceania | journal=American Journal of Human Genetics | year=2001 | volume=68 | issue=2 | pages=432–443 | url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf | doi=10.1086/318205 | pmid=11170891 | pmc=1235276 | display-authors=1 | last2=Wilson | first2=James F. | last3=Richards | first3=Martin | last4=Stumpf | first4=Michael P.H. | last5=Gratrix | first5=Fiona | last6=Oppenheimer | first6=Stephen | last7=Underhill | first7=Peter | last8=Pascali | first8=Vincenzo L. | last9=Ko | first9=Tsang-Ming | access-date=2016-08-01 | archive-date=2011-05-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110511201051/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf | url-status=dead }}
* {{EB1911|wstitle=Mundās |volume=19}}
* [http://epress.anu.edu.au/titles/austronesians.html Books, some online, on Austronesian subjects by the Australian National University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614013550/http://epress.anu.edu.au/titles/austronesians.html |date=2007-06-14 }}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44563/Encyclopedia Encyclopædia Britannica: Austronesian Languages]

{{pungol}}

{{DEFAULTSORT:Austronesio}}
[[Kategoria:Tattao nga Austronesio| ]]
[[Kategoria:Tattao nga indihenio ti Oceania]]
[[Kategoria:Tattao nga indihenio ti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko iti Oceania]]
[[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko iti Abagatan a daya nga Asia]]</text>
      <sha1>idlc0tmugv3bzz09gdsv0x4zmojuc78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lakan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45518</id>
    <revision>
      <id>406265</id>
      <parentid>395508</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4107" sha1="lgizdbepnukznhhu3gcp4ouruqgvtgq" xml:space="preserve">[[Papeles:Boxer codex.jpg|250px|thumb|right|Mabalin a dagiti patneng ti sakbay ti kolonia a Pagarian ti Luzon, nga itan ket ammo a kas [[Pampanga|Probinsia ti Pampamnga]], daytoy a retrato ket masansan a maiyallilaw para kadagiti sakbay ti kolonia a Tagalog.]]

Ti '''lakan''' ken kasisigud a naibagbaga iti ranggo iti [[Pakasaritaan ti Filipinas (sakbay ti 1521)|sakbay ti Espaniol]] a [[nobilidas a Filipino]] iti isla ti [[Luzon]], a ti kayatna a sawen ket &quot;kangatuan nga agturay.&quot;  Naisingsingasing daytoy a daytoy a ranggo ket kapada ti [[Raha]], ken dagiti nadumaduma a grupo ti etniko ket nagus-usarda iti maysa a termino wenno iti sabali, wenno agsisinnublat nga inus-usarda dagiti dua a balikas.&lt;ref&gt;Scott, William Henry, Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1994.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;laput&quot;&gt;{{iti sao|tl }} [http://www.elaput.org/pinsnyon.htm Buhay Sa Nayon]&lt;/ref&gt; Idiay [[Visayas]] ken Mindanao, daytoy a ranggo ket &quot;[[datu]]&quot;. Inus-usar pay idi ti &quot;[[sultan]]&quot; kadagiti narangrang-ay ken narikut nga Islamisado a prinsipalidad ti [[Mindanao]].

Ita nga aldaw, ti termino ket manmano pay laeng a maus-usar a ti kayatna sawen ket &quot;[[natakneng a tao]]&quot;, ngem kaaduanen a naampon kadagiti sabali a panagusar. Iti [[Ar-arte ti Pannakilaban ti Filipino]], mangibaga iti Lakan a kas maysa a kapada iti ranggo ti [[nangisit a barikes (ar-arte ti pannakilaban)|nangisit a barikes]].&lt;ref name=&quot;FMA&quot;&gt;http://www.martialedge.net/encyclopedia/definition/terminology/view/lakan/{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ken dagiti pay binglayan ti kapintas iti Filipinas ket kinunkunada dagiti nangabaken a kas &quot;Lakambini&quot;, ti babai kapada ti Lakan.  Kadagiti kasta a kaso, dagiti naited nga eskorte dagiti makibingbinglay ket makunkunada a kas Lakan.  Iti pay masansan, ti lalaki a nangabak iti pagpinnintasan ket managanan iti Lakan.&lt;ref name=&quot;pageant&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.oroquietacity.com/ArtCulture/Lakambini.html |title=Archive copy |access-date=2016-08-02 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303185721/http://www.oroquietacity.com/ArtCulture/Lakambini.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Panagusar ==
Ti titulo ti Lakan ket mabalin a sabali a mailetra manipud iti nagan ti tao (kas ti &quot;Lakan Dula&quot;), wenno mabalin nga inayon iti maymaysa a nailetra a balikas (kas ti &quot;Lakandula&quot;).

Ti '''Raha ken Lakan.''' Daytoy ket sagpaminsan a maisupsuppiat a gapu ta dagiti balikas a Raha ken Lakan ket agpada iti kaibuksilanda, dagiti dua ket nasken koma nga agkuyogda a mausar.  isu a, ti popular a reperensia kenni Raha Lakan Dula ket makunkuna a resulta ti panagkamali a ni Lakan Dula ket ti husto a napno a nagan ti historiko nga ari.&lt;ref name=&quot;laput&quot; /&gt;

== Dagiti prominente a Lakan ==

Dagiti agus-usar iti titulo ti Lakan kadagiti pakalagipan ti kolonia ti Espania iti pakasaritaan ti Filipinas iti maika-16 ken maika-17 a siglo ket mairaman ni:
*[[Raha Lakandula|Lakandula]], kanungpalan a nanaganan iti Don Carlos Lacandola, ti ari ti [[Taga-ugma a Tondo|Tondo]], idi nangrugi ti kolonisasion ti Espania iti Is-isla ti Filipinas.
*Lakatagkan, ti kalatakan a nagturay iti Pagarian ti [[Namayan]].
*Lambusan (Lakan Busan), ti ari iti [[Mandaue]] iti panawen ti sakbay ti Espaniol.
*Lakan Usman, ti ari ti bangsa Usman.

== Iti popular a kultura ==
Ti nagan ti [[Palasio Malakaniang]], ti opisial a pagtaengan ti Presidente ti Repubika ti Filipinas, ket tradisional a naigupit iti insasao a ''may lakan diyan'', wenno ti &quot;ayan a pagtaengan ti ari [wenno daulo]&quot;.&lt;ref name=ambeth&gt;{{cite book |title=Bonifacio's Bolo |url=https://archive.org/details/bonifaciosbolo0000ocam |last=Ocampo |first=Ambeth |authorlink=|year=1995 |publisher=Anvil Publishing Inc. |location=Pasig City |chapter=Inside Malacañang |isbn=971-27-0418-1 |pages=[https://archive.org/details/bonifaciosbolo0000ocam/page/122 122] }}&lt;/ref&gt;

== Kitaen pay ==
*[[Maginoo]]
*[[Datu]]
*[[Baranggay]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Pakasaritaan ti Filipinas (900–1521)]]</text>
      <sha1>lgizdbepnukznhhu3gcp4ouruqgvtgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Felipe II ti Espania</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45519</id>
    <revision>
      <id>406607</id>
      <parentid>362727</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6634" sha1="9bphsn8nwfu4wi2am15vgxqdcohdn1n" xml:space="preserve">{{Infobox kaarian
|name = Felipe II
|image =Portrait of King Philip II of Spain, in Gold-Embroidered Costume with Order of the Golden Fleece.jpg
|caption = Ladawan ni Felipe II idi agarup a 1554 babaen ni Titian
|succession = [[Listaan dagiti monarka nga Ingles|Ari ti Inglatera]] ken [[Listaan dagiti monarka nga Irlandes|Irlanda]]
|moretext = ([[jure uxoris]])
|reign = 25 Hulio 1554 – &lt;br /&gt;17 Nobiembre 1558
|predecessor =  [[Maria I ti Inglatera|Maria I]]
|regent = [[Maria I ti Inglatera|Maria I]]
|reg-type = Kimaddua monarka
|successor = [[Isabel I ti Ingkatera|Isabel I]]
|birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay |1527|5|21|df=y}}
|birth_place = [[Valladolid]], Espania
|death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1598|9|13|1527|5|21}}
|death_place = [[El Escorial]], Espania
|spouse = [[Maria Manuela, Prinsesa ti Portugal]]&lt;br /&gt;[[Maria Iti Inglatera]]&lt;br /&gt;[[Isabel ti Valois]]&lt;br /&gt;[[Ana ti Austria, Reina ti Espania|Ana ti Austria]]
|issue = [[Carlos, Prinsipe ti Asturias]]&lt;br /&gt;[[Isabel Clara Eugenia]], Dukesa ti Brabant&lt;br /&gt;[[Catalina Micaela ti Espania|Catalina Micaela, Dukesa ti Savoy]]&lt;br /&gt;[[Fernando, Prinsipe ti Asturias]]&lt;br /&gt;[[Diego, Prinsipe ti Asturias]]&lt;br /&gt;[[Felipe III ti Espania]]
|issue-link = #Pamilia
|issue-pipe = adu pay
|house = [[Kamara ti Habsburgo|Habsburgo]]
|father = [[Carlos V, Emperador ti Nasatuan a Romano]]
|mother = [[Isabel ti Portugal]]
|religion=[[Katoliko a Simbaan|Romano Katolisismo]]
|succession1    =
 {{longitem |col1style=padding-top:0.2em
  |
    {{Marebba a listaan |title=[[Ari ti Espania]] ''([[Listaan dagiti titulo ken dagiti pammadayaw tiBalangat ti Espania|adu pay]])'' |titlestyle=background:transparent;text-align:center;padding-center:1.0em;
     |
----
       {{Nailinia a tabla |fullwidth=on |cols=2 |class=nowrap |style=line-height:1.2em;
        |col1style=padding-right:0.5em;
        | '''[[Listaan dagiti agturturay iti Milan|Duke ti Milan]]'''           | 1540–1598
        | '''[[Listaan dagiti monarka ti Napoles|Ari ti Napoles]]'''       | 1554–1598
        | '''[[Olanda ti Espania|Katurayan ti Olanda]]'''| 1555–1598
        | '''[[Ari ti Espania]]'''                                   | 1556–1598
        | '''[[Listaan dagiti monarka ti Sardinia|Ari ti Sardinia]]'''   | 1556–1598
        | '''[[Listaan dagiti monarka ti Sicilia|Ari ti Sicilia]]'''       | 1556–1598
}} }} }}
|reign1 = 16 Enero 1556 – &lt;br /&gt;13 Septiembre 1598
|predecessor1 = [[Carlos V, Emperador ti Nasantuan a Romano|Carlos I]]
|successor1 = [[Felipe III ti Espania|Felipe III]]
|succession2 = [[Listaan dagitimonarka ti Portugal#Kamara ti Habsburgo (1581–1640)|Ari ti Portugal ken ti Algarves]]
|reign2 = 16 Abril 1581 – &lt;br /&gt;13 Septiembre 1598
|cor-type2 = Pannakapasingked
|coronation2 = 16 Abril 1581; [[Tomar]]
|predecessor2 = [[Enrique, Ari ti Portugal|Enrique]]
|successor2 = [[Felipe II ti Portugal|Felipe II]]
|place of burial =[[El Escorial]]
|signature =Firma del Rey Felipe II.svg
}}

Ni '''Felipe II ti Espania''' ({{lang-es|link=no|Felipe II}}; 21 Mayo 1527 – 13 Septiembre 1598&lt;!--Per Manual of Style, Birth/Deathplaces ought not be written here--&gt;), tinawtawag iti &quot;ti Prudente&quot; (el Prudente), ket isu idi ti [[Ari ti Espania]]{{efn|Ti Espania idi ket [[komposito a monarkia]], ken malaksid a ti maikadua a Felipe a nangturay iti [[Balangat ti Kastila|Kastila]], isu ti immuna a nangturay iti [[Balangat ti Aragon|Aragon]] ken ti maikapat a nangturay iti [[Pagarian ti Navarra|Navarra]].}} (1556–98), [[Pagarian ti Portugal|Ari ti Portugal]] (1581–98, kas ''Felipe I'', ''Filipe I''),&lt;ref&gt;Naisursurat pay a kas Felipe iti Arkaiko a Portuges&lt;/ref&gt; [[Pagarian ti Napoles|Ari ti Napoles]] ken [[Pagarian ti Sicilia|Sicilia]] (isuda a dua manipud idi 1554), ken idi las-ud ti pannakiasawana kenni [[Maria I ti INglatera|Reina Maria I]] (1554–58) [[Listaan dagiti monarka nga Ingles|Ari ti Inglatera]] ken [[Listaan dagiti monarka nga Irlandes|Irlanda]].&lt;ref&gt;Geoffrey Parker. ''The Grand Strategy of Philip II'', (2000)&lt;/ref&gt; Isu pay idi ti [[Duke ti Milan]].&lt;ref&gt;Garret Mattingly. ''The Armada'' p. 22, p. 66 {{ISBN|0-395-08366-4}}&lt;/ref&gt; Manipud idi 1555, isuna ti apo ti [[Sangapulo ket pito a Probprobinsia]] ti [[Habsburgo Olanda|Olanda]].

Ammo idiay Espania kas &quot;Felipe el Prudente&quot; ('&quot;Felipe ti Prudente'&quot;), ti [[Imperio ti Espania|imperiona]] ket mairaman dagiti teritorio iti tunggal kontinente nga ammo idi dagiti Europeano, mairaman ti nakainaganan kaniana iti [[Filipinas|Is-isla ti Filipinas]]. Idi las-ud ti turayna, ti Espania ket addaan iti kasayaat iti kapigsa ti impluensia ken bilegna. Daytoy ket sagpaminsan a makunkuna iti ''[[Nabalitokan a Panawen ti Espania|Nabalitokan a Panawen]]''. Ti insasao a, &quot;ti saan a lenneken ti init nga imperio,&quot; ket naaramid idi panawen ni Felipe tapno maipaltiing ti kadakkel ti pagturayanna.

== Dagiti nota ==
{{notelist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti taudan ken adu pay a mabasbasa ==
*Henry Kamen, ''Philip of Spain'' (New Haven, Yale University Press, 1999) – the standard modern biographical source.
*Glyn Redworth, &quot;Philip (1527–1598)&quot;, ''Oxford Dictionary of National Biography,'' online edition, May 2011 [http://www.oxforddnb.com/view/article/22097, Naala idi 25 Agosto 2011]
*{{cite book| last =Pettegree| first = Andrew| title =Europe in the Sixteenth Century | url =https://archive.org/details/europeinsixteent0000pett| year =2002 | publisher = Blackwell| place = Oxford| isbn =0-631-20704-X}}.
* Benton Rain Patterson, ''With the Heart of a King: Elizabeth I of England, Philip II of Spain &amp; the Fight for a Nation's Soul &amp; Crown'' (2007)
* Rodriguez-Salgado, M.J. &quot;The Court of Philip II of Spain&quot;. In ''Princes Patronage and the Nobility: The Court at the Beginning of the Modern Age, cc. 1450–1650.'' Edited by Ronald G. Asch and Adolf M. Birke. New York: Oxford University Press, 1991. {{ISBN|0-19-920502-7}}.
* Geoffrey Parker, ''Imprudent King: A New Life of Philip II'' (2014).
* Geoffrey Parker, ''The Grand Strategy of Philip II'' (New Haven, 1998).
* Markus Reinbold, ''Jenseits der Konfession. Die frühe Frankreichpolitik Philipps II. von Spanien 1559–1571'' (Stuttgart, Thorbecke, 2005) (Beihefte der Francia, 61).
* Harry Kelsey, ''Philip of Spain, King of England: the forgotten sovereign'' (London, I.B. Tauris, 2011).

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Felipe II de España}}
{{Wikiquote-inline|Philip_II_of_Spain}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{bio-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Felipe 02 ti Espania}}
[[Kategoria:Felipe II ti Espania| ]]
[[Kategoria:1527 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1598 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>9bphsn8nwfu4wi2am15vgxqdcohdn1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Galeon ti Manila</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45540</id>
    <revision>
      <id>406300</id>
      <parentid>398956</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3700" sha1="60fdoquy4z06fypgh3q5hfv48ll6dqu" xml:space="preserve">[[Papeles:Manilajf9742 16.JPG|thumb|Ti Memorial ti Galeon ti Manila-Acapulco iti Plaza Mehiko idiay [[Intramuros, Manila]].]]

Dagiti '''[[Galeon]] ti Manila''' ({{lang-es|Galeón de Manila}}, {{lang-tl|Kalakalang Galyon ng Maynila at Acapulco}}) ket dagiti paglayagan a bapor ti [[Espania|Espaniol]] a nagaramid kadagiti naminsan wenno namindua a napno a panaglayag iti tunggal maysa a tawen iti ballasiw ti [[Taaw Pasipiko]] manipud iti puerto ti [[Acapulco]] (agdama nga aldaw a [[Mehiko]]) aginggana iti [[Manila]] idiay [[Filipinas]] nga isuda a dua ket parte idi ti [[Baro nga Espania]]. Nabaliwan ti nagan ti [[galeon]] tapno maipaltiing ti siudad a nagtaudan a naglayagan ti bapor.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Williams, Glyn |year=1999 |title=The Prize of All the Oceans |url=https://archive.org/details/prizeofalloceans0000will_n9v8 |publisher=Viking |location=New York |isbn=0-670-89197-5 |page=[https://archive.org/details/prizeofalloceans0000will_n9v8/page/n31 4]}}&lt;/ref&gt; Ti termino dagiti ''Galeon ti Manila'' ket inus-usar pay a mangibaga ti dalan ti panagtagilako a nagbaetan ti Acapulco ken Manila a nagpaut manipud idi 1565 aginggana idi 1815.

Dagiti Galeon ti Manila ket ammo pay dagitoy iti Baro nga Espania a kas &quot;La Nao de la China&quot; (Ti Bapor ti Tsina) gapu ta daytoy ket nagawit kadagiti tagilako  ti Insik a naipan manipud iti Manila.&lt;ref&gt;[[:es:Nao#La nao de China|La Nao de China]]&lt;/ref&gt;

Ti dalan ti panagtagilako ti Galeon ti Manila ket nairugi idi 1565 kalpasan idi ti Augustiniano a prayle ken nabigador a ni [[Andrés de Urdaneta]] ket naduktalanna ti ''tornaviaje'' wenno pagsublian a dalan manipud iti Filipinas a mapan iti Mehiko. Dagiti immuna a balligi a napno a panaglayag ket inaramid idi babaen ni Urdaneta ken babaen ni [[Alonso de Arellano]] iti dayta a tawen. Ti dalan ket nagpaut aginggana idi 1815 idi ti [[Gubat ti Mehikano ti Wayawaya]] ket nangipatingga ti panagtengngel ti Espania kadagiti puerto ti Mehiko. Dagiti galeon ti Manila ket naglayag iti Pasipiko kadagiti 250 a tawen, a nagiyeg idiay Espania iti laonda kadagiti naramen a tagilako, dagiti pagimbagan ti ekonomia, ken panagsinnukat iti kultura.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*Rogers, R. (1999). ''Shipwreck of Hawai'i: a maritime history of the Big Island''. Haasdasdleiwa, Hawfasfasfaii: Piliagagasgaloha Pub. {{ISBN|0-9673467-0-3}}
*Schurz, William Lytle. (19217) [http://www.tshaonline.org/publications/journals/shq/online/v021/n2/article_1.html &quot;The Manila Galleon and California&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702233333/http://www.tshaonline.org/publications/journals/shq/online/v021/n2/article_1.html |date=2018-07-02 }}, ''Southwestern Historical Quarterly'', Vol. 21, No. 2, pp.&amp;nbsp;107–126
*Schurz, William Lytle. ''The Manila Galleon''. New York: E. P. Dutton &amp; Co., Inc., 1939.

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://ns.gov.gu/galleon/ Findings from the wreck of ''Nuestra Senora de la Concepcion'' in the Marianas, 1638] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060713001900/http://ns.gov.gu/galleon/ |date=2006-07-13 }}
*[http://www.metmuseum.org/toah/hd/mgtr/hd_mgtr.htm Metropolitan Museum: Manila Galleon]
*[http://www.mms.gov/omm/pacific/kids/manilagalleons.htm Manila Galleons along the Californian coasts]
*[http://www.galeondemanila.org/ Asociación Cultural Galeón de Manila] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101015044727/http://www.galeondemanila.org/ |date=2010-10-15 }}, grupo ti agsuksukisok nga Espaniol-Filipino a naikuartel idiay Madrid (iti Espaniol)

{{Filipinas-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Manila, Galeon}}
[[Kategoria:Dagiti galeon]]
[[Kategoria:Pakasaritaan ti Filipinas (1521–1898)]]</text>
      <sha1>60fdoquy4z06fypgh3q5hfv48ll6dqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agpakatengnga a bileg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45582</id>
    <revision>
      <id>406304</id>
      <parentid>406005</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26995" sha1="p867jbruome93svx8lfbep9wfv4ryki" xml:space="preserve">Kadagiti [[Dagiti relasion ti sangalubongan|relasion ti sangalubongan]], ti '''agpakatengnga a bileg''' ket ti [[naturay nga estado]] a saan a [[superpower|kabilegan]] wenno [[nalatak a bileg]], ngem adda pay met ti dakkel wenno kalalainganna nga impluensia ken sangalubongan a pannakabigbig. Ti konsepto ti &quot;agpakatengnga a bileg&quot; ket manipuden kadagiti taudan ti Europeano a sistema ti estado. Idi naladaw a maika-16 a siglo, ti managpanpanubot iti politika nga Italiano a ni [[Giovanni Botero]] ket biningbingayna ti lubong kadagiti tallo a kita ti estado&amp;nbsp;– grandissime (dagiti imperio), mezano (dagiti agpakatengnga a bileg) ken piccoli (dagiti [[bassit a bileg]]). Segun kenni Botero,ti mezano wenno agpakatengnga a bileg &quot;...ket addaan iti makaanay a kapigsa ken turay a bukod a makatakder nga awan ti pannakasapul iti tulong manipud kadagiti dadduma.&quot;&lt;ref name=&quot;Rudd&quot;&gt;Rudd K (2006) [http://eherald.alp.org.au/articles/0906/natp28-01.php Making Australia a force for good], ''Labor eHerald'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627041402/http://eherald.alp.org.au/articles/0906/natp28-01.php}}&lt;/ref&gt;

== Pannangipalawag ==
Awan ti pakaitunosan nga alagaden a pamay-an no ania dagiti estado ti agpakatengnga a bileg. Adda met dagiti agsuksukisok nga agus-usar iti estadistika ti [[Dagup ti nailian a produkto|Dagup ti Nailian a Produkto]] (Gross National Product wenno GNP) tapno makaala kadagiti listaan dagiti agpakatengnga a bileg iti amin a paset iti lubong. Iti ekonomia, dagiti agpakatengnga a bileg ket kadawyan a dagiti saan a naikeddeng a &quot;dakkel&quot;unay wenno &quot;bassit&quot; unay, uray ania ti pannakaipalawagna. Nupay kasta, ti ekonomia ket saan a kankanayon a banag a panangipalawag. Babaen iti kasisigud a kapanunotan iti termino, ti agpakatengnga a bileg ket ti maysa idi nga addaan iti bassit a grado ti impluensia iti sangalubongan, ngem saan a mangituray iti ania man a maysa a lugar.  Nupay kasta, daytoy a panagusar ket saan nga unibersal, ken adda met dagiti dadduma a mangipalawag ti agpakatengnga a bileg a manginayon kadagiti pagilian a maikeddeng a kas dagiti [[rehional a bileg]].

Segun kadagiti kademia iti [[Unibersidad ti Leicester]] ken [[Unibersidad ti Nottingham]];

&lt;blockquote&gt;Ti kasasaad ti agpakatengnga a bileg ket kadawyan a nailasin iti maysa wenno kadagiti dua a waya. Ti tradisional ken kaaduan a waya ket ti panangitipon ti kriteria ti kritikal a pannakabagi ken material tapno mairanggo dagiti estado segun kadagiti relatibo a kapabilidadda. Gapu ta agdumaduma dagitikapabilidad dagiti pagilian, maikategoriada a kas dagiti kabilegan (wenno dagitinalatak a bileg), dagiti agpakatengnga a bileg wenno dagiti [[bassit a bileg]]. Iti kaudian, daytoy ket mabalin a maisalumina ti maikadua a pamay-an para iti pannagilasin ti kasasaad ti agpakatengnga a bileg babaen ti panangipatengnga ti isip kadagiti gupit ti panagkukua. Daytoy ket mangipuesto a dagiti agpakatengnga a bileg ket mabalinda a maisalunima kadagiti nalatak a bileg ken dagiti bassit a bileg gapu iti panagkukuada iti [[gangganaet nga anuroten]]&amp;nbsp;– dagiti agpakatengnga a bileg ket makalada iti bukodda a lugar para iti kabukbukodanda babaen ti panagsurot iti akikid a sakup ken kadagiti naisangayan a kita ti panagkayat ti gangganaet nga annuroten. Iti daytoy a waya, dagiti agpakatengnga a bileg ket dagiti pagilian a ti relatibo a  kalaingda iti [[diplomasia]] iti serbisio ti sangalubongan a kappia ken talinaay. Isuda a dua a pangrukod ket maisuppiatan ekn kontrobersia, ngem ti tradisional a pmay-an ti kaadu ket naipakitan a problematiko ngem ti pamay-an ti panagkukua.&lt;/blockquote&gt;

Segun kenni Eduard Jordaan ti [[Singapore Management University]];

&lt;blockquote&gt;Amin dagiti agpakatengnga a bileg ket mangipakita panagkukua iti gangganaet nga annuroten a mangtalinaay ken mangilihetimado ti uglobal nga urnos, kadawyan babaen ti [[multilateralismo|multilateral]] ken dagiti inisiatibo ti panagtitinnulong. Nupay kasta, dagiti rumrummuar ken dagiti tradisional nga agpakatengnga a bileg ket mabalinda a maisalunima kadagiti termino iti bukodda a panangimpluensia iti tunggal maysa ken dagiti panaggigiddiatda iti panagkukua. Iti panangaramid dayta, dagiti tradisional nga agpakatengnga a bileg ken nabaknangda, natalinaay, [[Egalitarianismo|egalitariano]], [[Sosial a demokrasia|sosial a demokratiko]] ken saan a rehional nga impluensial. Iti panagkukua,mangipakitada ti nakapsot ken agdumaduma a rikna iti rehional nga orientasion, agar-aramid kadagiti identidad a naisangayan manipud kadagiti nabileg nga estado kadagiti bukodda a rehion ken mangidaton kadagiti magustuan a konsesion kadagiti presion para iti reporma ti sangalubongan. No maigiddiat dagiti rumrummuar nga agpakatengnga a bileg, isuda ket semi-periperal, di-egalitariano iti material ken dagiti kaudian a demokratisado nga estado a mangipakita ti adu a rehional nga impluensia ken bukod a pannakigimong. Iti panagkukua, kaykayatda iti repormista ken saan a radikal a panagbaliw iti lubong, mangipakita ti napigsa a rehional nga orientasion ken agkaykayat iti rehional nga integrasion ngem agbirbiruk pay nga agramid kadagiti naisangayan nga identidad manipud kadagiti nakapsot nga estado iti bukodda a rehion.&lt;ref name=&quot;Jordaan&quot;&gt;Jordaan E (2003) [http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a714856417?words=eduard|jordaan&amp;hash=2263085018 The concept of a middle power in international relations], ''informaworld''&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Listaan dagiti agpakatengnga a bileg ==

Kas met dagiti nalatak a bileg, awan dagiti agkaykaysa a pakaitunosan kadagiti turay no ania dagiti pagilian a maikeddenga a kas dagiti agpakatengnga a bileg. Dagiti listaan ket masansan a suheto ti adu a debato ken matarawidwidan a mangiyasping kadagiti dakkel a pagilian (kas ti [[Brasil]]) kadagiti relatibo a bassit a pagilian (kas ti [[Norwega]]).&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt; Nalawag met a saan amin dagiti agpakatengnga a bileg ket agpapadada iti kasasaad; adda met dagiti maikeddeng a [[rehional a bileg]] ken dagiti miembro ti [[Dagiti nangruna nga ekonomia ti G-20|G20]] (ka ti [[Australia]]), bayat a dagiti dadduma ket nalakda amaikeddeng a kas dagiti [[bassit a bileg]] (kas ti [[Republika a Tseka]]). Adda met dagiti dakdakkel nga agpakatengnga a bileg ket agpaelda pay kadagiti importante a papel iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ken dagiti dadduma pay a sangalubongan a gunglo a kas ti [[Gunglo ti Komersio ti Lubong|WTO]].

Ti sumaganad a listaan dagiti pagilian, no man iti napalabas wenno iti agdamaw, ket naikeddengda a dagiti agpakatengnga a bileg babaen dagiti akademia wenno dagiti sabali nga eksperto:
{{Div col|colwidth=30em}} 
* {{WP|Algeria|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Wurst&quot;&gt;Wurst J (2006) [http://www.gsinstitute.org/docs/ClingendaelBrief_Final.pdf Middle Powers Initiative Briefing Paper], ''GSI'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614193536/http://www.gsinstitute.org/docs/ClingendaelBrief_Final.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;Cooper AF (1997) [http://www.palgrave.com/products/title.aspx?is=033368186X Niche Diplomacy – Middle Powers after the Cold War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306033144/http://www.palgrave.com/products/title.aspx?is=033368186X |date=2012-03-06 }}, ''palgrave''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;Bernard Wood, 'Towards North-South Middle Power Coalitions', in ''Middle Power Internationalism: The North-South Dimension'', edited by Cranford Pratt (Montreal, McGill-Queen's University Press, 1990).&lt;/ref&gt;
*{{WP|Argentina|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Wurst&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;Bernard Wood, 'Towards North-South Middle Power Coalitions', in ''Middle Power Internationalism: The North-South Dimension'', edited by Cranford Pratt (Montreal, McGill-Queen's University Press, 1990).&lt;/ref&gt;
* {{WP|Australia|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Jordaan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;Tobias Harris, 'Japan Accepts its &quot;Middle-Power&quot; Fate'. ''Far Eastern Economic Review'' Vol. 171, No. 6 (2008), p. 45: 'Japan is settling into a position as a middle power in Asia, sitting uneasily between the U.S., its security ally, and China, its most important economic partner. In this it finds itself in a situation similar to Australia, India, South Korea and the members of Asean.'&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adriansyah&quot;&gt;Yasmi Adriansyah, 'Questioning Indonesia's place in the world', ''Asia Times'' (20 Septiembre 2011): 'Countries often categorized as middle power (MP) include Australia, Canada and Japan. The reasons for this categorization are the nations' advanced political-economic stature as well as their significant contribution to international cooperation and development. India and Brazil have recently become considered middle powers because of their rise in the global arena—particularly with the emerging notion of BRIC (Brazil, Russia, India and China).'&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The United States and the Great Powers&quot;&gt;{{Cite book| last =Buzan | first =Barry  | title=The United States and the Great Powers | publisher=Polity Press | year=2004 | location=Cambridge, United Kingdom | page =[https://archive.org/details/unitedstatesgrea0000buza/page/71 71] | isbn =0-7456-3375-7 | url=https://archive.org/details/unitedstatesgrea0000buza}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazleton&quot;&gt;Hazleton WA (2005) [http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/0/7/1/2/0/p71207_index.html Middle Power Bandwagoning? Australia's Security Relationship with the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610112407/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/0/7/1/2/0/p71207_index.html |date=2020-06-10 }}, ''allacademic''&lt;/ref&gt;
* {{WP|Austria|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;
* {{WP|Bangladesh|size=23px}}&lt;ref name=&quot;EUROPA&quot;&gt;demosEUROPA – Centre for European Strategy [http://www.demosservices.home.pl/www/files/AB_Policy_paper_Golden_age_of_Middle_Powers.pdf Golden Age of Middle Powers?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304044203/http://www.demosservices.home.pl/www/files/AB_Policy_paper_Golden_age_of_Middle_Powers.pdf |date=2016-03-04 }}, Adam Balcer, Enero 2012&lt;/ref&gt;
* {{WP|Belgium|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Inoguchi&quot;&gt;Inoguchi K (2002) [http://www.disarm.emb-japan.go.jp/statements/Statement/kyoto020807.htm The UN Disarmament Conference in Kyote] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122633/http://www.disarm.emb-japan.go.jp/statements/Statement/kyoto020807.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Caplan&quot;&gt;Caplan G (2006) [http://www.sudantribune.com/spip.php?article13601 From Rwanda to Darfur: Lessons learned?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713135429/http://www.sudantribune.com/spip.php?article13601 |date=2020-07-13 }}, ''SudanTribune''&lt;/ref&gt;
* {{WP|Brazil|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Wood&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Heine&quot;&gt;Heine J (2006) [http://se1.isn.ch/serviceengine/FileContent?serviceID=PublishingHouse&amp;fileid=EBFD6763-36B0-7571-5B36-97F6502F60DC&amp;lng=en On the Manner of Practising the New Diplomacy], ''ISN''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Lechini&gt;Gladys Lechini, ''Middle Powers: IBSA and the New South-South Cooperation. NACLA Report on the Americas'', Vol. 40, No. 5 (2007): 28-33: 'Today, a new, more selective South-South cooperation has appeared, bringing some hope to the people of our regions. The trilateral alliance known as the India, Brazil, and South Africa Dialogue Forum, or IBSA, exemplifies the trend … The three member countries face the same problems and have similar interests. All three consider themselves &quot;middle powers&quot; and leaders of their respective regions, yet they have also been subject to pressures from the North.'&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Daniel Flemes, ''Emerging Middle Powers' Soft Balancing Strategy: State and Perspective of the IBSA Dialogue Forum.'' Hamburg: GIGA, 2007.&lt;/ref&gt;
*{{WP|Canada|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Adriansyah&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Behringer&quot;&gt;Behringer RM (2005) [http://cac.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/3/305 Middle Power Leadership on the Human Security Agenda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114151026/http://cac.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/3/305 |date=2007-11-14 }}, ''SAGE''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crosby&quot;&gt;Crosby AD (1997) [http://www.jstor.org/pss/424829 A Middle-Power Military in Alliance: Canada and NORAD], ''JSTOR''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Petersen&quot;&gt;Petersen K (2003) [http://www.dissidentvoice.org/Articles4/Petersen_Canada-Iraq.htm Quest to Reify Canada as a Middle Power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713135442/http://www.dissidentvoice.org/Articles4/Petersen_Canada-Iraq.htm |date=2020-07-13 }}, ''Dissident Voice''&lt;/ref&gt;
* {{WP|Chile|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Inoguchi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Heine&quot; /&gt;
* {{WP|Colombia|size=23px}}&lt;ref name=&quot;EUROPA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KYOTO1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.disarm.emb-japan.go.jp/statements/Statement/kyoto020807.htm |title=THE UN DISARMAMENT CONFERENCE IN KYOTO |publisher=disarm.emb-japan.go.jp |accessdate=13 Nobiembre 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116212429/http://www.disarm.emb-japan.go.jp/statements/Statement/kyoto020807.htm |archivedate=2013-01-16 }}&lt;/ref&gt;
* {{WP|Czech Republic|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;
* {{WP|Denmark|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Behringer&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pratt&quot;&gt;Pratt C (1990) [http://mqup.mcgill.ca/book.php?bookid=930 Middle Power Internationalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722024950/http://mqup.mcgill.ca/book.php?bookid=930 |date=2012-07-22 }}, ''MQUP''&lt;/ref&gt;
* {{WP|Egypt|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Wurst&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cooper et al&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ploughshares&quot;&gt;Ploughshares Monitor (1997) [http://www.ploughshares.ca/libraries/monitor/mons97a.html Scrapping the Bomb: The role of middle power countries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927011548/http://www.ploughshares.ca/libraries/monitor/mons97a.html |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilley&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2012/09/11/opinion/the-rise-of-the-middle-powers.html?_r=0&amp;module=ArrowsNav&amp;contentCollection=Opinion&amp;action=keypress&amp;region=FixedLeft&amp;pgtype=article | title=The Rise of the Middle Powers | publisher=The New York Times Company | date=Septiembre 10, 2012 | accessdate=14 Marso 2015 | author=GILLEY, BRUCE | page=1}}&lt;/ref&gt;
* {{WP|Finland|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;
* {{WP|Greece|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Thanos-Veremēs&quot;&gt;Thanos Veremēs (1997)[https://books.google.com/books/about/The_military_in_Greek_politics.html?id=sn-yAAAAIAAJ&amp;redir_esc=y The Military in greek Politics] &quot;Black Rose Books&quot;&lt;/ref&gt;
* {{WP|Hungary|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Higott-Cooper&quot;&gt;Higgott RA, Cooper AF (1990) [http://www.jstor.org/pss/2706854 Middle Power Leadership and Coalition Building]&lt;/ref&gt;
* {{WP|Indonesia|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot;&gt;Solomon S (1997) [http://www.issafrica.org/Pubs/Monographs/No13/Solomon.html South African Foreign Policy and Middle Power Leadership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426220103/http://www.issafrica.org/Pubs/Monographs/No13/Solomon.html |date=2015-04-26 }}, ''ISS''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ping&quot;&gt;Jonathan H. Ping, ''Middle Power Statecraft: Indonesia, Malaysia, and the Asia Pacific'' (Aldershot: Ashgate Publishing, 2005).&lt;/ref&gt;
* {{WP|Iran|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Ehteshami&quot;&gt;Anoushiravan Ehteshami and Raymond Hinnesbusch, ''Syria and Iran: Middle Power in a Penetrated Regional System'' (London: Routledge, 1997).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Samhat | first1 = Nayef H. | year = 2000 | title = Middle Powers and American Foreign Policy: Lessons for Irano-U.S. Relations | url = | journal = Policy Studies Journal | volume = 28 | issue = 1| pages = 11–26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ahouie&quot;&gt;Ahouie M (2004) [http://web.mit.edu/ISG/iaqfall04ahouie.htm Iran Analysis Quarterly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517104622/http://web.mit.edu/ISG/iaqfall04ahouie.htm |date=2020-05-17 }}, ''MIT''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Foreign Affairs&quot;&gt;Foreign Affairs Committee (2006) [http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmselect/cmfaff/363/36310.htm Iran]&lt;/ref&gt;
* {{WP|Israel|size=23px}}&lt;ref name=&quot;The United States and the Great Powers&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lrb.co.uk/v28/n06/mear01_.html |title=www.lrb.co.uk |access-date=2016-08-04 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815015205/http://www.lrb.co.uk/v28/n06/mear01_.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.acronym.org.uk/dd/dd76/76actg.htm |title=www.acronym.org.uk |access-date=2016-08-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025443/http://www.acronym.org.uk/dd/dd76/76actg.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* {{WP|Kuwait|size=23px}}&lt;ref&gt;LSE: Middle East Centre [http://eprints.lse.ac.uk/61772/1/The%20new%20politics%20of%20intervention%20of%20Gulf%20Arab%20states.pdf The New Politics of Intervention of Gulf Arab States], April 2015&lt;/ref&gt;
* {{WP|Malaysia|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Ploughshares&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ping&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mace-Belanger&quot;&gt;Mace G, Belanger L (1999) [https://books.google.com/books?id=kZlDRD2vL6IC The Americas in Transition: The Contours of Regionalism] (p 153)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kim R. Nossal and Richard Stubbs, 'Mahathir's Malaysia: An Emerging Middle Power?' in ''Niche Diplomacy: Middle Powers After the Cold War'', edited by Andrew F. Cooper (London: Macmillan,  1997).&lt;/ref&gt;
* {{WP|Mexico|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Wood&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cooper et al&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Belanger&quot;&gt;Louis Belanger and Gordon Mace, 'Middle Powers and Regionalism in the Americas: The Cases of Argentina and Mexico', in ''Niche Diplomacy: Middle Powers After the Cold War'', edited by Andrew F. Cooper (London: Macmillan, 1997).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goad&quot;&gt;Pierre G. Goad, 'Middle Powers to the Rescue?', ''Far Eastern Economic Review'', Vol. 163, No. 24 (2000), p. 69.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pellicer&quot;&gt;Pellicer O (2006)  [http://www.fes-globalization.org/publications/FES_BP_Mexico_Pellicer_eng.pdf Mexico&amp;nbsp;– a Reluctant Middle Power?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614193536/http://www.fes-globalization.org/publications/FES_BP_Mexico_Pellicer_eng.pdf |date=2007-06-14 }}, ''FES''&lt;/ref&gt;
* {{WP|Morocco|size=23px}}&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=xLn9SL3dYNoC&amp;source=gbs_navlinks_s&amp;redir_esc=y Politics and Power in the Maghreb], Michael J. Willis (2012)&lt;/ref&gt;
* {{WP|Netherlands|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Behringer&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pratt&quot; /&gt;
* {{WP|New Zealand|size=23px}}&lt;!--&lt;ref name=&quot;MPI&quot; /&gt;--&gt;
* {{WP|Nigeria|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cooper et al&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mace-Belanger&quot; /&gt;
* {{WP|Norway|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Behringer&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pratt&quot; /&gt;
* {{WP|Oman|size=23px}}&lt;ref&gt;[https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RB2501.html Oman: A Unique Foreign Policy Produces a Key Player in Middle Eastern and Global Diplomacy], Joseph A. Kechichian&lt;/ref&gt;
* {{WP|Pakistan|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EUROPA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Buzan2004&quot;&gt;{{cite book|author=Barry Buzan|title=The United States and the great powers: world politics in the twenty-first century|url=https://books.google.com/books?id=XvtS5hKg9jYC&amp;pg=PR8|accessdate=27 Disiembre 2011|year=2004|publisher=Polity|isbn=978-0-7456-3374-9|pages=71, 99}}&lt;/ref&gt;
* {{WP|Peru|size=23px}}&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=EtCoAgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Routledge+Handbook+of+Diplomacy+and+Statecraft&amp;hl=el&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjkorbkoZbNAhWMLMAKHRYxDLkQ6AEIHjAA#v=onepage&amp;q=Routledge%20Handbook%20of%20Diplomacy%20and%20Statecraft&amp;f=false Routledge Handbook of Diplomacy and Statecraft], B.J.C. McKercher (2012), Page 189&lt;/ref&gt;
* {{WP|Philippines|size=23px}}&lt;ref name=&quot;EUROPA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Asia-Pacific&quot;&gt;Jonathan H. Ping [https://books.google.com/books?id=FGM1zEdCOmAC&amp;pg=PA103&amp;lpg=PA103&amp;dq=middle+power+philippines&amp;source=bl&amp;ots=vrzASjVnf_&amp;sig=YBVVPgRkVxzcg-VOOB5V97EwIYE&amp;hl=en&amp;ei=OBq0SbegJcnWkAW31sC5BA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=1&amp;ct=result#PPA104,M1 Middle Power Statecraft] (p 104)&lt;/ref&gt;
* {{WP|Poland|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Goad&quot; /&gt;&lt;ref name=spero /&gt;&lt;ref name=&quot;Kirton&quot;&gt;Kirton J (2006) [http://www.g8.utoronto.ca/scholar/kirton2006/kirton-harper-fp.pdf Harper’s Foreign Policy Success?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713135606/http://www.g8.utoronto.ca/scholar/kirton2006/kirton-harper-fp.pdf |date=2020-07-13 }}&lt;/ref&gt;
* {{WP|Portugal|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Lacoste&quot;&gt;according to Yves Lacoste, ''Géopolitique'', Larousse, 2009,p. 134, both Spain and Portugal exert a real influence in Africa and in the Americas.&lt;/ref&gt;
*{{WP|Qatar|size=23px}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://publicdiplomacymagazine.com/middle-powers-squeezed-out-or-adaptive/|title=Middle Powers: Squeezed out or Adaptive?|publisher=Public Diplomacy Magazine|last=Cooper|first=Andrew F.|accessdate=12 Marso 2015|archive-date=2017-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170629211701/http://www.publicdiplomacymagazine.com/middle-powers-squeezed-out-or-adaptive/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www18.georgetown.edu/data/people/mk556/publication-61175.pdf|title=Mediation and Qatari Foreign Policy|last=Kamrava|first=Mehran|accessdate=12 Marso 2015|archive-date=2013-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007183501/http://www18.georgetown.edu/data/people/mk556/publication-61175.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*{{WP|Romania|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;
* {{WP|Saudi Arabia|size=23px}}&lt;ref name=&quot;The United States and the Great Powers&quot; /&gt;
* {{WP|Singapore|size=23px}}&lt;ref name=&quot;EUROPA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Asia-Pacific&quot; /&gt;
* {{WP|South Africa|size=23px}}&lt;ref name=Lechini /&gt;&lt;ref&gt;Peter Vale, 'South Africa: Understanding the Upstairs and the Downstairs', in ''Niche Diplomacy: Middle Powers After the Cold War'', edited by Andrew F. Cooper (London: Macmillan, 1997).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Janis Van Der Westhuizen, 'South Africa's Emergence as a Middle Power', ''Third World Quarterly'', Vol. 19, No. 3 (1998), pp. 435-455.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pfister&quot;&gt;Pfister R (2006) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.cgi?path=239001176317320 The Apartheid Republuc and African States], ''H-Net''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Eduard Jordaan, 'Barking at the Big Dogs: South Africa's Foreign Policy Towards the Middle East', ''Round Table'', Vol. 97, No. 397 (2008), pp. 547-549.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GIGA&quot;&gt;Flemes, Daniel, Emerging Middle Powers' Soft Balancing Strategy: State and Perspectives of the IBSA Dialogue Forum (August 1, 2007). GIGA Working Paper No. 57. {{DOI|10.2139/ssrn.1007692}}&lt;/ref&gt;
* {{WP|South Korea|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Harris&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Armstrong&quot;&gt;Armstrong DF (1997) [http://sc.lib.muohio.edu/dissertations/AAI9728811/ South Korea's foreign policy in the post-Cold War era: A middle power perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720011332/http://sc.lib.muohio.edu/dissertations/AAI9728811/ |date=2011-07-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gilbert Rozman, 'South Korea and Sino-Japanese Rivalry: A Middle Power's Options Within the East Asia Core Triangle', ''Pacific Review'', Vol. 20, No. 2 (2007), pp. 197-220.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Woosang Kim, ''Korea as a Middle Power in Northeast Asian Security'', in ''The United States and Northeast Asia: Debates, Issues, and New Order'', edited by G. John Ikenbgerry and Chung-in Moon (Lantham: Rowman &amp; Littlefield, 2008).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24712289-7583,00.html | work=The Australian | first=Greg | last=Sheridan | title=The plucky country and the lucky country draw closer | date=27 Nobiembre 2008 | access-date=2016-08-04 | archive-date=2012-09-12 | archive-url=https://archive.today/20120912182114/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24712289-7583,00.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* {{WP|Spain|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lacoste&quot; /&gt;
* {{WP|Sweden|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The United States and the Great Powers&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pratt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rudengren-Gisle-Brann&quot;&gt;Rudengren J, Gisle P, Brann K (1995) [http://www.nsi-ins.ca/english/publications/multilateral/sweden.asp Middle Power Clout: Sweden And The Development Banks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070422131920/http://www.nsi-ins.ca/english/publications/multilateral/sweden.asp |date=2007-04-22 }}&lt;/ref&gt;
* {{WP|Switzerland|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;
* {{WP|Taiwan|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Asia-Pacific&quot; /&gt;
* {{WP|Thailand|size=23px}}&lt;ref name=&quot;EUROPA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Asia-Pacific&quot; /&gt;
* {{WP|Turkey|size=23px}}&lt;ref name=&quot;EUROPA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cooper et al&quot;&gt;Andrew F. Cooper, Agata Antkiewicz and Timothy M. Shaw, 'Lessons from/for BRICSAM about South-North Relations at the Start of the 21st Century: Economic Size Trumps All Else?', ''International Studies Review'', Vol. 9, No. 4 (Winter, 2007), pp. 675, 687.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Meltem Myftyler and Myberra Yyksel, 'Turkey: A Middle Power in the New Order', in ''Niche Diplomacy: Middle Powers After the Cold War'', edited by Andrew F. Cooper (London: Macmillan, 1997).&lt;/ref&gt;
* {{WP|Ukraine|size=23px}}&lt;ref name=spero&gt;{{Cite book|title=Bridging the European Divide |last=Spero |first=Joshua |year=2004 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0-7425-3553-4|page=206 }}&lt;/ref&gt;
* {{WP|United Arab Emirates|size=23px}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nationalinterest.org/feature/the-uae-egypt%E2%80%99s-new-frontier-libya-11184|title=The UAE and Egypt’s New Frontier in Libya|work=The National Interest|date=3 Septiembre 2014|accessdate=26 Oktubre 2014|first=Ellen|last=Laipson}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gevans.org/speeches/speech441.html|title=Middle Power Diplomacy|first=Gareth|last=Evans|date=29 Hunio 2011|accessdate=26 Oktubre 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{WP|Venezuela|size=23px}}&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EUROPA&quot; /&gt;
* {{WP|Vietnam|size=23px}}&lt;ref name=&quot;EUROPA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Asia-Pacific&quot; /&gt;
{{Div col end}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* [https://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=sOELm3YduxQC&amp;oi=fnd&amp;pg=RA1-PR10&amp;dq=%22middle+power%22&amp;ots=3zxChBjjoQ&amp;sig=TH9T3_c8wdX6wUuUlmmhtCak0cg Weak States in the International System] (By Michael I. Handel)
* [http://www.ubcpress.ubc.ca/search/title_book.asp?BookID=442 Relocating Middle Powers: Australia and Canada in a Changing World Order] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051224142257/http://www.ubcpress.ubc.ca/search/title_book.asp?BookID=442 |date=2005-12-24 }} (Book info)
* [http://www.mqup.mcgill.ca/book.php?bookid=930 Middle Power Internationalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722024950/http://www.mqup.mcgill.ca/book.php?bookid=930 |date=2012-07-22 }} (Book info)
* [https://web.archive.org/web/20060813095251/http://www.cda-cdai.ca/presentations/middlepowergoestomarginsjun05.htm Emerging Powers: Governance in a Changing Global Order] (A Queen’s Centre for International Relations annual report)

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.middlepowers.org/ Inisiatibo dagiti Agpakatengnga a Bileg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522001204/http://www.middlepowers.org/ |date=2013-05-22 }}

{{DEFAULTSORT:Agpakatengnga a bileg}}
[[Kategoria:Dagiti estado babaen ti kasasaad ti bileg]]</text>
      <sha1>p867jbruome93svx8lfbep9wfv4ryki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikisource</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45760</id>
    <revision>
      <id>406532</id>
      <parentid>393953</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3200" sha1="5epufvxb51423bbz9psi5au7cx9nfni" xml:space="preserve">{{Infobox website
 | name     = Wikisource
 | logo     = Wikisource-logo.svg
 | logo_size = 100px
 | logo_alt = Ti agdama a logo ti Wikisource
 | screenshot  = Wikisource screenshot 2008.png
 | screenshot_size  = 250px
 | screenshot_alt  = Salaysay ti adu ti pagsasaona a portada ti umuna a panid ti Wikisource. 
 | caption   = Ala ti skrin a panid ti balay ti wikisource.org 
 | url     = [[wikisource:|wikisource.org]]
 | commercial  = Saan
 | type     = [[Bibiloteka a digital]]
 | registration = Optional
 | owner    = [[Pundasion ti Wikimedia]]
 | author    = Pinataud ti agar-aramat
 | launch date = {{Start date and age|2003|11|24}}&lt;ref name=ayersmatthewsyates&gt;{{cite book|title=How Wikipedia Works|url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0|first1=Phoebe|last1=Ayers|first2=Charles|last2=Matthews|first3=Ben|last3=Yates|publisher=No Starch Press|year=2008|isbn=978-1-59327-176-3|pages=[https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0/page/436 435]–436}}&lt;/ref&gt;
 | current status = Online
 | alexa    = {{decrease}} 6,243 (Mayo 2016)&lt;ref name=&quot;alexa&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/wikisource.org |title= Wikisource.org Site Info |publisher= [[Alexa Internet]] |accessdate= 2016-05-13 |archive-date= 2018-12-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181226132704/https://www.alexa.com/siteinfo/wikisource.org |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
 | slogan    = Ti Nawaya a Biblioteka
}}

Ti '''Wikisource''' ket ti maysa nga online a [[biblioteka a digital]] ti [[nawaya a linaon]] dagiti [[taudan ti teksto]] iti [[wiki]], nga inpatpataray babaen ti [[Pundasion ti Wikimedia ]].  Ti Wikisource ket ti nagan ti proyekto a kas sibubukel ken ti nagan ti tunggal maysa a kayarigan ti proyekto (ti tunggal maysa  kayarigan ke tkadawyan a mangirepresnta ti sabali a pagsasao); dagiti nadumaduma a Wikisource ket mangbukel ti amin a proyekto ti Wikisource.  Dagitikangrunaan a gandat ti proyekto ket ti mangsangaili kadagiti amin a porma ti nawaya  teksto , kadagiti adu a pagsasao, ken dagiti patarus. Kasisigud a naaramid a kas maysa nga arkibo a mangipenpen kadagiti naserbi wenno importante a teksto (ti immuna a tekstona ket ti &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[//fr.wikisource.org/w/index.php?title=Déclaration_universelle_des_Droits_de_l’Homme&amp;oldid=1338 ''Déclaration universelle des Droits de l'Homme'']&lt;/span&gt;), daytoy ket naipadakkelen tapno agbalin a biblioteka ti sapasap a linaon. Ti proyekto ket opisial a nangrugi idi Nobiembre 24, 2003 babaen iti nagan a '''Project Sourceberg'''. Thi nagan a Wikisource ket inampon met idi iti dayta a naladladaw a tawen ken nakaawat iti bukodna a [[nagan ti dominio]] kalpasan dagiti pito a bulan. Ti proyekto ket nadildillaw gapu ti kaawan ti kinatalek ngem daytoy ket dinakdakamat met babaen dagiti gunglo a kas ti [[National Archives and Records Administration]].&lt;ref name=&quot;NationalArchivesMention&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.archives.gov/citizen-archivist/transcribe/ | title = Transcribe {{!}} Citizen Archivist | accessdate = 4 October 2013}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons}}
{{Pundasion ti Wikimedia}}
{{pungol}}

[[Kategoria:Dagiti proyekto ti Wikimedia]]</text>
      <sha1>5epufvxb51423bbz9psi5au7cx9nfni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grupo ti etniko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46128</id>
    <revision>
      <id>406306</id>
      <parentid>400747</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3351" sha1="pqgsrwd54teod4lij6z4aru94qf0p4q" xml:space="preserve">Ti maysa a '''grupo ti etniko''' wenno  '''etnisidad''' ket ti kategoria ti tattao nga isuda ket [[Ilasin (siensia sosial)|mangilasin]] iti tunggal a maysa kaniada a naibatay iti sapasap a pagsasao,  [[Puonan (kabagian)|puonan]], sosial, kultural, wenno nailian a sansanay.&lt;!--
 --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ethnicity: definition of ethnicity |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/ethnicity?q=ethnicity |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |accessdate=28 Disiembre 2013 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306102617/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/ethnicity?q=ethnicity |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |url=https://archive.org/details/humanityintroduc0008peop |last=People |first=James |first2=Garrick |last2=Bailey |year=2010 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/humanityintroduc0008peop/page/389 389] |publisher=Wadsworth Cengage learning |quote=&quot;In essence, an ethnic group is a named social category of people based on perceptions of shared social experience or ancestry. Members of the ethnic group see themselves as sharing cultural traditions and history that distinguish them from other groups. Ethnic group identity has a strong psychological or emotional component that divides the people of the world into opposing categories of “us” and “them.” In contrast to social stratification, which divides and unifies people along a series of horizontal axes on the basis of socioeconomic factors, ethnic identities divide and unify people along a series of vertical axes. Thus, ethnic groups, at least theoretically, cut across socioeconomic class differences, drawing members from all strata of the population.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;!--
 --&gt; Saan akas dagiti kaaduan a grupo ti sosial,tietnisidad ket kangrunaan a maysa a natawid a kasasaad. Ti pannakaikameng iti maysa a grupo ti etniko ket matarawidwidan a maipalawag babaen ti nagbingayan a [[kultural a tawid]], [[Puon (kabagian)|nagtaudan]], [[mito ti taudan]], pakasaritaan, [[taudan a pagilian]], pagsasao wenno [[dialekto]], dagiti simboliko a sistema a kas ti [[relihion]], [[mitolohia]] ken [[ritos]], [[luto]], estilo ti [[kawes|panagkawwes]], [[arte]], ken [[pisikal a takder ti tao|pisikal a takder]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Abizadeh, Arash, [http://abizadeh.wix.com/arash#!Article-Ethnicity-Race-and-a-Possible-Humanity/c22zv/558c93ea0cf2711ebbccf295 &quot;Ethnicity, Race, and a Possible Humanity&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807114607/http://abizadeh.wix.com/arash#!Article-Ethnicity-Race-and-a-Possible-Humanity/c22zv/558c93ea0cf2711ebbccf295 |date=2016-08-07 }} ''World Order'', 33.1 (2001): 23-34. (Article that explores the social construction of ethnicity and race.)
*Barth, Fredrik (ed). ''Ethnic groups and boundaries. The social organization of culture difference'', Oslo: Universitetsforlaget, 1969
* Beard, David and Kenneth Gloag. 2005. Musicology, The Key Concepts. London and New York: Routledge.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Ethnic groups}}
* {{dmoz|Society/Ethnicity|Ethnicity}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol}}

{{DEFAULTSORT:Etniko, Grupo}}
[[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko ]]
[[Kategoria:Etnisidad| ]]</text>
      <sha1>pqgsrwd54teod4lij6z4aru94qf0p4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manuel Arguilla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46257</id>
    <revision>
      <id>406522</id>
      <parentid>405910</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5102" sha1="nckw0r1dcnr1nmda4k8q2dmajkr6tft" xml:space="preserve">[[Papeles:1983-NHI-Manuel E. Arguilla.png|thumb|Ti historikal a pangmarka babaen ti [[Nailian a Historikal a Komison ti Filipinas|Nailian a Historikal nga Instituto]] iti kapuonan a balayna iti Nagrebcan, Bauang]]
Ni '''Manuel Estabillo Arguilla''' ([[Bauang, La Union|Nagrebcan]], Hunio 17, 1911 – [[Panagputol iti ulo|naputolan]], [[Manila Chinese Cemetery|Kamposanto ti Insik ti Manila]], Agosto 30, 1944) ket maysa idi a [[Dagiti mannurat nga Ilokano|mannurat nga Ilokano]] iti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]], patriota, ken martir.

Naammuan isuna para kadagiti adu a naantologo nga ababa a sarita iti &quot;How My Brother Leon Brought Home a Wife,&quot; ti nangruna a sarita iti urnos ti ''How My Brother Leon Brought Home a Wife and Other Short Stories'', a nangabak iti umuna a premio iti Binglay ti Literario ti Mankomunidad idi 1940.

Dagiti saritana iti &quot;Midsummer&quot; ken &quot;Heat&quot; ket naipablaak idiay [[Tondo, Manila]] babaen ti ''Prairie Schooner''.

Kaaduan kadagiti sarita ni Arguilla ket mangipakita kadagiti senario iti [[Barrio]] Nagrebcan, [[Bauang, La Union]], ti lugar a nakayanakanna. Ti singgalutna iti nakayanakanna a lugar, a pinatibker babaen dagiti pannakilangenna kadagiti napanglaw a tattao iti [[Ilocos]], ket nagtultuloy a napigsa uray iti kalpasan ti iya-alisna iti [[Manila]], nga idiay ket nagadal iti [[Unibersidad ti Filipinas]], nalpasna ti BS iti Edukasion idi 1933, ken nagbalin a maysa a kameng ken kalpasanna ti presidente ti U.P. Writer's Club ken editor ti ''Literary Apprentice'' ti unibersidad.

Inasawana ni Lydia Villanueva, maysa pay a nalaing a mannurat iti Ingles, ken nagtaengda idiay [[Ermita, Manila|Ermita]], Manila. Ditoy, ni [[F. Sionil José]], ti sabali pay a seminal a mannurat a Filipino iti Ingles, ket masansan a naglaglagip iti pannakakitkitana iti Nailian a Biblioteka, nga idi ket maysa a sirok ti agdama a Nailian a Museo.  &quot;Saanmo a maliwayan isuna&quot;, kinunkuna ni José ken ni Arguilla, &quot;gapu ta adda daytoy nangisit a kamanaw iti rupana, ti maysa kamanaw wenno maysa a dimmakel a siding.  Sinursuratna idi dagiti ababa a saritana ken dagiti salaysay a rinaraemko.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last = José |first=Francisco Sionil |author-link=F. Sionil José |editor= Alejandro Padilla |title=Termites in the Sala, Heroes in the Attic:Why We Are Poor |url = https://archive.org/details/termitesinsalahe0000jose |date= 2005 |publisher=Solidaridad Publishing House |location=Ermita, Manila |isbn=971-8845-41-0 |chapter=Manila Seven Decades Ago}}&lt;/ref&gt;

Nagbalin isuna a manursuro iti kreatibo a panagsurat iti [[Unibersidad ti Manila]] ken kalpasanna nagtrabaho iti Bureau of Public Welfare kas mangimaton nga editor ti pablaak ti opisina iti ''Welfare Advocate'' aginggana idi 1943. Kanungpalan a naidutok isuna iti Board of Censors. Naglimed isuna a nagurnos iti maysa a yunit ti intelihensia ti gerilia a simmuppiat kadagiti Hapon.

Idi Agosto 5, 1944, natiliw isuna ken tinututuok babaen ti [[Imperial a Buyot ti Hapon|buyot ti Hapon]] iti [[Puerto Santiago]].

Iti maysa pammalagip, kanungpalan a naiyalis isuna iti [[Kamposanto ti Insik ti Manila]]. Dagiti kakuyogna ket dagiti daulo ti gerilia, ken dagiti ad-du ngem sangapulo a lallaki. Nabilinanda nga agkali kadagiti bukodda a tanem, kalpasanna dagusda a saggaysa a naputolan babaen dagiti [[Guntō|espada]]. Ti bangkayna, ken dagiti pay kakaduana, ken saanda a nabirukan, gapu ta naikalida kadagiti saan a namarkaan a tanem.

Dagiti bangkay dagiti pinatay a lallaki ket naibagbaga a nabirukan ken linasin dagiti kakaduada kalpasan ti gubat, kalpasan idi impakaammo ni [[Richard Sakakida|opisial ti Hapon-Amerikano]] (nagtabtrabaho iti Buyot ti Hapon a kas maysa nga espia) ti nakitana ken ti lokasion ti tanem klpansan kadagiti panagpapatay idi Agosto 30, 1944. Iti agdama, mabirukan dagiti bangkayda iti [[Amianan a Kamposanto ti Manila]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
* ''Dictionary of Philippine Biography,'' Volume 3, Filipiniana Publications, Siudad ti Quezo, 1986
* ''Filipino Writers in English'' babaen da Florentino B. Valeros ken Estrellita V. Gruenberg, New Day Publishers, Siudad ti Quezon, 1987
* ''&quot;Maysa a Ruknoy ken ni Manuel E. Arguilla,&quot;'' RIMAT Magazine, Siudad ti Quezon, Oktubre 2004

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://pinoylit.webmanila.com/filipinowriters/arguilla.htm Manuel Arguilla] – biograpia ni Manuel Arguilla a nabirukan iti [http://pinoylit.webmanila.com/ PinoyLit.webmanila.com]
* [http://www.scribd.com/doc/34536551/Morning-in-Nagrebcan-Manuel-E-Arguilla Napno a teksto: &quot;Morning iti Nagrebcan&quot; babaen ni Manuel Arguilla]
* [http://www.litreact.com/reactions/midsummer_arguilla_conejos.html Panagusig iti ''Midsummer'' iti Lit React] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208003822/http://www.litreact.com/reactions/midsummer_arguilla_conejos.html |date=2017-02-08 }}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Arguilla, Manuel}}
[[Kategoria:1911 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1944 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti mannurat manipud iti Filipinas]]
[[Kategoria:Dagiti mannurat iti pagsasao nga Ilokano]]
[[Kategoria:Tattao nga Ilokano]]</text>
      <sha1>nckw0r1dcnr1nmda4k8q2dmajkr6tft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lugar ti dialekto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46598</id>
    <revision>
      <id>406286</id>
      <parentid>404365</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1372" sha1="l4k46szgxknkswkv5cvydxs3cr59bzy" xml:space="preserve">Ti '''luga ti dialekto''' wenno '''rimpuok ti dialekto''' ket inpalawag idi baben ni [[Leonard Bloomfield]] a kas sakop dagiti [[dialekto]] a naisasao iti ballasiw iti sangkabassit a lugar iti heograpia a maigiddiat wenno maigiddiat bassit kadagiti pagbaetan ti agkakaarruba a lugar, ngem kas no ti maysa ket agbanniaga itiania man a turong, dagiti paggigiddiatan ket maurnong iti kasta a waya a dagiti dialekto manipud kadagiti agsumbangir nga pagpatinggaan ti lugar ti dialekto ket saandan nga [[agsinnaranay a maawatan]]. (Daytoy ket analogo iti [[singsing ti sebbangan]] iti ebolusionario a biolohia.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cruse |first=D.A. |year=1986 |language= |title=Lexical Semantics | trans-title= |url=https://archive.org/details/lexicalsemantics0000crus|location= Cambridge | publisher=Cambridge University Press | page=[https://archive.org/details/lexicalsemantics0000crus/page/71 71] |isbn= 0-521-27643-8}}&lt;/ref&gt;) Dagiti linia a mabalin a maiyugis a pagbaetan dagiti lugar nga aggiddiat iti respeto iti ania man a masakbayan ti pagsasao ket makunkuna dagitoy a kas dagiti [[isoglosa]].&lt;ref&gt;[[Leonard Bloomfield|Bloomfield, Leonard]] (1935). ''Language'', George Allen &amp; Unwin: London, p. 51.&lt;/ref&gt;

== Kitaen pay ==
*[[Agsinnaranay a maawatan]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Pungol}}

{{DEFAULTSORT:Dialekto, Lugar ti}}
[[Kategoria:Dagiti dialekto]]</text>
      <sha1>l4k46szgxknkswkv5cvydxs3cr59bzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Sindhi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46829</id>
    <revision>
      <id>406335</id>
      <parentid>401157</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6456" sha1="gvhk6r3yetopejf0y2fhkd00fxuwtvv" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Sindhi
|image= Word Sindhi in Perso-Arabic.svg
|imagesize = 275px
|nativename = सिन्धी / [[Papeles:Sindhi khudabadi.svg|38px]] / سنڌي
|states= [[Sindh]]
|region = [[Lubong]]
|speakers = 75 a riwriw&lt;!--to nearest 5M. source has 25.5M--&gt;
|date     = 2015
|ref      = &lt;ref&gt;[[Nationalencyklopedin]] &quot;Världens 100 största språk 2007&quot; The World's 100 Largest Languages in 2007&lt;/ref&gt;
|familycolor=Indo-Europeano
|fam2=[[Sasao nga Indo-Irani|Indo-Irani]]
|fam3=[[Sasao nga Indo-Aryano|Indo-Aryano]]
|fam4=Sona ti Akin-amianan a Laud
|fam5=[[Sasao a Sindhi]]
|script=[[Sinuratan nga Arabiko|Arabiko]], [[Devanagari]], [[Alpabeto a Khudabadi]], [[Laṇḍā]], [[Romano a Sindhi]], [[Gurmukhi]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/snd |title=Script |publisher=Sindhilanguage.com |date= |accessdate=}}&lt;/ref&gt;
|nation= [[Pakistan]] ([[Sindh]])&lt;br /&gt; India
|agency= [[Turay ti Pagsasao a Sindhi]] (Pakistan),&lt;br /&gt; [http://www.ncpsl.gov.in/ Nailian a Konseho ti Panagital-o ti Pagsasao a Sindhi] (India)
|iso1=sd
|iso2=snd
|lc1=snd |ld1=Sindhi
|lc2=lss |ld2=Lasi
|lc3=sbn |ld3=Sindhi Bhil
|lingua=59-AAF-f
|glotto3=lasi1242
|glottoname3=Lasi
|glotto2=sind1270
|glottoname2=Sindhi Bhil
|glotto=sind1272
|glottoname=Sindhi
|notice=IPA
}}

Ti '''Sindhi''' ({{lang|sd-Arab|سنڌي}}, {{lang|sd-Deva|सिन्धी}}, [[Papeles:Sindhi khudabadi.svg|38px]]) ket ti maysa a [[pagsasao nga Indo-Aryano]] iti historikal a rehion ti [[Sindh]], nga insasao babaen dagiti [[tattao a Sindhi]]. Daytoy ti opisial a pagsasao ti probinsia ti [[Sindh]] ti [[Pakistan]].&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://pu.edu.pk/images/journal/pols/Currentissue-pdf/Gulshan3.pdf|title=Ethnicity and Ethnic Conflict in Pakistan|author=Gulshan Majeed |date= |work=Journal of Political Studies|publisher= |accessdate=Disiembre 27, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Sindhi.html|title=Sindhi|author=|date= |work= The Languages Gulper|publisher= |accessdate=Disiembre 27, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/545670/Sindhi-language |title=Encyclopædia Britannica |author=|date= |work= Sindhi Language |publisher= |accessdate=Disiembre 29, 2013}}&lt;/ref&gt; Idiay [[India]], ti Sindhi ket maysa kadagiti [[Dagiti pagsasao nga addaan iti kasasaad nga opisial idiay India|naiskediul a pagsasao]] nga opisial a bigbigen babaen ti pederal a gobierno. Daytoy ket addaan iti impluensia manipud iti [[Pagsasao a Balochi|Balochi]] ken [[Pagsasao a Kutchi|Kachchi]] a naisasao kadagiti kadenna a probinsia ti [[Balochistan (Pakistan)|Balochistan]] ken [[Distrito ti Kutch|Kachchh]].

Kaaduan kadagiti agsaao iti Sindhi ket naikonsentrado idiay [[Pakistan]] idiay probinsia ti [[Sindh]], ken idiay [[India]] idiay rehion ti [[Kutch]] iti estado ti [[Gujarat]] ken idiay rehion ti [[Ulhasnagar]] iti estado ti [[Maharashtra]]. Dagiti dadduma pay nga agsasao idiay India ket buklen dagiti Sindhi a Hindu nga immakar manipud idiay Sindh, a nagbalin a parte ti Pakistan ken nataengan idiay India kalpsan ti [[Tiganay ti Pakistan|wayawaya]] ti [[Pakistan]] idi 1947 ken ti [[diaspora a Sindhi]] iti sangalubongan. Ti pagsasao a Sindhi ket naisasao idiay[[Sindh]],  [[Balochistan]], [[Punjab]], [[Pakistan]],  ken [[Kutch]], [[Rajasthan]],  [[Gujrat]], India ken dagiti pay imigrante a komunidad idiay India, [[Hong Kong]], [[Oman]], [[Filipinas]], [[Indonesia]], [[Singapur]], [[UAE]], [[UK]],[[ Estados Unidos]] [[Apganistan]], ken [[Sri Lanka]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=English to Sindhi Dictionary &amp; Sindhi to English Dictionary|url=http://www.khandbahale.org/englishsindhi.php|website=KhandBhale.org|accessdate=24 Agosto 2015|archive-date=2015-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150816185247/http://www.khandbahale.org/englishsindhi.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti taudan ==
* {{Cite book |last=Addleton and Brown |first= |year=2010 |title=Sindhi:  An Introductory Course for English Speakers |url=http://doorlightpubs.com/Doorlight/Sindhi.html |location=South Hadley |publisher=Doorlight Publications |access-date=2016-10-10 |archive-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100828112103/http://doorlightpubs.com/Doorlight/Sindhi.html |url-status=dead }}
* {{Cite journal |last=Bughio |first=M. Qasim |date=January–June 2006 |title=The Diachronic Sociolinguistic Situation in Sindh |journal=Web Journal on Cultural Patrimony |url=http://www.webjournal.unior.it/ |editor1-last=Maniscalco |editor1-first=Fabio Maniscalco |volume=1 |access-date=2016-10-10 |archive-date=2016-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130223426/http://www.webjournal.unior.it/ |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Cole |first=Jennifer S | year=2001 |chapter=Sindhi |editor1-last=Garry |editor1-first=Jane |editor2-last=Rubino |editor2-first=Carl |title=Facts About the World's Languages |url=https://archive.org/details/factsaboutworlds0000unse |publisher=H W Wilson |isbn=0-8242-0970-2 |pages=[https://archive.org/details/factsaboutworlds0000unse/page/n664 647]–653 }}
* {{Cite book |year=1999 |title=International Phonetic Association |isbn=0-521-63751-1}}
* {{Cite book |last=Khubchandani |first=Lachman M |year=2003 |chapter=Sindhi |url=https://books.google.com/?id=jPR2OlbTbdkC&amp;pg=PA581&amp;dq=indo-aryan+languages |editor1-last= Cardona |editor1-first= George |editor2-last= Jain |editor2-first= Dhanesh  |title=The Indo-Aryan Languages  |publisher=Routledge  |isbn=978-0-415-77294-5 |pages=622–658 }}
* {{Cite book |last=Trumpp |first=P |year=1872 |title=Grammar of the Sindhi Language |url=https://books.google.com/?id=XKUIAAAAQAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=sindhi+language&amp;q= |location=London |publisher=Trübner and Co |isbn=81-206-0100-9}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Chopra, R. M., The Rise, Growth And Decline of Indo-Persian Literature, 2012, Iran Culture House, New Delhi, Chapter on&quot;Persian in Sindh&quot;.

== Dagiti silpo ti ruar ==
{{Interwiki|code=sd}}
{{Wikivoyage-inline|Sindhi phrasebook}}
{{Commonscat-inline}}
* [http://www.sindhila.org/ Turay ti Pagsasao a Sindhi]
* [http://www.ijunoon.com/sindhi/ Diksionario ti Sindhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609061407/http://www.ijunoon.com/sindhi/ |date=2010-06-09 }}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Sindhi}}
[[Kategoria:Pagsasao a Sindhi]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Pakistan]]
[[Kategoria:Dagiti opisial a pagsasao ti India]]</text>
      <sha1>gvhk6r3yetopejf0y2fhkd00fxuwtvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>OpenStreetMap</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47969</id>
    <revision>
      <id>406576</id>
      <parentid>403066</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="64r6jdtg4gxdp1w2s77eynvzuk3wx8k" xml:space="preserve">{{infobox website
| logo = Openstreetmap logo.svg
| logo_size  = 128px
| logocaption =
| screenshot = OpenStreetMap homepage 2018 en.png
| screenshot_size = 240px
| caption = Panid ti balay ti OSM 
| url = [https://www.openstreetmap.org/ openstreetmap.org]
| slogan = The Free Wiki World Map
| commercial = Saan
| type = [[Kolaboratibo a panangimapa]]
| registration = Nasken para kadagiti kontributor
| language = Saan a basbassit ngem 151 a patarus iti sitio ken dagiti awan limitado a pagsasao iti mapa&lt;ref&gt;{{cite web|title=Translating OpenStreetMap|url=http://translatewiki.net/wiki/Translating:OpenStreetMap/stats/trunk|accessdate=27 Hulio 2015|archive-date=2020-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428180125/https://translatewiki.net/wiki/Translating:OpenStreetMap/stats/trunk|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428180125/https://translatewiki.net/wiki/Translating:OpenStreetMap/stats/trunk |date=2020-04-28 }}&lt;/ref&gt;
| num_users = 3,047,649&lt;ref&gt;{{cite web|title=Stats|url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Stats|accessdate=12 Septiembre 2016}}&lt;/ref&gt;
| content_license = [[Open Database License|ODbL]]
| owner = Komunidad ti OpenStreetMap. Suporta ti proyekto babaen ti [[OpenStreetMap Foundation]]&lt;ref name=&quot;osm-wiki-faq&quot; /&gt;
| author = [[Steve Coast]]
| editor =
| launch_date = {{Start date and age|2004|8|9|df=yes}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whois.domaintools.com/openstreetmap.org|title=OpenStreetMap.com WHOIS, DNS, &amp; Domain Info – DomainTools|work=WHOIS|date= |accessdate=2016-08-27}}&lt;/ref&gt;
| revenue =
| current_status = Aktibo
| alexa = {{increase}} [http://www.alexa.com/siteinfo/openstreetmap.org 6,095] {{small|{{nowrap|(Global, Hunio 2016)}}}}
| footnotes =
}}

Ti '''OpenStreetMap''' ('''OSM''') ket ti [[birtual a komunidad|kolaboratibo a proyekto]] tapno agpartuat iti [[nawaya alinaon|nawaya]] a maurnos a [[mapa]] iti lubong. Ti pannakapartuat ken idadakkel ti OSM ket nairag-o babaen dagiti nagawidan a panagusar wenno ti pannakagun-od ti pakaamo ti mapa iti kaaduan a paset iti lubong, ken ti pannakaipayammo ti saan a nangina a maawit nga alikamen ti [[nabigasion ti satelite]].&lt;ref name=&quot;GPS-inspires-DIY&quot; /&gt; Ti OSM ket naikeddeng a prominenta a pagarigan ti [[naiboluntario a heograpiko a pakaammo]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;osm-wiki-faq&quot;&gt;{{cite web |url=https://wiki.openstreetmap.org/wiki/FAQ#Who_owns_OpenStreetMap.3F |title=FAQ |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 Abril 2011}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;GPS-inspires-DIY&quot;&gt;{{cite news |title=Global Positioning Tech Inspires Do-It-Yourself Mapping Project |first=Mark |last=Anderson |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/10/061018-street-maps.html |newspaper=National Geographic News |date=18 Oktubre 2006 |accessdate=25 Pebrero 2012}}&lt;/ref&gt;
}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{Cite book|title=OpenStreetMap: Be Your Own Cartographer |last=Bennett |first=Jonathan |year=2010 |publisher=Packt Publishing |isbn=978-1-84719-750-4 |url=https://archive.org/details/openstreetmapbey0000benn}}
* {{Cite book|title=OpenStreetMap: Using and Enhancing the Free Map of the World |last1=Ramm |first1=Frederik |last2=Topf |first2=Jochen |last3=Chilton |first3=Steve |year=2010 |publisher=UIT Cambridge |isbn=978-1-906860-11-0 |url=https://archive.org/details/openstreetmapusi0000ramm}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|OpenStreetMap}}
*{{Opisial a website}}
*[[openstreetmap:Research|Sientipiko a panagsukisok iti OpenStreetMap]]

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Internet-pungol}}

[[Kategoria:OpenStreetMap| ]]</text>
      <sha1>64r6jdtg4gxdp1w2s77eynvzuk3wx8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sasao a Polinesio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48223</id>
    <revision>
      <id>406424</id>
      <parentid>385713</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9116" sha1="1654970z9ib8gisiftvicb5j7kxg0o5" xml:space="preserve">{{Infobox pamilia ti pagsasao
|name=Polinesio
|region=[[Polinesia]]
|familycolor=Austronesio
|fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
|fam3=[[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]]
|fam4=[[Sasao a Tengnga a Pasipiko|Tengnga a Pasipiko]]
|fam5=Daya a Fijiano – Polinesio
|protoname=[[Pagsasao a Proto-Polinesio|Proto-Polinesio]]
|child1=[[Sasao a Tongiko|Tongiko]]
|child2=Nuklear a Polinesio
|glotto=poly1242
|glottorefname=Polynesian
|map=Fijian-Polynesian.svg
|mapcaption='''Ti sasao a Tengnga a Pasipiko'''&lt;br /&gt;[[Oliba (maris)|Oliba]] ket Polinesio (saan a naipakita: [[Pagsasao a Rapanui|Rapa Nui]])
}}

Ti '''sasao a Polinesio''' ket dagiti [[pamilia ti pagsasao]] a naisaao iti heograpikal a [[Polinesia]] ken dagiti nadumaduma nga &quot;Akinruar&quot; manipud iti abagatan tengnga a Mikronesia, aginggana kadagiti bassit nga isla iti amianan a daya ti dakdakkel nga is-isla ti Abagatan a daya nga Is-isla ti Solomon ken naiwarwarsi babaen ti Vanuatu. Dagitoy ket naidasigda a kas parte ti [[Sasao nga Austronesio|pamilia ti Austronesio]], a maitagikua iti sanga ti [[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]] iti dayta a pamilia.  Dagiti Polinesio ket makibinningayda kadagiti naidumduma a kutural nga ugali a nagresultaan manipud kadagiti agarup a 1000 a tawtawen ti sapasap a panagdur-as, a mairaman ti sapasap a lingguistiko a panagdur-as, iti lugar ti Tonga ken Sāmoa babaen ti kaaduan nga umuna a milenio SK.

Adda dagiti agarup a uppat a pulo a sasao a Polinesio. Ti kalatakan kadagitoy ket ti [[Pagsasao a Tahitiano|Tahitiano]], [[Pagsasao a Samoano|Sāmoano]], [[Pagsasao a Tongano|Tongano]], [[Pagsasao a Māori|Māori]] ken [[Pagsasao a Hawayano|Hawayano]]. Gapu ta dagiti isla ti Polinesia ket nasapada pay laeng a natagtagitao ken gapu ti internal a lingguistiko a dibersipikasion ket nangrugi laeng idi agarup a 2,000 tawtawen ti napalabas, dagiti pagsasaoda ket nakatalinaay kadagiti napigsa a panagpapada.  Adda pay laeng dagiti adu a [[kognado]] a balikas iti ballasiw dagiti nadumaduma nga isla a kas ti [[tapu (kultura a Polinesio)|tapu]], [[ariki]], [[Motu (heograpia)|motu]], [[kava]] ([[kultura a Kava]]), ken [[wasig a tapa|tapa]] ken ti  pay [[Hawaiki]], ti mitiko a pagtaengan para kadagiti dadduma a kultura.

Amin a sasao a Polinesio ket mangipakita ti napigsa a panagpapada, a naipangpangruna iti bokabulario. Dagiti paaweng ket masansanda a natalinaay kadagiti kaputotan a pagsasao, ken ganggani a kankanayon nga a, e, i, o ken u. Ti nasalaysayan a pagtaengan ti Māori ti Baro a Selanda, a ti w ket inus-usar imbes a ti v, ket tinawtawagan iti Hawaiki; iti [[Is-isla Cook]], a ti h ket masukatan iti [[glottal a panagsardeng]], daytoy ket makunkuna nga ‘Avaiki; iti Is-isla ti Hawaii, a ti w ket inus-usar ken ti k ket masukatan iti [[glottal a panagsardeng]], ti kadakkelan nga isla iti grupo ket agnagan iti Hawai‘i; iti Sāmoa, a ti s ket saan pay a sinukatan babaen ti h, ti v ket inus-usar imbes a ti w, ken ti k ket masukatan iti [[glottal a panagsardeng]], ti kadakkelan nga isla ket tinawtawagan iti Savai'i. Iti Is-isla ti Society, ti k ken ng ket masukatan babaen ti [[glottal a panagsardeng]], isu a ti nagan ti nagtaudan a pagtaengan ket maibalikas a kas Havai‘i.&lt;ref name=&quot;buckh&quot;&gt;{{Cite book |last=Hiroa |first=Te Rangi |url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-BucViki-t1-front-d1-d1.html |title=Vikings of the Sunrise |date=1964 |publisher=Whitecombe and Tombs |isbn=0-313-24522-3 |edition=New Zealand |location=Christchurch |page=69 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti pagsasao ==
Ti sasao a Polinesio ket maipan kadagiti dua a sanga, ti Tongiko ken Nuklear a Polinesio. Ti [[Pagsasao a Tongano|Tongaon]] ken [[Pagsasao a Niueano|Niueano]] ket mangbukel ti sanga ti Tongiko; amin dagiti nabati ket parte ti sanga ti Nuklear a Polinesio.&lt;ref&gt;{{harvp|Lynch|Ross|Crowley|2002}}&lt;/ref&gt;

*Tongiko:  [[Pagsasao a Tongano|Tongano]], [[Pagsasao a Niuafoʻou|Niuafoʻou]], [[Pagsasao a Niueano|Niueano]]
{{angkla|Nuklear a Polinesio}}
*Pannakaisilpo a Nuklear a Polinesio
** Futuniko:  [[Pagsasao a Wallisiano|Wallisiano]] wenno Daya nga Uveano (fakaʻuvea) ([[Isla Wallis]], [[Wallis ken Futuna]]), [[Fakafutuna]] wenno (Daya) Futunano ([[Isla Futuna, Wallis ken Futuna]]), [[Pagsasao a Pukapukano|Pukapukano]], [[Pagsasao a Rennell-Bellona|Rennell-Bellona]], [[Pagsasao a Tikopia|Tikopia]], [[Laud nga Uveano]] wenno Faga Uvea (idiay [[Ouvéa]] iti [[Baro a Caledonia]]), [[Futuna-Aniwan]] wenno Laud a Futunano (idiay [[Isla Futuna, Vanuatu|Futuna]] ken [[isla Aniwa|Aniwa]] iti [[Vanuatu]]), [[Pagsasao a Mele-Fila|Mele-Fila]] (idiay [[Mele]], iti akin-abagatan nga isla ti [[Éfaté]] iti [[Vanuatu]]), [[Pagsasao nga Emae|Emae]] (iti [[Emae]] iti [[Vanuatu]]), [[Pagsasao nga Anuta|Anuta]]
**Elliceano
***Samoiko:  [[Pagsasao a Samoano|Sāmoano]], [[Pagsasao a Tokelauano|Tokelauano]]
***Elliceano–Akinruar:  [[Pagsasao a Tuvaluano|Tuvaluano]], [[Pagsasao a Nukuoro|Nukuoro]] ([[Nukuoro]] iti [[Pederado nga Es-estado ti Mikronesia|FSM]]), [[Pagsasao a Kapingamarangi|Kapingamarangi]] (idiay [[Kapingamarangi]] iti FSM), [[Pagsasao a Nukuria|Nukuria]] ([[Nuguria]] iti daya ti Papua Baro a Guinea),&lt;ref&gt;{{harvp|Marck|2000}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasao a Takuu|Takuu]] ([[Atol ti Takuu]] iti daya ti [[Papua Baro a Guinea]]), [[Pagsasao a Nukumanu|Nukumanu]] ([[Nukumanu]] iti daya ti Papua Baro a Guinea), [[Pagsasao nga Ontong Java|Ontong Java]] (wenno Luangiua; [[Ontong Java]] iti [[Is-isla ti Solomon]]), [[Pagsasao a Sikaiana|Sikaiana]] ([[Sikaiana]] kadagiti Solomon), [[Pagsasao a Pileni|Pileni]] (ken Taumako; [[Is-isla Raw-ang]] kadagiti Solomon)
***Akindaya a Polinesio
**** [[Pagsasao a Rapa Nui|Rapa Nui]] (Isla Paskua ti Panagungar-Chile)
**** Tengnga nga Akindaya a Polinesio
***** Marquesiko
******  [[Pagsasao a Marquesano|Marquesano]] ([[Is-isla Marquesas]] iti [[Pranses a Polinesia]])–[[Pagsasao a Mangareva|Mangareva]] ([[Is-isla Gambier]] iti Pranses a Polinesia)
****** [[Pagsasao a Hawayano|Hawayano]]
***** Tahitiko
****** [[Pagsasao a Tahitiano|Tahitiano]] ([[Is-isla Kagimongan]])
****** [[Pagsasao nga Austral|Austral]] (Tubuaiano)
****** [[Pagsasao a Rapano|Rapano]] ([[Rapa Iti]])
****** [[Pagsasao a Tuamotuano|Tuamotuaon]] (Purpuro [[Tuamotu]], Pranses a Polinesia)
****** [[Pagsasao a Rarotongano|Rarotongano]] (Is-isla Cook Māori)
****** [[Pagsasao a Rakahanga-Manihiki|Rakahanga-Manihiki]] ([[Rakahanga]] ken [[Manihiki]], akin-amianan nga Is-isla Cook)
****** [[Pagsasao a Penrhyn|Penrhyn]] (wenno Tongarevano; [[Tongareva]] iti akin-amianan nga [[Is-isla Cook]])
****** [[Pagsasao a Maori|Maori ti Baro a Selanda]]–[[Pagsasao a Moriori|Moriori]] ([[Is-isla Chatham]])

== Kitaen pay ==
*[[Rongorongo]]
*[[ʻOkina]]
*[[Pagsasao a Proto-Polinesio]]

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Tregear |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=wvIlAAAAMAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=The Maori-Polynesian Comparative Dictionary |date=1891 |publisher=Lyon and Blair |location=Wellington |pages=675 |language=en}}
* {{Cite book |last=Tregear |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=x7syAQAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=A Paumotuan Dictionary with Polynesian Comparatives |date=1895 |publisher=Whitcombe &amp; Tombs |location=Wellington |pages=76 |language=en}}
{{refend}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Charpentier |first=Jean-Michel |url=http://alex.francois.free.fr/AF-Atlas-blurbs_e.htm |title=Atlas linguistique de polynésie française / Linguistic Atlas of French Polynesia |last2=François |first2=Alexandre |date=2015 |publisher=Mouton de Gruyter &amp; Université de la Polynésie Française |isbn=978-3-11-026035-9 |location=Berlin &amp; Papeete |language=fr, en}}
* {{Cite book |last=Irwin |first=Geoffrey |title=The Prehistoric Exploration and Colonisation of the Pacific |date=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-40371-5 |location=Cambridge |language=en}}
* {{Cite book |last=Krupa |first=Viktor |title=Polynesian Languages |date=1975–1982 |publisher=Routledge &amp; Kegan Paul |language=en}}
* {{Cite book |last=Lynch |first=John |title=Pacific Languages: An Introduction |url=https://archive.org/details/pacificlanguages0000lync |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=0-8248-1898-9 |location=Honolulu |language=en |hdl=10125/59211 |hdl-access=free}}
* {{Cite book |last=Lynch |first=John |title=The Oceanic Languages |last2=Ross |first2=Malcolm |last3=Crowley |first3=Terry |date=2002 |publisher=Curzon |isbn=978-0-7007-1128-4 |location=Richmond, Surrey |language=en |author-link=John Lynch (lingguista)}}
* {{Cite book |last=Marck |first=Jeff |title=Topics in Polynesian Languages and Culture History |date=2000 |publisher=Pacific Linguistics |isbn=0-85883-468-5 |location=Canberra |language=en |doi=10.15144/PL-504 |hdl=1885/90887 |doi-access=free |hdl-access=free}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Kategoria ti Commons-nailinia}}

{{Sasao a Tengnga a Pasipiko}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Polinesio}}
[[Kategoria:Sasao  a Polinesio| ]]</text>
      <sha1>1654970z9ib8gisiftvicb5j7kxg0o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Sonsoroles</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48512</id>
    <revision>
      <id>406254</id>
      <parentid>392554</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>406254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2684" sha1="ipeqhop4mgmd3l99w8tt1f75jua5vsd" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Sonsoroles
|nativename   = ''ramari Dongosaro''
|states=[[Palau]]
|region=&lt;small&gt;[[Palau]]:&lt;/small&gt; kasisigud nga estado ti [[Sonsorol]] (amin dagiti natagtagitao nga is-isla ti [[Sonsorol]], [[Pulo Anna]] ken [[Merir]])
|speakers={{sigfig|360|1}}&lt;!--data only supports 1 sig fig--&gt;
|date=2007
|ref=e18
|familycolor=Austronesio
|fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
|fam3=[[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]]
|fam4=[[Sasao a Mikronesio|Mikronesio]]
|fam5=[[Sasao a Maitutop a Mikronesio|Maitutop]]
|fam6=[[Sasao a Trukiko|Trukiko]]
|fam7=Echanges
|iso3=sov
|glotto=sons1242
|glottorefname=Sonsorol
}}

Tie '''pagsasao a Sonsoroles''' ket ti [[Sasao a Mikronesio|pagsasao a Mikronesio]] a naisaao idiay [[Palau]], kasisigud a dagiti isla a mangbukel ti esatado ti [[Sonsorol]], ken naiwarwaras babaen ti migrasion kadagiti sabali a lugar iti pagilian. Daytpy ket asideg unay iti [[Pagsasao a Tobiano|Tobiano]].

=== Adu pay a mabasbasa ===
*Capell, A. (1969). Grammar and vocabulary of the language of sonsorol – tobi. Sydney: University Of Sydney.
*Ethnologue, (2014). Sonsorol. [online] Available at: https://www.ethnologue.com/language/sov
*Isles-of-the-sea.org. (2014). Sonsorol | isles of the sea bible translation. http://isles-of-the-sea.org/projects/sonsorol/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250208135927/https://isles-of-the-sea.org/projects/Sonsorol/ |date=2025-02-08 }}.
*Palaunet.com. (2014). Culture of Palau. [online] Retrieved from: http://www.palaunet.com/pw_culture.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709145537/http://www.palaunet.com/pw_culture.aspx |date=2011-07-09 }}
*The Joshua Project:. Sonsorol in Palau ethnic people profile. [online] Retrieved from: http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?rog3=PS&amp;peo3=14999
*Sonsorol.com. (2014).
*Sonsorol-island.blogspot.com. (2014).
*Wals.info, (2014). WALS Online – Language Sonsorol-Tobi. Available at: http://wals.info/languoid/lect/wals_code_son

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{iti sao|en}} [http://www.sonsorol.com/language/index_eng.htm Panid ti pagsasao iti Sonsorol.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314051132/http://www.sonsorol.com/language/index_eng.htm |date=2007-03-14 }}
* [https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/handle/10125/32448 Dagiti rekording dagiti banag ti leksiko, dagiti paradigma ken dagiti naratibo] a naiyarkibo iti [[Kaipuleohone]]

{{Sasao a Mikronesio}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{au-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Sonsoroles}}
[[Kategoria:Sasao a Mikronesio]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Palau]]
[[Kategoria:Naisagmak a sasao nga Austronesio]]</text>
      <sha1>ipeqhop4mgmd3l99w8tt1f75jua5vsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Mortlockes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48528</id>
    <revision>
      <id>406367</id>
      <parentid>352361</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2340" sha1="2h0o3ubkteyl7y8ex2d08yq4q71vaep" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
  |name=Mortlockes
  |altname= Kapsen Mwoshulók
  |states=[[Pederado nga Es-estado ti Mikronesia]]
  |region=[[Is-isla Carolina]]
  |speakers=5,900
  |date=1989 
  |ref = e18
  |familycolor=Austronesio
  |fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
  |fam3=[[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]]
  |fam4=[[Sasao a Mikronesio|Mikronesio]]
  |fam5=Nuklear a Mikronesio
  |fam6=[[Sasao a Trukiko|Trukiko]]
  |fam7=Satawales–Mortlockes
  |iso3=mrl
|glotto=mort1237
|glottorefname=Mortlockese
}}

Ti '''pagsasao a Mortlockes''' ('''Kapsen Mwoshulók''') ket ti pagsasao a maitagikua iti [[Sasao a Trukiko|grupo ti Chuukiko]] ti [[sasao a Mikronesio]] iti [[Pederado nga Es-estado ti Mikronesia]] a nangruna a naisasao idiay Is-isla Mortlock ([[Is-isla Nomoi|Is-isla Nomoi (Akibaba a Mortlock)]] ken [[Is-isla Akingato a Mortlock]]).&lt;ref&gt;Odango, Emmerson. 2015. Afféú Fangani ‘Join Together’: A Morphophonemic Analysis Of Possessive Suffix Paradigms And A Discourse-Based Ethnography Of The Elicitation Session In Pakin Lukunosh Mortlockese. University of Hawai'i at Mānoa Ph.D. dissertation.&lt;/ref&gt; Daytoy ket ganganai a maawatan iti [[Pagsasao a Satawales|Satawales]] ken [[Pagsasao a Puluwates|Puluwates]].&lt;ref name=&quot;e18&quot; /&gt; Ita nga aldaw ti pagsasao ket nagbalinen nga [[agsinnaranay a maawatan]] iti [[Pagsasao a Chuukes|Chuukes]], ngem mamarkaan met iti naiduma nga aweng ti Mortlockes. Dagiti tabas ti lingguistiko ket mangipakita ti Mortlockes ket tumiptipon iti Chuukes.&lt;ref name=&quot;Beyond the Reef&quot;&gt;{{cite book |last=Marshall |first=Mac |title=Namoluk Beyond the Reef: The Transformation of a Micronesian Community |url=https://archive.org/details/namolukbeyondree0000mars |page=[https://archive.org/details/namolukbeyondree0000mars/page/18 18] |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-4162-0 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* Ti [https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/handle/10125/32732 urnong dagiti rekording ti Mortlockes] ket magun-od babaen ti [[Kaipuleohone]]

{{Dagiti pagsasao ti Pederado nga Es-estado ti Mikronesia}}
{{Sasao a Mikronesio}}
{{au-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Mortlockes}}
[[Kategoria:Sasao a Mikronesio]]
[[Kategoria:Naisagmak a sasao nga Austronesio]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Pederado nga Es-estado ti Mikronesia]]</text>
      <sha1>2h0o3ubkteyl7y8ex2d08yq4q71vaep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dagiti pagsasao ti Vanuatu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48847</id>
    <revision>
      <id>406340</id>
      <parentid>404352</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50498" sha1="0wk6id2e2whtles4b2qvsny71x3qt8f" xml:space="preserve">{{Infobox sasao ti pagilian
| country = Vanuatu
| official = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]], [[Pagsasao a Pranses|Pranses]], [[Bislama]]
}}
Ti [[Vanuatu]] ket addaan kadagiti tallo nga opisial a pagsasao, ti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]], [[Pagsasao a Pranses|Pranses]], ken [[Bislama]], ti [[pagsasao a kreol]] a naibatay iti Ingles. Ti Bislama ket ti umuna a pagsasao kadagiti adu nga urbano a [[ni-Vanuatu]], dagiti residente ti [[Puerto Vila]] ken [[Luganville]]. Daytoy ti kadawyan a maikadua a pagsasao kadagiti sabali a lugar iti is-isla ti Vanuatu. Daytoy ket kapada ti [[Tok Pisin]] ti [[Papua Baro a Guinea]], ken dagiti dadduma nga asideg a kreol.

Itipay maipatinayon, adda dagiti sumurok a sangagasut a lokal a pagsasao a naiwarwaras kadagiti purpuro. Ti Vanuatu ket ti pagilian nga addaan iti kapusekan dagiti pagsasao iti tunggal maysa a tao iti lubong: daytoy ket agdama a mangipakita iti maysa nga agpakatengnga iti agarup a 1760 nga agsasao para iti tunggal maysa nga indihenio a pagsasao, ken napan iti historikal a kababa iti 565;&lt;ref&gt;Kitaen ti François ''et al.'' ([[#density|2015]]:8-9); ken tipay Crowley ([[#TC-situation|2000]]:50); François ([[#AF-diversity|2012]]:86).&lt;/ref&gt;ti laeng [[Papua Baro a Guinea]]  ti makaasideg. Adda dagitoy a pagsasao ket nakaro a naisagmak, ken addaan laeng dagitoy kadagiti sangkabassit nga agsasao, ken adda metten dagiti nadumaduma nga awanen kadagiti kaudian a panawen. Nupay kasta, uray iti ababa a bilang para kadagiti kaaduan nga indihenio a pagsasao, saanda a naikeddeng a madanar a maawan.&lt;ref&gt;{{cite book | title=Vanishing Voices: The Extinction of the World's Languages | url=https://archive.org/details/vanishingvoicese0000nett | publisher=Oxford University Press | author=Nettle, Daniel and Suzanne Romaine | year=2016| location=Oxford | pages=[https://archive.org/details/vanishingvoicese0000nett/page/9 9] | isbn=978-0-19-515246-3}}&lt;/ref&gt;

Kadagiti kaudian a panawen, ti panagusar ti Bislama a kas umuna a pagsasao ket nakaro a nangapektar dagiti indehenio a pagsasao, a ti panagusar iti populasion ket bimmassiten manipud iti 73.1 aginggana iti 63.2 a porsiento idi baetan ti 1999 ken 2009.&lt;ref&gt;François ([[#AF-diversity|2012]]:104).&lt;/ref&gt;

Kadagiti tallo nga opisial a pagsasao, ti Bislama ti kaaduan a naisasao idiay Vanuatu, sarunuen babaen ti Ingles, ken maudi ti Pranses.

== Dagiti indihenio a pagsasao ==
Ti Vanuatu ket ayan ti ad-adu ngem sangagasut nga indihenio a pagsasao: ti naudi a panagbilang ket mangilista iti 138.&lt;ref&gt;See François ''et al.'' ([[#density|2015]]).&lt;/ref&gt; Kadagitoy, tallo ti nagbalin nga awanen kadagiti kaudian a dekada.  Adu kadagitoy ket nanaganan manipud iti isla  nakaisasauanda,nge madda met dagiti dakdakkelnga isla nga addaan kadagiti nadumaduma a pagsasao. Ti [[Espiritu Santo]] ken [[Malakula]] ket isuda ti kaaduan ti pagsasao, nga addaan kadagiti agarup a a dua dosena iti tunggal maysa.

Adda met dagiti nagan ti pagsasao a mangibaga kadagiti [[lugar ti dialekto|network ti dialekto]] imbes a dagiti nagkaykaysa a pagsasao. Kas pagarigan ti Uripiv, ket ti lugar ti dialekto a naisasao iti ballasiw dagiti nadumaduma nga isla iti [[Probinsia ti Malampa]].Kadagitoy a kaso, ti keddeng no mano a pagsasao ti maibilang ket narigat unay, ken sagpaminsan a ti banag ket kontrobersial. Ti bilang a 112 a nailista dita baba ket mabalin a maigiddiat manipud kadagiti bilang a naisingasing iti literatura, a sangkabassit nga agdepdepende kadagiti  a panagrigrigat.&lt;ref&gt;Isu a bayat nga ilista ni Tryon (1976) dagiti 113 nga agsisina pagsasao, da Lynch &amp; Crowley (2001), nga agus-usar iti sabali a kriteria, ket mangisingasing ti basbassit a pigura dagiti 88 a pagsasao, ken adu kadagitoy ket lugar ti dialekto. Kitaen ti pagtungtungan iti François ''et al.'' ([[#density|2015]]:4-7).&lt;/ref&gt;

Amin dagiti indihenio a pagsasao ti Vanuatu ket [[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]]. Tallo ket [[sasao a Polinesio]] iti grupo ti [[Sasao a Futuniko|Futuniko]]: ti ''[[Pagsasao nga Emae|Emae]]'', ''[[Pagsasao a Mele-Fila|Mele-Fila]]'' ken ''[[Pagsasao a Futuna-Aniwa|Futuna-Aniwa]]''. Dagiti nabati apagsasao ket maitagikua kadagiti nadumaduma a sanga ti [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] a sanga ti Oceaniko.

=== Listaan ===
Ti adda dita baba ket ti listaan iti kaaduan nga indihenio pagsasao ti Vanuatu, nga agdama pay laeng a naisasao wenno iti nabiit a kaudian.&lt;ref&gt;Daytoy a tabla ket ilistana dagiti 112 a pagsasao. Kitaen ti François ''et al.'' ([[#density|2015]]:18-21) para iti listaan dagiti 138 a banag.&lt;/ref&gt; Daytoy ket mangited kadagiti maitunos a silpo iti [[Ethnologue]] ken dagiti listaan ti rekurso ti midia ti [[OLAC]] iti pagsasao.&lt;ref&gt;Dagiti reperensia ti bibliograpaia a nakaibatayan daytoy a tabla ket mabalin a mabirukan iti tunggal maysa a naikabil iti pagsasao.&lt;/ref&gt;

&lt;small&gt;TTulong: Pinduten ti batong ti titulo tapno baaliwan ti pannakaurnos.&lt;/small&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Pagsasao!! [[Ethnologue|Ethn.]] !! OLAC !! Dadduma a nagnagan !! &lt;small&gt;Dagiti agsasao&lt;/small&gt; !! Rehion !! Pamilia !! Dagiti nota
|-
| [[Pagsasao nga Akei|Akei]] || {{ethnolink|tsr}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tsr tsr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230134/http://www.language-archives.org/language/tsr |date=2016-03-03 }} || Tasiriki || style=&quot;text-align: right;&quot; | 650 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Amblong|Amblong]] || {{ethnolink|alm}} ||  [http://www.language-archives.org/language/alm alm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203531/http://www.language-archives.org/language/alm |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 300 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Anejom|Anejom̃]] || {{ethnolink|aty}} ||  [http://www.language-archives.org/language/aty aty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211533/http://www.language-archives.org/language/aty |date=2016-03-03 }} || Aneityum || style=&quot;text-align: right;&quot; | 900 || [[Aneityum]] || [[Sasao nga Abagatan a Vanuatu|Abagatan a Vanuatu]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Aore|Aore]] || {{ethnolink|aor}} ||  [http://www.language-archives.org/language/aor aor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204803/http://www.language-archives.org/language/aor |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 0 || [[Espiritu Santo]], [[Aore Island|Aore]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Apma|Apma]] || {{ethnolink|app}} ||  [http://www.language-archives.org/language/app app] ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:7800}} || [[Isla Pentecosta|Pentecosta]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Araki|Araki]] || {{ethnolink|akr}} ||  [http://www.language-archives.org/language/akr akr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230202/http://www.language-archives.org/language/akr |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 8 || [[Isla Araki|Araki]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Aulua|Aulua]] || {{ethnolink|aul}} ||  [http://www.language-archives.org/language/aul aul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221806/http://www.language-archives.org/language/aul |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 750 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Avava|Avava]] || {{ethnolink|tmb}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tmb tmb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215742/http://www.language-archives.org/language/tmb |date=2016-03-03 }} || Katbol || style=&quot;text-align: right;&quot; | 700 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Axamb|Axamb]] || {{ethnolink|ahb}} ||  [http://www.language-archives.org/language/ahb ahb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112022040/http://www.language-archives.org/language/ahb |date=2017-11-12 }} || Ahamb || style=&quot;text-align: right;&quot; | 750 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Baetora|Baetora]] || {{ethnolink|btr}} ||  [http://www.language-archives.org/language/btr btr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112022111/http://www.language-archives.org/language/btr |date=2017-11-12 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1330}} || [[Maewo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Baki|Baki]] || {{ethnolink|bki}} ||  [http://www.language-archives.org/language/bki bki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112022031/http://www.language-archives.org/language/bki |date=2017-11-12 }} || Burumba, Paki || style=&quot;text-align: right;&quot; | 350 || [[Epi (isla)|Epi]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Bierebo|Bierebo]] || {{ethnolink|bnk}} ||  [http://www.language-archives.org/language/bnk bnk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225040/http://www.language-archives.org/language/bnk |date=2016-03-03 }} || Bonkovia-yevali || style=&quot;text-align: right;&quot; | 800 || [[Epi (isla)|Epi]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Bieria|Bieria]] || {{ethnolink|brj}} ||  [http://www.language-archives.org/language/brj brj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112022116/http://www.language-archives.org/language/brj |date=2017-11-12 }} || Bieri, Vovo, Wowo || style=&quot;text-align: right;&quot; | 25 || [[Epi (isla)|Epi]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Burmbar|Burmbar]] || {{ethnolink|vrt}} ||  [http://www.language-archives.org/language/vrt vrt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303210503/http://www.language-archives.org/language/vrt |date=2016-03-03 }} || Banan Bay, Vartavo || style=&quot;text-align: right;&quot; | 900 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Butmas-Tur|Butmas-Tur]] || {{ethnolink|bnr}} ||  [http://www.language-archives.org/language/bnr bnr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223219/http://www.language-archives.org/language/bnr |date=2016-03-03 }} || Ati || style=&quot;text-align: right;&quot; | 520 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Tengnga a Maewo|Tengnga a Maewo]] || {{ethnolink|mwo}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mwo mwo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215500/http://www.language-archives.org/language/mwo |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1400}} || [[Maewo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Daakie|Daakie]] || {{ethnolink|ptv}} ||  [http://www.language-archives.org/language/ptv ptv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214151/http://www.language-archives.org/language/ptv |date=2016-03-03 }} || Port-Vato || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1300}} || [[Ambrym]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Dakaka|Daakaka]] || {{ethnolink|bpa}} ||  [http://www.language-archives.org/language/bpa bpa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221149/http://www.language-archives.org/language/bpa |date=2016-03-03 }} || Baiap, South Ambrym || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1200}} || [[Ambrym]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Dixon Reef|Dixon Reef]] || {{ethnolink|dix}} ||  [http://www.language-archives.org/language/dix dix] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304001221/http://www.language-archives.org/language/dix |date=2016-03-04 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 50 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Dorig|Dorig]] || {{ethnolink|wwo}} ||  [http://www.language-archives.org/language/wwo wwo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215657/http://www.language-archives.org/language/wwo |date=2016-03-03 }} || Wetamut || style=&quot;text-align: right;&quot; | 300 || [[Is-isla Banks]] ([[Gaua]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Emae|Emae]] || {{ethnolink|mmw}} || [http://www.language-archives.org/language/mmw mmw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160612030913/http://www.language-archives.org/language/mmw |date=2016-06-12 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 400 || [[Is-isla Shepherd ]] ([[Emae]]) || [[Sasao a Polinesio|Polinesio]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Eton (Vanuatu)|Eton]] || {{ethnolink|etn}} ||  [http://www.language-archives.org/language/etn etn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194146/http://www.language-archives.org/language/etn |date=2016-03-04 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 500 || [[Efate]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Fortsenal|Fortsenal]] || {{ethnolink|frt}} ||  [http://www.language-archives.org/language/frt frt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303220938/http://www.language-archives.org/language/frt |date=2016-03-03 }} || Kiai || style=&quot;text-align: right;&quot; | 450 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Futuna-Aniwa|Futuna-Aniwa]] || {{ethnolink|fut}} ||  [http://www.language-archives.org/language/fut fut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224248/http://www.language-archives.org/language/fut |date=2016-03-03 }} || West Futuna || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1500}} || [[Isla Futuna, Vanuatu|Futuna]], [[Isla Aniwa|Aniwa]] || [[Sasao a Polinesio|Polinesio]] ||
|-
| [[Pagsasao a Hano|Hano]] || {{ethnolink|lml}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lml lml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223913/http://www.language-archives.org/language/lml |date=2016-03-03 }} || Raga || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:6500}} || [[Isla Pentecosta|Pentecosta]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Hiw|Hiw]] || {{ethnolink|hiw}} ||  [http://www.language-archives.org/language/hiw hiw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211403/http://www.language-archives.org/language/hiw |date=2016-03-03 }} || Hiu || style=&quot;text-align: right;&quot; | 280 || [[Torres Islands]] ([[Hiw Island|Hiw]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Ifo|Ifo]] || {{ethnolink|iff}} ||  [http://www.language-archives.org/language/iff iff] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225544/http://www.language-archives.org/language/iff |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 0 || [[Erromango]] || [[Sasao nga Abagatan a Vanuatu|Abagatan a Vanuatu]] ||
|-
| [[Pagsasao a Kwamera|Kwamera]] || {{ethnolink|tnk}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tnk tnk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203557/http://www.language-archives.org/language/tnk |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:3500}} || [[Isla Tanna|Tanna]] || [[Sasao nga Abagatan a Vanuatu|Abagatan a Vanuatu]] ||
|-
| [[Pagsasao a Koro (Vanuatu)|Koro]] || {{ethnolink|krf}} ||  [http://www.language-archives.org/language/krf krf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160524151007/http://www.language-archives.org/language/krf |date=2016-05-24 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 250 || [[Is-isla Banks]] ([[Gaua]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Lamenu|Lamenu]] || {{ethnolink|lmu}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lmu lmu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233826/http://www.language-archives.org/language/lmu |date=2016-03-03 }} || Lamen, Varmali || style=&quot;text-align: right;&quot; | 850 || [[Epi (isla)|Epi]], [[Lamen (isla)|Lamen]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Lakon|Lakon]] || {{ethnolink|lkn}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lkn lkn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222859/http://www.language-archives.org/language/lkn |date=2016-03-03 }} || Lakona; Vurē  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 800 || [[Is-isla Banks]] ([[Gaua]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Puerto Sandwich|Lamap]] || {{ethnolink|psw}} ||  [http://www.language-archives.org/language/psw psw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221236/http://www.language-archives.org/language/psw |date=2016-03-03 }} || Port Sandwich || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1200}} || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Larevat|Larevat]] || {{ethnolink|lrv}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lrv lrv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213910/http://www.language-archives.org/language/lrv |date=2016-03-03 }} || Laravat || style=&quot;text-align: right;&quot; | 680 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Lehali|Lehali]] || {{ethnolink|tql}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tql tql] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214848/http://www.language-archives.org/language/tql |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 200 || [[Is-isla Banks]] ([[Ureparapara]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Lelepa|Lelepa]] || {{ethnolink|lpa}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lpa lpa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214841/http://www.language-archives.org/language/lpa |date=2016-03-03 }} || Havannah Harbour || style=&quot;text-align: right;&quot; | 400 || [[Lelepa Island|Lelepa]], [[Efate]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Lemerig|Lemerig]] || {{ethnolink|lrz}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lrz lrz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231644/http://www.language-archives.org/language/lrz |date=2016-03-03 }} || Sasar || style=&quot;text-align: right;&quot; | 2 || [[Is-isla Banks]] ([[Vanua Lava]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Lenakel|Lenakel]] || {{ethnolink|tnl}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tnl tnl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215454/http://www.language-archives.org/language/tnl |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:11500}} || [[Tanna (isla)|Tanna]] || [[Sasao nga Abagatan a Vanuatu|Abagatan a Vanuatu]] ||
|-
| [[Pagsasao a Letemboi|Letemboi]] || {{ethnolink|nms}} ||  [http://www.language-archives.org/language/nms nms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214817/http://www.language-archives.org/language/nms |date=2016-03-03 }} || Small Nambas || style=&quot;text-align: right;&quot; | 800 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Lewo|Lewo]] || {{ethnolink|lww}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lww lww] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211050/http://www.language-archives.org/language/lww |date=2016-03-03 }} || Varsu || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:2200}} || [[Epi (isla)|Epi]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Lonwolwol|Lonwolwol]] || {{ethnolink|crc}} ||  [http://www.language-archives.org/language/crc crc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303220707/http://www.language-archives.org/language/crc |date=2016-03-03 }} || West Ambrym || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1200}}  || [[Ambrym]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Lorediakarkar|Lorediakarkar]] || {{ethnolink|lnn}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lnn lnn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205639/http://www.language-archives.org/language/lnn |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 850  || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Lo-Toga|Lo-Toga]] || {{ethnolink|lht}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lht lht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223906/http://www.language-archives.org/language/lht |date=2016-03-03 }} || Loh, Toga || style=&quot;text-align: right;&quot; | 580 || [[Torres Islands]] ([[Lo (isla)|Lo]], [[Toga]], [[Tegua]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Löyöp|Löyöp]] || {{ethnolink|urr}} ||  [http://www.language-archives.org/language/urr urr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213144/http://www.language-archives.org/language/urr |date=2016-03-03 }} || Lehalurup || style=&quot;text-align: right;&quot; | 240 || [[Is-isla Banks]] ([[Ureparapara]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Mae|Mae]] || {{ethnolink|mme}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mme mme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235012/http://www.language-archives.org/language/mme |date=2016-03-03 }} || Dirak || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1000}} || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Maii|Maii]] || {{ethnolink|mmm}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mmm mmm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407222649/http://www.language-archives.org/language/mmm |date=2016-04-07 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 180 || [[Epi (isla)|Epi]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Malfaxal|Malfaxal]] || {{ethnolink|mlx}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mlx mlx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211648/http://www.language-archives.org/language/mlx |date=2016-03-03 }} || Na’ahai || style=&quot;text-align: right;&quot; | 600 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Luek Malua|Luek Malua]] || {{ethnolink|mll}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mll mll] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303210301/http://www.language-archives.org/language/mll |date=2016-03-03 }} || Middle Nambas || style=&quot;text-align: right;&quot; | 500 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Maragus|Maragus]] || {{ethnolink|mrs}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mrs mrs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520143635/http://www.language-archives.org/language/mrs |date=2016-05-20 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 15 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Maskelynes|Maskelynes]] || {{ethnolink|klv}} ||  [http://www.language-archives.org/language/klv klv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224605/http://www.language-archives.org/language/klv |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1100}} || [[Malekula]], [[Is-isla Maskelynes]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Mavea|Mavea]] || {{ethnolink|mkv}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mkv mkv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112022054/http://www.language-archives.org/language/mkv |date=2017-11-12 }} || Mav̋ea, Mafea || style=&quot;text-align: right;&quot; | 34 || [[Mavea (isla)|Mavea]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Mele-Fila|Mele-Fila]] || {{ethnolink|mxe}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mxe mxe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213847/http://www.language-archives.org/language/mxe |date=2016-03-03 }} || Ifira-Mele || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:3500}} || [[Efate]], [[Mele (isla)|Mele]], [[Ifira]] || [[Sasao a Polinesio|Polinesio]] ||
|-
| [[Pagsasao a Merei|Merei]] || {{ethnolink|lmb}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lmb lmb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213302/http://www.language-archives.org/language/lmb |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 400 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Morouas|Morouas]] || {{ethnolink|mrp}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mrp mrp] ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 150 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Mota|Mota]] || {{ethnolink|mtt}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mtt mtt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112073842/http://www.language-archives.org/language/mtt |date=2017-11-12 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 750 || [[Is-isla Banks]] ([[Mota (isla)|Mota]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Mpotovoro|Mpotovoro]] || {{ethnolink|mvt}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mvt mvt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211035/http://www.language-archives.org/language/mvt |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 430 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Mwerlap|Mwerlap]] || {{ethnolink|mrm}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mrm mrm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184549/http://www.language-archives.org/language/mrm |date=2016-03-03 }} || Merlav || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1100}} || [[Is-isla Banks]] ([[Mere Lava|Merelava]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Mwesen|Mwesen]] || {{ethnolink|msn}} || [http://www.language-archives.org/language/msn msn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212504/http://www.language-archives.org/language/msn |date=2016-03-03 }} || Mosina || style=&quot;text-align: right;&quot; | 10 || [[Is-isla Banks]] ([[Vanua Lava]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Mwotlap|Mwotlap]] || {{ethnolink|mlv}} || [http://www.language-archives.org/language/mlv mlv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233443/http://www.language-archives.org/language/mlv |date=2016-03-03 }} || Motlav || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:2100}} || [[Is-isla Banks]] ([[Motalava]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Nahavaq|Nahavaq]] || {{ethnolink|sns}} ||  [http://www.language-archives.org/language/sns sns] || South West Bay || style=&quot;text-align: right;&quot; | 700 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Nakanamanga|Nakanamanga]] || {{ethnolink|llp}} ||  [http://www.language-archives.org/language/llp llp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421053315/http://www.language-archives.org/language/llp |date=2017-04-21 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:9500}} || [[Efate]], [[Is-isla Shepherd ]] ([[Nguna]], [[Tongoa]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Namakura|Namakura]] || {{ethnolink|nmk}} ||  [http://www.language-archives.org/language/nmk nmk] || Makura || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:3750}} || [[Efate]], [[Is-isla Shepherd ]] ([[Tongoa]], [[Tongariki]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Litzlitz|Naman]] || {{ethnolink|lzl}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lzl lzl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224157/http://www.language-archives.org/language/lzl |date=2016-03-03 }} || Litzlitz || style=&quot;text-align: right;&quot; | 15 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Narango|Narango]] || {{ethnolink|nrg}} ||  [http://www.language-archives.org/language/nrg nrg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215301/http://www.language-archives.org/language/nrg |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 160 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Nasarian|Nasarian]] || {{ethnolink|nvh}} ||  [http://www.language-archives.org/language/nvh nvh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224618/http://www.language-archives.org/language/nvh |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 5 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Navut|Navut]] || {{ethnolink|nsw}} ||  [http://www.language-archives.org/language/nsw nsw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230050/http://www.language-archives.org/language/nsw |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 520 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Nese|Nese]] ||  ||  ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 160 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Neverver|Neverver]] || {{ethnolink|lgk}} ||  [http://www.language-archives.org/language/lgk lgk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214449/http://www.language-archives.org/language/lgk |date=2016-03-03 }} || Lingarak || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1250}} || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Ninde|Ninde]] || {{ethnolink|mwi}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mwi mwi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428071550/http://www.language-archives.org/language/mwi |date=2016-04-28 }} ||Labo || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1100}} || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Nisvai|Nisvai]] || – || || Vetbon || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:140}} || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||  [http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-2648.html Unesco]
|-
| [[Pagsasao a Nokuku|Nokuku]] || {{ethnolink|nkk}} ||  [http://www.language-archives.org/language/nkk nkk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112074119/http://www.language-archives.org/language/nkk |date=2017-11-12 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 160 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Amianan a Tanna|Amianan a Tanna]] || {{ethnolink|tnn}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tnn tnn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203920/http://www.language-archives.org/language/tnn |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:5000}} || [[Tanna (isla)|Tanna]] || [[Sasao nga Abagatan a Vanuatu|Abagatan a Vanuatu]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Amianan nga Ambrym|Amianan nga Ambrym]] || {{ethnolink|mmg}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mmg mmg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221433/http://www.language-archives.org/language/mmg |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:5250}} || [[Ambrym]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Amianan a daya nga Ambae|Amianan a daya nga Ambae]] || {{ethnolink|omb}} ||  [http://www.language-archives.org/language/omb omb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330203205/http://www.language-archives.org/language/omb |date=2017-03-30 }} || Lolovoli; Aoba || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:5000}} || [[Ambae]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Nume|Nume]] || {{ethnolink|tgs}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tgs tgs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225520/http://www.language-archives.org/language/tgs |date=2016-03-03 }} || Tarasag || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:700}} || [[Is-isla Banks]] ([[Gaua]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Olrat|Olrat]] || {{ethnolink|olr}} ||  [http://www.language-archives.org/language/olr olr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204641/http://www.language-archives.org/language/olr |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 3 || [[Is-isla Banks]] ([[Gaua]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Paama|Paama]] || {{ethnolink|paa}} ||  [http://www.language-archives.org/language/paa paa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171127080645/http://www.language-archives.org/language/paa |date=2017-11-27 }} || Paamese || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:6000}} || [[Paama (isla)|Paama]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Piamatsina|Piamatsina]] || {{ethnolink|ptr}} ||  [http://www.language-archives.org/language/ptr ptr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224152/http://www.language-archives.org/language/ptr |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 150 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Polonombauk|Polonombauk]] || {{ethnolink|plb}} ||  [http://www.language-archives.org/language/plb plb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214858/http://www.language-archives.org/language/plb |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 220 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Repanbitip|Repanbitip]] || {{ethnolink|rpn}} ||  [http://www.language-archives.org/language/rpn rpn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205854/http://www.language-archives.org/language/rpn |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 90 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Rerep|Rerep]] || {{ethnolink|pgk}} ||  [http://www.language-archives.org/language/pgk pgk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203644/http://www.language-archives.org/language/pgk |date=2016-03-03 }} || Pangkumu, Tisman || style=&quot;text-align: right;&quot; | 380 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Roria|Roria]] || {{ethnolink|rga}} ||  [http://www.language-archives.org/language/rga rga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303210511/http://www.language-archives.org/language/rga |date=2016-03-03 }} || Mores || style=&quot;text-align: right;&quot; | 75 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Saa|Saa]] || {{ethnolink|sax}} ||  [http://www.language-archives.org/language/sax sax] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235308/http://www.language-archives.org/language/sax |date=2016-03-03 }} || Sa || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:2500}} || [[Isla Pentecosta|Pentecosta]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Sakao|Sakao]] || {{ethnolink|sku}} ||  [http://www.language-archives.org/language/sku sku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112074258/http://www.language-archives.org/language/sku |date=2017-11-12 }} || Hog Harbour, N'kep || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:4000}} || [[Espiritu Santo]], [[Sakao (isla)|Sakao]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Shark Bay|Shark Bay]] || {{ethnolink|ssv}} ||  [http://www.language-archives.org/language/ssv ssv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303220812/http://www.language-archives.org/language/ssv |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 450 || [[Espiritu Santo]], [[Litaro]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Sie|Sie]] || {{ethnolink|erg}} ||  [http://www.language-archives.org/language/erg erg] || Se, Erromanga || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1900}} || [[Erromango]] || [[Sasao nga Abagatan a Vanuatu|Abagatan a Vanuatu]] ||
|-
| [[Pagsasao a Ske|Ske]] || {{ethnolink|ske}} ||  [http://www.language-archives.org/language/ske ske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112074047/http://www.language-archives.org/language/ske |date=2017-11-12 }} || Seke || style=&quot;text-align: right;&quot; | 300 || [[Isla Pentecosta|Pentecosta]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Abagatan nga Efate|Abagatan nga Efate]] || {{ethnolink|erk}} ||  [http://www.language-archives.org/language/erk erk] || Erakor || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:6000}} || [[Efate]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Abagatan a daya nga Ambrym|Abagatan a daya nga Ambrym]] || {{ethnolink|tvk}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tvk tvk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303210207/http://www.language-archives.org/language/tvk |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:3700}} || [[Ambrym]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Abagatan a laud a Tanna|Abagatan a laud a Tanna]] || {{ethnolink|nwi}} ||  [http://www.language-archives.org/language/nwi nwi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204253/http://www.language-archives.org/language/nwi |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:5000}} || [[Tanna (isla)|Tanna]] || [[Sasao nga Abagatan a Vanuatu|Abagatan a Vanuatu]] ||
|-
| [[Pagsasao a Sowa|Sowa]] || {{ethnolink|sww}} ||  [http://www.language-archives.org/language/sww sww] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223837/http://www.language-archives.org/language/sww |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 0 || [[Isla Pentecosta|Pentecosta]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Sungwadia|Sungwadia]] || {{ethnolink|mrb}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mrb mrb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221248/http://www.language-archives.org/language/mrb |date=2016-03-03 }} || Marino; North Maewo || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:500}} || [[Maewo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Tamambo|Tamambo]] || {{ethnolink|mla}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mla mla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213153/http://www.language-archives.org/language/mla |date=2016-03-03 }} || Malo; Tamabo || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:4000}} || [[Isla Malo|Malo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Tambotalo|Tambotalo]] || {{ethnolink|tls}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tls tls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211950/http://www.language-archives.org/language/tls |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 50 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Tangoa|Tangoa]] || {{ethnolink|tgp}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tgp tgp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214004/http://www.language-archives.org/language/tgp |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 800 || [[Isla Tangoa|Tangoa]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Tasmate|Tasmate]] || {{ethnolink|tmt}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tmt tmt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204850/http://www.language-archives.org/language/tmt |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 150 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Tiale|Tiale]] || {{ethnolink|mnl}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mnl mnl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221619/http://www.language-archives.org/language/mnl |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 400 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Tolomako|Tolomako]] || {{ethnolink|tlm}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tlm tlm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303210203/http://www.language-archives.org/language/tlm |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 900 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Tutuba|Tutuba]] || {{ethnolink|tmi}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tmi tmi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221647/http://www.language-archives.org/language/tmi |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 500 || [[Espiritu Santo]], [[Tutuba (isla)|Tutuba]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Unua|Unua]] || {{ethnolink|onu}} ||  [http://www.language-archives.org/language/onu onu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416193732/http://www.language-archives.org/language/onu |date=2017-04-16 }} || Onua || style=&quot;text-align: right;&quot; | 520 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Ura (Vanuatu)|Ura]] || {{ethnolink|uur}} ||  [http://www.language-archives.org/language/uur uur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215243/http://www.language-archives.org/language/uur |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 6 || [[Erromango]] || [[Sasao nga Abagatan a Vanuatu|Abagatan a Vanuatu]] ||
|-
| [[Pagsasao nga Uripiv-Wala-Rano-Atchin|Uripiv-Wala-Rano-Atchin]] || {{ethnolink|upv}} ||  [http://www.language-archives.org/language/upv upv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203651/http://www.language-archives.org/language/upv |date=2016-03-03 }} || Uripiv || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:9000}} || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Valpei|Valpei]] || {{ethnolink|vlp}} ||  [http://www.language-archives.org/language/vlp vlp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303220824/http://www.language-archives.org/language/vlp |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 300 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Vao|Vao]] || {{ethnolink|vao}} ||  [http://www.language-archives.org/language/vao vao] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192557/http://www.language-archives.org/language/vao |date=2016-03-04 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:1900}} || [[Vao (langue)|Vao]], [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a V’ënen Taut|V’ënen Taut]] || {{ethnolink|nmb}} ||  [http://www.language-archives.org/language/nmb nmb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215529/http://www.language-archives.org/language/nmb |date=2016-03-03 }} || Big Nambas || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:3350}} || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Vera'a|Vera’a]] || {{ethnolink|vra}} ||  [http://www.language-archives.org/language/vra vra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525153400/http://www.language-archives.org/language/vra |date=2017-05-25 }} || Vatrata || style=&quot;text-align: right;&quot; | 500 || [[Is-isla Banks]] ([[Vanua Lava]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Vinmavis|Vinmavis]] || {{ethnolink|vnm}} ||  [http://www.language-archives.org/language/vnm vnm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224808/http://www.language-archives.org/language/vnm |date=2016-03-03 }} || Neve’ei || style=&quot;text-align: right;&quot; | 500 || [[Malekula]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Volow|Volow]] || {{ethnolink|mlv}} ||  [http://www.language-archives.org/language/mlv mlv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233443/http://www.language-archives.org/language/mlv |date=2016-03-03 }} || Valuwa || style=&quot;text-align: right;&quot; | 0 || [[Is-isla Banks]] ([[Mota Lava]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Vunapu|Vunapu]] || {{ethnolink|vnp}} ||  [http://www.language-archives.org/language/vnp vnp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211858/http://www.language-archives.org/language/vnp |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 380 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Vurës|Vurës]] || {{ethnolink|msn}} ||  [http://www.language-archives.org/language/msn msn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212504/http://www.language-archives.org/language/msn |date=2016-03-03 }} || Vureas, Mosina || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:2000}} || [[Is-isla Banks]] ([[Vanua Lava]]) || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Wailapa|Wailapa]] || {{ethnolink|wlr}} ||  [http://www.language-archives.org/language/wlr wlr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211355/http://www.language-archives.org/language/wlr |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 100 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Laud nga Ambae|Laud nga Ambae]] || {{ethnolink|nnd}} ||  [http://www.language-archives.org/language/nnd nnd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330202647/http://www.language-archives.org/language/nnd |date=2017-03-30 }} || Duidui || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:8700}} || [[Ambae]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|-
| [[Pagsasao a Whitesands|Whitesands]] || {{ethnolink|tnp}} ||  [http://www.language-archives.org/language/tnp tnp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205432/http://www.language-archives.org/language/tnp |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:7500}} || [[Tanna (isla)|Tanna]] || [[Sasao nga Abagatan a Vanuatu|Abagatan a Vanuatu]] ||
|-
| [[Pagsasao a Wusi|Wusi]] || {{ethnolink|wsi}} ||  [http://www.language-archives.org/language/wsi wsi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211019/http://www.language-archives.org/language/wsi |date=2016-03-03 }} ||  || style=&quot;text-align: right;&quot; | 300 || [[Espiritu Santo]] || [[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] ||
|}

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
* {{citation
|last=Crowley
|first=Terry
|author-link=Terry Crowley (lingguista)
|year=2000
|title=The language situation in Vanuatu
|journal=Current Issues in Language Planning
|volume=1
|issue=1
|doi=10.1080/14664200008668005
|pages=47–132
|s2cid=144268250
|ref=TC-situation}}
*{{citation
|last=François
|first=Alexandre
|author-link=Alexandre François (lingguista)
|year=2012
|title=The dynamics of linguistic diversity: Egalitarian multilingualism and power imbalance among northern Vanuatu languages
|journal=International Journal of the Sociology of Language
|volume=2012
|issue=214
|doi=10.1515/ijsl-2012-0022
|pages=85–110
|s2cid=145208588
|url=http://anu.academia.edu/AlexFran%C3%A7ois/Papers/1525506/The_dynamics_of_linguistic_diversity_Egalitarian_multilingualism_and_power_imbalance_among_northern_Vanuatu_languages
|ref=AF-diversity
}}.
* {{Citation
| last1    = François
| first1   = Alexandre
| author-link  =Alexandre François (lingguista)
| last2   =Franjieh
| first2  =Michael
| last3   =Lacrampe
| first3  =Sébastien
| last4   =Schnell
| first4  =Stefan
| editor-last   =François
| editor-first  =Alexandre
| editor2-last  =Lacrampe
| editor2-first =Sébastien
| editor3-last  =Franjieh
| editor3-first =Michael
| editor4-last  =Schnell
| editor4-first =Stefan
| publication-date =
| date     =2015
| origyear =
| title    =The Languages of Vanuatu: Unity and Diversity
| chapter  =The exceptional linguistic density of Vanuatu
| chapter-format  =
| contribution-url =http://alex.francois.free.fr/data/Francois-et-al_2015_Languages-of-Vanuatu_Intro-chapter.pdf
| type    =
| edition =
| series  =Studies in the Languages of Island Melanesia
| volume  =
| issue   =
| publisher =Asia Pacific Linguistics Open Access
| publication-place =Canberra
| place    =
| language =
| pages = 1–21
| id   =
| isbn =978-1-922185-23-5
| accessdate  = 
| ref = density
}}.
* Lynch, John; Crowley, Terry (2001). ''Languages of Vanuatu: A new survey and bibliography''. Research School of Pacific and Asian Studies. {{ISBN|0-85883-469-3}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=VU Reporta ti Ethnologue para iti Vanuatu, mairaman dagiti mapa]
*[http://www.multilingual-matters.net/cilp/001/0047/cilp0010047.pdf Ti kasasaad ti pagsasao idiay Vanuatu babaen ni Terry Crowley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927230407/http://www.multilingual-matters.net/cilp/001/0047/cilp0010047.pdf |date=2007-09-27 }}

{{Dagiti pagsasao ti Vanuatu}}

[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Vanuatu| ]]</text>
      <sha1>0wk6id2e2whtles4b2qvsny71x3qt8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Lungalunga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49506</id>
    <revision>
      <id>406377</id>
      <parentid>292183</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1971" sha1="i2n7exgi2h0o2vghexild6wmkt4pt7k" xml:space="preserve">{{ilasin|Pagsasao a Bilur}}
{{Infobox pagsasao
|name=Lungalunga
|altname=Minigir
|nativename=Vinitiri
|states=[[Papua Baro a Guinea]]
|region=[[Peninsula Gazelle]], Probinsia ti [[Daya a Baro a Britania]]
|ethnicity=insasao babaen iti 40% (2000?&lt;!--1st appears w this pop. date--&gt;)&lt;ref name=e15&gt;{{e15|vmg}}&lt;/ref&gt;
|speakers= 600
|date= 2000
|ref=e18
|familycolor=Austronesio
|fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
|fam3=[[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]]
|fam4=[[Sasao nga Akinlaud nga Oceaniko|Akinlaud]]
|fam5=[[Sasao a Meso-Melanesio|Meso-Melanesio]]
|fam6=(Pannakaisilpo a St George)
|fam7=[[Sasao a Patpatar–Tolai|Patpatar–Tolai]]
|iso3=vmg
|glotto=mini1251
|glottorefname=Minigir
}}

Ti '''pagsasao a Lungalunga''' (Lunga Lunga), matawtawagn pay iti '''Minigir''', ket insasao babaen dagiti bassit a bilang iti [[tattao a Tolai]] iti [[Papua Baro a Guinea]], nga agtateng idiay [[Peninsula Gazelle]] iti Probinsia ti [[Daya a Baro a Britania]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Refbegin}}
* {{cite book | last = Lynch | first = John | authorlink = John Lynch (lingguista) | authorlink2 = Malcolm Ross (lingguista)|last2= Ross |first2= Malcolm |authorlink3 = Terry Crowley (lingguista) |last3= Crowley |first3 = Terry | year = 2002 | title = The Oceanic Languages | location = Richmond, Surrey | publisher = Curzon Press | isbn = 978-0-7007-1128-4 | oclc = 48929366 }}
* {{cite book | last = Ross | first = Malcolm | authorlink = Malcolm Ross (lingguista) | year = 1988 | title = Proto Oceanic and the Austronesian Languages of Western Melanesia | url = https://archive.org/details/protooceanicaust0000ross | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 978-0-85883-367-8 | oclc = 20100109 }}
{{Refend}}

{{Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea}}
{{Sasao a Meso-Melanesio}}
{{au-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Lungalunga, Pagsasao a}}
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]]
[[Kategoria:Sasao a Meso-Melanesio]]</text>
      <sha1>i2n7exgi2h0o2vghexild6wmkt4pt7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Probinsia ti Luek Milne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49593</id>
    <revision>
      <id>406271</id>
      <parentid>332123</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3142" sha1="13c9dsar7b826fwul47f34erdashx9o" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                  = Probinsia ti Luek Milne
| other_name            = 
| image_skyline         = 
| image_alt             = 
| image_caption         = 
| image_flag            = Flag of Milne Bay.svg
| image_map             = Milne Bay in Papua New Guinea (special marker).svg
| map_alt               = 
| map_caption           = Ti Probinsia ti Luek Milne idiay Papua Baro a Guinea
| pushpin_map           = 
| pushpin_relief        =
| coordinates           = {{coord|10|15|S|150|0|E|region:PG|display=inline,title}}
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt        = 
| pushpin_map_caption    = 
| subdivision_type        = Pagilian
| subdivision_name        = [[Papua Baro a Guinea]]
| parts_type              = [[Dagiti distrito ken dagiti lokal nga agpang ti gobierno ti Papua Baro a Guinea|Dagiti distrito]]
| parts_style             = listaan
| p1 =
| seat_type               = Kapitolio
| seat                    = [[Alotau]]
| area_total_km2          = 14345
| area_footnotes          = 
| population_total        = 276512
| population_as_of        = Senso idi 2011
| population_footnotes    = 
| population_density_km2  = auto
| demographics_type1      = 
| demographics1_title1    = [[Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea|Dagiti nangruna a pagsasao]]
| demographics1_info1     = 
| established_title       = 
| established_date        = 
| leader_title            = Gobernador
| leader_name             = Titus Philemon 2012-
| elevation_m             = 
| postal_code_type        = 
| postal_code             = 
| timezone1               = [[Oras idiay Australia|AEST]]
| utc_offset1             = +10
| website                 = 
}}

Ti '''Luek Milne''' ket ti probinsia ti [[Papua Baro a Guinea]]. Ti kapitoliona ket ti [[Alotau]]. Mangsakop ti probinsia iti 14,345&amp;nbsp;km² iti daga ken 252,990&amp;nbsp;km² iti baybay, iti kaunegan ti probinsia adda dagiti ad-adu ngem 600 nga isla, agarup a 160 kadagitoy ket matagtagitao. Ti probinsia ket addaan kadagiti agarup a 276,000 nga agtataeng, ken agsasaoda kadagiti agarup a 48 a pagsasao, kaaduan kadagitoy ket maitagikua iti sanga ti Akindaya a Malayo-Polinesio iti pamilia a [[sasao nga Austronesio]].  Iti ekonomia, ti probinsia ket agdepdepende iti turismo, [[lana ti anaaw]], ken panagmina iti balitok idiay Isla Misima; iti pay maipatinayon kadagitoy a dakkel nga industria adda met dagiti bassit a gatad a proyekto ti purok iti panangimuyong iti [[Theobroma cacao|kakaw]] ken [[kopra]].  Napasamak iti daytoy a probinsia ti [[Gubat ti Luek Milne]] ti [[Sangalubongan a Gubat II]].

Iti kultura ti rehion ti [[Luek Milne]] ket sagpaminsan a maibagbaga a kas &quot;'''ti Massim''',&quot; ti termino a nagtaud manipud iti nagan ti [[Isla Misima]].&lt;ref name=Seligman41&gt;{{cite book|last=Seligman|first=C.G.|title=The Melanesians of British New Guinea|url=https://archive.org/details/melanesiansofbri00seli|year=1910|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|pages=41–42}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Papua Baro a Guinea-heograpia-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Luek Milne}}
[[Kategoria:Dagiti probinsia ti Papua Baro a Guinea]]</text>
      <sha1>13c9dsar7b826fwul47f34erdashx9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sasao a Papuano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50281</id>
    <revision>
      <id>406570</id>
      <parentid>402024</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27547" sha1="bvy4gl5rdlr84pc5togaca196t4fy0o" xml:space="preserve">[[Papeles:Area of Papuan languages.svg|thumb|right|500px|Ti pannakaiwarwaras ti sasao a Papuano, iti nalabbasit. Ti kayumanggi ket ti [[Sasao nga Austronesio|Austronesio]], ken ti kolordapo ket ti historikal a sakup ti [[Sasao nga Arborihinal nga Australiano|Australiano]].]]

Ti '''sasao a Papuano''' ket dagiti agasmang [[dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]] iti akinlaud nga isla ti Pasipiko ti [[Baro a Guinea]], ken dagiti kaarruba nga isla, ken saan dagitoy nga [[Sasao nga Austronesio|Austronesio]] wenno [[Sasao nga Arborihinal nga Australianos|Australiano]]. Ti termino ket saan a nalawag a mangipagarup ti [[henetiko a pannakikabagian (lingguistika)|henetiko a pannakikabagian]]. Ti konsepto a [[dagiti tattao a Papuano]] a kas naiduma manipud kadagiti [[Tattao a Melanesio|Melanesio]] ket immuna idi nga insingasing ken ninaganan babaen ni [[Sidney Herbert Ray]] idi 1892.

== Dagiti pagsasao ==
Ti [[Baro a Guinea]] ket maysa kadagiti kaaduan ti panagdumaduma iti lingguistika a rehion iti lubong. Malaksid iti sasao nga Austronesio, adda dagiti agarup a 800 a pagsasao a nabingbingay kadagiti innem a pulo a babassit a pamilia ti pagsasao, nga addaan iti saan a nalawag a panagkakabagian iti tunggal maysa kaniada wenno iti ania man kadagiti sabali a pagsasao, ken maipatinayon pay dagiti adu a bilang dagiti [[isolado a pagsasao]]. Kaaduan kadagiti sasao a Papuano ket naisasao iti isla ti Baro a Guinea, ken adda met dagiti bilang a naisasao idiay [[Purpuro Bismarck]], [[Isla Bougainville]], ken ti [[Is-isla Solomon]] iti daya, ken idiay [[Halmahera]], [[Timor]], ken ti purpuro ti [[Purpuro Alo|Alor]] iti laud. Ti akinlaud unay a pagsasao, ti [[Pagsasao a Tambora|Tambora]] idiay [[Sumbawa]], ket awanen. Ti maysa a pagsasao a Papuano, ti [[Pagsasao a Meriam Mir|Meriam Mir]], ket naisasao iti kaunegan dagiti nailian a pagbeddengan ti [[Australia]], idiay akindaya a [[Lingsat Torres]]. Dagiti laeng sasao a Papuano nga addaan iti opisial a pannakabigbig ket dagiti adda iti [[Dagiti pagsasao ti Daya a Timor|Daya a Timor]].

Dagiti nadumaduma a pagsasao ti [[Flores]], [[Sumba]], ken dagiti sabali nga isla iti akindaya nga Indonesia ket naidasigda a kas Austronesio ngem adu dagiti bilang dagiti balikas a saan nga Austronesio iti batayan a bokabularioda ken dagiti gramatikal a langa a saan nga Austronesio. Naisingasingen daytoy a dagitoy ket mabalin a kasisigudda a saan a sasao nga Austronesio a gangani amin a binulod dagiti bokabularioda manipud iti kaarrubada a sasao nga Austronesio, ngem awan ti nabirukan a pannakaikapet kadagiti sasao a Papuano iti Timor. Iti sapasap, ti [[sasao a Tengnga–Akindaya a Malayo-Polinesio]] ket namarkaanda iti adu a historikal nga impluensia iti Papuano, iti leksiko, grammatika, ken ponolohia, ken daytoy ti akinrebbeng para iti kaadu ti dibersidad ti pamilia a pagsasao nga Austronesio.

Kaaduan dagiti sasao a Papuano ken insasao dagiti ginasut aginggana dagiti rinibo a tattao; dagiti kaaduan a naisasao ket mabirukan idiay [[Kabambantayan ti Baro a Guinea]], nga idiay ket mangsurok iti basbassit ngem sangagasot a ribo. Dagitoy ket mairaman ti [[Pagsasao nga Akinlaud a Dani|Akinlaud a Dani]] (180,000 in 1993) ken [[Pagsasao nga Ekari|Ekari]] (100,000 ti naireporta idi 1985) iti akinlaud a (Indonesian) kabambantayan, ken [[Pagsasao nga Enga|Enga]] (230,000 idi 2000), [[Pagsasao a Huli|Huli]] (150,000 ti naireporta idi 2011), ken [[Pagsasao a Melpa|Melpa]] (130,000 ti naireporta idi 1991) iti akindaya a (PNG) kabambantayan. Iti laud ti Baro a Guinea, dagiti kadakkelan a pagsasao ket ti [[Pagsasao a Makasai|Makasai]] iti [[Daya a Timor]] (100,000 idi 2010) ken ti [[Pagsasao a Galela|Galela]] iti [[Halmahera]] (80,000 ti naireporta idi 1990). Iti daya, ti [[Pagsasao a Terei|Terei]] (27,000 ti naireporta idi 2003) ken ti [[Pagsasao a Naasioi|Naasioi]] (20,000 ti naireporta idi 2007) ket naisasaoda idiay Bougainville.

Uray no bassit laeng ti panagadal kadagitoy a pagsasao no maiyasping iti pamilia nga Austronesio, addaan dagiti tallo a preliminario a panagpadas iti adu a gantingan a panangidasig iti henelohia, babaen da [[Joseph Greenberg]], [[Stephen Wurm]], ken [[Malcolm Ross (lingguista)|Malcolm Ross]]. Ti kadakkelan a pamilia a naipagarup a pudno para iti rehion ti Papua ket ti [[Pilo (lingguistika)|pilo]] ti [[Sasao a Trans–Baro a Guinea|Trans–Baro a Guinea]], a mangbukel iti kaaduan kadagiti sasao a Papuano ken kaaduan a mabirukan iti igid ti kabambantayan ti Baro a Guinea. Dagiti nadumaduma a nangato nga agpang a pamilia ket mabain a mangirepresenta dagiti naisangayan a migrasion idiay Baro a Guinea, ken naipagpagarup daytoy a manipud iti laud.&lt;ref name=&quot;Wurm&quot;&gt;Wurm 1975&lt;/ref&gt; Gapu ta mabalin laeng a pagkatlo dagiti sasao a Papuano iti nasayaat a naadal, dagiti pannakaawat dagiti lingguista kadagiti panagkakabagianda ket agtultuloyto a mabaliwan.

Dagiti panagusig iti estadistika a naidesinio a mangala kadagiti senias a saan unay a nasayaat a maduktalan babaen ti komparatibo a pamay-an, ti pannakaipagarup iti naisuppiatan a pannaka-umiso, ket maingisingasing ti lima a nagruna nga stock ti Papuano (agarup a dagiti sasao a Papuano ti [[Sasao a Trans–Baro a Guinea|Trans–Baro a Guinea]], [[Sasao a Laud a Papuano|Laud]], [[Sasao a Sepik–Ramu|Amianan]], [[Sasao a Daya a Papuano|Daya]], ken [[Sasao a Trans-Fly–Karayan Bulaka|Abagatan]]);&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.plosbiology.org/article/info:doi%2F10.1371%2Fjournal.pbio.1000241 |title=Reesink et al. (2009) &quot;Explaining the Linguistic Diversity of Sahul Using Population Models&quot;, ''PLOS Biology'' 7(11) |access-date=2017-06-23 |archive-date=2013-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625044918/http://www.plosbiology.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pbio.1000241 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ti napaut a gay-at iti panangiyasping ket nagisingasing pay kadagiti pannakaikapet a pagbaetan dagiti napili a pagsasao, ngem ti pamay-an manen ket saan nga ortodokso iti historikal a lingguistika.&lt;ref&gt;[http://starling.rinet.ru/Texts/distant.pdf] Murray Gell-Mann et al. (2009) &quot;Distant Language Relationship:
The Current Perspective&quot;, ''Journal of Language Relationship·Вопросы языкового родства''&lt;/ref&gt;

Ti [[sasao a Nalatak nga Andamanes]] ket mabalin a kabagian dagiti dadduma nga akinlaud a sasao a Papuano, ngem saanda a nasakopan babaen ti termino a Papuano.&lt;ref name=&quot;Wurm&quot; /&gt;

== Panangidasig ni Greenberg ==
Insingasing ni Joseph Greenberg ti maysa a pilo ti [[Sasao nga Indo-Pasipiko|Indo-Pasipiko]] nga aglaon iti (Akin-amianan) [[sasao nga Andamanes]], amin dagiti sasao a Papuano, ken ti [[sasao a Tasmania]], ngem saan a dagiti [[sasao nga Aborihinal nga Australiano]]. Bassit laeng dagiti lingguista a mangawat iti panangigrupona. Daytoy ket naisangayan manipud iti pilo ti Trans–Baro a Guinea iti pannakaidasig dita baba.

== Panangidasig ni Wurm ==

Ti kaaduan a naus-usar a pannakaidasig ti sasao a Papuano ket ti bagi ni Wurm, ti nailista dita baba nga agraman iti agarup a bilang dagiti pagsasao iti tunggal maysa a pamilia iti parentesis. Daytoy ti isbangan nga inus-usar babaen ti ''[[Ethnologue]]'' sakbay iti panangidasig ni Ross (dita baba). Daytoy ket naibatay iti preliminario unay nga obra, kaaduan daytoy ket [[Tipolohia ti pagsasao|maipapan iti tipolohia]], ken inbagbaga met ni Wurm a saan a mangnamnama daytoy a mangtengngel iti panagusig. Dagiti sabali a linggusita a mairaman ni [[William A. Foley]], ket nangisingasing nga adu kadagiti pilo ni Wurm ket naibatayda kadagiti [[langa ti lugar]] ken dagiti panagpapada iti estrutura, ken awatenda laeng dagiti kababaan nga agpang iti daytoy a panangidasigna, kaadun ket tinawid manipud kadagiti dati a taksonomia. Biningbingay ni Foley (1986) ti sasao a Papuano kadagiti sumurok nga innem a pulo a babassit a pamilia ti pagsasao, ken maipatinayon pay dagiti bilang dagiti isolado. Nupay kasta, iti kaadian, inawat ni Foley ti nawatiwat a paraigid no saan a dagiti salaysay iti panangidasig ni Wurm, gapu ta isuna ken ni Ross ket nagipategda iti adu a paset iti pilo ti Trans-Baro a Guinea ni Wurm.

Segun ken ni Ross (kitaen data baba), ti kangrunaan a problema iti pannagidasig ni Wurm ket ti saanna a panangipateg iti [[Pannakaiyasideg ti pagsasao|panagbaliw gapu iti pannakaiyasideg]]. Kas pagarigan, adda dagiti nadumaduma a sanga iti bukodna a pilo ti Trans–Baro a Guinea ket awanan iti bokabulario kadagiti sabali a sasao a Trans–Baro a Guinea, ken naidasigda idi a kas Trans–Baro a Guinea gapu ta maipadada iti [[morpolohia (lingguistika|gramatika]]. Nupay kasta, adda pay dagiti adu a [[sasao nga Austronesio]] a maipada iti gramatika iti sasao a Trans–Baro a Guinea gapu iti impluensia iti pannakaiyasideg ken [[bilingualismo]]. Iti pay maipada, dagiti nadumaduma a grupo ket addaanda iti panagpapada kadagiti adu a batayan a bokabulario iti sasao a Trans–Baro a Guinea ket saanda a nairaman iti pilo gapu ta saanda a maipada daytoy iti gramatika.

Namatmati ni Wurm a ti sasao a Papuano ket simmangpet kadagiti nadumaduma nga allon iti migrasion nga adda met dagiti nasapsap a pagsasao (mabalin a mairaman ti [[sasao a Sepik–Ramu]]) a maikabagian iti sasao nga Australiano,&lt;ref name=&quot;books.google&quot; /&gt;&lt;ref name=bellwood&gt;[http://epress.anu.edu.au/austronesians/austronesians/mobile_devices/ch10s05.html Bellwood et al. (1995) ''The Austronesians'' ch. 10 &quot;Linguistic Links Between Sepik-Ramu and Earlier Australian Languages&quot;]&lt;/ref&gt; ti naladladaw a migrasion a nagiyeg kadagiti sasao a Laud a Papuano, Torricelli ken ti Daya a Papuano&lt;ref name=&quot;books.google&quot;&gt;{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=dQt6XWloU10C&amp;q=relationship+between+trans+new+guinea+and+west+papuan+languages&amp;pg=PT449 | title = Encyclopedia of the world's endangered languages | isbn = 978-0-7007-1197-0 | last1 = Moseley | first1 = Christopher | year = 2007}}&lt;/ref&gt; ken ti maikatlo nga allon a nangiyeg iti kaudian a migrasion ti sakbay ti Austronesio, ti pamili a Trans–Baro a Guinea.&lt;ref name=&quot;books.google&quot; /&gt;

'''Dagiti pamilia ti Papuano nga insingasing babaen ni Wurm''' (agraman kadagiti agarup a bilang dagiti pagsasao)
* [[Sasao nga Amto–Musan]] (2)
* ''[[Pagsasao a Burmeso]]'' (isolado)
* ''[[Pagsasao a Busa (Papuano)|Pagsasao a Busa]]'' (isolado)
* [[Sasao a Daya nga Ulo ti Billit]] (3)
* [[Sasao a Daya a Papuano]] (36)
* [[Sasao a Luek Geelvink]] (12)
* ''[[Pagsasao a Yuri (Baro a Guinea)|Pagsasao a Yuri]]'' (isolado)
* ''[[Pagsasao a Porome]]'' (isolado)
* [[Sasao a Kwomtari–Baibai]] (6)
* [[Sasao a Left May]] (7)
* [[Sasao a Sepik–Ramu]] (104)
* [[Sasao a Sko]] (7)
* [[Sasao a Torricelli]] (48)
* [[Sasao a Trans–Baro a Guinea]] (598)
* [[Sasao a Laud a Papuano]] (26)
* ''[[Pagsasao a Yalë ]]'' (isolado)

Dua kadagit isolado ni Wurm ket naisilpodan a kas ti
* [[Sasao nga Akinbaba a Mamberamo]] (2),
ken manipud idi panawen ni Wurm ti sabali pay nga isolado ken dagiti dua a pagsasao a tagikua ti baro a pamilia ket naduktalan,
* ''[[Pagsasao nga Abinomn]]'' (isolado)
* [[Sasao a Bayono–Awbono]] (2).

== Panangidasig ni Ross ==

Pinategan manen ni Malcolm Ross ti singasing ni Wurm kadagiti puro a panankaibatay iti leksiko. Daytoy ket iti panangkitana iti nagbibingayan a bokabulario, ken naipangpangruna kadagiti nagbinbingayan nga idiosinkronidad a maipada iti Ingles ti ''I'' ken ''me'' a maigiddiat iti Aleman iti ''ich'' ken ''mich''. Ti saan a nasayaat a saad ti dokumentasion ti sasao a Papuano ket manggawid iti daytoy nga arngian a kaaduan kadagiti [[pangsandi]]. Uray no kasta, namatmati ni Ross nga isuna ket nakabaelen nga adu a nangpasingked kadagiti panangidasig ni Wurm, uray no dagiti rebision a manpasayaat iti sangkapaset a tipolohiko nga arngian ni Wurm. (Kitaen ti [[sasao a Trans–Baro a Guinea]]). Kaaduan a suroten ti''[[Ethnologue]]'' (2009) ni Ross.

Nasingasingen a dagiti pamilia nga agparang no maiyasping kadagiti pangsandi ket mabalin a gapu iti panagbulod iti pangsandi imbes nga iti panagkakabagian iti henelohia. Nupay kasta, insuppiat ni Ross a ti sasao a Papuano ket addaan kadagiti sistema ti pangsandi iti [[balikas a maipapan iti gramatika|narikpan a klase]], a magawidan iti panagbulod, ken iti ania man a kaso ti adu a bilang dagiti pagsasao nga addaan kadagiti agpapada a pangsandi iti pamilia a kas ti Trans–Baro a Guinea ket mangilaksid iti panagbulod a kas maysa a panangipalawag. Ipakitana pay a dagiti dua akaso iti naipagarup a panagbulod iti pangsandi iti Baro a Guinea ket simpleda laeng a nairanrana, ken maipalawag a kas dagiti kadawyan a panagrang-ay manipud kadagiti proto a pagsasao dagiti pamilia a naibagbaga: gau ta dagiti nasapsap a aporma dagiti pagsasao ket nakonstruktoda manen, nagbalin dagiti pangsandida a ''basbassit'' nga agpapada, ngem saan nga ad-adu. (Insuppiat ni Ross a dagiti sistema ti pangsandi ti [[maipapan iti leksiko a balikas|silulukat a klase]], a kadawyan dagiti panagbulbulod, ket mabirukan kadagiti herarkia dagiti kultura a kas dagiti mabirukan idiay [[Abagatan a daya nga Asia]] ken [[Hapon]], a dagiti pangsandi ket mangipakita kadagiti salaysay iti panagkakabagian ken ti sosial a kasasaad imbes laeng a dagiti gramatikal a [[pro-porma]] a kas dagiti adda iti ad-adu nga egalitariano a kagimongan ti Baro a Guinea.)

Insingasing ni Ross dagiti 23 a pamlia ti sasao a Papuano ken dagiti 9–13 nga isolado. Nupay kasta, gapu iti naing-inget a kriteriana, saan a nakabiruk isuna iti makaanay a datos tapno maidasig amin dagiti sasao a Papuano, ken naipangpangruna dagiti isolado nga awanna iti asideg a kabagian tapno makatulong iti pannakaidasigda.

Nabirukan pay ni Ross a ti [[sasao nga Akinbaba a Mamberamo]] (wenno ti pagsasao a Warembori—addaan isuna iti makaanay a datos iti Pauwi) ket sasao nga Austronesio anakaron a nagbaliw babaen ti panakaiyasideg kadagiti sasao a  Papuano, kaaduan a kas idi ti [[pagsasao a Takia]]. Ti [[sasao nga Is-isla Reef – Santa Cruz]] iti pilo ti [[Sasao a Daya a Papuano|Day a Papuano]] ni Wurm ket mabalin nga isu ti maika-24 a pamilia, ngem ti simmakbay nga obra ket nangipakita kaniada a nakaroda pay a mangbaliw a sasao nga Austronesio.

Laglagipen a bayat a daytoy a panangidasig ket nasaysayaat ngem dagiti dati a panangipadas, daytoy ket naibatay iti bugbugtong a parametro, dagiti ''pangsandi,'' ken isu a daytoy ket nasken a maibati a tentatibo. Uray no dagiti pangsandi ket dagiti konserbatibo nga elemento iti maysa a pagsasao, isuda a dua ket ababa ken agusar iti naipabassit nga agasmang iti [[ponema|ponemiko nga imbentorio]] ti pagsasao. Dagiti dua a ponema ket mangpaadu a mangpasayaat ti posibilidad iti pannakaikarna dagiti panagpapada, a naipangpangruna no saanda a mapasingkedan babaen dagiti panagpapada iti [[leksikon]].

=== Dagiti pamilia ti Papuano nga insingasing babaen ni Ross ===
* [[Trans–Baro a Guinea]] (naipabassit kadagiti 466–493 a pagsasao)
* ? [[Naipadakkel a Laud a Papuano]] (tentatibo)
** [[Sasao a Laud a Papuano]] (27)
** [[Sasao a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani]] (9)
** ''[[Sasao a Yawa|Yawa]]'' (1–2)
* [[Sasao a Mairasi]] (4)
* [[Sasao a Daya a Luek Geelvink|Sasao a Daya a Cenderawasih (Luek Geelvink)]] (10)
* [[Sasao a Tanap Dandanaw]] (19; akinngato a [[Karayan Mamberamo]])
* [[Sasao a Tor–Kwerba]] (17)
* [[Sasao a Nimboran]] (5)
* [[Sasao a Sko]]u (8)
* [[Sasao a Pagbeddengan (Baro a Guinea)|Sasao a Pagbeddengan]] (15)
* [[Sasao a Left May – Kwomtari]] (13) (problematiko)
**[[Sasao a Left May|Left May]] (7)
**[[Sasao a Fas|Fas]] (2)
**? [[Sasao a Kwomtari|Kwomtari]] (3)
* [[Sasao a Senagi]] (2) (mabalin a kabagian ti Sepik)
* [[Sasao a Torricelli]] (40–50) (mabalin a kabagian ti Sepik)
* [[Sasao a Sepik]] (51)
* [[Sasao a Ramu – Akinbaba a Sepik]] (40) (immuna nga insingasing babaen ni Foley)
* [[Sasao a Yuat]] (5)
* [[Sasao a Piawi]] (2) (mabalin nga iti Ramu)
* [[Sasao nga Abagatan-Tengnga a Papuano]] (22)
* [[Sasao nga Akindaya a Trans-Fly]] (4; maysa idiay [[Australia]])
* ? [[Sasao a Yele – Laud a Baro a Britania]] (tentatibo)
** ''[[Pagsasao a Yélî Dnye|Yélî Dnye]]'' (Yele) (isolado)
** ''[[Pagsasao nga Anêm|Anêm]]'' (isolado)
** ''[[Pagsasao nga Ata|Ata]]'' (Pele-Ata, Wasi) (isolado)
* [[Sasao a Baining]] (Daya a Baro a Britania) (8)
* [[Sasao nga Amianan a Bougainville]] (4)
* [[Sasao nga Abagatan a Bougainville]] (9)
* [[Sasao a Tengnga a Solomon]] (4)

=== Dagiti isolado a pagsasao ===
Insingasing babaen ni Ross. Naurnos babaen ti lokasion:

''Amianan nga [[Papua (Probinsia ti Indonesia)|Irian]]:''
*[[Pagsasao nga Abinomn]] (Baso, Foia)
*[[Pagsasao nga Isirawa]] (isilpo ni Donahue daytoy iti Kwerba)

''[[Probinsia ti Sandaun]]:''
*[[Pagsasao a Karkar]] (Yuri) – kaudian a naipakitan a kas [[Pagsasao a Pauwasi]]
*[[Pagsasao a Busa (Papuano)|Pagsasao a Busa]]
*[[Pagsasao a Yalë]] (Nagatman)

''[[Karayan Sepik]]:''
*[[Pagsasao a Taiap]] (Gapun), mabirukan iti adda iti baybay nga isla idi 4000 BCE

''[[Purpuro Bismarck]]:''
*[[Pagsasao a Sulka]], iti [[Baro a Britania]]
*[[Pagsasao a Kol (Papua Baro a Guinea)|Pagsasao a Kol]], iti Baro a Britania
*[[Pagsasao a Kuot]] (Panaras), iti [[Baro nga Irlanda (isla)|Baro nga Irlanda]]

=== dadduma ===

Dagiti dati nga isolado nga indasig babaen ni Ross:
* [[Pagsasao a Burmeso]] (Taurap), iti [[sasao a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani]]
* [[Pagsasao a Porome]] (Kibiri), iti pamilia a Kiwai ti [[Sasao a Trans–Baro a Guinea|Trans–Baro a Guinea]]
* [[Pagsasao a Morwap]] (Elseng), iti [[Sasao a Pagbeddengan (Baro a Guinea)|Ssaao a Pagbeddengan]] (kadagiti batayan a panagpapada iti leksiko)

Dagiti pagsasao a nabalin iti pannakaikeddeng iti [[Sasao nga Austronesio|pamilia nga Austronesio]]:
* [[Sasao nga Akinbaba a Mamberamo|Akinbaba a Mamberamo]] (insuppiat ni Donohue a daytoy ket [[releksipikasion|releksipikado]] a pamilia a Papuano; mabalin a saan a maitagikua ti [[Pagsasao a Yoke|Yoke]])
* [[Pagsasao a Kazukuru]] (2007)
* [[Sasao nga Is-isla Reef – Santa Cruz|Is-isla Reef – Santa Cruz]] (2007)
Di naidasig gapu ti kaawan ti datos:
* [[Sasao nga Amto–Musan]] (2)
* [[Pagsasao a Kenati|Kenati]] (isolado)
* [[Pagsasao a Komyandaret|Komyandaret]] (isolado)
* [[Pagsasao a Maramba|Maramba]] (di napasingkedan)
* [[Pagsasao a Massep|Massep]] (isolado)
* [[Pagsasao a Molof|Molof]] (isolado)
* [[Sasao a Momuna|Pamilia a Momuna]]: [[Pagsasao a Momina|Momina]], [[Pagsasao a Momuna|Momuna]] (Somahai)
* [[Pagsasao a Samarokena|Samarokena]] (mabalin a Kwerba)
* [[Pagsasao a Saponi|Saponi]] (makibinningay iti batayan a bokabulario, ngem saan a dagiti pangsandi, iti Tantanap Dandanaw)
* [[Pagsasao a Tause|Tause]] (probisional nga inkabil daytoy ni Ross iti Daya nga Ulo ti Billit – Sentani tapno makaawis iti panagsukisok, ngem saan a mangtunton daytoy a kabagianna)
* [[Pagsasao a Tofamna|Tofamna]] (isolado)
* [[Pagsasao nga Usku|Usku]] (isolado)

Di ammo:
* [[Pagsasao a Bayono-Awbono|Bayono-Awbono]] (TNG)
* [[Pagsasao a Pyu (Papua Baro a Guinea)|Pyu]] (isolatdo, naidasigen a kas Kwomtari–Baibai)
* [[Pagsasao a Kosare|Kosare]]
* [[Pagsasao a Kapori|Kapori]]
* [[Pagsasao a Purari|Purari]] (naisilpon iti Eleman, ngem addaan laeng iti bassit nga ebidensia)
* Adda dagiti rimpuok ti pagsasao iti Laud a Papua iti pagbaetan ti [[Karayan Taritatu]] ken ti pagbeddengan ti Papua Baro a Guinea, a mairaman ti Molof, Usku, ken Tofamna a nailista dita ngato ken iti pay [[Pagsasao a Namla|Namla]], [[Pagsasao a Murkim|Murkim]], [[Pagsasao a Lepki|Lepki]], ken [[Pagsasao a Kembra|Kembra]], a saan nga agparang nga agkakabagian wenno kadagiti sabali apagsasao iti dayta a lugar. Ti Namla, ti kaudian a naduktalan, ket mabalin a kabagian ti Tofamna no addanto pay dagiti adu nga umay a datos. Ti Murkim ken Lepki ket mangipakitada iti panagpapada, ngem mabalin daytoy a saan a henetiko.
* [[Pagsasao a Tambora|Tambora]] (di naidasig, agraman iti maysa a banag iti leksiko a mangikapet daytoy kadagiti [[Sasao a Timor–Alor–Pantar|pagsasao ti Timor]])
* [[Pagsasao a Doso|Doso]]
* [[Pagsasao a Kimki|Kimki]]

== Dagiti akinruar a panagkakabagian ==

Insingasing ni [[Joseph Greenberg]] a ti [[sasao nga Andamanes]] (wenno ti laeng [[sasao a Nalatak nga Andamanes]]) iti aplaya ti [[Burma]] ket kabagian ti sasao a Papuano wenno Laud a Papuano. Inbagbaga ni [[Stephen Wurm]] a dagiti panagpapada iti leksiko a pagbaetan dagiti pamilia ti Nalatak nga Andamanes ken ti Laud a Papuano ken ti Timor–Alor ket &quot;nakasidsidaawda iti birtual a pormal nga identidad […] kadagiti bilang dagiti kayarigan&quot;. Nupay kasta, inkeddengna a daytoy ket saan nga ebidensia iti pannakaikapet a pagbaetan ti (Nalatak) Andamanes ken ti Trans–Baro a Guinea, ngem iti maysa a [[sub-estrato]] manipud iti maysa a nasapsapa a migrasion iti Baro a Guinea manipud iti laud.

Insingasing pay ni Greenberg ti maysa panankaikapet iti [[sasao a Tasmania]]. Nupay kasta, ti tattao a Tasmania ket nasalsaluminada kadagiti mabalin a 10,000 a tawtawen, ti panagpatay iti adu a tattao ket nangpukaw dagiti pagsasaoda sakbay iti adu a pannakairehistroda, ken bassit laeng kadagiti lingguista ti mangnamnama a maikapetdanto iti sabali a pamilia ti pagsasao.

Inbagbaga ni [[William A. Foley]] (1986)&lt;ref&gt;Foley, William A. (1986). The Papuan Languages of New Guinea. Cambridge: Cambridge University Press&lt;/ref&gt; a dagiti panagpapada iti leksiko a pagabetan ti rekonstruksion ti proto-[[Sasao nga Aborihinal nga Australiano|Australiano]] ni [[R. M. W. Dixon]] ti 1980 ken dagiti [[Sasao a Kabambantayan ti Daya a Baro a Guinea|pagsasao ti Kabambantayan ti Day a Baro a Guinea]]. Namatmati a saan a nasayaat a sanay ti mangnamnama ti pannakabiruk iti bugbugtong a pamilia ti pagsasao ti Papuano wenno Australiano no idi ti Baro a Guinea ken Australia ket maysa idi a [[Australia (kontinente)|bugbugtong a masa iti daga]] iti kaaduan a pakasaritaan ti nagtagitaon, ken insinan daytoy babaen ti [[Lingsat Torres]] kadagiti laeng 8000 a tawtawen iti napalabas, ken ti nauneg a panagkonstrukto menn ket mabalin a mangiraman dagiti pagsasao manipud kadagiti dua. Nupay kasta, kanungpalan a pinanawan ni Dixon ti singasingn a proto-Australiano,&lt;ref&gt;Dixon, R. M. W. 2002. ''Australian Languages: Their Nature and Development.'' Cambridge University Press&lt;/ref&gt; ken dagitikapanunotan ni Foley ket nasken amapategan manen gapu kadagiti kaudian a panagsukisok.Insingasing pay ni Wurm a ti [[sasao a Sepik–Ramu]] ket addaan iti pannakaipada iti sasao nga Australiano, ngem namatmati a gapu daytoy iti epekto ti sub-estrato,&lt;ref name=bellwood /&gt;ngem uray no kasta namatmati a ti sasao nga Australiano ket mangirepresenta ti lingguistiko a grupo nga adda idi idiay Baro a Guinea sakbay ti isasangpet ti sasao a Papuano (a namatmati isuna a simmangpet kadagiti saan a basbassit ngem dua a grupo).&lt;ref name=&quot;books.google&quot; /&gt;

== Kitaen pay ==
*[[Sasao a Trans–Baro a Guinea]]

== Dagiti nagibasaran ==

=== Dagiti nota ===
{{Reflist}}

=== Dagiti kadawyan a nagibasaran ===
{{Refbegin}}
* {{cite book | first = Lois | last = Carrington | year = 1996 | title = A linguistic bibliography of the New Guinea area | url = https://archive.org/details/linguisticbiblio0000carr | publisher = Australian National University | location = Canberra | isbn = 978-0-85883-449-1 | oclc = 41223774 }}
* {{cite book | first = William A. | last = Foley | authorlink = William A. Foley | year = 1986 | title = The Papuan Languages of New Guinea | url = https://archive.org/details/papuanlanguageso0000fole | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-28621-2 | oclc = 13004531 }}
* {{cite book | first1 = Andrew | last1 = Pawley | authorlink = Andrew Pawley |first2= Robert |last2= Attenborough |first3= Robin |last3=Hide |first4= Jack |last4= Golson| year = 2005 | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0-85883-562-2 | oclc = 67292782 }}
* {{cite journal | first = Sidney Herbert | last = Ray | authorlink = Sidney Herbert Ray | title = The languages of British New Guinea | journal =  Transactions of the Ninth International Congress of Orientalists | year = 1892 | volume=II (1892) | pages = 754–770 }}
* {{cite book | last = Ross | first = Malcolm | authorlink = Malcolm Ross (lingguista) | year = 2005 | chapter = Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0-85883-562-2 | oclc = 67292782 | editor = [[Andrew Pawley]] | editor2 = Robert Attenborough | editor3 = Robin Hide | editor4 = Jack Golson | pages = 15–66 }}
* {{cite book | first = Stephen A. | last = Wurm | authorlink = Stephen Wurm | year = 1975 | title = Papuan languages and the New Guinea linguistic scene: New Guinea area languages and language study 1 | url = http://www.papuaweb.org/dlib/bk/pl/C38/_toc.html | publisher = Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University | location = Canberra | isbn =  | oclc = 37096514 | access-date = 2017-06-23 | archive-date = 2010-06-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100620132933/http://papuaweb.org/dlib/bk/pl/C38/_toc.html | url-status = dead }}
* {{cite book | first = Stephen A. | last = Wurm | authorlink = Stephen Wurm |  year = 1982 | title = The Papuan Languages of Oceania | url = https://archive.org/details/papuanlanguageso0000wurm | location = Tübingen | publisher = Narr | isbn = 3-87808-357-2 | oclc = 8592292 }}
* {{cite journal | first = Stephen A. | last = Wurm | authorlink = Stephen Wurm |  year = 1983 | title = Papuan linguistics: past and future | journal = Language and Linguistics in Melanesia | volume = 14| pages = 5–25| oclc = 9188672  }}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://www.papuaweb.org/bib/hays/loc/ Bibliograpia dagiti pagsasao (Papuano ken Austronesio) ti Papua ti Indonesia idi 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422025649/http://papuaweb.org/bib/hays/loc/ |date=2016-04-22 }}
*[http://www.sil.org/pacific/png/index.asp Sitio ti Summer Institute of Linguistics kadagiti pagsasao ti (Papuan o ken Austronesio) ti Papua Baro a Guinea]
*[http://www.eastpapuan.ling.su.se/index.html?map.html Mapa ti Sasao a  Papuano (dati nga ammo a kas ti pamilia a Daya Papuano) ti isla ti Melanesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060517013958/http://www.eastpapuan.ling.su.se/index.html?map.html |date=2006-05-17 }}
*[http://www.arts.usyd.edu.au/research_projects/delp/papuan.php Ni Bill Foley iti Sasao a Papuano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407173731/http://www.arts.usyd.edu.au/research_projects/delp/papuan.php |date=2010-04-07 }}
* [http://linguistics.buffalo.edu/people/faculty/dryer/dryer/papuan Dagiti pamilia ti Pagsasao a Papuano ken Henera ni Dryer]
*[http://www.elpr.bun.kyoto-u.ac.jp/essay/sakiyama.htm Dagiti Naisagmak a pagsasao ti Rehion ti Pasipiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011125015/http://www.elpr.bun.kyoto-u.ac.jp/essay/sakiyama.htm |date=2010-10-11 }}
*[https://sites.google.com/site/newguineaworld/about-newguineaworld Sitio ti Newguineaworld ni Timothy Usher] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118182649/https://sites.google.com/site/newguineaworld/about-newguineaworld |date=2021-11-18 }}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Papuano, Sasao a}}
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Indonesia]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]]
[[Kategoria:Sasao a Papuano| ]]</text>
      <sha1>bvy4gl5rdlr84pc5togaca196t4fy0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Telefol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50557</id>
    <revision>
      <id>406247</id>
      <parentid>321675</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2097" sha1="owiqghojntb81zm5moswugrkgx3jply" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Telefol
|ethnicity=[[Tattao a Telefol]]
|states=[[Papua Baro a Guinea]]
|region=Probinsia ti Sandaun, Distrito ti Telefomin 
|speakers=5,400
|date=1994
|ref=e18
|familycolor = Papuano
|fam1 = [[Sasao a Trans–Baro a Guinea|Trans–Baro a Guinea]]
|fam2 = [[Sasao a Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea|Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea]] ?
|fam3 = [[Sasao nga Ok|Ok]]
|fam4 = Bantay nga Ok
|iso3=tlf
|glotto=tele1256
|glottorefname=Telefol
|notice=IPA
}}

Ti '''pagsasao a Telefol''' ket ti maysa a [[sasao nga Ok]] nga insasao babaen ti [[tattao a Telefol]] idiay [[Papua Baro a Guinea]].

== Kitaen pay==
*[[Sasao nga Ok]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* Telefol Organised Phonology Data. [Manuscript] http://www.sil.org/pacific/png/abstract.asp?id=333
* Healey, Alan. 1964. Telefol phonology. Linguistic Circle of Canberra Publications B, 3. Canberra: Australian National University. 53
* Healey, Alan. 1974. &quot;A problem of Telefol verb classification.&quot; In Richard Loving (ed.), Studies in languages of the Ok family, 167-75. Workpapers in Papua New Guinea Languages, 7. Ukarumpa: Summer Institute of Linguistics. * Telefol Organised Phonology Data. [Manuscript] http://www.sil.org/pacific/png/abstract.asp?id=333
* {{cite book | first = William A. | last = Foley | authorlink = William A. Foley | year = 1986 | title = The Papuan Languages of New Guinea | url = https://archive.org/details/papuanlanguageso0000fole | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-28621-2 | oclc = 13004531 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://globalrecordings.net/language/528 Telefol iti globalrecordings.net]
*[http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tlf WALS – Telefol]
*[http://www.sil.org/pacific/png/show_lang_entry.asp?id=tlf Dagiti rekurso ti Pagsasao ti PNG: Pakaammo ti Telefol]

{{Sasao a Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea}}
{{Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea}}
{{Papuano-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Telefol}}
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]]
[[Kategoria:Sasao nga Ok]]</text>
      <sha1>owiqghojntb81zm5moswugrkgx3jply</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Waskia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50704</id>
    <revision>
      <id>406542</id>
      <parentid>361152</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1462" sha1="cktz2k4pvn1vgxuqxlv8zmxug7nxtj2" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Waskia
|nativename=
|region=[[Papua Baro a Guinea]]
|speakers=20,000
|date=2007
|ref=e18
|familycolor=Papuano
|fam1=[[Sasao a Trans–Baro a Guinea|Trans–Baro a Guinea]]
|fam2=[[Sasao a Madang|Madang]]
|fam3=[[Sasao a Kowan|Kowan]]
|iso3=wsk
|glotto=wask1241
|glottorefname=Waskia
}}

Ti '''pagsasao a Waskia''' (Vaskia, Woskia) ket ti [[Sasao a Papuano|pagsasao a Papuano]] ti [[Papua Baro a Guinea]]. Daytoy ket insasao iti kagudua ti [[Isla Karkar]], ket ti bassit a parte ti igid ti baybay ti nangruna a daga, babaen dagiti 20,000 a tattao; ken adu ti agus-usar daytoy a pagsasao. Ti Waskia ket makibinningay ti islada kadagiti agsasao iti [[Pagsasao a Takia|Takia]], ken ti maysa a [[Sasao nga Oceaniko|pagsasao nga Oceaniko]] a naestruktura manen babaen ti impluensia ti Waskia, ken isu daytoy ti pagsasao ti inter-komunidad.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
*{{cite book | last = Ross | first = Malcolm D. | authorlink = Malcolm Ross (lingguista) |author2=John Natu Paol  | year =  1978 | title = A Waskia grammar sketch and vocabulary | url = https://archive.org/details/waskiagrammarske056bross | location = Canberra | publisher = Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University | isbn = 978-0-85883-174-2  | oclc = 4524381 }}

{{Sasao a Madang}}
{{Papuano-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Waskia}}
[[Kategoria:Sasao a Madang]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]]</text>
      <sha1>cktz2k4pvn1vgxuqxlv8zmxug7nxtj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sasao a Sepik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50993</id>
    <revision>
      <id>406460</id>
      <parentid>293834</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7128" sha1="77hkit72zygapuo1c4ys6kdplcvgvhr" xml:space="preserve">{{Infobox pamilia ti pagsasao
|name=Sepik
|region=[[Baro a Guinea]]
|familycolor=Papuano
|family=Maysa kadagiti kangrunaam a [[pamilia ti pagsasao]] iti lubong
|child1=[[Sasao a Walio|Walio]]
|child2=[[Pagsasao a Biksi|Biksi]]
|child3=[[Sasao nga Akinngato a Sepik|Akinngato a Sepik]]
|child4=[[Sasao a Ram|Ram]]
|child5=[[Sasao a Tama|Tama]]
|child6=[[Sasao a Karayan Duyaw|Karayan Duyaw]]
|child7=[[Sasao a Tengnga a Sepik|Tengnga a Sepik]]
|child8=[[Sasao a Turod Sepik|Turod Sepik]]
|glotto=sepi1257
|glottorefname=Sepik
}}

Ti '''sasao a Sepik''' ket ti [[pamilia ti pagsasao|pamilia]] dagiti agarup a 50 a [[sasao a Papuano]] a naisasao idiay labneng ti karayan [[Karayan Sepik|Sepik]] iti akin-amianan a [[Papua Baro a Guinea]] nga insingasing babaen ni [[Donald Laycock]] idi 1965 iti limitado a porma ngem iti naipresenta ditoy. Matarawidwidanda nga addaan kadagiti simple a ponolohia, nga agraman kadagiti bassit a konsonante ken dagiti paaweng ken kadawyan nga awanan kadagiti tono.

Ti kalatakan nga ammo a pagsasao a Sepik ket ti [[Pagsasao nga Iatmül|Iatmül]]. Ti kaaduan kadagiti agsasao ket dagiti kadua ti Iatmül iti  [[sasao a Ndu]] ti [[Pagsasao nga Abelam|Abelam]] ken [[Pagsasao a Boiken|Boiken]], nga addaan kadagiti agarup a 35&amp;nbsp;000 nga agsasao iti tunggal maysa kaniada.

Ti sasao a Sepik, kasla dagiti kaarrubada a [[Sasao a Ramu – Akinbaba a Sepik|Ramu]] ket agparangda nga addaan kadagiti sistena iti tallo a paaweng, ti {{IPA|/ɨ ə a/}}, a maisalumina laeng iti [[kangato ti paaweng]]. Ti ponetiko ti [i e o u] ket resulta ti palatal ken labial nga [[asimilasion (lingguistika)|asimilasion]] kadagiti kadenna a konsonante. Nasuspeto a ti sasao a Ndu ket mabalin a pabassiten daytoy iti sistema ti dua a paaweng, iti [[epentesis|epentetiko]] ti {{IPA|/ɨ/}}  (Foley 1986).

== Pannakaidasig ==
Ti nausar a pannakaidasig ditoy ket ti kukua ni [[Malcolm Ross (lingguista)|Malcolm Ross]]. Dau=ytoy ket buklen dagiti dua a sanga iti singasing ni Laycock iti [[Sasao a Sepik–Ramu|Sepik–Ramu]], ti subpilo ti Sepik ken ti kukua ni Leonhard Schultze. Ti naud-udi a naibaga ket tentatibo a biningbingay babaen ni Ross kadagiti konstituente a pamiliana iti Walio ken Papi, a ti Papi ket naikeddeng manen iti sanga a Turod Sepik iti Sepik. Ti singasing ket kapada dagiti paradigma ti [[pangsandi]], ngem ti internal nga estrukturana ket suheto a mabaliwan. Segun kenni Ross, ti kasayaatan nga akinruar a pannakaikabagian ket saan nga iti Ramu, ti ''pace'' Laycock, ngem iti [[Sasao a Torricelli|pamilia a Torricelli]].

Iti kladograma dita baba, dagiti bassit a &quot;pamilia&quot; kadagiti patingga dagiti sanga ket nalawagda nga umiso a yunit. Dagitinagatngato a nodo (Akinngato a Sepik, Tengnga a Sepik, Turod Sepik) ket saanda a nalawlawag; ''[[Ethnologue]]'' (2009) accepts only Sepik Hill, Foley (2005) Sepik Hill and Middle Sepik.

{{klado
|label1=&amp;nbsp;Sepik&amp;nbsp;
|1={{klado
|1=Pamilia a '''[[Sasao a Walio|Walio]]''' 
|2=? ''[[Pagsasao a Biksi|Biksi]]''
|label3=[[Sasao nga Akinngato a Sepik|&amp;nbsp;Akinngato&amp;nbsp;a&amp;nbsp;Sepik&amp;nbsp;]]
|3={{klado
  |1=''[[Pagsasao nga Abau|Abau]]''
  |2=Pamilia nga '''[[Sasao nga Iwam|Iwam]]''' 
  |3=Pamilia a '''[[Sasao a Wogamusin|Wogamusin]]''' 
}}
|4=Pamilia a '''[[Sasao a Ram |Ram]]''' 
|5=Pamilia a '''[[Sasao a Tama|Tama]]''' 
|6=Pamilia a '''[[Sasao a Karayan Duyaw|Karayan Duyaw]]''' 
|label7=[[Sasao a Tengnga a Sepik|&amp;nbsp;Tengnga&amp;nbsp;a&amp;nbsp;Sepik&amp;nbsp;]]
|7={{klado
  |1=''[[Pagsasao a Yerakai|Yerakai]]''
  |2=Pamilia a '''[[Sasao a Nukuma|Nukuma]]'''
  |3=Pamilia a '''[[Sasao a Ndu|Ndu]]'''
}}
|label8=[[Sasao a Turod Sepik|&amp;nbsp;Turod&amp;nbsp;Sepik&amp;nbsp;]]
|8={{klado
  |1=Pamilia a '''[[Sasao a Sanio|Sanio]]''' 
  |2=Pamilia a '''[[Sasao a Bahinemo|Bahinemo]]''' 
  |3=Pamilia nga '''[[Sasao nga Alamblak|Alamblak]]''' 
  |4=? Pamilia a [[Sasao a Papi|Papi]] 
}}
}}
}}

Awan dagiti ebidensia a dagiti dua a naipagpagarup a [[sasao a Papi]] ket agkabagianda.

== Kitaen pay ==
*[[Sasao a Papuano]]
*[[Sasao a Sepik–Ramu]]
*[[Donald Laycock]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
{{Refbegin}}
* {{cite journal | last = Dye | first = Wayne |author2=Patricia Townsend |author3=William Townsend | year = 1969 | title = The Sepik Hill languages: a preliminary report | journal = Oceania | volume = 34 | pages = 146–156 | issn = 0029-8077 | oclc = 1761006 }}
* {{cite book | last = Foley | first = William A. | authorlink = William A. Foley | year = 1986 | title = The Papuan Languages of New Guinea | url = https://archive.org/details/papuanlanguageso0000fole | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-28621-2 | oclc = 13004531 }}
* {{cite book | last = Foley | first = William A. | authorlink = William A. Foley | year = 2005 | chapter = Linguistic prehistory in the Sepik–Ramu basin | editor = [[Andrew Pawley]] |editor2=Robert Attenborough |editor3=Robin Hide |editor4=Jack Golson | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | pages = 109–144 | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0-85883-562-2 | oclc = 67292782 }}
* {{cite journal| last = Laycock | first = Donald C. | authorlink = Donald Laycock | year = 1961 | title = The Sepik and its languages | journal = Australian Territories | volume = 1 | issue = 4| pages = 35-41 | oclc = 2257996 }}
* {{cite book | last = Laycock | first = Donald C. | authorlink = Donald Laycock | year = 1965 | title = The Ndu language family (Sepik District, New Guinea) | location = Canberra | publisher = Australian National University | isbn =  | oclc = 810186 }}
* {{cite book | last = Laycock | first = Donald C. | authorlink = Donald Laycock | year = 1973 | title = Sepik languages: checklist and preliminary classification | url = https://archive.org/details/sepiklanguagesch0000layc | location = Canberra | publisher = Dept. of Linguistcs, Research School of Pacific Studies, Australian National University | isbn = 978-0-85883-084-4 | oclc = 5027628 }}
* {{cite book | last = Laycock | first = Donald C. | authorlink = Donald Laycock |author2=John Z'graggen | year = 1975 | chapter = The Sepik–Ramu phylum | editor = [[Stephen Wurm|Stephen A. Wurm]] | title = Papuan languages and the New Guinea linguistic scene: New Guinea area languages and language study 1 | location = Canberra | publisher = Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University | pages = 731–763 | isbn =  | oclc = 37096514 }}
* {{cite book | last = Ross | first = Malcolm | authorlink = Malcolm Ross (lingguista) | year = 2005 | chapter = Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0858835622 | oclc = 67292782 | editor = [[Andrew Pawley]] | editor2 = Robert Attenborough | editor3 = Robin Hide | editor4 = Jack Golson | pages = 15&amp;ndash;66 }}
{{Refend}}

{{Sasao a Sepik}}

{{DEFAULTSORT:Sepik}}
[[Kategoria:Dagiti naisingasing a pamilia ti pagsasao]]
[[Kategoria:Sasao a Sepik| ]]</text>
      <sha1>77hkit72zygapuo1c4ys6kdplcvgvhr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sasao nga Akinngato a Sepik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51005</id>
    <revision>
      <id>406510</id>
      <parentid>306561</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2820" sha1="aos4newpehvlcir9l32c8uiydbgd32j" xml:space="preserve">{{Infobox pamilia ti pagsasao
|name=Akinngato a Sepik
|region=Labneng ti [[Karayan Sepik]], [[Papua Baro a Guinea]]
|familycolor=Papuano
|fam1=[[Sasao a Sepik|Sepik]]
|child1=[[Sasao a Wogamusin|Wogamusin]]
|child2=[[Sasao nga Iwam|Iwam]]
|child3=''[[Pagsasao nga Abau|Abau]]''
|glotto=iwam1259
|glottoname=Iwam–Wogamus
|glotto2=abau1245
|glottoname2=Abau
}}

Ti '''sasao nga Akinngato a Sepik''' ket ti [[pamilia ti pagsasao|pamilia]] ti [[sasao a Sepik]] iti akin-amianan a [[Papua Baro a Guinea]]. Nailasinda a kas pamilia babaen ni [[Donald Laycock]] idi 1956, ken innayonda iti pamilia a Sepik idi 1965. Saan nga iraman n i Foley (2005) ti pamilia,ngem ni Ross (2005) ket kinonstruktona manen dagiti pangsandi ti proto-Upper Sepik.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
{{refbegin}}
* {{cite book | last = Ross | first = Malcolm | authorlink = Malcolm Ross (lingguista) | year = 2005 | chapter = Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0858835622 | oclc = 67292782 | editor = [[Andrew Pawley]] | editor2 = Robert Attenborough | editor3 = Robin Hide | editor4 = Jack Golson | pages = 15&amp;ndash;66 }}
* {{cite book | last = Foley | first = William A. | authorlink = William A. Foley | year = 2005 | chapter = Linguistic prehistory in the Sepik–Ramu basin | editor = [[Andrew Pawley]] |editor2=Robert Attenborough |editor3=Robin Hide |editor4=Jack Golson | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | pages = 109–144 | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0-85883-562-2 | oclc = 67292782 }}
* {{cite book | last = Laycock | first = Donald C. | authorlink = Donald Laycock | year = 1973 | title = Sepik languages: checklist and preliminary classification | url = https://archive.org/details/sepiklanguagesch0000layc | location = Canberra | publisher = Dept. of Linguistcs, Research School of Pacific Studies, Australian National University | isbn = 978-0-85883-084-4 | oclc = 5027628 }}
* {{cite book | last = Laycock | first = Donald C. | authorlink = Donald Laycock |author2=John Z'graggen | year = 1975 | chapter = The Sepik–Ramu phylum | editor = [[Stephen Wurm|Stephen A. Wurm]] | title = Papuan languages and the New Guinea linguistic scene: New Guinea area languages and language study 1 | location = Canberra | publisher = Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University | pages = 731–763 | isbn =  | oclc = 37096514 }}
{{refend}}

{{Sasao a Sepik}}
{{Papuano-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Akinngato a Sepik}}
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]]
[[Kategoria:Sasao a Sepik]]</text>
      <sha1>aos4newpehvlcir9l32c8uiydbgd32j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Kambot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52211</id>
    <revision>
      <id>406426</id>
      <parentid>367662</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4265" sha1="c9xrybolcx4i81tl7b6xgoq5ktv6r5o" xml:space="preserve">{{ilasin|Pagsasao nga Apma}}
{{Infobox pagsasao
|name=Kambot
|nativename=Ap Ma
|states=[[Papua Baro a Guinea]]
|region=[[Probinsia ti Daya a Sepik]]
|speakers=10,000
|date=2010
|ref=e18
|familycolor=Papuano
|fam1=[[Sasao a Ramu–Akinbaba a Sepik|Ramu–Akinbaba a Sepik]]
|fam2=(di naidasig)
|iso3=kbx
|glotto=apma1241
|glottorefname=Ap Ma
|dia1=Kambaramba
}}

Ti '''pagsasao a Kambot''' ammo pay a kas '''Ap Ma''' (Ap Ma Botin, Botin, ken ''Karaube''), ket ti pagsasao a [[Sasao a Ramu–Akinbaba a Sepik|Ramu–Akinbaba a Sepik]] ti [[Papua Baro a Guinea]] iti saan a nalawag a pannakaikabagian.

Naikeddeng idi ti Kambot iti [[Sasao a Grass|pamili a Grass]] iti kaunegan ti Ramu babaen da [[Donald Laycock|Laycock]] ken Z'graggen (1975). Nupay kasta, nabiruk ni Foley (2005) a ti datos ket saan a mangsuporta iti daytoy a pannakaikeddeng. Nagtunosda Foley ken Ross (2005) a ti pagsasao ket maitagikua iti pamilia a [[Sasao a Ramu – Akinbaba a Sepik|Ramu – Akinbaba a Sepik]]; nupay kasta, ti puestona iti pamilia ket agtaltalinaay a saan a nalawag.&lt;ref name=PP&gt;Andrew Pawley, 2005, ''Papuan pasts'', p 56.&lt;/ref&gt;

Insingasing ni [[William A. Foley|Foley]] (1986) a ti Kambot ket nagbulbulod kadagiti pangsandina manipud iti [[pagsasao nga Iatmul]] iti [[Sasao a Sepik|pamilia a Sepik]] ([[sasao a Ndu]]). Ti singasingna idi a ti ''nyɨ'' 'I' (1sg), ''wɨn'' 'thou' (2sg), ken ''nun'' 'ye' (2pl) ket naala manipud iti Iatmul ''nyɨn'' 'thou', ''wɨn'' 'I', ken ''nɨn'' 'we', nga agraman iti panagbalasiw iti tao. A daytoy ket ti Iatmul a mabalin a tinawtawagan ti Kambot ti ''nyɨn'' &quot;you&quot;, ken isuda ket nagus-usarda iti dayta a pangsandi para iti bukodda a bagbagi, ken nagresultaan iti dayta ti kayatna a sawen ti &quot;I&quot;. Nupay kasta, impakita da Ross (2005) ken Pawley (2005) a ti agasmang ti pangsandi ket saan a nabulbulod. Indihenio dagiti pangsandi ti Kambot, gapu ta adda nalawag a pakaitunosanda iti sasao a Ramu. Iti pannakaipada, dagiti pangsandi ti Iatmul ket saan a binulod manipud iti Kambot, gapu ta adda dagiti pakaitunosanda kadagiti sabali a sasao a Ndu.&lt;ref name=PP /&gt;

{|class=wikitable
|+Panangiyasping dagiti pangsandi ti Kambot iti sasao a Ramu
|-
!Pangsandi!!Kambot!!Kambaramba!![[Pagsasao a Banaro|Banaro]]!![[Pagsasao a Langam|Langam]]!![[Sasao nga Arafundi|Arafundi]]
|-
!1sg
|nyɨ	||ni	||(uŋɡu)	||ñi	||ñiŋ
|-
!2sg
|wɨn	||wɨ	||u	||wo	||(nan)
|-
!2pl
|nun	||(wɨni)	||nu	||(wuni)	||nuŋ
|}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

* {{cite book | first = William A. | last = Foley | authorlink = William A. Foley | year = 1986 | title = The Papuan Languages of New Guinea | url = https://archive.org/details/papuanlanguageso0000fole | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-28621-2 | oclc = 13004531 }}
* {{cite book | last = Foley | first = William A. | authorlink = William A. Foley | year = 2005 | chapter = Linguistic prehistory in the Sepik–Ramu basin | editor = [[Andrew Pawley]] |editor2=Robert Attenborough |editor3=Robin Hide |editor4=Jack Golson | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0-85883-562-2 | oclc = 67292782 }}
* {{cite book | editor = [[Andrew Pawley|Pawley, Andrew]] | editor2 = Robert Attenborough |editor3 = Robin Hide |editor4 = Jack Golson | year = 2005 | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0-85883-562-2 | oclc = 67292782 }}
* {{cite book | last = Ross | first = Malcolm | authorlink = Malcolm Ross (lingguista) | year = 2005 | chapter = Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0-85883-562-2 | oclc = 67292782 | editor = [[Andrew Pawley]] | editor2 = Robert Attenborough | editor3 = Robin Hide | editor4 = Jack Golson | pages = 15–66 }}

{{Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea}}
{{Papuano-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Kambot, Pagsasao a}}
[[Kategoria:Sasao a Ramu]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]]</text>
      <sha1>c9xrybolcx4i81tl7b6xgoq5ktv6r5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bantay Erebus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52339</id>
    <revision>
      <id>406394</id>
      <parentid>396377</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3807" sha1="j46tomstxac9jhlomyyup5jkd6p33ss" xml:space="preserve">{{Infobox bantay
| name = Bantay Erebus
| photo = Mt erebus.jpg
| photo_caption = Bantay Erebus, 1972
| elevation_m = 3794
| elevation_ref = &lt;ref name=&quot;gvp&quot; /&gt;
| prominence_m = 3794
| prominence_ref = &lt;ref name=&quot;gvp&quot; /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Listaan dagiti pantok babaen ti prominensia|Nairanggo a maika-34]]&lt;/small&gt;
| listing = [[Ultra prominente panpantok|Ultra]]
| location = [[Isla Ross]], [[Antartika]]
| map = Antartika
| map_alt = Mapa ti Antartika a mangipakita tilokasion ti Bantay Erebus
| map_caption = Ti Bantay Erebus idiay Antartika
| map_size = 
| label = Bantay Erebus
| label_position = right
| coordinates = {{coord|77|31|47|S|167|09|12|E|type:mountain_region:AQ_scale:100000_source:GNIS|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_ref = &lt;ref name=&quot;gnis&quot;&gt;{{cite gnis| type=antarid |id=4558 |name=Mount Erebus |accessdate=2011-07-30}}&lt;/ref&gt;
| topo = Isla Ross
| type = [[Estratobulkan]] (komposito a balisongsong)
| age = 1.3-riwriw a tawtawen
| last_eruption = 1972 aginggana iti agdama
| first_ascent = 1908 babaen ni [[Edgeworth David]] ken dagiti kaduana&lt;ref&gt;{{cite web
  | url = http://www.aad.gov.au/default.asp?casid=6740
  | title = Antarctic explorers
  | publisher = Australian Antarctic Division
  | accessdate = 2008-12-29
  | archive-date = 2010-05-22
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20100522055348/http://www.aad.gov.au/default.asp?casid=6740
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;
| easiest_route = Batayan a panagsang-at iti niebe ken yelo
}}

Ti '''Bantay Erebus''' ket ti maikadua a kangatuan a [[bulkan]] idiay [[Antartika]] (kalpasan ti [[Bantay Sidley]]) ken ti akin-abagatan unay nga aktibo a bulkan iti Daga. Daytoy ti [[Listaan dagiti isla babaen ti kangatuan a punto|maikanen a kangatuan]] nga [[ultra bantay]] iti maysa nga isla.&lt;ref name=&quot;gvp&quot;&gt;{{cite gvp
  | vn = 1900-02
  | name = Mount Erebus
  | accessdate = 2008-12-29 }}&lt;/ref&gt; Iti kangato ti pantok iti {{pagbaliwen|3794|m|ft|0}}, daytoy ket mabirukan idiay [[Isla Ross]], ken isu pay daytoy ti ayan dagiti tallo a saan nga aktibo a bulkan, ti [[Bantay Terror (Antartika)|Bantay Terror]], [[Bantay Bird]], ken [[Bantay Terra Nova]].

Ti bulkan ket aktibon manipud idi c. 1.3-riwriw a tawtawen ti napalabas&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://erebus.nmt.edu/index.php/general-information|title=Mt. Erebus|publisher=Mt. Erebus Volcano Observatory (MEVO)|accessdate=Enero 11, 2015|archive-date=2012-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312011946/http://erebus.nmt.edu/index.php/general-information|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken daytoy ti ayan a lugar ti Obserbatorio ti Bulkan ti Bantay Erebus a pinatpataray babaen ti [[New Mexico Institute of Mining and Technology]].&lt;ref&gt;{{cite web
  | url = http://erebus.nmt.edu/
  | title = Mount Erebus Volcano Observatory
  | publisher = New Mexico Institute of Mining and Technology
  | accessdate = 2008-12-29
  | archive-date = 2007-07-02
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20070702023136/http://erebus.nmt.edu/
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

;Sapasap
{{refbegin}}
* {{cite book
  | editor1 = LeMasurier, W. E.
  | editor2 = Thomson, J. W.
  | title = Volcanoes of the Antarctic Plate and Southern Oceans
  | url = https://archive.org/details/volcanoesofantar0000unse
  | publisher = American Geophysical Union
  | year = 1990
  | pages =
  | isbn = 0-87590-172-7 }}
* [http://erebus.nmt.edu/ The Mount Erebus Volcano Observatory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070702023136/http://erebus.nmt.edu/ |date=2007-07-02 }}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Mount Erebus}}
{{wikivoyage-inline|Mount Erebus}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Heograpia-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Erebus, Bantay}}
[[Kategoria:Dagiti aktibo a bulkan]]
[[Kategoria:Dagiti patingga a punto iti Daga]]</text>
      <sha1>j46tomstxac9jhlomyyup5jkd6p33ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taksonomia (biolohia)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53325</id>
    <revision>
      <id>406442</id>
      <parentid>344074</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1913" sha1="8euf8pil4i884xze5lqpzk8uun4t2mm" xml:space="preserve">Ti '''taksonomia''' (manipud iti {{lang-grc|[[wiktionary:τάξις|τάξις]]}} ''[[taxis]]'', &quot;pannakaurnos&quot;, ken {{lang|grc|[[wiktionary:νόμος|-νομία]]}} ''[[:wikt:-nomy|-nomia]]'', &quot;[[Sientipiko a pamay-an|pamay-an]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Taxonomy|title=Taxonomy|work=Online Etymology Dictionary |last=Harper |first=Douglas |url-status=live |accessdate=21 Agosto 2016}}&lt;/ref&gt;) ket ti [[siensia]] ti pannagipalawag ken paanginagan kadagiti grupo kadagiti maipapan iti biolohia nga [[organismo]] kadagiti batayan a nagbibingayan a pakailasinan. Agkukuyog a naigrupo dagiti organismo kadagiti [[takson|taksa]]  ken dagitoy a grupo ket naikkan iti [[taksonomiko a ranggo]]; dagiti grupo iti naited a ranggo ket mabalinda a maitiptipon a mangbukel iti porma ti super-grupo iti nagatngato a ranggo, tapno mapsrtuat iti maipapan iti taksonomia a herarkia.&lt;ref name=Judd&gt;Judd, W.S., Campbell, C.S., Kellogg, E.A., Stevens, P.F., Donoghue, M.J. (2007) Taxonomy. In ''Plant Systematics – A Phylogenetic Approach, Third Edition''. Sinauer Associates, Sunderland.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Simpson&gt;{{cite book |last=Simpson |first=Michael G.|title=Plant Systematics |url=https://archive.org/details/plantsystematics0000simp |year=2010 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374380-0 |edition=2nd |chapter=Chapter 1 Plant Systematics: an Overview}}&lt;/ref&gt; Ni [[Carl Linnaeus]], ti Sueko a botaniko ket naikedkeddeng nga isu ti ama ti taksonomia, gapu ta isu ti nagparang-ay iti sistema nga ammo itan a kas [[Taksonomia ni Linnaeus|pannagidasig ni Linnaeus]] para iti kategorisasion dagiti organismo ken [[binomio a nomenklatura]] para iti pananginagan kadagiti organismo.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Taxonomy (biology)}}
{{biolohia-pungol}}

[[Kategoria:Taksonomia (biolohia)| ]]
[[Kategoria:Biolohiko a nomenklatura]]</text>
      <sha1>8euf8pil4i884xze5lqpzk8uun4t2mm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sasao a Left May</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54039</id>
    <revision>
      <id>406401</id>
      <parentid>342646</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2920" sha1="lrf099e4lf4li01kmoit3eehrcf5qhy" xml:space="preserve">{{Infobox pamilia ti pagsasao
|name=Left May
|altname=Arai
|region=[[Baro a Guinea]]
|familycolor=Papuano
|family={{nowrap|[[Sasao a Left May – Kwomtari|Left May – Kwomtari]] ?}}
|glotto=left1242
|glottorefname=Left May
}}

Ti '''sasao a Left May''' wenno '''Arai''' ket ti bassit a [[pamilia ti pagsasao]] dagiti kagudua a dosena ti asideg nga agkakabagian ngem saan nga agsinnaranay a maawatan a pagsasao iti sentro ti [[Baro a Guinea]], iti igid ti bangkag ti Karayan May. Adda laeng dagiti agarup a 2,000 nga agsasao.

Dagiti pagsasao ket:
:[[Pagsasao nga Iteri|Iteri]] (Rocky Peak), [[Pagsasao a Nakwi|Nakwi]], [[Pagsasao nga Ama (Baro a Guinea)|Ama]], [[Pagsasao a Nimo|Nimo]], [[Pagsasao nga Owiniga|Owiniga]], ken (mabalin) ti [[Pagsasao a Bo (Baro a Guinea)|Bo]].

Kaarruba ti Left May ti [[sasao nga Amto–Musan]], ngem saan nga agparang a kabagianda (Laycock 1973; 1975).

Insilpo ni [[Malcolm Ross (lingguista)|Malcolm Ross]] (2005) ti sasao a Left May iti [[sasao a Kwomtari–Baibai]] ni Laycock iti pamilia a [[Sasao a Left May – Kwomtari|Left May – Kwomtari]], a naibatay kadagiti panagpapada dagiti [[pangsandi]] ti Rocky Peak. Nupay kasta, saanna pay a sinimpa dagiti biddut ti panangidasig ni Laycock, ken saan a nalawag no dagiti silpo ket kadagiti pagsasao a [[Sasao a Kwomtari|Kwomtari]] wenno [[Sasao a Fas|Fas]].

== Kiaten pay ==
*[[Sasao a Papuano]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
{{Refbegin}}
* {{cite book | first = Donald C. | last = Laycock | authorlink = Donald Laycock | year = 1973 | title = Sepik languages: checklist and preliminary classification | url = https://archive.org/details/sepiklanguagesch0000layc | location = Canberra | publisher = Dept. of Linguistcs, Research School of Pacific Studies, Australian National University | isbn = 978-0-85883-084-4 | oclc = 5027628 }}
* {{cite book | first = Donald C. | last = Laycock | authorlink = Donald Laycock | year = 1975 | chapter = Sko, Kwomtari, and Left May (Arai) phyla | editor = [[Stephen Wurm|Stephen A. Wurm]] | title = Papuan languages and the New Guinea linguistic scene: New Guinea area languages and language study 1 | location = Canberra | publisher = Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University | pages = 849–858 | isbn =  | oclc = 37096514 }}
* {{cite book | last = Ross | first = Malcolm | authorlink = Malcolm Ross (lingguista) | year = 2005 | chapter = Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0-85883-562-2 | oclc = 67292782 | editor = [[Andrew Pawley]] | editor2 = Robert Attenborough | editor3 = Robin Hide | editor4 = Jack Golson | pages = 15–66 }}
{{Refend}}

{{Papuano-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Left May, Sasao a}}
[[Kategoria:Sasao a Left May| ]]</text>
      <sha1>lrf099e4lf4li01kmoit3eehrcf5qhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sasao a Left May – Kwomtari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54107</id>
    <revision>
      <id>406617</id>
      <parentid>310334</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4630" sha1="ga1a473tobzlih028jyoiykebtwn9g9" xml:space="preserve">{{Infobox pamilia ti pagsasao
|name=Left May – Kwomtari
|altname=Arai–Kwomtari
|acceptance=kontrobersial
|region=[[Baro a Guinea]]
|familycolor=Papuano
|family =Naisingasing a [[pamilia ti pagsasao]]
|child1=[[Sasao a Left May|Left May]]
|child2=[[Sasao a Kwomtari–Fas|Kwomtari–Fas]]
|glotto=awan
}}

Ti '''sasao a Left May – Kwomtari''' wenno '''Arai–Kwomtari''' ket ti mabalin a bassit a [[pamilia ti pagsasao|pamilia]] ti [[sasao a Papuano]] nga insingasing babaen ni [[Malcolm Ross (lingguista)|Malcolm Ross]], a mangisilpo ti pamilia a [[Sasao a Left May|Left May (Arai)]] iti singasing a [[Sasao a Kwomtari–Fas|Kwomtari–Fas]] (Loving &amp; Bass 1964). Nupay kasta, problematiko ti singasing; saan a nalawag no dagiti pakaitunosan ti Arai ket iti Kwomtari, iti Fas, wenno isuda a dua, gapu ta ti Kwomtari–Fas ket saan met a nalawag.

== Pannakaidasig ==
* Pamilia a '''[[Sasao a Left May|Left May]]''' wenno '''Arai''' 
*'Pamilia a ''[[Sasao a Fas|Fas]]''': [[Pagsasao a Baibai|Baibai]], [[Pagsasao a Fas|Fas]]
*? Pamilia a '''[[Sasao a Kwomtari|Kwomtari]]''':
** Pagsasao a ''[[Pagsasao a Guriaso|Guriaso]]'' 
** Kwomtari–Nai: [[Pagsasao a Kwomtari|Kwomtari]], [[Pagsasao a Nai|Nai]] ''(Biaka)''
*? Isolado nga agopang ti pamilia a '''[[Pagsasao a Pyu (Papuano)|Pyu]]''' (nairaman iti sasao a Kwomtari babaen ni Laycock (1973), nge msaan nga inbagbaga ni Ross)

Inbagbaga ni Baron (1983) a kaaduan kadagiti panangidasig, mairaman ti kukua ni Ross, ket mangipakita iti maysa a nasapa a biddutiti panagkopia, a mangikabil ti Fas iti pamilia a Kwomtari ken ti Nai iti pamilia a Baibai. Daytoy  ket mangsuppiatna iti kasisigud a panangidasig da Loving ken Bass, a sinuportaran babaen dagiti notada. (Kitaen ti [[Sasao a Kwomtari–Baibai]].) Iti panangiraman daytoy ket mangpakasut kadagiti singasing ti Left May-Kwomtari. Dagiti maitunos a pangsandi ket naipakita dita baba (Baron 1983):

{| class=wikitable
|-
!pamilia !! pagsasao !! I !! thou !! he !! she !! they
|-
! rowspan=3 | Kwomtari !! Kwomtari
| {{IPA|mɔro}} || {{IPA|ɔno}} || colspan=2 | {{IPA|ɛto}} || {{IPA|topai}}
|-
! Nai
| {{IPA|nɔmbwirɛ}} || {{IPA|wonɔ}} || colspan=2 | {{IPA|ɛni}} || {{IPA|tɔmwɔ}}
|-
! Guriaso
| {{IPA|nan}} || {{IPA|waw}} ||  colspan=3 | {{IPA|amo}}
|-
! rowspan=2 | Fas
! Baibai
| {{IPA|ɛtjɛ}} || {{IPA|aŋɡi}} || colspan=2 | {{IPA|nɛfɛ, wɔ}} || {{IPA|anjɛ}}
|-
! Fas
| {{IPA|tɛ}} || {{IPA|haj}} || colspan=2 | {{IPA|wɔ(β)}} || {{IPA|nəb}}
|-
! Arai
! Yinibu
| {{IPA|asi, na-}} || {{IPA|na, nɛni, nan-}} || {{IPA|ani, w-}} || {{IPA|wa, tat-}} || {{IPA|mwa}}
|-
! colspan=2| Pyu
| {{IPA|kwa}} || {{IPA|no}} || colspan=3| {{IPA|na}}
|}

Agparang a para iti proto-Arai ken proto-Fas ti pangsandi ti ''*atie'' ket mabalin a makonstrukto manen iti &quot;I&quot;, ket ti maysa a ''*wa'' para iti &quot;s/he&quot;, bayat a para iti Arai ken Kwomtari mabalin a ti ''*na'' ken ''*amwa'' ket mabalin a makonstrukto manen iti &quot;you&quot; ken &quot;they&quot;,ken it iimununa ket mabalin pay a mangiraman iti Pyu . Awan dagiti nalawag a pangsandi a mangikapet iti Kwomtari ken Fas.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Refbegin}}
* {{cite journal | last = Baron | first = Wietze | year = 1983 | title = Kwomtari survey}}, naipablaak idiay: [http://www.kwomtari.net/kwomtari_survey.pdf]
* {{cite book | last = Laycock | first = Donald C. | authorlink = Donald Laycock | year = 1973 | title = Sepik languages: checklist and preliminary classification | url = https://archive.org/details/sepiklanguagesch0000layc | location = Canberra | publisher = Dept. of Linguistcs, Research School of Pacific Studies, Australian National University | isbn = 978-0-85883-084-4 | oclc = 5027628 }}
* {{cite book | last = Loving | first = Richard |author2=Jack Bass  | year = 1964 | title = Languages of the Amanab sub-district | location = Port Moresby | publisher = Department of Information and Extension Services | isbn =  | oclc = 17101737 }}
* {{cite book | last = Ross | first = Malcolm | authorlink = Malcolm Ross (lingguista) | year = 2005 | chapter = Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0858835622 | oclc = 67292782 | editor = [[Andrew Pawley]] | editor2 = Robert Attenborough | editor3 = Robin Hide | editor4 = Jack Golson | pages = 15&amp;ndash;66 }}
{{Refend}}

{{Papuano-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Left May – Kwomtari, Sasao a}}
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]]
[[Kategoria:Sasao a Papuano]]
[[Kategoria:Dagiti naisingasing a pamilia ti pagsasao]]</text>
      <sha1>ga1a473tobzlih028jyoiykebtwn9g9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sasao a Kwomtari–Fas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54109</id>
    <revision>
      <id>406457</id>
      <parentid>366694</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6690" sha1="gnm2uam1otralkmlt7zpptjoeheqcsn" xml:space="preserve">{{Infobox pamilia ti pagsasao
|name=Kwomtari–Fas
|altname = Kwomtari
|acceptance=suspeto
|region=[[Baro a Guinea]]
|familycolor=Papuano
|family=? [[Sasao a Left May – Kwomtari|Left May – Kwomtari]]
|child1=[[Sasao a Kwomtari|Kwomtari]]
|child2=[[Sasao a Fas|Fas]] (Baibai)
|child3=''[[Pagsasao a Pyu (Papua Baro a Guinea)|Pyu]]''
|glotto=awan
}}

Ti '''sasao a Kwomtari–Fas''', masansan a makunkuna a kas '''Kwomtari''', ket ti suspeto a [[pamilia ti pagsasao]] dagiti innem a pagsasao babaen dagiti agarup a 4,000 tattao iti amianan a [[Papua Baro a Guinea]], idiay asideg ti pagbeddengan iti [[Indonesia]]. Ti termino a &quot;sasao a Kwomtari&quot; ket mabalin pay a mangibaga iti maysa kadagiti naitakder a pamilia a mangbukel iti daytoy a singasing.

== Dagiti problema ti panangidasig ==

Ti pilo a &quot;Kwomtari&quot; (= Kwomtari–Fas) ket immuna idi nga insingasing babaen da Loving ken Bass (1964). Ti sumaganad a pannagidasig ket naibatay iti singasingda, a mainayon dagiti pagsasao ti Pyu ken Guriaso, nga innayon da Laycock (1975) ken Baron (1983):

'''Pilo a Kwomtari–Fas'''
*Stock a '''[[Sasao a Kwomtari|Kwomtari]]'''
**Pamilia a Kwomtari–Nas: [[Pagsasao a Kwomtari|Kwomtari]], [[Pagsasao a Nai|Nai]] (Biaka)
**[[Pagsasao a Guriaso|Guriaso]]
*Pamilia a '''[[Sasao a Fas|Fas]]''': [[Pagsasao a Fas|Fas]], [[Pagsasao a Baibai|Baibai]]
*Agpang ti stock nga isolado a '''[[Pagsasao a Pyu (Papua Baro a Guinea)|Pyu]]'''

Sabali nga inggrupo ni [[Donald Laycock|Laycock]] (1973; 1975) dagiti pagsasao, agkuyog nga inkabilna ti Kwomtari ken Fas iti &quot;pamilia a Kwomtari&quot;, ken agkuyog ti Baibai ken Nai (Biaka) iti &quot;pamilia a Baibai&quot;, ken tinawtawaganna tigrupo a kas &quot;'''Kwomtari–Baibai'''&quot;. Ni pay Laycock ti nanginayon ti [[Isolado apagsasao|isolado]] a [[Pagsasao a Pyu (Papua Baro a Guinea)|Pyu]], ngem inakona met a, &quot;Nasken pay ti adu nga obra iti Pilo a Kwomtari sakbay a ti panangidasig ket maikeddeng a naitakder&quot; (1973:43), ken saan a nangipablaak isuna iti ebidensia.

Nupa kasta, inbagbaga ni Baron (1983) na ti panangidasig manen ni Laycock ket agparang a gapu iti maysa biddut iti pananglinia  iti naipablaak a datos ti panangiyasping da Loving &amp; Bass. Dagiti kilaw a notada ket mangsuporta ti kasisigud a panangidasig. Nakabirukda iti [[Swadesh a listaan]] ti Kwomtari nga addaan iti 45% kadagiti [[kognado]] iti Biaka (Nai), bayat nga ibagbagada a ti Baibai ket addaan laeng kadagiti 3% a kognado iti Biaka, ken isu a saan a maikeddeng iti isu met laeng a pamilia. Iyasping (Baron 1983:5 a naipagbaliw iti [[IPA]]):

{| class=&quot;IPA wikitable&quot;
|-
!Gloss!!Fas!!Baibai!!Kwomtari!!Biaka!!Guriaso
|-
!lalaki
|jimɛ(ni̥)||jimɛni||lofwai||doβwai||aməɾim
|-
!babai
|mo||moŋo||inali||inali||ajti
|-
!agong
|səʙte||səmɔni||tipu||tɔpokɾi||apədu
|-
!mata
|kɔj||koɾə||(w)u||wo||mukatu
|}

Inaramid ni Baron ti nagan a &quot;Kwomtari–Fas&quot; tapno nalawag a masimpa ti &quot;Kwomtari–Baibai&quot;, ti nagan a nakaibagaan ti panagurnos ni Laycock a kaaduan nga ammo. Nagnayon ni Baron ti kabarbaro a naduktalan a pagsasao, ti Guriaso, a kas maysa  a managbaliw a sanga ti maitutop a pamilia ti Kwomtari, ken inbagbagana nga iti agdama, mangitaltalinaay ni Laycock ti pannakairaman ti Pyu. Nupay kasta, namatmati ni Baron a bassit laeng ti mangisingasing a ti pamilia a Kwomtari, pamilia a Fas, ken Pyu ket pudnoda nga agkakabagian, malaksid a ti Kwomtari ken Fas ket agus-usarda kadagiti agpada a termino ti panagkabagaian, a pakibinningayan babaen dagiti kaarruba a pamilia a saan a naipagpagarup a kabagian ti Kwomtari wenno Fas.

Insilpo ni [[Malcolm Ross (lingguista)|Malcolm Ross]] ti pamilia a Kwomtari–Baibai ni Laycock iti bassit a pamilia a [[Sasao a Left May|Left May (Arai)]] iti singasing a [[Sasao a Left May – Kwomtari|Left May – Kwomtari]], a naibatay kadagiti sapasap a [[pangsandi]]. Nupay kasta, ti silpo ket agparang a saan a nalawag no maaramiden ti panagsimpa para kadagiti datos da Loving ken Bass. Kitaen ti [[Sasao a Left May – Kwomtari|Left May – Kwomtari]] para kadagiti salaysay.

== Kitaen pay ==
*[[Sasao a Left May-Kwomtari]]
*[[Sasao a Papuano]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
{{Refbegin}}
* {{cite journal | last = Baron | first = Wietze | year = 1983 |journal = Summer Institute of Linguistics | title = Kwomtari survey| url=http://www.kwomtari.net/kwomtari_survey.pdf}}
* {{cite book | last = Capell | first = Arthur | authorlink = Arthur Capell | year = 1962 | edition = New and Revised | title = A linguistic survey of the south-west Pacific | location = Nouméa, New Caledonia | publisher = South Pacific Commission | isbn =  | oclc = 2584664 }}
* {{cite book | first = Donald C. | last = Laycock | authorlink = Donald Laycock | year = 1973 | title = Sepik languages: checklist and preliminary classification | url = https://archive.org/details/sepiklanguagesch0000layc | location = Canberra | publisher = Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University | isbn = 978-0-85883-084-4 | oclc = 5027628 }}
* {{cite book | first = Donald C. | last = Laycock | authorlink = Donald Laycock | year = 1975 | chapter = Sko, Kwomtari, and Left May (Arai) phyla | editor = [[Stephen Wurm|Stephen A. Wurm]] | title = Papuan languages and the New Guinea linguistic scene: New Guinea area languages and language study 1 | location = Canberra | publisher = Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University | pages = 849–858 | isbn =  | oclc = 37096514 }}
* {{cite book | last = Loving | first = Richard |author2=Jack Bass  | year = 1964 | title = Languages of the Amanab sub-district | location = Port Moresby | publisher = Department of Information and Extension Services | isbn =  | oclc = 17101737 }}
* {{cite book | last = Ross | first = Malcolm | authorlink = Malcolm Ross (lingguista) | year = 2005 | chapter = Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0-85883-562-2 | oclc = 67292782 | editor = [[Andrew Pawley]] | editor2 = Robert Attenborough | editor3 = Robin Hide | editor4 = Jack Golson | pages = 15–66 }}
* {{cite journal | first = Stephen A. | last = Wurm | authorlink = Stephen Wurm |  year = 1983 | title = Papuan linguistics: past and future | journal = Language and Linguistics in Melanesia (formerly Kivung) | volume = 14 | pages = 5–25 | issn =  | oclc = 9188672  }}
{{Refend}}

{{DEFAULTSORT:Kwomtari-Fas, Sasao a}}
[[Kategoria:Dagiti naisingasing a pamilia ti pagsasao]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]]
[[Kategoria:Sasao a Papuano]]</text>
      <sha1>gnm2uam1otralkmlt7zpptjoeheqcsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karayan Marikina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54272</id>
    <revision>
      <id>406569</id>
      <parentid>399597</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6269" sha1="r5ljs8apm9dfm9gqvzsryyioml31ufl" xml:space="preserve">{{Infobox karayan
| name               = Karayan Marikina
| name_native        = ''Ilog ng Marikina''
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
| image              = MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG
| image_size         = 
| image_caption      = Ti Karayan Marikina idiay [[Marikina]]
| map                = Pasig-marikina river drainagebasin.png
| map_size           = 
| map_caption        = Pagayusan a mapa ti sistema ti karayan ti [[Karayan Pasig|Pasig]]-Marikina
| pushpin_map        = Luzon#Filipinas
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
| subdivision_type1  = Pagilian
| subdivision_name1  = [[Filipinas]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = Rehion
| subdivision_name3  = [[Metro Manila|Nailian a Kapitolio a Rehion]], [[CALABARZON]]
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = Dagiti siudad
| subdivision_name5  = [[Marikina]], [[San Mateo, Rizal|San Mateo]], [[Siudad ti Quezon]], [[Pasig]]
| length             = {{pagbaliwen|38|km|mi|abbr=on}}
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = {{pagbaliwen|38|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{pagbaliwen|54|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| source1            = 
| source1_location   = [[Rodriguez, Rizal]], [[CALABARZON]]
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Karayan Pasig]]
| mouth_location     = [[Pasig]], [[Metro Manila|Nailian a Kapitolio a Rehion]]
| mouth_coordinates  = {{coord|14|33|30|N|121|04|05|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{pagbaliwen|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{pagbaliwen|514|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}

Ti '''Karayan Marikina''' (Tagalog: '''''Ilog Marikina''''') ket ti karayan iti akindaya a [[Metro Manila]], [[Filipinas]].  Daytoy ket [[tributario]] ti [[Karayan Pasig]] ken mabirukan ti taudan ti danumna idiay [[Sierra Madre (Filipinas)|Banbantay Sierra Madre]] idiay [[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]], probinsia ti [[Rizal]].

Ti Karayan Marikina ket maysa idi a nangruna a dalan ti pagluganan idi las-ud ti [[Pakasaritaan ti Filipinas (1521–1898)|panawen ti kolonia ti Espaniol]], ngem ti kinapangruna a kas dalan ti pagluganan ket bimassiten idi idi nasaysayaat a naitakder ti sistema ti kalsada idiay Filipinas. Ti nagresultaan a kaawan ti trapiko ti bangka iti karayan ken ti panagpukan kadagiti karo kadagiti lugar ti kabanbantayan nga itan ket ti [[Nasalakniban a Ladawan ti Daga ti Labneng ti Karayan ti Akinngato a Marikina]] ket gapuanan ti pannakalan-ak ti karayan, ken mangpakaro iti pannakaipabassit ti pateg ti dalan ti pagluganan.&lt;ref name=&quot;ScottBarangay&quot;&gt;{{cite book
  | last = Scott
  | first = William Henry
  | authorlink = William Henry Scott (historiador)
  | title = Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society
  | publisher = Ateneo de Manila University Press
  | date = 1994
  | location = Siudad ti Quezon
  | pages =
  | volume =
  | edition = 
  | url =https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot
  | doi =
  | id =
  | isbn = 971-550-135-4  }}&lt;/ref&gt;

Gapu ti panangibaybayan ken panagdur-as ti industria, nagbalinen a narugit unay ti karayan, ti maysa a tignay a kaudian a padadasen a solsolbaren dagiti administrasion ti Siudad ti Marikina.

== Ti sistema ti Karayan Marikina ==
Idiay [[Baranggay|Brgy.]] Wawa iti Rodriguez, ti Karayan Marikina ket napennedan babaen ti [[Penned Wawa]], ti maysa nga estruktura a nabangon iti las-ud ti nasapa a tawtawen ti 1900 tapno makaited iti danum para iti Manila.&lt;ref&gt;[http://greenarmynetwork.net/files/docs/watersheds-supporting-irrigation-systems.pdf &quot;Final List of Watersheds Supporting 140 River Irrigation System of the NIA&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208131832/http://greenarmynetwork.net/files/docs/watersheds-supporting-irrigation-systems.pdf |date=2012-02-08 }}, pg. 5. Green Army Network. Naala idi 2012-08-15.&lt;/ref&gt; Manipud idiay Rodriguez, agayus ti karayan babaen ti [[San Mateo, Rizal|San Mateo]] kalpasanna iti kanaganna a siudad ti [[Marikina]].  Idiay Siudad ti [[Pasig]], sabten ti karayan dagiti ruangan ti [[Manggahan Floodway]], ti nakontrol a dalan ti danum nga inus-usar a mangpawil iti layus idiay Manila iti las-ud dagiti nakaro a panagtudtudo babaen ti panangisimaay ti danum ti Marikina idiay [[Laguna de Bay]] imbes nga iti Karayan Pasig.  Mabirukan iti {{pagbaliwen|6.75|km}} iti baba ti karayan ket ti pagsabtan ti Karayan Marikina ken Pasig.&lt;ref&gt;[https://maps.google.com/maps?q=Manggahan+Floodway,+Cainta,+Metro+Manila,+Philippines&amp;hl=en&amp;ll=14.58458,121.103325&amp;spn=0.117454,0.127544&amp;sll=14.584082,121.091566&amp;sspn=0.058727,0.063772&amp;oq=Manggahan+Floodway&amp;hnear=Manggahan+Floodway&amp;t=m&amp;z=13 &quot;Manggahan Floodway&quot;]. Google Maps. Naala idi 2012-08-15.&lt;/ref&gt;

Ti kaadalen ti karayan ket samakop manipud kadagiti 3–21 a metro ken gumay-at manipud kadagiti 70–120 a metro. Daytoy ket addaan iti dagup a kalawa iti gangani a 75.2 a hektaria ken 27 a kilometro ti kaatiddogna.&lt;ref&gt;{{cite thesis|last1=Badilla|first1=Roy|title=Flood Modelling in Pasig-River Basin|url=http://www.itc.nl/library/papers_2008/msc/wrem/badilla.pdf}}&lt;/ref&gt; Ti bangkag ti karayan ket addaan iti maysa a kangato iti 8 a metro iti ngato ti pantar ti baybay iti pagbeddengan ti San Mateo ken Marikina. Daytoy ket agin-inut nga agpababa iti maysa a kanagto iti 4 a metro sakbay ti pagbeddengan ti Malanday ken Santo Niño. Ti kababaan nga elebasion ket iti igid ti [[Calumpang, Marikina|Calumpang]] a daytoy ket 2 a metro iti ngato ti pantar ti baybay.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
* [http://www.marikinavalley.com/ Portada ti Komunidad ti Siudad ti Marikina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224223650/http://www.marikinavalley.com/ |date=2021-02-24 }}

{{Dagiti nangruna a sistema ti karayan ti Filipinas}}
{{Metro Manila}}

{{DEFAULTSORT:Marikina}}
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Filipinas]]</text>
      <sha1>r5ljs8apm9dfm9gqvzsryyioml31ufl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Timor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54354</id>
    <revision>
      <id>406210</id>
      <parentid>375739</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6496" sha1="nrpx7on23bevqyokfm8mn7twe51yusy" xml:space="preserve">{{Infobox is-isla
|name = Timor
|image_name = &lt;!--Timor island2.png--&gt;
|image_caption = &lt;!--Ti Timor kas nakitkita manipud iti limbang idi 1989--&gt;
|native_name = 
|native_name_link =
|map = Indonesia
|image_map_caption =Ngato: Politikal a pannakabingbingay ti Timor iti pagbaetan ti [[Indonesia]] ken [[Daya a Timor]]&lt;br /&gt;Baba: Lokasion ti Timor idiay Indonesia
|location = [[Abagatan a daya nga Asia]]
|coordinates= {{coord|9|14|S|124|56|E|type:isle_scale:2500000|display=inline,title}}
|total_islands = 
|major_islands = 
|area_km2 = 30777
|rank = Maika-44
|highest_mount = [[Bantay Ramelau|Ramelau]]
|elevation_m = 2963
|elevation_ft = 9720
|country = Daya a Timor
|country_admin_divisions_title = 
|country_admin_divisions = 
|country_largest_city = [[Dili]]
|country_largest_city_population = 222,323 manipud idi 2015
|country1 = Indonesia
|country1_admin_divisions_title = Probinsia
|country1_admin_divisions = [[Daya a Nusa Tenggara]]
|country1_largest_city = [[Kupang]] ([[Laud a Timor]])
|country1_largest_city_population = 434,972 manipud idi 2019
|population = 3,182,693
|population_as_of = 2014
|density_km2 = 94.5
|ethnic_groups = 
|image_map=Timor-map.png}}

Ti '''Timor''' ket timaysa nga [[isla]] iti akin-abagatan a patingga ti [[Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia]], iti amianan ti [[Baybay Timor]]. Ti isla ket nabingbingay iti baetan dagiti [[naturay nga estado]] ti [[Daya a Timor]] iti akindaya  parte ken ti [[Indonesia]], iti akinlaud a parte. Ti parte ti Indonesia, ammo pay a kas [[Laud a Timor]], ket buklen ti parte ti [[Dagiti probnsia ti Indonesia|probinsia]] ti [[Daya a Nusa Tenggara]]. Iti kaunegan ti Laud a Timor ket mabirukan iti maysa nga [[exclave]] iti Daya a Timor a tinawtawagan iti [[Distrito ti Oecusse]]. Sakupen ti isla iti maysa a kalawa iti {{pagbaliwen|30,777|km2|0|abbr=off|disp=preunit|a |a }}. Ti nagan ket karuay ti ''timur'', [[Pagsasao a Malayo|Malayo]] para iti &quot;daya&quot;; kastoy a tinawtawagan gapu ta mabirukan daytoy iti akindaya a patingga ti [[Is-isla Basbassit a Sunda]].

== Pagsasao, grupgrupo ti etniko ken relihion ==
{{angkla|Relihion|Pagsasao|Grupgrupo ti etniko}}
{{Kitaen pay|Dagiti pagsasao ti Daya a Timor|Tetum}}

[[Papeles:Timor Sprache en.png|thumb|left|Mapa ti pagsasao ti Timor]]

Nakailasin dagiti antropologo kadagiti sangapulo ket maysa a naisangayan a grupo ti etno-lingguistiko iti Timor. Ti kadakkelan ket ti [[Atoni]] iti akinlaud a Timor, ken ti [[Pagsasao a Tetun|Tetum]] iti tengnga ken akindaya a Timor.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite book |last=Taylor |first=Jean Gelman |title=Indonesia: Peoples and Histories |url=https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl |pages=[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/378 378]|publisher=Yale University Press |year=2003 |location= New Haven and London |isbn=0-300-10518-5}}&lt;/ref&gt; Ti indihenio unay kadagiti pagsasao ti Timor ket ti sanga ti [[Sasao a Timor–Babar|Timor–Babar]] ti [[sasao nga Austronesio]] a naisasao iti amin a paset ti purpuro ti Indonesia. Thi [[sasao a Laud a Trans–Baro a Guinea|sasao a saan nga Austronesio]] ket naipagpagarupda a kabagian dagiti pagsasao a naisasao idiay [[Halmahera]] ken idiay [[Akinlaud a Baro a Guinea]].&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; Adu kadagitoy ket nakaro nga aglalaog ken narigat a maibaga no ania  pamilia ti nagtaudanda.

Dagiti opisial a pagsasao ti Daya a Timor ket ti [[Pagsasao a Tetum|Tetum]] ken [[Pagsasao a Portuges|Portuges]], bayat a ti Laud a Timor ket ti [[Pagsasao nga Indones|Indones]]. Ti Indones ket adu pay a naisasao ken maawatan idiay Daya a Timor.

Ti [[Kristianidad]] ket isu ti kaaduan a relihion iti amin a paset ti isla ti Timor, iti agarup a 90% ti populasion ngem agpapada a naiwarwaras a kas ti Laud a Timor ket 58% a Protestante 37% a Katoliko ken ti Daya a Timor ket 98% a Katoliko 1% a Protestante. Ti [[Islam]] ken [[Animismo]] ket mangbukel ti kaaduan dagiti nabati iti agarup a 5% iti tunggal maysa iti ballasiw ti isla.

== Heograpia ==
{{Kitaen pay|Heograpia ti Daya a Timor|Heograpia ti Laud a Timor}}
&lt;!--[[Papeles:Timor island2.png|thumb|left|240px|Ti Isla Timor a kas nakitkita iti limbang manipud idi Nobiembre 1989.]]--&gt;
Mabirukan ti Timor iti amianan ti [[Australia]], ken maysa kadagiti akindaya unay nga [[Is-isla Sunda]]. No maikuyog iti [[Sumba]], [[Isla Babar|Babar]] ken dagiti mainaig a babassit nga isla, ti Timor ket mangporma ti akin-abagatan a ruar ti [[purpuro]] ti [[Is-isla Basbassit a Sunda]] nga agraman kadagiti akin-uneg nga isla ti [[Flores]], [[Isla Alor|Alor]] ken [[Wetar]] iti amianan, ken iti las-udda ket ti [[Sulawesi]].

Ti Timor ket ti kangrunaan nga isla iti [[Akinruar nga Arko ti Banda]], a naipasalto babaen ti panagdinnungpar iti [[Australian (kontinente)|kontinente ti Australia]]. Ti Timor ket addaan iti naduduog a heolohia ken awanan iti kasasaad a bulkaniko iti akin-amianan nga Is-isla Basbassit a Sunda. Ti pakaipuestuan ti aksis ti isla ket mabalin a maigiddiat kadagiti kaarubana. Dagitoy a langa ket naipalawagdan a kas resulta iti kaaddana iti akin-amianan nga igid ti [[Plato ti Indo-Australia]] a kas sumabat daytoy iti [[Plato to Eurasiano]] ken mangiduron daytoy iti [[Abagatan a daya nga Asia]].&lt;ref&gt;Audley-Charles, M.G. (1987) &quot;Dispersal of Gondwanaland: relevance to evolution of the Angiosperms&quot; ''In'': Whitmore, T.C. (ed.) (1987) ''Biogeographical Evolution of the Malay Archipelago'' Oxford Monographs on Biogeography 4, Clarendon Press, Oxford, pp. 5–25, {{ISBN|0-19-854185-6}}&lt;/ref&gt; Ti klima ket mairaman ti napaut a namaga a panawen nga agraman iti napudo nga angin nga agpulpul-oy manipud iti Australia. Dagiti karayan iti isla ket mairaman ti Akin-abagatan ken [[Akin-amianan a Karayan Laclo]] iti Daya a Timor.

Dagiti kadakkelan nga ili ket ti kapitolio ti probinsia ti [[Kupang]] iti Laud a Timor, ti Indonesia ken ti kolonial nga ili ti Portuges iti [[Dili]], ti kapitoliona, ken ti [[Baucau]] iti Daya a Timor. Dagiti lasonglasong a kalsada ket makaparigat ti agipalugan kadagiti akin-uneg a lugar, a naipangpangruna idiay Daya a Timor.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.2307/4029980| jstor = 4029980| volume=15| pages=502–513| doi-broken-date = |title=Post-Conflict Pro-Poor Private-Sector Development: The Case of Timor-Leste|journal=Development in Practice }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikivoyage-inline}}
{{Commonscat-inline|Timor}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Timor| ]]
[[Kategoria:Dagiti nabingbingay a rehion]]</text>
      <sha1>nrpx7on23bevqyokfm8mn7twe51yusy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Corte Madera, California</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54485</id>
    <revision>
      <id>406481</id>
      <parentid>312969</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="985" sha1="4dgd1r81krmpfpvuo31x0k727cz3rac" xml:space="preserve">{{Infobox lokasion}}

Ti '''Corte Madera''' ({{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|t|ə|_|m|ə|ˈ|d|ɛr|ə}}; dati nga '''Adams''')&lt;ref name=CGN /&gt; ket ti maysa a [[Listaan dagit isiudad idiay California|nainkorporado nga ili]] inti [[Kondado Marin, California|Kondado Marin]], [[California]], [[Estados Unidos]]. Ti Corte Madera ket mabirukan iti {{pagbaliwen|3.25|mi|km|1|adj=pre|a}} iti abagatan ti [[San Rafael, California|San Rafael]],&lt;ref name=CGN&gt;{{cite book|last=Durham|first=David L.|title=California's Geographic Names: A Gazetteer of Historic and Modern Names of the State|url=https://archive.org/details/californiasgeogr0000durh|publisher=Word Dancer Press|location=Clovis, Calif.|date=1998|page=[https://archive.org/details/californiasgeogr0000durh/page/619 619]-620|isbn=1-884995-14-4}}&lt;/ref&gt;iti maysa a kangato iti 39 a kadapan (12 m).Ti populasion ket 9,253 manipud iti senso idi 2010.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

{{Estados Unidos-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Estados Unidos]]</text>
      <sha1>4dgd1r81krmpfpvuo31x0k727cz3rac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bali</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55221</id>
    <revision>
      <id>406260</id>
      <parentid>405887</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9951" sha1="8ds7nofwalvdf5coclmxjsi9v1vycvl" xml:space="preserve">{{Infobox lokasion
|zoom = 5
}}

Ti '''Bali''' ([[Pagsasao a Balines|Balines]]: {{script|Bali|ᬩᬮᬶ}}, [[Pagsasao nga Indones|Indones]]: ''Pulau Bali'', ''Provinsi Bali'') ket ti maysa nga isla a [[Dagiti probinsia ti Indonesia|probinsia]] ti [[Indonesia]] nga addaan iti kaaduan a populasion iti [[Balines a Hinduismo|Hindu]]. Ti probinsia ket mangiraman ti isla ti Bali ken dagiti pay babassit a kaarruba nga isla, a naipangpangruna ti [[Nusa Penida]], [[Nusa Lembongan]] ken [[Nusa Ceningan]]. Daytoy ket mabirukan iti akinlaud unay a patingga ti [[Is-isla Basbassit a Sunda]], a mabirukan ti [[Java]] iti laud ken ti [[Lombok]] iti daya. Ti kapitoliona ket ti [[Denpasar]] ken mabirukan daytoy iti akin-abagatan a parte ti isla.

Iti populasion iti 3,890,757 iti senso idi 2010,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Indonesia-MU.html |title=Indonesia (Urban City Population): Provinces &amp; Cities – Statistics &amp; Maps on City Population |publisher=Citypopulation.de |date=1 Mayo 2010 |accessdate=30 Disiembre 2012}}&lt;/ref&gt; ken 4,225,000 manipud idi Enero 2014,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/12/17/bali-faces-population-boom-now-home-42-million-residents.html |title=Bali faces population boom, now home to 4.2 million residents |publisher=Bali Daily via The Jakarta Post |author=Ni Komang Erviani |date=17 Disiembre 2012 |accessdate=30 Disiembre 2012 |archive-date=2018-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628124920/http://www.thejakartapost.com/news/2012/12/17/bali-faces-population-boom-now-home-42-million-residents.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ti isla ket ayan ti kaaduan a [[Hinduismo idiay Indonesia|minoridad a Hindu ti Indonesia]]. Segun ti senso idi 2010, 83.5% ti populasion ti Bali ket agraraem iti [[Balines a Hinduismo]],&lt;ref name=census2010&gt;[http://sp2010.bps.go.id/index.php/site/tabel?tid=321&amp;wid=0 Penduduk Menurut Wilayah dan Agama yang Dianut] (2010 Census). bps.go.id&lt;/ref&gt; sarunean babaen ti 13.4% [[Muslim]], [[Kristianidad]] iti 2.5% ken [[Budismo]] 0.5%.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sp2010.bps.go.id/index.php/site/tabel?tid=321&amp;wid=5100000000 |title=Penduduk Menurut Wilayah dan Agama yang Dianut |trans-title=Population by Region and Religion Bali Province |publisher=Badan Pusat Statistik |work=Sensus Penduduk 2010 }}&lt;/ref&gt;

Ti Bali ket popular a papanan dagiti turista, ken nakakita daytoyen iti iyaadu kadagiti turista manipud kadagiti tawen ti 1980.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y17MAgAAQBAJ|title=Bali: A Paradise Created|last=Vickers|first=Adrian|date=2013-08-13|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-0008-4|language=Ingles}}&lt;/ref&gt; Dagiti mainaig iti turismo a negosio ket mangbukel iti 80% iti ekonomiana.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,393799,00.html Desperately Seeking Survival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130827040034/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,393799,00.html |date=2013-08-27 }} ''Time''. 25 Nobiembre 2002.&lt;/ref&gt; Daytoy ket ammo para iti nasayaat a naparang-ay nga artena, a mairaman ti tradisional ken moderno a sala, eskultura, pinintaan, lalat, panagobra iti metal ken musika. Ti Internasional a Piesta ti Pelikula ti Indonesia ket tinengtengngel iti tinawen idiay Bali. Idi Marso 2017, ninaganan ti [[TripAdvisor]] ti Bali a kas ti kasayaatan a papanan iti bukodna a gunguna iti Traveller's Choice.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&amp;objectid=11823142|title=Bali named as best destination in the world by TripAdvisor|work=Nzherald.co.nz|date=22 Marso 2017|accessdate=30 Abril 2017}}&lt;/ref&gt;

Ti Bali ket parte ti [[Tranggulo ti Korales]], ti lugar nga addaan iti kangatuan iti biodibersidad dagiti sebbangan ti baybay.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-wDJBQAAQBAJ|title=Arguments for Protected Areas: Multiple Benefits for Conservation and Use|last=Dudley|first=Nigel|last2=Stolton|first2=Sue|date=2010-08-12|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-54292-3|language=Ingles}}&lt;/ref&gt; Iti daytoy laeng a lugar, sumurok a 500 nga agparpartuat iti raw-ang a sebbangan ti korales ti mabirukan ditoy. Para iti panangiyasping, daytoy ket agarup a mamin 7 nga ad-adu ngem ti intero a [[Karibe]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://coralreef.noaa.gov/aboutcorals/facts/coral_species.html |title=Species diversity by ocean basin |publisher=NOAA Coral Reef Conservation Program |date=9 Mayo 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512230756/http://coralreef.noaa.gov/aboutcorals/facts/coral_species.html |archivedate=12 Mayo 2014 }}&lt;/ref&gt; Iti kaudian, ti Bali ket nangsangaili iti [[ASEAN Summit]] idi 2011, ti [[APEC Indonesia 2013|2013 APEC]] ken [[Miss World 2013]]. Ti Bali ket ayan ti sistema ti panagsibgo ti [[Subak (panagsibog)|Subak]], ti maysa a [[Lugar a Tawid ti Lubong]] ti [[UNESCO]] .&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2012-06-27/an-balis-subak-world-heritage-listed/4096016|title=World heritage listing for Bali's 'Subak' tradition|last=Evans|first=Kate|date=2012-06-27|work=ABC News|access-date=2017-09-14|archive-url=|archive-date=|url-status= live|language=Ingles}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket ayan pay ti naikaykaysa a kompederasion dagiti pagarian a mangbukel kadagiti 10 a tradisional a naarian a Balines a babbalay, nga iti tunggal maysa a balay ket mangituray iti naisangayan a heograpiko a lugar. Ti kompederasion ket isu ti nagsukat ti [[Pagarian ti Bali]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CdUjWa2ufOQC|title=Society and Change in Bali Nyonga: Critical Perspectives|last=Fokwang|first=Jude Thaddeus Dingbobga|last2=Langmia|first2=Kehbuma|date=2011|publisher=African Books Collective|year=|isbn=9789956579396|location=|pages=1|language=Ingles|chapter=Introduction:Society and culture in early 21st century Bali}}&lt;/ref&gt; Dagiti naarian a balay ket saan a bigbigen babaen ti gobierno ti Indonesia; nupay kasta, naipatpatarayen dagitoy manipud idi napundarda sakbay ti kolonisasion ti Olanda.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=m3Gfir3Ju70C|title=The Dark Side of Paradise: Political Violence in Bali|last=Robinson|first=Geoffrey|date=1995|publisher=Cornell University Press|isbn=0-8014-8172-4|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book|author1=Haer, Debbie Guthrie |author2=Morillot, Juliette |author3=Toh, Irene  |name-list-style=amp |ref=Haer|title=Bali, a traveller's companion|publisher=Editions Didier Millet|year= 2001|isbn=978-981-4217-35-4}}
* {{cite book |ref=Gold|last=Gold |first=Lisa |title=Music in Bali: Experiencing Music, Expressing Culture |url=https://archive.org/details/musicinbaliexper0000gold|publisher= Oxford University Press |year=2005 |location = New York |isbn=0-19-514149-0}}
* {{cite book|ref=Taylor |last=Taylor |first=Jean Gelman |title=Indonesia: Peoples and Histories |url=https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl |publisher=Yale University Press |year=2003 |location= New Haven and London |isbn=0-300-10518-5}}
* {{cite book |ref=Pringle| last = Pringle | first = Robert | title = Bali: Indonesia's Hindu Realm; A short history of |url=https://archive.org/details/shorthistoryofba0000prin| publisher = Allen &amp; Unwin | series = Short History of Asia Series | year = 2004 | isbn = 1-86508-863-3 }}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book
  | last = Black   | first = Robert
  | title = Bali Fungus
  | year = 2012  | publisher = Snake Scorpion Press | isbn = 978-1-4775-0824-4  }}
* {{cite book
  | last = Copeland  | first = Jonathan
  | title = Secrets of Bali: Fresh Light on the Morning of the World
  | publisher = Orchid Press  | year = 2010  | isbn = 978-974-524-118-3 }}
* Cotterell, Arthur (2015) ''Bali: A cultural history'', Signal Books {{ISBN|9781909930179}}
* Miguel Covarrubias, ''Island of Bali'', 1946. {{ISBN|9625930604}}
* {{cite web|author=Klemen, L |url=http://www.dutcheastindies.webs.com/index.html |title=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |date=1999–2000 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726053035/http://www.dutcheastindies.webs.com/index.html |archivedate=26 Hulio 2011 |df= }}
* {{cite book  | last = McPhee  | first = Colin
  | authorlink = | title = A House in Bali  | url = https://archive.org/details/houseinbali0000coli  | publisher = Tuttle Publishing; New edition, 2000 (immuna a naipabaalk idi 1946 babaen ni J. Day Co)
  | year = 2003  | isbn = 978-962-593-629-1  }}
* {{cite book
  | last = Shavit  | first = David
  | title = Bali and the Tourist Industry: A History, 1906–1942
  | publisher = McFarland &amp; Co Inc  | year = 2006  | isbn = 978-0-7864-1572-4  }}
* {{cite book
  | last = Vickers  | first = Adrian
  | title = Travelling to Bali: Four Hundred Years of Journeys
  | url = https://archive.org/details/travellingtobali0000unse  | publisher = Oxford University Press  | year = 1994  | isbn = 978-967-65-3081-3  }}
* {{cite book&lt;!-- there's a second volume to this... --&gt;
  | last = Whitten  | first = Anthony J.
 |author2=Roehayat Emon Soeriaatmadja |author3=Suraya A. Afiff
  | title = The Ecology of Java and Bali  | publisher = Periplus Editions Ltd
  | year = 1997  | location = Hong Kong  | isbn = 978-962-593-072-5  }}
* {{cite book
  | last = Wijaya  | first = Made
  | title = Architecture of Bali: A Source Book of Traditional and Modern Forms
  | year = 2003  | publisher = Thames &amp; Hudson Ltd  | isbn = 978-0-500-34192-6  }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline}}
{{Wikivoyage-inline}}
*{{cite EB1911|wstitle=Bali|volume=3 |short=x}}
*{{OSM relation|1615621}}
* {{opisial a website|http://www.baliprov.go.id/|Opisial a website ti probinsial a gobierno ti Bali}}

{{Dagiti probinsia ti Indonesia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Bali| ]]
[[Kategoria:Dagiti probinsia ti Indonesia]]
[[Kategoria:Is-isla ti Indonesia]]
[[Kategoria:Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia]]</text>
      <sha1>8ds7nofwalvdf5coclmxjsi9v1vycvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Java</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55286</id>
    <revision>
      <id>406317</id>
      <parentid>331986</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7973" sha1="tudp3ya9drhadpe7u8gkcsqphbzdyvx" xml:space="preserve">{{Infobox islands
|name = Java&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|id|Jawa}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|jv|ꦗꦮ}}&lt;br /&gt;{{patubo a nagan|su|{{sund|ᮏᮝ}}}}
|image_name = Java Topography.png
|image_caption = Topograpia ti Java
|map_image= Java Locator.svg
|location = [[Abagatan a daya nga Asia]]
|coordinates = {{Coord|7|29|30|S|110|00|16|E|type:isle_region:ID_scale:5000000|display=inline,title}}
|archipelago = [[Is-isla Nalatlatak a Sunda]]
|area_km2 = 138793.6
|rank = Maika-13
|highest_mount = [[Semeru]]
|elevation_m = 3676
|country = [[Indonesia|Republika ti Indonesia]]
|country_admin_divisions_title = Dagiti probinsia
|country_admin_divisions = [[Banten]],&lt;br /&gt;[[Jakarta|Espesial&amp;nbsp;a&amp;nbsp;Kapitolio&amp;nbsp;a&amp;nbsp;Rehion&amp;nbsp;ti&amp;nbsp;Jakarta]],&lt;br /&gt;[[Laud a Java]],&lt;br /&gt;[[Tengnga a Java]],&lt;br /&gt;[[Daya a Java]],&lt;br /&gt;[[Espesial a Rehion ti Yogyakarta]]
|country_largest_city = [[Jakarta]] (pop. 10,135,030)
|population = 145 a riwriw
|population_as_of = 2015
|density_km2 = 1121
|ethnic_groups = [[Tattao a Habanes|Habanes]] (mairaman ti. [[Tattao a Tenggeres|Tenggeres]], [[Tattao nga Osing|Osing]], [[Tattao a Banyumasan|Banyumasan]], [[Cirebones]]), [[Tattao a Sundanes|Sundanes]] (mairaman ti [[Tattao a Bantenes|Bantenes]], [[Tattao a Baduy|Baduy]]), [[Tattao a Betawi|Betawi]], [[Tattao a Madures|Madures]]
}}

Ti '''Java''' ([[Pagsasao nga Indones|Indones]]: ''Jawa''; [[Pagsasao a Habanes|Habanes]]: ꦗꦮ; [[Pagsasao a Sundanes|Sundanes]]: {{sund|ᮏᮝ}}) ke ti maysa nga [[isla]] ti [[Indonesia]]. Iti agarup a {{pagbaliwen|138,800|km2|mi2}}, ti isla ket maipada iti [[Inglatera]], ti [[Estado ti Estados Unidos]] ti [[North Carolina]], [[Dagiti probinsia ti Tsina|Probinsia ti Tsina]] ti [[Anhui]] wenno [[Omsk Oblast]]. Iti populasion iti sumurok a 141 a riwriw (ti bukod nga isla) wenno 145 ariwriw (ti administratibo a rehion), ti Java ket pagtaengan iti 56.7 a porsiento iti [[Demograpia ti Indonesia|populasion ti Indonesia]] ken daytoy ket [[Listaan dagiti isla babaen ti populasion|kaaduan ti populasion nga isla]].&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;[http://citypopulation.de/Indonesia-MU.html Indonesia: Urban Population of Cities] Naala idi 22 Disiembre 2015.&lt;/ref&gt; Ti kapitolio ti siudad ti [[Indonesia]], iti [[Jakarta]], ket mabirukan idiay [[Laud a Java|akinlaud a Java]]. Kaaduan iti pakasaritaan ti  Indonesia ket napasamak idiay Java. Daytoy idi ti sentro dagiti nabileg nga imperio ti Hindu-Buddista, dagiti Islamiko a sultanato, ken ti bugas ti kolonial dagiti [[Dagiti Daya nga India ti Olanda|Daya nga India]]. Ti Java ket isu pay idi ti sentro ti [[Pakasaritaan ti Indonesia|panagsagaba ti wayawaya ti Indonesia]] idi las-ud dagiti tawen ti 1930 ken 1940. TI Java ket mangituray iti politika , ekonomia ken kultura ti [[Indonesia]]. Uppat kadagiti walo a lugar ti tawid iti lubong ti UNESCO ti [[Indonesia]] ket mabirukan idiay Java: 1) [[Nailian a Parke ti Ujung Kulon]], 2) [[Templo Borobudur]], 3) [[Templo Prambanan]], ken 4) [[Nasapa a Sito ti Tao iti Sangiran]].

Kaaduan a naporma a ka sresulta dagiti panagbettak iti bulkan, ti Java ket ti [[Listaan dagiti isla babaen ti kalawa|maika-13 a kadakelan nga isla]] iti lubong ken ti [[Listaan dagiti isla ti Indonesia|maikalima a kadakkelan]] idiay [[Indonesia]] babaen timasa ti daga. Ti maysa kawar dagiti bulkaniko a banbantay ket mangporma iti maysa a daya–laud a duri iti igid ti isla. Adda dagiti tallo a nangruna a pagsasao a naisasao iti isla: ti [[Pagsasao a Habanes|Habanes]], [[Pagsasao a Sundanes|Sundanes]], ken [[Pagsasao a Madures|Madures]].  Kadagitoy, ti Habanes ket isu ti katurayan; daytoy ti patneng a pagsasao dagiti agarup a a riwriw a tattao idiay Indonesia, a kaaduan kadagitoy ket agtataeng idiay Java. Iti pay maipatinayon, kaaduan kadagiti agtataeng ket [[bilingual]], nga agsasao iti [[Pagsasao nga Indones|Indones]] (ti opisial apagsasao ti Indonesia) a kas ti umuna ken maikadua a pagsasaoda. Bayat a kaaduan dagiti tattao ti Java ket [[Muslim]], ti populasion ti Java ket dagiti dibersio nga aglalaok a pammati iti relihion, etnisidad, ken kultura.

Ti Java ket nabingbingay kadagiti uppat nga administratibo a probinsia, ti [[Laud a Java]], [Tengnga a Java]], [[Daya a Java]], ken [[Banten]], ken dagiti dua nga espesial a rehion, ti [[Jakarta]] ken [[Yogyakarta (espesial a rehion)|Yogyakarta]].

== Etimolohia ==
Saan a nalawag dagiti taudan ti nagan ti &quot;Java&quot;. Ti maysa a posibilidad ket ti isla ket nanaganan idi iti mula a [[Foxtail millet|''jáwa-wut'']], a naibagbaga kano idi nga adu iti isla idi las-ud iti dayta a panawen, ken idi kasakbayan iti Indianisasion ti isla ket addaan kadagiti sabali a nagan.&lt;ref&gt;Raffles, Thomas E.: ''History of Java''. Oxford University Press, 1965, p. 2.&lt;/ref&gt; Adda pay dagiti sabali a nagtaudan: ti balikas a ''jaú'' ken dagiti sabali a kaibuksilanna ket ti kayatn a sawen ket &quot;iti labes&quot; wenno &quot;adayo&quot;.&lt;ref name=&quot;Raffles, Thomas E. 1965. Page 3&quot;&gt;Raffles, Thomas E.: ''History of Java''. Oxford University Press, 1965, p. 3.&lt;/ref&gt; Ken, iti [[Sanskrito]] a ''yava'' ket kayatna a sawen ket sebada, ti maysa a mula nga iti daytoy nga isla ket nadayeg.&lt;ref name=&quot;Raffles, Thomas E. 1965. Page 3&quot; /&gt; Naibagbaga ti &quot;Yawadvipa&quot; iti kasapaan nga epiko ti [[India]], ti [[Ramayana]]. Ni [[Sugriva]], ti hepe ti buyot ni [[Rama]] ket inpatulodna dagiti tropana idiay Yawadvipa, ti isla ti Java, tapno birukenda ni [[Sita]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=9ic4BjWFmNIC&amp;pg=PA465 History of Ancient India Kapur, Kamlesh]&lt;/ref&gt; Isu a daytoy ket naibagbaga idi idiay India babaen ti nagan a Sanskrito iti &quot;yāvaka dvīpa&quot; (dvīpa = isla). Ti Java ket naibagbaga idi iti taga-ugma teksto ti Tamil iti ''[[Manimekalai]]'' babaen ni [[Chithalai Chathanar]] a nagkunkuna a ti Java ket addaan idi iti maysa  pagarian nga addaan iti kapitolio a tinawtawagan iti Nagapuram.&lt;ref&gt;Hindu culture in ancient India by Sekharipuram Vaidyanatha Viswanatha, p. 177.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tamil Literature by M. S. Purnalingam Pillai, p. 46.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Tamils Eighteen Hundred Years Ago by V. Kanakasabhai, p. 11.&lt;/ref&gt; Nangibagbaga pay tisabali a taudan a ti balikas a &quot;Java&quot; ket naala manipud iti ramut a balikas ti [[Pagsasao a Proto-Austronesio|Proto-Austronesio]] iti ''Iawa'' a ti kayatna a sawen ket &quot;balay&quot;.&lt;ref&gt;Hatley, R., Schiller, J., Lucas, A., Martin-Schiller, B., (1984). &quot;Mapping cultural regions of Java&quot; in: Other Javas away from the kraton. pp. 1–32.&lt;/ref&gt; Ti nalatak nga isla ti Iabadiu wenno Jabadiu ket naibagbaga idi iti ''[[Geography (Ptolomeo)|Geographia]]'' ni [[Ptolomeo]] a naisurat idi agarup a 150 CE iti [[Imperio a Romano]]. Ti ''Iabadiu'' ket nakunkuna a ti kayatna sawen ket &quot;isla ti sebada&quot;, ket nabaknag kano iti balitok, ken addaan iti pirak nga ili a tinawtawagan iti Argyra iti laud a patingga. Ti nagan ket mabalin a mangibaga iti Java,&lt;ref name =&quot;AncientGeo&quot;&gt;{{cite book|title=History of Ancient Geography|author=J. Oliver Thomson|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=978-1-107-68992-3|url =https://books.google.com/books?id=GpP0wKQ1lksC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|pages=316–317}}&lt;/ref&gt; ken naala manipud iti Hindu a nagan iti Java-dvipa (Yawadvipa).

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|30em}}

== Dagiti taudan ==
{{refbegin}}
*{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl|publisher=Yale University Press|year=2003|location=New Haven ken Londres|isbn=0-300-10518-5}}
{{refend}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book|last=Cribb|first=Robert|title=Historical Atlas of Indonesia|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000crib|publisher=RoutledgeCurzon Press, University of Hawaii Press|year=2000|location=Londres ken Honolulu|isbn=0-8248-2111-4}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikivoyage-inline|Java}}

{{Dagiti probinsia ti Indonesia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Java| ]]
[[Kategoria:Is-isla ti Indonesia]]
[[Kategoria:Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia]]</text>
      <sha1>tudp3ya9drhadpe7u8gkcsqphbzdyvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Golpo Leyte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56168</id>
    <revision>
      <id>406214</id>
      <parentid>397309</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7820" sha1="i6rx7kdd4rr1i8ci7vlj3r0rnmydftk" xml:space="preserve">{{Infobox bagi ti danum
| name                    = Golpo Leyte
| etymology               = [[Leyte]]
| location                = [[Daya a Visayas|Akindaya a Visayas]]
| pushpin_map             = Visayas#Filipinas
| pushpin_label_position  =
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_map_caption     = Lokasion iti kaunegan ti Visayas
| coordinates             = {{coord|10.8333|N|125.4167|E|region:PH_type:waterbody|display=inline,title|format=dms}}
| part_of                 = [[Baybay Filipinas]]
| image                   = San pedro and san pablo islands.JPG
| alt                     =
| caption                 = Ti golpo iti [[Hinunangan, Abagatan a Leyte|Hinunangan]], a mairaman dagiti Isla ti San Pedro ken San Pablo iti adayo
| type                    = [[luek|golpo]]
| cities                  = {{hlist| [[Abuyog, Leyte|Abuyog]] | [[Balangiga, Daya a Samar|Balangiga]] | [[Basey, Samar|Basey]] | [[Dulag, Leyte|Dulag]] | [[Giporlos, Daya a Samar|Giporlos]] | [[Guiuan, Daya a Samar|Guiuan]] | [[Hinunangan, Abagatan a Leyte|Hinunangan]] | [[Hinundayan, Abagatan a Leyte|Hinundayan]] | [[Javier, Leyte|Javier]] | [[Lawaan, Daya a Samar|Lawaan]] | [[MacArthur, Leyte|MacArthur]] | [[Marabut, Samar|Marabut]] | [[Mayorga, Leyte|Mayorga]] | [[Mercedes, Daya a Samar|Mercedes]] | [[Palo, Leyte|Palo]] | [[Quinapondan, Daya a Samar|Quinapondan]] | [[Salcedo, Daya a Samar|Salcedo]] | [[Silago, Abagatan a Leyte|Silago]] | [[Tacloban]] | [[Tanauan, Leyte|Tanauan]] | [[Tolosa, Leyte|Tolosa]]}}
}}

Ti '''Golpo Leyte''' ket ti maysa a [[luek|golpo]] iti [[Daya a Visayas|rehion ti Akindaya a Visayas]] iti [[Filipinas]]. Ti luek ket parte ti [[Baybay Filipinas]] iti [[Taaw Pasipiko]], ken beddengan babaen dagiti dua nga isla; ti [[Samar (isla)|Samar]] iti amianan ken ti [[Leyte]] iti laud. Iti abagatan ti luek ket ti [[Isla ti Mindanao]], a naisina manipud iti Leyte babaen ti [[Lingsat Surigao]].&lt;ref&gt;''Merriam-Webster's Geographic Dictionary'', Third Edition, p. 647.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;geography&quot; /&gt; Ti [[Isla Dinagat]] ket sangkapaset a mangrikep iti golpo iti abagatan a daya, ken ti bassit nga [[Isla Homonhon]] ken [[Isla Suluan]], ket mangsakkaw iti akindaya a sumrekan ti Golpo. Daytoy ket agarup a 130&amp;nbsp;km (80&amp;nbsp;mi) iti amianan-abagatan, ken 60&amp;nbsp;km (40&amp;nbsp;mi) iti daya-laud.&lt;ref name=&quot;geography&quot;&gt;{{cite book|last=Woodward|first=C. Vann|author2=Evan Thomas |title=The Battle for Leyte Gulf: The Incredible Story of World War II's Largest Naval Battle|url=https://archive.org/details/battleforleytegu0000wood|publisher=Skyhorse Publishing Inc|date=1997|pages=[https://archive.org/details/battleforleytegu0000wood/page/3 3]–7|isbn=1-60239-194-7}}&lt;/ref&gt;

Adda dagiti nadumaduma nga ili a mabirukan iti aplaya ti golpo: ti [[Balangiga, Daya a Samar|Balangiga]], [[Giporlos, Daya a Samar|Giporlos]], [[Guiuan, Daya a Samar|Guiuan]], [[Lawaan, Daya a Samar|Lawaan]], [[Mercedes, Daya a Samar|Mercedes]], [[Quinapondan, Daya a Samar|Quinapondan]] ken [[Salcedo, Daya a Samar|Salcedo]]. Adda pay dagiti sangapulo ket maysa a reserba ti baybay iti rehion ti golpo.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=KÜHLMANN|first1=K U|title=Evaluations of marine reserves as basis to develop alternative livelihoods in coastal areas of the Philippines|journal=Aquaculture International|date=4 Abril 2002|volume=10|issue=6|pages=527–549|doi=10.1023/A:1023955626357|s2cid=34771759}}&lt;/ref&gt;

[[Papeles:US Navy 060221-N-5067K-190 A Landing Craft Air Cushioned (LCAC) assigned to Assault Craft Unit Five (ACU-5) embarked aboard the amphibious assault ship USS Essex (LHD 2) heads to the island of Leyte.jpg|200px|thumbnail|left|Ti Golpo Leyte iti asideg ti [[Saint Bernard, Abagatan a Leyte|Guinsaugon]]]]

Ti Golpo Leyte ket isu pay idi ti lugar ti [[Gubat ti Golpo Leyte ]], a gumay-at iti Lingsat Surigao idi las-ud ti [[Gubat ti Lingsat Surigao]], ti kadakkelan a gubat iti marina iti [[Sangalubongan a Gubat II]] ken nangrugian titi panagpatingga ti [[Panangsakup ti Hapon iti Filipinas|Panangsakup ti Hapon]] iti Filipinas.

Idi 2013, ti [[Bagio Haiyan]] ket nagpataud iti anud ti danum idiay Golpo Leyte, ken nagresultaan daytoy iti adu a pannakapukaw iti biag, daga ti agrikultura ken tagikua iti igid ti aplaya ti [[Leyte]].&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Local amplification of storm surge by Super Typhoon Haiyan in Leyte Gulf|journal=Geophysical Research Letters|date=28 Hulio 2014|volume=41|issue=14|pages=5106–5113|doi=10.1002/2014gl060689|last1=Mori|first1=Nobuhito|last2=Kato|first2=Masaya|last3=Kim|first3=Sooyoul|last4=Mase|first4=Hajime|last5=Shibutani|first5=Yoko|last6=Takemi|first6=Tetsuya|last7=Tsuboki|first7=Kazuhisa|last8=Yasuda|first8=Tomohiro|pmid=25821268|pmc=4373162|bibcode=2014GeoRL..41.5106M}}&lt;/ref&gt;
{{clear left}}

== Panagkalap ==
Ti Golpo Leyte ket inaganan babaen ti [[Estado nga Unibersidad ti Leyte]] a kas maysa kadagiti kangrunaan a pagkalapan a lugar iti Leyte ken Samar.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=dela Cruz|first1=Rita|title=Commercially important seafoods in Samar and Leyte identified|url=http://www.bar.gov.ph/digest-home/digest-archives/91-2003-2nd-quarter/3248-apr-june03-commercially-important-seafoods|website=Bureau of Agricultural Research|publisher=Bureau of Agricultural Research|accessdate=23 Abril 2015|date=2003|url-status=dead|archiveurl=https://archive.is/20150423011522/http://www.bar.gov.ph/digest-home/digest-archives/91-2003-2nd-quarter/3248-apr-june03-commercially-important-seafoods|archivedate=23 Abril 2015}}&lt;/ref&gt; Kas met dagiti sabali a nabaknang a lugar ti pagkalapan a kas ti [[Luek Maqueda]] ken [[Luek Carigara]], ti golpo ket ammo para kadagiti adu a makalap a munamon, baramban, pasayan ken dagiti kappi.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wernstedt|first1=Frederick L.|last2=Spencer|first2=Joseph Earle|title=The Philippine Island World: A Physical, Cultural, and Regional Geography|date=1967|publisher=University of California Press|page=466|isbn=9780520035133|url=https://books.google.com/books?id=6Pn0Pfh1Cl0C&amp;pg=PA466|accessdate=23 Abril 2015}}&lt;/ref&gt; Maysa pay daytoy idi kadagiti kabaknangan a rekurso dagiti [[Scylla serrata|kappi ti pitak]] idi 1985.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lee|first1=Christopher|title=A Brief Overview of the Ecology and Fisheries of the Mud Crab, Scylla serrata, IN QUEENSLAND|url=ftp://193.43.36.92/FI/CDrom/aquaculture/a0845t/volume2/docrep/007/ad840e/ad840e03.pdf|accessdate=23 Abril 2015}}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  Bumasbassiten dagiti makalap nga ikan iti golpo gapu ti panagusar iti [[panagkalap iti dinamita]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Leyte Gulf attacked by dynamite fishers|url=http://www.aseanaffairs.com/philippines_news/environment/leyte_gulf_attacked_by_dynamite_fishers|website=www.aseanaffairs.com|publisher=Asean Affairs|accessdate=23 Abril 2015|date=26 Oktubre 2010|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305153632/http://www.aseanaffairs.com/philippines_news/environment/leyte_gulf_attacked_by_dynamite_fishers|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dinadael ti [[bagio Haiyan]] ti natangken a kalub ti korales iti kaunegan ti lugar ti golpo, ken nakaro pay daytoy a mangpabassit iti makalap nga ikan.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Pinili|first1=Liberty A|title=Typhoon damaged reef, mangroves|url=http://archive.sunstar.com.ph/cebu/local-news/2014/12/06/typhoon-damaged-reef-mangroves-380577|accessdate=23 Abril 2015|publisher=Sun Star Cebu|date=6 Disiembre 2014|archive-date=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423191518/http://archive.sunstar.com.ph/cebu/local-news/2014/12/06/typhoon-damaged-reef-mangroves-380577|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist|30em}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Leyte Gulf}}

{{Listaan dagiti baybay ti Filipinas}}

{{DEFAULTSORT:Leyte}}
[[Kategoria:Dagiti golpo ti Filipinas]]</text>
      <sha1>i6rx7kdd4rr1i8ci7vlj3r0rnmydftk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spondiadoideae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57247</id>
    <revision>
      <id>406329</id>
      <parentid>336695</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>406329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1873" sha1="ooivjud2try5hufc15ezly6ugpdkms8" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
| image = Marula Tree (Sclerocarya birrea) (16394596067).jpg
| image_caption = ''[[Sclerocarya birrea]]'' (Marula)
| taxon = Spondiadoideae
| authority = [[Johann Heinrich Friedrich Link|Link]]&lt;ref name=BioLib /&gt;
| subdivision_ranks = Dagiti henero
| subdivision = Kitaen ti teksto
| synonyms = 
*''Spondiadaceae'' {{au|[[Ivan Ivanovich Martynov|Martinov]]}}
| synonyms_ref = &lt;ref name=BioLib /&gt;
}}

Ti '''Spondiadoideae''' ket ti maysa a subpamilia ti mula iti pamilia ti kasoy ken sumac iti [[Anacardiaceae]].

== Dagiti henero ==
Mabigbig dagiti sumaganad a henero:&lt;ref name=BioLib /&gt;&lt;ref name=GRIN /&gt;
{{div col}}
{{Unbulleted list|
''[[Antrocaryon]]''|
''[[Choerospondias]]''|
''[[Cyrtocarpa]]''|
''[[Dracontomelon]]''|
''[[Haematostaphis]]''|
''[[Harpephyllum]]''|
''[[Koordersiodendron]]''|
''[[Lannea]]''|
''[[Operculicarya]]''|
''[[Pegia]]''|
''[[Pleiogynium]]''|
''[[Poupartia]]''|
''[[Poupartiopsis]]''|
''[[Pseudospondias]]''|
''[[Sclerocarya]]''|
''[[Solenocarpus]]''|
''[[Spondias]]''|
''[[Tapirira]]''
}}
{{div col end}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist | refs =

&lt;ref name=BioLib&gt;{{cite web | url = https://www.biolib.cz/en/taxon/id730184/ | title = ''Spondiadoideae'' | work = BioLib | accessdate = 27 Hulio 2015 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304111814/http://www.biolib.cz/en/taxon/id730184/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=GRIN&gt;{{cite web | url = http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?2500 | title = Genera of ''Anacardiaceae'' subfam. ''Spondiadoideae'' | work = Germplasm Resources Information Network (GRIN) [Online Database] | publisher = [[United States Department of Agriculture]] Agricultural Research Service, Beltsville, Maryland | accessdate = 27 Hulio 2015 }}&lt;/ref&gt;

}}

{{Taxonbar|from=Q20817995}}
{{Anacardiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Anacardiaceae]]</text>
      <sha1>ooivjud2try5hufc15ezly6ugpdkms8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dipterocarpus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57269</id>
    <revision>
      <id>406606</id>
      <parentid>400109</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4742" sha1="la638yf8hh8weiwj7cwxgdqfix3whio" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
|image = Dipterocarpus bourdillonii 01.JPG
|image_caption = Saringit ti ''[[Dipterocarpus bourdillonii]]'' manipud iti [[Peravoor]]
|taxon = Dipterocarpus
|authority = [[Karl Friedrich von Gaertner|C.F.Gaertn.]]
|subdivision_ranks = Dagiti sebbangan
|subdivision = Kitaen ti teksto
}}

Ti '''''Dipterocarpus''''' ket ti henero dagiti [[agsabsabong a mula]] ken ti henero-kita ti pamilia ti [[Dipterocarpaceae]].

Dagiti dipterocarpus ket dagiti maikatlo a kadakkelan ken kaaduan nga agdumaduma a henero kadagiti Dipterocarpaceae. Dagitoy ket nasayaat nga ammo para iti tarikayo, ngem saan unay ga mmo para iti usarna iti tradisonal nga agas a mula.&lt;ref&gt;{{cite book | title = Medicinal Plants of the Asia-Pacific: Drugs for the Future? | url = https://archive.org/details/medicinalplantso0000wiar_e7f6 | author = Christophe Wiart | publisher = World Scientific | date = 2006}}&lt;/ref&gt; Ti henero ket addaan iti agarup a 70 a sebbangan,&lt;ref name=TPL&gt;{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=dipterocarpus|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species|access-date=2019-02-05|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116061006/http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=dipterocarpus|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; a mabirukan iti [[Abagatan a daya nga Asia]]. Daytoy ket maysa a nangruna a komponente dagiti bakir a [[dipterokarpo]]. Ti kadawyan a naganna ket agtaud manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] ken ti kayatna a sawen ket &quot;dua-payak a bungbunga&quot;.

Ti kalatakan a dibersidad ti sebbangan ti ''Dipterocarpus'' ket mabirukan idiay [[Borneo]], ken adu dagiti [[endemismo|endemiko]] iti isla.

== Dagiti usar ==
Ti henero ket naikedkeddeng a nangruna a taudan ti tarikayo a nailaklako iti nagan a [[Dipterocarp Timber classification|Keruing]], ngem saan a nangnangruna ngem ti sebbangan a kas ti ''[[Shorea]]''. Ti ''Dipterocarpus turbinatus'', Gurjan, ket ti maysa a nagruna a sebbangan ti komersial a tarikayo a mabirukan iti [[Is-isla Andaman]]. Nangruna unay ti kayo a Gurjan ket para iti panagaramid iti plywood.

== Dagiti napili a sebbangan ==
Dagiti mairaman a sebbangan:&lt;ref name=TPL /&gt;
{{columns-list|colwidth=30em|
*''[[Dipterocarpus acutangulus]]''
*''[[Dipterocarpus alatus]]''
*''[[Dipterocarpus applanatus]]''
*''[[Dipterocarpus baudii]]''
*''[[Dipterocarpus borneensis]]''
*''[[Dipterocarpus bourdilloni]]''
*''[[Dipterocarpus caudatus]]''
*''[[Dipterocarpus caudiferus]]''
*''[[Dipterocarpus chartaceus]]''
*''[[Dipterocarpus cinereus]]''
*''[[Dipterocarpus concavus]]''
*''[[Dipterocarpus condorensis]]''
*''[[Dipterocarpus confertus]]''
*''[[Dipterocarpus conformis]]''
*''[[Dipterocarpus coriaceus]]''
*''[[Dipterocarpus cornutus]]''
*''[[Dipterocarpus costatus]]''
*''[[Dipterocarpus costulatus]]''
*''[[Dipterocarpus crinitus]]''
*''[[Dipterocarpus cuspidatus]]''
*''[[Dipterocarpus dyeri]]''
*''[[Dipterocarpus elongatus]]''
*''[[Dipterocarpus eurynchus]]''
*''[[Dipterocarpus fagineus]]''
*''[[Dipterocarpus fusiformis]]''
*''[[Dipterocarpus geniculatus]]''
*''[[Dipterocarpus glabrigemmatus]]''
*''[[Dipterocarpus glandulosus]]''
*''[[Dipterocarpus globosus]]''
*''[[Dipterocarpus gracilis]]''
*''[[Dipterocarpus grandiflorus]]'', mailako ti kayo a kas ''keruing''
*''[[Dipterocarpus hasseltii]]''
*''[[Dipterocarpus hispidus]]''
*''[[Dipterocarpus humeratus]]''
*''[[Dipterocarpus indicus]]''
*''[[Dipterocarpus insignis]]''
*''[[Dipterocarpus intricatus]]''
*''[[Dipterocarpus kerrii]]'', mailako ti kayo a kas ''keruing''
*''[[Dipterocarpus kunstleri]]''
*''[[Dipterocarpus lamellatus]]''
*''[[Dipterocarpus littoralis]]''
*''[[Dipterocarpus lowii]]''
*''[[Dipterocarpus megacarpus]]''
*''[[Dipterocarpus mundus]]''
*''[[Dipterocarpus nudus]]''
*''[[Dipterocarpus oblongifolius]]''
*''[[Dipterocarpus obtusifolius]]''
*''[[Dipterocarpus ochraceus]]''
*''[[Dipterocarpus orbicularis]]''
*''[[Dipterocarpus pachyphyllus]]''
*''[[Dipterocarpus palembanicus]]''
*''[[Dipterocarpus perakensis]]''
*''[[Dipterocarpud pseudocornutus]]''
*''[[Dipterocarpus retusus]]''
*''[[Dipterocarpus rigidus]]''
*''[[Dipterocarpus rotundifolius]]''
*''[[Dipterocarpus sarawakensis]]'', lokal a tinawtawagan iti ''Sarawak keruing''
*''[[Dipterocarpus semivestitus]]''
*''[[Dipterocarpus stellatus]]''
*''[[Dipterocarpus sublamellatus]]''
*''[[Dipterocarpus tempehes]]''
*''[[Dipterocarpus tuberculatus]]''
*''[[Dipterocarpus turbinatus]]'', mailako ti kayo a kas ''keruing''
*''[[Dipterocarpus validus]]''
*''[[Dipterocarpus verrucosus]]''
*''[[Dipterocarpus zeylanicus]]''
}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Dipterocarpus}}

{{Taxonbar|from=Q232722}}
{{Dipterocarpaceae-pungol}}

[[Kategoria:Dipterocarpus| ]]</text>
      <sha1>la638yf8hh8weiwj7cwxgdqfix3whio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Solanaceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57270</id>
    <revision>
      <id>406447</id>
      <parentid>398985</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8799" sha1="mlf39aev1szsvp8zh5djic0n5ltz9d2" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|fossil_range = Nasapa nga [[Eoseno]] aginggana iti Agdama, {{Fossil range|52|0}}
|image = brugmansia lg.jpg
|image_caption = Ti agsabsabong a ''[[Brugmansia suaveolens]]''
|taxon = Solanaceae
|authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]]
|subdivision_ranks = Dagiti [[Pamilia (biolohia)|subpamilia]]
|subdivision = [[Cestroideae]]&lt;br /&gt;
[[Goetzeoideae]]&lt;br /&gt;
[[Nicotianoideae]]&lt;br /&gt;
[[Petunioideae]]&lt;br /&gt;
[[Schizanthoideae]]&lt;br /&gt;
[[Schwenckioideae]]&lt;br /&gt;
[[Solanoideae]]&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?1043 |title=''Solanaceae'' Juss., nom. cons |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=2007-04-12 |accessdate=2009-04-16}}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''Solanaceae''', wenno '''nightshades''' iti Ingles, ket dagiti nangruna iti ekonomia a [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] dagiti [[agsabsabong a mula]]. Sumakop ti pamilia manipud kadagiti tinawen ken perenial a hierba aginggana kadagiti agkalatkat, dagiti [[liana]], epipites, babassit a kayo, ken dagiti kayo, ken mangiraman dagiti bilang dagiti nangruna nga apit iti [[agrikultura]], dagiti pangngagas a mula, dagiti rekado, ruruot, ken dagiti ornamental. Adu kadagiti kameng ti pamilia ken aglaon kadagiti nabileg nga [[alkaloid]], ken adda met dagiti makasabidong, ngem adu met dagiti adu a maus-usar a mairaman ti [[kamatis]], [[patatas]], [[tarong]], dagiti sili, ken [[tabako]]. Maitagikua ti pamilia iti urnos ti [[Solanales]], iti grupo nga asterida ken klase a [[Magnoliopsida]] (dagiti [[dicotyledon]]).&lt;ref name=ref_duplicada_2&gt;{{cite book |last1=Olmstead |first1=R. G. |first2=J. A. |last2=Sweere |first3=R. E. |last3=Spangler |first4=L. |last4=Bohs |first5=J. D. |last5=Palmer |year=1999 |chapter-url=http://depts.washington.edu/phylo/OlmsteadPubs/Solanaceae_IV.pdf |chapter=Phylogeny and provisional classification of the Solanaceae based on chloroplast DNA |pages=111–37 |title=Solanaceae IV: advances in biology and utilization |editor1-first=M. |editor1-last=Nee |editor2-first=D. E. |editor2-last=Symon |editor3-first=R. N. |editor3-last=Lester |editor4-first=J. P. |editor4-last=Jessop |publisher=The Royal Botanic Gardens |access-date=2019-02-05 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916033357/http://depts.washington.edu/phylo/OlmsteadPubs/Solanaceae_IV.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Aglaon ti Solanaceae kadagiti agarup a 98 a henero ken dagiti agarup a 2,700 a sebbangan,&lt;ref name=&quot;Olmstead 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olmstead |first1=R.G. |last2=Bohs |first2=L. |year=2007 |title=A Summary of molecular systematic research in Solanaceae: 1982–2006 |url=http://www.actahort.org/books/745/745_11.htm |journal=Acta Horticulturae |volume=745 |issue=745 |pages=255–68 |doi=10.17660/ActaHortic.2007.745.11 |access-date=2019-02-05 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327092316/http://www.actahort.org/books/745/745_11.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; nga agraman kadagiti adu a dibersidad iti habitat, [[Morpolohia (biolohia)|morpolohia]] ken [[ekolohia]].

Naala ti nagan a Solanaceae manipud iti henero a ''[[Solanum]]'', &quot;ti mula a nightshade&quot;. Saan a nalawag ti etimolohia ti [[Pagsasao a Latin|Latin]] a balikas. Mabalin nga agtaud ti nagan iti naipagpagarup a pannakaipada kadagiti dadduma a solanaceo a sabsabong iti init ken dagiti rayanas. Adda saan a basbassit ngem maysa a sebbangan ti ''Solanum'' ng ammo a kas ti &quot;sunberry&quot;. Iti met sabali, ti nagan ket mabalin a nagtaud manipud iti berbo a Latin iti ''solare'', a ti kayatna a sawen ket &quot;makabang-ar&quot;, a maipagpagarup a mangibagbaga kadagiti makabang-ar a [[parmakolohia|parmakologo]] a tagikua dagiti dadduma a sikoaktibo a sebbangan iti pamilia.

Naiwarwaras ti pamilia iti sanngalubongan, gapu ta adda daytoy kadagiti amin a kontinente malaksid ti [[Antartika]]. Ti kaaduan a dibersidad ti sebbangan ket mabirukan idiay [[Abagatan nga Amerika]] ken [[Tengnga nga Amerika]].  Idi 2017, inreporta dagiti sientista iti pannakaduktalda ken panagusig iti maysa a [[Physalis infinemundi|posil ti tomatillo]] a mabirukan iti rehion ti [[Patagonia]] iti Arhentina, a napetsado kadagiti 52 a riwriw a tawen sakbay iti agdama. Ti pannakabiruk ket nakaiduron iti kasapaan a panagparang ti pamilia ti mula a Solanaceae.&lt;ref&gt;[http://science.sciencemag.org/content/355/6320/71.full &quot;Eocene lantern fruits from Gondwanan Patagonia and the early origins of Solanaceae&quot;, Wilf et al, ''Science'', 06 Jan 2017, Vol. 355, Issue 6320, pp. 71-75, DOI: 10.1126/science.aag2737]&lt;/ref&gt; Gapu ta dagiti tomatillo ket mabalinda a naladladawda a rimmang-ay ngem dagiti sabali a nightshade, mabalin a ti kayat a kaibuksilan daytoy ket immuna a rimmay-ay ti Solanaceae idi las-ud ti Panawen ti [[Mesosoiko]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2017/01/10/509171881/52-million-year-old-tomatillo-fossil-rewrites-veggie-history|title=52 Million-Year-Old Tomatillo Fossils Rewrite Veggie History|newspaper=NPR.org|language=Ingles|access-date=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;

Mangiraman ti Solanaceae dagiti bilang ti kadawyan a naur-urnong wenno naimuyongan a sebbangan. Ti kangrunaan a henero iti ekonomia ket ti pamilia ti ''Solanum'', nga aglaon iti [[patatas]] (''S. tuberosum'', iti kinapudno, ti sabali a kadawyan a nagan ti pamilia ket ti &quot;pamilia ti patatas&quot;), ti [[kamatis]] (''S. lycopersicum''), ken ti [[tarong]] (''S. melongena''). Ti sabali pay a nangruna a henero, ti ''[[Capsicum]]'', ket agpataud kadagiti sili.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
* {{cite book| last=D'Arcy |first=William G. | title=Solanaceae |authorlink=William Gerald D'Arcy | year=1986 | publisher=Columbia University Press | isbn=978-0-231-05780-6 }}
* {{cite web
|url = http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/solanalesweb.htm#Solanaceae
|title = Solanaceae
|accessdate = 2007-11-04
|last = Stevens |first = P. F.
|date = 2001{{ndash}}2007
|id = [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html Angiosperm Phylogeny Website], version 8, June 2007.
}}
* {{cite web
|url = http://delta-intkey.com/angio/www/solanace.htm
|title = Solanaceae
|accessdate = 2007-11-04
|last1 = Watson
|first1 = L.
|last2 = Dallwitz
|first2 = M. J.
|id = [http://delta-intkey.com/angio/www/index.htm The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval. Version: 1 June 2007.]
|archive-date = 2007-10-26
|archive-url = https://web.archive.org/web/20071026055528/http://delta-intkey.com/angio/www/solanace.htm
|url-status = dead
}}
* Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Tomo I. Descripción de plantas cultivadas. Editorial ACME S.A.C.I., Buenos Aires.
* {{cite web
|url = http://www.nhm.ac.uk/research-curation/projects/solanaceaesource//
|title = Solanaceae Source
|accessdate = 2007-11-17
}}
* Hunziker, Armando T. 2001. The Genera of Solanaceae. A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein. {{ISBN|3-904144-77-4}}.

== Adu pay a mabasbasa ==
*{{cite book | last1=Hawkes |first1=J. G. |last2=Lester |first2=R. N. |last3=Skelding |first3=A. D. | title=The biology and taxonomy of the Solanaceae | url=https://archive.org/details/biologytaxonomyo0000unse | year=1979 | publisher=Academic Press, London | isbn=978-0-12-333150-2 }}
*{{cite book | last=D'Arcy |first=William G. | title=Solanacea | year=1986 | publisher=Columbia University Press | isbn=978-0-231-05780-6 }}
*{{cite book | last=Radford |first=Albert E. | title=Fundamentals of Plant Systematics | url=https://archive.org/details/fundamentalsofpl0000radf_n5o1 | year=1986 | publisher=Harper &amp; Row, Publishers, Inc. | isbn=978-0-06-045305-3 }}
*{{cite journal |first1=Ken-ichi |last1=Kubo |first2=Timothy |last2=Paape |first3=Masaomi |last3=Hatakeyama |first4=Tetsuyuki |last4=Entani |first5=Akie |last5=Takara |first6=Kie |last6=Kajihara |first7=Mai |last7=Tsukahara |first8=Rie |last8=Shimizu-Inatsugi |first9=Kentaro K. |last9=Shimizu |first10=Seiji |last10=Takayama |year=2015 |title=Gene duplication and genetic exchange drive the evolution of S-RNase-based self-incompatibility in ''Petunia'' |journal=Nature Plants |volume=1 |issue= |pages=14005 |doi=10.1038/nplants.2014.5 |pmid=27246052 |lay-url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2015-01/uoz-ssp010815.php |lay-source=EurekAlert! |lay-date=Enero 8, 2015 |url=http://www.zora.uzh.ch/id/eprint/104475/7/Petunia2015.pdf |access-date=2019-02-05 |archive-date=2018-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104020830/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/104475/7/Petunia2015.pdf |url-status=dead }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikispecies-inline|Solanaceae}}
{{Commonscat-inline|Solanaceae}}

{{Taxonbar|from=Q134172}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Solanaceae| ]]</text>
      <sha1>mlf39aev1szsvp8zh5djic0n5ltz9d2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cucurbitales</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57372</id>
    <revision>
      <id>406560</id>
      <parentid>397847</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9183" sha1="cp68lmg3s43ynb3yyg0fbj5oqjlyu64" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| taxon = Cucurbitales
| fossil_range = {{Fossil range|107|0}}&lt;small&gt;Nasapa a [[Kretasio]] – Kaudian&lt;/small&gt;
| image = 2006-10-18Cucurbita pepo02.jpg
| authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] ''ex'' [[Friedrich von Berchtold|Bercht.]] &amp; [[Jan Svatopluk Presl|J.Presl]]&lt;ref name=APGIII2009&gt;{{Cite journal | author = Angiosperm Phylogeny Group | year = 2009 | title = An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III | journal = Botanical Journal of the Linnean Society | volume = 161 | issue = 2 | pages = 105–121 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract | doi = 10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x | access-date = 2019-02-07 | archive-date = 2017-05-25 | archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = Dagiti pamilia
| subdivision =
* [[Anisophylleaceae]] &lt;small&gt;Ridl. 1922&lt;/small&gt;
* [[Apodanthaceae]] &lt;small&gt;Tiegh. ex Takht. 1987&lt;/small&gt;
* [[Begoniaceae]] &lt;small&gt;C. Agardh 1824&lt;/small&gt; (pamilia ti [[begonia]])
* [[Coriariaceae]] &lt;small&gt;DC. 1824&lt;/small&gt;
* [[Corynocarpaceae]] &lt;small&gt;Engl. 1897&lt;/small&gt;
* [[Cucurbitaceae]] &lt;small&gt;Juss. 1789&lt;/small&gt; (pamilia ti [[tabungaw]])
* [[Datiscaceae]] &lt;small&gt;Dumort. 1829&lt;/small&gt;
* [[Tetramelaceae]] &lt;small&gt;Airy Shaw 1965&lt;/small&gt;
| synonyms =
* Anisophylleales &lt;small&gt;Reveal &amp; Doweld&lt;/small&gt;
* Begoniales &lt;small&gt;Link&lt;/small&gt;
* Begonianae &lt;small&gt;Doweld&lt;/small&gt;
* Coriariales &lt;small&gt;Lindley&lt;/small&gt;
* Coriariopsida &lt;small&gt;Parlatore&lt;/small&gt;
* Corynocarpales &lt;small&gt;Takhtajan&lt;/small&gt;
* Corynocarpanae &lt;small&gt;Takhtajan&lt;/small&gt;
* Cucurbitanae &lt;small&gt;Reveal&lt;/small&gt;
* Cucurbitopsida &lt;small&gt;Brongniart&lt;/small&gt;
* Datiscales &lt;small&gt;Dumortier&lt;/small&gt;
}}

Ti '''Cucurbitales''' ket dagiti urnos dagiti [[agsabsabong a mula]] a mairaman dagiti grupo ti [[rosid]] dagiti [[dicotyledon]]. Kaaduan a maitagikua daytoy nga urnos kadagiti tropikal a lugar, nga adda met dagiti limitado a kaadda kadagiti subtropiko ken temperado a rehion. Mangiraman ti urnos dagiti bassit a kayo ken dagiti kayo, maikuyogda pay kadagiti hierba ken dagiti agkalkalatkat. Ti maysa a nangruna pakailasinan dagiti Cucurbitales ket ti kaadda dagiti uniseksual a sabong, kaaduan ti [[pentasikliko]], nga addaan kadagiti napuskol a natirad a petalio.&lt;ref name=&quot;Matthews&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Matthews ML, Endress PK | year = 2004 | title = Comparative floral structure and systematics in Cucurbitales (Corynocarpaceae, Coriariaceae, Tetramelaceae, Datiscaceae, Begoniaceae, Cucurbitaceae, Anisophylleaceae) | journal = Botanical Journal of the Linnean Society | volume = 145 | issue = 2 | pages = 129–185 | doi = 10.1111/j.1095-8339.2003.00281.x}}&lt;/ref&gt; Kadawyan a maaramid ti polinasion babaen dagiti insekto, ngem adda pay ti [[Anemopili|polinasion iti angin]] (iti [[Coriariaceae]] ken [[Datiscaceae]]).

Buklen ti urnos dagiti agarup a 2600 a sebbangan kadagiti walo a pamilia. Dagiti kadakkelan a pamilia ket ti [[Begoniaceae]] pamilia ti begonia) nga agraman kadagiti agarup a 1500 a sebbangan ken ti [[Cucurbitaceae]] (pamilia ti tabungaw) nga agraman kadagiti agarup a 900 a sebbangan. Mangiraman dagitoy dua a pamilia dagiti dua a nangruna a mula iti ekonomia. A naipangpangruna ti Cucurbitaceae (pamilia ti tabungaw) a mangiraman kadagiti makan a sebbangan, a kas ti [[karabasa (bunga)|karabasa]], [[pumpkin]] (isuda a dua manipud iti ''[[Cucurbita]]''), [[sandia]] (''Citrullus vulgaris''), ken [[pipino]] ken dagiti [[melon]]  (''[[Cucumis]]''). Maamuan dagiti Begoniaceae para kadagiti hortikultural a sebbanganda, kadagitoy ket sumurok a 130 nga agraman pay kadagiti adu a [[kultibar|karuay]]

== Pannakaidasig ==
Babaen ti [[sistema ti Cronquist]], naikabil idi dagiti pamilia ti [[Begoniaceae]], [[Cucurbitaceae]], ken [[Datiscaceae]] iti urnos ti [[Violales]], iti kaunegan ti subklase ti Dilleniidae, a ti Tetramelaceae ket naitipon iti Datiscaceae. Naikabil idi ti [[Corynocarpaceae]] iti urnos ti [[Celastrales]], ken ti [[Anisophylleaceae]] iti urnos ti [[Rosales]], isuda a dua ket adda iti subklase ti Rosidae. Naikabil idi ti [[Coriariaceae]] iti [[Ranunculaceae]], ti subklase ti Magnoliidae. Saan a nabigbigan a kas pamilia ti [[Apodanthaceae]], dagiti henerona ket naikeedeng iti sabalia pamilia ti parasitiko a mula, ti [[Rafflesiaceae]]. Ti agdama a  pannakaidasig ket gapu iti [[Angiosperm Phylogeny Group|APG III (2009)]].

== Sistematika ==
Mangsingasing ti moderno a[[molekular a pilohenetiko]] ti sumaganad a pannakaidasig:&lt;ref name=&quot;Matthews&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = ((Zhang L-B)), Simmons MP, Kocyan A, Renner SS | year = 2006 | title = Phylogeny of the Cucurbitales based on DNA sequences of nine loci from three genomes: Implications for morphological and sexual system evolution | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 39 | issue = 2 | pages = 305–322 | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1055790305003209 | archive-url = http://www.umsl.edu/~renners/Zhang_Cucurbitales_MPE2006.pdf | archive-date = 27 February 2017 | doi = 10.1016/j.ympev.2005.10.002 | pmid = 16293423}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Soltis DE, Gitzendanner MA, Soltis PS | year = 2007 | title = A 567-taxon data set for angiosperms: The challenges posed by Bayesian analyses of large data sets | journal = International Journal of Plant Sciences | volume = 168 | issue = 2 | pages = 137–157 | doi = 10.1086/509788 | jstor = 509788}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schaefer H, Heibl C, Renner SS | year = 2009 | title = Gourds afloat: A dated phylogeny reveals an Asian origin of the gourd family (Cucurbitaceae) and numerous oversea dispersal events | journal = Proceedings of the Royal Society B | volume = 276 | issue = 1658 | pages = 843–851 | url = http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/276/1658/843 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181102213130/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/276/1658/843 | archive-date = 2018-11-02 | doi = 10.1098/rspb.2008.1447 | pmid = 19033142 | pmc = 2664369 | access-date = 2019-02-07 | url-status = bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Filipowicz N, Renner SS | year = 2010 | title = The worldwide holoparasitic Apodanthaceae confidently placed in the Cucurbitales by nuclear and mitochondrial gene trees | journal = BMC Evolutionary Biology | volume = 10 | pages = 219 | url = http://www.biomedcentral.com/1471-2148/10/219 | doi = 10.1186/1471-2148-10-219 | pmid = 20663122 | pmc = 3055242 }}{{Natay a silpo|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bell CD, Soltis DE, Soltis PS | year = 2010 | title = The age and diversification of the angiosperms re-revisited | journal = American Journal of Botany | volume = 97 | issue = 8 | pages = 1296–1303 | url = http://www.amjbot.org/content/97/8/1296.abstract | doi = 10.3732/ajb.0900346 | pmid = 21616882 | access-date = 2019-02-07 | archive-date = 2014-04-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140421063509/http://www.amjbot.org/content/97/8/1296.abstract | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Renner SS, Schaefer H | year = 2016 | chapter = Phylogeny and evolution of the Cucurbitaceae | veditors = Grumet R, Katzir N, Garcia-Mas J | title = Genetics and Genomics of Cucurbitaceae | volume = 20 | series = Plant Genetics and Genomics: Crops and Models | location = New York, NY | publisher = Springer International Publishing | pages = 1–11 | doi = 10.1007/7397_2016_14| isbn = 978-3-319-49330-5 }}&lt;/ref&gt;

{{klado| style=line-height:75%;
|1={{klado
  |1=[[Fagales]]&amp;nbsp;([[Akinruar a grupo (kladistiko)|akinruar a grupo]])
  |label2=Cucurbitales
  |2={{klado
    |1=[[Apodanthaceae]]
    |2={{klado
      |1=[[Anisophylleaceae]]
      |2={{klado
        |1={{klado
          |1=[[Corynocarpaceae]]
          |2=[[Coriariaceae]]
           }}
        |2=[[Cucurbitaceae]]
        |3={{klado
          |1=[[Tetramelaceae]]
          |2={{klado
            |1=[[Datiscaceae]]
            |2=[[Begoniaceae]]
             }}
           }}
         }}
       }}
     }}
   }}
}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book | vauthors = Judd WS, Campbell CS, Kellogg EA, Stevens PF, Donoghue MJ | year = 2002 | title = Plant Systematics: A Phylogenetic Approach | url = https://archive.org/details/plantsystematics0002unse | edition = Maika-2 | pages = [https://archive.org/details/plantsystematics0002unse/page/380 380]–382 | chapter = Cucurbitales | publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland, Massachusetts | isbn = 978-0-87893-403-4}}
* {{cite book | author = du Mortier BCJ | author-link = Barthélemy Charles Joseph du Mortier | year = 1829 | title = Analyse des Familles de Plantes: Avec l'indication des principaux genres qui s'y rattachent | pages = 28 | publisher = Imprimerie de J. Casterman | location = Tournay}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Cucurbitales}}

{{Taxonbar|from=Q21875}}

[[Kategoria:Cucurbitales| ]]</text>
      <sha1>cp68lmg3s43ynb3yyg0fbj5oqjlyu64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cucurbitaceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57374</id>
    <revision>
      <id>406526</id>
      <parentid>394778</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33387" sha1="dfh264775rydcq95wfuffd8ir3v7hbd" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|fossil_range = Nasapa a [[Paleoseno]] aginggana iti Kaudian, {{Fossil range|62|0}}
|image = Hodgsonia heteroclita male.jpg
|image_caption = Lalaki a mula a ''[[Hodgsonia]]''
|taxon = Cucurbitaceae
|authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]]&lt;ref name=APGIII2009&gt;{{cite journal |author=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x }}&lt;/ref&gt;
|type_genus = ''[[Cucurbita]]''
|type_genus_authority = [[L.]]
|subdivision_ranks = Dagiti tribu ken henero
|subdivision = Kitaen ti teksto.
}}

Ti '''Cucurbitaceae''' matawtawagan pay iti '''cucurbits''' ken ti '''pamilia ti [[tabungaw]]''', ket dagiti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[mula]] a mangbukel kadagiti agarup a 965 a sebbangan kadagiti agarup a 95 a [[Henero (biolohia)|henero]],&lt;ref name=&quot;Christenhusz-Byng2016&quot;&gt;{{cite journal |author1=Christenhusz, M. J. M. |author2=Byng, J. W.  |name-list-style=amp | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 }}&lt;/ref&gt; dagiti kangrunaan ket ti:
*''[[Cucurbita]]'' – [[Karabasa (mula)|karabasa]], [[pumpkin]], [[zucchini]], ken dagiti dadduma a [[tabungaw]]
*''[[Lagenaria]]'' – [[calabash]], ken dagiti dadduma a saan a makan
*''[[Citrullus]]'' – [[sandia]] (''C. lanatus'', ''C. colocynthis'') ken dagiti dadduma
*''[[Cucumis]]'' – [[pipino]] (''C. sativus''), dagiti nadumaduma a [[melon]]
*''[[Luffa]]'' – luffa pay ti kadawyan a nagan, sagpaminsan a mailetra iti loofah

Dagiti mula iti daytoy a pamilia ket naimuyongan kadagiti tropiko ken kadagiti temperado a lugar, a dagiti addaan iti makan a bunga ket isuda ti kasapaan a naimulmula kadagiti Daan ken Baro a Lubong. Mairanggo ti pamilia ti Cucurbitaceae kadagiti kaaduan ti bilang a pamilia ti mula ken porsiento dagiti sebbangan nga inus-usar a makan iti tao.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/1492/cucurbits.html|title=Cucurbits|publisher=Purdue University|accessdate=Agosto 26, 2013}}&lt;/ref&gt;

Buklen ti Cucurbitaceae dagiti 98 a naisingasing a henero nga agraman kadagiti 975 a sebbangan,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/|title=Angiosperm Phylogeny Website|website=mobot.org}}&lt;/ref&gt; a naipangpangruna kadagiti rehion ti tropikal ken subtropikal. Amin dagiti sebbangan ket senitibo iti linaaw a nagbalay. Kaaduan kadagiti mula iti daytoy a pamilia ket dagiti [[Tinawen a mula|tinawen]] nga agkalatkat, ngem adda dagiti natarikayo a [[liana]], nasiit a bassit a kayo, wenno kaykayo (''[[Dendrosicyos]]''). Adu kadagiti sebbangan ket dakkel, duyaw wenno puraw a sabsabong. Nadutdotan ken pentangular dagiti ungkay. Adda dagiti [[pakalatkat]] iti 90° kadagiti pesiolo ti bulong kadagiti nodo. Dagiti bulong ket agsisinublat nga [[estipula]] a simple a palmato wenno dua palmato. Dagiti sabong ket [[uniseksual]], nga addaan kadagiti lalaki ken babai a sabong kadagiti sabali a mula (dioecious) wenno iti isu met laeng a mula (monoecious). Dagiti babai a sabong ket [[Iitlogan (mulmula)#Inferior nga iitlogan|inferior nga iitlogan]]. Ti bunga ket masansana kas ti nabaliwan a [[berry (botaniko)|berry]] a tinawtawagan iti [[Berry (botaniko)#Dagiti nabaliwan a berry|pepo]].

== Pakasaritaan ti posil ==
Maysa kadagiti kaduogan a [[posil]] ti cucurbits ket ti †''Cucurbitaciphyllum lobatum'' manipud iti panawen ti [[Paleoseno]], a nabirukan idiay Shirley Canal, [[Montana]]. Immuna a naipalawag daytoy idi 1924 babaen ti paleobotaniko a ni [[Frank Hall Knowlton]]. Ti posil a bulong ket palmato, tallo-rutong nga agraman kadagiti nagtimbukel a rutong ti sinus ken iti intero wenno rimmagadi a paraigid. Daytoy ket addaan iti sukog ti bulong a kapada dagiti kameng dagiti henero ti ''[[Kedrostis]]'', ''[[Melothria]]'' ken ''[[Zehneria]]''.&lt;ref&gt;Revisions to Roland Brown's North American Paleocene Flora by Steven R. Manchester at Florida Museum of Natural History, University of Florida, Gainesville, Florida, USA. Published in Acta Musei Nationalis Pragae, Series B – Historia Naturalis, vol. 70, 2014, no. 3-4, pp. 153-210.&lt;/ref&gt;

== Pannakaidasig ==
=== Maipapan iti tribu a pannakaidasig ===
[[Papeles:Cucurbitaceae 2.jpg|thumb|Dagiti pumpkin ken dagiti karabasa a naipabpabuya iti maysa salisal]]
[[Papeles:Cucurbits (Cucurbitaceae).jpg|thumb|right|Dagiti cucurbits iti Genebank ti Abagatan a Korea idiay Suwon]]
[[Papeles:2016-11-10 Cucurbits (Cucurbitaceae) Madrid Botanico.jpg|thumb|Dagiti maipabpabuya a cucurbits iti [[Real Jardín Botánico de Madrid]], iti titulo a &quot;Variedades de calabaza&quot;]]
Ti kaadian a pannakaidasig ti Cucurbitaceae ket nalawag a mangipuesto kadagiti 15 a tribu:&lt;ref name=&quot;Schaefer&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Schaefer H, Renner SS | year = 2011 | title = Phylogenetic relationships in the order Cucurbitales and a new classification of the gourd family (Cucurbitaceae) | journal = Taxon (journal) | volume = 60 | issue = 1 | pages = 122–138 | url = http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2011/00000060/00000001/art00011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181106092824/https://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2011/00000060/00000001/art00011 | archive-date = 2018-11-06 | doi =  | jstor = 41059827 | access-date = 2019-02-07 | url-status = bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schaefer H, Kocyan A, Renner SS | year = 2007 | title = Phylogenetics of ''Cucumis'' (Cucurbitaceae): Cucumber (''C. sativus'') belongs in an Asian/Australian clade far from melon (''C. melo'') | journal = BMC Evolutionary Biology | volume = 7 | pages = 58–69 | doi = 10.1186/1471-2148-7-58 | pmid = 17425784 | pmc = 3225884}}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=350px}}
* '''Tribu ti [[Gomphogyneae]] &lt;small&gt;Benth. &amp; Hook. f. 1867&lt;/small&gt;'''
** ''[[Alsomitra]]'' &lt;small&gt;(Blume) Spach 1838&lt;/small&gt; (1 sp.)
** ''[[Bayabusua]]''  (1 sp.)
** ''[[Gomphogyne]]'' &lt;small&gt;Griff. 1845&lt;/small&gt; (2 spp.)
** ''[[Gynostemma]]'' &lt;small&gt;Blume 1825&lt;/small&gt; (10 spp.)
** ''[[Hemsleya]]'' &lt;small&gt;Cogn. ex F.B. Forbes &amp; Hemsl. 1888&lt;/small&gt; (30 spp.)
** ''[[Neoalsomitra]]'' &lt;small&gt;Hutch. 1942&lt;/small&gt; (12 spp.)
* '''Tribu ti [[Triceratieae]] &lt;small&gt;A. Rich. 1845&lt;/small&gt;''' &lt;!-- = Fevilleeae Benth. &amp; Hook. f. 1867. --&gt;
** ''[[Anisosperma]]'' &lt;small&gt;Silva Manso 1836&lt;/small&gt; (1 sp.)
&lt;!-- Chalema Dieterle 1980 is a synonym of Sicydium. --&gt;
** ''[[Cyclantheropsis]]'' &lt;small&gt;Harms 1896&lt;/small&gt; (3 spp.)
** ''[[Fevillea]]'' &lt;small&gt;L. 1753&lt;/small&gt; (8 spp.)
&lt;!-- Pseudosicydium Harms 1927 is a synonym of Pteropepon. --&gt;
** ''[[Pteropepon]]'' &lt;small&gt;(Cogn.) Cogn. 1916&lt;/small&gt; (5 spp.)
** ''[[Sicydium (mula)|Sicydium]]'' &lt;small&gt;Schltdl. 1832&lt;/small&gt; (7 spp.)
* '''Tribu ti [[Zanonieae]] &lt;small&gt;Benth. &amp; Hook. f. 1867&lt;/small&gt;'''
** ''[[Gerrardanthus]]'' &lt;small&gt;Harvey in Hook. f. 1867&lt;/small&gt; (3–5 spp.)
** ''[[Siolmatra]]'' &lt;small&gt;Baill. 1885&lt;/small&gt; (1 sp.)
** ''[[Xerosicyos]]'' &lt;small&gt;Humbert 1939&lt;/small&gt; (5 spp.)
** ''[[Zanonia]]'' &lt;small&gt;L. 1753&lt;/small&gt; (1 sp.)
&lt;!-- Zygosicyos Humbert 1945 is a synonym of Xerosicyos. --&gt;

* '''Tribu ti [[Actinostemmateae]] &lt;small&gt;H. Schaef. &amp; S.S. Renner 2011&lt;/small&gt;'''
** ''[[Actinostemma]]'' &lt;small&gt;Griff. 1841&lt;/small&gt; (3 spp.)
&lt;!-- Bolbostemma Franquet 1930 is a synonym of Actinostemma. --&gt;

* '''Tribu ti [[Indofevilleeae]] &lt;small&gt;H. Schaef. &amp; S.S. Renner 2011&lt;/small&gt;'''
** ''[[Indofevillea]]'' &lt;small&gt;Chatterjee 1946&lt;/small&gt; (1 sp.)
* '''Tribu ti [[Thladiantheae]] &lt;small&gt;H. Schaef. &amp; S.S. Renner 2011&lt;/small&gt;'''
** ''[[Baijiania]]'' &lt;small&gt;A.M. Lu &amp; J.Q. Li 1993&lt;/small&gt; (30 spp.)
&lt;!-- Sinobaijiania C. Jeffrey &amp; W.J. de Wilde 2006 is a synonym of Baijiania. --&gt;
** ''[[Thladiantha]]'' &lt;small&gt;Bunge 1833&lt;/small&gt; (5 spp.)
* '''Tribu ti [[Siraitieae]] &lt;small&gt;H. Schaef. &amp; S.S. Renner 2011&lt;/small&gt;'''
** ''[[Siraitia]]'' &lt;small&gt;Merr. 1934&lt;/small&gt; (3–4 spp.)
* '''Tribu ti [[Momordiceae]] &lt;small&gt;H. Schaef. &amp; S.S. Renner 2011&lt;/small&gt;'''
** ''[[Momordica]]'' &lt;small&gt;L. 1753&lt;/small&gt; (60 spp.)
* '''Tribu ti [[Joliffieae]] &lt;small&gt;Schrad. 1838&lt;/small&gt;''' &lt;!-- = Telfairieae Arn. 1841 --&gt;
** ''[[Ampelosicyos]]'' &lt;small&gt;Thouars 1808&lt;/small&gt; (5 spp.)
** ''[[Cogniauxia]]'' &lt;small&gt;Baill. 1844&lt;/small&gt; (2 spp.)
&lt;!-- Odosicyos Keraudren 1980 [1981] is a synonym of Ampelosicyos. --&gt;
** ''[[Telfairia]]'' &lt;small&gt;Hook. 1827&lt;/small&gt; (3 spp.)
&lt;!-- Tricyclandra Keraudren 1965 [1966] is a synonym of Ampelosicyos. --&gt;

* '''Tribu ti [[Bryonieae]] &lt;small&gt;Dumort. 1827&lt;/small&gt;'''
** ''[[Austrobryonia]]'' &lt;small&gt;H. Schaef. 2008&lt;/small&gt; (4 spp.)
** ''[[Bryonia]]'' &lt;small&gt;L. 1753&lt;/small&gt; (10 spp.)
** ''[[Ecballium]]'' &lt;small&gt;A. Rich. 1824&lt;/small&gt; (1 sp.)
* '''Tribu ti [[Schizopeponeae]] &lt;small&gt;C. Jeffrey 1964&lt;/small&gt;'''
&lt;!-- Biswarea Cogn. 1882 is a synonym of Herpetospermum. --&gt;
&lt;!-- Edgaria C.B. Clarke 1876 is a synonym of Herpetospermum. --&gt;
** ''[[Herpetospermum]]'' &lt;small&gt;Wall. ex Hook. f. 1867&lt;/small&gt; (3 spp.)
** ''[[Schizopepon]]'' &lt;small&gt;Maxim. 1859&lt;/small&gt; (6–8 spp.)
* '''Tribu ti [[Sicyoeae]] &lt;small&gt;Schrad. 1838&lt;/small&gt;''' &lt;!-- = Sicyoideae orth. var. --&gt;
&lt;!-- Apatzingania Dieterle 1974 is a synonym of Echinopepon. --&gt;
&lt;!-- Brandegea Cogn. 1890 is a synonym of Echinopepon. --&gt;
&lt;!-- Cremastopus Paul G. Wilson 1962 is a synonym of Cyclanthera. --&gt;
** ''[[Cyclanthera]]'' &lt;small&gt;Schrad. 1831&lt;/small&gt; (40 spp.)
** ''[[Echinocystis]]'' &lt;small&gt;Torr. &amp; A. Gray 1840&lt;/small&gt; (1 sp.)
** ''[[Echinopepon]]'' &lt;small&gt;Naudin 1866&lt;/small&gt; (20 spp., including ''[[Brandegea]]'' &lt;small&gt;Cogn. 1890&lt;/small&gt;)
&lt;!-- Elateriopsis Ernst 1873 is a synonym of Hanburia. --&gt;
** ''[[Frantzia]]'' &lt;small&gt;Pittier 1910&lt;/small&gt; (5 spp.)
&lt;!-- Gymnopetalum Arn. 1840 is a synonym of Trichosanthes. --&gt;
** ''[[Hanburia (plant genus)|Hanburia]]'' &lt;small&gt;Seem. 1858&lt;/small&gt; (7 spp.)
** ''[[Hodgsonia]]'' &lt;small&gt;Hook. f. &amp; Thomson 1854&lt;/small&gt; (2 spp.)
** ''[[Linnaeosicyos]]'' &lt;small&gt;H. Schaef. &amp; Kocyan 2008&lt;/small&gt; (1 sp.)
** ''[[Luffa]]'' &lt;small&gt;Mill. 1754&lt;/small&gt; (5–7 spp.)
** ''[[Marah (mula)|Marah]]'' &lt;small&gt;Kellogg 1854&lt;/small&gt; (7 spp.)
&lt;!-- Microsechium Naudin 1866 is a synonym of Sicyos. --&gt;
** ''[[Nothoalsomitra]]'' &lt;small&gt;Hutch. 1942&lt;/small&gt; (1 sp.)
&lt;!-- Parasicyos Dieterle 1975 is a synonym of Sicyos. --&gt;
&lt;!-- Pseudocyclanthera Mart. Crov. 1954 is a synonym of Cyclanthera. --&gt;
&lt;!-- Pterosicyos Brandegee 1914 is a synonym of Sicyos. --&gt;
&lt;!-- Rytidostylis Hook. &amp; Arn. 1841 [1840] is a synonym of Cyclanthera. --&gt;
&lt;!-- Sechiopsis Naudin 1866 is a synonym of Sicyos. --&gt;
&lt;!-- Sechium P. Browne 1756 is a synonym of Sicyos. --&gt;
&lt;!-- Sicyocaulis Wiggins 1970 is a synonym of Sicyos. --&gt;
** ''[[Sicyos]]'' &lt;small&gt;L. 1753&lt;/small&gt; (75 spp., including ''[[Sechium]]'' &lt;small&gt;P. Browne 1756&lt;/small&gt;)
&lt;!-- Sicyosperma A. Gray 1853 is a synonym of Sicyos. --&gt;
** ''[[Trichosanthes]]'' &lt;small&gt;L. 1753&lt;/small&gt; (≤100 spp.)
&lt;!-- Vaseyanthus Cogn. 1891 is a synonym of Echinopepon. --&gt;

* '''Tribu ti [[Coniandreae]] &lt;small&gt;Endl. 1839&lt;/small&gt;'''
** ''[[Apodanthera]]'' &lt;small&gt;Arn. 1841&lt;/small&gt; (16 spp.)
** ''[[Bambekea]]'' &lt;small&gt;Cogn. 1916&lt;/small&gt; (1 sp.)
** ''[[Ceratosanthes]]'' &lt;small&gt;Adans. 1763&lt;/small&gt; (4 spp.)
** ''[[Corallocarpus]]'' &lt;small&gt;Welw. ex Benth. &amp; Hook. f. 1867&lt;/small&gt; (17 spp.)
** ''[[Cucurbitella (plant genus)|Cucurbitella]]'' &lt;small&gt;Walp. 1846&lt;/small&gt; (1 sp.)
** ''[[Dendrosicyos]]'' &lt;small&gt;Balf. f. 1882&lt;/small&gt; (1 sp.)
&lt;!-- Dieterlea E.J. Lott 1986 is a synonym of Ibervillea. --&gt;
** ''[[Doyerea]]'' &lt;small&gt;Grosourdy 1864&lt;/small&gt; (1 sp.)
** ''[[Eureiandra]]'' &lt;small&gt;Hook. f. 1867&lt;/small&gt; (8 spp.)
** ''[[Gurania]]'' &lt;small&gt;(Schltdl.) Cogn. 1875&lt;/small&gt; (37 spp.)
&lt;!-- Guraniopsis Cogn. 1908 is a synonym of Apodanthera. --&gt;
** ''[[Halosicyos]]'' &lt;small&gt;Mart. Crov 1947&lt;/small&gt; (1 sp.)
** ''[[Helmontia]]'' &lt;small&gt;Cogn. 1875&lt;/small&gt; (2–4 spp.)
** ''[[Ibervillea]]'' &lt;small&gt;Greene 1895&lt;/small&gt; (9–10 spp.)
** ''[[Kedrostis]]'' &lt;small&gt;Medik. 1791&lt;/small&gt; (28 spp.)
** ''[[Melotrianthus]]'' &lt;small&gt;M. Crovetto 1954&lt;/small&gt; (1–3 spp.)
** ''[[Psiguria]]'' &lt;small&gt;Neck. ex Arn. 1841&lt;/small&gt; (6–12 spp.)
** ''[[Seyrigia (Plant)|Seyrigia]]'' &lt;small&gt;Keraudren 1960 [1961]&lt;/small&gt; (6 spp.)
** ''[[Trochomeriopsis]]'' &lt;small&gt;Cogn. 1881&lt;/small&gt; (1 sp.)
** ''[[Tumamoca]]'' &lt;small&gt;Rose 1912&lt;/small&gt; (2 spp.)
** ''[[Wilbrandia]]'' &lt;small&gt;Silva Manso 1836&lt;/small&gt; (5 spp.)
* '''Tribu ti [[Benincaseae]] &lt;small&gt;Ser. 1825&lt;/small&gt;'''
** ''[[Acanthosicyos]]'' &lt;small&gt;Welw. ex Hook. f. 1867&lt;/small&gt; (1 sp.)
&lt;!-- Anangia W.J. de Wilde &amp; Duyfjes 2006 is a synonym of Zehneria. --&gt;
** ''[[Benincasa]]'' &lt;small&gt;Savi 1818&lt;/small&gt; (2 spp., mairaman ti ''[[Praecitrullus]]'' &lt;small&gt;Pangalo 1944&lt;/small&gt;)
** ''[[Borneosicyos]]''  (1–2 spp.)
** ''[[Cephalopentandra]]'' &lt;small&gt;Chiov. 1929&lt;/small&gt; (1 sp.)
** ''[[Citrullus]]'' &lt;small&gt;Schrad. 1836&lt;/small&gt; (4 spp.)
** ''[[Coccinia]]'' &lt;small&gt;Wight &amp; Arn. 1834&lt;/small&gt; (30 spp.)
** ''[[Ctenolepis]]'' &lt;small&gt;Hook. f. 1867&lt;/small&gt; (3 spp.)
&lt;!-- Cucumella Chiov. 1929 is a synonym of Cucumis. --&gt;
&lt;!-- Cucumeropsis Naudin 1866 is a synonym of Melothria. --&gt;
** ''[[Cucumis]]'' &lt;small&gt;L. 1753&lt;/small&gt; (65 spp.)
** ''[[Dactyliandra]]'' &lt;small&gt;Hook. f. 1871&lt;/small&gt; (2 spp.)
&lt;!-- Dicaelosperma Pax 1889 is a synonym of Cucumis. --&gt;
** ''[[Diplocyclos]]'' &lt;small&gt;(Endl.) T. Post &amp; Kuntze 1903&lt;/small&gt; (4 spp.)
** ''[[Indomelothria]]''  (2 spp.)
** ''[[Khmeriosicyos]]''  (1 sp.)
** ''[[Lagenaria]]'' &lt;small&gt;Ser. 1825&lt;/small&gt; (6 spp.)
** ''[[Lemurosicyos]]'' &lt;small&gt;Keraudren 1963 [1964]&lt;/small&gt; (1 sp.)
&lt;!-- Melancium Naudin 1862 is a synonym of Melothria. --&gt;
** ''[[Melothria]]'' &lt;small&gt;L. 1753&lt;/small&gt; (12 spp.)
** ''[[Muellerargia]]'' &lt;small&gt;Cogn. 1881&lt;/small&gt; (2 sp.)
&lt;!-- Mukia Arn. 1840 is a synonym of Cucumis. --&gt;
&lt;!-- Myrmecosicyos C. Jeffrey 1962 is a synonym of Cucumis. --&gt;
&lt;!-- Neoachmandra W.J. de Wilde &amp; Duyfjes 2006 is a synonym of Zehneria. --&gt;
&lt;!-- Oreosyce Hook. f. 1871 is a synonym of Cucumis. --&gt;
** ''[[Papuasicyos]]''  (8 spp.)
** ''[[Peponium]]'' &lt;small&gt;Engl. 1897&lt;/small&gt; (20 spp.)
&lt;!-- Posadaea Cogn. 1890 is a synonym of Melothria. --&gt;
&lt;!-- Praecitrullus Pangalo 1944 is a synonym of Benincasa. --&gt;
** ''[[Raphidiocystis]]'' &lt;small&gt;Hook. f. 1867&lt;/small&gt; (5 spp.)
** ''[[Ruthalicia]]'' &lt;small&gt;C. Jeffrey 1962&lt;/small&gt; (2 spp.)
** ''[[Scopellaria]]'' &lt;small&gt;W.J. de Wilde &amp; Duyfjes 2006&lt;/small&gt; (2 spp.)
** ''[[Solena]]'' &lt;small&gt;Lour. 1790&lt;/small&gt; (3 spp.)
** ''[[Trochomeria]]'' &lt;small&gt;Hook. f. 1867&lt;/small&gt; (8 spp.)
&lt;!-- Urceodiscus is a synonym of Papuasicyos. --&gt;
** ''[[Zehneria]]'' &lt;small&gt;Endl. 1833&lt;/small&gt; (''ca.'' 60 spp.)
&lt;!-- Zombitsia Keraudren 1963 is a synonym of Ctenolepis. --&gt;

* '''Tribu ti [[Cucurbiteae]] &lt;small&gt;Ser. 1825&lt;/small&gt;'''
** ''[[Abobra]]'' &lt;small&gt;Naudin 1862&lt;/small&gt; (1 sp.)
&lt;!-- Anacaona Alain 1980 is a synonym of Penelopeia. --&gt;
** ''[[Calycophysum]]'' &lt;small&gt;H. Karst. &amp; Triana 1854 [1855]&lt;/small&gt; (5 spp.)
** ''[[Cayaponia]]'' &lt;small&gt;Silva Manso 1836&lt;/small&gt; (50–59 spp., including ''[[Selysia]]'' &lt;small&gt;Cogn. 1881&lt;/small&gt;)
** ''[[Cionosicys]]'' &lt;small&gt;Griseb. 1864 [1860]&lt;/small&gt; (4–5 spp.)
** ''[[Cucurbita]]'' &lt;small&gt;L. 1753&lt;/small&gt; (15 spp.)
** ''[[Penelopeia (mula)|Penelopeia]]'' &lt;small&gt;Urb. 1921&lt;/small&gt; (2 spp.)
** ''[[Peponopsis]]'' &lt;small&gt;Naudin 1859&lt;/small&gt; (1 sp.)
** ''[[Polyclathra]]'' &lt;small&gt;Bertol. 1840&lt;/small&gt; (6 spp.)
** ''[[Schizocarpum]]'' &lt;small&gt;Schrad. 1830&lt;/small&gt; (11 spp.)
&lt;!-- Selysia Cogn. 1881 is a synonym of Cayaponia. --&gt;
** ''[[Sicana]]'' &lt;small&gt;Naudin 1862&lt;/small&gt; (4 spp.)
** ''[[Tecunumania]]'' &lt;small&gt;Standl. &amp; Steyerm. 1944&lt;/small&gt; (1 sp.)
{{div col end}}

=== Alpabetiko a listaan dagiti henero ===
{{hidden begin|showhide=left}}
''[[Abobra]], [[Acanthosicyos]], [[Actinostemma]], [[Alsomitra]], [[Ampelosicyos]], [[Anisosperma]], [[Apodanthera]], [[Austrobryonia]], [[Baijiania]], [[Bambekea]], [[Bayabusua]], [[Benincasa]], [[Borneosicyos]], [[Bryonia]], [[Calycophysum]], [[Cayaponia]], [[Cephalopentandra]], [[Ceratosanthes]], [[Cionosicys]], [[Citrullus]], [[Coccinia]], [[Cogniauxia]], [[Corallocarpus]], [[Ctenolepis]], [[Cucumis]], [[Cucurbita]], [[Cucurbitella]], [[Cyclanthera]], [[Cyclantheropsis]], [[Dactyliandra]], [[Dendrosicyos]], [[Diplocyclos]], [[Doyerea]], [[Ecballium]], [[Echinocystis]], [[Echinopepon]], [[Eureiandra]], [[Fevillea]], [[Frantzia]], [[Gerrardanthus]], [[Gomphogyne]], [[Gurania]], [[Gynostemma]], [[Halosicyos]], [[Hanburia]], [[Helmontia]], [[Hemsleya]], [[Herpetospermum]], [[Hodgsonia]], [[Ibervillea]], [[Indofevillea]], [[Indomelothria]], [[Kedrostis]], [[Khmeriosicyos]], [[Lagenaria]], [[Lemurosicyos]], [[Linnaeosicyos]], [[Luffa]], [[Marah (mula)|Marah]], [[Melothria]], [[Melotrianthus]], [[Momordica]], [[Muellerargia]], [[Neoalsomitra]], [[Nothoalsomitra]], [[Papuasicyos]], [[Penelopeia]], [[Peponium]], [[Peponopsis]], [[Polyclathra]], [[Psiguria]], [[Pteropepon]], [[Raphidiocystis]], [[Ruthalicia]], [[Schizocarpum]], [[Schizopepon]], [[Scopellaria]], [[Seyrigia]], [[Sicana]], [[Sicydium (mula)|Sicydium]], [[Sicyos]], [[Siolmatra]], [[Siraitia]], [[Solena]], [[Tecunumania]], [[Telfairia]], [[Thladiantha]], [[Trichosanthes]], [[Trochomeria]], [[Trochomeriopsis]], [[Tumamoca]], [[Wilbrandia]], [[Xerosicyos]], [[Zanonia]], [[Zehneria]].''
{{hidden end}}

=== Sistematika ===
Mangisingasing ti moderno a [[molekular a pilohenetiko]] dagiti sumaganad a pannakikabagian:&lt;ref name=&quot;Schaefer&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = ((Zhang L-B)), Simmons MP, Kocyan A, Renner SS | year = 2006 | title = Phylogeny of the Cucurbitales based on DNA sequences of nine loci from three genomes: Implications for morphological and sexual system evolution | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 39 | issue = 2 | pages = 305–322 | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1055790305003209 | archive-url = http://www.umsl.edu/~renners/Zhang_Cucurbitales_MPE2006.pdf | archive-date = 27 February 2017 | doi = 10.1016/j.ympev.2005.10.002 | pmid = 16293423}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schaefer H, Heibl C, Renner SS | year = 2009 | title = Gourds afloat: A dated phylogeny reveals an Asian origin of the gourd family (Cucurbitaceae) and numerous oversea dispersal events | journal = Proceedings of the Royal Society B | volume = 276 | issue = 1658 | pages = 843–851 | url = http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/276/1658/843 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181102213130/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/276/1658/843 | archive-date = 2 November 2018 | doi = 10.1098/rspb.2008.1447 | pmid = 19033142 | pmc = 2664369 | access-date = 7 February 2019 | url-status = bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Boer HJ, Schaefer H, Thulin M, Renner SS | year = 2012 | title = Evolution and loss of long-fringed petals: A case study using a dated phylogeny of the snake gourds, ''Trichosanthes'' (Cucurbitaceae) | journal = BMC Evolutionary Biology | volume = 12 | pages = 108 | doi = 10.1186/1471-2148-12-108| pmid = 22759528 | pmc = 3502538 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis | author = Belgrano MJ | year = 2012 | title = Estudio sistemático y biogeográfico del género ''Apodanthera'' Arn. (Cucurbitaceae) | trans-title = Systematic and biogeographic study of the genus ''Apodanthera'' Arn. (Cucurbitaceae) | type = Ph.D. | publisher = Universidad Nacional de La Plata | url = http://sedici.unlp.edu.ar/handle/10915/26411}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Renner SS, Schaefer H | year = 2016 | chapter = Phylogeny and evolution of the Cucurbitaceae | veditors = Grumet R, Katzir N, Garcia-Mas J | title = Genetics and Genomics of Cucurbitaceae | volume = 20 | series = Plant Genetics and Genomics: Crops and Models | location = New York, NY | publisher = Springer International Publishing | pages = 1–11 | doi = 10.1007/7397_2016_14| isbn = 978-3-319-49330-5 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!------------------- marebba nga elemento nga aglaon iti dakkel a kladograma ti pilohenio ti APG IV ---------------&gt;

{| class=&quot;collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:100%; border:solid 1px #aaa&quot;
|-
! style=&quot;background:#F0F2F5&quot; |Naisalaysayan a Kladograma a mangipakita ti pilohenio ti Cucurbitaceae
|-
|
{{Klado|style=line-height:90%;font-size:90%;
&lt;!--|2={{klado
|2=[[Anisophylleaceae]]&amp;nbsp;([[Akinruar a grupo (kladistiko)|akinruar a grupo]]]])-- saan a nasken nga iakiat ti akinruar a grupo--&gt;
|label1=Cucurbitaceae
|1={{klado
   |1={{klado
      |label1=[[Gomphogyneae]]
      |1={{klado
         |1=''[[Alsomitra]]''
         |2={{klado
            |1=''[[Bayabusua]]''
            |2={{klado
               |1={{klado
                  |1=''[[Hemsleya]]''
                  |2=''[[Gomphogyne]]''
                  }}
               |2={{klado
                  |1=''[[Gynostemma]]''
                  |2=''[[Neoalsomitra]]''
                  }}
               }}
            }}
         }}
      }}
   |2={{klado
      |1={{klado
         |label1=[[Triceratieae]] &lt;!-- Di nalawag ti puesto ti Anisosperma. --&gt;
         |1={{klado
            |1=''[[Fevillea]]''
            |2={{klado
               |1=''[[Pteropepon]]''
               |2={{klado
                  |1=''[[Cyclantheropsis]]''
                  |2=''[[Sicydium (mula)|Sicydium]]''
                  }}
               }}
            }}
         |label2=[[Zanonieae]]
         |2={{klado
            |1=''[[Gerrardanthus]]''
            |2={{klado
               |1={{klado
                  |1=''[[Zanonia]]''
                  |2=''[[Siolmatra]]''
                  }}
               |2=''[[Xerosicyos]]''
               }}
            }}
         }}
      |2={{klado
         |1={{klado
            |label1=[[Actinostemmateae]]
            |1=''[[Actinostemma]]''
            }}
         |2={{klado
            |1={{klado
               |label1=[[Indofevilleeae]]
               |1=''[[Indofevillea]]''
               }}
            |2={{klado
               |1={{klado
                  |label1=[[Thladiantheae]]
                  |1={{klado
                     |1=''[[Baijiania]]''
                     |2=''[[Thladiantha]]''
                     }}
                  }}
               |2={{klado
                  |1={{klado
                     |label1=[[Siraitieae]]
                     |1=''[[Siraitia]]''
                     }}
                  |2={{klado
                     |1={{klado
                        |label1=[[Momordiceae]]
                        |1=''[[Momordica]]''
                        }}
                     |2={{klado
                        |1={{klado
                           |label1=[[Joliffieae]]
                           |1={{klado
                              |1=''[[Cogniauxia]]''
                              |2={{klado
                                 |1=''[[Telfairia]]''
                                 |2=''[[Ampelosicyos]]''
                                 }}
                              }}
                           }}
                        |2={{klado
                           |1={{klado
                              |label1=[[Bryonieae]]
                              |1={{klado
                                 |1={{klado
                                    |1=''[[Ecballium]]''
                                    |2=''[[Bryonia]]''
                                    }}
                                 |2=''[[Austrobryonia]]''
                                 }}
                              }}
                           |2={{klado
                              |1={{klado
                                 |label1=[[Sicyoeae]]
                                 |1={{klado
                                    |1={{klado
                                       |1=''[[Nothoalsomitra]]''
                                       |2={{klado
                                          |1=''[[Hodgsonia]]''
                                          |2={{klado
                                             |1={{klado
                                                |1=''[[Echinocystis]]''
                                                |2=''[[Marah (mula)|Marah]]''
                                                }}
                                             |2={{klado
                                                |1={{klado
                                                   |1=''[[Echinopepon]]''
                                                   |2=''[[Frantzia]]''
                                                   }}
                                                |2={{klado
                                                   |1=''[[Cyclanthera]]''
                                                   |2=''[[Hanburia]]''
                                                   }}
                                                |3=''[[Sicyos]]''
                                                }}
                                             }}
                                          }}
                                       }}
                                    |2={{klado
                                       |1=''[[Linnaeosicyos]]''
                                       |2={{klado
                                          |1=''[[Luffa]]''
                                          |2=''[[Trichosanthes]]''
                                          }}
                                       }}
                                    }}
                                 }}
                              |2={{klado
                                 |label1=[[Schizopeponeae]]
                                 |1={{klado
                                    |1=''[[Schizopepon]]''
                                    |2=''[[Herpetospermum]]''
                                    }}
                                 }}
                              |3={{klado
                                 |1={{klado
                                    |label1=[[Coniandreae]]
                                    |1=CONIANDREAE
                                    }}
                                 |2={{klado
                                    |label1=[[Cucurbiteae]]
                                    |1=CUCURBITEAE
                                    |label2=[[Benincaseae]] &lt;!-- Di nalawag ti puesto ti Khmeriosicyos. --&gt;
                                    |2=BENINCASEAE
                                    }}
                                 }}
                              }}
                           }}
                        }}
                     }}
                  }}
               }}
            }}
         }}
      }}
   }}

|targetA=CONIANDREAE
|subcladeA={{klado
           |1={{klado
              |1=''[[Bambekea]]''
              |2=''[[Eureiandra]]''
              }}
           |2={{klado
              |1=''[[Dendrosicyos]]''
              |2={{klado
                 |1={{klado
                    |1=''[[Trochomeriopsis]]''
                    |2=''[[Seyrigia (mula)|Seyrigia]]''
                    }}
                 |2={{klado
                    |1=''[[Corallocarpus]]''
                    |2={{klado
                       |1=''[[Cucurbitella]]''
                       |2={{klado
                          |1={{klado
                             |1=''[[Doyerea]]''
                             |2={{klado
                                |1=''[[Wilbrandia]]''
                                |2={{klado
                                   |1=''[[Psiguria]]''
                                   |2={{klado
                                      |1=''[[Helmontia]]''
                                      |2=''[[Gurania]]''
                                      }}
                                   }}
                                }}
                             }}
                          |2=''[[Melotrianthus]]''
                          |3={{klado
                             |1=''[[Kedrostis]]''
                             |2={{klado
                                |1={{klado
                                   |1={{klado
                                      |1=''[[Ceratosanthes]]''
                                      |2=''[[Halosicyos]]''
                                      }}
                                   |2=''[[Apodanthera]]''
                                   }}
                                |2={{klado
                                   |1=''[[Tumamoca]]''
                                   |2=''[[Ibervillea]]''
                                   }}
                                }}
                             }}
                          }}
                       }}
                    }}
                 }}
              }}
           }} &lt;!-- end CONIANDREAE subtree --&gt;

|targetB=CUCURBITEAE
|subcladeB={{klado
           |1={{klado
              |1=''[[Polyclathra]]''
              |2={{klado
                 |1=''[[Peponopsis]]''
                 |2=''[[Cucurbita]]''
                 }}
              }}
           |2={{klado
              |1={{klado
                 |1=''[[Penelopeia (mula)|Penelopeia]]''
                 |2=''[[Calycophysum]]''
                 |3=''[[Sicana]]''
                 }}
              |2={{klado
                 |1=''[[Tecunumania]]''
                 |2={{klado
                    |1=''[[Schizocarpum]]''
                    |2={{klado
                       |1=''[[Cionosicys]]''
                       |2={{klado
                          |1=''[[Abobra]]''
                          |2=''[[Cayaponia]]''
                          }}
                       }}
                    }}
                 }}
              }}
           }} &lt;!-- end CUCURBITEAE subtree --&gt;

|targetC=BENINCASEAE
|subcladeC={{klado
           |1=''[[Zehneria]]''
           |2={{klado
              |1={{klado
                 |1={{klado
                    |1=''[[Citrullus]]''
                    |2={{klado
                       |1=''[[Peponium]]''
                       |2=''[[Lagenaria]]''
                       }}
                    }}
                 |2={{klado
                    |1=''[[Acanthosicyos]]''
                    |2={{klado
                       |1={{klado
                          |1=''[[Raphidiocystis]]''
                          |2={{klado
                             |1=''[[Cephalopentandra]]''
                             |2={{klado
                                |1=''[[Lemurosicyos]]''
                                |2={{klado
                                   |1=''[[Solena]]''
                                   |2=''[[Borneosicyos]]''
                                   }}
                                }}
                             }}
                          }}
                       |2={{klado
                          |1=''[[Benincasa]]''
                          |2={{klado
                             |1=''[[Ctenolepis]]''
                             |2={{klado
                                |1=''[[Dactyliandra]]''
                                |2=''[[Trochomeria]]''
                                }}
                             }}
                          }}
                       }}
                    }}
                 }}
              |2={{klado
                 |1={{klado
                    |1=''[[Ruthalicia]]''
                    |2={{klado
                       |1=''[[Indomelothria]]''
                       |2=''[[Melothria]]''
                       }}
                    }}
                 |2={{klado
                    |1={{klado
                       |1={{klado
                          |1=''[[Coccinia]]''
                          |2=''[[Diplocyclos]]''
                          }}
                       |2={{klado
                          |1=''[[Papuasicyos]]''
                          |2=''[[Scopellaria]]''
                          }}
                       }}
                    |2={{klado
                       |1=''[[Muellerargia]]''
                       |2=''[[Cucumis]]''
                       }}
                    }}
                 }}
              }}
           }} &lt;!-- end BENINCASEAE subtree --&gt;
}}
|}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book | veditors = Bates D, Robinson R, Jeffrey C | year = 1990 | title = Biology and Utilization of the Cucurbitaceae | url = https://archive.org/details/lccn_89-42885 | publisher = Cornell University Press | isbn = 978-0-8014-1670-5}}
* {{cite journal | author = Jeffrey C. | year = 2005 | title = A new system of Cucurbitaceae | journal = Bot. Zhurn. | volume = 90 | pages = 332–335}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
{{Wikispecies-inline}}
* [https://web.archive.org/web/20111028061200/http://www.cucurbit.org/family.html Cucurbitaceae] in [https://web.archive.org/web/20111028061200/http://www.cucurbit.org/family.html T.C. Andres (1995 onwards)].
* [http://delta-intkey.com/angio/www/cucurbit.htm Cucurbitaceae] in [https://web.archive.org/web/20101213041459/http://delta-intkey.com/angio/ L. Watson and M.J. Dallwitz (1992 onwards). The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, information retrieval.] https://web.archive.org/web/20070103200438/http://delta-intkey.com/

{{Taxonbar|from=Q8314}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Cucurbitaceae| ]]</text>
      <sha1>dfh264775rydcq95wfuffd8ir3v7hbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cucurbitoideae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57378</id>
    <revision>
      <id>406360</id>
      <parentid>332565</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2521" sha1="i8790w95aykx7aex9ska6jjo6jy0bpk" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| image = 0892 Narafrucht Sossusvlei.JPG
| image_caption = ''[[Acanthosicyos horridus]]'', kameng ti Cucurbitoideae a patneng iti [[Namibia]]
| taxon = Cucurbitoideae
| authority = Eaton
| subdivision_ranks = Dagiti tribu
| subdivision = 
* [[Benincaseae]]
* [[Bryonieae]]
* [[Coniandreae]]
* [[Cucurbiteae]]
* [[Indofevilleeae]]
* [[Joliffieae]]
* [[Momordiceae]]
* [[Schizopeponeae]]
* [[Sicyoeae]]
* [[Siraitieae]]
* [[Thladiantheae]]
}}

Ti '''Cucurbitoideae''' ket dagiti subpamilia ti [[Cucurbitaceae]], wenno pamilia ti tabungaw, dagiti [[agsabsabong a mula]]. Nabingbingay ti Cucurbitaceae kadagiti dua asubpamilia, ti [[Zanonioideae]], a mabalin a grupo ti [[parapiletiko]] dagiti natidda, ken ti nasayaat a nasuportaran a [[monopiletiko]] a Cucurbitoideae.&lt;ref name=&quot;Judd2008&quot;&gt;{{cite book |author1=Donoghue, Michael J. |author2=Judd, Walter S. |author3=Campbell, Christopher |author4=Elizabeth A. Kellogg |author5=Stevens, Peter F. |title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach  |url=https://archive.org/details/plantsystematics0000unse |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Mass |year=2008 |pages= |isbn=0-87893-407-3 |oclc= |doi= |accessdate=}}&lt;/ref&gt;

Ti subpamilia ti Cucurbitoideae ket buklen dagiti walo a tribu. Agpataud dagiti kameng ti tribu ti [[Cucurbiteae]] kadagiti [[bunga]] a napateg iti ekonomia, a tinawtawaga kadagiti [[tabungaw]], a mangiraman kadagiti apit a kas dagiti [[karabasa (mula)|karabasa]] (a mairaman dagiti [[pumpkin]]), dagiti [[luffa]], ken dagiti [[melon]] (mairaman dagiti [[sandia]]).&lt;ref name=&quot;Mabberley&quot;&gt;{{cite book |author=Mabberley, David |title=Mabberley's Plant-Book: a Portable Dictionary of Plants, their Classification and Uses |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2008 |pages= |isbn=0-521-82071-5 |oclc= |doi= |accessdate=}}&lt;/ref&gt; Ti tribu ti Benincaseae ket aglaon iti henero a tinawtawagan iti ''[[Lagenaria]]'' a dagiti kaemngna ket agpataud kadagiti tabungaw a mabalin a masida wenno dagiti kontsa ket mabalin a maipamaga ket mabalin a mausar a kas dagiti pagilaonan.&lt;ref name=&quot;grin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?6467|title=''Lagenaria'' Ser.|publisher=United States Department of Agriculture|work=Germplasm Resources Information Network (GRIN)|accessdate=Septiembre 2, 2013}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikispecies-inline}}
{{Commonscat-inline}}

{{Taxonbar|from=Q5192461}}

[[Kategoria:Cucurbitoideae| ]]</text>
      <sha1>i8790w95aykx7aex9ska6jjo6jy0bpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Solanum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57387</id>
    <revision>
      <id>406425</id>
      <parentid>404218</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29590" sha1="8oi6g0r8prg4e3gq0jjhavoe2u0ss9t" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
| fossil_range = {{Fossil range|55|0|[[Eoseno]] aginggana iti kaudian&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&amp;taxon_no=55747|title=fossilworks|access-date=2019-02-08|archive-date=2019-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417122940/http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&amp;taxon_no=55747|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
|image = Starr 020323-0062 Solanum seaforthianum.jpg
|image_caption = ''[[Solanum seaforthianum]]''
|display_parents = 3
|taxon = Solanum
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]&lt;ref name=grin&gt;{{cite web | url = http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11264 | title = ''Solanum'' L. | work = Germplasm Resources Information Network | publisher = United States Department of Agriculture | date = 2009-09-01 | accessdate = 2013-07-15 | archive-date = 2013-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131030153342/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11264 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = [[Subhenero]]
|subdivision = ''Bassovia''&lt;br /&gt;
''Leptostemonum''&lt;br /&gt;
''Lyciosolanum''&lt;br /&gt;
''Solanum''&lt;br /&gt;
(but see text)
|synonyms = ''Androcera'' &lt;small&gt;Nutt.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Aquartia'' &lt;small&gt;Jacq.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Artorhiza'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Bassovia'' &lt;small&gt;Aubl.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Battata'' &lt;small&gt;Hill&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Bosleria'' &lt;small&gt;A.Nelson&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Ceranthera'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Cliocarpus'' &lt;small&gt;Miers&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''[[Cyphomandra]]'' &lt;small&gt;Mart. ex Sendtn.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Diamonon'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Dulcamara'' &lt;small&gt;Moench&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''[[Lycopersicon]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Melongena'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Normania'' &lt;small&gt;Lowe&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Nycterium'' &lt;small&gt;Vent.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Ovaria'' &lt;small&gt;Fabr.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Parmentiera'' &lt;small&gt;Raf. (''saan a'' DC.: [[Parmentiera|agdama nga okupado]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Petagnia'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Pheliandra'' &lt;small&gt;Werderm.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Pseudocapsicum'' &lt;small&gt;Medik.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Scubulus'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Solanastrum'' &lt;small&gt;Fabr.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Solanocharis'' &lt;small&gt;Bitter&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Solanopsis'' &lt;small&gt;Bitter&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Triguera'' &lt;small&gt;Cav.&lt;/small&gt;
}}
[[Papeles:Solanum Lycopersicum tomkin 1.jpg|thumb|Ti saan a naluom a bunga ti [[Kamatis|Solanum Lycopersicum]] ]]
Ti '''''Solanum''''' ket ti dakkel ken agdumaduma a [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]], a mangiraman kadagiti tallo nga apit ti makan iti nangato a kinapangruna iti ekonomia, ti [[patatas]], ti [[kamatis]] ken ti [[tarong]]. Daytoy ket aglaon pay kadagiti nightshades ken dagiti horse nettle, ken dagiti pay mula a naimuyongan para kadagiti ornamental a sabong ken bungada.

Mangipakita ti sebbangan ti ''Solanum'' iti adu a sakup iti kababalin a panagtubo, kas ti [[tinawen a mula|tinawen]] ken dagiti [[perenial a mula|perenial]], dagiti [[agkalatkat]], babassit unay a mula, babassit a mula, ken dagiti bassit a [[kayo]]. Adu kadagiti dati a nawaya a henero a kas ti ''[[Lycopersicon]]'' (dagiti kamatis) ken ''[[Cyphomandra]]'' ket nairamandan iti ''Solanum'' a kas dagiti [[subhenero]] wenno dagiti [[seksion (botanika)|seksion]]. Isu a, ti henero ita nga aldaw ket aglaon kadagiti agarup a 1,500–2,000 a [[sebbangan]].

== Nagan ==
Ti kadawyan a nagan ket immuna idi nga inusar babaen ni [[Plinio ti Laklakay]] (23–79) para iti maysa a mula nga ammo pay a kas ''strychnos'', mabalin daytoy a ti ''S. nigrum''. Ti deribabasionna ket di nalawag, mabalin a nagtaud manipud iti balikas a [[Pagsasao a Latin|Latin]] iti ''sol'', a ti kayatna a sawen ket &quot;init&quot;, a mangibagbaga iti kasasaadna a kas mula iti init.  Ti sabali pay a posibilidad ket ti ramudna idi a ''solare'', a ti kayatna sawen ket &quot;agpabang-ar&quot;, wenno ''solamen'', a ti kayatna a sawen ket &quot;nam-ay&quot;, a mangibaga iti makabang-ar nga epekto no kanen ti mula.&lt;ref&gt;{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=2ndDtX-RjYkC | title = CRC World Dictionary of Plant Names | volume = 4 | first = U. | last = Quattrocchi | publisher = Taylor and Francis | location = USA | year = 2000 | isbn = 978-0-8493-2678-3 | page = 2058 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nightshade ==
Ti sebbangan a kadawyan a makunkuna a nightshade iti Amianan nga Amerika ken Britania ket ti ''[[Solanum dulcamara]]'', makunkuna pay a bittersweet wenno woody nightshade. Makasabidong dagiti bulong ken dagiti nalabbasit a berryna, ti aktibo a prinsipio ket ti [[solanine]], a pakaigapuanan dagiti panagkuyegyeg ken patay no makakaan iti adu.  Ti nangisit a nightshade (''[[Solanum nigrum|S. nigrum]]'') ket kadawyan pay a maikeddeng a makasabidong, ngem ti napno a naluom ken bulong ket linutluto ken sinidsida kadagiti dadduma a lugar. Ti makapatay a nightshade (''[[Atropa belladonna]]'') ket saan a henero ti ''Solanum'', ngem kameng ti pamilia ti Solanaceae.

== Dagiti makan nga apit ==
Kaaduan dagiti parte ti mula, a naipangpangruna dagiti berde aparte ken saan a naluom a bunga, ket makasabidong iti tattao (ngem saan met a kasta kadagiti ayup), ngem adu kadagiti sebbangan ket addaan kadagiti makan a parte, kas dagiti [[bunga]], [[bulong|bulbulong]], wenno dagiti bagas ti ramut. Adda dagiti tallo nga apit a naimuymuyong ken inap-apit a makan babaen ti tattao kadagiti napalabas a siglo, ken adun a naimuyongan iti sangalubongan :
* [[Kamatis]], ''S. lycopersicum''
** Dagiti karuay ti kamatis ket sagpaminsan a naimulmula manipud iti ''S. lycopersicum'' ken dagiti naatap a sebbangan ti kamatis a kas ti ''S. pimpinellifolium'', ''S. peruvianum'', ''S. cheesmanii'', ''S. galapagense'', ''S. chilense'', kdpy. (Dagiti kasta a karuay ket mairaman—dagiti dadduma—ti Bicentennial, Dwarf Italian, Epoch, Golden Sphere, Hawaii, Ida Red, Indigo Rose,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://extension.oregonstate.edu/gardening/purple-tomato-debuts-indigo-rose |title=Purple tomato debuts as ‘Indigo Rose’ &amp;#124; OSU Extension Service |publisher=Extension.oregonstate.edu |date= |accessdate=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; Kauai, Lanai, Marion, Maui, Molokai, Niihau, Oahu, Owyhee, Parma, Payette, Red Lode, Super Star, Surecrop, Tuckers Forcing, V 121, Vantage, Vetomold, and Waltham.)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cuke.hort.ncsu.edu/cucurbit/wehner/vegcult/ |title=Vegetable Cultivar Descriptions for North America &amp;#124; Cucurbit Breeding |publisher=Cuke.hort.ncsu.edu |date= |accessdate=2018-06-25}}&lt;/ref&gt;
* [[Potatas]], ''S. tuberosum'', ti maikapat a kaaduan nga apit ti makan.
* [[Tarong]] (ammo pay a kas brinjal wenno aubergine), ''S. melongena''

Dagiti sabali pay a sebbangan a rehional a nangruna nga apit a makan, a kas ti [[tarong ti Etiopia]] ken ti [[scarlet eggplant|gilo]] (''[[Solanum aethiopicum|S. aethiopicum]]''), [[naranjilla]] wenno lulo (''S. quitoense''), turkey berry (''[[Solanum torvum|S. torvum]]''), pepino (''[[Solanum muricatum|S. muricatum]]''), dagiti tallo a kamatis wenno [[tamarillo]] (''S. betaceum''), wenno dagiti &quot;[[bush tomato]]&quot; (dagiti nadumaduma a sebbangan ti [[Australia]]).

== Dagiti ornamental ==
Dagiti sebbangan a kaaduan a nakitkita iti panangimuyong a kas dagiti ornamental a mula ket dagiti sumaganad:-
*''[[Solanum aviculare|S. aviculare]]'' (masanas ti kangaroo)
*''[[Solanum capsicastrum|S. capsicastrum]]'' (palso a seresa ti Herusalem, seresa ti panaglalam-ek)
*''[[Solanum crispum|S. crispum]]'' (patatas-kayo ti Chile)
*''[[Solanum laciniatum|S. laciniatum]]'' (mansanas ti kangaroo)
*''[[Solanum laxum|S. laxum]]'' (potato vine)
*''[[Solanum pseudocapsicum|S. pseudocapsicum]]'' (seresa ti Paskua, seresa ti panaglalam-ek)
*''[[Solanum rantonnetii|S. rantonnetii]]'' (blue potato bush)
*''[[Solanum seaforthianum|S. seaforthianum]]'' (Italiano a hasmin, St. Vincent lilac)
*''[[Solanum wendlandii|S. wendlandii]]'' (sabong ti paradiso, agkalatkat a patatas)&lt;ref name=RHSAZ&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;

== Agas ==
Dagiti pannakasabidong a mainaig kadagiti sumagmamano a sebbangan ti ''Solanum'' ket adu dagitoy ket mabalinda makapatay. Nupay kasta, adda dagiti nadumaduma a sebbangan a lokal nga inus-usar a kas agas, a naipangpangruna dagiti patneng a tattao a nabayagen a nagus-usar kadagitoy.

== Ekolohia ==
Naus-usar dagiti sebbangan ti ''Solanum'' a kas makan a mula babaen ti [[alimbubudo]] kadagiti sumagmamano a sebbangan ti [[Lepidoptera]]  (dagiti [[kulibangbang]] ken dagiti [[burbur]]).

== Sistematika ==
Ti henero ket pinundar babaen ni [[Carl Linnaeus]] idi 1753.&lt;ref name=usda2006&gt;{{cite web | title = Solanum Phylogeny | url = http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/solanaceaesource/taxonomy/phylogeny/index.jsp | work = Solanaceae Source | publisher = Natural History Museum | accessdate = 2009-11-01 }}&lt;/ref&gt; Problematiko dagiti subdibisionna, ngem nagin-inut a nakaala iti konsenso.

Ti sumaganad a listaan ket probisional a listaan dagiti tradisional a subdibision ti henero, a maikuyog kadagiti sumagmamano a nadayeg a sebbangan.&lt;ref name = usda2006 /&gt; Adu kadagiti [[subhenero]] ken dagiti [[seksion (botanika)|seksion]] ket mabalin a saan nga umiso; probisionalda maus-usar ditoy gapu ta ti [[pilohenio]] iti daytoy a henero ket saan pay a napno a nasolbar ken adu dagiti sebbangan ti napategan manen.

Ti [[kladistiko]] a panagusig iti datos ti [[panagsasaruno ti DNA]] ket mangisingasing a dagiti agdama a subdibision ken dagiti pannakairanngo ket kaaduanda nga imbalido. Ad-adu komapay dagiti subhenero a mabigbigan, a ti ''Leptostemonum'' laeng iti agdama ti mabalin a nalawag a mabingbingay kadagiti seksion. Iti naipangruna, daytoy ket mangiraman a kas nangruna a taudan dagiti nadumaduma a kameng dagiti tradisional a seksion ti ''Cyphomandropsis'' ken ti daan a henero ti ''[[Cyphomandra]]''.&lt;ref name=grin /&gt;

=== Subhenro ti ''Bassovia'' ===
'''Seksion ti ''Allophylla'''''
* ''[[Solanum granuloso-leprosum]]''
'''Seksion ti ''Cyphomandropsis'''''
* ''[[Solanum glaucophyllum]]'' &lt;small&gt;Desf.&lt;/small&gt; – [[Waxy-leaved nightshade]]&lt;!-- = S. glaucum, S. malacoxylon --&gt;
'''Seksion ti ''Pachyphylla'''''
* ''[[Tamarillo|Solanum betaceum]]'' &lt;small&gt;Cav.&lt;/small&gt; – Tamarillo
* ''[[Solanum exiguum]]''
* ''[[Solanum roseum]]''

=== Subhenero ti ''Leptostemonum'' ===
[[Papeles:Solanum palinacanthum.jpg|thumb|''[[Solanum palinacanthum]]'']]
[[Papeles:Solanum atropurpureum fruits.jpg|thumb|Bunga ti [[Lima-minutos a mula]] (''[[Solanum atropurpureum|S. atropurpureum]]'')]]
[[Papeles:Starr 020913-0042 Solanum robustum.jpg|thumb|Sabsabong ti [[Shrubby nightshade]] (''[[Solanum robustum|S. robustum]]'')]]
[[Papeles:Starr 980529-4264 Solanum wendlandii.jpg|thumb|Sabsabong ti [[Giant potatocreeper]] (''[[Solanum wendlandii|S. wendlandii]]'')]]
[[Papeles:Solanum pyracanthum 05 ies.jpg|thumb|Bunga ti [[Porcupine tomato]] (''[[Solanum pyracanthum|S. pyracanthum]]'')]]
'''Seksion ti ''Acanthophora'''''
* ''[[Solanum aculeatissimum]]'' &lt;small&gt;Jacq.&lt;/small&gt; – [[Indian nightshade]]&lt;!-- = S. khasianum --&gt;
* ''[[Solanum atropurpureum]]'' &lt;small&gt;Schrank&lt;/small&gt; – [[Lima-minutos a mula]]
* ''[[Solanum capsicoides]]'' – [[Cockroach berry]], ''polohauaiʻi'' ([[Pagsasao a Polinesio|Polinesio]])
* ''[[Solanum mammosum]]'' – [[Nipplefruit]], buga a suso, suso ti nuang, &quot;[[Solanum mammosum|mansans ti Sodom]]&quot;
* ''[[Solanum palinacanthum]]'' &lt;small&gt;[[Michel Félix Dunal|Dunal]]&lt;/small&gt;&lt;!-- Revista Brasileira de Ornitologia 14 (3) 285-287 --&gt;
* ''[[Solanum viarum]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – Tropical soda apple
'''Seksion ti ''Androceras''''': 12 spp.&lt;ref&gt;{{Cite journal|jstor = 2418419|title = Allozyme Variation and Evolution in Solanum Section Androceras|journal = Systematic Botany|volume = 4|issue = 3|pages = 203|last1 = Whalen|first1 = Michael D|doi = 10.2307/2418419|year = 1979}}&lt;/ref&gt;
* Serye ti ''Androceras''
* Serye ti ''Violaceiflorum''
* Serye ti ''Pacificum''
'''Seksion ti ''Anisantherum'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Campanulata'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Crinitum'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Croatianum'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Erythrotrichum'''''
* ''[[Solanum robustum]]'' &lt;small&gt;H.L.Wendl.&lt;/small&gt; – [[Shrubby nightshade]]
'''Seksion ti ''Graciliflorum'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Herposolanum'''''
* ''[[Solanum wendlandii]]'' &lt;small&gt;Hook.f.&lt;/small&gt; – [[Giant potatocreeper]]
'''Seksion ti ''Irenosolanum'''''
* ''[[Solanum incompletum]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – ''Pōpolo kū mai''&lt;!-- &quot;imcompletum&quot; is lapsus --&gt; ([[Hawaii|Hawaiʻi]])
* ''[[Solanum nelsonii]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – Nelson's horsenettle, ''ʻĀkia'' (Hawaiʻi)
* ''[[Solanum sandwicense]]'' &lt;small&gt;Hook. &amp; Arn.&lt;/small&gt; – [[Hawaiian horsenettle]], ''Pōpoloʻaiakeakua'' ([[Oahu|Oʻahu]], [[Kauai|Kauaʻi]])
'''Seksion ti ''Ischyracanthum'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Lasiocarpa'''''
* ''[[Solanum lasiocarpum]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum pseudolulo]]'' – ''lulo de perro'' (Colombia)
* ''[[Solanum quitoense]]'' – ''[[lulo]]'' ([[Colombia]]), ''naranjilla'' ([[Ecuador]])
* ''[[Solanum sessiliflorum]]'' – [[Cocona]]
'''Seksion ti ''Melongena'''''
* ''[[Solanum aculeastrum]]'' – [[Soda apple]], sodaapple nightshade, goat apple, poison apple, &quot;[[bitter-apple]]&quot;
* ''[[Solanum campechiense]]'' – [[Redberry nightshade]]
* ''[[Solanum carolinense]]''  – [[Carolina horsenettle]], radical weed, sand brier, devil's tomato, &quot;[[bull nettle]]&quot;, &quot;[[Solanum carolinense|tread-softly]]&quot;, &quot;[[Solanum carolinense|apple of Sodom]]&quot;, &quot;[[wild tomato]]&quot; ([[southeastern United States]])
* ''[[Solanum citrullifolium]]'' &lt;small&gt;A.Braun&lt;/small&gt; – Watermelon nightshade (akin-abagatan nga [[Estados Unidos]])
* ''[[Solanum dimidiatum]]'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt; – [[Torrey's nightshade]]
* ''[[Solanum elaeagnifolium]]'' – [[Silver-leaved nightshade]], prairie berry, silverleaf nettle, white horsenettle, silver nightshade, &quot;[[bull-nettle]]&quot;, &quot;trompillo&quot; (Espaniol); Silver-leaf bitter-apple, ''satansbos'' (Abagatan nga Aprika)
* ''[[Solanum heterodoxum]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – [[Melon-leaved nightshade]]
* ''[[Solanum incanum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum linnaeanum]]'' – [[Devil's apple]], &quot;[[Solanum linnaeanum|apple of Sodom]]&quot;
* ''[[Solanum macrocarpon]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum marginatum]]'' &lt;small&gt;L.f.&lt;/small&gt; – [[White-margined nightshade]]
* ''[[Solanum melongena]]'' – [[Eggplant]], aubergine (mairaman ti ''S. ovigerum'')
* ''[[Solanum rostratum]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – Buffalo bur, Texas thistle
* ''[[Solanum sisymbriifolium]]'' &lt;small&gt;[[Jean-Baptiste Lamarck|Lam.]]&lt;/small&gt; – [[Sticky nightshade]], fire-and-ice
* ''[[Solanum virginianum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;&lt;!-- = S. surattense --&gt;
'''Seksion ti ''Micracantha'''''
* ''[[Solanum jamaicense]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; – [[Jamaican nightshade]]
* ''[[Solanum lanceifolium]]'' &lt;small&gt;Jacq.&lt;/small&gt; – [[Lance-leaved nightshade]]
* ''[[Solanum tampicense]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – [[Wetland nightshade]]
'''Seksion ti ''Monodolichopus'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Nycterium'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Oliganthes'''''
* ''[[Solanum aethiopicum]]'' – [[Ethiopian eggplant]], nakati, mock tomato, Ethiopian nightshade; including ''S. gilo'' ([[scarlet eggplant]], Gilo or ''jiló'')
* ''[[Solanum centrale]]'' – [[Australian desert raisin]], bush raisin, bush sultana, &quot;[[bush tomato]]&quot;, ''akatjurra'' ([[Alyawarre]]),  ''kampurarpa'' ([[Pitjantjatjara language|Pitjantjatjara]]), ''merne akatyerre'' ([[Arrernte language|Arrernte]]), ''kutjera''
* ''[[Solanum cleistogamum]]'' – &quot;[[bush tomato]]&quot;, ''merne mwanyerne'' (Arrernte)
* ''[[Solanum ellipticum]]'' – [[Potato bush]], &quot;[[bush tomato]]&quot;
* ''[[Solanum pyracanthos]]'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt; – [[Porcupine tomato]], [[Devil's Thorn]]&lt;!-- = S. pyracanthos, = S. pyracanthum --&gt;
* ''[[Solanum quadriloculatum]]'' &lt;small&gt;F.Muell.&lt;/small&gt; – &quot;[[bush tomato]]&quot;, &quot;[[wild tomato]]&quot; (Australia)
'''Seksion ti ''Persicariae'''''
* ''[[Solanum bahamense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; – Bahama nightshade, canker berry, ''berengena de playa''
* ''[[Solanum ensifolium]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – Erubia
'''Seksion ti ''Polytrichum'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Pugiunculifera'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Somalanum'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Torva'''''
* ''[[Solanum asteropilodes]]''
* ''[[Solanum chrysotrichum]]'' &lt;small&gt;Schltdl.&lt;/small&gt; – [[Giant devil's-fig]]
* ''[[Solanum lanceolatum]]'' – [[Orangeberry nightshade]]
* ''[[Solanum paniculatum]]'' – [[Jurubeba]]
* ''[[Solanum torvum]]'' – Turkey berry, devil's fig, prickly nightshade, shoo-shoo bush, wild eggplant, pea eggplant

=== Subhenero ti ''Lyciosolanum'' ===
* ''[[Solanum guineense]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;

=== Subhenero ti ''Solanum sensu stricto'' ===
[[Papeles:Solanum erianthum Don W IMG 1621.jpg|thumb|right|''[[Solanum erianthum]]'']]
[[Papeles:Solanum jasminoides1.jpg|thumb|right|[[Jasmine nightshade]] (sabsabong ti ''[[Solanum laxum|S. laxum]]'')]]
[[Papeles:Lycopersicon pimpinellifolium1.jpg|thumb|right|Bunga it [[Currant tomato]] (''S. pimpinellifolium'')]]
[[Papeles:Andean black potato 2.JPG|thumb|Nangisit a [[patatas]] ti [[Andes]] (''S. tuberosum'')|alt=]]
[[Papeles:Solanum torvum 3.jpg|thumb|right|Sabsabong ti [[Turkey berry]] (''S. torvum'')]]
[[Papeles:Solanum villosum 01-10-2005 11.10.56.JPG|thumb|right|Bunga ti [[Yellow nightshade]] (''[[Solanum villosum|S. villosum]]'')]]
'''Seksion ti ''Afrosolanum'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Anarrhichomenum'''''
* ''[[Solanum baretiae]]''&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tepe | first1 = E. J. | last2 = Ridley | first2 = G. | last3 = Bohs | first3 = L. | title = A new species of Solanum named for Jeanne Baret, an overlooked contributor to the history of botany | journal = PhytoKeys | year = 2012 | volume = 2012 | issue = 8 | pages = 37–47 | doi = 10.3897/phytokeys.8.2101 | pmc = 3254248 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3254248/pdf/PhytoKeys-008-037.pdf | format = PDF | pmid=22287929}}&lt;/ref&gt;
'''Seksion ti ''Archaesolanum'''''
* ''[[Solanum aviculare]]'' – [[Poroporo]] (New Zealand), kangaroo apple (Australia)
'''Seksion ti ''Basarthrum'''''
* ''[[Solanum catilliflorum]]''&lt;ref name=&quot;AndersonMartine2006&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Anderson | first1 = G. J. | last2 = Martine | first2 = C. T. | last3 = Prohens | first3 = J. | last4 = Nuez | first4 = F. | title =''Solanum perlongistylum'' and ''S. catilliflorum'', New Endemic Peruvian Species of Solanum, Section Basarthrum, Are Close Relatives of the Domesticated Pepino, ''S. muricatum'' | journal = Novon: A Journal for Botanical Nomenclature | volume = 16 | issue = 2 | year = 2006 | pages = 161–167 | issn = 1055-3177 | doi = 10.3417/1055-3177(2006)16[161:SPASCN]2.0.CO;2 }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Solanum muricatum]]'' – Pepino dulce, pepino melon, melon pear, &quot;pepino&quot;, &quot;tree melon&quot;
* ''[[Solanum perlongistylum]]''&lt;ref name=&quot;AndersonMartine2006&quot; /&gt;
* ''[[Solanum tergosericeum]]''&lt;ref name=ochoa&gt;{{cite journal | author = Ochoa, C. M. | title = ''Solanum tergosericeum'' (Solanaceae sect. Basarthrum): A new species from Peru | journal = Phytologia | year = 2006 | volume = 88 | issue = 2 | pages = 212–215 | url = http://www.phytologia.org/Phytologia%20PDFs/88%282%29pdfFiles/88%282%29212-215Ochoa.pdf | access-date = 2019-02-08 | archive-date = 2012-03-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120305221930/http://www.phytologia.org/Phytologia%20PDFs/88(2)pdfFiles/88(2)212-215Ochoa.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
'''Seksion ti ''Benderianum'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Brevantherum'''''
* ''[[Solanum bullatum]]''
* ''[[Solanum erianthum]]'' &lt;small&gt;D.Don&lt;/small&gt; – Potato tree, &quot;mullein nightshade&quot;
* ''[[Solanum mauritianum]]'' – [[Woolly nightshade]], ear-leaved nightshade, flannel weed, bugweed, tobacco weed, kerosene plant, &quot;wild tobacco&quot; (Australia)
* [[Solanum evolvuloides]]
'''Seksion ti ''Dulcamara'''''
* ''[[Solanum crispum]]'' – Chilean potato vine, Chilean nightshade, Chilean potato tree
* ''[[Solanum dulcamara]]'' – Bittersweet
* ''[[Solanum imbaburense]]''
* ''[[Solanum laxum]]'' &lt;small&gt;Spreng.&lt;/small&gt; – [[Jasmine nightshade]]&lt;!-- = S. jasminoides --&gt;
* ''[[Solanum leiophyllum]]''
* ''[[Solanum seaforthianum]]'' &lt;small&gt;Andrews&lt;/small&gt; – [[Brazilian nightshade]]
* ''[[Solanum triquetrum]]'' &lt;small&gt;Cav.&lt;/small&gt; – [[Texas nightshade]]
* ''[[Solanum wallacei]]'' – [[Wallace's nightshade]], Catalina nightshade, Clokey's nightshade, &quot;[[wild tomato]]&quot; (mairaman ti ''S. clokeyi'')
* ''[[Solanum xanti]]'' – Purple nightshade, San Diego nightshade
'''Seksion ti ''Herpystichum'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Holophylla'''''
* ''[[Solanum diphyllum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; – Twin-leaved nightshade
* ''[[Jerusalem cherry|Solanum pseudocapsicum]]'' – Jerusalem cherry, Madeira winter cherry, &quot;winter cherry&quot; (mairaman ti ''S. capsicastrum'')
* ''[[Solanum pseudoquina]]'' (including ''S. inaequale'' &lt;small&gt;Vell.&lt;/small&gt;)
'''Seksion ti ''Juglandifolia'''''
* ''[[Solanum juglandifolium]]''
* ''[[Solanum ochranthum]]''
'''Seksion ti ''Lemurisolanum'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Lycopersicoides'''''
* ''[[Solanum lycopersicoides]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – [[Peruvian wolfpeach]]
* ''[[Solanum sitiens]]''
'''Seksion ti ''Lycopersicon'''''

* ''[[Solanum arcanum]]'' &lt;small&gt;Peralta&lt;/small&gt; – &quot;[[wild tomato]]&quot;
* ''[[Solanum chilense]]''
* ''[[Solanum corneliomulleri]]''
* ''[[Solanum huaylasense]]'' &lt;small&gt;Peralta&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum peruvianum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; – [[Peruvian nightshade]], &quot;[[wild tomato]]&quot;
* ''[[Solanum cheesmaniae]]'' &lt;small&gt;(L.Riley) Fosberg&lt;/small&gt;&lt;!-- Systemat.Biodivers.1:29 --&gt;
* ''[[Solanum chmielewskii]]''
* ''[[Solanum galapagense]]'' &lt;small&gt;S.C.Darwin &amp; Peralta&lt;/small&gt;&lt;!-- Systemat.Biodivers.1:29 --&gt;
* ''[[Solanum habrochaites]]''
* ''[[Tomato|Solanum lycopersicum]]'' – Tomato
* ''[[Solanum neorickii]]''
* ''[[Solanum pennelli]]''
* ''[[Solanum pimpinellifolium]]'' – [[Currant tomato]]

'''Seksion ti ''Macronesiotes'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Normania'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Petota'''''&lt;!-- subsections Estolonifera and Potatoe --&gt;
* ''[[Solanum albornozii]]''
* ''[[Solanum bulbocastanum]]'' – [[Ornamental nightshade]]
* ''[[Solanum bukasovii]]'' &lt;small&gt;Juz. ex Rybin&lt;/small&gt;&lt;!--  =? S. canasense --&gt;
* ''[[Solanum burtonii]]''
* ''[[Solanum cardiophyllum]]'' – [[Heart-leaved nightshade]]
* ''[[Solanum chilliasense]]''
* ''[[Solanum commersonii]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – [[Commerson's nightshade]]
* ''[[Solanum demissum]]'' &lt;small&gt;Lindl.&lt;/small&gt; – [[Dwarf wild potato]]
* ''[[Solanum jamesii]]'' – Naatap a patatas
* ''[[Solanum minutifoliolum]]''
* ''[[Solanum paucijugum]]''
* ''[[Solanum phureja]]'' &lt;small&gt;Juz. &amp; Bukasov&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum pinnatisectum]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – [[Tansy-leaved nightshade]]
* ''[[Solanum regularifolium]]''
* ''[[Solanum stoloniferum]]'' &lt;small&gt;Schltdl.&lt;/small&gt; – [[Tigna potato]], Fendler's horsenettle
* ''[[Solanum stenotomum]]'' (mairaman ti ''S. goniocalyx'')
* ''[[Solanum ternatum]]'' (mairaman ti ''S. ternifolium'')
* ''[[Potato|Solanum tuberosum]]'' – Patatas
'''Seksion ti ''Pteroidea'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Quadrangulare'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Regmandra'''''&lt;br /&gt;
'''Seksion ti ''Solanum'''''
* ''[[Solanum adscendens]]'' &lt;small&gt;Sendtner&lt;/small&gt; – Sonoita nightshade ([[Americas]])
* ''[[Solanum americanum]]'' &lt;small&gt;[[Philip Miller|Mill.]]&lt;/small&gt; – American nightshade, American black nightshade, glossy nightshade ([[Kaamerikaan]], [[Hawaii|Hawaiʻi]])
* ''[[Solanum chenopodioides]]'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt; – [[Goosefoot nightshade]], slender nightshade (mairaman ti ''S. gracilius'')
* ''[[Solanum douglasii]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – [[Green-spotted nightshade]]
* ''[[Solanum interius]]'' &lt;small&gt;Rydb.&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum nigrescens]]'' &lt;small&gt;M.Martens &amp; Galeotti&lt;/small&gt; – [[Divine nightshade]]
* ''[[Solanum nigrum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; – [[Europeano a nnagisit a nightshade]], &quot;[[nangisit a nightshade]]&quot;
*  S. nigrum guineense- &quot;Garden Huckleberry&quot;
* ''[[Solanum pseudogracile]]'' &lt;small&gt;Heiser&lt;/small&gt; – [[Glowing nightshade]]
* ''[[Solanum ptychanthum]]'' – [[West Indian nightshade]], Eastern black nightshade
* ''[[Solanum retroflexum]]'' – [[Wonderberry]], sunberry
* ''[[Solanum sarrachoides]]'' – Hairy nightshade
* ''[[Solanum scabrum]]''  &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; – [[Garden huckleberry]]
* ''[[Solanum triflorum]]'' &lt;small&gt;Nutt.&lt;/small&gt; – [[Cut-leaved nightshade]]
* ''[[Solanum villosum]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; – [[Yellow nightshade]]

=== Dagiti dadduma pay a nadayeg a sebbangan ===
[[Papeles:Solanum furcatum I.JPG|thumb|right|[[Forked nightshade]] (''S. furcatum'')]]
[[Papeles:Solanum umbelliferum Bluewitch.jpg|thumb|right|Sabsabong ti [[Bluewitch nightshade]] (''S. umbelliferum'')]]
* ''[[Solanum amygdalifolium]]'' &lt;small&gt;Steud.&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum bellum]]''
* ''[[Solanum cajanumense]]''
* ''[[Solanum chimborazense]]''
* ''[[Solanum chrysasteroides]]''
* ''[[Solanum cinnamomeum]]''
* ''[[Solanum conocarpum]]'' &lt;small&gt;Rich. ex Dunal&lt;/small&gt; – [[Marron bacoba]]
* ''[[Solanum cowiei]]'' &lt;small&gt;Martine&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum cremastanthemum]]''
* ''[[Solanum davisense]]'' &lt;small&gt;Whalen&lt;/small&gt; – [[Davis' horsenettle]]&lt;!-- &quot;davisensen&quot; is lapsus --&gt;
* ''[[Solanum densepilosulum]]''
* ''[[Solanum donianum]]'' &lt;small&gt;Walp.&lt;/small&gt; – [[Mullein nightshade]]
* ''[[Solanum dolichorhachis]]''
* ''[[Solanum fallax]]''
* ''[[Solanum ferox]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; – [[Hairy-fruited eggplant]], [[Thai hairy-fruited eggplant]]
* ''[[Solanum fortunense]]''
* ''[[Solanum furcatum]]'' – [[Forked nightshade]]
* ''[[Solanum glabratum]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt;&lt;!-- = S. bahamense Forssk. --&gt;
* ''[[Solanum haleakalaense]]'' &lt;small&gt;H.St.John&lt;/small&gt;&lt;!-- &quot;haleakalense&quot; is lapsus --&gt;
* ''[[Solanum hindsianum]]'' &lt;small&gt;Benth.&lt;/small&gt; – [[Hinds' nightshade]]
* ''[[Solanum hypermegethes]]''
* ''[[Solanum hypocalycosarcum]]''
* ''[[Solanum interandinum]]''
* ''[[Solanum latiflorum]]''
* ''[[Solanum leucodendron]]''
* ''[[Solanum lumholtzianum]]'' &lt;small&gt;Bartlett&lt;/small&gt; – [[Sonoran nightshade]]
* ''[[Solanum luteoalbum]]'' (including ''S. semicoalitum'')
* ''[[Solanum lycocarpum]]'' – [[Wolf apple]], ''fruta-de-lobo, lobeira'' (Brazil)
* ''[[Solanum melissarum]]'' &lt;small&gt;Bohs&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum nudum]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – [[Forest nightshade]]
* ''[[Solanum ovum-fringillae]]''
* ''[[Solanum paralum]]''
* ''[[Solanum parishii]]'' &lt;small&gt;A.Heller&lt;/small&gt; – [[Parish's nightshade]]
* ''[[Solanum physalifolium]]'' &lt;small&gt;Rusby&lt;/small&gt;&lt;!-- = S. nitidibaccatum f. integrifolium Blom. BiolConserv137:248. --&gt;
* ''[[Solanum pinetorum]]''
* ''[[Solanum polygamum]]'' &lt;small&gt;Vahl&lt;/small&gt; – [[Cakalaka berry]]
* ''[[Solanum pyrifolium]]'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum pubescens]]'' &lt;small&gt;Willd.&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum riedlei]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – [[Riedle's nightshade]]
* ''[[Solanum rudepannum]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt;&lt;!-- = S. fendleri Van Heurck &amp; Müll.Arg., = S. torvum var. fructipendulum Sendtn. in Mart., = S. torvum var. ochraceo-ferrugineum Dunal in DC. --&gt;
* ''[[Solanum rugosum]]'' &lt;small&gt;Dunal&lt;/small&gt; – ''[[tabacon aspero]]''
* ''[[Solanum sibundoyense]]''
* ''[[Solanum sodiroi]]'' (including ''S. carchiense'')
* ''[[Solanum sycocarpum]]''
* ''[[Solanum tenuipes]]'' &lt;small&gt;Bartlett&lt;/small&gt; – [[Fancy nightshade]]
* ''[[Solanum tobagense]]''
* ''[[Solanum trilobatum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum umbelliferum]]'' – [[Bluewitch nightshade]]
* ''[[Solanum verrogeneum]]'' &lt;small&gt;Berengena&lt;/small&gt;
* ''[[Solanum violaceum]]'' &lt;small&gt;Ortega&lt;/small&gt;&lt;!-- = S. racemosum Noronha, = Solanum nelsonii Zipp. ex Span. --&gt;
* ''[[Solanum viride]]'' &lt;small&gt;Spreng.&lt;/small&gt; – Green Nightshade&lt;!--  [[Cultivar]] from Fiji: ''[[Solanum anthropophagorum]]'' &lt;small&gt;Seem.&lt;/small&gt; --&gt;
* ''[[Solanum woodburyi]]'' &lt;small&gt;Howard&lt;/small&gt; – [[Woodbury's nightshade]]

=== Dati a naikabil ditoy ===
[[Papeles:Lycianthes rantonnei.jpg|thumb|right|Ti ''[[Lycianthes rantonnetii]]'' ken dagiti [[Conspecificity|congenerna]] ken masansanda idi a naikabil iti ''Solanum'']]
Adda dagiti sumagmamano a mula kadagiti sabali a henero ket dati a naikabil iti ''Solanum'':
* ''[[Chamaesaracha coronopus]]'' (kas ''S. coronopus'')
* ''[[Lycianthes biflora]]'' (kas ''S. multifidum'' &lt;small&gt;Buch.-Ham. ex D.Don&lt;/small&gt;)
* ''[[Lycianthes denticulata]]'' (kas ''S. gouakai'' var. ''angustifolium'' ken var. ''latifolium'')
* ''[[Lycianthes lycioides]]'' (kas ''S. lycioides'' var. ''angustifolium'')
* ''[[Lycianthes mociniana]]'' (kas ''S. uniflorum'' &lt;small&gt;Dunal in Poir.&lt;/small&gt; ken ''S. uniflorum'' &lt;small&gt;Sessé &amp; Moc.&lt;/small&gt;)
* ''[[Lycianthes rantonnetii]]'' (kas ''S. rantonnetii'', ''S. urbanum'' var. ''ovatifolium'' ken var. ''typicum'')
* Dagiti di naikeddeng a sebbangan ti ''[[Lycianthes]]'' ket naibagbaga kadagiti nagan a kas ti ''[[Solanum chrysophyllum|S. chrysophyllum]]'', ''S. ciliatum'' &lt;small&gt;Blume ex Miq.&lt;/small&gt;, ''S. corniculatum'' &lt;small&gt;Hiern&lt;/small&gt;, ''[[Solanum lanuginosum|S. lanuginosum]]'', ''[[Solanum loxense|S. loxense]]'', ''[[Solanum mucronatum|S. mucronatum]]'', ''S. retrofractum'' var. ''acuminatum'', ''S. violaceum'' &lt;small&gt;Blume&lt;/small&gt;, ''S. violifolium'' f. ''typicum'', ''S. virgatum'' notst ''β albiflorum'', ''S. uniflorum'' &lt;small&gt;Lag.&lt;/small&gt; or ''S. uniflorum'' var. ''berterianum''.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
{{Wikispecies-inline}}

{{Taxonbar|from=Q146555}}

[[Kategoria:Solanum| ]]
[[Kategoria:Makaagas a mulmula]]</text>
      <sha1>8oi6g0r8prg4e3gq0jjhavoe2u0ss9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malvaceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57399</id>
    <revision>
      <id>406235</id>
      <parentid>399205</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15720" sha1="7bvgk84vw12i107vla29ffkaz6m2d0e" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| image = Malva parviflora small.jpg
| image_caption = ''[[Malva parviflora]]''
| taxon = Malvaceae
| authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]]&lt;ref name=APGIII2009&gt;{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x/pdf | format= PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x }}&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = Dagiti subpamilia
| subdivision =
* [[Bombacoideae]]
* [[Brownlowioideae]]
* [[Byttnerioideae]]
* [[Dombeyoideae]]
* [[Grewioideae]]
* [[Helicteroideae]]
* [[Malvoideae]]
* [[Sterculioideae]]
* [[Tilioideae]]
| synonyms = 
*Bombacaceae {{Au|Kunth}}
*Brownlowiaceae {{Au|Cheek}}
*Byttneriaceae {{Au|R.Br.}}
*Dombeyaceae {{Au|Kunth}}
*Durionaceae {{Au|Cheek}}
*Helicteraceae {{Au|J.Agardh}}
*Hermanniaceae {{Au|Marquis}}
*Hibiscaceae {{Au|J.Agardh}}
*Lasiopetalaceae {{Au|Rchb.}}
*Melochiaceae {{Au|J.Agardh}}
*Pentapetaceae {{Au|Bercht. &amp; J.Presl}}
*Philippodendraceae {{Au|A.Juss.}}
*Plagianthaceae {{Au|J.Agardh}}
*Sparmanniaceae {{Au|J.Agardh}}
*Sterculiaceae {{Au|Vent.}}
*Theobromataceae {{Au|J.Agardh}}
*Tiliaceae {{Au|Juss.}}
| synonyms_ref = &lt;ref name=GRIN&gt;{{cite web | url = https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomyfamily.aspx?id=688 | title = Family: Malvaceae | work = Germplasm Resources Information Network (GRIN) [Online Database] | publisher = United States Department of Agriculture Agricultural Research Service, Beltsville, Maryland | date = 17 Enero 2017 | accessdate = 7 Hunio 2017 | archive-date = 2016-01-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160126114430/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomyfamily.aspx?id=688 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''Malvaceae''', wenno dagiti '''malba''', ket ti pamilia dagiti [[agsabsabong a mula]] a nakarkulo nga aglaon kadagiti 244 a henero nga agraman kadagiti 4225 nga ammo a sebbangan.&lt;ref name=&quot;Christenhusz-Byng2016&quot;&gt;{{cite journal |author1=Christenhusz, M. J. M. |author2=Byng, J. W. | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;APW&quot; /&gt; Nasayaat nga ammo a kamkameng iti nangruna iti ekonomia ket mangiraman ti [[okra]], [[kapas]], [[Theobroma cacao|kakaw]] ken [[durian]]. Adda pay dagiti sumagmamano a henero nga aglaon kadagiti ammo nga ornamental, a kas ti ''Alcea'' (hollyhock), ''[[Malva]]'' (malba) ken ti ''[[Lavatera]]'' (malba a kayo). Dagiti kadakkelan a henero iti termino ti bilang dagiti sebbangan ket mairaman ti ''[[Hibiscus|gumamela]]'' (300 a sebbangan), ''[[Sterculia]]'' (250 a sebbangan), ''[[Dombeya]]'' (250 a sebbangan), ''[[Pavonia (mula)|Pavonia]]'' (200 a sebbangan) ken ti ''[[Sida (mula)|Sida]]'' (200 a sebbangan).&lt;ref name=&quot;Judd&quot;&gt;{{cite book |author=Judd, W. S.|author2=C. S. Campbell |author3= E. A. Kellogg |author4= P. F. Stevens |author5= M. J. Donoghue |title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach |url=https://archive.org/details/plantsystematics0000unse|year=2008 |edition=third |isbn= 978-0-87893-407-2}}&lt;/ref&gt;

== Taksonomia ken nomenkatura ==
Kontrobersial ti panangigawid ti Malvaceae. Ti tradisional a Malvaceae ''[[sensu stricto]]'' ket buklen dagiti agpapada unay ken kladistiko a [[Monopili|monopiletiko]] a grupo. Ti sabali pay a nangruna panangigawid, ti Malvaceae ''[[sensu lato]]'', ket ad-adun a kaudian a naipalawag iti batayan dagiti molekular a pamay-an ket nakaipakita kadagiti kadawyan a mabigbigan a pamilia ti [[Bombacaceae]], [[Tiliaceae]],ken [[Sterculiaceae]], a kankanyonen a naikeddeng nga asideg a maikuyog iti Malvaceae ''s.s.'', ket saan dagitoy a monopiletiko a grupo. Isu a, ti Malvaceae ket mabalin a maipadakkel a mangiraman amin kadagitoy a pamilia tapno mangbukel ti monopiletiko a grupo. Ti panagampon iti daytoy a panangigawid, mangitipon ti Malvaceae iti maysa a dakdakkel a bilang dagiti henero.

=== Dagiti subpamilia ===
Daytoy nga artikulo ket naibatay iti maikadua a panangigawid , kas inpresenta babaen ti [[Angiosperm Phylogeny Website]].&lt;ref name=&quot;APW&quot;&gt;{{cite web |title=Angiosperm Phylogeny Website |url=http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/ |accessdate=15 Hulio 2014}}&lt;/ref&gt; Buklen ti Malvaceae ''s.l.'' (kalpasan daytoy ket simple laeng a &quot;Malvaceae&quot;) dagiti siam a subpamilia. Maipakita ti maysa a tentatibo a [[kladograma]] ti pamilia dita baba. Mangibaga ti diamante ti saan a nasayaat a nasuportaran a pannakaisanga (&lt;80%).

{{klado|style=font-size:80%;line-height:75%|1=
{{klado
|1={{klado
|1='''[[Byttnerioideae]]''': 26 a henero, 650 a sebbangan, pan-tropikal, naipangpangruna idiay [[Abagatan nga Amerika]]
|2='''[[Grewioideae]]''': 25 genera, 770 species, pan-tropical
}}|label2=♦|2={{klado
|1='''[[Sterculioideae]]''': 12 a henero, 430 a sebbangan, pan-tropikal
|2='''[[Tilioideae]]''': tallo a henero, 50 a sebbangan, dagiti akin-amianan a [[kalalainganna a klima|temperado a rehion]] ken [[Tengnga nga Amerika]]
|3='''[[Dombeyoideae]]''': agarup a 20 a henero, agarup a 380 a sebbangan, palaeo-tropikal, a naipangpangruna idiay [[Madagascar]] ken [[Mascarenes]]
|4='''[[Brownlowioideae]]''': walo a henero, agarup a 70 a sebbangan, naipangpangruna iti palaeo-tropikal
|5='''[[Helicteroideae]]''': walo aginggana iti 12 a henero, 10 aginggana dagiti 90 a sebbangan, tropikal, naipangpangruna idiay [[Abagatan a daya nga Asia]]
|label6=♦|6={{klado
|1='''[[Malvoideae]]''': 78 a henero, 1,670 a sebbangan, temperado aginggana iti tropikal
|2='''[[Bombacoideae]]''': 12 a henero, 120 a sebbangan, tropikal, naipangpangruna idiay [[Aprika]] ken [[Kaamerikaan|Amerika]]
}}}}}}}}

Nangruna nga ibaga a dagiti pagbaetan a pannakaikabagian dagitoy a subpamilia ket mabalin a saan a nasayaat a nasuportaran wenno gangani a kompleto a nalemmeng.  Adda dagiti agtulytuloy a di pagkikinnaawatan kadagiti husto a panangigawid kadagitoy a subpamilia, mairaman ti preserbasion ti pamilia, ti Bombacaceae.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Refaat|first=J|date=2012|title=Bombacaceae: A phytochemical review|url=|journal=Pharmaceutical Biology|volume=51|issue=1|pages=100–130|via=|doi=10.3109/13880209.2012.698286|pmid=22974340}}&lt;/ref&gt; Ti panangigawid ti pamilia ket mabalin a nakaro nga agbaliw intono maipablaak dagiti baro a panagadal.

No agbirbiruk iti pakaammo a maipanggep iti tradisional a Malvaceae ''s.s.'', maisingasing a kitaen ti [[Malvoideae]], ti subpamilia nga agarup a maitunos iti dayta a grupo.

=== Sinapomorpia ===
Ti pagbaetan a pannakaikabagian dagiti pamilia ti &quot;bugas a Malvales&quot; a nausar idi a mangipalawag iti batayan dagiti pagbibingayan nga &quot;apinidad ti malbeano.&quot;  Dagitoy ket nangriraman ti kaadda ti malba a ngipen, dagiti ungkay nga agraman kadagiti musilago a kanal, ken estratipikado a sukog-kalso a ploema.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Families and Genera of Vascular Plants|last=Kubitzki|first=K|publisher=Springer-Verlag|year=2003|isbn=|location=Berlin|pages=}}&lt;/ref&gt; Problematiko dagitoy nga apinidad gapu ta saanda kankanayon a maibingay iti kaunegan dagiti bugas pamilia.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thorne|first=R|date=1992|title=Classification and geography of the flowering plants|url=|journal=Bot. Rev.|volume=58|issue=3|pages=225–348|via=|doi=10.1007/bf02858611}}&lt;/ref&gt; Dagiti kumaudian a panagadal ket nangipakita ti nakarkaro a nalawag a sinapomorpia iti kaunegan ti Malvaceae ''s.l..''  Dagiti sinapomorpia a nailasin iti kaunegan ti Malvaceae ''s.l.'' mairaman ti kadda dagiti baldos a selula, trichomatous nectaries, ken ti estruktura nga inploressensia a tinawtawagan iti yunit a dua-maris.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bayer|first=C.|date=1999|title=Support for an expanded family concept of Malvaceae within a recircumscribed order Malvales: a combined analysis of plastid atpB and rbcL DNA sequences|url=|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=129|issue=4|pages=267–303|via=|doi=10.1111/j.1095-8339.1999.tb00505.x}}&lt;/ref&gt; Buklen dagiti baldosa a slula dagiti naipuesto iti bertikal a selula a naibaetbaet ken agpada iti dimension aginggana kadagiti prokumbento a raya a selula. Ti ebidensia dagiti posil ti kayo ti Malvean ket nagpasingked ti ebolusionario a silpoda iti Malvaceae ''s.l.'', ken nangipalawag pay ti agdumaduma nga estruturada.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Manchester|first=Steven|date=1978|title=Tile cells and their occurrence in Malvalean fossil woods|url=|journal=IA WA Bulletin|volume=|pages=23–28|via=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; Dagiti sabong ti Malvaceae ''s.l''. ket mangipakita iti nectaries a mangbukel iti napusek a naurnos nga adu tiselulana a buok a maipada kadagiti trikoma. Iti kaaduan ti Malvaceae ''s.l.'', Dagitoy a trikomato a nectaries let mabirukan iti akin-uneg a rabaw dagiti sepalio, ngem dagiti sabong ti subpamilia, ti Tiliodeae, ket addaan pay kadagiti nectaries iti petalio.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Erbar|first=C|date=2014|title=Nectar secretion and nectaries in basal angiosperms, magnoliids and non-core eudicots and a comparison with core eudicots|url=|journal=Plant Div. Evol.|volume=131|issue=2|pages=63–143|via=|doi=10.1127/1869-6155/2014/0131-0075}}&lt;/ref&gt; Dagiti sabong ti Malvea ket makibinningayda pay iti maysa a mangikaykaysa nga estruktura nga ammo a kas ti maysa a yunit ti dua-maris, a nanaganan iti naiyuna a pannakaduktal kadagiti sabong ti ''Theobroma bicolor''. Ti yunit ti dua-maris ket buklen iti maysa a naurnos nga inploresensia nga agraman kadagiti estruktuda ti braktea cymose. Ti inploresensiaket mabalin nga agsanga manipud iti nangruna nga aksis, nga agpartuat kadagiti sabali nga urnos dagiti sabong, a ti umuna nga agrang-ay ket ti nangruna nga aksis. Dagiti espesialado a  iti pedunkulo ket gumay-at iti sirok ti sabong kadagiti katunaynay nga uggot nga agbalin kadagitoy a lateral nga ungkay. Ti maysa a braktea iti kaunegan iti daytoy a rip-ong ket maysa a di nabunga a braktea. Ti yunit ti dua-maris ket agdumaduma nga estruktura iti karikut, ngem ti kaadda dagiti nabunga ken di nabunga a braktea ket maysa a nangruna a karakter.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Bayer|first=C|date=1999|title=The bicolor unit — homology and transformation of an inflorescence structure unique to core Malvales|url=|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=214|issue=1–4|pages=187–198|via=|doi=10.1007/bf00985738}}&lt;/ref&gt;

== Deskripsion ==
[[Papeles:Alcea rosea lv 1.jpg|thumb|right|Ti ''[[Alcea rosea]]'' ket ti kadawyan a sabong ti hardin iti Malvaceae]]
Kaaduan dagiti sebbangan ket dagiti [[hierba]] wenno dagiti bassit a mula, ngem adda met dagiti [[kayo]] ken dagiti [[liana]].

== Kitaen pay ==
* ''[[Florissantia]]'', ti maysa nga awanen a henero ti Cenozoic 

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
* {{cite journal|author=Baum, D. A.|author2= W. S. Alverson |author3= R. Nyffeler|year= 1998|title= A durian by any other name: taxonomy and nomenclature of the core Malvales|journal= Harvard Papers in Botany| volume= 3|pages= 315–330}}
* {{Cite journal | last1 = Baum | first1 = D. A. | last2 = Dewitt Smith | first2 = S. | last3 = Yen | first3 = A. | last4 = Alverson | first4 = W. S. | last5 = Nyffeler | first5 = R. | last6 = Whitlock | first6 = B. A. | last7 = Oldham | first7 = R. L. | title = Phylogenetic relationships of Malvatheca (Bombacoideae and Malvoideae; Malvaceae sensu lato) as inferred from plastid DNA sequences | journal = American Journal of Botany | volume = 91 | issue = 11 | pages = 1863–1871 | year = 2004 | doi = 10.3732/ajb.91.11.1863 | pmid=21652333}}
* {{Cite journal | last1 = Bayer | first1 = C. | title = Support for an expanded family concept of Malvaceae within a recircumscribed order Malvales: a combined analysis of plastidatpB andrbcL DNA sequences | journal = Botanical Journal of the Linnean Society | volume = 129 | issue = 4 | pages = 267–303 | year = 1999 | doi = 10.1006/bojl.1998.0226}}
* Bayer, C. and K. Kubitzki 2003. Malvaceae, pp.&amp;nbsp;225–311. In K. Kubitzki (ed.), ''The Families and Genera of Vascular Plants'', vol. 5, Malvales, Capparales and non-betalain Caryophyllales.
* {{Cite journal | last1 = Edlin | first1 = H. L. | title = A Critical Revision of Certain Taxonomic Groups of the Malvales Part Ii1 | journal = New Phytologist | volume = 34 | issue = 2 | pages = 122–143 | year = 1935 | doi = 10.1111/j.1469-8137.1935.tb06834.x}}
* {{Cite journal | pages = 384–405 | issue = 3 | year = 1997 | doi = 10.2307/2807839 | jstor = 2807839 | volume = 49 | journal = Brittonia | first1 = W. S. | last2 = Manchester | first2 = S. R. | title = Circumscription of Malvaceae (Malvales) as Determined by a Preliminary Cladistic Analysis of Morphological, Anatomical, Palynological, and Chemical Characters | last1 = Judd}}
* Maas, P. J. M. and L. Y. Th. Westra. 2005. ''Neotropical Plant Families'' (3rd edition).
* {{Cite journal | doi = 10.1080/00173130410000730 | last1 = Perveen | first1 = A. | last2 = Grafström | first2 = E. | last3 = El-Ghazaly† | issn =  0017-3134 | first3 = G. | title = World Pollen and Spore Flora 23. Malvaceae Adams. P.p. Subfamilies: Grewioideae, Tilioideae, Brownlowioideae | journal = Grana | volume = 43 | issue = 3 | pages = 129 | year = 2004}}
* {{cite journal|author=Tate J. A.|author2= J. F. Aguilar |author3= S. J. Wagstaff |author4= J. C. La Duke |author5= T. A. Bodo Slotta |author6= B. B. Simpson|year= 2005|title= Phylogenetic relationships within the tribe Malveae (Malvaceae, subfamily Malvoideae) as inferred from ITS sequence data|journal= American Journal of Botany|volume= 92|pages= 584–602|doi=10.3732/ajb.92.4.584|issue=4|pmid=21652437|url=https://digital.csic.es/bitstream/10261/24879/1/2005_Fuertes_AmeJouBot_92_584-602.pdf}} (abstract online [http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/92/4/584 here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626072014/http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/92/4/584 |date=2010-06-26 }}).
* {{cite journal | last1 = Alverson | first1 = William S. | last2 = Whitlock | first2 = Barbara A. | last3 = Nyffeler | first3 = Reto | last4 = Bayer | first4 = Clemens | last5 = Baum | first5 = David A. | year = 1999 | title = Phylogeny of the core Malvales: evidence from ''ndh''F sequence data | url = http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/86/10/1474 | journal = American Journal of Botany | volume = 86 | issue = 10| pages = 1474–1486 | doi=10.2307/2656928| jstor = 2656928 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Malvaceae}}
{{Wikispecies-inline}}
* [http://www.malvaceae.info/Genera/gallery.html Malvaceae.info: Ladladawan ti Malvaceae]
* [http://www.topwalks.net/plants/generos/malvaceae_02.htm Topwalks.net: Malvaceae]
* [http://tolweb.org/tree?group=Core_Malvales&amp;contgroup=Malvales Tree of Life.org: Core Malvales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713122029/http://www.tolweb.org/tree?group=Core_Malvales&amp;contgroup=Malvales |date=2007-07-13 }}
* [https://web.archive.org/web/20070212124240/http://www.hear.org/starr/hiplants/images/family/malvaceae.htm HEAR.org — Malvaceae: mulmula ti Hawaii] — ''ladladawan''.
* [http://greif.uni-greifswald.de/floragreif/?fam=Malvaceae&amp;gen=&amp;spec=&amp;flora_search=taxon GREIF Flora: Malvaceae ti Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413184106/http://greif.uni-greifswald.de/floragreif/?fam=Malvaceae&amp;gen=&amp;spec=&amp;flora_search=taxon |date=2015-04-13 }}

{{Taxonbar|from=Q156551}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Malvaceae| ]]</text>
      <sha1>7bvgk84vw12i107vla29ffkaz6m2d0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sapindoideae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57405</id>
    <revision>
      <id>406623</id>
      <parentid>406137</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28348" sha1="nzwc9374netgr63ugw2814q2i7at8vk" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
|image=Rambutans by Muhammad Mahdi Karim.jpg
|image_caption=Bungbunga ti ''[[Rambutan|Nephelium lappaceum]]'' 
|taxon=Sapindoideae
|authority=Burnett
|subdivision_ranks=Dagiti tribu
|subdivision=''[[Melicocceae]]''&lt;br /&gt; ''[[Paullinieae]]''
}}

Ti '''Sapindoideae''' ket ti [[Pamilia (biolohia)|subpamilia]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia a [[Sapindus]] iti [[Sapindaceae]].

== Dagiti henero ==
Mairaman dagiti sumaganad a henero:
{{columns-list|colwidth=15em|
* ''[[Alatococcus]]'' {{small|Acev.-Rodr.}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Acevedo-Rodríguez |first=Pedro |year=2012 |title=''Alatococcus'', a new genus of Sapindaceae  from Espirito Santo,  Brazil |journal=Phytokeys |volume=10 |pages=1–5 |doi=10.3897/phytokeys.10.2718}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Alectryon (plant)|Alectryon]]'' {{small|[[Gaertn.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gaertner |first=Joseph |authorlink=Joseph Gaertner |year=1788 |title=De Fructibus et Seminibus Plantarum |language=Latin |location=Stuttgart |publisher=Academiae Carolinae |volume=1 |page=216 |url=http://www.botanicus.org/page/2129512 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421190543/http://www.botanicus.org/page/2129512 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Allophylastrum]]'' {{small|Acev.-Rodr.}}&lt;ref name=Acevedo2011-allo&gt;{{Cite journal |first= Pedro |last= Acevedo-Rodrígue|year=2011 |title=''Allophylastrum'': a new genus of Sapindaceae from northern South America |journal=PhytoKeys |volume=5 |pages=39–43  |doi=10.3897/phytokeys.5.1684 }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Allophylus]]'' {{small|[[L.]]}}&lt;ref name=Linnaeus1753&gt;{{Cite book |author=Linnaeus |authorlink=Linnaeus |year=1753 |title=Species Plantarum |language=Latin }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Amesiodendron]]'' {{small|[[Hu Xiansu|Hu]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hu |first=Hsien-Hu |authorlink=Hu Xiansu |year=1936 |title=''Amesiodendron'', a new genus of Sapindaceae from Southern China |journal=Bulletin of the Fan Memorial Institute of Biology, Botany series |volume=7 |issue= |page=207&lt;!--could not find full range--&gt; |doi=}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Aporrhiza]]'' {{small|[[Radlk.]]}}&lt;ref name=Radlkofer1878&gt;{{Cite journal |last=Radlkofer |first=L. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1878 |title=Ueber Sapindus und damit in Zusammenhang stehende Pflanzen |language=Aleman |journal=Sitzungsberichte der mathematisch-physikalischen Classe der K. b. Akademie der Wissenschaften zu München |volume=8 |issue= |pages=221–408}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Arytera]]'' {{small|[[Carl Ludwig Blume|Blume]]}}&lt;ref name=Blume1847&gt;{{Cite book |last1= Blume |first1= Carl L. |authorlink1= Carl Ludwig Blume |year= 1847 |title= XXVIII. De Quibusdam Sapindaceis Maxima Parte Indiæ Orientali Propriis |trans-title=28. On some Sapindaceae of the greater part of India and the East |series= Rumphia |volume= 3 |issue= 28 |pages= 91–204 |language= Latin}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Atalaya (plant)|Atalaya]]'' {{small|Blume}}&lt;ref name=Blume1847 /&gt;
* ''[[Athyana]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Durand1888&gt;{{Cite book |last=Durand |first=Théophile |year=1888 |title=Index Generum Phanerogamorum |url=https://archive.org/details/indexgenerumpha00duragoog |language=Latin |location=Bruxelles}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Balsas (plant)|Balsas]]'' {{small|J.Jiménez Ram. &amp; K.Vega}}&lt;ref name=Jimenez2011&gt;{{Cite journal |last=Jiménez Ramírez |first=Jaime |last2=Vega Flores |first2=Karla |last3=Cruz Durán |first3=Ramiro |year=2011 |title=''Balsas'' (Sapindaceae), Género Nuevo de la Cuenca del Río Balsas en el Estado de Guerrero, México|journal=Novon |volume=21 |issue=2 |pages=196–200 |doi=10.3417/2009010 }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Beguea]]'' {{small|[[Capuron]]}}&lt;ref name=Capuron1969&gt;{{Cite book |last=Capuron |first=R. |authorlink=René Paul Raymond Capuron |year=1969 |title=Révision des Sapindacées de Madagascar et des Comores |language=Pranses |location=Paris |publisher=Éditions du Muséum |series=''Mémoires du Muséum national d'Histoire naturelle'', sér. B, Botanique, '''19'''}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Bizonula]]'' {{small|Pellegrin}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pellegrin |first=François |year=1924 |title=''Bizonula'', genre nouveau de Sapindacées d'Afrique occidentale |language=Pranses |journal=Bulletin de la Société Botanique de France |volume=71 |pages=299–300 |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5811&amp;Pagina=342 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2013-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212085902/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5811&amp;Pagina=342 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Blighia]]'' {{small|[[K.D.Koenig]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Koenig |first=C. |authorlink=Charles Konig |year=1806 |title=''Blighiae'', novi ex Sapindaeorum Ordine naturali Generis |language=Latin |journal=Annals of Botany |volume=2 |issue=3 |pages=569–574 |url=https://books.google.com/books?id=FEI-AAAAcAAJ&amp;pg=PA569|accessdate=11 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Blighiopsis]]'' {{small|Van der Veken}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Van der Veken |first=P. |year=1960 |title=''Blighiopsis'', genre nouveau de Sapindacées du Congo |language=Pranses |journal=Bulletin du Jardin botanique de l'État a Bruxelles |volume=30 |issue=4 |pages=413–420 |jstor=3667342 |doi=10.2307/3667342}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Blomia]]'' {{small|[[Faustino Miranda|Miranda]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Miranda |first=F. |authorlink= |year=1953 |title=Plantas nuevas o notables de la flora de Chiapas |language=Espaniol |journal=Anales del instituto de Biología de la Universidad Nacional de México |volume=24 |pages=69–96;82}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Bridgesia]]'' {{small|Bertero ex [[Cambess.]]}}&lt;ref name=Cambessedes1834&gt;{{Cite journal |last=Cambessèdes |first=J. |authorlink=Jacques Cambessèdes |year=1834 |title=Note sur deux genres nouveaux de la famille des sapindacées |language=Pranses |journal=Nouvelles Annales du Muséum d'Histoire Naturelle |volume=3 |issue= |pages=231–238 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/10294394|accessdate=11 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Camptolepis]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Radlkofer |first=L.|authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1907 |chapter=Sapindaceae |title=Die Natürliche Pflanzenfamilien, Nachträge zum II.— IV. Teil. |language=Aleman |volume=3 |location=Leipzig |publisher=W. Engelman |pages=202–209 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/18718761|accessdate=11 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Cardiospermum]]'' {{small|L.}}&lt;ref name=Linnaeus1753 /&gt;
* ''[[Castanospora]]'' {{small|[[F.Muell.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mueller |first=Ferdinand von |authorlink=Ferdinand von Mueller |year=1875 |title=Fragmenta phytographiae Australiae |language=Latin |location=Melbourne |volume=9 |publisher=Officina Joannis Ferres |page=92}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Chouxia]]'' {{small|Capuron}}&lt;ref name=Capuron1969 /&gt;
* ''[[Chytranthus]]'' {{small|[[Hook.f.]]}}&lt;ref name=Bentham1862&gt;{{Cite book |last=Bentham |first=G. |authorlink=George Bentham |last2=Hooker |first2=J.D. |authorlink2=Joseph Dalton Hooker |chapter=Sapindaceae |year=1862 |title=Genera Plantarum |language=Latin  |volume= 2 |issue= 2 |location=London |publisher=A. Black |pages=388–413}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Cnesmocarpon]]'' {{small|Adema}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Adema |first=F. |last2=van der Ham |first2=R.W.J.M. |year=1993 |title=''Cnesmocarpon'' (gen. nov.), ''Jagera'', and ''Trichonachras'' (Sapindaceae–Cupanieae): Phylogeny and systematics |journal=Blumea |volume=38|pages=173–215}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Conchopetalum]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Durand1888 /&gt;
* ''[[Cubilia (plant)|Cubilia]]'' {{small|[[Carl Blume|Blume]]}}&lt;ref name=Blume1847 /&gt;
* ''[[Cupania]]'' {{small|L.}}&lt;ref name=Linnaeus1753 /&gt;
* ''[[Cupaniopsis]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879&gt;{{Cite journal |last=Radlkofer |first=L. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer  |year=1879 |title=Ueber Cupania und damit verwandte Pflanzen.  |language=Aleman |journal=Sitzungsberichte der mathematisch-physikalischen Classe der K. b. Akademie der Wissenschaften zu München |volume=9 |pages=457–678}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Deinbollia]]'' {{small|[[Schumacher]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schumacher |first=F.C. |authorlink=Heinrich Christian Friedrich Schumacher |year=1827 |title=Beskrivelse af Guineeiske planter |language=Danes |location=Copenhagen |publisher=kongelige danske Videnskabers Selskabs Skrifter |page=242}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Delavaya]]'' {{small|[[Franch.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Franchet |first=A. |authorlink=Adrien René Franchet |year=1886 |title=Plantas Yunnanenses a  CL. J. M. Delavay Collectas |language=Pranses |journal=Bulletin de la Société Botanique de France |volume=33 |pages=358–467;462}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Diatenopteryx]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1878 /&gt;
* ''[[Dictyoneura]]'' {{small|Blume}}&lt;ref name=Blume1847 /&gt;
* ''[[Dilodendron]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1878 /&gt;
* ''[[Dimocarpus]]'' {{small|[[Lour.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last= de Loureiro |first= João |authorlink=João de Loureiro |year=1790 |title=Flora Cochinchinensis |url= https://archive.org/details/floracochinchine11790lour |language=Latin |location=Lisbon |publisher=Typis, et expensis academicis |page=[https://archive.org/details/floracochinchine11790lour/page/233 233]}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Diploglottis]]'' {{small|[[Hook.f.]]}}&lt;ref name=Bentham1862 /&gt;
* ''[[Elattostachys]]'' {{small|(Blume) Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879-actes&gt;{{Cite book |last=Radlkofer |first=L.A.T. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1879 |chapter=Ueber die Sapindaceen Holländisch-Indiens |title=Actes du congrès international de botanistes, d'horticulteurs, de négociants et de fabricants de produits du règne végétal tenu à Amsterdam, 1877 |language=Aleman |location=Leide |publisher=A. W. Sijthoff |pages=70–133, 216–254}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Eriocoelum]]'' {{small|Hook.f.}}&lt;ref name=Bentham1862 /&gt;
* ''[[Erythrophysa]]'' {{small|[[E.Mey.]] ex [[Arn.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker Arnott |first=G.A. |authorlink=George Arnott Walker-Arnott |year=1841 |title=On Some South African Plants (part) |journal=Journal of Botany (Hooker) |volume=3 |issue= |pages=251–271;258}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Erythrophysopsis]]'' {{small|[[Verdc.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Verdcourt |first=B. |authorlink=Bernard Verdcourt |year=1962 |title=A new species of ''Erythrophysa'' E. Mey. ex Arn. (Sapindaceae) from Ethiopia |journal=Journal of the Linnean Society of London, Botany |volume=58 |issue=372 |pages=201–205 |doi=10.1111/j.1095-8339.1962.tb00893.x}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Gereaua]]'' {{small|Buerki &amp; Callm.}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |first= Sven |last= Buerki |last2=Lowry |first2=Porter P., II |last3=Phillipson |first3=Peter B. |last4=Callmander |first4= Martin W. |year=2010 |title=Molecular Phylogenetic and Morphological Evidence Supports Recognition of ''Gereaua'', a New Endemic Genus of Sapindaceae from Madagascar |journal=Systematic Botany |volume=35 |issue=1 |pages=172–180 |doi=10.1600/036364410790862669 |pmc=3157030 |url=http://www.mobot.org/MOBOT/Research/curators/pdf/Buerkietal._2010_1.pdf|accessdate=11 Agosto 2018 |display-authors=3 |pmid=21857766}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Glenniea]]'' {{small|Hook.f.}}&lt;ref name=Bentham1862 /&gt;
* ''[[Gloeocarpus]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1913&gt;{{Cite journal |last=Radklofer |first=L. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1913 |title=Enumeratio Sapindacearum Philippinensium novarumque descriptio |language=Latin |journal=Philippine Journal of Science, Section C, Botany |volume=8 |issue=6 |pages=443–473}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Gongrodiscus]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879 /&gt;
* ''[[Gongrospermum]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1913 /&gt;
* ''[[Guindilia]]'' {{small|[[John Gillies (botanist)|Gillies]] ex [[Hook.]] &amp; [[Arn.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hooker |first=W.J. |authorlink=William Jackson Hooker |last2=Arnott |first2=G.A.W. |authorlink2=George Arnott Walker-Arnott |year=1833 |title=Contributions towards a flora of South America and the islands of the Pacific |journal=Botanical Miscellany |volume=3 |issue= |pages=129–211;170 |url=http://www.botanicus.org/page/779111 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062657/http://www.botanicus.org/page/779111 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Guioa]]'' {{small|[[Cav.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cavanilles |first=Antonio José |authorlink=Antonio José Cavanilles |year=1797 |title=Icones et descriptiones plantarum |language=Latin |volume=4 |location=Madrid |publisher=Regia Typographia |page=49 |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=241&amp;Pagina=53 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064017/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=241&amp;Pagina=53 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Haplocoelopsis]]'' {{small|F.G.Davies}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Davies |first=F.G. |year=1997 |title=A New Genus ''Haplocoelopsis'' (Sapindaceae) from East and Central Africa |journal=Kew Bulletin |volume=52 |issue=1 |pages=231–234 |jstor=4117858 |doi=10.2307/4117858}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Haplocoelum]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1878 /&gt;
* ''[[Hornea]]'' {{small|[[John Gilbert Baker|Baker]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Baker |first=J.G. |authorlink=John Gilbert Baker  |year=1877 |title=Flora of Mauritius and the Seychelles |location=London |publisher=L. Reeve &amp; Co. |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=fhEoAAAAYAAJ&amp;pg=PA59|accessdate=11 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Houssayanthus]]'' {{small|[[Hunz.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hunziker |first= A.T.|authorlink=Armando Theodoro Hunziker |year=1978 |title=Notas críticas sobre Sapindáceas Argentinas. III. Houssayanthus, genus novum Sapindacearum |language=Espaniol |journal=Kurtziana |volume=11 |pages=7–24}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Jagera (plant)|Jagera]]'' {{small|Blume}}&lt;ref name=Blume1847 /&gt;
* ''[[Koelreuteria]]'' {{small|[[Laxm.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Laxmann |first=E. |authorlink=Erik Laxmann |year=1771 |title=''Koelreuteria paniculata'' Novum Plantarum Genus |language=Latin |journal=Novi Commentarii Academiae Scientiarum Imperalis Petropolitanae |volume=16 |issue= |pages=561–564 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/10137090|accessdate=11 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Laccodiscus]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879 /&gt;
* ''[[Lecaniodiscus]]'' {{small|[[Planch.]] ex [[Benth.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |editor-last=Hooker |editor-first=William Jackson|year=1849 |title=Niger Flora, or, An enumeration of the plants of western tropical Africa, collected by the late Dr. Theodore Vogel |location=London |publisher=Hippolyte Bailliere |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/26231977|accessdate=11 Agosto 2018 |page=250}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Lepiderema]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879-actes /&gt;
* ''[[Lepidopetalum]]'' {{small|Blume}}&lt;ref name=Blume1847 /&gt;
* ''[[Lepisanthes]]'' {{small|Blume}}&lt;ref name=Blume1825&gt;{{Cite book |last=Blume |first=C.L. |authorlink=Carl Blume |year=1825 |title=Bijdragen tot de Flora van Nederlandsch Indië |url=https://archive.org/details/bijdragentotdef01blumgoog |language=Latin |location=Jakarta |publisher=Lands Drukkerij}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Litchi]]'' {{small|[[Sonn.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sonnerat |first=Pierre |authorlink=Pierre Sonnerat |year=1782 |title=Voyage aux Indes orientales et à la Chine |language=Pranses  |location=Paris |volume=2 |publisher= |page=255 |url=https://books.google.com/books?id=-fX4NUBewE8C&amp;pg=PA316|accessdate=11 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Lophostigma]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Radlkofer |first=Ludwig |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |last2=Gilg |first2=Ernest Friedrich |authorlink2=Ernest Friedrich Gilg |year=1897 |chapter=Sapindaceae |title=Die Natürliche Pflanzenfamilien, Nachträge zum II.— IV. Teil. |language=Aleman |volume=1 |location=Leipzig |publisher=W. Engelman |pages=227–229 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/16804666|accessdate=11 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Lychnodiscus]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1878 /&gt;
* ''[[Macphersonia]]'' {{small|Blume}}&lt;ref name=Blume1847 /&gt;
* ''[[Matayba]]'' {{small|[[Aubl.]]}}&lt;ref name=Aublet1775&gt;{{Cite book |last=Aublet |first=Jean Baptiste Christophe Fusée |authorlink=Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet |year=1775 |title=Histoire des plantes de la Guiane Françoise |url=https://archive.org/details/bub_gb_JwkoAAAAYAAJ |language=Pranses |location=Paris |publisher=P. F. Didot jeune}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Melicoccus]]'' {{small|[[P.Browne]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Browne |first=Patrick |authorlink=Patrick Browne |year=1756 |title=The civil and natural history of Jamaica |location=London |publisher= T. Osborne and J. Shipton}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Mischarytera]]'' {{small|(Radlk.) H.Turner}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Turner |first=Hubert |year=1995 |title=Cladistic and biogeographic analyses of ''Arytera'' Blume and ''Mischarytera''  gen. nov. (Sapindaceae) with notes on methodology and a full taxonomic revision. |series=''Blumea Supplement'', '''9'''  |location=Leiden |publisher= Rijksherbarium, Leiden University |page=210 |isbn=90-71236-27-7}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Mischocarpus]]'' {{small|Blume}}&lt;ref name=Blume1825 /&gt;
* ''[[Molinaea]]'' {{small|[[Philibert Commerson|Comm.]] ex [[Juss.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=de Jussieu |first=Antoine Laurent |authorlink=Antoine Laurent de Jussieu |year=1789 |title=Genera Plantarum Secundum Ordines Naturales Disposita |language=Latin |location=Paris |publisher=Herissant et Theophilum Barrois |page=248 |url=http://www.botanicus.org/page/878728 |access-date=2019-02-08 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062659/http://www.botanicus.org/page/878728 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Namataea]]'' {{small|D.W.Thomas &amp; D.J.Harris}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Thomas |first=Duncan W. |last2=Harris |first2=David J. |year=1999 |title=New Sapindaceae from Cameroon and Nigeria  |journal=Kew Bulletin |volume=54 |issue=4 |pages=951–957 |jstor=4111173 |doi=10.2307/4111173}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Nephelium]]'' {{small|L.}}&lt;ref&gt;{{Cite book |author=Linnaeus  |authorlink=Linnaeus |year=1767 |title=Systema Naturae |edition=12th |language=Latin |location=Stockholm |publisher=Laurentii Salvii |volume=2 |page=623}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Otonephelium]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1890&gt;{{Cite journal |last=Radlkofer |first=L. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1890 |title=Ueber die Gliederung der Familie der Sapindaceen |language=Aleman |journal=Sitzungsberichte der mathematisch-physikalischen Classe der K. b. Akademie der Wissenschaften zu München |volume=20 |issue= |pages=105–379}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Pancovia]]'' {{small|[[Willd.]]}}&lt;ref name=Willdenow1797&gt;{{Cite book |last=Willdenow |first=Carl Ludwig |authorlink=Carl Ludwig Willdenow |year=1797–1825 |title=Caroli a Linné Species plantarum |language=Latin |location=Berlin |publisher=G.C. Nauk}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Pappea]]'' {{small|[[Eckl.]] &amp; [[Zeyh.]]}}&lt;ref name=Ecklon1835&gt;{{Cite book |last=Ecklon |first=Christian Friedrich |authorlink=Christian Friedrich Ecklon |last2=Zeyher |first2=Karl |authorlink2=Karl Ludwig Philipp Zeyher |year=1835 |title=Enumeratio plantarum Africae australis extratropicae |language=Latin |location=Hamburg |publisher=Perthes &amp; Besser}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Paranephelium]]'' {{small|[[Miq.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Miquel |first=F.A.G. |authorlink=Friedrich Anton Wilhelm Miquel |year=1860 |title=Flora van Nederlandsch Indie, Eerste Bijvoegsel |language=Olandes |location=Amsterdam |publisher=C. G. van der Post |page=509 |url=http://www.botanicus.org/page/866837 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062702/http://www.botanicus.org/page/866837 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Paullinia]]'' {{small|L.}}&lt;ref name=Linnaeus1753 /&gt;
* ''[[Pavieasia]]'' {{small|[[Jean Baptiste Louis Pierre|Pierre]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pierre |first=Jean Baptiste Louis |authorlink=Jean Baptiste Louis Pierre |year=1895 |title=Flore Forestière de la Cochinchine |language=Pranses |location=Paris |publisher=Octave Doin |at=fasc. 20, pl. 317}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Pentascyphus]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879 /&gt;
* ''[[Phyllotrichum]]'' {{small|Thorel ex [[Paul Henri Lecomte|Lecomte]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lecomte |first=H. |authorlink=Paul Henri Lecomte |year=1911 |title=Sapindacées nouvelles d'Indo-Chine |language=Pranses |journal=Notulae Systematicae |volume=2 |issue=1 |pages=5–8}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Placodiscus]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1878 /&gt;
* ''[[Plagioscyphus]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1878 /&gt;
* ''[[Podonephelium]]'' {{small|[[Baill.]]}}&lt;ref name=Baillon1874&gt;{{Cite journal |last=Baillon |first=H. |authorlink=Henri Ernest Baillon |year=1874 |title=Stirpes Exoticae Novae [part] |language=Latin |journal=Adansonia |volume=11 |issue= |pages=239–273}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Pometia (plant)|Pometia]]'' {{small|[[J.R.Forst.]] &amp; [[G.Forst.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Forster |first=Johann Reinhold |authorlink=Johann Reinhold Forster |last2=Forster |first2=Georg |authorlink2=Georg Forster |year=1775 |title=Characteres Generum Plantarum |language=Latin |location=london |publisher=White, Caddell &amp; Emlsly |page=109, pl. 55 |url=https://books.google.com/books?id=CNAYAAAAYAAJ&amp;pg=RA3-PT39|accessdate=11 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Porocystis]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1878 /&gt;
* ''[[Pseudima]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Radlkofer |first=L. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1878 |title=Sopra un arillo speciale di una sapindacea |language=Italiano |journal=Nuovo Giornale Botanico Italiano |volume=10 |issue=2 |pages=105–109}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Pseudopancovia]]'' {{small|Pellegr.}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pellegrin |first=F. |year=1955 |title=Sapindacées nouvelles du Gabon: ''Chytranthus'', Hook, f., ''Pancovia'' Wild.,''Pseudopancovia'' Pellegr. et ''Placodiscus'' Radlk |language=Pranses |journal=Bulletin de la Société Botanique de France |volume=102 |issue=5–6 |pages=226–229}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Pseudopteris]]'' {{small|Baill.}}&lt;ref name=Baillon1874 /&gt;
* ''[[Radlkofera]]'' {{small|[[Ernest Friedrich Gilg|Gilg]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gilg |first=Ernst |authorlink=Ernest Friedrich Gilg |year=1898 |title=Sapindaceae africanae |language=Aleman |journal=Botanische Jahrbücher für Systematik, Pflanzengeschichte und Pflanzengeographie |volume=24 |pages=285–306 |url=http://www.botanicus.org/page/208302 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062704/http://www.botanicus.org/page/208302 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Rhysotoechia]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879-actes /&gt;
* ''[[Sapindus]]'' {{small|L.}}&lt;ref name=Linnaeus1753 /&gt;
* ''[[Sarcopteryx]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879-actes /&gt;
* ''[[Sarcotoechia]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879 /&gt;
* ''[[Schleichera]]'' {{small|Willd.}}&lt;ref name=Willdenow1797 /&gt;
* ''[[Scyphonychium]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1878 /&gt;
* ''[[Serjania]]'' {{small|[[Mill.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Miller |first=Phillip |authorlink=Phillip Miller |year=1754 |title= The gardeners dictionary |edition=4th abr. |location=London |publisher= John and James Rivington }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Sinoradlkofera]]'' {{small|[[F.Meyer]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meyer |first=Frederick G. |year=1977 |title=''Sinoradlkofera'': A New Genus of Sapindaceae|journal=Journal of the Arnold Arboretum |volume=58 |issue=1 |pages=182–188}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Sisyrolepis]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Williams |first=Frédéric N. |year=1905 |title=Liste des Plantes Connues du Siam |journal=Bulletin de l'Herbier Boissier, série 2 |volume=5 |issue=3 |pages=216–228 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/33625943|accessdate=11 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Smelophyllum]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1878 /&gt;
* ''[[Stadmania]]'' {{small|[[Lam.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lamarck |first=Jean-Baptiste de |year=1793 |title=[[Tableau encyclopédique et méthodique]] des trois règnes de la nature |location=Paris |publisher=Panckouke |volume=2 |page=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/33349064 443]|language=Pranses}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Stocksia]]'' {{small|[[Benth.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bentham |first=George |authorlink=George Bentham |year=1853 |title=On Three New Genera COnnected with the Indian Flora |journal=Hooker's Journal of Botany and Kew Garden Miscellany. |volume=5 |issue= |pages=302–309 |url=http://www.botanicus.org/page/784285 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062659/http://www.botanicus.org/page/784285 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Storthocalyx]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879 /&gt;
* ''[[Synima]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879 /&gt;
* ''[[Talisia]]'' {{small|Aubl.}}&lt;ref name=Aublet1775 /&gt;
* ''[[Thinouia]]'' {{small|[[José Jerónimo Triana|Triana]] &amp; [[Planch.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Triana |first=J. |authorlink=José Jerónimo Triana |last2=Plamchon |first2=J.E. |authorlink2=Jules Émile Planchon |year= |title=Prodromus florae Novo-Granatensis, ou Énumération des plantes de la Nouvelle-Grenade, avec description des espèces nouvelles |language=Pranses |journal=Annales des Sciences Naturelles, Botanique |series=Série 4 |volume=18 |issue= |pages=258–381;368 |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=2289&amp;Pagina=368 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2013-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212085958/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=2289&amp;Pagina=368 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Thouinia]]'' {{small|[[Poit.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Poiteau |authorlink=Pierre Antoine Poiteau |year=1804 |title=Mémoire sur le Thouinia, nouveau genre de la famille des savoniers, Sapindi, Juss. |language=Pranses |journal=Annales du Muséum National d'Histoire Naturelle |volume=3 |issue= |pages=70–73 |url=http://www.botanicus.org/page/1551557 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062700/http://www.botanicus.org/page/1551557 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Thouinidium]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1878 /&gt;
* ''[[Tina (plant)|Tina]]'' {{small|[[Schult.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schultes |first=Josef August |authorlink=Josef August Schultes |year=1819 |title=Systema Vegetabilium |language=Latin |edition=15bis |volume=5 |location=Stuttgart |publisher=J.G. Cottae |page=xxxii |url=http://www.botanicus.org/page/714692|accessdate=11 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Toechima]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879-actes /&gt;
* ''[[Toulicia]]'' {{small|Aubl.}}&lt;ref name=Aublet1775 /&gt;
* ''[[Trigonachras]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879-actes /&gt;
* ''[[Tripterodendron]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1890 /&gt;
* ''[[Tristira]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Radlkofer1879-actes /&gt;
* ''[[Tristiropsis]]'' {{small|Radlk.}}&lt;ref name=Durand1888 /&gt;
* ''[[Tsingya]]'' {{small|Capuron}}&lt;ref name=Capuron1969 /&gt;
* ''[[Ungnadia]]'' {{small|[[Endl.]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Endlicher |first=S.L. |authorlink=Stephan Endlicher |year=1833 |title=Atkta Botanica |language=Latin |location=Vienna |publisher=Friedrich Beck |at=pl. 36}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Urvillea]]'' {{small|[[Kunth]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kunth |first=Carl Sigismund |authorlink=Carl Sigismund Kunth |year=1821 |title=Nova genera et species plantarum |language=Latin |edition=quarto |volume=5 |location=Paris |publisher=Librariae Graeco-Latino-Germanico |page=105 |url=http://www.botanicus.org/page/6587 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062657/http://www.botanicus.org/page/6587 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Vouarana]]'' {{small|Aubl.}}&lt;ref name=Aublet1775 /&gt;
* ''[[Xerospermum]]'' {{small|Blume}}&lt;ref name=Blume1847 /&gt;
* ''[[Zollingeria]]'' {{small|[[Wilhelm Sulpiz Kurz|Kurz]]}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurz |first=S. |authorlink=Wilhelm Sulpiz Kurz |year=1872 |title=New Barmese Plants (Part 1) |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal. Part 2. Natural History |volume=41 |issue=4 |pages=291–316;303 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/37138019|accessdate=11 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;
}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q2224042}}
{{Biolohia-pungol}}

[[Kategoria:Sapindaceae]]</text>
      <sha1>nzwc9374netgr63ugw2814q2i7at8vk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Magnoliids</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57666</id>
    <revision>
      <id>406231</id>
      <parentid>402825</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13572" sha1="nsb92onabao6u7yx7u9zwp1ubrvvtae" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| taxon = Magnoliids
| image = Asimina triloba - pawpaw - desc-flower.jpg
| image_caption = Sabong ti ''[[Asimina triloba]]''
| subdivision_ranks = Dagiti urnos
| subdivision =
[[Canellales]]&lt;br /&gt;
[[Laurales]]&lt;br /&gt;
[[Magnoliales]]&lt;br /&gt;
[[Piperales]]
| type_species = ''[[Magnolia virginiana]]''
}}

Ti '''Magnoliids''' (wenno '''Magnoliidae''' wenno '''Magnolianae''') ket dagiti grupo dagiti [[agsabsabong a mula]]. Iti nabiit, ti grupo ket nangiraman iti agarup a 9,000&lt;ref name=&quot;palmer&quot;&gt;{{cite journal | url = http://www.amjbot.org/cgi/content/full/91/10/1437 | title = The plant tree of life: an overview and some points of view | first1 = Jeffrey D. | last1 = Palmer | first2 = Douglas E. | last2 = Soltis | authorlink2 = Douglas E. Soltis | first3 = Mark W. | last3 = Chase | authorlink3 = Mark Wayne Chase | journal = American Journal of Botany | year = 2004 | volume = 91 | pages = 1437–1445 (Fig.2) | doi = 10.3732/ajb.91.10.1437 | issue = 10 | pmid = 21652302 | access-date = 2019-02-22 | archive-date = 2010-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101009220630/http://www.amjbot.org/cgi/content/full/91/10/1437 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009220630/http://www.amjbot.org/cgi/content/full/91/10/1437 |date=2010-10-09 }}&lt;/ref&gt; a sebbangan, a mairaman dagiti [[magnolia]], [[nutmeg]], [[Laurus nobilis|bay laurel]], [[cinnamon]], [[abokado]], [[pamienta]], [[kayo a tulipa]] ken dadduma pay nga adu.  Nailasin ti grupo babaen dagiti [[Merosidad|trimero]] a sabsabong, ti [[polen]] nga addaan iti maysa nga espora, ken kadawyan nga agsangasanga a nauratan a bulbulong.

== Pannakaidasig ==
Ti &quot;Magnoliidae&quot; ket ti [[botanikal a nagan]] iti maysa a [[subklase (biolohia)|subklase]], ken ti &quot;magnoliids&quot; ket ti maysa nga impormal a nagan a saan a maitunos iti [[Internasional Kodigo ti Nomenklatura para iti algas, fungi, ken mulmula]]. Ti [[wikt:circumscription|sirkumskripsion]] iti maysa a subklase ket agdumadumanto iti maus-usar a [[Listaan dagiti sistema ti taksonomia ti mula|taksonomiko a sistema]]. Ti laeng masapul ket ti nasken a mairaman ti pamilia ti [[Magnoliaceae]].&lt;ref&gt;International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants, Art. 16&lt;/ref&gt; Ti impormal a nagan a &quot;magnoliids&quot; ket inus-usar babaen dagiti sumagmamano nga agsuksukisok tapno maliklikan iti pannakaiyallilaw iti kaudian a mangpalkmut iti nagan a &quot;Magnoliidae&quot;. Iti ad-adu a kaudian, ti grupo ket naipalawag manen babaen ti ''PhyloCode'' a kas maysa a naibatay iti nodo a [[klado]] a mangbukel kadagiti [[Canellales]], [[Laurales]], [[Magnoliales]], ken [[Piperales]]. Insingasing da Chase &amp; Reveal, ti &quot;Magnoliidae&quot; a kas ti nagan a mausar para iti intero a grupo dagiti agsabsabong a mula, ken ti pormal a nagan a &quot;Magnolianae&quot; para iti grupo dagiti uppat nga urnos a maitungtungan ditoy.&lt;ref name=C&amp;R&gt;{{citation |author1=Chase, M.W. |authorlink1=Mark Wayne Chase |author2=Reveal, J.L. |authorlink2=James Reveal |year=2009 |title=A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=122–127 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x}}&lt;/ref&gt;

=== Sistema ti APG ===
Ti [[Sistema ti APG III|APG III]] (2009) ken dagiti sistema a sinarunona ket saan a dati a nagusar iti pormal a botanikal a nagnagan iti ngato ti [[Taksonomiko a ranggo#Dagiti ranggo iti botanika|ranggo]] ti urnos. Babaen dagiti a sistema, dagiti dakdakkel a klado ket kadawyanda a naibagbaga babaen kadagiti impormal a nagan, a kas ti &quot;magnoliids&quot; (ad-adu ngem maysa, saan a kapitalisado) wenno &quot;magnoliid complex&quot;. Ti pormal a nagan iti [[Binomio a nomenklatura|Linneano a nomenklatura]] ket naikeddeng idi ti maysa a sabali a pablaak ti APG kas iti addan a nagan iti &quot;Magnolianae&quot; [[Armen Takhtajan|Takht.]] (1967).&lt;ref name=C&amp;R /&gt; Bigbigen ti APG IIIti maysa a klado iti kaunegan ti [[angiospermae]] para iti magnoliids. Ti sirkumskripsion ket:

{| align=&quot;left&quot; style=&quot;text-align:left; padding:2.5px; background:#eef&quot;
|-
| style=&quot;background:#fff; padding:2.5px&quot; |klado ti '''magnoliids'''
: urnos ti [[Canellales]]
: urnos ti [[Laurales]]
: urnos ti [[Magnoliales]]
: urnos ti [[Piperales]]
|{{klado| style=font-size:75%;line-height:75%
|label1=
|1={{klado
	|1={{klado
		|1=[[Chloranthales]]
		|2={{klado
			|label1='''magnoliids'''
			|1={{klado
				|1={{klado
					|1=[[Canellales]]
					|2=[[Piperales]]
					}}
				|2={{klado
					|1=[[Laurales]]
					|2=[[Magnoliales]]
					}}
				}}
			}}
		}}
	|2={{klado
		|1=[[monocots]]
		|2={{klado
			|1=[[Ceratophyllales]]
			|2=[[eudicotidae]]
			}}
		}}
	}}
}}
|-style=&quot;font-size:90%;&quot;
| colspan=2 | Ti agdama a [[pilohenetiko|pilohenio]] ken ti komposision ti magnoliids.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x | author=The Angiosperm Phylogeny Group | year=2009 | title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III | journal= Botanical Journal of the Linnean Society | volume=161 | pages=105–121 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Soltis | first1=P. S. |authorlink1 = Pamela S. Soltis |last2=Soltis |first2=Douglas E. |authorlink2=Douglas E. Soltis | year=2004 | title=The origin and diversification of Angiosperms | journal= American Journal of Botany | volume=91 | pages=1614–1626 |url= http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/91/10/1614 | doi=10.3732/ajb.91.10.1614 | issue=10 | pmid=21652312}}&lt;/ref&gt;
|}{{Clear}}

Mangiraman ti klado iti kaaduan dagiti grupo a basalo iti angiospermae.  Daytoy a klado ket dati idi a pormal a nanaganan iti Magnoliidae idi 2007 babaen dagiti probision ti ''[[PhyloCode]]''.&lt;ref name=&quot;Cantino&quot;&gt;{{cite journal | last= Cantino | first= Philip D. |author2=James A. Doyle |author3=Sean W. Graham |author4=Walter S. Judd |authorlink4=Walter Stephen Judd |author5=Richard G. Olmstead |author6=Douglas E. Soltis |authorlink6=Douglas E. Soltis |author7=Pamela S. Soltis |authorlink7 = Pamela S. Soltis|author8=Michael J. Donoghue  | year=2007 | title= Towards a phylogenetic nomenclature of ''Tracheophyta'' | journal=Taxon | volume=56 | issue=3 | pages= E1–E44 | doi=10.2307/25065865}}&lt;/ref&gt;

=== Sistema ti Cronquist ===
[[Papeles:Magnolia obovata 02.jpg|thumb|right|240px|Sabong ti ''[[Magnolia obovata]]'', a mangipakpakita kadagiti nadumaduma a [[petalo]], [[estambre]], ken dagiti [[pistil]].]]
Ti [[sistema ti Cronquist]] (1981) ket nagus-usar iti nagan a Magnoliidae para iti maysa kadagiti innem a subklase (iti kaunegan ti klase ti [[Magnoliopsida]] = dagiti [[dicotyledon]]). Iti Kasisigud a bersion iti daytoy a sistema ti sirkumskripsion ket:&lt;ref name=&quot;Cronquist&quot;&gt;{{cite book | last=Cronquist | first=Arthur | year=1981 | title=An Integrated System of Classification of Flowering Plants | url=https://archive.org/details/integratedsystem0000cron_x8b6 | location=New York | publisher=Columbia University Press | isbn=0-231-03880-1 }}&lt;/ref&gt;
* Subkalse ti Magnoliidae :
*: Urnos ti [[Aristolochiales]]
*: Urnos ti [[Illiciales]]
*: Urnos ti [[Laurales]]
*: Urnos ti [[Magnoliales]]
*: Urnos ti [[Nymphaeales]]
*: Urnos ti [[Papaverales]]
*: Urnos ti [[Piperales]]
*: Urnos ti [[Ranunculales]]

=== Dagiti sistema ti Dahlgren ken Thorne ===
Idasig isuda a dua ti [[Sistema ti Dahlgren|Dahlgren]] ken [[Sistema ti Thorne (1992)|Thorne]] ti magnoliids (''sensu'' APG) iti super-urnos ti '''Magnolianae''', imbes a kas maysa a subklase.&lt;ref name=&quot;Thorne 1992&quot; /&gt;   Iti sistemada, ti nagan a Magnoliidae ket inus-usar para iti dakdakel unay a grupo a mairaman amin dagiti [[dicotyledon]]. Daytoy pay ti kaso dagiti sistema a naala manipud iti sistema ti Cronquist.

Biningbingay ni Dahlgren ti bukodna a Magnolianae kadagiti sangapulo nga [[Urnos (biolohia)|urnos]], ad-adu ngem iti ania man a sistema iti dayta a panawen, ken saan met a kapada da Cronquist ken Thorne, saanna nga inraman ti [[Piperales]].&lt;ref name=&quot;Dahlgren&quot; /&gt;  Ingrupo ni Thorne iti kaaduan a bukodna a Magnolianae kadagiti dua a dakkel nga urnos, ti [[Magnoliales]] ken [[Berberidales]], uray no ti bukodna a Magnoliales ket nabingbingay kadagiti sub-urnos a maipada kadagiti ordinal a pannakaigrupo babaen da Cronquist ken Dahlgren. Binaliwan ni Thorne ti sistemana idi 2000, a nangigawid iti nagan a Magnoliidae tapno mangiraman laeng ti Magnolianae, Nymphaeanae, ken Rafflesianae, ken nagikkat iti Berberidales ken dagiti dati a nairaman a grupo iti subklasena iti Ranunculidae.&lt;ref name=&quot;Thorne 2000&quot; /&gt; Daytoy a nabaliwan a sistema ket agbaliw manipud iti sistema ti Cronquist, ngem as-asideg nga agtunos iti sirkumskripsion a naladladaw a naipablaak babaen ti APG II.

=== Tabla ti panangiyasping ===
Masansan a nairgat ti panangipada kadagiti sistena ti pannakaidasig. Dagiti dua mannurat ket mabalinda nga ipakat ti isu met laeng a nagan dagiti grupo nga agraman kadagiti sabali a komposision dagiti kameng; kas pagarigan, ti Magnoliidae ni Dahlgren ket iramannna amin dagiti [[dicot]], bayat a ti Magnoliidae ni Cronquists ket maysa laeng kadagiti lima a grupo ti dicot.  Dagiti dua a mannurat ket mabalinda pay nga ipalawag ti isu met laeng a grupo nga agraman iti gangganani nga agpada a komposision, bnegm ti tunggal maysa kaniada ket mabalinton a mangipakat ti maysa a sabali a nagan iti dayta a grupo wenno lugar iti maysa a sabali a [[taksonomiko a ranggo]]. Kas pagarigan, ti komposision ti ''subklase'' ti Magnoliidae ni Cronquist ket ganggani a kapada ti ''super-urnos'' ti  Magnolianae ni Thorne (1992), uray no aggiddiat iti taksonomiko a ranggo.

Gpau kadagitoy a karigat ken dadduma pay, ti sinoptiko a tabla dita baba ket ket saan a presision ti pannakaiyasping ti panangipalawag dagiti grupo ti &quot;magnoliid&quot; kadagiti sistema dagiti uppat a mannurat.  Para iti tunggal maysa a sistema, dagiti laeng urnos ti nangaanan iti tabla.  Amin dagiti urnos nga inraman babaen ti naisangayan a mannurat ket nailista ken naisilpo iti dayta a batong.  No ti maysa a takson ket saan a nairaman babaen ti dayta a mannurat, ngem inraman idi babaen ti maysa a mannurat iti sabali a batong, agparang dayta a banag iti di naisilpo nga italiko ken mangibaga ti nasulinek a pannakaikabil.  Ti panagsasaruno ti tunggal maysa a sistema ket nabaliwanen manipud iti pablaakna tapno maiparis kadagiti maitunos a takson iti baetan dagiti batong.

{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;margin-left:1em&quot;
|+'''Pannagiyasping ti magnoliids kadagiti lima a sistema'''
!style=&quot;background:lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;160px&quot; | [[Sistema ti APG II]]&lt;ref name=&quot;APG2&quot;&gt;{{cite journal | journal=Botanical Journal of the Linnean Society | volume=141 | issue=4 | pages=399–436 | author=Angiosperm Phylogeny Group | year=2003 | title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II | doi=10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;magnoliids
!style=&quot;background:lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;160px&quot; | [[Sistema ti Cronquist]]&lt;ref name=&quot;Cronquist&quot; /&gt;&lt;br /&gt;Magnoliidae
!style=&quot;background:lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;160px&quot; | [[Sistema ti Dahlgren]]&lt;ref name=&quot;Dahlgren&quot;&gt;{{cite journal | last=Dahlgren | first=R.M.T. | year=1980 | title = A revised system of classification of angiosperms | journal= Botanical Journal of the Linnean Society | volume=80 | issue=2 | pages=91–124 | doi = 10.1111/j.1095-8339.1980.tb01661.x }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Magnolianae
!style=&quot;background:lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;160px&quot; | [[Sistema ti Thorne (1992)]]&lt;ref name=&quot;Thorne 1992&quot;&gt;{{cite journal | last=Thorne | first=R. F. | year=1992 | title= Classification and geography of the flowering plants | journal= Botanical Review | volume=58 | issue=3 | pages=225–348 | doi= 10.1007/BF02858611| s2cid=40348158 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Magnolianae
!style=&quot;background:lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;160px&quot; | Sistema ti Thorne (2000)&lt;ref name=&quot;Thorne 2000&quot;&gt;{{cite journal | last=Thorne | first=R. F. | year=2000 | title= The classification and geography of the flowering plants: Dicotyledons of the class Angiospermae | journal= Botanical Review | volume=66 | issue=4 | pages=441–647 |doi= 10.1007/BF02869011 | s2cid=43430454 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Magnolianae
|-
|-
| [[Laurales]]
| [[Laurales]]
| [[Laurales]]
| rowspan=9 | [[Magnoliales]]
| rowspan=9 | [[Magnoliales]]
|-
| rowspan=2 | [[Magnoliales]]
| rowspan=4 | [[Magnoliales]]
| [[Magnoliales]]
|-
| [[Annonales]]
|-
| [[Canellales]]
| [[Winterales]]
|-
| rowspan=3 | [[Piperales]]
| [[Lactoridales]]
|-
| [[Aristolochiales]]
| [[Aristolochiales]]
|-
| rowspan=2 | [[Piperales]]
| ''Piperales in Nymphaeanae''
|-
| rowspan=5 | ''di naikabil wenno kadagiti klado ti basalo''
| [[Chloranthales]]
|-
| [[Illiciales]]
| [[Illiciales]]
|-
| ''iti Rosidae''
| [[Rafflesiales]]
| ''iti Rafflesianae''
| ''iti Rafflesianae''
|-
| rowspan=3 | [[Nymphaeales]]
| rowspan=2 | ''iti Nymphaeanae''
| ''iti Nymphaeanae''
| ''iti Nymphaeanae''
|-
| [[Ceratophyllales]]
| rowspan=5 | ''iti Ranunculidae''
|-
| rowspan=4 | ''naikabil iti klado ti eudicot''
| [[Nelumbonales]]
| [[Nelumbonales]]
|-
| [[Ranunculales]]
| rowspan=2 | ''iti Ranunculanae''
| rowspan=2 | [[Berberidales]]
|-
| [[Papaverales]]
|-
| ''iti Dilleniidae''
| ''iti Theanae''
| [[Paeoniales]]
|}
{{Clear}}

== Kitaen pay ==
* [[Eudicotidae]]
* [[Monocotyledon]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikispecies-inline|Magnoliids}}
{{Commonscat-inline|magnoliids}}
* [http://tolweb.org/magnoliids/20670 Tree of Life Magnoliids]

{{Taxonbar|from=Q846071}}

[[Kategoria:Magnoliids| 01]]</text>
      <sha1>nsb92onabao6u7yx7u9zwp1ubrvvtae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Helianthus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58037</id>
    <revision>
      <id>406405</id>
      <parentid>362766</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3508" sha1="a0hxtb7o2tk2o0ik6loxg34scnhxghp" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|name = Dagiti mirasol
|image = Sunflower sky backdrop.jpg
|image_caption = [[Helianthus annuus|Kadawyan a mirasol]]
|display_parents = 3
|taxon = Helianthus
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{GRIN |accessdate=2011-02-22}}&lt;/ref&gt;
|synonyms_ref = &lt;ref name=&quot;GRIN&quot; /&gt;
|synonyms = ''Harpalium'' &lt;small&gt;(Cass.) Cass.&lt;/small&gt;
}}
Ti '''''Helianthus''''' wenno '''mirasol''' ({{IPAc-en|ˌ|h|iː|l|i|ˈ|æ|n|θ|ə|s}})&lt;ref&gt;''Sunset Western Garden Book.'' Leisure Arts. 1995. pg. 606–607.&lt;/ref&gt; ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[mula]] a mangbukel dagiti agarup a 70 a sebbangan.&lt;ref name=fna&gt;{{eFloras|1|114871|Helianthus |tribe=Heliantheae |first=Edward E. |last=Schilling}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sunflower Production|url=https://www.ag.ndsu.edu/extensionentomology/recent-publications-main/publications/A-1331-sunflower-production-field-guide|publisher=North Dakota State University|accessdate=Hulio 12, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818082149/https://www.ag.ndsu.edu/extensionentomology/recent-publications-main/publications/A-1331-sunflower-production-field-guide|archivedate=Agosto 18, 2016|df=}}&lt;/ref&gt; Malaksid kadagiti tallo a sebbangan iti [[Abagatan nga Amerika]], amin a sebbangan ti ''Helianthus'' ket patneng iti [[Amianan nga Amerika]].  Ti kadawyan a nagan a &quot;mirasol&quot;, ket kadawyan a mangibaga iti popular a tinawen a sebbangan ti ''[[Helianthus annuus]]'', wenno ti kadawyan a mirasol, nga dagiti nagtimbukel nga ulo ti sabong a maikuyog iti kasla init a [[Asteraceae#Dagiti uo ti sabong|ligules]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Shorter Oxford English Dictionary, 6th ed.|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=United Kingdom|isbn=0-19-920687-2|pages=3804}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket dagiti sabali a sebbangan, a naipangpangruna ti [[Jerusalem artichoke]] (''H. tuberosus''), ket naimuyongan kadagiti rehion ti [[Kalalainganna a klima|temperado a klima]] ken sumagmamano kadagiti tropikal a rehion a kas maapit a makan para iti tattao, baka, ken dagitibillit, ken kas dagiti ornamental a mula.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z Encyclopedia of Garden Plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=1-4053-3296-4|pages=1136}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Helianthus decapetalus 'Plenus'.jpg|''Helianthus decapetalus''&lt;br&gt;&quot;Plenus&quot;
Sunflower leaf structure.jpg|Estruktura ti bulong ti mirasol
Helianthus petiolaris (7161930155).jpg|[[helianthus petiolaris|''H. petiolaris'']]
Helianthus giganteus.jpg|[[Helianthus giganteus|Higante a mirasol]]&lt;br&gt;(''H. giganteus'')
&lt;!--Red sunflower.jpg|Nalabbasit a mirasol--&gt;
Sunflower &quot;Strawberry Blonde&quot; (3931552086).jpg|''Helianthus''
Helianthus orgyalis0.jpg|[[helianthus salicifolius|''H. salicifolius'']]
Flower bud of Sunflower - Helianthus.JPG|Gangani agukrad a sabong ti mirasol
HelianthusTuberosus.jpg|[[helianthus tuberosus|''H. tuberosus'']]
Sunflower Leaf- Helianthus.JPG|Bulbulong ti mirasol
Side rear view of Sunflower head- Helianthus.JPG|Buya itilikud ti ulo ti mirasol
Helianthus annuus - flower view 01.jpg|''H. annuus''
Helianthus x laetiflorus 001.JPG|''H. laetiflorus''
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|30em}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikispecies-inline}}

{{Taxonbar|from=Q26949}}
{{Biolohia-pungol}}

[[Kategoria:Helianthus| ]]
[[Kategoria:Flora ti Amianan nga Amerika]]
[[Kategoria:Dagiti apit]]</text>
      <sha1>a0hxtb7o2tk2o0ik6loxg34scnhxghp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diplazium esculentum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58054</id>
    <revision>
      <id>406631</id>
      <parentid>399216</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T05:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6196" sha1="gktm66gi5s0k18tnpi7asl9x8751zqh" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| image =Starr 030807-8009 Diplazium esculentum.jpg
| genus = Diplazium
| species = esculentum
| authority = ([[Anders Jahan Retzius|Retz.]]) [[Olof Swartz|Sw.]]
| synonyms =''Athyrium esculentum''
}}

Ti '''''Diplazium esculentum''''', ti '''nateng a pako''', ket ti maysa a masida a [[pako]] a mabirukan iti amin a paset ti [[Asia]] ken [[Oceania]]. Daytoy ti mabalin a kaaduan a masidsida a pako.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Anonymous |title=Vegetable fern |url=http://libnts.avrdc.org.tw/fulltext_pdf/ebook1/10-21%20vegetable%20fern.pdf |work=Use and production of D. esculentum |publisher=AVRDC (The World Vegetable Center) |accessdate=27 Nobiembre 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426005057/http://libnts.avrdc.org.tw/fulltext_pdf/ebook1/10-21%20vegetable%20fern.pdf |archivedate=26 Abril 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; Daytoy ket ammo a ''pucuk paku'' ken ''paku tanjung'' iti Malaysia, '' pako'' iti Filipinas,&lt;ref name=copeland /&gt; ''dhekia (ঢেকীয়া)'' iti [[Assam]] &quot;Dhenkir Shaak (ঢেঁকির শাক) iti Bengali &quot;, paloi saag (পালই শাগ ) iti sylheti ken ''linguda'' iti akin-amianan nga India, a mangibagbaga iti agkulot a saringitna. Ammo daytoy a kas ''phak khut'' iti Tailandia ({{lang-th|ผักกูด}}). Mabalin nga addaan daytoy iti bassit a gatad iti sabidong iti pako ngem awan ti naireporta a nakaro nga epekto iti sabidong.&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Indian Journal of Veterinary Pathology|year= 2004 |volume= 28 |issue= 2| title=Studies on pathological effects of linguda (''Diplazium esculentum'', Retz.) in laboratory rats and guinea pigs|author=Gangwar Neeraj Kumar}}&lt;/ref&gt;

Ti henero ti ''[[Diplazium]]'' ket adda iti pamilia ti [[Athyriaceae]], iti klado ti [[eupolypodiales II]]&lt;ref name=Rothfels-2012 /&gt; iti urnos ti [[Polypodiales]],&lt;ref name=Christenhusz-2011 /&gt; iti klase ti [[Polypodiopsida]].&lt;ref name=Smith-2006 /&gt;

== Deskripsion ==
Daytoy a mula ket dakkel a perenial a pako nga adaan iti agpababa a risoma iti agarup a 20&amp;nbsp;cm iti kangato ken naabbongan kadagiti ababa a maralabbasit-kayumanggi wenno kayumanggi-nalabbasit a siksik iti agarup a 1&amp;nbsp;cm iti kaatiddog. Ti mula ket dua-pinnado nga adddaan kadagiti marakayumanggi a puon ti bulong, ken ti puon ti bulong ket nangisit ken naabbongan kadagiti ababa a siksik a petiole. Ti saringit ket makaabot iti 1.5&amp;nbsp;cm iti kaatiddog, ken ti pinnae ket agarup a 8&amp;nbsp;cm iti kaatiddog ken 2&amp;nbsp;cm iti kaakaba.&lt;ref&gt;{{ cite book | first1=Yoshitaka | last1=Tanaka | first2=Nguyen | last2=Van Ke | date=2007 | title=Edible Wild Plants of Vietnam: The Bountiful Garden | url=https://archive.org/details/ediblewildplants0000yosh | publisher=Thailand: Orchid Press | isbn=978-9745240896 | page=[https://archive.org/details/ediblewildplants0000yosh/page/37 37]}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti usar ==
Dagiti ubbing a saringit ket maigisa ken maus-usar kadagiti ensalada.&lt;ref name=copeland&gt;{{cite journal|title= Edible Ferns|author= Copeland EB| journal=American Fern Journal| volume=32| issue= 4|year=1942| pages=121–126| doi=10.2307/1545216|jstor= 1545216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ethnoleaflets.com/leaflets/pterido.htm Ethnobotanical Leaflets]&lt;/ref&gt;

== Dagiti parmakologo nga epekto ==
Ti yaon ket addaan pay iti aktibidad a manglapped nga [[alpha-glucosidase]].&lt;ref&gt;Chai TT, Yeoh LY, Mohd Ismail NI, Ong HC, Abd Manan F, Wong FC (2015) [https://sites.google.com/site/chairesearchgroup/file-cabinet/Chai%20et%20al%20%282015%29%20Evaluation%20of%20glucosidase%20inhibitory%20and%20cytotoxic%20potential%20of%205%20ferns.pdf?attredirects=0&amp;d=1 Evaluation of glucosidase inhibitory and cytotoxic potential of five selected edible and medicinal ferns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018092916/https://sites.google.com/site/chairesearchgroup/file-cabinet/Chai%20et%20al%20%282015%29%20Evaluation%20of%20glucosidase%20inhibitory%20and%20cytotoxic%20potential%20of%205%20ferns.pdf?attredirects=0&amp;d=1 |date=2016-10-18 }}. Tropical Journal of Pharmaceutical Research 14 (3): 449-454.&lt;/ref&gt;

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Yam phak khut.jpg|''Yam phak khut'', ti ensalada ti Tailandes iti bulbulong ti pako ken karne ti baboy
Vegetable fern at Abe Restaurant, Manila.jpg|''Ensalada a pako'' iti Abe Restaurant ni [[Larry Cruz]], iti [[Metro Manila|Manila]]
DiplaziumEsculentumCoorg.jpg|Habitat
9661jfMarket_Magalang_Pampangafvf_34.JPG|Nailaklako a kas nateng idiay Pampanga
&lt;/gallery&gt;

== Kitaen pay ==
*''[[Sphenomeris chinensis]]''

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|2|refs=
&lt;ref name=Smith-2006&gt;{{cite journal
 |author1=Alan R. Smith
 |author2=Kathleen M. Pryer
 |author3=Eric Schuettpelz
 |author4=Petra Korall
 |author5=Harald Schneider
 |author6=Paul G. Wolf
 |year=2006
 |title=A classification for extant ferns
 |journal=Taxon
 |volume=55
 |issue=3
 |pages=705–731
 |url=http://www.pryerlab.net/publication/fichier749.pdf
 |doi=10.2307/25065646
 |url-status=dead
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226232147/http://www.pryerlab.net/publication/fichier749.pdf
 |archivedate=2008-02-26
 |df= 
|jstor=25065646
 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Christenhusz-2011&gt;{{cite journal
|author1=Maarten J. M. Christenhusz |author2=Xian-Chun Zhang |author3=Harald Schneider |year=2011
|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns
|journal=[[Phytotaxa]]|volume=19|pages=7–54
|url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Rothfels-2012&gt;{{cite journal
|author1=Carl J. Rothfels |author2=Anders Larsson |author3=Li-Yaung Kuo |author4=Petra Korall |author5=Wen- Liang Chiou |author6=Kathleen M. Pryer |year=2012
|title=Overcoming Deep Roots, Fast Rates, and Short Internodes to Resolve the Ancient Rapid Radiation of Eupolypod II Ferns
|journal=Systematic Biology |volume=61 |issue=1 |pages=490–509
|url=http://sysbio.oxfordjournals.org/content/early/2012/01/04/sysbio.sys001.short?rss=1|doi=10.1093/sysbio/sys001 |pmid=22223449}}&lt;/ref&gt;
}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons ken kategoria-nailinia}}

{{Taxonbar|from=Q625571}}

[[Kategoria:Diplazium|esculentum]]
[[Kategoria:Flora ti tropikal nga Asia]]</text>
      <sha1>gktm66gi5s0k18tnpi7asl9x8751zqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Odontosoria chinensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58070</id>
    <revision>
      <id>406430</id>
      <parentid>398975</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4104" sha1="9v24a0dqjptxiihyjumn67awvfve9jo" xml:space="preserve">{{speciesbox
| image = Sphenomeris chinensis (4831912785).jpg
| image2 = Sphenomeris chinensis horasinobu02.jpg
| genus = Odontosoria
| species = chinensis
| authority = (L.) J.Sm.&lt;ref name=POWO_17165080-1 /&gt;
| synonyms =
  {{Species list
  |Adiantum chinense|(L.) Burm.f.
  |Davallia chinensis|(L.) Sm.
  |Lindsaea chinensis|(L.) A.Braun &amp; C.D.Bouché
  |Microlepia chinensis|(L.) Mett.
  |Sphenomeris chinensis|(L.) Maxon
  |Stenoloma chinense|(L.) Bedd.
  |Trichomanes chinense|L.
  }}
| synonyms_ref = &lt;ref name=POWO_17165080-1 /&gt;
}}

Ti '''''Odontosoria chinensis''''' ket ti [[pako]] iti pamilia ti [[Lindsaeaceae]].&lt;ref name=POWO_17165080-1 /&gt;&lt;ref name=CFLW /&gt; Kadawyan nga ammo iti Ingles iti '''lace fern''' ([[Pagsasao a Hawayano|Hawayano]]: '''pala'ā''', '''palae''', wenno '''palapala'ā'''), daytoy ket patneng manipud iti India aginggana iti [[Hawai'i]], ken abagatan iti [[Sumatra]], [[Borneo]] ken ti [[Filipinas]], ken kadagiti pay sabali a parte ti tropiko ken subtropiko.&lt;ref name=POWO_17165080-1 /&gt; Daytoy ket kadawyan a mabirukan kadagiti paglukatan iti bakir ken kadagiti nadisturbo a lugar a kas dagiti guedday, kadagiti igid ti pagnaan ken dagiti kalsada. Daytoy ket agtubo iti nadam-eg, nalinongan a luglugar manipud iti pantar ti baybay aginggana iti kangato iti 4,000 a kadapan.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Growing plants for Hawaiian lei : 85 plants for gardens, conservation, and business|year=2002|url=https://archive.org/details/growingplantsfor0000unse|publisher=College of Tropical Agriculture and Human Resources, University of Hawaiʻi at Mānoa|location=Honolulu|isbn=1-929325-13-4|pages=[https://archive.org/details/growingplantsfor0000unse/page/38 38]–39|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti subsebbangan ==
Manipud idi Nobiembre 2019, adda dagiti dua a mabigbig a sebbangan:&lt;ref name=POWO_17165080-1 /&gt;&lt;ref name=CFLW /&gt;
* ''Odontosoria chinensis'' ssp. ''chinensis''
* ''Odontosoria chinensis'' ssp. ''tenuifolia'' &lt;small&gt;(Lam.) Fraser-Jenk. &amp; Kandel&lt;/small&gt;
''[[Odontosoria biflora]]'' manipud iti Filipinas ken natraton a kas subsebbangan iti daytoy a sebbangan.

== Dagiti usar ==
garamid dagiti Hawayano iti tina a nalabbasit-kayumanggi manipud kadagiti duog a bulong. Naus-usar idi ti pala'ā a panangagas kadagiti &quot;sakit ti babai&quot;.  Naar-aramid daytoy iti maysa a kuentas a sabong nga agusar iti pamay-an a ''hili'', wenno ''hilo'' – ti maysa a pamay-an iti panagsallapid wenno panaglaga iti maysa laeng a kita ti material a mula. Naar-aramid pay daytoy iti ''haku'' kadagiti sabali a mula nga agus-usar iti ''wili'' wenno ti pamay-an a panangipulipol.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bornhorst|first1=Heidi Leianuenue|title=Growing native Hawaiian plants : a how-to guide for the gardener|url=https://archive.org/details/growingnativehaw0000heid|date=2005|publisher=Bess Press|location=Honolulu|isbn=1-57306-207-3|page=[https://archive.org/details/growingnativehaw0000heid/page/63 63]|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Kitaen pay ==
* ''[[Diplazium esculentum]]''

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=CFLW&gt;{{Citation |mode=cs1 |last1=Hassler |first1=Michael |last2=Schmitt |first2=Bernd |date=Nobiembre 2019 |contribution=''Odontosoria chinensis'' |title=Checklist of Ferns and Lycophytes of the World |at=8.11 |url=https://worldplants.webarchiv.kit.edu/ferns/ |accessdate=2019-11-19 |name-list-style=amp |language=en |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902225743/http://worldplants.webarchiv.kit.edu/ferns/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=POWO_17165080-1&gt;{{cite web |title=''Odontosoria chinensis'' (L.) J.Sm. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:17165080-1 |accessdate=2019-11-19|language=en}}&lt;/ref&gt;
}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commons-nailinia|italic=1}}
* [http://digicoll.manoa.hawaii.edu/hawaiiflowers/Pages/viewtext.php?s=browse&amp;tid=266 Plants for Hawaiian Lei: Pala'ā] (naala idi Septiembre 25, 2015)

{{Taxonbar|from1=Q17047899|from2=Q21877634|from3=Q5875559}}
{{pako-pungol}}

[[Kategoria:Lindsaeaceae]]</text>
      <sha1>9v24a0dqjptxiihyjumn67awvfve9jo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Klado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58628</id>
    <revision>
      <id>406451</id>
      <parentid>404364</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5757" sha1="ifyd0im0krexlm3sc5k6xn8fb3bk3be" xml:space="preserve">[[Papeles:Clade-grade II.svg|thumb|400px|Ti [[kladograma]] (kayo ti pamilia) iti maysa a biolohiko a grupo, a mangipakita iti naudi a sapsap a tinaudan iti komposito a kayo, a daytoy ti bertikal a linia a 'puon' (ungkay) iti baba, nga amin a sanga ti kaputotan ket naipakita dita ngato. Dagiti asul ken nalabbasit a subgrupo (iti kanigid ken kanawan) ket dagiti klado, wenno dagiti [[monopiletiko]] (kompleto) a grupo; ti tunggal a maysa ket mangipakita iti bukodna a sapsap a tinaudan nga 'ungkay' iti baba ti 'sanga' ti subgrupo. Ti berde a subgrupo ket ''saan'' a klado; daytoy ket maysa a [[parapiletiko]] a grupo, a maysa a ''saan a kompleto'' a klado ditoy gapu ta sanna nga iraman ti asul a sanga uray no daytoy ket putot pay manipud iti sapsap a tinaudan nga ungkay iti baba ti berde a sanga. Ti berde a subgrupo a kakuyog ti asul ket mangbukel manen iti klado.]]

Ti '''klado''' (manipud iti {{lang-grc|{{lang|grc|κλάδος}}}}, ''klados'', &quot;sanga&quot;), ammo pay a kas monopiletiko a grupo, ket ti maysa a grupo dagiti [[organismo]] a buklen iti maysa a sapasap a tinaudan ken amin dagiti [[kapuonan (ebolusion)|kapuonan a kaputotan]], ken  mangirepresenta iti bugbugtong a &quot;sanga&quot; iti &quot;[[kayo ti biag (biolohia)|kayo ti biag]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Assembling the Tree of Life |editor-first=Joel |editor-last=Cracraft |editor2-first=Michael J. |editor2-last=Donoghue |chapter=Introduction |page=1 |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-972960-9}}&lt;/ref&gt;

Ti sapasap a tinaudan ket mabalin a maysa nga indibidual, maysa a [[populasion]], maysa a [[sebbangan]] ([[naungaw]] wenno [[Sibiiag a takson|sibibiag]]), ken dadduma pay aginggana iti maysa a [[Pagarian (biolohia)|pagarian]] ken ad-adu pay. Naiyumok dagiti klado, maysa iti sabali, kas iti tunggal a maysa a sanga ket sumina kadagiti babbabassit a sanga. Dagita a panagsina ket mangipaltiing iti [[ebolusionario a pakasaritaan]] kas agbalbaliw dagiti populasion ken nawayada nga agbaliw. Naitermino dagiti klado a kas dagiti [[Monopili|monopiletiko]] (Griego: &quot;maysa a sangkaputotan&quot;) a grupo.

Kadagiti napalabas bassit a dekada, ti kaldistiko nga arngian ket nagpasayaat iti biolohiko a panangidasig ken nakaipakita iti nakakaskasdaaw nga ebolusionario a pannakikabagian dagiti organismo.&lt;ref name=&quot;Palmer, Douglas 2009. p. 13&quot;&gt;{{Cite book |title=Evolution: The Story of Life |url=https://archive.org/details/evolutionstoryof0000palm |last=Palmer |first=Douglas |publisher=University of California Press |year=2009 |location=Berkeley |pages=[https://archive.org/details/evolutionstoryof0000palm/page/13 13]}}&lt;/ref&gt; Iti umad-adu, dagiti [[Taksonomia (biolohia)|taksonomo]] ket padasenda ti mangliklik a mangnagan iti kadagiti [[takson]] a saan a dagiti klado; dayta ket, dagiti takson a saan a [[Monopili|monopiletiko]]. Adda dagiti sumagmamano a pagkakabagian a pagbaetan dagiti organismo nga inpakita iti ima ti molekular a biolohia ti kladistika ket dagiti [[fungi]] ket as-asidegda a kabagian dagiti ayup ngem kadagiti mula, naikeddeng itan a dagiti [[archaea]] ket maigiddiatda manipud iti [[bakteria]], ken dagiti multiselular nga organismo ket mabalinda a nagtaud manipud iti archaea.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pace |first=Norman R. |date=2006-05-18 |title=Time for a change |journal=Nature |volume=441 |issue=7091 |pages=289 |bibcode=2006Natur.441..289P |doi=10.1038/441289a |issn=1476-4687 |pmid=16710401}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
Ti termino a &quot;klado&quot; ket naaramid idi 1957 babaen ti biologo a ni [[Julian Huxley]] a mangibaga iti resulta ti [[kladogenesis]], ti maysa a konsepto a binulod ni Huxley manipud ken ni [[Bernhard Rensch]].&lt;ref name=Dupuis&gt;{{cite journal | last=Dupuis | first=Claude | year=1984 | title=Willi Hennig's impact on taxonomic thought | journal=Annual Review of Ecology and Systematics | volume=15 | pages=1–24 | doi=10.1146/annurev.es.15.110184.000245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Huxley&gt;{{cite journal | last = Huxley | first = J. S. | year =1957 | title = The three types of evolutionary process | journal=Nature | volume=180 | issue = 4584 | pages=454–455 | doi=10.1038/180454a0| bibcode=1957Natur.180..454H }}&lt;/ref&gt;

Adu kadagiti sapasap a nanaganan a grupo, kas pagarigan dagiti [[rodensia]] ken dagiti [[insekto]], ket kladoda gapu ta, iti tunggal maysa a kaso, ti grupo ket buklen ti maysa  sapasap a tinaudan nga agraman amin kadagiti bukodna a sanga ti kaputotan. Kas pagarigan, dagiti rodensia, ket sanga dagiti [[mamalia]] a simmina kalpasan ti patingga iti paset ti panawen idi ti klado ti [[Dinosauro|Dinosauria]] ket nagsardeng a kas dagiti dominante a naindagaan a [[bertebrata]] kadagiti 66 a riwriw a tawen a napalabas. Ti kasisigud a populasion ken dagiti amin a kaputotanna ket klado. Ti klado ti rodensia ket maitunos iti urnos ti Rodentia, ken dagiti insekto iti klase ti Insecta. Dagitoy a klado ket mairaman kadagiti basbassit a klado, a kas ti [[chipmunk]] wenno [[kuton]], iti tunggal maysa ket buklen dagiti basbassit pay a klado. Ti met klado ti &quot;rodensia&quot; ket mairaman iti mamalia, [[bertebrata]] ken dagiti klado ti ayup.

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://scienceblogs.com/evolvingthoughts/2007/01/12/clade-1 Evolving Thoughts: Clade]
* DM Hillis, D Zwickl &amp; R Gutell. &quot;[http://www.zo.utexas.edu/faculty/antisense/DownloadfilesToL.html Tree of life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102121622/http://www.zo.utexas.edu/faculty/antisense/DownloadfilesToL.html |date=2014-11-02 }}&quot;. An unrooted cladogram depicting around 3000 species.
* [http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/phylogenetics_01 Phylogenetic systematics, an introductory slide-show on evolutionary trees]

[[Kategoria:Terminolohia ti biolohia]]
[[Kategoria:Pilohenetika]]</text>
      <sha1>ifyd0im0krexlm3sc5k6xn8fb3bk3be</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Psidium</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59512</id>
    <revision>
      <id>406612</id>
      <parentid>403274</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9782" sha1="305tsdw4fjbn7pcxyw5lkf2wakndwn5" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|image = Starr 020803-0117 Psidium guajava.jpg
|image_caption = Bayabas (''[[Psidium guajava]]'')
|display_parents = 2
|taxon = Psidium
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?10034 |title=Genus: ''Psidium'' L. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=2009-01-27 |accessdate=2010-03-03 |archive-date=2009-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114230718/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?10034 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|synonyms = * ''Calyptropsidium'' &lt;small&gt;O.Berg&lt;/small&gt;
* ''Corynemyrtus'' &lt;small&gt;(Kiaersk.) Mattos&lt;/small&gt;
* ''Cuiavus'' &lt;small&gt;Trew&lt;/small&gt;
* ''Episyzygium'' &lt;small&gt;Suess. &amp; A.Ludw.&lt;/small&gt;
* ''Guajava'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt;
* ''Guayaba'' &lt;small&gt;Noronha&lt;/small&gt;
* ''Mitropsidium'' &lt;small&gt;Burret&lt;/small&gt;
|synonyms_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=166596|title=World Checklist of Selected Plant Families}}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''''Psidium''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[kayo]] ken dagiti bassit a kayo iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Myrtaceae]]. Daytoy ket patneng kadagiti napudpudot a parte ti Akinlaud a Hemispero ([[Mehiko]], [[Tengnga nga Amerika|Tengnga]] ken [[Abagatan nga Amerika]], ti [[West Indies]], [[Galápagos]], ken ti akin-abagatan nga [[Estados Unidos]]).&lt;ref name=s&gt;{{Cite web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=166596 |title=Kew World Checklist of Selected Plant Families |access-date=2019-06-28 |archive-date=2019-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920113931/https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=166596 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Govaerts, R., Sobral, N., Ashton, P., Barrie, F., Holst, B.K., Landrum, L.L., Matsumoto, K., Fernanda Mazine, F., Nic Lughadha, E., Proença, C. &amp; al. (2008). World Checklist of Myrtaceae: 1-455. Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Davidse, G., M. Sousa Sánchez, S. Knapp &amp; F. Chiang Cabrera. 2009. Cucurbitaceae a Polemoniaceae. 4(1): i–xvi, 1–855. In G. Davidse, M. Sousa Sánchez, S. Knapp &amp; F. Chiang Cabrera (eds.) Flora Mesoamericana. Universidad Nacional Autónoma de México, México.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Landrum, L. R. &amp; M. L. Kawasaki. 1997. The genera of Myrtaceae in Brazil: an illustrated synoptic treatment and identification keys. Brittonia 49(4): 508–536.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sánchez-Vindas, P. E. 1989. Flora de Nicaragua: Myrtaceae. Brenesia 31: 53–73.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sánchez-Vindas, P. E. 2001. ''Calycolpus, Eugenia, Myrcia, Myrcianthes, Myrciaria, Pimenta, Plinia, Psidium, Syzygium, Ugni.'' En: Stevens, W.D., C. Ulloa, A. Pool &amp; O.M. Montiel (eds.), Flora de Nicaragua. Monographs in systematic botany from the Missouri Botanical Garden 85(2): 1566, 1570–1574, 1575–1580.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bonap.net/NAPA/TaxonMaps/Genus/County/Psidium Biota of North America Program, 2013 county distribution maps, genus ''Psidium'']&lt;/ref&gt;

== Taksonomia ==
Daytoy a henero ket immuna nga inpalawag babaen ni Linnaeus idi 1753.&lt;ref&gt;[https://www.biodiversitylibrary.org/page/358489#page/482/mode/1up Linnaeus, Carl von. 1753.  Species Plantarum 1: 470] iti Latin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tropicos.org/Name/40018772 Tropicos, ''Psidium'' L.]&lt;/ref&gt; Adu kadagiti sebbangan ti agbunga iti makan a prutas, ken gapu iti daytoy adda dagiti nadumaduma a komersial a naimuyongan.&lt;ref&gt;{{cite book |title= The Encyclopedia of Fruit and Nuts |url= https://archive.org/details/encyclopediaoffr0000unse_g1h3 |editor= Jules Janick, Robert E. Paull |edition= illustrated |publisher= CABI |year= 2008 |isbn= 978-0-85199-638-7}}&lt;/ref&gt; Ti kadayegan a naimuyongan a sebbangan ken ti kadawyan a [[bayabas]], ''[[Psidium guajava]].''

;Dagiti sebbangan&lt;ref name=s /&gt;
{{columns-list|colwidth=30em|
# ''[[Psidium acidum]]'' – Peru, Ecuador
# ''[[Psidium acranthum]]'' – Republika a Dominikano
# ''[[Psidium acunae]]'' – Kuba
# ''[[Psidium acutangulum]]'' – manipud iti Colombia aginggana iti [[Amapá]] ken Bolivia
# ''[[Psidium albescens]]'' – Hamaika
# ''[[Psidium amplexicaule]]'' – Puerto Rico, Isla Leeward
# ''[[Psidium apiculatum]]'' – [[Bahia]]
# ''[[Psidium appendiculatum]]'' – Amianan a Venezuela, Amianan-Daya a Brasil
# ''[[Psidium araucanum]]'' – [[São Paulo (estado)|São Paulo]], [[Paraná (estado)|Paraná]]
# ''[[Psidium arboreum]]'' – [[Rio de Janeiro (estado)|Rio de Janeiro]]
# ''[[Psidium australe]]'' – Venezuela, Guyana, Bolivia, Brasil, Paraguay
# ''[[Psidium bahianum]]'' – [[Bahia]]
# ''[[Psidium balium]]'' – Kuba
# ''[[Psidium brevifolium]]'' – Republika a Dominikano
# ''[[Psidium brownianum]]'' – Venezuela, Amianan-Daya a Brasil
# ''[[Psidium calyptranthoides]]'' – Puerto Rico
# ''[[Psidium canum]]'' – Brasil
# ''[[Psidium cattleianum]]'' – Brasil, Uruguay
# ''[[Psidium cauliflorum]]'' – [[Bahia]]
# ''[[Psidium celastroides]]'' – Kuba
# ''[[Psidium claraense]]'' – Kuba
# ''[[Psidium cymosum]]'' – Kuba
# ''[[Psidium densicomum]]'' – Venezuela, Guyana, Bolivia, Amianan-Laud a Brasil, Peru, Colombia
# ''[[Psidium dictyophyllum]]'' – Hispaniola
# ''[[Psidium donianum]]'' – [[Maranhão]]
# †''[[Psidium dumetorum]]'' – ti Hamaika ngem naungawen
# ''[[Psidium eugenii]]'' – Abagatan-Daya a Brasil
# ''[[Psidium firmum]]'' – Brasil
# ''[[Psidium friedrichsthalianum]]'' – Abagatan a Mehiko, Tengnga nga Amerika, Colombia, Venezuela
# ''[[Psidium fulvum]]'' – Peru
# ''[[Psidium galapageium]]'' – [[Galápagos]]
# ''[[Psidium ganevii]]'' – [[Bahia]]
# ''[[Psidium giganteum]]'' – [[Minas Gerais]], [[São Paulo (estado)|São Paulo]]
# ''[[Psidium glaziovianum]]'' – Abagatan-Daya a Brasil
# ''[[Psidium globosum]]'' – Uruguay
# ''[[Psidium grandifolium]]'' – Brasil, Bolivia, Paraguay, Amianan-Daya nga Arhentina
# ''[[Psidium guajava]]'' – Tengnga + Abagatan nga Amerika, West Indies, Mehiko, [[Florida]], [[Louisiana]], [[Arizona]];&lt;ref&gt;[http://bonap.net/MapGallery/County/Psidium%20guajava.png Biota of North America 2013 county distribution map, ''Psidium guajava'']&lt;/ref&gt; naturalisado kadagiti parte ti Aprika, ti Indiano a Subkontinente, ken dagiti nadumaduma isla iti taaw
# ''[[Psidium guineense]]'' – Tengnga + Abagatan nga Amerika, Windward Is, Mehiko
# ''[[Psidium guyanense]]'' – Amianan a Brasil, Venezuela, Pranses a Guiana
# ''[[Psidium haitiense]]'' – Haiti
# ''[[Psidium harrisianum]]'' – Hamaika
# ''[[Psidium × hasslerianum]]'' – Paraguay, Tengnga nga Amerika
# ''[[Psidium hotteanum]]'' – [[Massif de la Hotte]]
# ''[[Psidium huanucoense]]'' – [[Rehion ti Huánuco |Huánuco]]
# ''[[Psidium inaequilaterum]]'' – Abagatan-Daya a Brasil
# ''[[Psidium itanareense]]'' – [[São Paulo (estado)|São Paulo]]
# ''[[Psidium jacquinianum]]'' – di ammo
# ''[[Psidium jakucsianum]]'' – Kuba
# ''[[Psidium kennedyanum]]'' – Brasil, Paraguay, Amianan-Daya nga Arhentina
# ''[[Psidium langsdorffii]]'' – [[Minas Gerais]]
# ''[[Psidium laruotteanum]]'' – manipud iti Costa Rica aginggana iti Paraguay
# ''[[Psidium longipetiolatum]]'' – Abagatan a Brasil
# ''[[Psidium lourteigiae]]'' – Brasil
# ''[[Psidium loustalotii]]'' – Kuba
# ''[[Psidium maribense]]'' – Colombia, Venezuela, Amianan a Brasil
# ''[[Psidium minutifolium]]'' – Kuba
# ''[[Psidium misionum]]'' – Paraguay, [[Probinsia ti Misiones|Misiones]]
# ''[[Psidium montanum]]'' – Hamaika
# ''[[Psidium munizianum]]'' – Kuba
# ''[[Psidium myrsinites]]'' – Brasil
# ''[[Psidium myrtoides]]'' – Brasil
# ''[[Psidium nannophyllum]]'' – Republika a Dominikano
# ''[[Psidium navasense]]'' – Kuba
# ''[[Psidium nummularia]]'' – Kuba
# ''[[Psidium nutans]]'' – Brasil, Amianan_Daya nga Arhentina
# ''[[Psidium oblongatum]]'' – [[Minas Gerais]], [[Espírito Santo]]
# ''[[Psidium oblongifolium]]'' – Abagatan-Daya a Brasil
# ''[[Psidium oligospermum]]'' – [[Minas Gerais]], [[Paraíba]]
# ''[[Psidium oncocalyx]]'' – [[Bahia]]
# ''[[Psidium orbifolium]]'' – Kuba
# ''[[Psidium ovale]]'' – [[Minas Gerais]], [[Santa Catarina (estado)|Santa Catarina]]
# ''[[Psidium parvifolium]]'' – Kuba
# ''[[Psidium pedicellatum]]'' – Colombia, Ecuador
# ''[[Psidium pigmeum]]'' – Abagatan-Daya a Brasil
# ''[[Psidium raimondii]]'' – Peru
# ''[[Psidium ramboanum]]'' – [[Mato Grosso]]
# ''[[Psidium ratterianum]]'' – Brasília
# ''[[Psidium refractum]]'' – [[Goiás]]
# ''[[Psidium reptans]]'' – [[Paraná (estado)|Paraná]]
# ''[[Psidium reversum]]'' – Sierra Sagua Baracoa iti Kuba
# ''[[Psidium rhombeum]]'' – [[Bahia]]
# ''[[Psidium riparium]]'' – Brasil
# ''[[Psidium robustum]]'' – [[Maranhão]], [[Minas Gerais]], [[São Paulo (estado)|São Paulo]]
# ''[[Psidium rostratum]]'' – Peru
# ''[[Psidium rotundatum]]'' – Kuba
# ''[[Psidium rufum]]'' – Brasil
# ''[[Psidium rutidocarpum]]'' – Peru
# ''[[Psidium salutare]]'' – Tengnga + Abagatan nga Amerika, West Indies, Abagatan a Mehiko
# ''[[Psidium sartorianum]]'' – Tengnga + Abagatan nga Amerika, West Indies, Mehiko
# ''[[Psidium schenckianum]]'' – Daya a Brasil
# ''[[Psidium scopulorum]]'' – Kuba
# ''[[Psidium sessilifolium]]'' – Republika a Dominikano
# ''[[Psidium sintenisii]]'' – Puerto Rico
# ''[[Psidium sorocabense]]'' – Abagatan-Daya a Brasil
# ''[[Psidium striatulum ]]'' -Brasil, Venezuela, Guyana, Surinam
# ''[[Psidium tenuirame]]'' – Kuba
# ''[[Psidium trilobum]]'' – [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/417959/Massif-du-Nord Massif du Nord iti Haiti]
}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commonscat-inline|Psidium|'''''Psidium'''''}}
*{{Wikispecies-inline|Psidium|'''''Psidium'''''}}

{{Taxonbar|from=Q320179}}

[[Kategoria:Psidium| ]]</text>
      <sha1>305tsdw4fjbn7pcxyw5lkf2wakndwn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alzatea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59633</id>
    <revision>
      <id>406621</id>
      <parentid>340208</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1932" sha1="gdte3703j1ubmxeolynm8lovildme01" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| grandparent_authority = S.A.Graham
| genus = Alzatea
| parent_authority = [[Hipólito Ruiz López|Ruiz]] &amp; [[José Antonio Pavón|Pav.]]
| species = verticillata
| authority = Ruiz &amp; Pav.
}}

Ti '''''Alzatea verticillata''''' ket ti bassit nga [[agsabsabong a mula|agsabsabong]] a [[kayo]], a patneng iti [[Neotropiko]]. Daytoy ket mabirukan kadagiti nadam-eg a bakir ti submontane manipud iti [[Costa Rica]] ken [[Panama]] iti [[Tengnga nga Amerika]] iti abagatan ti [[Peru]] ken [[Bolivia]] iti ropikal nga [[Abagatan nga Amerika]]. Daytoy ti kaikaisuna a sebbangan ti henero ti '''''Alzatea''''' ken [[pamilia (biolohia)|pamilia]] ti '''Alzateaceae'''.

== Deskripsion ==
Ti ''Alzatea verticillata'' ket addaan iti agsumbangir, immitlog a bulbulong. Dagiti sabong ket [[aktinomorpiko]] ken biseksual, ken awanan iti corolla. Dagiti sabong ken [[bunga]] ket kapada iti [[Myrtaceae]] ngem nasaysayaat ti iitlogan. Ti bunga ket maysa a loculicidal a kapsula&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Heywood|first1=V.|last2=Brummitt|first2=R.|last3=Culham|first3=A.|last4=Seberg|first4=O.|title=Flowering plant families of the world|url=https://archive.org/details/floweringplantfa0000unse|date=2007|publisher=Firefly Books|location=Buffalo NY|isbn=978-1-55407-206-4|page=[https://archive.org/details/floweringplantfa0000unse/page/27 27]|edition=Umuna}}&lt;/ref&gt;

Dagiti kaasitgan a kabagian ti ''Alzatea'' ket addada iti pamilia ti [[Penaeaceae]], [[Oliniaceae]], [[Rhynchocalycaceae]] iti akin-abagatan nga [[Aprika]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}
* Schönenberger, Jürg and Conti, Elena. ''Molecular phylogeny and floral evolution of Penaeaceae, Oliniaceae, Rhynchocalycaceae, and Alzateaceae (Myrtales)''. &lt;u&gt;American Journal of Botany&lt;/u&gt;. 2003;90:293-309.

{{Taxonbar|from=Q131843}}
{{Myrtales-pungol}}

[[Kategoria:Myrtales]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Costa Rica]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Panama]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Peru]]</text>
      <sha1>gdte3703j1ubmxeolynm8lovildme01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Miconia nervosa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60023</id>
    <revision>
      <id>406406</id>
      <parentid>340704</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="fxy67ejafv1qernqbdas1f0s4o0czv9" xml:space="preserve">{{speciesbox
| image = Miconia nervosa (Smith) Triana (8890231846).jpg
| image_caption =
| genus = Miconia
| species = nervosa
| authority = (Smith) Triana
}}

Ti '''''Miconia nervosa''''' ket  ti sebbangan ti babassit a mula iti pamilia ti [[Melastomataceae]]. Daytoy ket patneng iti [[Amianan nga Amerika|Amianan]] ken [[Abagatan nga Amerika]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/fieldguidetoplan0000marg|title=A Field Guide to Plants of Costa Rica|last=Gargiullo|first=Margaret|last2=Magnuson|first2=Barbara|last3=Kimball|first3=Larry|date=2008|publisher=Oxford University Press, USA|year=|isbn=978-0-19-972003-3|location=|pages=[https://archive.org/details/fieldguidetoplan0000marg/page/186 186]|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

{{Taxonbar|from=Q15395896}}
{{Melastomataceae-pungol}}

[[Kategoria:Miconia|nervosa]]</text>
      <sha1>fxy67ejafv1qernqbdas1f0s4o0czv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tibouchina urvilleana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60194</id>
    <revision>
      <id>406362</id>
      <parentid>400887</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="54edb6sa8krnv4badk78d37639zlhvi" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| image = Flower in Horton Plains 1.jpg
| image_caption = Sabong ti ''Tibouchina urvilleana'', Sri Lanka
| genus = Tibouchina
| species = urvilleana
| authority = [[Alfred Cogniaux|Cogn.]]
}}

Ti '''''Tibouchina urvilleana''''' ket ti sebbangan ti [[agsabsabong a mula]] iti [[pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Melastomataceae]], a patneng iti Brasil. Agtubo iti katayag iti {{pagbaliwen|3|-|6|m|ft|0|abbr=on}} iti {{pagbaliwen|2|-|3|m|ft|0|abbr=on}} iti kaakaba. Daytoy ket agdalapdap a bassit a mula nga addaan kadagiti longitudinal nga urat, nangisit a berde a nadutdutan a bulong. Dagiti rimpuok ti naraniag a purpura a sabong aginggana iti {{pagbaliwen|10|cm|0|abbr=on}} iti diametro, nga addaan kadagiti nangisit nga estambre, ket agsabong iti amin a paset ti kalgaw ken  otonio.&lt;ref name=RHSAZ&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=1-4053-3296-4|pages=1136}}&lt;/ref&gt;

Dagiti kadawayna a nagan iti ket mairaman ti lasiandra, prinsesa a sabong, pleroma, ken purpura a gloria a kayo&lt;ref name=&quot;RHSPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1932|title=RHS Plant Selector – ''Tibouchina urvilleana''|accessdate=6 Hunio 2013}}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Ti [[Nagan a botaniko#Du a nagan|espesipiko nga epiteta]] iti ''urvilleana'' ket mangipalagip ken ni [[Jules Dumont d'Urville]] ti maika-19 a siglo a Pranses nga eksplorador ken botaniko .&lt;ref name=RHSLG&gt;{{cite book|last=Harrison|first=Lorraine|title=RHS Latin for gardeners|url=https://archive.org/details/rhslatinforgarde0000harr|year=2012|publisher=Mitchell Beazley|location=United Kingdom|isbn=978-1-84533-731-5|pages=224}}&lt;/ref&gt;

== Panagmula ==
Ti ''T. urvilleana'' ket nakagun-od iti [[Royal Horticultural Society]]'s [[Award of Garden Merit]].&lt;ref name=&quot;RHSPS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = Hulio 2017 | page = 102 | publisher = Royal Horticultural Society | accessdate = 23 Disiembre 2018}}&lt;/ref&gt;

Iti kabassitan a temperatura iti {{pagbaliwen|3|C|F|abbr=on}}, daytoy ket makasapul iti panagsalaknib iti panaglalam-ek, ken masansan a naimulmula iti konserbatorio kadagiti [[Kalalainganna a klima|temperado]] a lugar. Nupay kasta, mabalin pay daytoy a maimula iti ruar iti nainit, nalinongan a lugar.&lt;ref&gt;http://edis.ifas.ufl.edu/st633&lt;/ref&gt; Nasaysayaat a maimula kadagiti asidiko ken nasayaat a maatianan a daga ken maiwaras babaen dagiti saringit. Mabalin adaytoy a masanay ken maipatubo iti maysa a trellis.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=282684&amp;isprofile=0&amp;|title=Tibouchina urvilleana – Plant Finder|website=www.missouribotanicalgarden.org|language=Ingles|access-date=2018-07-03}}{{Natay a silpo|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

[[Papeles:Tibouchina urvilleana (Glänzende Tibouchine, Prinzessinenblüte).JPG|thumb|''Tibouchina urvilleana'', Botanischer Garten [[Leipzig]]|left ]]

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}

{{Taxonbar|from=Q3528122}}

[[Kategoria:Tibouchina|urvilleana]]
[[Kategoria:Flora ti Brasil]]</text>
      <sha1>54edb6sa8krnv4badk78d37639zlhvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abelmoschus moschatus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60644</id>
    <revision>
      <id>406505</id>
      <parentid>400259</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3695" sha1="g9kvsi2xwj26y0gih533t1qg78xkr88" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| image = Abelmoschus moschatus Blanco2.245.png
| genus = Abelmoschus
| species = moschatus
| authority = [[Friedrich Kasimir Medikus|Medik.]]
| synonyms =
  {{Collapsible list |
    {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; |
*''Abelmoschus abelmoschus'' &lt;small&gt;(L.) H.Karst.&lt;/small&gt; nom. inval.
*''Abelmoschus betulifolia'' &lt;small&gt;Wall.&lt;/small&gt;
*''Abelmoschus chinensis'' &lt;small&gt;Wall.&lt;/small&gt;
*''Abelmoschus ciliaris'' &lt;small&gt;Walp.&lt;/small&gt;
*''Abelmoschus cryptocarpus'' &lt;small&gt;Walp.&lt;/small&gt;
*''Abelmoschus cubensis'' &lt;small&gt;Walp.&lt;/small&gt;
*''Abelmoschus cucurbitaceus'' &lt;small&gt;Walp.&lt;/small&gt;
*''Abelmoschus haenkeanus'' &lt;small&gt;C.Presl&lt;/small&gt;
*''Abelmoschus marianus'' &lt;small&gt;C.Presl&lt;/small&gt;
*''Abelmoschus palustris'' &lt;small&gt;Walp.&lt;/small&gt;
*''Abelmoschus pseudoabelmoschus'' &lt;small&gt;(Blume) Walp.&lt;/small&gt;
*''Abelmoschus roseus'' &lt;small&gt;Walp.&lt;/small&gt;
*''Abelmoschus sublobatus'' &lt;small&gt;C.Presl&lt;/small&gt;
*''Hibiscus abelmoschus'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
*''Hibiscus collinsianus'' &lt;small&gt;Nutt. ex Torr. &amp; A. Gray&lt;/small&gt;
*''Hibiscus moschatus'' &lt;small&gt;(Medik.) Salisb.&lt;/small&gt;
    }}
  }}
| synonyms_ref = &lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2609599
|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species
|accessdate=Hunio 14, 2014
|archive-date=2019-08-28
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190828193717/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2609599
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''''Abelmoschus moschatus''''' (kadawyan a nagnagan iti Ingles ket mairaman ti '''Abelmosk''', '''ambrette''', '''annual hibiscus''', '''Bamia Moschata''', '''Galu Gasturi''', '''muskdana''', '''musk mallow''',&lt;ref name=GRIN&gt;{{GRIN | accessdate = Disiembre 21, 2017}}&lt;/ref&gt; '''musk okra''',&lt;ref name=GRIN /&gt; '''ornamental okra''', '''rose mallow''', '''tropical jewel hibiscus''',&lt;ref name=GRIN /&gt; '''Yorka okra''') ket ti maysa nga aromatiko ken makaagas a mula iti pamilia ti [[Malvaceae]] a patneng iti Asia ken Australia.&lt;ref name=GRIN /&gt;

== Dagiti panangilasin ==
Dagiti bukel ket addaan iti nasam-it, ayamuom sabong, napigsa nga angot a kapada iti [[musk]] (isu a ti [[nagan a botaniko|espesipiko nga epiteta]] iti {{lang|la|[[wikt:moschatus|moschātus]]}}, sientipiko a Latin para iti ‘musk’).

Uray no ti tropikal a taudanna, ti mula ket makaunoy iti nayelo a linnaaw.

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}
*{{Cite book| last = Brown| first = Deni | title = The Royal Horticultural Society encyclopedia of herbs &amp; their uses | url = https://archive.org/details/encyclopediaofhe0000bown| publisher = Dorling Kindersley | date = 1995 | location = Londres  | isbn = 0-7513-0203-1  }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/muskdana.html ''Abelmoschus moschatus'']
*[http://www.pfaf.org/database/plants.php?Abelmoschus+moschatus ''Abelmoschus moschatus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204428/http://www.pfaf.org/database/plants.php?Abelmoschus+moschatus |date=2016-03-03 }}
*[https://web.archive.org/web/20160304034609/http://libproject.hkbu.edu.hk/was40/detail?lang=en&amp;channelid=1288&amp;searchword=herb_id%3DD00953 Abelmoschus moschatus] Medicinal Plant Images Database (School of Chinese Medicine, Hong Kong Baptist University) (iti Insik) {{iti sao|en}}
*[https://web.archive.org/web/20130319052514/http://www.celtnet.org.uk/recipes/spice-entry.php?term=Musk%20Mallow%20Seeds Celtnet Spice Guide entry for Musk Mallow seeds, including recipes]

{{Taxonbar|from=Q2086536}}
{{Hibisceae-pungol}}

[[Kategoria:Abelmoschus|moschatus]]
[[Kategoria:Flora ti Tsina]]
[[Kategoria:Flora ti Taiwan]]
[[Kategoria:Flora ti tropikal nga Asia]]
[[Kategoria:Flora ti Australia]]</text>
      <sha1>g9kvsi2xwj26y0gih533t1qg78xkr88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Synsepalum brevipes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60964</id>
    <revision>
      <id>406595</id>
      <parentid>342139</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="0wquhgambn5h506sw8iufaflr4br55a" xml:space="preserve">{{speciesbox
|image = Synsepalum brevipes, blaar, Inhamitangabos.jpg
|image_caption = Salaysay ti bulong – akinngato ken akinbaba
|genus = Synsepalum
|species = brevipes
|authority = (Baker f.) T.D.Penn.
|synonyms = 
* ''Pachystela brevipes'' &lt;small&gt;(Baker) Engl.&lt;/small&gt;
* ''Pachystela cinerea'' &lt;small&gt;(Engl.) Engl.&lt;/small&gt;
* ''Sideroxylon brevipes'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Synsepalum brevipes''''' ket ti bassit a mula wenno ti kalalainganna iti kadakkel aginggana iti dakkel a kaayo iti pamilia ti [[Sapotaceae]],&lt;ref name=palg&gt;{{cite book |last1=Coates Palgrave |first1=Keith |last2=Coates Palgrave |first2=Meg |title=Trees of Southern Africa |url=https://archive.org/details/treesofsoutherna0000coat |date=1983 |publisher=C. Struik |location=Cape Town |isbn=0-86977-081-0 |edition=2nd rev.}}&lt;/ref&gt; a patneng iti tropiko ken subtropiko nga Aprika.

== Sakup ken habitat ==
Daytoy ket mabirukan kadagiti tropiko ti Aprika ken dagiti subtropikal a tanap manipud iti [[Angola]] aginggana iti [[Zimbabwe]] ken [[Mozambique]]. Daytoy ket mabirukan iti namaga a kankanayon a berde a bakir wenno kas maysa a komponente iti ripariano a mulmula.&lt;ref name=hyde&gt;{{cite web|last1=Hyde|first1=Mark|title=Synsepalum brevipes (Baker f.) T.D. Penn.|url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=143720|website=Flora of Zimbabwe|accessdate=7 Hulio 2015|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

== Deskripsion ==
Ti madadael a kayo wenno ukis ti kayo ket mangiparuar iti nagatas a latex, ken ti marka ti maugisan nga ukis ti kayo ket nalabbasit.&lt;ref name=hyde /&gt; Dagiti ungkay ken dagiti ubing a bulong ket nalamuyot. Ti nasan-it ayamuomna a sabsabong ken mapataud manipud iti naladaw a kalgaw aginggana iti panagsusuldong. Ti makan a bunga ket agparang iti naladaw a panaglalam-ek ken aglaon iti maysa a nalamuyot a bukel.

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

{{Taxonbar|from=Q7662645}}
{{Sapotaceae-pungol}}

[[Kategoria:Synsepalum|brevipes]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Angola]]
[[Kategoria:Flora ti Mozambique]]</text>
      <sha1>0wquhgambn5h506sw8iufaflr4br55a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chrysophyllum roxburghii</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60974</id>
    <revision>
      <id>406628</id>
      <parentid>401240</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4519" sha1="ajbe2lewevrzhuabxyuufg6ei21qzgp" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| image = Chrysophyllum roxburghii.jpg
| image_caption = Bunga
| genus = Chrysophyllum
| species = roxburghii
| authority = [[George Don|G.Don]]
| synonyms = 
{{Marebba a listaan
|''Chrysophyllum bancanum'' {{Au|[[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]}}
|''Chrysophyllum dioicum'' {{Au|[[Sijfert Hendrik Koorders|Koord.]] &amp; [[Theodoric Valeton|Valeton]]}}
|''Chrysophyllum javanicum'' {{Au|[[Ernst Gottlieb von Steudel|Steud.]]}}
|''Chrysophyllum pentagonum'' {{Au|[[Henry Fletcher Hance|Hance]]}}
|''Chrysophyllum sumatranum'' {{Au|Miq.}}
|''Donella lanceolata'' {{Au|([[Carl Ludwig Blume|Blume]]) [[André Aubréville|Aubrév.]]}}
|''Donella roxburghii'' {{Au|(G.Don) [[Jean Baptiste Louis Pierre|Pierre]] ex [[Paul Henri Lecomte|Lecomte]]}}
|''Lucuma lanceolata'' {{Au|(Blume) [[Alexander Zippelius|Zipp.]]}}
|''Nycterisition lanceolatum'' {{Au|Blume}}
}}
| synonyms_ref = &lt;ref name=TPL /&gt;
}}

Ti '''''Chrysophyllum roxburghii''''' ket ti sebbangan ti [[mula]] iti pamilia ti [[Sapotaceae]]. Daytoy ket agtubo a kas maysa a kayo aginggana iti {{pagbaliwen|30|m|-1}} iti katayag, nga addaan iti puon iti diametro aginggana iti {{pagbaliwen|40|cm|abbr=on}}. Ti ukis ti kayo ket maris-dapo aginggana iti nangisit a kayumanggi. Dagitiinploressia ket addaan kadagiti 45 a sabong. Ti bunga ket marakayumanngi aginggana iti marapurpura nangisit, duyaw no maluom, nagtimbukel aginggana iti {{pagbaliwen|4|cm|0|abbr=on}} iti diametro. Ti habitatna ket dagiti tanap a bakir manipud iti pantar ti baybay aginggana iti {{pagbaliwen|700|m}} iti kangato.&lt;ref name=TFSS /&gt; Ti ''C.&amp;nbsp;roxburghii'' ket masna nga agtubo iti [[Madagascar]], [[India]], [[Sri Lanka]], [[Tailandia]], [[Cambodia]], [[Laos]], [[Bietnam]], [[Malaysia]], [[Brunei]], [[Indonesia]], ti [[Filipinas]], [[Papua Baro a Guinea]], ti [[Is-isla ti Solomon]] ken [[Queensland]].&lt;ref name=TFSS /&gt;&lt;ref name=Kew /&gt;&lt;ref name=AustTRFPK6.1 /&gt;

Ti Latin [[Botaniko a nagan#Dua a nagan|espesipiko nga epiteta]] iti ''roxburghii'' ket mangibaga iti Eskoses a botaniko a ni [[William Roxburgh]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stearn |first=William |year=1973  |edition=Revised |publication-date=1963 |title=A Gardenerer's Dictionary of Plant Names |url=https://archive.org/details/gardenersdiction0000smit|location=Londres |publisher=Cassell |page=[https://archive.org/details/gardenersdiction0000smit/page/278 278] |isbn=0-304-93721-5 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist | refs=

&lt;ref name=TPL&gt;{{Cite web | title = ''Chrysophyllum roxburghii'' | url = http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-40271 | publisher = [[The Plant List]] | accessdate = 26 Septiembre 2013 | archive-date = 2013-10-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131002171519/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-40271 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=TFSS&gt;{{Cite book | last1 = Julaihi | first1 = L. C. J. | date = Abril 2002 | contribution = ''Chrysophyllum roxburghii'' G.Don | contribution-url = http://www.chm.frim.gov.my/backup/TFSS.vol4_5_6.pdf | editor1-first = E. | editor1-last = Soepadmo | editor2-last = Saw | editor2-first = L. G. | editor3-last = Chung | editor3-first = R. C. K. | title = Tree Flora of Sabah and Sarawak | volume = 4 | pages = 211–212 | publisher = Forest Research Institute Malaysia | isbn = 983-2181-27-5 | url = http://www.chm.frim.gov.my/Resources/Publications/Books/Floras/Tree-Flora-of-Sabah-and-Sarawak.aspx | version = (free online from the publisher, lesser resolution scan PDF versions) | accessdate = 25 Septiembre 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927074942/http://www.chm.frim.gov.my/Resources/Publications/Books/Floras/Tree-Flora-of-Sabah-and-Sarawak.aspx | archive-date = 27 Septiembre 2013 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Kew&gt;{{Cite web | title = ''Chrysophyllum roxburghii'' | url = http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=40271 | publisher = [[Royal Botanic Gardens, Kew]] | accessdate = 26 Septiembre 2013 }}{{Natay a silpo|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=AustTRFPK6.1&gt;{{AustTRFPK6.1 | url= http://keys.trin.org.au:8080/key-server/data/0e0f0504-0103-430d-8004-060d07080d04/media/Html/taxon/Chrysophyllum_roxburghii.htm | name= Chrysophyllum roxburghii | accessdate= 27 Septiembre 2013 }}&lt;/ref&gt;

}}

{{Taxonbar|from=Q9191467}}
{{Sapotaceae-pungol}}

[[Kategoria:Chrysophyllum|roxburghii]]
[[Kategoria:Flora ti tropikal nga Asia]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Australia]]
[[Kategoria:Flora ti Queensland]]
[[Kategoria:Flora ti Madagascar]]</text>
      <sha1>ajbe2lewevrzhuabxyuufg6ei21qzgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sideroxylon salicifolium</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61138</id>
    <revision>
      <id>406483</id>
      <parentid>367304</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2860" sha1="hlyz9uh58ote3g29xh2m34ckwcx03fo" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image =
|status = G5
|status_system = TNC
|status_ref =
|genus = Sideroxylon
|species = salicifolium
|authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) Lam.
|synonyms = *''Dipholis salicifolia'' {{au|(L.) [[Alphonse Pyrame de Candolle|A.DC.]]}}
}}

Ti '''''Sideroxylon salicifolium''''', kadawyan nga ammo iti Ingles a iti '''white bully'''&lt;ref&gt;{{PLANTS|id=SISA6|taxon=Sideroxylon salicifolium|accessdate=14 Nobiembre 2015}}&lt;/ref&gt; wenno '''willow bustic''', ket ti sebbangan ti [[agsabsabong a mula]] a patneng iti [[Florida]], ti [[West Indies]] ken [[Tengnga nga Amerika]].&lt;ref name=Acevedo&gt;{{cite book|last= Acevedo-Rodríguez|first= Pedro|authorlink= |title= Flora of St. John, U.S. Virgin Islands|series= Memoirs of The New York Botanical Garden|volume= 78|date= 1996-12-17|publisher= The New York Botanical Garden|location= Bronx, New York|isbn= 0-89327-402-X|url-access= registration|url= https://archive.org/details/floraofstjohnusv00acev}}&lt;/ref&gt;  Daytoy ket naikeddeng pay a kaemng ti henero ti ''[[Dipholis]]'', iti binomial a ''Dipholis salicifolia''.  Ti espesipiko nga epiteta ket naala manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] iti ''salix'' 'willow' ken ''folia'' 'bulong'.&lt;ref&gt;{{cite book|author = Simpson DP| title = Cassell's Latin Dictionary  |url = https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1| publisher = Cassell Ltd.| year = 1979|edition = 5|location = Londres|pages = 883| isbn=0-304-52257-0}}&lt;/ref&gt;

Daytoy ket bassit a kayo, 10–20&amp;nbsp;m iti katayag, nga addaan iti nalamuyot a beige ng aukis ti kayo, agbalikuskos a naurnos a bubulong ken bassit (1–4&amp;nbsp;mm) krama amaris a sabsabong nga agririmpuok kadagiti lima aginggana iti 12.  Ti bunga ket bassit a berry (6–10&amp;nbsp;mm long) nga agraman iti baetan ti maysa ken dagiti tallo a bukel.  No maluluom, ti bunga ket agbalin mabipud iti berde aginggana iti maralabbasit kayumanggi ken kalpasanna iti nangisit a kayumanggi no naluomen.&lt;ref name=Acevedo /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q15349981}}
{{sapotaceae-pungol}}

[[Kategoria:Sideroxylon|salicifolium]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Abagatan akindaya nga Estados Unidos]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Oaxaca]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Veracruz]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Belis]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Guatemala]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Campeche]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Chiapas]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Quintana Roo]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Yucatán]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Antigua ken Barbuda]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Bahamas]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Kuba]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Dominica]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Republika a Dominikano]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Guadalupe]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Haiti]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Hispaniola]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Hamaika]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Puerto Rico]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Is-isla ti Birhen]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Peninsula ti Yucatán]]</text>
      <sha1>hlyz9uh58ote3g29xh2m34ckwcx03fo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anogeissus leiocarpa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61451</id>
    <revision>
      <id>406600</id>
      <parentid>343440</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4064" sha1="s9qm9i7riapo81g83hnhi7e93sk85sq" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = Anogeissus leiocarpa MS 4185.JPG
|image_caption = Sabsabong ti ''Anogeissus leiocarpa'' iti [[Burkina Faso]]
|genus = Anogeissus
|species = leiocarpa
|authority = (DC.) Guill. &amp; Perr.
}}

Ti '''''Anogeissus leiocarpa''''' ('''African birch''' iti Ingles; {{lang-bm|ngálǎma}}) ket ti maysa a natayag a matnag-bulong a [[kayo]] a patneng kadagiti [[savanna]] ti tropikal nga Aprika.&lt;ref name=&quot;Steentoft1988&quot;&gt;{{cite book|last=Steentoft|first=Margaret|title=Flowering Plants in West Africa|url=https://archive.org/details/floweringplantsi0000stee|year=1988|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-26192-9 }}&lt;/ref&gt;  aytoy ti kaikasuna a sebbangan ti [[Laud nga Aprika]] iti henero ti ''[[Anogeissus]]'', ti maysa a henero a maiwarwras manipud iti [[tropikal]] a [[Tengnga nga Aprika|tengnga]] ken [[daya nga Aprika]] babaen ti tropikal nga [[Abagatan a daya nga Asia]].&lt;ref name=&quot;Steentoft1988&quot; /&gt;  Ti ''A. leiocarpa'' ket agtubo kadagit ibaro a daga a patauden babaen dagiti natiempuan a nabasa a daga ken agtubo kadagiti igid ti katuduan a bakir, negm saan nga iti mismo a katuduan a bakir, iti savanna, ken kadagiti igid ti karayan a mangbukel kadagiti [[galeria a bakir]].  Ti kayo ket agsabong iti panawen ti panagtutudo, manipud iti Hunio aginggana iti Oktubre.  Dagitibukel a napayakan a [[Samara (bunga)|samara]], ket iwarwaras babaen dagiti [[kuton]].

== Etnobotanika ==
Daytoy ket maysa kadagiti mula a naus-usar iti panagaramid iti ''[[bògòlanfini]]'', ti tradisional a mudcloth iti [[Mali]].  agiti bassit a sanga nga addaan kadagiti bulong ket mairumrumek tapno maaramid kadagiti duyaw a [[tina]].&lt;ref name=&quot;Arbonnier2004&quot;&gt;{{cite book|last=Arbonnier|first=Michel|title=Trees, Shrubs and Lianas of West African Dry Zones|year=2004|publisher=Quae|isbn=2-87614-579-0}}&lt;/ref&gt;  Ti akin-uneg nga ukis ti kayo ket maus-usar nga [[Antihelmintiko]] para iti tao ken dingoen para iti pannagagas kadagiti igges, ken para iti panangagas kadagiti nadumaduma a [[protozoa]] a sakit dagiti ayup, ''[[nagana]]'' (ti [[trypanosomiasis]] ti ayup), ken [[babesiosis]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bizimana|first=Nsekuye|title=Traditional Veterinary Practice in Africa|year=1994|publisher=German Technical Cooperation|isbn=3-88085-502-1}}&lt;/ref&gt;  Ti akin-uneg nga ukis ti kayo ket maus-usar a kas mangalngal nga ungkay iti [[Nigeria]] ken dagiti yaon iti ukis ti kayo ket mangipakita kadagiti [[antibakterial]] a tagikua.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mann|first=A.|first2=Y. |last2=Yahaya |first3=A. |last3=Banso |first4=G. O. |last4=Ajayi|title=Phytochemical and antibacterial screening of Anogeissus leiocarpus against some microorganisms associated with infectious wounds|date=Marso 2008|publisher=Academic Journals}}&lt;/ref&gt; Dagiti ukis ti kayo ti unkay ket aglaon iti [[castalagin]]&lt;ref&gt;{{Cite journal
| last1 = Shuaibu | first1 = M. N.
| last2 = Pandey | first2 = K.
| last3 = Wuyep | first3 = P. A.
| last4 = Yanagi | first4 = T.
| last5 = Hirayama | first5 = K.
| last6 = Ichinose | first6 = A.
| last7 = Tanaka | first7 = T.
| last8 = Kouno | first8 = I.
| doi = 10.1007/s00436-008-1137-7
| title = Castalagin from Anogeissus leiocarpus mediates the killing of Leishmania in vitro
| journal = Parasitology Research
| volume = 103
| issue = 6
| pages = 1333–1338
| year = 2008
| pmid = 18690475
| pmc = 
}}&lt;/ref&gt; ken [[flavogallonic acid dilactone]].&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Shuaibu | first1 = M. N. | last2 = Wuyep | first2 = P. A. | last3 = Yanagi | first3 = T. | last4 = Hirayama | first4 = K. | last5 = Tanaka | first5 = T. | last6 = Kouno | first6 = I. | doi = 10.1007/s00436-008-0879-6 | title = The use of microfluorometric method for activity-guided isolation of antiplasmodial compound from plant extracts | journal = Parasitology Research | volume = 102 | issue = 6 | pages = 1119–1127 | year = 2008 | pmid =  18214539| pmc = }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{WestAfricanPlants|Anogeissus leiocarpa}}

{{Taxonbar|from=Q292413}}
{{Myrtales-pungol}}

[[Kategoria:Anogeissus|leiocarpa]]</text>
      <sha1>s9qm9i7riapo81g83hnhi7e93sk85sq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agonis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61479</id>
    <revision>
      <id>406455</id>
      <parentid>343472</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3763" sha1="ryc5g9ruhbj74nn2kjrbuublcy5s465" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|image = Agonis flexuosa.jpg
|image_caption = Sabsabong ti ''[[Agonis flexuosa|A.&amp;nbsp;flexuosa]]''
|display_parents = 2
|taxon = Agonis
|authority = ([[A. P. de Candolle|DC.]]) [[Robert Sweet (botaniko)|Sweet]]
|synonyms_ref = &lt;ref&gt;[http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=4770 Kew World Checklist of Selected Plant Families]&lt;/ref&gt;
|synonyms = *''Billotia'' &lt;small&gt;R.Br. ex G.Don 1832 saan a Sch.Bip. 1841 (sinonimo ti ''[[Crepis]]'' iti [[Asteraceae]])&lt;/small&gt;
*''Paragonis'' &lt;small&gt;[[J.R.Wheeler]] &amp; N.G.Marchant&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Agonis''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] iti pamilia ti mula iti [[Myrtaceae]].  Amin dagitoy ket [[endemismo|endemiko]] iti [[Akinlaud nga Australia]], nga agtubtubo iti asideg ti aplaya ti [[Abagatan a laud nga Australia|abagatan a laud]].

Ti laeng ''[[Agonis flexuosa]]'', iti agtubo iti maysa a kadakkel iti kayo; dagiti sabali ket kadawyanda nga agtubo a kas dagiti babassit a mula.

Ti ''Agonis'' ket dati nga aglaon iti bilang dagiti sabali a sebbangan, ngem nabiit pay a nabingay ti sebbangan, a ti kaaduan ket naiyalis iti ''[[Taxandria (mula)|Taxandria]]''. Ti sebbangan ti ''Agonis grandiflora'' ket naisinsina kadagiti monotipiko a henero, ti ''[[Paragonis]]''.&lt;ref name=&quot;Nuytsia&quot;&gt;Wheeler, J.R. &amp; Marchant, N.G., (2007) A revision of the Western Australian genus ''Agonis'' (Myrtaceae) and two new segregate genera ''Taxandria'' and ''Paragonis''. Nuytsia 16(2): 406-407&lt;/ref&gt;

Ti sebbangan ti ''Agonis'' ket kadawyan nga addaan iti linabag, kayumanggi nga ukis ti kayo, napusasaw a berde a bulbulong ken dagiti inploressensia dagiti bassit, puraw a [[sabong|sabsabong]].  Kaaduanda nga ammo ken nalaka mailasin babaen ti napigsa nga agot iti [[peppermint]] no mataltal wenno mapigis ti bulong, ngem adda met dagiti mula nga adaan iti napigsa nga angot iti eucalyptus.

== Dagiti sebbangan ==

* ''[[Agonis baxteri]]''
* ''[[Agonis flexuosa]]'' peppermint ti Akinlaud nga Australian, peppermint ti Karayan Swan, wenno ti &quot;willow myrtle&quot; ti kaaduan nga ammo nga ''Agonis'', gapu ta kadawyan daytoy a kayo kadagiti parke ken  dagiti igid ti kalsada iti akin-abagatan nga [[Australia]].
** [[Agonis flexuosa var. flexuosa|''Agonis flexuosa'' var. ''flexuosa'']]
** [[Agonis flexuosa var. latifolia|''A.&amp;nbsp;f.'' var. ''latifolia'']]
* ''[[Agonis fragrans|A. fragrans]]''
* ''[[Agonis theiformis|A.&amp;nbsp;theiformis]]''
* ''[[Agonis undulata|A.&amp;nbsp;undulata]]''

Naala ti nagan nga ''Agonis'' manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] iti ''agon'', a ti kayatna a sawen ket agur-urnong wenno urnong, a mangibaga kadagiti nairut ti rimpuokna a sabong.

Ti ''Agonis'' ket kaenn a mula babaen ti [[simotsimot]] nga ''[[Aenetus dulcis]]''.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikispecies-inline|Agonis}}
* {{FloraBase | name = Agonis | id = 22478}}
* {{cite book|author =Boland, D. J.|year=1984|title=Forest Trees of Australia (Fourth edition revised and enlarged)|publisher=CSIRO Publishing|location=Collingwood, Victoria, Australia|isbn=0-643-05423-5|display-authors=etal}}.
* {{cite book|author1=Blackall, W. E.  |author2=Grieve, B. J.|year=1980|title=How to Know Western Australian Wildflowers, Part 3A |url=https://archive.org/details/howtoknowwestern0000blac  | edition=maika-2|publisher=University of Western Australia Press|location=Nedlands, Western Australia|isbn=0-85564-160-6}}.
* {{cite book|author =Powell, Robert|year=1990|title=Leaf and Branch: Trees and Tall Shrubs of Perth|publisher=Department of Conservation and Land Management|location=Perth, Western Australia|isbn=0-7309-3916-2}}.

{{Taxonbar|from=Q960200}}
{{Myrtaceae-pungol}}

[[Kategoria:Agonis| ]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Australia]]
[[Kategoria:Endemiko a flora ti Australia]]</text>
      <sha1>ryc5g9ruhbj74nn2kjrbuublcy5s465</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thryptomene saxicola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61589</id>
    <revision>
      <id>406524</id>
      <parentid>401760</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2892" sha1="1o9b8gay77ilvziwi1nytefo8lbg4v0" xml:space="preserve">{{speciesbox
|image = Thryptomene saxicola white flower form.jpg
|image_caption = Porma iti puraw a sabong
|genus = Thryptomene
|species = saxicola
|authority = ([[A.Cunn.]] ex [[Hook.]]) [[Johannes Conrad Schauer|Schauer]]
|synonyms = 
*''Astraea saxicola''  &lt;small&gt;(A.Cunn. ex Hook.) Schauer&lt;/small&gt;
*''Baeckea saxicola'' &lt;small&gt;A.Cunn. ex Otto &amp; A.Dietr. nom. illeg.&lt;/small&gt;
*''Baeckea saxicola'' &lt;small&gt;(Schauer) F.Muell.&lt;/small&gt;
*''Baeckea saxicola'' &lt;small&gt;A.Cunn. ex Hook&lt;/small&gt;
*''Bucheria saxicola'' &lt;small&gt;(A.Cunn. ex Hook.) Heynh.&lt;/small&gt;
*''Gomphotis saxicola'' &lt;small&gt;(A.Cunn. ex Hook.) Raf.&lt;/small&gt;
*''Paryphantha camphorata'' &lt;small&gt;F.Muell. ex Miq. nom. inval.&lt;/small&gt;
*''Scholtzia decandra'' &lt;small&gt;F.Muell.&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Thryptomene saxicola''''', kadawyan nga ammo iti Ingles iti '''rock thryptomene''', ket ti sebbangan ti bassit a mula iti pamilia ti [[Myrtaceae]].&lt;ref name=WA&gt;{{FloraBase|name= ''Thryptomene saxicola''|id=6065 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=APNI&gt;{{cite web |url=http://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?TAXON_NAME=Thryptomene+saxicola |title=''Thryptomene saxicola'' |accessdate=1 Mayo 2011 |work=[[Australian Plant Name Index]] (APNI), IBIS database |publisher=Centre for Plant Biodiversity Research, Australian Government, Canberra |archive-date=2023-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008002855/https://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?TAXON_NAME=Thryptomene+saxicola |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Daytoy ket agtubo iti pagbaetan ti 0.3 ken 1.5 a metro iti katayag ken agpataud kadagiti puraw wenno derosas a sabong iti pagbaetan ti Pebrero ken Nobiembre iti patneng a sakup ti sebbangan. Ti sebbangan ket [[endemiko]] iti [[Akinlaud nga Australia]].&lt;ref name=WA /&gt;

Dagiti kultibar ket mairaman dagiti sumaganad:

*[[Thryptomene 'F.C. Payne'|F.C. Payne']] ('Paynei') – kapada iti tipiko a porma, naipayammo iti panangimuyong kadagiti tawen ti 1960 wenno sakbay.&lt;ref name=Spencer&gt;{{cite book|author=Spencer, Roger|title=Horticultural Flora of South Eastern Australia|publisher=UNSW Press|year=2002}}&lt;/ref&gt;
*'Minginew' – mauve-derosas a sabsabong&lt;ref name=Elliot&gt;{{cite book|author=Elliot, Rodger|title=Australian Plants for Gardens in the Sun|url=https://archive.org/details/australianplants0000elli_a2s3|publisher=Rosenberg Publishing|page=[https://archive.org/details/australianplants0000elli_a2s3/page/116 116]|year=2008}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket kaudian a naihipotesado a daytoy ket mabalin a porma ti ''[[Thryptomene hyporhytis]]'' wenno maysa a di nanaganan a sebbangan.&lt;ref name=APNI /&gt;
*'Pink Lace'- naun-uneg a derosas a sabsabong, kompakto a porma&lt;ref name=Spencer /&gt;
*'Seatonii'&lt;ref name=Spencer /&gt;
*'Supernova'- napusasaw a derosas a sabsabong&lt;ref name=Elliot /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q7798629}}
{{Myrtaceae-pungol}}

[[Kategoria:Thryptomene|saxicola]]
[[Kategoria:Endemiko a flora ti Akinlaud nga Australia]]</text>
      <sha1>1o9b8gay77ilvziwi1nytefo8lbg4v0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Naruhito</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63801</id>
    <revision>
      <id>406434</id>
      <parentid>403012</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6170" sha1="d44vgvbljpeofbccr4p633b2tj80p44" xml:space="preserve">{{Infobox kaarian
|name        = Naruhito
|image       = Emperor Naruhito at TICAD7 (cropped).jpg
|caption     = Ni Naruhito idi 2019
|succession  = [[Emperador ti Hapon]]
|reign       = 1 May 2019 – agdama
|coronation  = 22 Oktubre 2019
|cor-type    = Hapon
|predecessor = [[Akihito]]
|suc-type    = Agtawid
|successor   = [[Fumihito, Prinsipe Akishino|Fumihito]]
|reg-type    = Kangrunaan a Minsitro
|regent      = [[Shinzō Abe]]&lt;br /&gt;[[Yoshihide Suga]]&lt;br /&gt;[[Fumio Kishida]]
|spouse      = {{pannakiasawa|[[Empresa Masako|Masako Owada]]|9 June 1993}}
|issue       = [[Aiko, Prinsesa Toshi]]
|era name    = [[Reiwa]]
|era dates   = 1 Mayo 2019 – agdama
|house       = [[Imperial a Kamara ti Hapon]]
|father      = [[Akihito]]
|mother      = [[Empressa Michiko|Michiko Shōda]]&lt;!-- maiden name should be there --&gt;
|birth_name  = {{Nihongo|Naruhito|徳仁}}
|birth_date  = {{Petsa ti pannakaipasngay ken tawen |1960|2|23|df=y}}
|birth_place = Ospital ti Ahensia ti Imperial a Sangkabalayan, [[Imperial a Palasio ti Tokyo]], [[Tokyo]], [[Hapon]]
|religion    = [[Shinto]]
|signature   = 
}}

Ni {{Nihongo|'''Naruhito'''|徳仁|extra={{IPA-ja|naɾɯçi̥to|pron}}; {{Kabibiag|NAILINIA2|dmy}}}} ket ti [[Emperador ti Hapon]]. Naital-o isuna iti [[Trono ti Krisentamo]] idi 1 Mayo 2019, a mangirugi iti panawen ti [[Reiwa]], kalpasan ti panagikkat iti amana, ni Emperador [[Akihito]].&lt;ref name=&quot;BBC 2019-05-01&quot;&gt;{{cite web|accessdate=2019-05-02|title=Japan's new Emperor Naruhito pledges unity|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-48101637|date=1 Mayo 2019|website=BBC News}}&lt;/ref&gt; Isu ti maika-126 a monarko segun ti [[Listaan dagiti emperador ti Hapon|tradisional nga urnos ti panagsisinnaruno]] iti Hapon.

== Nagan ==
Iti Hapon, ti Emperador ket saan a maibagbaga babaen ti naited a naganna, ngem imbes ket a maibagbaga a kas {{nihongo|&quot;Ti Katan-okan nga Emperador&quot;|天皇陛下|Tennō Heika}} a mabalin a maipangyababa iti {{nihongo|&quot;Ti Katan-okan&quot;|陛下|Heika}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Members of the Order of the Garter |url = http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Honours/OrderoftheGarter/MembersoftheOrderoftheGarter.aspx |publisher=The British Monarchy }}&lt;/ref&gt; Iti maisurat, pormal pay a maibagbaga ti Emperador a kas {{Nihongo|&quot;Ti Agturturay nga Emperador&quot;|今上天皇|Kinjō Tennō}}. Ti [[Nagna ti panawen ti Hapon|panawen]] ti turay ni Naruhito ket agnagan iti {{Nihongo|&quot;[[Reiwa]]&quot;|令和}}, ken segun iti ugali managananto isuna iti {{Nihongo|'''Emperador Reiwa'''|令和天皇|Reiwa Tennō|kitaen ti &quot;[[nagan kalpasan idi natay]]&quot;}} babaen ti bilin ti [[Gabinete ti Hapon|Gabinete]] kalpasan ti ipupusayna. Ti nagan ti sumaruno a panawen babaen ti sumaruno kaniana ket maitakderto kalpasan ti ipupusayna wenno sakbay ti panagikkatna.&lt;ref&gt;{{cite news|title=National Day of Japan to be celebrated |date=7 Disiembre 2007 |publisher=Embassy of Japan in Pakistan |url = http://www.pk.emb-japan.go.jp/PRESS/Press%202007/JPNEMPAK%2007-041,%20NATIONAL%20DAY%20OF%20JAPAN%20TO%20BE%20CELEBRATED.htm |accessdate=28 Disiembre 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080202180142/http://www.pk.emb-japan.go.jp/PRESS/Press%202007/JPNEMPAK%2007-041%2C%20NATIONAL%20DAY%20OF%20JAPAN%20TO%20BE%20CELEBRATED.htm |archivedate=2 Pebrero 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Nasapa a biag ==
[[Papeles:Naruhito19610204.jpg|thumb|left|Ni Naruhito idi Pebrero 1961]]

Naiyanak ni Naruhito idi 23 Pebrero 1960 idi 4:15&amp;nbsp;p.m. idiay Ospital ti Ahensia ti Imperial a Sangkabalayan iti [[Imperial a Palasio ti Tokyo]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://showa.mainichi.jp/news/1960/02/post-9a3e.html|title=浩宮徳仁親王（現皇太子）誕生|date=23 Enero 1960|work=Mainichi Shimbun|access-date=30 Abril 2019|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224023754/http://showa.mainichi.jp/news/1960/02/post-9a3e.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224023754/http://showa.mainichi.jp/news/1960/02/post-9a3e.html |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt; Kas maysa a prinsipe, kinunana idi ket, &quot;Nayanakak iti maysa a kamarin iti uneg ti banawang&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hills|2006|p=69}}&lt;/ref&gt; Ti inana ket naipagbaliw iti [[Shinto]] manipud iti [[Simbaan a Katoliko iti Hapon|Romano Katolisismo]]. Sakbay idi naiyanak ni Naruhito, ti pannakairangarang ti pannakaitulag ken pannakiasawa idi ni Balangat a Prinsipe [[Akihito]] ken ni Michiko Shōda (kalpasanna ket [[Empresa Michiko]]) ket nakaala iti suppiat manipud kadagiti tradisionalista a agrupo, gapu ta nagtaud ni Michiko manipud iti pamilia a [[Romano Katoliko]].&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Hirohito and the Making of Modern Japan|url=https://archive.org/details/hirohitomakingof0000bixh|last=Bix|first=Herbert P.|date=2000|publisher=Harper Collins|isbn=978-0-06-019314-0|location=New York|pages=[https://archive.org/details/hirohitomakingof0000bixh/page/661 661]|language=en|author-link=}}&lt;/ref&gt; Uray no isuna ket saan a nabunyagan, naiyadalan isuna kadagiti eskuela a Katoliko ken kasla nakibingay iti pammati kadagiti nagannak kaniana. Nangipagpagarup pay dagiti sayangguseng a sumuppiat ni [[Empressa Kōjun]] iti tulagan. Kalpasan ti ipupusay ni Empresa Kōjun ti apong a babai iti ama ni Naruhito idi 2000, inreporta ti [[Reuters]] nga isu ti kaingetan a sumuppiat iti pannakiasawa ti anakna a lalaki, ken kadagiti tawen idi 1960, nangiturong isuna ti a panagleddaang ti manugangna ken dagiti apona babaen ti kankanayon a panagpabasol kaniana nga isu ket saan a nasayaat para iti anakna a lalaki.&lt;ref&gt;{{cite web|author= |url=http://www.cbsnews.com/stories/2000/06/16/world/main206551.shtml?source=search_story |title=Japan's Dowager Empress Dead At 97 |publisher=CBS News |date=2000-06-16 |accessdate=2016-10-21}}&lt;/ref&gt;
{{clearleft}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti taudan ==
* {{cite book|last1=Hills|first1=Ben|title=Princess Masako: Prisoner of the Chrysanthemum Throne|date=2006|publisher=Penguin|isbn=1-58542-568-0|url=https://archive.org/details/princessmasakopr00hill}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Emperor Naruhito}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Naruhito, Crown Prince}}
[[Kategoria:Dagiti emperador ti Hapon]]</text>
      <sha1>d44vgvbljpeofbccr4p633b2tj80p44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mussaenda erythrophylla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64779</id>
    <revision>
      <id>406582</id>
      <parentid>349302</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1690" sha1="spingy4eaycix5veccseripsoezbtto" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| image = Mussaenda erythrophylla02.JPG
| image_caption = 
| genus = Mussaenda
| species = erythrophylla
| authority = [[Schumach.]] &amp; [[Thonn.]] (1827)
| synonyms =
}}
[[Papeles:Mussaenda erythrophylla flower.jpg|thumb|200px|Sabong]]

Ti '''''Mussaenda erythrophylla''''', kadawyan nga ammo iti Ingles iti  '''Ashanti blood''', '''red flag bush''' ken '''tropical dogwood''', ket ti maysa a kankanayon a berde a bassit a mula iti [[Laud nga Aprika]]. Dagiti [[bracttea]]s ti bassit a mula ket mabalin nga addaan kadagiti sabali a maris, mairaman ti nalabbasit, rosas, puraw, napusasaw a derosas wenno sumagmamano nga aglalaok. Kasayaatan nga agtubo ti ''Mussaenda erythrophylla'' kadagiti lugar ti nabara a temperado wenno subtropikal ken mabalin a matnag dagiti bulong kadagiti nalamlamiis a parte.&lt;ref name=&quot;shrub&quot;&gt;{{cite book | last = Sheat| first = Bill|author2=Schofield, Gerald| title =Complete Gardening in Southern Africa| url = https://archive.org/details/completegardenin0000bill| publisher = Struik| year = 1995| page = [https://archive.org/details/completegardenin0000bill/page/76 76]| isbn =1-86825-704-5}}&lt;/ref&gt; Iti masna a habitatna, ti bassit a mula ket mabalin a kumalatkat aginggana iti {{pagbaliwen|10|m|abbr=on}}, ngem kompakto no maimuyong.&lt;ref name=&quot;shrub&quot; /&gt; Ti sukog bituen a sabong ti bassit a mula ket {{pagbaliwen|10|mm|abbr=on}} iti diametro ken addaan iti bugbugtong a nabaliwan a [[sepalo]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commonscat-inline|Mussaenda erythrophylla}}

{{Taxonbar|from=Q2677878}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Mussaenda|erythrophylla]]
[[Kategoria:Flora ti Laud a Tropikal nga Aprika]]</text>
      <sha1>spingy4eaycix5veccseripsoezbtto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calycophyllum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65066</id>
    <revision>
      <id>406459</id>
      <parentid>371203</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3474" sha1="c4dek5luhyii8sitw2pp74bpg9uhf9o" xml:space="preserve">{{taxobox
| image = Calycophyllum candidissimum (Vahl.) DC..JPG
| image_caption = Bulbulong ken sabsabong ti ''[[Calycophyllum candidissimum]]''.
| regnum = [[Plantae]]
| unranked_divisio = [[Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Eudicotidae]]
| unranked_ordo = [[Asterids]]
| ordo = [[Gentianales]]
| familia = [[Rubiaceae]]
| subfamilia = [[Cinchonoideae]]
| tribus = [[Calycophylleae]]
| genus = '''''Calycophyllum'''''
| genus_authority = [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]
| type_species = ''[[Calycophyllum candidissimum]]''
| type_species_authority = ([[Martin Vahl|Vahl]]) [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]
| synonyms = 
* ''Eukylista'' [[George Bentham|Benth.]]
* ''Eukylista'' [[George Bentham|Benth.]] &amp; [[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]
* ''Semaphyllanthe'' L.Andersson
}}

Ti '''''Calycophyllum''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket impalawag babaen ni [[Augustin Pyramus de Candolle]] idi 1830. Mabirukan ti henero manipud iti [[Mehiko]], [[Tengnga nga Amerika]], [[Abagatan nga Amerika]] ken ti [[West Indies]].&lt;ref name=&quot;WCSP&quot;&gt;{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Calycophyllum|title=''Calycophyllum'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=1 Enero 2013}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti sebbangan ==
* ''[[Calycophyllum candidissimum]]'' &lt;small&gt;([[Martin Vahl|Vahl]]) [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]&lt;/small&gt; kadawyan a nagnagan: Lemonwood, Digame Lancewood &lt;ref&gt;{{cite book |last=Lincoln |first=William A |title=World Woods in Colour |url=https://archive.org/details/worldwoodsincolo0000will |year=1986 |publisher=Stobard Davies Ltd |location=Hertford UK |isbn=0-85442-028-2}}&lt;/ref&gt; – Mehiko (Campeche, Chiapas, Oaxaca, Veracruz), Belis, Tengnga nga Amerika, Kuba, Trinidad, Venezuela, Colombia
* ''[[Calycophyllum intonsum]]'' &lt;small&gt;[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt; – Venezuela, Guyana, Brasil
* ''[[Calycophyllum megistocaulum]]'' &lt;small&gt;([[Kurt Krause|K.Krause]]) C.M.Taylor&lt;/small&gt; – Bolivia, Colombia, Ecuador, Perú, Brasil
* ''[[Calycophyllum merumense]]'' &lt;small&gt;[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt; – Guyana
* ''[[Calycophyllum multiflorum]]'' &lt;small&gt;[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]&lt;/small&gt; – Bolivia, Brasil, Arhentina, Paraguay
* ''[[Calycophyllum obovatum]]'' &lt;small&gt;([[Adolpho Ducke|Ducke]]) [[Adolpho Ducke|Ducke]]&lt;/small&gt; – Guyana, Venezuela, Colombia, Brasil
* ''[[Calycophyllum papillosum]]'' &lt;small&gt;J.H.Kirkbr.&lt;/small&gt; – Brasil ([[Espírito Santo]])
* ''[[Calycophyllum spectabile]]'' &lt;small&gt;[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt; – Guyana
* ''[[Calycophyllum spruceanum]]'' &lt;small&gt;([[George Bentham|Benth.]]) [[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]] ex [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]&lt;/small&gt; – Bolivia, Colombia, Ecuador, Perú, Brasil
* ''[[Calycophyllum tefense]]'' &lt;small&gt;J.H.Kirkbr.&lt;/small&gt; – Brasil ([[Amazonas (Estado ti Brasil)|Amazonas]])
* ''[[Calycophyllum venezuelense]]'' &lt;small&gt;[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt; – Venezuela, Guyana

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commonscat-inline}}
* {{Wikispecies-inline}}
* [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Calycophyllum ''Calycophyllum'' iti World Checklist of Rubiaceae]

{{Taxonbar|from=Q5024620}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Calycophylleae]]
[[Kategoria:Flora ti Tengnga nga Amerika]]
[[Kategoria:Flora ti Abagatan nga Amerika]]</text>
      <sha1>c4dek5luhyii8sitw2pp74bpg9uhf9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Commelinids</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65331</id>
    <revision>
      <id>406296</id>
      <parentid>359632</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11625" sha1="3dghq8ulbnmch4ly9k9j3lixkhr8bzm" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| taxon = Commelinids
| image = Dactylis glomerata bluete2.jpeg
| image_caption =''[[Dactylis glomerata]]''
| subdivision_ranks = Dagiti urnos
| subdivision =
* [[Arecales]]
* [[Commelinales]]
* [[Poales]]
* [[Zingiberales]]
|diversity = Agarup a 1,420 a henero
|diversity_ref = 
}}

Iti taksonomia ti mula, ti '''commelinids''' (kasisigud a '''commelinoids'''&lt;ref name=&quot;APG I&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;APG II&quot; /&gt;) (ad-adiu ngem maysa, saan a kapitalisado) ket ti maysa a [[klado]] a ninaganan ti [[sistema ti APG IV]] itikaunegan ti [[monocots]] itikaunegan ti [[angiospermae]], a maisalumina babaen dagiti diding ti selula nga aglaon iti [[asido ferulico]].{{sfn|Harris|Hartley|1976}}&lt;ref name=&quot;Dahlgren 1983&quot; /&gt;

Dagiti commelinids ket ti kaikaisuna a klado nga impormal a ninagan APG iti kaunegan dagiti monocots.  Dagiti nabati a monocots ket dagiti [[Paraphyly|parapiletiko]] a yunit. Ammo pay kas dagiti '''commelinid monocots''' daytoy ket mangbukel iti maysa kadagiti tallo a pannakaigrupo iti kaunegan dagiti monocots, ken ti kanungpalan a sanga, dagiti sabali a grupo ket ti [[alismatid monocots]] ken ti [[lilioid monocots]].

== Deskripsion ==
Dagiti kameng ti klado ti commelinid ket addaan kadagiti [[diding ti selula]] nga aglaon iti [[UV]]-[[Fluoresensia|fluoresente]] nga [[asido ferulico]].{{sfn|Harris|Hartley|1976}}&lt;ref name=&quot;Dahlgren 1983&quot; /&gt;

== Taksonomia ==
Dagiti commelinids ket isuda ti immuna a nabigbigan a kas maysa a pormal a grupo idi 1967 babaen ni [[Armen Takhtajan]], a nangnagan kaniada iti Commelinidae ken inkeddeng isuda a kas maysa a subklase ti [[Liliopsida]] (monocots).&lt;ref name=&quot;Takhtajan 1967&quot; /&gt;  Nausar pay ti nagan iti 1981 [[sistema ti Cronquist]].  Nupay kasta, iti pannakaipablaak ti bukodna a sistema ti pannakaidasig iti 1980, intiponen ni Takhtajan daytoy a subklase iti maysa a dakdakkel, ken sanna nga inkeddengan a maysa a klado.

=== Sistema ti Takhtajan ===
Tratuen ti [[sistema ti Takhtajan]] daytoy a kas maysa kadagiti innem a subkalse iti kaunegan ti klase ti [[Liliopsida]] (=[[monocotyledon]]s). Daytoy ket buklen dagiti sumaganad:
* subklase ti Commelinidae
*: super-urnos ti [[Bromelianae]]
*:: urnos ti [[Bromeliales]]
*:: urnos ti [[Velloziales]]
*: super-urnos ti [[Pontederianae]]
*:: urnos ti [[Philydrales]]
*:: urnos ti [[Pontederiales]]
*:: urnos ti [[Haemodorales]]
*: super-urnos ti [[Zingiberanae]]
*:: urnos ti [[Musales]]
*:: urnos ti [[Lowiales]]
*:: urnos ti [[Zingiberales]]
*:: urnos ti [[Cannales]]
*: super-urnos ti [[Commelinanae]]
*:: urnos ti [[Commelinales]]
*:: urnos ti [[Mayacales]]
*:: urnos ti [[Xyridales]]
*:: urnos ti [[Rapateales]]
*:: urnos ti [[Eriocaulales]]
*: super-urnos ti [[Hydatellanae]]
*:: urnos ti [[Hydatellales]]
*: super-urnos [[Juncanae]]
*:: urnos ti [[Juncales]]
*:: urnos ti [[Cyperales]]
*: super-urnos ti [[Poanae]]
*:: urnos ti [[Flagellariales]]
*:: urnos ti [[Restionales]]
*:: urnos ti [[Centrolepidales]]
*:: urnos ti [[Poales]]

=== Sistema ti Cronquist ===
Tratuen ti [[sistema ti Cronquist]] daytoy a kas maysa kadagiti uppat a subklase iti kaunegan ti klase ti Liliopsida. Daytoy ket buklen dagiti sumaganad:
* subklase ti Commelinidae
*: urnos ti [[Commelinales]]
*: urnos ti [[Eriocaulales]]
*: urnos ti [[Restionales]]
*: urnos ti [[Juncales]]
*: urnos ti [[Cyperales]]
*: urnos ti [[Hydatellales]]
*: urnos ti [[Typhales]]

=== Sistema ti APG ===
Ti [[sistema ti APG II]] ket sanna nga usaren dagiti pormal a botanikal a nagan iti ngato ti [[ranggo (botanika)|ranggo]] tiurnos; kaaduan dagiti kameng ket naikeddeng iti klado ti '''commelinids''' iti monocots (ti sinarunona, inusar ti [[sistema ti APG]] ti klado ti '''commelinoids''').&lt;ref&gt;http://www.mobot.org/mobot/research/apweb/ the official APG website&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x | volume=141 | issue=4 | title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II | journal=Botanical Journal of the Linnean Society | pages=399–436| year=2003 }}&lt;/ref&gt;  Buklen itan ti commelinids ti maysa a nasayaat a nasuportaran a klado iti kaunegan ti monocots,&lt;ref name=&quot;Cantino 2007&quot; /&gt; ken daytoy a klado ket nabigbiganenn kadagiti amin nga uppat a sistema ti pannakaidasig ti APG.

{|
|{{angkla|Clad2}}'''Kaldograma 1: Ti pilohenetiko a pannakabukel dagiti monocots'''{{sfn|APG IV|2016}}

{{barlabel|size=12|at1=5|label1=[[Lilioid monocots]] |bar1=purple|at2=0.5|label2=Alismatid monocots|bar2=green|style=font-size:100%;line-height:125%;width:400px;|cladogram=

{{klado
| align=center
|label1= '''[[monocots]]''' 131
|1={{klado
    | 1={{klado
       | 1={{klado
       |label1=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
        | 1= [[Acorales]]|barbegin1=green
        | 2= {{klado
           |label1=
           | 1= [[Alismatales]]|barend1=green
          |label2=122
          | 2={{klado
            | 1=[[Petrosaviales]] | barbegin1=purple
            |label1=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
           | 2={{klado
               |label1=120
               | 1={{klado
                  | 1=[[Dioscoreales]] 115| bar1=purple
                  | 2=[[Pandanales]] 91 | bar2=purple
                  }}
                 | 2={{klado
                     | 1= [[Liliales]] 121| bar1=purple
                     |label2=121
                     | 2= {{klado
                       | 1= [[Asparagales]] 120| barend1=purple
                        |label2=commelinids 118
                        | 2= {{klado
                          |label1=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                          |1 = [[Arecales]]
                          |2 = [[Poales]]
                          |3 = {{klado
                             | 1= [[Zingiberales]]
                             | 2= [[Commelinales]]
                             |label1=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
              }}
           }}
         }}
      }}
                              }}
                         }}
              }}
        }}
      }}
    }}
}}
}}
|}

{{clear}}

=== Subdibision ===
Dagiti commelinids ti APG II (2003) ken [[APG III]] (2009) ket aglaon kadagiti isu met laeng a mula a kas dagiti commelinoids iti nasapsapa a [[sistema ti APG]] (1998).&lt;ref name=&quot;Cantino 2007&quot; /&gt; Iti [[APG IV]] (2016) ti pamilia ti [[Dasypogonaceae]] ket saanen a dagus a maikabil iti baba dagiti commelinids ngem imbes nga iti maysa a pamilia ti urnos ti [[Arecales]].{{sfn|APG IV|2016}}

{| align=&quot;left&quot; style=&quot;text-align:left; padding:2.5px; background:#eef&quot;
|-
| style=&quot;background:#fff; padding:2.5px&quot; | klado ti monocots :
:* klado ti commelinids:
::* urnos ti [[Arecales]] (dagiti palma)
::* urnos ti [[Commelinales]] (spiderwort, water hyacinth)
::* urnos ti [[Poales]] (grasses, rushes, bromeliads)
::* urnos ti [[Zingiberales]] (dagiti laya, saba)
|{{klado| style=font-size:75%;line-height:75%
|label1='''commelinids'''
|1={{klado
	|1=[[Arecales]]
	|2=[[Poales]]
	|3={{klado
		|1={{klado
			|1=[[Zingiberales]]
			|2=[[Commelinales]]
			}}
		}}
	}}
}}
|-style=&quot;font-size:90%;&quot;
| colspan=2 | Ti agdama a [[pilohenetiko|pilohenio]] ken pannakabukel dagiti commelinids.&lt;ref name=&quot;APG III&quot; /&gt;
|}{{Clear}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|2|refs=

&lt;ref name=&quot;Cantino 2007&quot;&gt;{{cite journal | last= Cantino | first= Philip D. |author2=James A. Doyle |author3=Sean W. Graham |author4=Walter S. Judd |author5=Richard G. Olmstead |author6=Douglas E. Soltis |authorlink6=Douglas E. Soltis |author7=Pamela S. Soltis |authorlink7=Pamela S. Soltis |author8=Michael J. Donoghue  | year=2007 | title=Towards a phylogenetic nomenclature of ''Tracheophyta'' | journal=Taxon | volume=56 | issue=3 | pages= E1–E44 | doi=10.2307/25065865| jstor= 25065865 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dahlgren 1983&quot;&gt;{{cite book | last1=Dahlgren | first1=R. M. T. | title=Evolutionary Biology | last2=Rassmussen | first2=F. | year=1983 | chapter=Monocotyledon evolution. Characters and phylogenetic estimation | volume=16 | pages=255–395 | doi=10.1007/978-1-4615-6971-8_7 | isbn=978-1-4615-6973-2 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- &lt;ref name=&quot;Dahlgren 1985&quot;&gt;{{cite book | last1=Dahlgren | first1=R. M. T. | last2=Clifford | first2=H. T. | last3=Yeo | first3=P. F. | year=1985 | title=The Families of the Monocotyledons: Structure, Evolution, and Taxonomy | url=https://archive.org/details/familiesofmonoco0000rmtd | location=Berlin | publisher=Springer-Verlag | isbn=3-540-13655-X }}&lt;/ref&gt; --&gt;

&lt;ref name=&quot;Takhtajan 1967&quot;&gt;{{cite book | last=Takhtajan | first=A. | year=1967 | title=Система и филогения цветкорых растений (Systema et Phylogenia Magnoliophytorum) | location=Moscow | publisher=Nauka }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;APG I&quot;&gt;{{cite journal |last=APG |title=An ordinal classification for the families of flowering plants |journal=[[Annals of the Missouri Botanical Garden]] |year=1998 |volume=85 |issue=4 |pages=531–553 |jstor=2992015  |doi=10.2307/2992015}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;APG II&quot;&gt;{{cite journal |last=APG II |title=An Update of the Angiosperm Phylogeny Group Classification for the orders and families of flowering plants: APG II |journal=[[Botanical Journal of the Linnean Society]] |year=2003 |volume=141 |issue=4 |pages=399–436 |doi=10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;APG III&quot;&gt;{{cite journal | doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x | year=2009 | title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III | journal=Botanical Journal of the Linnean Society | volume=161 | issue=2 | pages=105–121 }}&lt;/ref&gt;

}}

== Bibliograpia ==
{{refbegin}}
* {{cite journal |last = APG IV |authorlink=Angiosperm Phylogeny Group|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV |year=2016 |journal=[[Botanical Journal of the Linnean Society]] |volume=181 |issue=1 |pages=1–20 |doi=10.1111/boj.12385 }}
* {{cite journal|last1=Barrett|first1=Craig F.|last2=Baker|first2=William J.|last3=Comer|first3=Jason R.|last4=Conran|first4=John G.|last5=Lahmeyer|first5=Sean C.|last6=Leebens-Mack|first6=James H.|last7=Li|first7=Jeff|last8=Lim|first8=Gwynne S.|last9=Mayfield-Jones|first9=Dustin R.|last10=Perez|first10=Leticia|last11=Medina|first11=Jesus|last12=Pires|first12=J. Chris|last13=Santos|first13=Cristian|last14=Wm. Stevenson|first14=Dennis|last15=Zomlefer|first15=Wendy B.|last16=Davis|first16=Jerrold I.|title=Plastid genomes reveal support for deep phylogenetic relationships and extensive rate variation among palms and other commelinid monocots|journal=New Phytologist|date=January 2016|volume=209|issue=2|pages=855–870|doi=10.1111/nph.13617|pmid=26350789|ref={{harvid|Barrett et al|2016}}}}
* {{cite book | last1=Dahlgren | first1=R. M. T. | last2=Clifford | first2=H. T. | last3=Yeo | first3=P. F. | year=1985 | title=The Families of the Monocotyledons: Structure, Evolution, and Taxonomy | url=https://archive.org/details/familiesofmonoco0000rmtd | location=Berlin | publisher=Springer-Verlag | isbn=978-3-540-13655-2 }}
* {{cite journal | last1=Harris | first1=P.J.| last2=Hartley | first2=R.D. | year=1976 | title=Detection of bound ferulic acid in cell walls of the Gramineae by ultraviolet fluorescence microscopy | journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=259 | issue=5543| pages=508–510 | doi=10.1038/259508a0| bibcode=1976Natur.259..508H}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikispecies-inline}}
{{Commonscat-inline}}
{{Taxonbar|from=Q868546|from2=Q1115272}}

[[Kategoria:Commelinids| ]]</text>
      <sha1>3dghq8ulbnmch4ly9k9j3lixkhr8bzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aristida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65725</id>
    <revision>
      <id>406435</id>
      <parentid>360478</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5773" sha1="dvyqiteiyzhdnfqqadbvyar4r6lhj5h" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
|image = Aristida purpurea form.jpg
|image_caption = ''[[Aristida purpurea]]''
|display_parents = 2
|taxon = Aristida
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|type_species = ''[[Aristida adscensionis]]''
|type_species_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]&lt;ref&gt;Lectotype designated by Henrard, Meded. Rijks.-Herb. 54: 9 (1926)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tropicos.org/Name/40019489 Tropicos, ''Aristida'' L.]&lt;/ref&gt;
|synonyms_ref = &lt;ref&gt;[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=451082 Kew World Checklist of Selected Plant Families]&lt;/ref&gt;
|synonyms =
* ''Kielboul'' &lt;small&gt;Adans.&lt;/small&gt;
* ''Streptachne'' &lt;small&gt;R.Br.&lt;/small&gt;
* ''Arthratherum'' &lt;small&gt;P.Beauv.&lt;/small&gt;
* ''Chaetaria'' &lt;small&gt;P.Beauv.&lt;/small&gt;
* ''Curtopogon'' &lt;small&gt;P.Beauv.&lt;/small&gt;
* ''Cyrtopogon'' &lt;small&gt;Spreng.&lt;/small&gt;
* ''Moulinsia'' &lt;small&gt;Raf. 1830, ilihetimado a homonimo saan a Cambess. 1829 wenno Blume 1849&lt;/small&gt;
* ''Trixostis'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt;
* ''Aristopsis'' &lt;small&gt;Catasús&lt;/small&gt;
}}
[[Papeles:Aristida stricta.jpg|thumb|right|Sabsabong ti [[Aristida stricta]] (''A. stricta'')]]

Ti '''''Aristida''''' ket ti maysa a gangani a [[Kosmopolitan a pannakaiwaras|kosmopolitano]] a henero dagiti mula iti [[Poaceae|pamilia ti ruot]].&lt;ref&gt;[https://www.biodiversitylibrary.org/page/358101#page/94/mode/1up Linnaeus, Carl von. 1753.  Species Plantarum 1: 82] iti Latin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tropicos.org/Name/40019489 Tropicos, ''Aristida'' L]&lt;/ref&gt; Maisalumina ti ''Aristida'' gapu ta addaan daytoy kadagiti tallo a buok iti tunggal maysa a [[lemma (botanika)|lemma]] iti tungngal maysa a [[bassit-sabong]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://delta-intkey.com/grass/www/aristida.htm |title=The grass genera of the world: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval; including synonyms, morphology, anatomy, physiology, phytochemistry, cytology, classification, pathogens, world and local distribution, and references |accessdate=2009-08-19 |author=Watson, L. and M. J. Dallwitz. |year=2008 |work=The Grass Genera of the World }}&lt;/ref&gt; Ti henero ket mangiraman kadagiti agarup a 300 a [[sebbangan]] a mabirukan iti amin a paset ti lubong, masansan a kadagiti namaga a nabara a rehion. Daytoy a henero ket dagiti matawtawagan iti Ingles iti '''three-awns''' '''wiregrass, speargrass''' ken '''needlegrass.'''&lt;ref&gt;[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=102601 Flora of China Vol. 22 Page 453 &lt;big&gt;三芒草属&lt;/big&gt; san mang cao shu ''Aristida'' Linnaeus, Sp. Pl. 1: 82. 1753.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=Aristida Altervista Flora Italiana, genere ''Aristida''] mairaman dagit iladawan, ugis-ugis, ken dagit imapa ti sakup para kadagiti nadumaduma a sebbangan&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bie.ala.org.au/species/ARISTIDA Atlas of Living Australia, kerosene grasses, ''Aristida'' L.]&lt;/ref&gt; Ti nagan nga ''Aristida'' ket naala manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] nga &quot;[[wikt:arista#Latin|arista]]&quot;, a ti kayatna sawen ket &quot;buok&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gray's Manual of Botany |url=https://archive.org/details/graysmanualofbot0000gray |author= Merrit Lyndon Fernald |year= 1970 |editor= R. C. Rollins |publisher= D. Van Nostrand Company |edition= Eighth (Centennial) – Illustrated|isbn= 0-442-22250-5 |page= [https://archive.org/details/graysmanualofbot0000gray/page/174 174]}}&lt;/ref&gt;

== Deskripsion ==
Dagiti ungkay ti ''Aristida'' ket agpanagtoda a nalinteg, iti basalo ken dagiti cauline a bulong.  Mabalin a nadalumpinas dagiti bulong wenno umuneg nga agkulot, ken dagiti basalo a bulong ket mabalinda a linabag. dagiti [[inploressensia]] ket mabalinda a kasla [[panikua]] wenno kasla [[racimo]], nga agraman kadagiti nasiitan a sanga.  Dagiti [[gluma]] dagiti siit-siit ket akikid ken timmirad, kadawyan nga awanan kadagiti ania man a buok, bayat a natangken dagiti lemma, tallo iti urat, ken addaan kadagiti tallo a buok iti asideg ti ungto. Mabalin nga atiddog dagiti buok; iti [[Aristida purpurea|''A. purpurea '' var. ''longiseta'']] mabalinda nga aginggana iti 10&amp;nbsp;cm.

== Dagiti sebbangan ==
{{Nangruna|Listaan dagiti sebbangan ti Aristida}}
Dagiti napili a sebbangan ket mairaman dagiti sumaganad:
{{columns-list|colwidth=30em|
* ''[[Aristida adscensionis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''[[Aristida anaclasta]]''
* ''[[Aristida basiramea]]'' – fork-tipped three-awn, forked three-awn
* ''[[Aristida behriana]]'' &lt;small&gt;F.Muell.&lt;/small&gt;
* ''[[Aristida beyrichiana]]''
* ''[[Aristida burkei]]'' – ''bohlanya-ba-pere'' ([[Sesotho]]: &quot;horse-madness grass&quot;)
* ''[[Aristida californica]]''
* ''[[Aristida calycina]]'' &lt;small&gt;R.Br.&lt;/small&gt;
* ''[[Aristida capillacea]]'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt;
* ''[[Aristida chaseae]]''
* ''[[Aristida congesta]]''
* ''[[Aristida contorta]]'' &lt;small&gt;F.Muell.&lt;/small&gt;
* ''[[Aristida dichotoma]]'' &lt;small&gt;Michx.&lt;/small&gt; – churchmouse threeawn, poverty grass
* ''[[Aristida divaricata]]''
* ''[[Aristida granitica]]''
* ''[[Aristida guayllabambensis]]''
* ''[[Aristida junciformis]]''
* ''[[Aristida longespica]]'' – slim-spiked three-awn
* ''[[Aristida oligantha]]'' &lt;small&gt;Michx.&lt;/small&gt; – prairie three-awn
* ''[[Aristida portoricensis]]'' – ''pelos del diablo''
* ''[[Aristida pungens]]'' – drinn
* ''[[Aristida purpurascens]]'' &lt;small&gt;Poiret&lt;/small&gt; – arrowfeather three-awn
* ''[[Aristida purpurea]]'' – purple three-awn
* ''[[Aristida ramosa]]'' &lt;small&gt;R.Br.&lt;/small&gt;
* ''[[Aristida refracta]]''
* ''[[Aristida rhizomophora]]''
* ''[[Aristida rufescens]]''
* ''[[Aristida stricta]]'' – pineland three-awn, wiregrass
* ''[[Aristida tuberculosa]]''
* ''[[Aristida vagans]]''
* ''[[Aristida vaginata]]''
}}

== Kitaen pay ==
* [[Listaan dagiti henero ti Poaceae]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q311128}}

[[Kategoria:Aristida| ]]</text>
      <sha1>dvyqiteiyzhdnfqqadbvyar4r6lhj5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baeckea gunniana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66797</id>
    <revision>
      <id>406226</id>
      <parentid>359374</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7752" sha1="epqg49chswakdaipuq4vajbsgkyysoo" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| image = Baeckea gunniana.jpg
| image_caption = Ladawan ti ''Baeckea gunniana'' iti Unibersidad ti Tasmania
| genus = Baeckea
| species = gunniana
| authority = Schauer ex Walp.
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| range_map = map baeckea.png
| range_map_upright = 0.9
| range_map_alt = Baeckea gunniana distribution
| range_map_caption = Mapa ti pannakaiwarwaras ti  ''Baeckea gunniana''
| synonyms_ref = 
| synonyms = 
}}

Ti '''''Baeckea gunniana,''''' kadawyan nga ammo iti Ingles a kas '''alpine baeckea,''' ket ti sebbangan ti kompakto, nasamek sangsanga a kankanayon a berde a bassit a mula, nga agtubo iti alpino ken sub-alpino ti Australia&lt;ref name=&quot;UTAS&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.utas.edu.au/dicotkey/dicotkey/MYRTS/sBaeckea_gunnianus.htm|title=Key to Tasmanian Dicots|last=|first=|date=|website=|publisher=University of Tasmania|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-11-28}}&lt;/ref&gt;. Ti ''[[Baeckea]]'' ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti myrtus iti [[Myrtaceae]] a buklen dagiti 14 a sebbangan a mabirukan iti akindaya nga Australia ken Asia&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Deskripsion ==
Ti ''Baeckea gunniana'' ket ti maysa a nalamuyot, kompakto a bassit a mula nga agtubo iti katayag iti 1.5 m , ngem makaabot met daytoy aginggana iti 2&amp;nbsp;m kadagiti ab-ababa nga altitud&lt;ref name=&quot;ANBG&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.anbg.gov.au/gnp/interns-2003/baeckia-gunniana.html|title=Baeckea gunniana – Growing Native Plants|last=|first=|date=|website=|publisher=Australian National Botanic Gardens|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-11-28}}&lt;/ref&gt;. Daytoy ket sagpaminsan a kumalatkat wenno dumalapdap kadagiti bato ken dagiti dakkel a bato&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Flora of Victoria. Volume 3, dicotyledons Winteraceae to Myrtaceae |url=https://archive.org/details/floraofvictoriav0000nevi |author=Walsh | author2= N. Entwisle |author3= Timothy J.|date=1996|publisher=Inkata|isbn=0-409-30852-8|oclc=223634887}}&lt;/ref&gt;. Dagiti bassit a sanga ket kayumanggi nga agraman iti nadalumpinas a parte iti napapel wenno linabag nga ukis ti kayo&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Bean|first=Anthony|date=1997|title=A revision of Baeckea (Myrtaceae) in eastern Australia, Malesia and south-east Asia|journal=Telopea|volume=7|issue=3|pages=245–268|doi=10.7751/telopea19971018|issn=0312-9764}}&lt;/ref&gt;. Bassit dagiti bulong (2-4 mm iti kaatiddog; 0.6-0.8 mm iti kaakaba) ken nasamek, arinduyog aginggana iti immitlog iti sukog nga addaan iti nangudel a patingga&lt;ref name=&quot;ANBG&quot; /&gt;, ken agraman kadagiti intero a paraigid ken dagiti pesiolo c. 0.5 mm iti kaatidog&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Puraw dagiti sabong, bassit ken adu, solitario a rummuar kadagiti akinngato nga axil ti bulong&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Trianggulo dagiti sepalo ken saan a timmirad, ti korola ket 4–5&amp;nbsp;mm in iti diametro ken dagiti nagtimbukel a petalo ket c. 1–1.8 mm iti kaatiddog. Dagiti estambre ket 4–6, ken saan a kasumbangir dagiti petalo. Ti iitlogan ket addaan iti bugbugtong a locule. Ti estilo ket terete ken naitudok bassit iti tuktok ti iitlogan&lt;ref name=&quot;ANBG&quot; /&gt;. Ti Ti unilocular nga iitlogan, ti ayan ti agbitin a  placenta ken ovules ket rikpan ti bugbugtong a kulanit, ken pakailasinan daytoy ti sebbangan ken naisangayan iti henero&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ti bunga ket berde ken sukog tasa no naganos&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://vicflora.rbg.vic.gov.au/flora/taxon/a7139372-abf0-45ed-be76-7aada92c439d|title=Flora of Victoria|website=vicflora.rbg.vic.gov.au|access-date=2019-12-04}}&lt;/ref&gt; ken natarikayo, aglukat a kapsula no mataengan&lt;ref name=&quot;ANBG&quot; /&gt;. Angular ken bassit dagiti bukel, narigat a makita no matnag iti daga&lt;ref name=&quot;ANBG&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Dagiti abbong ti bukel dagiti dadduma a sebbangan ti ''Baeckea'' ket nairehistrodan a mangbukel iti maysa a panglapped iti panagtubo iti bukel&lt;ref name=&quot;ANBG&quot; /&gt;. Mapatubo daytoy no ikkaten wenno suagatan daytoy a pannakabbong a mangpasayaat ti panagtubo ti bukel&lt;ref name=&quot;ANBG&quot; /&gt;. Mabalin pay a mapatubo ti ''B. gunniana'' babaen dagiti ungel manipud iti natangken bassit a mula.

== Pannakaiwarwaras ken habitat ==
Maigawid ti pannakaiwarwaras kadagiti rehion ti alpino wenno sub-alpino, manipud iti Bantay Ginini iti ACT iti abagatan-laud ti Tasmania&lt;ref name=&quot;ANBG&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ti ''Baeckea gunniana'' ket kaaduan kadagiti nangato nga altitud iti pagbaetan ti 1000 aginggana iti 1400&amp;nbsp;m. Nupay kasta, daytoy ket napaliiwen nga agtubo iti ngato ti 2000&amp;nbsp;m iti asideg ti Bantay Kosciusko, ken iti nababbaba ngem 450&amp;nbsp;m iti akinlaud a Tasmania&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Amin a sebbangan iti henero ti ''Baeckea'' ket mabirukan laeng iti Australia, malaksid iti sebbangan-kita, ti ''B. frutescens (''L.), a mabirukan manipud iti akindaya nga Australia babaen ti [[Malesia]] aginggana iti Tsina&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Kadawyan a mabirukan nga agtubtubo ti ''Baeckea gunniana'' kadagiti sebbangan a kas ti [[Melaleuca pityoides|''Callistemon pityoides'']], ''[[Epacris paludosa]]'', ken ''[[Empodisma minus]]'', kadagiti pagtubuan ti babassit a mula wenno nabasa a sedgeland&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Kadawyan pay daytoy iti asideg dagiti waig, ken sagpaminsan kadagiti nalinongan a lugar iti sirok ti ''[[Eucalyptus]]'' spp&lt;ref name=&quot;ANBG&quot; /&gt;.

== Taksonomia ken pilohenio ==
Ti sebbanganket immuna apormal nga impalawag babaen ni Aleman a botaniko Johannes Conrad Schauer idi 1843.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bie.ala.org.au/species/http://id.biodiversity.org.au/node/apni/2912605|title=Baeckea gunniana|last=Australia|first=Atlas of Living|website=bie.ala.org.au|language=en-AU|access-date=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;

Ti kaasitgan a linia ti Myrtaceae ''sensu stricto'' ket ipresenta dagiti dua a nalasag ti bungana (''[[Myrcianthes]]'' ken ''[[Acmena]]'') ken tallo a namaga iti bunga a takson. Ti ''[[Angophora]]'' ken ''[[Backhousia]]'' ket kabsat a henero ti ''Baeckea'', a maitagikua iti maysa a namaga ti bungana a linia ti Myrtaceae&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Conti|first=Elena|last2=Litt|first2=Amy|last3=Wilson|first3=Peter G.|last4=Graham|first4=Shirley A.|last5=Briggs|first5=Barbara G.|last6=Johnson|first6=L. A. S.|last7=Sytsma|first7=Kenneth J.|date=1997|title=Interfamilial Relationships in Myrtales: Molecular Phylogeny and Patterns of Morphological Evolution|journal=Systematic Botany|volume=22|issue=4|pages=629|doi=10.2307/2419432|issn=0363-6445|jstor=2419432}}&lt;/ref&gt;.

== Dagiti usar ken panangimuyong ==
Makan dagiti bulong ti ''Baeckea'' ken masansan a kas pangsukat iti tsa gapu iti aromatiko a kasla citrusa nanam&lt;ref name=&quot;UTAS&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Belcher|first=C.|last2=Leslie|first2=D.|date=2011|title=Broad-toothed RatMastacomys fuscusdistribution in Buccleuch, Bago and Maragle State Forests, NSW|journal=Australian Zoologist|volume=35|issue=3|pages=555–559|doi=10.7882/az.2011.007|issn=0067-2238}}&lt;/ref&gt;. Dagiti yaon manipud iit ''B. gunniana'' ket nabirukannen a manglapped ti aktibidad ti ensimati DNA Polymerase&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Deng|first=Jing-Zhen|last2=Starck|first2=Shelley R.|last3=Hecht|first3=Sidney M.|date=2019|title=DNA Polymerase β Inhibitors fromBaeckea gunniana|journal=Journal of Natural Products|volume=62|issue=12|pages=1624–1626|doi=10.1021/np990240w|issn=0163-3864|pmid=10654412}}&lt;/ref&gt;. Daytoy ket mangbukel iti integral a parte ti habitat ti ''[[Mastacomys fuscus]]'' habitat iti NSW, Australia, a mangited iti salaknib manipud kadagiti agsidsida ken dagiti sabali a dakkel nga agar-arab&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.[[Papeles:Baec gunn.jpg|thumb|Dagiti puraw a sabong ti ''Myrtaceae'' ti ''Baeckea gunniana''|alt=]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q15400846}}

[[Kategoria:Baeckea|gunniana]]
[[Kategoria:Endemiko a flora ti Australia]]</text>
      <sha1>epqg49chswakdaipuq4vajbsgkyysoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calytrix aurea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66940</id>
    <revision>
      <id>406238</id>
      <parentid>401703</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1763" sha1="pamlm2l23ula94woisvuptsg7hen0v2" xml:space="preserve">{{speciesbox
|image = Calytrix aurea.jpg
|image_caption = 
|genus = Calytrix
|species = aurea
|authority = [[Lindl.]]&lt;ref name=APNI&gt;{{cite web |url=http://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?TAXON_NAME=Calytrix+aurea |title=''Calytrix aurea'' |accessdate=2009-08-10 |work=[[Australian Plant Name Index]] (APNI), IBIS database |publisher=Centre for Plant Biodiversity Research, Australian Government, Canberra }}{{Natay a silpo|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|synonyms = ''Calycothrix aurea'' &lt;small&gt;(Lindl.) Schauer&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Calytrix aurea''''' ket ti [[sebbangan]] ti bassit a mula iti pamilia ti [[Myrtaceae]] nga [[endemiko]] iti abagatan-laud ti [[Akinlaud nga Australia]]. Daytoy ket pormal nga immuna nga impalawag babaen ni botaniko [[John Lindley]] idi 1839 iti ''[[A sketch of the vegetation of the Swan River Colony]]''.&lt;ref name=WA&gt;{{FloraBase|name=''Calytrix aurea'' |id=5441 }}&lt;/ref&gt;

Ti sebbangan ket kadawyan nga agtubo iti pagbaetan ti 0.2 ken 1.3  a metro iti katayag.&lt;ref name=WA /&gt; Agparang dagiti duyaw a sabong iti pagbaetan ti Oktubre ken Enero iti patneng a sakupna.&lt;ref name=WA /&gt;

Daytoy ket nasayaat nga agtubo kadagiti nainit a lugar ken makasapul iti nasayaat a maatianan a daga, kas dagiti nabunton a hardin ti bato.&lt;ref name=Wrigley /&gt; Dagiti mula ket nasayaat a maimula manipud kadagiti ungel.&lt;ref name=Wrigley&gt;{{cite book|author=Wrigley J.W. and Fagg M.|year=1979|title=Australian Native Plants|url=https://archive.org/details/australiannative0000wrig_g2x4|publisher=William Collins Publishers Sydney, Australia|isbn=0-00-216416-7}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

{{Taxonbar|from=Q5024765}}

[[Kategoria:Calytrix|aurea]]
[[Kategoria:Endemiko a flora ti Akinlaud nga Australia]]</text>
      <sha1>pamlm2l23ula94woisvuptsg7hen0v2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calytrix depressa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66980</id>
    <revision>
      <id>406568</id>
      <parentid>368984</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3123" sha1="3y6qd0tg9qmer8513hm4v05rlalt5x1" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = Calytrix depressa.jpg
|image_caption = Ti ''Calytrix depressa'' iti [[Kings Park, Akinlaud nga Australia|Kings Park]].
|image2 = Calytrix depressa - Flickr - Kevin Thiele.jpg
|genus = Calytrix
|species = depressa
|authority = ([[Turcz]].) [[Benth]].
|synonyms = *''Calytrix stowardii'' &lt;small&gt;S.Moore&lt;/small&gt;&lt;ref name=FloraBase /&gt;
*''Calytrix tenuifolia'' &lt;small&gt;([[Carl Meissner|Meisn.]]) Benth.&lt;/small&gt;&lt;ref name=FloraBase /&gt;
}}

Ti '''''Calytrix depressa''''' ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti mirtus iti [[Myrtaceae]] nga [[Endemismo|endemiko]] iti [[Akinlaud nga Australia]].

== Deskripsion ==
Mabalin nga agtubo ti sebbangan iti katayag iti 2 a metro,&lt;ref name=ASGAP&gt;{{cite web|title=''Calytrix depressa''|url=http://asgap.org.au/c-dep.html|publisher=Association of Societies for Growing Australian Plants (ASGAP)|accessdate=2008-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421011925/http://asgap.org.au/c-dep.html|archive-date=2008-04-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ngem kadawyan iti katayag iti pagbaetan ti 0.2 ken 1 a metro iti patneng a sakupna.&lt;ref name=FloraBase&gt;{{FloraBase|name=''Calytrix depressa''|id=5450}}&lt;/ref&gt; Dagiti bulong ket umatiddog aginggana iti silindriko ken kadawyan nga agarup a 1&amp;nbsp;cm iti kaatiddog.&lt;ref name=Seale&gt;{{cite book|author=Seale,  Alan| title=Garden Companion to Native Plants|url=https://archive.org/details/allansealesgarde0000seal_a1v0| publisher=Reed Books|location=Australia | year=1988 | isbn=0-7301-0187-8}}&lt;/ref&gt; Dagiti bulong ket addaan iti nadalumpinas a baba, a nakaibagbagaan iti espesipiko nga epiteta iti Latin iti ''depressa''.&lt;ref name=ASGAP /&gt; Adu dagiti [[sabong]], ti tunggal maysa ket agarup a 1 aginggana iti 1.3&amp;nbsp;cm iti diametro, ken abbonganna ti mula iti panawen ti kalgaw.&lt;ref name=Seale /&gt; Dagiti adda iti akin-amianan ket addaan iti derosas aginggana iti nakusnaw a purpura iti maris kadagiti akinruar a petalo ken ti maikontrasto a duyaw iti tengnga, bayat nga amin a duyaw a kita ket mabirukan iti abagatan.&lt;ref name=ASGAP /&gt; Ak-akaba dagiti petalo ngem dagiti sabali a sebbangan ti ''[[Calytrix]]''.&lt;ref name = Seale /&gt; Kas met iti kaaduan kadagiti sebbangan iti daytoy a henero,  dagiti pingir ti calyx ket addaan kadagiti prominente a dutdot nga umadayo iti las-ud dagiti petalo.&lt;ref name=ASGAP /&gt;

== Panangimuyong ==
Makasapul daytoy a sebbangan ti nadam-eg ngem nasayaat a maatianan a lugar ken nasagat a lawag ti init.
Mabalin a mapatubo ti sebbangan manipud kadagiti ungel wenno bukel, ti naudi a naibaga ket mangiresulta kadagiti natibtibker a mula ngem narigrigat met a mapatubo.&lt;ref name=ASGAP /&gt;&lt;ref name=Seale /&gt; Dagiti mula ket mabalin a maakpetran ti buot ti ramut kadagiti napudot, nadam-eg a klima.&lt;ref name =Seale /&gt;

== Pannakaiwarwaras ==
Mabirukan ti sebbangan [[Abagatan a laud nga Australia (ekorehion)|Probinsia ti Abagatan a laud a Botaniko]]  ken ti [[Probinsia ti Eremaean|Probinsia ti Eremaeano a Botaniko]]&lt;ref name=FloraBase /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q5024767}}

[[Kategoria:Calytrix|depressa]]
[[Kategoria:Endemiko a flora ti Akinlaud nga Australia]]</text>
      <sha1>3y6qd0tg9qmer8513hm4v05rlalt5x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genipa americana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67774</id>
    <revision>
      <id>406563</id>
      <parentid>363657</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8566" sha1="qyp5n2ua1dxrm4pmz24850q45p0zdv0" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| image = Genipa americana.jpg
| image_caption = Sabong ti ''Genipa americana''
| genus = Genipa
| species = americana
| authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
| synonyms =
*''Genipa americana'' var. ''caruto'' &lt;small&gt;K.Schum.&lt;/small&gt;
*''Genipa americana'' var. ''riobranquensis'' &lt;small&gt;Kuhlm.&lt;/small&gt;
*''Genipa americana'' f. ''grandifolia'' &lt;small&gt;Chodat &amp;  Hassl.&lt;/small&gt;
*''Genipa americana'' f. ''jorgensenii'' &lt;small&gt;Steyerm.&lt;/small&gt;
*''Genipa americana'' f. ''parvifolia'' &lt;small&gt;Chodat &amp;  Hassl.&lt;/small&gt;
*''Genipa barbata'' &lt;small&gt;Presl&lt;/small&gt;
*''Genipa brasiliana'' &lt;small&gt;A.Rich.&lt;/small&gt;
*''Genipa brasiliensis'' &lt;small&gt;(Spreng.) Baill.&lt;/small&gt;
*''Genipa caruto'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt;
*''Genipa codonocalyx'' &lt;small&gt;Standl.&lt;/small&gt;
*''Genipa excelsa'' &lt;small&gt;K.Krause&lt;/small&gt;
*''Genipa grandifolia'' &lt;small&gt;Pers.&lt;/small&gt;
*''Genipa humilis'' &lt;small&gt;Vell.&lt;/small&gt;
*''Genipa oblongifolia'' &lt;small&gt;Ruiz &amp;  Pav.&lt;/small&gt;
*''Genipa oleosa'' &lt;small&gt;Rojas&lt;/small&gt;
*''Genipa pubescens'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;
*''Genipa venosa'' &lt;small&gt;Standl.&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Genipa americana''''' ket ti [[sebbangan]] dagiti [[kayo]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket patneng kadagiti [[tropikal a bakir]] iti [[Amianan nga Amerika|Amianan]] ken [[Abagatan nga Amerika]].

== Deskripsion ==
Dagiti kayo nga ''Genipa americana'' ket agtayagda aginggana iti 30&amp;nbsp;m ken aginggana iti 60&amp;nbsp;cm dbh.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|url=|title=Descriptive Flora of Puerto Rico and Adjacent Islands|last=Liogier|first=Alain H.|date=1985|publisher=La Editorial, UPR|year=|isbn=978-0-8477-2338-6|location=|pages=97|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal|last=Francis|first=Macbride, J.|last2=E.|first2=Dahlgren, B.|date=1936|title=Flora of Peru /|url=|journal=Fieldiana|language=en|volume=v.13:pt.6:no.1 [Rubiaceae]|pages=106|via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|url=|title=Manual de identificación de especies forestales con manejo certificable por comunidades|last=López|first=René|last2=Montero|first2=Martín|date=2005|publisher=Instituto Amazónico de Investigaciones Científicas &quot;SINCHI&quot;|year=|isbn=9789589759745|location=|pages=|language=es|chapter=27 – Genipa americana}}&lt;/ref&gt; Dagiti ukis ti kayoda ket nalamuyot ken bassit laeng dagiti rengngat.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Dagiti [[bulong]] ket agsinnublat, arinduyog, wenno immatiddog, 10–35&amp;nbsp;cm iti kaatiddog, 6–13&amp;nbsp;cm iti kaakaba, ken nasileng a nangisit a berde, nga agraman iti intero a paraigid, natirad wenno timmirad nga ungto, ken umakikid iti baba.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=|title=Food and Fruit-bearing Forest Species: Examples from Latin America|last=|first=|date=1986|publisher=FAO|year=|isbn=9789251023723|location=|pages=141|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; Dagiti inploressensia ket rimpuok aginggana iti 10&amp;nbsp;cm iti kaatiddog.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Dagiti [[sabong]] ket puraw aginggana iti maraduyaw, nabanglo bassit, ti [[Sepalo|calyx]] ket sukog kampana, ti [[Petalo|corolla]] ket 2–4.5&amp;nbsp;cm iti kaatiddog, sukog trumpeta, ken lima wenno innem ti pingirna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; Dagiti lima nga ababa nga [[estambre]] ket naiseksek iti ngato ti tubo ti corolla.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ti [[bunga]] ket napuskol ti ukisna a makan a maris-dapo a berry a 10–12&amp;nbsp;cm iti kaatiddog, 5–9&amp;nbsp;cm iti diametro.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;[[Papeles:Genipa americana L. - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil.jpg|left|thumb|Kayo ti ''Genipa americana''.]]
[[Papeles:Genipa americana L. - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (12).jpg|left|thumb|316x316px|Bulbulong ken bungbunga ti ''G. americana'']]

== Pannakaiwarwaras ken habitat ==
Ti ''Genipa americana'' ket patneng kadagiti [[tropikal a bakir]] iti [[Kaamerikaan]], manipud iti tropikal a [[Florida]] iti abagatan aginggana iti [[Arhentina]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|url=|title=Dictionary of Trees, Volume 2: South America: Nomenclature, Taxonomy and Ecology|last=Grandtner|first=M. M.|last2=Chevrette|first2=Julien|date=2013|publisher=Academic Press|year=|isbn=978-0-12-396954-5|location=|pages=263|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|url=|title=Mansfeld's Encyclopedia of Agricultural and Horticultural Crops: (Except Ornamentals)|last=Hanelt|first=Peter|last2=Research|first2=Institute of Plant Genetics and Crop Plant|date=2001|publisher=Springer Science &amp; Business Media|year=|isbn=978-3-540-41017-1|location=|pages=1775|language=en}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket adda manipud iti pantar ti baybay aginggana iti 1200&amp;nbsp;m iti kangato,&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ngem adda met dagiti mangibagbaga a ti kasisigud a sakup ket ti akin-abagatan nga [[Abagatan nga Amerika]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/exoticfruitsnuts0000duar|title=Exotic Fruits and Nuts of the New World|last=Duarte|first=Odilo|last2=Paull|first2=Robert|date=2015|publisher=CABI|year=|isbn=978-1-78064-505-6|location=|pages=[https://archive.org/details/exoticfruitsnuts0000duar/page/284 284]–285|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti bernakular a nagan ==
Iti Ingles, ti kayo ket ammo a kas '''genip''' {{IPAc-en|ˈ|dʒ|ɛ|n|ɪ|p}} ken ti bunga a kas '''genipap''' {{IPAc-en|ˈ|dʒ|ɛ|n|ɪ|p|æ|p}}.&lt;ref&gt;{{OED|genip, genipap}}&lt;/ref&gt;

[[Colombia]]: ''jagua, caruto, huito'';&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; [[Brasil]]: ''jenipapo'', dati a ''genipapo'';&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; [[Costa Rica]]: ''guaitil, tapaculo'';&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; [[Nicaragua]]: ''tapaculo, yigualtí'';&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; [[Mehiko]]:'' shagua, xagua'';&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; [[Peru|Perú]]: ''huito, vito'';&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; [[Arhentina]]: ''ñandipá'';&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; [[Bolivia]]:'' bí''&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Diccionario enciclopédico cruceño, 3rd edition|last=Coimbra Sanz|first=Germán|publisher=Gobierno Autónomo Municipal de Santa Cruz|year=2014|isbn=|location=Santa Cruz de la Sierra|pages=54}}&lt;/ref&gt;

Daytoy ket matawtawagan a kas ''we'e'' (&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;weʔe) iti [[Pagsasao a proto|Proto]]-[[Sasao a Tucanoan|Tucanoan]].&lt;ref&gt;Chacon, Thiago (2013). On Proto-Languages and Archaeological Cultures: pre-history and material culture in the Tukanoan Family. In ''Revista Brasileira de Linguística Antropológica''. Vol. 5, No. 1, pp. 217-245.&lt;/ref&gt;

== Dagiti kemikal a kompuesto ==
Dagiti sumaganad a kompuesto ket naisinan manipud iti ''G. americana'': genipic acid,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|url=|title=Dictionary of Terpenoids|last=Connolly|first=J.D.|last2=Hill|first2=R.A.|date=1991|publisher=CRC Press|year=|isbn=978-0-412-25770-4|volume=1|location=|pages=49–50|language=en}}&lt;/ref&gt; genipinic acid,&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[genipin]]&lt;ref&gt;{{Cite book|url=|title=Medicinal and Aromatic Plants IV|last=Bajaj|first=Y. P. S.|date=2012|publisher=Springer Science &amp; Business Media|year=|isbn=978-3-642-77004-3|location=|pages=164|language=en}}&lt;/ref&gt; (amin dagiti tallo ket manipud iti bunga) ken ti [[geniposidic acid]] (bulbulong).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Dagiti usar ==
Ti naganos a bunga ti ''G. americana'' ket makaiyaon iti likod a maus-usar a kas tina para kadagiti batek, pinintaan iti kudil ken panagpassiat iti insekto.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Daytoy a sebbangan ket naimulmula para kadagiti makan a [[bunga]], a makmakan kadagiti preserba wenno maaramid kadagiti mainum, jelly, wenno [[sorbetes]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Naresistansia ti kayo, natibker, ken nalaka maiyobra ken inus-usar a panagaramid kadagiti alikamen ken iti konstruksion ken panagallawagi.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Genipa americana}}

{{Taxonbar|from=Q1353278}}

[[Kategoria:Gardenieae]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Brasil]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Colombia]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Costa Rica]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Kuba]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Ecuador]]
[[Kategoria:Kaykayo ti El Salvador]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Guiana a Pranses]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Guadalupe]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Guatemala]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Guyana]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Hispaniola]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Honduras]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Martinika]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Abagatan akindaya a Mehiko]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Abagatan akinlaud a Mehiko]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Veracruz]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Nicaragua]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Panama]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Paraguay]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Peru]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Puerto Rico]]
[[Kategoria:Flora ti San Vicente ken dagiti Grenadito]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Surinam]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Venezuela]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Arhentina]]</text>
      <sha1>qyp5n2ua1dxrm4pmz24850q45p0zdv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Guettarda speciosa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68551</id>
    <revision>
      <id>406450</id>
      <parentid>355312</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6972" sha1="t8onxfmfi0gye6cedaj3m4hmjz4j7qu" xml:space="preserve">{{taxobox
| image               = Guettardia2.jpg
| regnum              = [[Plantae]]
| unranked_divisio    = [[Angiospermae]]
| unranked_classis    = [[Eudicotidae]]
| unranked_ordo       = [[Asterids]]
| ordo                = [[Gentianales]]
| familia             = [[Rubiaceae]]
| genus               = ''[[Guettarda]]''
| species             = '''''G. speciosa'''''
| binomial            = ''Guettarda speciosa''
| binomial_authority  = [[Carl Linnaeus|L.]]
| image2              = Edwards's botanical register (Plate 1393) (7794887190).jpg
| image2_caption      = ''Guettarda speciosa'' (nangiladawan [[John Lindley]])
| range_map           = Guettarda speciosa GBIFDistMap1.png
| range_map_caption   = Datos ti pakabirukan manipud iti [[Global Biodiversity Information Facility|GBIF]]&lt;ref name=GBIF&gt;''Guettarda speciosa'' [https://doi.org/10.15468/dl.ncywcn GBIF.org] Naala idi 28 Nobiembre 2018)&lt;/ref&gt;
 }}

Ti '''''Guettarda speciosa''''', kadawyan a nagan iti Ingles iti  '''sea randa''',&lt;ref name=GRIN&gt;{{GRIN | accessdate=21 Nobiembre 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=trop /&gt; wenno '''zebra wood''',&lt;ref name=GRIN /&gt;&lt;ref name=trop /&gt; ket ti sebbangan ti bassit a mula iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]] a mabirukan kadagiti panatar a habitat kadagiti lugar ti tropiko iti likmut ti Taaw Pasipiko, mairaman ti aplaya ti tengnga ken akin-amianan a Queensland ken  Akin-amianan a Teritorio iti Australia, ken ti Is-isla Pasipiko, mairaman ti Mikronesia, Pranses a Polinesia ken Fiji, Malaysia ken Indonesia, Maldives ken ti daya a pantar ti Aprika. Makaabot daytoy iti 6&amp;nbsp;m iti katayag, addaan kadagiti nabanglo a puraw a sabong, ken dagiti dakkel a berde a prominente a nauratan a bulong. Agtubo daytoy iti darat iti ngato ti nangato nga atab.

== Taksonomia ken pannakainagan ==
Dagiti sabali anagan iti Is-isla Cook ket mairaman ti '''Ano'', ''Hano'', ''Fano'', ken ''Puapua''. Ti naudi a naibaga ket maus-usar pay iti Samoa, ken ti kapada a ''Puopua'' iti Tonga.&lt;ref name=Bishop&gt;{{cite web |author=McCormack G |url=http://cookislands.bishopmuseum.org/species.asp?id=6192 |title=Guettarda speciosa |work=Bishop Museum: Cook Islands Biodiversity Database|accessdate=2008-06-01 |publisher=Bishop Museum |year=2007}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket ammo a kas ''{{lang|mh|utilomar}}'' {{IPAc-mh|wityilewmar}} iti [[Is-isla ti Marshall]].&lt;ref&gt;http://www.trussel2.com/MOD/MED2U.htm#utilomar&lt;/ref&gt;

Daytoy ket kasisigud nga impalawag babaen ni [[Carl Linnaeus]]. Ti henero ket nanaganan a kas pammadayaw iti maika-18 a siglo a Pranses a naturalista a ni [[Jean-Étienne Guettard]], bayat a ti espesipiko nga epiteta ket naala manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] iti ''speciosus'' 'napintas'.&lt;ref&gt;{{cite book|author = Simpson DP| title = Cassell's Latin Dictionary |url = https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1| publisher = Cassell Ltd.| year = 1979|edition = 5th|location = London|pages = 883| isbn=0-304-52257-0}}&lt;/ref&gt;

== Deskripsion ==
Daytoy ket maysa a perenial a bassit amula wenno bassit a kayo iti katayag iti {{pagbaliwen|2|–|6|m|ft|abbr=on}} babaen ti kaakaba iti {{pagbaliwen|1|–|3|m|ft|abbr=on}} nga agraman iti nalamuyot krema-maris dapo nga ukis ti kayo. Dagiti dakkel nga immitlog a bulong ket {{pagbaliwen|15|–|23|cm|in|round=0.5|abbr=on}} iti kaatiddog babaen ti {{pagbaliwen|10|–|18|cm|in|round=0.5|abbr=on}} iti kaakaba. Nangisit a berde ken nalamuyot iti ngato ket addaan kadagiti prominente ken napuspusasaw nga urat, addaan daytoy kadagiti napino a buok iti baba. Daytoy ket agsabong manipud iti Oktubre aginggana iti Mayo, dagiti nabanglo a puraw a sabong ket {{pagbaliwen|2.5–3|cm|in|abbr=on|frac=4}} iti kaatiddog nga agraman kadagiti 4–9 a pingier. Dagitoy ket sarunuen dagiti nasam-it ayamuom a nagtimbukel a natangken a bunga, nga agrukod iti {{pagbaliwen|2.5–2.8|×|2.2–2.5|cm|in|abbr=on}}, a maluom iti Septiembre aginggana iti Marso.&lt;ref name=enc&gt;{{cite book| last1=Elliot | first1=Rodger W. | last2=Jones | first2=David L. | last3=Blake | first3=Trevor |title=Encyclopaedia of Australian Plants Suitable for Cultivation: Vol. 5 |year=1990 |page=162 |publisher=Lothian Press |location=Port Melbourne |isbn=0-85091-285-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Brock&gt;{{cite book |title=Native plants of northern Australia |url=https://archive.org/details/nativeplantsofno0000broc |last=Brock |first=John |year=2001|origyear=1988 |publisher=New Holland Press |location=Frenchs Forest, New South Wales |isbn=1-876334-67-3 |page=[https://archive.org/details/nativeplantsofno0000broc/page/211 211]}}&lt;/ref&gt;

== Pannakaiwarwaras ken habitat ==
Mabirukan ti ''Guettarda speciosa'' kadagiti pantar a habitat kadagiti tropikal a lugar iti likmut ti Taaw Pasipiko, mairaman ti aplaya ti tengnga ken akin-amianan a Queensland ken Akin-amianan a Teritorio iti Australia, ken ti Is-isla Pasipiko, a mairaman ti Mikronesia, Pranses a Polinesia ken Fiji, Malaysia ken Indonesia, Maldives ken ti daya apantar ti Aprika. Kas isingasing ti naganna, agtubo ti gardenia ti aplaya kadagiti nadarat a lugar iti ngato ti nangato nga atab.&lt;ref name=enc /&gt;

== Ekolohia ==
Ti ''[[Pteropus mariannus]]'' ket mangmangan kadagiti bunga ken sabong, ken nagiwarwaras kadagiti bukel.

== Panagusar ti tao ==

=== Panagusar babaen dagiti indihenio a kultura ===
Dagiti dakkel a bulong ket inus-usar idi kadagiti nadumaduma a waya babaen dagiti indihenio a tattao iti akin-amianan nga Australia; makalaon daytoy iti makan, ken no mapapudot, inus-suar daytoy para iti sakit ti ulo ken ut-ot ti bagi. Dagiti ungkay ket maus-usar iti panagaramid kadagiti Macassan a suako.&lt;ref name=Lev81&gt;{{cite book |title= Plants and People: Aboriginal Uses of Plants on Groote Eylandt |last=Levitt |first=Dulcie |year=1981 |publisher=Australian Institute of Aboriginal Studies |location=Canberra |isbn=0-391-02205-9}}&lt;/ref&gt; Dagiti sabong ket naus-suar a pangpabanglo ti lana ti niog iti Is-isla ti Cook, ken ti kayo ket inus-suar kadagiti balay ken canoe.&lt;ref name=Bishop /&gt;

=== Pannakaimuyong ===
Daytoy ket naserbi a mula para iti panagmula kadagiti aplaya kadagiti tropikal a klima, daytoy ket agayat iti nainit a lugar ken nasayaat a maatianan a daga. Narigat daytoy a mapropagado, ken nasken a maimula a kas bukel ken mabalin nga adu a bulan ti mapalabas sakbay nga agtubo.&lt;ref name=enc /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=trop&gt;[http://keys.trin.org.au/key-server/data/0e0f0504-0103-430d-8004-060d07080d04/media/Html/taxon/Guettarda_speciosa.htm ''Guettarda speciosa'' Australian Tropical Rainforest Plants] Naala idi 28 Nobiembre2018.&lt;/ref&gt;
}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline}}
{{wikispecies-inline}}
{{Taxonbar|from=Q772689}}

[[Kategoria:Guettarda|speciosa]]
[[Kategoria:Flora ti Queensland]]
[[Kategoria:Flora ti Is-isla Ashmore ken Cartier]]
[[Kategoria:Flora ti Kenya]]
[[Kategoria:Flora ti Tanzania]]
[[Kategoria:Flora ti Indotsina]]
[[Kategoria:Flora ti Malesia]]
[[Kategoria:Flora ti Papuasia]]
[[Kategoria:Flora ti Pasipiko]</text>
      <sha1>t8onxfmfi0gye6cedaj3m4hmjz4j7qu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lasianthus kilimandscharicus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69158</id>
    <revision>
      <id>406215</id>
      <parentid>355987</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1255" sha1="fmtjje4wek68no3f7i313u0s8njdwpm" xml:space="preserve">{{Taxobox
| regnum = [[Plant]]ae
| unranked_divisio = [[Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Eudicotidae]]
| unranked_ordo = [[Asterids]]
| ordo = [[Gentianales]]
| familia = [[Rubiaceae]]
| genus = ''[[Lasianthus]]''
| species = '''''L. kilimandscharicus'''''
| binomial = ''Lasianthus kilimandscharicus''
| binomial_authority = [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]
}}

Ti '''''Lasianthus kilimandscharicus''''' ket ti bassit a mula wenno kayo a mabirukan iti Kenya.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Beentje|first=Henk|title=Kenya Trees shrubs and Lianas|url=https://archive.org/details/kenyatreesshrubs0000been|year=1994|publisher=National Museums of Kenya|location=Nairobi, Kenya|isbn=9966-9861-0-3|pages=[https://archive.org/details/kenyatreesshrubs0000been/page/520 520]}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket agtayag iti {{pagbaliwen|2|-|7|m}}; nalamuyot ti ukis ti kayo, ken maris-dapo. Dagiti bulong ket akikid nga eliptiko, akaba iti baba  ken timmiratitingato, {{pagbaliwen|9|-|17|cm}} babaen ti {{pagbaliwen|2|-|6|cm|abbr=on}}, nalamuyot wenno ganggani a nalamuyot. Dagiti sabong ket puaraw wenno napusasaw a purpura.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q13926241}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Lasianthus|Kilimandscharicus]]
[[Kategoria:Flora ti Kenya]]</text>
      <sha1>fmtjje4wek68no3f7i313u0s8njdwpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sasao a panagtagilako a Malayo ken kreol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71239</id>
    <revision>
      <id>406486</id>
      <parentid>404738</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27649" sha1="7hrb77h1d3opf9yshu30cmaajq2y0pl" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name = Sasao a panagtagilako a Malayo ken kreol
|nativename = ''Bahasa-Bahasa Melayu Dagang dan Kreol''
|states = [[Abagatan a daya nga Asia]], [[Abagatan nga Asia]] ken [[Australia]]
|ethnicity = nadumaduma
|speakers = 
|date=
|ref=
|familycolor = Creole
|iso2=crp
|glotto=
|glottorefname=
}}
Iti pay maipatinayon iti [[klasiko a pagsasao|klasiko]] ken [[literario a pagsasao|literario]] a porma, ti [[Sasao a Malayiko|Malayo]] ket addaan idi kadagiti rehional a dialekto a naitakder kalpasan ti iruruar ti imperio a [[Srivijaya]]. Naiwarwaras pay ti Malayo babaen ti inter-etniko a pannakaiyasideg ken ti panagtagilako iti ballasiw ti purpuro Malayo nga ad-adayo ngem iti Filipinas. Ti pannakaiyasideg ket nagresultaan iti maysa a [[lingua franca]] a kinunkuna idi a kas ''Malayo Bazaar'' wenno ''ababa a Malayo'' ken iti Malayo a ''Melayu Pasar''. Daytoy ket sapasap a naipampamattian a ti Malayo Bazaar ket maysa idi a [[pidgin]], nga inimpluensiaan babaen ti  pannakaiyasideg babaen dagiti agtagtagilako a Malayo, Insik, Portuges, ken Olandes.

Malaksid iti sapsap a panagpalaka a mapasamak kadagiti pidgin, ti lingua franca a Malayo ket addaan idi kadagiti nadumaduma a naisangayan a pannakailasin. Ti maysa idi ket dagiti panagkukua ket binukel iti ''punya'' 'ti agtagikua'; ti sabali pay ket dagiti ad-adu ngem maysa a pangsandi ket binukel iti ''orang'' 'tao'. Dagiti laeng Malayiko a pangsuldong a nabatbati a produktibo ket ti ''tər-'' ken ''bər-''.

Dagiti sabali a langa:
*Ti ''Ada'' ket nagbalin a [[progresibo nga aspekto|progresibo]] a partikula.
*Dagiti napabassit a porma ti ''ini'' 'daytoy' ken ''itu'' 'dayta' sakbay ti maysa a pangnagan ket nagbalinda a dagiti panangikeddeng.
*Ti berbo a ''pərgi'' 'mapan' ket napabassit, ken nagbalin a maysa a preposision 'agpaturong'.
*Dagiti [[kausatibo]] a konstruksion ket nabukel iti ''kasi'' wenno ''bəri'' 'mangited' wenno ''bikin'' wenno ''buat'' 'agaramid'.
*Ti bugbugtong a preposision, masansan a ''sama'', ket inus-usar idi kadagiti nadumaduma nga annong, mairaman ti dagus wenno di dagus a banag.&lt;ref name=&quot;wurm&quot;&gt;{{Cite book |title=Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas |year=1996 |editor-last=Wurm |editor-first=Stephen A. |pages=673 |editor-last2=Mühlhäusler |editor-first2=Peter |editor-last3=Darrell T. |editor-first3=Tryon}}&lt;/ref&gt;

Kas pagasarigan,&lt;ref name=&quot;sabri&quot;&gt;{{Cite journal |last=Collins |first=James T. |date=1989 |title=Malay dialect research in Malaysia: the issue of perspective |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/dialectresearch.pdf |journal=Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |volume=145 |issue=2/3 |pages=235–264|doi=10.1163/22134379-90003253 }}&lt;/ref&gt;
* ''Rumah-ku'' 'ti balayko' ket agbalin a ''Saya punya rumah''
* ''Saya pukul dia'' 'Kinabilko isuna' ket agbalin a ''Saya kasi pukul dia''
* ''Megat dipukul Robert'' 'Ni Megat ket kinabil babaen ni Robert' ket agbalin a ''Megat dipukul dek Robert''

Ti Malayo Bazaar ket inus-usar iti limitado a sakup iti Singapuer ken Malaysia, kaaduan kadagiti laklakay a kaputotan wenno tattao a saan a makaaammo iti Ingles.&lt;ref name=&quot;APiCS &quot;&gt;{{Cite web |url=https://apics-online.info/surveys/67 |title=APiCS Online – Survey chapter: Singapore Bazaar Malay |website=apics-online.info |access-date=2018-10-06}}&lt;/ref&gt; Ti kangrunaan a rason a gapuanan ti panagpabassit ti Malayo Bazaar Malay ket gapu ta ti pidgin a Malayo ket nakreolisado ken nagpartuat kadagiti nadumaduma a baro a pagsasao.&lt;ref&gt;{{glotto|vehi1234|Vehicular Malay}}&lt;/ref&gt; Ti sabali pay a rason ket gapu ti iyaakar dagiti pormal ken impormal a konteksto, ti Malayo Bazaar ket main-inut a sukatan babaen ti Ingles, a ti Ingles ti lingua franca dagiti ub-ubing a kaputotan.&lt;ref name=&quot;APiCS &quot; /&gt;

== Malayo Baba ==
{{Infobox pagsasao
|name = Malayo Baba
|altname =
|states = [[Malaysia]] ([[Melaka]])
|ethnicity=250,000 (1986)&lt;ref name=e18 /&gt;
|speakers = 12,000
|date=1986–2006
|ref=&lt;ref name=e18&gt;{{e18|mbf|Baba Malay}}&lt;/ref&gt;
|familycolor = Creole
|family = Naibatay iti Malayo a kreol
|iso3=mbf
|glotto=baba1267
|glottorefname=Baba Malay
}}

{{Infobox pagsasao
|name = Peranakan
|altname = Baba Indones
|region = [[Java]]
|speakers = 20,000
|date=1981
|ref=&lt;ref&gt;{{e18|pea|Peranakan Malay}}&lt;/ref&gt;
|familycolor = Creole
|family = Naibatay iti Malayo a kreol
|iso3=pea
|glotto2=pera1256
|glottorefname2=Peranakan Indonesian
}}

Ti '''Malayo Baba''' wenno '''Malayo Peranakan''', ket maysa idi nga agdumaduma a grupo dagiti [[pidgin]], naisasao iti [[Melaka]] ngem ganggani itan a naungaw. Dagitoy ti kita ti Malayo nga insasao babaen dagiti [[Peranakan]], dagiti kaputotan dagiti agtataeng nga Insik a nagtataeng iti Melaka manipud idi maika-15 a siglo.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Baba Malay of Malacca |url=http://www.bahasa-malaysia-simple-fun.com/malacca.html}}&lt;/ref&gt; Ti Malayo Baba ket asideg kadagiti panagtagilako a pidgin a nagbalin a kreolisado iti ballasiw ti Purpuro Malayo, a nagpataud iti kita dagiti Malayo a kreol a nakitkita ita nga aldaw. Ti maysa a kita ti Malayo Baba, a tinawtawagan iti '''Peranakan''', ket insasao babaen dagiti Insik nga agtataeng iti Daya a [[Java]]. Daytoy ket laok ti Malayo wenno [[Pagsasao nga Indones|Indones]] nga agraman iti lokal a [[Pagsasao a Habanes|Habanes]] (dialekto ti Daya a Habanes) ken dagiti elemento ti Insik (naipangpangruna ti [[Hokkien]]). Daytoy a partikular a kita ket mabirukan laeng iti Daya a Java, a naipangpangruna iti [[Surabaya]] ken dagiti kaarruba a lugar. Bayat a dagiti sabali nga Insik ket maitarawidwid nga agsao kadagiti kita ti pagsasao dagiti lugar a pagtaenganda (dagiti Insik iti Tengnga a Java ket agsaoda iti Ngato wenno Pagalagadan a Habanes iti inaldaw a pannakisinnaritada; iti Laud at Java, maitarawidwidda nga agsao iti [[Pagsasao a Sundanes|Sundanes]]), iti [[Surabaya]] dagiti ub-ubing nga etniko a tattao nga Insik ket maitarawidwiddda nga agsao  iti puro a Habanes (dialekto t Surabaya) ken agadalda iti [[Insik a Mandarin|Mandarin]] kadagiti kurso.

Adda dagiti agdama a basbassit ngem 1,000 nga agsasao ti Malayo Baba iti [[Melaka]], ken basbassit ngem 1,000 nga agsasao iti Malayo Baba iti [[Singapur]].&lt;ref&gt;{{Cite thesis |last=Lee |first=Nala Huiying |title=A Grammar of Baba Malay with Sociophonetic Considerations |date=2014 |degree=Ph.D. |publisher=University of Hawai‘i at Mānoa |hdl=10125/101107 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;  Kaaduan a naisasao ti Malayo Baba babaen dagiti laklakay a populasion.&lt;u&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/mbf |title=Malay, Baba |website=Ethnologue |access-date=2018-10-07}}&lt;/ref&gt;&lt;/u&gt;

Pagarigan (Naisasao iti [[Surabaya]]):
* ''Kamu mbok ojok gitu!'' : Saanka nga agtignay ti kasta!
* ''Yak apa kabarnya si Eli?'' : Kumusta ni Eli?
* ''Ntik kamu pigio ambek cecemu ae ya.'' : Sumurotka iti kabsatmo, okay?
* ''Nih, makanen sakadae.'' : Pangngaasi a manganka!
* ''Kamu cariken bukune koko ndhek rumahe Ling Ling.'' : Birukem ti libro ni adingmo idiay balay ni Ling Ling.

Pagarigan (Naisasao iti [[Melaka]]-[[Singapur]]):&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://peranakan.hostoi.com/page2.htm |title=BABA / PERANAKAN MALAY |publisher=The Peranakan Resource Library |accessdate=12 Disiembre 2014 |archive-date=2017-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210163412/http://peranakan.hostoi.com/page2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''Dia suka datang sini sembang.'' : Kayatna ti mapan ditoy nga agtsismis.
* ''Keliap-keliap, dia naik angin.'' : Napungtotan bassit, nakaunget.
* ''Gua tunggu dia sampai gua k'ee geram.'' : Inur-urayko isuna aginggana idi nakaungetak.
* ''Oo-wa! Kinajeet, dia pasang kuat.'' : Wow! Naestilo ti kawesna ita nga aldaw!

== Malayo Betawi ==
{{Nangruna|Pagsasao a Betawi}}
Ti Malayo Betawi, ammo pay akas Jakarta wenno Malayo Java, ket ti maysa a kreolisado a Malayo a naisasao iti [[Jakarta]] (ti moderno a nagan para iti Betawi) ken dagiti kaarrubayanna. Ti Betawiano wenno ''Omong Betawi'' ket naibatay iti Malayo Bazaar (Melayu Pasar) ngem inimpluensiaan dagiti nadumaduma a pagsasao a kas ti [[Pagsasao a Habanes|Habanes]], [[Pagsasao a Sundanes|Sundanes]] (ti lugar a pinalikmutan babaen ti lugar nga agsasao iti Sundanes), Insik (naipangpangruna ti Hokkien), Portuges, Olandes, [[Pagsasao a Balines|Balines]] ken dadduma pay.  Ti Betawiano a kreol ket nangrugrugi a maus-usar kalpasan idi 1750 idiay Batavia, ken sinukatanna ti [[kreol a Portuges]] a kas ti ''lingua franca''.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Gil |first=David |title=Why Malay/Indonesian Undressed: Contact, Geography, and the Roll of the Dice |url=http://email.eva.mpg.de/~gil/ismil/12/abstracts/Gil.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426175057/http://email.eva.mpg.de/~gil/ismil/12/abstracts/Gil.pdf |archive-date=26 Abril 2010}}&lt;/ref&gt;

Ti Malayo a Betawiano ket inimpluensiaan pay babaen ti estilo nga Insik a Malayo nga insasao babaen dagiti nasapsapa nga immay nga agtataeng nga Insik.

Daytoy ket nabalinen a nadayeg unay a pagsasao a naipangpangruna kadagiti ub-ubing a kaputotan iti Indonesia gapu ti usarna iti telebision (kas ti ''sinetron'' wenno ''sitcom'').

Ti Malayo Betawi ket ti tinaudan idi ti [[Malayo Cocos]].

== Malayo Kreol ti Malacca ==
{{Infobox pagsasao
|name = Malayo Kreol ti Malacca
|altname = Chitties Creole Malay
|states = Malaysia
|ethnicity=300 (awan petsa)
| speakers    = di ammo
| date        =
|ref=
|familycolor = Creole
|family = Naibatay iti Malayo a kreol
|iso3=ccm
|glotto3=mala1482
|glottorefname3=Malaccan Creole Malay
}}

Naisasao manipud idi maika-16 a siglo babaen dagiti kaputotan dagiti agtagtagilako a Tamil iti Linglingsat ti Malacca. Daytoy ket mabalin a historiko a kabagian ti Malayo ti Kreol a Sri Lanka. Matmatayen ti agdama kasasaad ti pagsasao, gapu dagiti panagiinnasawa ken panagak-akar. Imbesdan nga immal-alis nga agsasao iti Malayo.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ccm |title=Malaccan Creole Malay |website=Ethnologue |access-date=2018-10-07}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Malayo Sri Lanka ==
{{Nangruna|Malayo a Kreol ti Sri Lanka}}

Ti pagsasao a [[Malayo Kreol ti Sri Lanka]] ket ti naiduma a laok ti [[Pagsasao a Sinhala]] ken ti [[Pagsasao a Tamil]] iti Malayo. Ti Malayo a Sri Lanka ket ti naestruktura a bernakular iti batayan a Malayo nga insasao babaen dagiti saan a basbassit ngem lima a nadumaduma a komunidad iti Sri Lanka a nagbalbaliw a nakaro a managbaliw manipud kadagiti sabali a kita ti Malayo gapu ti intimado a pannakaiyasideg kadagiti dominente a pagsasao ti Sinhala ken Tamil. Dagiti [[Malayo ti Sri Lanka]], a dagiti tinaudanda ket mairaman dagiti agtrabtrabaho nga inyeg babaen dagiti Olandes ken Briton, ken dagiti pay soldado iti garison Olandes, ket buklen itan ti 0.3% iti populasion, ken agadu iti agarup a 46,000. Daytoy ket insasao babaen ti komunidad dagiti Malayo a Sri Lankano iti Sri Lanka ken dagiti pay [[Tattao a Sinhales|Sinhalese]] iti [[Hambantota]].&lt;ref&gt;http://sealang.net/archives/nusa/pdf/nusa-v50-p43-57.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iias.nl/iiasn/31/IIASN31_28SilvaJayasuriya.pdf |title=Malays contact with Sri Langka. |access-date=2020-04-23 |archive-date=2011-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611232035/http://www.iias.nl/iiasn/31/IIASN31_28SilvaJayasuriya.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Malayo Bazaar ti Singapur ==
Ti Malayo Bazaar ti Singapur, ammo pay a kas Malayo Bazaar, Malayo Pasar, wenno Malayo ti Tiendaan , ket ti Malayo a naileksiko a pidgin, a naisasao idiay Singapur.&lt;ref name=&quot;APiCS &quot; /&gt; Nagkontribusion ti Tamil ken Hokkien iti panagpadur-as ti Malayo Bazaar, a ti Hokkien ti dominente a subestrato a pagsasao ti Malayo Bazaar, a ti Malayo ti leksipikado a pagsasao.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=English in Singapore and Malaysia: Status, features, functions. |url=https://archive.org/details/englishinsingapo0000plat |last=Platt |first=John |last2=Weber |first2=Heidi |date=1980 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, adda dagiti adu a naikabkabil a pagsasao nga insasao dagiti imigrante a nakaited pay iti panagpadur-as ti Malayo Bazaar, a mairaman dagiti pagsasao nga insasao babaen dagiti Malayo, Insik, Indiano, Eurasiano, ken Europeano. Naikuyog a rimmuar ti Malayo Bazaar ti Singapur it ipanaglukat ti puerto ti nawaya panagtagilako ti Singapur idi 1819, tapno madaeran dagiti lapped iti pannakisinnarita ken dagiti transaksion ti negosio. Gapu ta ti Singapur ket addaan kadagiti uppat nga opisial a pagsasao (Ingles, Mandarin, Malayo, ken Tamil), saan laeng a lingua franca ti Malayo Bazaar ti Singapur inter-etniko a pannakisarita, ngem inus-usar pay daytoy iti intra-grupo a pannakisarita. Kaaduana naisasao ti Malayo Bazaar ti Singapur babaen dagiti allakay ken dagiti agpakatengnga ti tawtawen nga agtrabtrabaho ita nga aldaw, ngem bumasbassiten ti kasasaad ti pagsasao gapu dagiti annuroten ti pagsasao ken dagiti kampania ti pagsasao nga agraman iti basbassit ngem 10,000 nga agsasao.&lt;ref name=&quot;APiCS &quot; /&gt;

== Pidgin ti Broome Pearling Lugger ==
{{Nangruna|Pidgin ti Broome Pearling Lugger}}
Ti maysa a pidgin nga inus-usar iti industria ti perlas iti Laud nga Australia.

== Malayo Sabah ==
{{Infobox pagsasao
|name = Malayo Sabah
|altname =
|region = [[Sabah]], [[Purpuro ti Sulu]], [[Labuan]]
|speakers=&quot;umad-adu&quot;
|date=n.d.|ref=&lt;ref&gt;{{e17|msi|Sabah Malay}}&lt;/ref&gt;
|speakers2= 3 a riwriw nga L2 nga agsasao (2013)&lt;ref&gt;{{e18|msi|Sabah Malay}}&lt;/ref&gt;
|familycolor = Pidgin
|family = Naibatay iti [[Pagsasao a Malaysio|Malayo]] a pidgin
|iso3=msi
|glotto4=saba1263
|glottorefname4=Brunei-Sabah Malay
}}

Ti naibatay iti pidgin akita ti pagalagadan a [[Pagsasao a Malayo|Malayo]], ti Malayo Sabah ket maysa a lokal a pagsasao ti panagtagilako.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hoogervorst |first=Tom G. |date=2011 |title=Some introductory notes on the development and characteristics of Sabah Malay |journal=Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia |volume=13 |issue=1 |pages=50–77 |doi=10.17510/wjhi.v13i1.9 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Adda dagiti adu a blang dagiti patneng nga agsasao kadagiti urbano a lugar, kaaduan dagiti ubbing nga addaan iti maikadua a patneng a pagsasao. Adda met dagiti sumagmamano nga agsasao kadagiti akin-abagatan unay a parte ti Filipinas, a naipangpangruna ti [[Purpuro ti Sulu]] a kas pagsasao iti panagtagilako.
{{clear}}

== Malayo Makassar{{angkla|Malayo_Makassar}} ==
{{Infobox pagsasao
|name = Malayo Makassar
|altname = 
|states = [[Indonesia]]
|region = [[Makassar]], [[Abagatan a Sulawesi]]
|speakers = awan
|speakers2=Maikaduaa pagsasao: {{sigfig|1.880|2}} a riwriw (2000)
|ref=&lt;ref&gt;{{e18|mfp|Makassar Malay}}&lt;/ref&gt;
|familycolor = Mixed
|family = Aglalaok a [[Pagsasao a Malayo|Malayo]]–[[Pagsasao a Makassares|Makassares]]
|iso3=mfp
|glotto5=maka1305
|glottorefname5=Makassar Malay
}}

Ti Malayo Makassar ket ti naibatay iti kreol nga aglalaok a pagsasao, a naaramid iti leksiko nn ti Malayo Bazaar, dagiti impleksion ti [[Pagsasao a Makassares|Makassares]], ken dagiti aglalaok a sintaksis ti Malayo/Makassares.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas |year=1996 |editor-last=Wurm |editor-first=Stephen A. |pages=682 |editor-last2=Mühlhäusler |editor-first2=Peter |editor-last3=Darrell T. |editor-first3=Tryon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EVA&quot;&gt;{{cite web |url=https://jakarta.shh.mpg.de/makassarese_malay.php |title=Makassarese Malay |author=&lt;!--Not stated--&gt; |publisher=Jakarta Field Station of the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology |access-date=2018-12-19 |archive-date=2020-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304162410/https://jakarta.shh.mpg.de/makassarese_malay.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Daytoy ket adu a naisasao a kas maikadua a pagsasao iti Makassar,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/mfp |title=Malay, Makassar |website=Ethnologue |access-date=2018-10-07}}&lt;/ref&gt; ngem umad-adu pay a kas umuna a pagsasao dagiti ub-ubing a kaputotan.&lt;ref name=&quot;EVA&quot; /&gt;
{{clear}}

== Malayo Balines ==
{{Infobox pagsasao
|name = Malayo Balines
|altname =
|region = [[Bali]]
|speakers = 25,000
|date= senso idi 2000
|ref=&lt;ref&gt;{{e18|mhp|Balinese Malay}}&lt;/ref&gt;
|familycolor = Creole
|family = Naibatay iti Malayo a kreol
|iso3=mhp
|glotto6=bali1279
|glottorefname=Balinese Malay
}}

Ti Malayo Balines ket maysa a dialekto ti Malayo a naisasao iti isla ti [[Bali]]. Daytoy ket ammo pay a kas ''Omong Kampung'' (&quot;sao ti purok&quot;) babaen dagiti mangisasao. Ti Malayo Balines ket ti kangrunaan a pagsasao ti etniko a Malayo nga agtataeng iti amianan akinlaud a parte ti isla, a nangruna kadagiti distrito ti Melaya ken Negara, [[Rehensia ti Jembrana]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://repositori.kemdikbud.go.id/id/eprint/2939|title=Kamus Melayu Bali-Indonesia|last=Bagus|first=I Gusti Ngurah|last2=Denes|first2=I Made|last3=Laksana|first3=I Ketut Darma|last4=Putrini|first4=Nyoman|last5=Ginarsa|first5=I Ketut|publisher=Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa|year=1985|isbn=|location=Jakarta|pages=xi|language=Indones}}&lt;/ref&gt; Ti agdama kasasaad ti pagsasao ket maipangta.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/mhp |title=Malay, Balinese |website=Ethnologue |access-date=2018-10-07}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Malayo ti Daya nga Indonesia ==
Dagiti kreol ti akindaya nga Indonesia&lt;ref&gt;{{glotto|east2743|Eastern Indonesia Trade Malay}}&lt;/ref&gt; ket agparang a binukel dagiti Malayo ken Habanes, nga agus-usar iti Malayo a lingua franca, iti panangitakder ti monopolioda iti panagtagilako ti rekado sakbay ti panawen ti kolonial nga Europa. Addaan dagitoy iti bilang dagiti sapasap a langa:
*Ti ''ə'' ket agbalin nga ''a'', ''e'', wenno asimilado iti sumaganad a bokal
*Ti ''i, u'' ket bumaba iti ''e, o'' kadagiti sumagmamano nga enbironmento
*adda maysa a pannakapukaw dagiti kanungpalan a plosibo ti ''p, t, k'', ken ti neutralisasion dagiti kanungpalan a paagong iti parte ti leksikon
*ti perpektibo a pangmarka ti ''sudah'' ket maipabassit iti ''su'' wenno ''so''&lt;ref name=wurm /&gt;

Kas pagarigan,&lt;ref name=sabri /&gt;
* Ti ''makan'' ket agbalin a ''makang''
* Ti ''pergi'' ket agbalin a ''pigi'' wenno ''pi''
* Ti ''terkejut'' ket agbalin a ''takajo''
* Ti ''lembut'' ket agbalin a ''lombo''
* Ti ''dapat'' ket agbalin a ''dapa''

Ti Bacan (sumaruno) ket mabalina ti kaduogan, ken agparang nga asideg a kabagian ti [[Malayo Brunei]] (a saan a kreol).

=== Malayo Bacanes ===
{{Infobox pagsasao
|name = Malayo Bacanes
|altname =
|states = [[Indonesia]]
|region = [[Bacan]], [[Amianan a Maluku]]
|speakers =6
|date=2012
|ref=&lt;ref&gt;{{e18|btj|Bacanese Malay}}&lt;/ref&gt;
|familycolor = Creole
|family = Naibatay iti [[Malayo Brunei]] a kreol?
|iso3=btj
|glotto7=baca1243
|glottorefname=Bacanese Malay
}}

Ti Malayo Bacanes ket maysa a isolekto a [[Sasao a Malayiko|Malayiko]] a naisasao iti [[Isla Bacan]] ken dagiti kaarubayanna, iti abagatan ti [[Halmahera]], [[Amianan a Maluku]]. Ti Malayo Bacanes ket naikedeng maiduma ngen dagiti sabali a pagsasao a naala manipud iti Malayo iti akindaya nga Indonesia gapu ti duog a leksikonna ken inus-usar idi a kas maysa a suplementario a pagsasao iti rekonstruksion ti [[Pagsasao a Proto-Malayiko|Proto-Malayiko]].&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Proto Malayic: the reconstruction of its phonology and parts of its lexicon and morphology |last=Adelaar |first=K. Alexander |date=1992 |publisher=Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, the Australian National University |isbn=0-85883-408-1 |location=Canberra |hdl=1885/145782|doi=10.15144/PL-C119 }}&lt;/ref&gt;

Adda dagiti sumagmamano a balikas ti Bacanes a mapasamak kadagiti 1623 a bokabulario ti Wiltens &amp; Danckaerts.&lt;ref&gt;{{citation |last=Wiltens |first=Caspar |author2-first=Sebastiaen |author2-last=Danckaerts |date=1623 |ref={{harvid|Wiltens &amp; al.|1623}} |title=Vocabularium, ofte Woort-boek naer orare vanden alphabet in 't Duytsch-Maleysch ende Maleysch-Duytsch |location=[['s-Gravenhage]] }}. {{iti sao|nl}}&amp;nbsp;&amp; {{iti sao|ms}}&lt;/ref&gt; Narepaso pay ti Bacanes kadagiti 1914 a monograo ti Adriani &amp; Kruijt. Dagiti kaaduan a naisalaysayan a panagadal ket babaen ni James T. Collins, a nangikeddeng a ti Bacan ket pudno a kita ti Malayo, a nagtaud manipud iti Malayo nga inusar iti Sultanato ti Bacan.&lt;ref&gt;{{citation |last=Collins |first=James T. |date=1983 |contribution=Penggolongan bahasa Bacan |title=Nusantara |volume=No.&amp;nbsp;10 |pp=86–125 |language=id}}&lt;/ref&gt;

=== Malayo Manado ===
{{Nangruna|Malayo Manado}}
Ti Malayo Manado ket ti sabali pay a kreol a  [[lingua franca]] iti [[Manado]] ken Minahasa, [[Amianan a Sulawesi]].
Daytoy ket naibatay iti Malayo Ternateano ken nakaro nga inimpluensiaan babaen ti Ternateano, Olandes, sasao a Minahasa ken dagiti sumagmamano a balikas ti Portuges.

Dagiti pagarigan :
* ''Kita''	= Siak
* ''Ngana''	= sika
* ''Torang''	= datayo
* ''Dorang''	= isuda
* ''Io''	= wen
* ''Nyanda' ''	= saan (' = glottal stop)

Dagiti sentensia :
* ''Kita pe mama ada pi ka pasar'' : Mapan ti inak iti tiendaan
* ''Ngana so nyanda' makang dari kalamareng'' : Saanka pay a nangan manipud idi kalman.
* ''Ngana jang badusta pa kita'' : Saanka nga agulbod kaniak
* ''Torang so pasti bisa'' :  mabalinmi nga aramiden dayta

=== Gorap ===
{{Infobox pagsasao
|name = Gorap
|altname =
|region = [[Isla Morotai]], tengnga a [[Halmahera]]
|speakers = 1,000
|date=1992
|ref=&lt;ref&gt;{{e18|goq|Gorap}}&lt;/ref&gt;
|familycolor = Creole
|fam1 = Naibatay iti Malayo a kreol
|fam2 = Daya nga Indones
|iso3=goq
|glotto8=gora1261
|glottorefname=Gorap
}}

Ti Gorap ket leksiko nga 85% a Malayo, ngem agraman pay kadagiti adu a balikas ti [[Pagsasao a Ternate|Ternate]], ken dagiti urnos ti balikas ket maigiddiat manipud iti Austronesio ken [[sasao a Halmahera]]. Saanen a maadal dagiti ubbing ti pagsasao.

=== Ternate / Malayo ti Amianan a Maluku ===
{{Nangruna|Malayo ti Amianan a Maluku}}
Daytoy a kreol ket kapada ti Malayo Manado , ngem maigiddiat ti aweng ken bokabulario. Aduti porsiento ti bokabulariona ket binulod manipud iti [[Pagsasao a Ternate|Ternatean]], kas ti:
ngana : sika (sg)
ngoni : ssika (pl)
bifi  : kuton
ciri  : matnag

Naisasao kadagiti isla ti [[Ternate]], [[Tidore]] ken [[Halmahera]], [[Amianan a Maluku]] para kadagiti inter-grupo a pannakisarita, ken iti [[Is-isla Sula]].

Pagarigan :
* ''Jang bafoya'' : Saanka nga agulbod!

=== Malayo Kupang ===
{{baw-ing|Pagsasao a Kupang|pagsasao a tinawtawagan iti Kupang|Pagsasao a Helong}}
{{Infobox pagsasao
|name = Malayo Kupang
|altname =
|region = [[Kupang]], [[Laud a Timor]]
|speakers = 200,000
|date=1997
|ref=&lt;ref name=kupang&gt;{{e18|mkn|Kupang Malay}}&lt;/ref&gt;
|speakers2=100,000 nga L2 nga agsasao (awan petsa)&lt;ref name=kupang /&gt;
|familycolor = Creole
|fam1 = Naibatay iti Malayo a kreol
|fam2 = Daya nga Indones
|iso3=mkn
|glotto9=kupa1239
|glottorefname=Kupang Malay
}}

Naisasao iti [[Kupang]], [[Daya a Nusa Tenggara]], iti laud a patingga ti Isla Timor. Daytoy ket naibatay iti duog a Malayo a kaaduan a nailalaok iti Olandes, Portuges ken dagiti lokal a pagsasao. Kapada ti Malayo Ambones nga agraman kadagiti nadumaduma a paggiddiatan iti bokabulario ken aweng. Ti gramatiko a sistemana ket kapada dagiti Kreol ti Malayo ti Daya nga Indonesia.

Dagiti pagarigan :
* ''beta''	= Siak
* '' lu ''	= Sika
* '' sonde''	= Saan
* ''Beta sonde tau, lai'' = Diak ammo

=== Malayo Alor === &lt;!---[[Alor Malay]] redirects here---&gt;
Naisasao ti Malao Alor iti [[Purpuro Alor]]. Namatmati dagiti agsasao ti Malayo Alor a sabali daytoy a rehistro ti pagalagadan nga Indones, ngem dagitoy dua ket dagiti prestihio a kita ti purpuro. Adu dagiti tattao a makaawat iti pagalagadan nga Indones, ngem saan a nalaing a makasao ken agpilpili nga inaldaw nga agusar iti Malayo Alor.&lt;ref name=&quot;Baird&quot;&gt;{{Cite book |title=A grammar of Klon: a non-Austronesian language of Alor, Indonesia |last=Baird |first=Louise |publisher=Pacific Linguistics |year=2008 |location=Canberra}}&lt;/ref&gt;

Ti Malayo Alor ket naibatay iti Malayo Kupang; nupay kasta, nakaro a maigiddiat ti Malayo Alor manipud iti Malayo Kupang, a naipangpangruna dagiti pangsandi.&lt;ref name=&quot;Klamer_2014&quot;&gt;{{Cite book |title=Alor Pantar languages: History and Typology |last=Klamer |first=Marion |date=2014 |publisher=Language Sciences Press |editor-last=Klamer |editor-first=Marian |location=Berlin |pages=5–53 |chapter=The Alor-Pantar languages: Linguistic context, history and typology. |doi=10.17169/FUDOCS_document_000000020993 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Malayo Ambones ===
{{Nangruna|Malayo Ambones}}

Immuna a naiyeg ti Malayo kadagiti agtagtagilako nga Ambon manipud iti Akinlaud nga Indonesia, ken napadur-as iti maysa a kreol idi kinolisado ti Imperio nga Olandes ti Maluku. Ti Malayo Ambones ket isu idi ti immuna a pagarigan ti transliterasion ti Malayo iti sinuratan a Romano, ken inus-usar a kas maysa a ramit dagiti misionario iti Akindaya nga Indonesia.

=== Malayo Bandanes ===
{{Infobox pagsasao
|name = Malayo Bandanes
|altname = Malayo Banda
|states = [[Indonesia]]
|region = [[Is-isla Banda]]
|speakers = 3,700
|date= 2000
|ref=&lt;ref&gt;{{e18|bpq|Bandanese Malay}}&lt;/ref&gt;
|familycolor = Creole
|fam1 = Naibatay iti Malayo a kreol
|fam2 = Daya nga Indones
|iso3=bpq
|glotto10=band1353
|glottorefname=Banda Malay
}}

Ti maysa a naiduma a kita ti Malayo Maluku, a naisasao iti [[Is-isla Banda]], [[Is-isla Maluku|Maluku]]. Nakaro a maigiddiat manipud iti Malayo Ambones ken para iti Ambones, maitarawidwid a nakakatkatawa ti uni ti Malayo Bandanes gapu kadagiti naisangayan a langana .

Pagarigan :
* ''Beta'' : Siak
* ''pane'' : sika
* ''katorang'' : datayo
* ''mir'' : kutkuton (naisiasi manipud iti Olandes : ''mier'')

=== Malayo Papuano/Irian ===
{{Nangruna|Malayo Papuano}}
Ti Malayo Papuano ket ti nangruna a pannakaiyasideg a pagsasao iti Indones a kagudua ti [[Baro a Guinea]]. Ti [[Malayo Serui]] ketti maysa a kita ti Malayo Papuano a naisasao iti [[Rehensia ti Is-isla Yapen|Is-isla Yapen]], ken kadagiti pay asideg a pantar a luglugar iti nangruna a daga ti Baro a Guinea.

== Kitaen pay ==
*[[Pagsasao a Petjo]]
*[[Pagsasao a Javindo]]
*[[Pidgin ti Broome Pearling Lugger]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}
* {{Cite book |title=Papers in Western Austronesian Linguistics No. 3 |last=Lim |first=Sonny |date=1988 |publisher=Pacific Linguistics, The Australian National University |series=Pacific Linguistics Series A – No.78 |isbn=0-85883-382-4 |editor-last=Steinhauer |editor-first=H. |location=Canberra |pages=1–61 |chapter=Baba Malay: the language of the 'Straits-born' Chinese |hdl=1885/145107 |doi=10.15144/PL-A78 |hdl-access=free |doi-access=free }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [https://web.archive.org/web/20071025083847/http://www.tuttlepublishing.com/periplus/shopping/product_details.php?id=0804837783 ''A Baba Malay Dictionary''] by William Gwee Thian Hock
* [http://catalogue.nla.gov.au/Record/1847331 Malay creole boy, Hottentot Square Cape Town; Malay boy of Cape Town [picture&amp;#93; / George French Angas delt. et lithog.]
*[https://web.archive.org/web/20150724001720/http://eprints.usm.my/10599/1/The_Malay_Chetty_Creole_Language_Of_Malacca_A_Historical_And_Linguistic_Perspective.pdf The Malay Chetty Creole Language Of Malacca A Historical And Linguistic Perspective]

== Bibliograpia ==
*[http://www.ethnologue.com/subgroups/malay-based-0 ''Ethnologue'': Naibatay iti Malayo a kreol]

{{incubator|mfp|language=Makassar Malay}}
{{incubator|mkn|language=Kupang Malay}}
{{Dagiti pagsasao ti Indonesia}}
{{Dagiti pagsasao ti Malaysia}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Indonesia]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Malaysia]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Australia]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Singapur]]
[[Kategoria:Dagiti dialekto a Malayo]]</text>
      <sha1>7hrb77h1d3opf9yshu30cmaajq2y0pl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Houstonia caerulea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71269</id>
    <revision>
      <id>406572</id>
      <parentid>405492</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3726" sha1="ovfjh2qwio0jclf5552g0a6w2rll2nb" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = Bluets (Houstonia caerulea) Hedyotis caerulea.jpg
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiospermae]]
|unranked_classis = [[Eudicotidae]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Gentianales]]
|familia = [[Rubiaceae]]
|genus = ''[[Houstonia (mula)|Houstonia]]''
|species = '''''H. caerulea'''''
|binomial = ''Houstonia caerulea''
|binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]&lt;ref name=&quot;Wildflowers&quot;&gt;{{cite book| last1=Justice | first1=William S. | last2=Bell | first2=C. Ritchie | last3=Lindsey | first3=Anne H. |title=Wild Flowers of North Carolina| url=https://archive.org/details/wildflowersofnor0000just |year=2005|publisher=Univ. of North Carolina Press|location=Chapel Hill, NC|isbn=0-8078-5597-9|page=[https://archive.org/details/wildflowersofnor0000just/page/236 236]|edition=2. printing.}}&lt;/ref&gt;
|synonyms=
* ''Hedyotis caerulea'' [[Hook.]]
* ''Houstonia coerulea'' [[Auct.]]
}}

Ti '''''Houstonia caerulea''''' ('''azure bluet''' wenno '''Quaker ladies''' iti Ingles) ket ti perenial a sebbangan ti mula iti pamilia ti [[Rubiaceae]].&lt;ref name=&quot;Wildflowers&quot; /&gt; Daytoy ket patneng iti akindaya a [[Kanada]] ([[Ontario]] aginggana iti [[Newfoundland]]) ken iti akindaya nga [[Estados Unidos]] ([[Maine]] aginggana iti [[Wisconsin]], iti abagatan aginggana iti [[Florida]] ken [[Louisiana]], ken adda dagiti naiwarwaras a populasion iti [[Oklahoma]]).&lt;ref&gt;[http://bonap.net/MapGallery/County/Houstonia%20caerulea.png Biota of North America Program]&lt;/ref&gt;

== Deskripsion ==
Agpataud ti ''Houstonia caerulea'' kadagiti napintas a sabong iti kaakaba iti agarup a 1&amp;nbsp;cm. Dagitoy a sabong ket uppat nga agsisina nga agraman kadagiti asul a petalo ken ti maysa a duyaw a tengnga. Dagiti bulong ket basalo a roseta.  Dagiti ungkay ket agtayag aginggana iti 20&amp;nbsp;cm nga agraman iti maysa a sabong iti tunggal maysa a barsanga.  aytoy ket agay-ayat kadagiti nadam-eg nga asidiko a daga kadagiti nalinongan a lugar, a naipangpangruna a nasayaat nga agtubo kadagiti ruot.&lt;ref&gt;Scoggan, H. J. 1979. Dicotyledoneae (Loasaceae to Compositae). Part 4. 1117–1711 pp. In Flora of Canada. National Museums of Canada, Ottawa.&lt;/ref&gt;

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
&lt;!--Papeles:Hoca4 001 lvd.jpg --&gt;
Papeles:Houstonia caerulea 03.jpg
Papeles:Houstonia caerulea 02.jpg
Papeles:Houstonia caerulea.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book | author=Pink, A. | url=http://www.gutenberg.org/etext/11892|title=Gardening for the Million| year=2004 | publisher=Project Gutenberg Literary Archive Foundation}}
* {{cite book | author=Blanchan, Neltje | title=Wild Flowers Worth Knowing | year=2005 | publisher=Project Gutenberg Literary Archive Foundation}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.wiseacre-gardens.com/plants/wildflower/bluet.html Bluet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410211212/http://www.wiseacre-gardens.com/plants/wildflower/bluet.html |date=2021-04-10 }} 
* [https://web.archive.org/web/20070311011438/http://www.enature.com/flashcard/show_flash_card.asp?recordNumber=WF0209 ''Houstonia caerulea''] 
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HOCA4 USDA PLANTS Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606101947/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HOCA4 |date=2013-06-06 }}
* [http://www.wildflower.org/plants/result.php?id_plant=HOCA4 Ladybird Johnson Wildflower Center]

{{Taxonbar|from=Q5916869}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Houstonia (mula)|caerulea]]
[[Kategoria:Flora ti Akindaya a Kanada]]
[[Kategoria:Flora ti Amianan akindaya nga Estados Unidos]]
[[Kategoria:Flora ti Amianan-Tengnga nga Estados Unidos]]
[[Kategoria:Flora ti Abagatan akindaya nga Estados Unidos]]</text>
      <sha1>ovfjh2qwio0jclf5552g0a6w2rll2nb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Houstonia longifolia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71285</id>
    <revision>
      <id>406257</id>
      <parentid>405493</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3698" sha1="cizpkgzw2ed801ygevjvcar5nfppxye" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = Houstonia longifolia.jpg
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiospermae]]
|unranked_classis = [[Eudicotidae]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Gentianales]]
|familia = [[Rubiaceae]]
|genus = ''[[Houstonia (mula)|Houstonia]]''
|species = '''''H. longifolia'''''
|binomial = ''Houstonia longifolia''
|binomial_authority = [[Gaertn.]]
|synonyms_ref=&lt;ref name=&quot;kathymarcaccio&quot; /&gt;
|synonyms=*''Hedyotis longifolia'' &lt;small&gt;(Gaertn.) Hook&lt;/small&gt;
*''Oldenlandia purpurea ''var''. longifolia'' &lt;small&gt;(Gaertn.) A.Gray&lt;/small&gt;
*''Houstonia purpurea ''var''. longifolia'' &lt;small&gt;(Gaertn.) A.Gray&lt;/small&gt;
*''Chamisme longifolia'' &lt;small&gt;(Gaertn.) Nieuwl.&lt;/small&gt;
*''Hedyotis purpurea ''var''. longifolia'' &lt;small&gt;(Gaertn.) Fosberg&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Houstonia longifolia''''', kadawyan nga ammo iti Ingles a kas '''long-leaved bluet''' wenno '''longleaf summer bluet''', ket ti perenial a mula iti pamilia ti [[Rubiaceae]].&lt;ref&gt;[https://www.biodiversitylibrary.org/page/37174212#page/426/mode/1up Gaertner, Joseph. 1788  De Fructibus et Seminibus Plantarum: accedunt seminum centuriae quinque priores cum tabulis Aeneis LXXIX. Stutgardiae, Tubingae 1: 226]&lt;/ref&gt; Daytoy ket mabalin a mabirukan iti amin a paset ti Akindaya nga [[Estados Unidos]] ken [[Kanada]]. Daytoy ket naireporta payen manipud kadagiti tunggal maysa nga estado iti daya ti [[Karayan Mississippi]] malaksid ti [[Delaware]], ken maipatinayon ti [[North Dakota]], [[Minnesota]], [[Missouri]], [[Arkansas]] ken [[Oklahoma]], adda pay dagiti isolado a populasion iti [[Kansas]] ken [[Texas]]. Mabirukan pay daytoy kadagiti amin a probinsia ti Kanada manipud iti [[Quebec]] aginggana iti [[Alberta]].&lt;ref name=&quot;kathymarcaccio&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://bonap.net/MapGallery/County/Houstonia%20longifolia.png Biota of North America Program]&lt;/ref&gt; Daytoy ket kaykayata dagiti nagato a kakaykayuan iti di nasayaat, namaga, masansan a nadarat a daga, ken agsabong manipud iti Hunio aginggana iti Agosto.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Gleason, Henry A.|author2= Cronquist, Arthur|title=Manual of Vascular Plants of Northeastern United States and Adjacent Canada|url=https://archive.org/details/manualofvascular0000glea|isbn= 978-0893273651|edition=second|year=1991}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti kita ==
Adda dagiti dua a mabigbig a kita:&lt;ref name=&quot;kathymarcaccio&quot;&gt;[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=100367 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Natay a silpo|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

*''Houstonia longifolia'' var. ''longifolia'' – manipud iti [[Georgia (Estado iti Estados Unidos)|Georgia]] ken [[Arkansas]] iti amianan aginggana iti [[Kanada]]
*''Houstonia longifolia'' var. ''tenuifolia'' &lt;small&gt;(Nutt.) Alph.Wood.&lt;/small&gt; – [[Florida]], [[Georgia (Estado iti Estados Unidos)|Georgia]], [[Tennessee]], [[Virginia]]
[[Papeles:Houstonia longifolia - Long Leaf Bluet 2.jpg|thumb|left]]
{{clear left}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HOLO USDA PLANTS Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023021254/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HOLO |date=2021-10-23 }}
*[http://www.tropicos.org/ImageFullView.aspx?imageid=100177102 Ladawan ti espesimen ti herbario ti Missouri Botanical Garden, isotipo ti Houstonia longifolia]

{{Taxonbar|from=Q5916870}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Houstonia (mula)|longifolia]]
[[Kategoria:Flora ti Akindaya nga Estados Unidos]]
[[Kategoria:Flora ti Estados Unidos]]
[[Kategoria:Flora ti Alberta]]
[[Kategoria:Flora ti Manitoba]]
[[Kategoria:Flora ti Quebec]]
[[Kategoria:Flora ti Ontario]]
[[Kategoria:Flora ti Saskatchewan]]</text>
      <sha1>cizpkgzw2ed801ygevjvcar5nfppxye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leptactina densiflora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71408</id>
    <revision>
      <id>406516</id>
      <parentid>358570</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1776" sha1="lhz4apu8uos79hoqf7e5etv4y3su0y3" xml:space="preserve">{{taxobox
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiospermae]]
|unranked_classis = [[Eudicotidae]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Gentianales]]
|familia = [[Rubiaceae]]
|genus = ''[[Leptactina]]''
|species = '''''L. densiflora'''''
|binomial = ''Leptactina densiflora''
|binomial_authority = [[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]
}}

Ti '''''Leptactina densiflora''''', ammo pay a kas '''Leptactinia''', ket ti sebbangan ti bassit a mula iti pamilia ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket mabirukan iti tengnga nga [[Aprika]], ken mabalin nga agtubo iti 6 aginggana iti 12 a kadapan.&lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Wright
  | first = Walter Page
  | authorlink = 
  | title = Cassell's dictionary of practical gardening; an illustrated encyclopædia of practical horticulture for all classes
  | publisher = Cassell &amp; Company, Limited
  | year = 1902
  | location = London
  | pages = 
  | url = https://archive.org/stream/cassellsdictiona02wrigrich/
  | doi = 
  | id = 
  | isbn = }}&lt;/ref&gt;  Ti mula ket [[Sikodeliko a druga|sikodeliko]], ken aglaon iti [[tetrahydroharmine]] (ammo pay a kas leptaflorin&lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Ratsch
  | first = Christian
  | authorlink = 
  | others=John R. Baker (trans.)
  | title = The Encyclopedia of Psychoactive Plants: Ethnopharmacology and Its Applications
  | publisher = Park Street Press
  | year = 2005
  | location = Rochester, Vermont
  | pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofps0000rats/page/718 718]
  | url = https://archive.org/details/encyclopediaofps0000rats
  | doi = 
  | id = 
  | isbn = 0-89281-978-2}}&lt;/ref&gt;) nga [[inhibidor ti monoamino oxidasa]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q6527864}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Leptactina|densiflora]]
[[Kategoria:Flora ti Aprika]]</text>
      <sha1>lhz4apu8uos79hoqf7e5etv4y3su0y3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cochlospermum fraseri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71430</id>
    <revision>
      <id>406625</id>
      <parentid>394751</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5790" sha1="ksuz35nhhpegdxcl7fhar7ohs8g9j1b" xml:space="preserve">{{Speciesbox
 | image = Cochlospermum fraseri flowers.jpg
 | genus = Cochlospermum
 | species = fraseri
 | status=LC
 | status_system=TPWCA
 | authority = [[Jules Émile Planchon|Planch.]]
 | range_map=Cochlospermumfraseri1.png
 | range_map_caption=Datos ti kaadda manipud iti [[Australasian Virtual Herbarium|AVH]]
 | synonyms =
    {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; |
* ''Maximilianea fraseri'' {{small|(Planch.) Kuntze}}
 }}
 | synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{citation| title = The Plant List: A Working List of All Plant Species
   | url = http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-44526
   | access-date = 3 Abril 2016
 }}&lt;/ref&gt;
}}


Ti '''''Cochlospermum fraseri''''' ket ti kayo iti pamilia ti [[Bixaceae]] kadagiti kadawyan a nagan iti Ingles iti cotton tree, kapok bush, and kapok tree.&lt;ref name=ala /&gt;  Daytoy ket patneng iti amianan akinlaud nga Australia (iti [[Akinlaud nga Australia]]&lt;ref name=florabase /&gt; aken ti [[Akin-amianan a Teritorio]]&lt;ref name=NTflora /&gt;).

== Taksonomia ==
Impalawag daytoy a sebbangan babaen ni Pranses a botaniko [[Jules Émile Planchon]] idi 1847 manipud iti Isla Melville iti amianan a pantar ti Australia.&lt;ref&gt;{{cite journal | first=Jules Émile | last=Planchon | volume=6 | pages=307 | year=1847 | journal = London Journal of Botany | url=https://biodiversitylibrary.org/page/2926281 | language=Pranses | title= Sur la nouvelle famille des Cochlospermées}}&lt;/ref&gt; Adda dagiti sua a mabigbigan a subsebbangan: ti subsebbangan ti ''fraseri'', kangrunaan a mabirukan manipud iti Katherine aginggana iti Isla Melville, ket addaan kadagiti nalamuyot a bulong ken 2&amp;nbsp;mm a katiddog a braktea, ken ti subsebbangan ti ''heteronemum'', manipud iti Katherine iti laud aginggana iti Karayan Ord, ket addaan kadagiti napino a dutdot a bulong ken 40–58&amp;nbsp;mm a katiddog a braktea.&lt;ref name=NTflora /&gt;

== Deskripsion ==
Ti ''Cochlospermum fraseri'' ket ti maysa a matnag-bulong&lt;ref name=florabase /&gt; a kayo wenno bassit a mula a mabalin nga agtubo iti katayag aginggana iti 7&amp;nbsp;m.&lt;ref name=NTflora /&gt; Daytoy ket agsabong manipud iti Abril aginggana iti Oktubre&lt;ref name=NTflora /&gt; (Marso aginggana iti Agosto&lt;ref name=florabase /&gt;), dagiti inploressensia ket terminal iti panikula.&lt;ref name=NTflora /&gt; Ti sabong ket asimetriko, agraman kadagiti lima a sepalo kadagiti dua a balikuskos, ken dagiti dua nga akinruar a sepalo ket basbassit ngem dagiti tallo nga akin-uneg.&lt;ref name=NTflora2 /&gt; Daytoy ket addaan kadagiti adu a bilang dagiti estambre.&lt;ref name=NTflora /&gt; Agparang dagiti sabong no ti kayo ket awanen dagiti bulong.&lt;ref name=Brock /&gt;
Daytoy ket agbunga manipud iti Hunio aginggana iti Marso, ken dagiti bunga ket natarikayo a kapsula nga agraman kadagiti 3 aginggana iti 5 a balbula.&lt;ref name=NTflora /&gt; Ti bukel ket palikmutan babaen ti nalamuyot, kasla kapas a linabag,&lt;ref name=Moore /&gt; a makaited iti kadawyan a naganna iti ''kayo ti kapok''.

== Pannakaiwarwaras ken habitat ==
Mabirukan daytoy kadagiti biorehion ti [[Tengnga a Kimberley]], [[Dampierland]], [[Gulf Fall and Uplands]], [[Akin-amianan a Kimberley]], [[Ord Victoria Plain]], [[Pine Creek (bioheograpiko a rehion)|Pine Creek]], [[Victoria Bonaparte]] iti [[Akin-amianan a Teritorio]].,&lt;ref name=NTflora /&gt;
ken dagiti biorehion ti [[Tengnga a Kimberley]], [[Dampierland]], [[Great Sandy Desert]], [[Akin-amianan a Kimberley]], [[Ord Victoria Plain]], [[Victoria Bonaparte]] iti Akinlaud a Australia.&lt;ref name=florabase /&gt;

Ti ''Cochlospermum fraseri'' ket agtubo iti nawaya a kakaykayuan ti eucalyptus kadagiti nadumaduma a kita ti daga, mairaman dagiti darat, dagiti nabisel a daga, ken dagiti nakaro a nasekka a daga.&lt;ref name=NTflora /&gt;

== Dagiti usar ==
Dagiti indehenio a tattao iti akin-amianan nga Australia ket kankanenda dagiti sabong, naata wenno maluto, ken dagiti ramut ti ubing a mulmula.&lt;ref name=Brock&gt;{{cite book |title=Native plants of northern Australia |url=https://archive.org/details/nativeplantsofno0000broc |last=Brock |first=John |year=2001|origyear=1988 |publisher=New Holland Press |location=Frenchs Forest, New South Wales |isbn=978-1-876334-67-3 |page=[https://archive.org/details/nativeplantsofno0000broc/page/124 124]}}&lt;/ref&gt; Usarenda pay dagiti kapas manipud iti bukel akas dekorasion iti bagi.

Daytoy ket maysa a &quot;kalendario&quot; a mul ati tattao a [[Jawoyn]]: mangibaga ti panagsabongna no agit-itlog dagiti buaya ti nasadiwa a danum, no agbunga panawenen ti panagurnongda.&lt;ref name=Moore /&gt;

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery&gt;
Kapok3839674626 48e20e6274 o.jpg
KapokCochlospermumfraseri3841865187 6bceccbf9c o.jpg
Cochlospermum fraseri fruit.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=NTflora&gt;2018. [http://eflora.nt.gov.au/factsheet?id=766 NTflora factsheet: ''Cochlospermum fraseri''.] Naala idi 27 Mayo 2018.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=NTflora2&gt;Kerrigan, R.A. &amp; Dixon, D.J. 2011.  [http://eflora.nt.gov.au/viewfile?file_id=698 NTflora 'Flora of the Darwin Region, Vol 1, Bixaceae] Naala idi 27 Mayo 2018.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=ala&gt;{{citation |url=http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:84831#tab_names |title=Atlas of Living Australia |access-date=2020-04-27 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418050550/http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:84831#tab_names |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&gt;&lt;ref name=florabase&gt;{{citation |url=https://florabase.dpaw.wa.gov.au/browse/profile/5214 |title=FloraBase |accessdate=3 Abril 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Moore&gt;Moore, P. 2005. A Guide to Plants of Inland Australia (p. 376), Reed New Holland, Sydney Australia, {{ISBN|9781876334864}}&lt;/ref&gt;
}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Cochlospermum fraseri}}

{{Taxonbar|from=Q15475555}}

[[Kategoria:Cochlospermum|fraseri]]</text>
      <sha1>ksuz35nhhpegdxcl7fhar7ohs8g9j1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Apeiba intermedia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71873</id>
    <revision>
      <id>406261</id>
      <parentid>367718</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1280" sha1="43lknnepx46h4k4b5wh60lrfx23yz10" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image =
|status = DD
|status_system = IUCN2.3
|status_ref = &lt;ref name=iucn /&gt;
|genus = Apeiba
|species = intermedia
|authority = Uittien
}}

Ti '''''Apeiba intermedia''''' ket ti sebbangan ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Malvaceae]] ''sensu lato'' wenno iti pamilia ti [[Tiliaceae]] wenno [[Sparrmanniaceae]] &lt;ref&gt;{{cite book|author = Heywood, V. H.|author2 = Brummitt, R. K.|author3 = Culham, A.|author4 = Seberg, O.|name-list-style=amp |title = Flowering Plant Families of the World|url = https://archive.org/details/floweringplantfa0000unse|edition = | publisher = Firefly Books| year = 2007| location = Richmond Hill, Ontario, Canada|isbn = 1-55407-206-9}}&lt;/ref&gt;. Mabirukan laeng daytoy iti [[Surinam]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=iucn&gt;{{Cite journal | author = World Conservation Monitoring Centre | title = ''Apeiba intermedia'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 1998 | page = e.T32484A9703768 | publisher = [[IUCN]] | date = 1998 | url = http://www.iucnredlist.org/details/32484/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.1998.RLTS.T32484A9703768.en | access-date = 16 Disiembre 2017}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Taxonbar|from=Q4779312}}
{{Malvaceae-pungol}}

[[Kategoria:Apeiba|intermedia]]
[[Kategoria:Flora ti Surinam]]</text>
      <sha1>43lknnepx46h4k4b5wh60lrfx23yz10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Corchorus erodioides</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71883</id>
    <revision>
      <id>406619</id>
      <parentid>367418</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1290" sha1="q70tbhwrl33s5ux36590uvsxdpopo2m" xml:space="preserve">{{speciesbox
|status = LC
|status_system = IUCN3.1
|status_ref = &lt;ref name=iucn /&gt;
|genus = Corchorus
|species = erodioides
|authority = [[Isaac Bayley Balfour|Balf.f.]]
}}

Ti '''''Corchorus erodioides''''' ket ti sebbangan ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Malvaceae]] ''sensu lato'' wenno ti pamilia ti [[Tiliaceae]] wenno [[Sparrmanniaceae]] &lt;ref&gt;{{cite book|author = Heywood, V. H.|author2 = Brummitt, R. K.|author3 = Culham, A.|author4 = Seberg, O.|name-list-style=amp |title = Flowering Plant Families of the World|url = https://archive.org/details/floweringplantfa0000unse|edition = | publisher = Firefly Books| year = 2007| location = Richmond Hill, Ontario, Canada|isbn = 1-55407-206-9}}&lt;/ref&gt;. Mabirukan laeng daytoy iti [[Yemen]]. TIi masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a namaga tanap a [[karuotan]] ken dagiti nabato a lugar.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=iucn&gt;Miller, A. 2004.  [https://www.iucnredlist.org/details/45042/all Corchorus erodiodes].   [https://web.archive.org/web/20140627000000/http://www.iucnredlist.org/ 2006 IUCN Red List of Threatened Species.]  Naala idi 19 Hulio 2007.&lt;/ref&gt;
}}

{{Taxonbar|from=Q15363513}}
{{Malvales-pungol}}

[[Kategoria:Corchorus|erodiodes]]
[[Kategoria:Endemiko a flora ti Socotra]]</text>
      <sha1>q70tbhwrl33s5ux36590uvsxdpopo2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Encyclopædia Britannica Eleventh Edition</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76926</id>
    <revision>
      <id>406615</id>
      <parentid>380000</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27704" sha1="i8zcie2ojqslb8gddlhbh5tyaymyhx2" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:''Encyclopædia Britannica'' Eleventh Edition}}
{{Infobox libro
| italic title      = no
| name              = ''Encyclopædia Britannica'' Eleventh Edition
| image             = Encyclopaedia Britannica 1911.svg
| image_size        = 300px
| alt               = Ti Encyclopædia Britannica, maysa a diksionario dagiti arte, siensia, literatura ken sapsap a pakaammo, maikasangapulo ket maysa nga edision.
| caption           = Umuna a panid ti ''Encyclopædia Britannica'', Eleventh Edition
| author            = 
| illustrator       = 
| cover_artist      = 
| country           = [[Estados Unidos]]
| language          = [[Ingles a Britaniko]]
| series            = 
| release_number    = 11
| subject           = Sapasap
| set_in            = 
| publisher         = [[Horace Everett Hooper]]
| pub_date          = 1910–11
| english_pub_date  = 
| published         = 
| media_type        = Naimaldit ken Dihital
| pages             = 
| awards            = 
| isbn              = 
| isbn_note         = 
| oclc              = 
| dewey             = 
| congress          = 
| preceded_by       = Encyclopædia Britannica Tenth Edition
| followed_by       = Encyclepædia Britannica Twelfth Edition
| wikisource        = 1911 Encyclopædia Britannica
}}
Ti '''''Encyclopædia Britannica,'' Eleventh Edition''' (1910–11), ket ti maysa a 29 a tomo ti obra a reperensia, iti maysa nga edision ti ''[[Encyclopædia Britannica]]''. Napadur-as daytoy idi las-ud ti transision ti ensiklopedia manipud iti pablaak a Britaniko iti maysa nga Amerikano. Sumagmamano kadagiti artikulona ket sinurat idi babaen dagiti kaaduan nga ammo nga eskolar iti dayta a panawen. Daytoy nga edision ti ensiklopedia, nga aglaon kadagiti 40,000 a naikabkabil, ket mabirukan itan iti [[dominio a publiko]], ken adu kadagiti artikulona ket naus-usaren a kas maysa a batayan para kadagiti artikulo iti [[Wikipedia]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Boyles |first1=Denis |title=Everything Explained That Is Explainable: On the Creation of the Encyclopaedia Britannica's Celebrated Eleventh Edition, 1910–1911 |url=https://archive.org/details/everythingexplai0000boyl |date=2016 |publisher=Knopf |isbn=978-0-307-26917-1 |pages=xi–x}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ti saanen a baro a kasasaad dagiti sumagmamano a linaon ket problematiko a panagusar a kas taudan para iti moderno nga panag-eskolar. Sumagmamano kadagiti artikulo ket addaan iti nangruna a pateg ken interesado kadagiti moderno nga eskolar a kas dagiti [[kultural nga artipakto]] iti maika-19 ken nasapa a maika-20 a siglo.

== Pakaammo ==
[[Papeles:11Britannica.JPG|200px|thumb|left|Maika-11 nga edision ti ''Encyclopædia Britannica'']]
Ti maikasangapulo ket maysa nga edision idi 1911 ket naumnong iti panangimaton ti Amerikano a nga agipabpablaak a ni [[Horace Everett Hooper]]. Ni [[Hugh Chisholm]], nga isu ti nagurnos iti dati nga edision, ken isu idi ti naidutok nga ''editor in chief'', ken kakuyogna ni [[Walter Alison Phillips]] a kas kangrunaan a katakunaynay nga editor.&lt;ref&gt;S. Padraig Walsh, ''Anglo-American general encyclopedias: a historical bibliography'' (1968), p. 49&lt;/ref&gt;

Iti kasisigud, ginatang ni Hooper ti karbengan dagiti 25-tomo nga [[Encyclopædia Britannica Ninth Edition|maika-9 nga edision]] ken inaw-awisna ti diario ti Britaniko iti ''[[The Times]]'' a mangipablaak iti naimaldit manen, nga agraman kadagiti sangapulo ket maysa a maipatinayon a tomo (dagup a 35 a tomo) a kas ti maikasangapulo nga edision, a naipablaak idi 1902. Nagsardeng ti pannakaikadua ni Hooper iti ''The Times'' idi 1909, ken nakitulag isuna iti [[Cambridge University Press]] a mangipablaak kadagiti 29-tomo a maikasangapulo ket maysa nga edision. Ngem kadawyan a naipampanunotan a pudno a Britaniko nga obra daytoy, ti maikasangapulo ket maysa nga edision ket addaan iti adu nga impluensia iti Amerikano, iti saan laeng a naipaadu a gatad iti linaon nga Amerikano ken Kanadiano, ngem dagiti pay naaramid a ganetget a mangaramid daytoy a popular.&lt;ref&gt;{{cite web |title=AuctionZip |url=https://www.auctionzip.com/auction-lot/29V-ENCYCLOPEDIA-BRITANNICA-1910-Eleventh-Edition_50DEF590BD |website=AuctionZip |publisher=AuctionZip |access-date=4 April 2020}}&lt;/ref&gt; Dagiti pamay-an pay iti panagtagilako nga Amerikano ket nalatulong kadagiti lako. Sumagmamano a 14% kadagiti kontributor (214 kadagiti 1507) ket nagtaud manipud iti Amianan nga Amerika, ken naipatakder ti opisina iti New York tapno agtutumpong dagiti obrada.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=8CCeCgAAQBAJ&amp;pg=PA242 Boyles (2016), p.&amp;nbsp;242].&lt;/ref&gt;

Dagiti pangyababaan dagiti kontributor ti ensiklopedia ket agparang iti patingga dagiti napili nga artikulo wenno iti patingga ti maysa a seksion iti kaso dagiti at-atiddog nga artikulo, a kas iti Tsina, ken ti maysa a tulbek ket naited iti tunggal maysa a tomo kadagita a pangyababaan.  Sumagmamano kadagiti artikulo ket sinurat babaen dagiti kaaduan nga ammo nga eskolar iti dayta a panawene, kas da [[Edmund Gosse]], [[J. B. Bury]], [[Algernon Charles Swinburne]], [[John Muir]], [[Peter Kropotkin]], [[T. H. Huxley]], [[James Hopwood Jeans]] ken [[William Michael Rossetti]]. Kadagiti saan unay nga ammo a kontributor ket dagitinto kanungpalan a mabigbig, kas da [[Ernest Rutherford]] ken [[Bertrand Russell]]. Adu kadagiti artikulo ket naal amanipud iti [[Encyclopædia Britannica Ninth Edition|maika-9 nga edision]], sumagmamano ti napabaro bassit. Sumagmamano kadagiti agatiddog iti libro nga artikulo ket nabingbingay kadagiti babbabassit a parte para iti nalaklaka a reperensia , ken dagiti dadduma met ket naipabassit.  Dagiti kaaduan nga ammo a mannurat ket kadawyanda a nagkontribusion laeng iti bugbugtong nga artikulo wenno parte iti maysa nga artikulo. Kaaduan dagiti obra ket inaramid babaen dagiti agiwarwarnak, dagiti eskolar ti [[Museo Ti Britaniko]] ken dagiti dadduma nga eskolar. Ti edision ti 1911 ket isu idi ti immuna nga ensiklopedia a mangiraman iti ad-adu ngem bassit laeng a babbai a kontributor, ken adda dagiti 34 a babbai a nagparawad iti edision.&lt;ref name=&quot;thomas_1992&quot;&gt;{{cite book |last=Thomas |first=Gillian |year=1992 |title=A Position to Command Respect: Women and the Eleventh Britannica |publisher=Scarecrow Press |location=Metuchen, NJ |isbn=0-8108-2567-8 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/positiontocomman0000thom }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* Boyles, Denis. ''Everything Explained That Is Explainable: On the Creation of the Encyclopaedia Britannica's Celebrated Eleventh Edition, 1910–1911'' (2016), {{ISBN|0307269175}}, [https://www.wsj.com/articles/wisdom-on-the-installment-plan-1466191897 online a panagrepaso]

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Wikisource|1911 Encyclopædia Britannica|1911 ''Encyclopædia Britannica''}}
{{Commons category|1911 Encyclopædia Britannica}}

=== Libre, dagiti taudan ti dominio a publiko para iti teksto ti 1911 ''Encyclopædia Britannica'' ===
* babaen ti [http://catalog.hathitrust.org/Record/007910230 HathiTrust]
* [https://archive.org/details/EncyclopaediaBritannica1911HQDJVU ''Encyclopædia Britannica'' Maika-11 nga ed. 1911], dagiti agsisina a tono kadagiti nadumaduma a pormat, iti [[Internet Archive]]:

{|align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | [https://archive.org/details/texts Internet Archive – Dagiti arkibo ti Teksto]&lt;br /&gt;Indibidual a Tomtomo
|-
! Tomo !!  ''Manipud iti'' !! ''Aginggana iti''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri01chisrich Volume 1] || ''A'' || ''Androphagi''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri02chisrich Volume 2]  || ''Andros, Sir Edmund'' || ''Austria''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabrit03chisrich Volume 3]  || ''Austria, Lower'' || ''Bisectrix''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri04chisrich Volume 4]  || ''Bisharin'' || ''Calgary''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabrit05chisrich Volume 5]  || ''Calhoun, John Caldwell'' || ''Chatelaine''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabrit06chisrich Volume 6]  || ''Châtelet'' || ''Constantine''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabrit07chisrich Volume 7]  || ''Constantine Pavlovich'' || ''Demidov''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabrit08chisrich Volume 8]  || ''Demijohn'' || ''Edward the Black Prince''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabrit09chisrich Volume 9]  || ''Edwardes, Sir Herbert Benjamin'' || ''Evangelical Association''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri10chisrich Volume 10] || ''Evangelical Church Conference'' || ''Francis Joseph I''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabrit11chisrich Volume 11] || ''Franciscans'' || ''Gibson, William Hamilton''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabrit12chisrich Volume 12] || ''Gichtel, Johann Georg'' || ''Harmonium''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabrit13chisrich Volume 13]  || ''Harmony'' || ''Hurstmonceaux''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri14chisrich Volume 14]  || ''Husband'' || ''Italic''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri15chisrich Volume 15]  || ''Italy'' || ''Kyshtym''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri16chisrich Volume 16]  || ''L'' || ''Lord Advocate''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri17chisrich Volume 17]  || ''Lord Chamberlain'' || ''Mecklenburg''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri18chisrich Volume 18]  || ''Medal'' || ''Mumps''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri19chisrich Volume 19]  || ''Mun, Adrien Albert Marie de'' || ''Oddfellows, Order of''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopdiabri20chis Volume 20] || ''Ode'' || ''Payment of members''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri21chisrich Volume 21]  || ''Payn, James'' || ''Polka''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri22chisrich Volume 22]  || ''Poll'' || ''Reeves, John Sims''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri23chisrich Volume 23]  || ''Refectory'' || ''Sainte-Beuve, Charles Augustin''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri24chisrich Volume 24] || ''Sainte-Claire Deville, Étienne Henri'' || ''Shuttle''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri25chisrich Volume 25]  || ''Shuválov, Peter Andreivich'' || ''Subliminal self''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri26chisrich Volume 26]  || ''Submarine mines'' || ''Tom-Tom''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri27chisrich Volume 27]  || ''Tonalite'' || ''Vesuvius''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri28chisrich Volume 28]  || ''Vetch'' || ''Zymotic diseases''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri29chisrich Volume 29]  || ''Index'' || ''List of contributors''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri30chisrich Volume 1 of 1922 supp] || ''Abbe'' || ''English History''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopaediabri31chisrich Volume 2 of 1922 supp] || ''English Literature'' || ''Oyama, Iwao''
|-
|[https://archive.org/details/encyclopdiabri32newyrich Volume 3 of 1922 supp] || ''Pacific Ocean Islands'' || ''Zuloaga''
|-
|[https://archive.org/details/readersguidetoen00londuoft Reader's Guide – 1913] || ||
|-
|[https://archive.org/details/britannicayearbo00chisuoft Year-Book – 1913] || ||
|}

* Ensiklopedia ti [[Project Gutenberg]]:

{|align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Project Gutenberg Encyclopedia&lt;br /&gt;Manipud idi 16 Disiembre 2014
|-
! Seksion !! ''Manipud iti'' !! !! ''Aginggana iti''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/200 Volume 1]:      &amp;nbsp; || ''A''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Androphagi''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/13600 Volume 2.1]:  &amp;nbsp; || ''Andros, Sir Edmund''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Anise''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34018 Volume 2.2]:  &amp;nbsp; || ''Anjar''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Apollo''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34047 Volume 2.3]:  &amp;nbsp; || ''Apollodorus''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Aral''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34082 Volume 2.4]:  &amp;nbsp; || ''Aram, Eugene''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Arcueil''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34116 Volume 2.5]:  &amp;nbsp; || ''Arculf''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Armour, Philip''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34162 Volume 2.6]:  &amp;nbsp; || ''Armour Plates''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Arundel, Earls of''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34209 Volume 2.7]:  &amp;nbsp; || ''Arundel, Thomas''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Athens''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34312 Volume 2.8]:  &amp;nbsp; || ''Atherstone''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Austria''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/27478 Volume 3.1]:  &amp;nbsp; || ''Austria, Lower''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Bacon''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/27479 Volume 3.2]:  &amp;nbsp; || ''Baconthorpe''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Bankruptcy''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/27480 Volume 3.3]:  &amp;nbsp; || ''Banks''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Bassoon''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34405 Volume 3.4]:  &amp;nbsp; || ''Basso-relievo''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Bedfordshire''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34533 Volume 3.5]:  &amp;nbsp; || ''Bedlam''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Benson, George''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34612 Volume 3.6]:  &amp;nbsp; || ''Bent, James''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Bibirine''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34702 Volume 3.7]:  &amp;nbsp; || ''Bible''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Bisectrix''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/33550 Volume 4.1]:  &amp;nbsp; || ''Bisharin''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Bohea''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/33614 Volume 4.2]:  &amp;nbsp; || ''Bohemia''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Borgia, Francis''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/33698 Volume 4.3]:  &amp;nbsp; || ''Borgia, Lucrezia''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Bradford, John''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/33750 Volume 4.4]:  &amp;nbsp; || ''Bradford, William''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Brequigny, Louis''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/19699 Volume 4.5]:    &amp;nbsp; || ''Bréquigny''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Bulgaria''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/19846 Volume 4.6]:    &amp;nbsp; || ''Bulgaria''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Calgary''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32975 Volume 5.1]:    &amp;nbsp; || ''Calhoun''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Camoens''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/33052 Volume 5.2]:    &amp;nbsp; || ''Camorra''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Cape Colony''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/33127 Volume 5.3]:    &amp;nbsp; || ''Capefigue''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Carneades''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/33189 Volume 5.4]:    &amp;nbsp; || ''Carnegie, Andrew''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Casus Belli''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/33239 Volume 5.5]:    &amp;nbsp; || ''Cat''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Celt''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/33295 Volume 5.6]:    &amp;nbsp; || ''Celtes, Konrad''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Ceramics''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/33365 Volume 5.7]:    &amp;nbsp; || ''Cerargyrite''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Charing Cross''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/33427 Volume 5.8]:    &amp;nbsp; || ''Chariot''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Chatelaine''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/31156 Volume 6.1]:    &amp;nbsp; || ''Châtelet''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Chicago''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/31329 Volume 6.2]:    &amp;nbsp; || ''Chicago, University of''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Chiton''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/31447 Volume 6.3]:    &amp;nbsp; || ''Chitral''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Cincinnati''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/31641 Volume 6.4]:    &amp;nbsp; || ''Cincinnatus''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Cleruchy''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/31793 Volume 6.5]:    &amp;nbsp; || ''Clervaux''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Cockade''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/31855 Volume 6.6]:    &amp;nbsp; || ''Cockaigne''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Columbus, Christopher''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/31950 Volume 6.7]:    &amp;nbsp; || ''Columbus''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Condottiere''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32063 Volume 6.8]:    &amp;nbsp; || ''Conduction, Electric''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; ||
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/30976 Volume 7.1]:    &amp;nbsp; || ''Prependix''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; ||
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/30935 Volume 7.2]:    &amp;nbsp; || ''Constantine Pavlovich''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Convention''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32097 Volume 7.3]:    &amp;nbsp; || ''Convention''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Copyright''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32182 Volume 7.4]:    &amp;nbsp; || ''Coquelin''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Costume''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32294 Volume 7.5]:    &amp;nbsp; || ''Cosway''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Coucy''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32423 Volume 7.6]:    &amp;nbsp; || ''Coucy-le-Château''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Crocodile''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/38622 Volume 7.7]:    &amp;nbsp; || ''Crocoite''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Cuba''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/38709 Volume 7.8]:    &amp;nbsp; || ''Cube''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Daguerre, Louis''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/38799 Volume 7.9]:    &amp;nbsp; || ''Dagupan''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''David''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/38892 Volume 7.10]:    &amp;nbsp; || ''David, St''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Demidov''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/30685 Volume 8.2]:    &amp;nbsp; || ''Demijohn''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Destructor''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/30073 Volume 8.3]:    &amp;nbsp; || ''Destructors''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Diameter''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32607 Volume 8.4]:    &amp;nbsp; || ''Diameter''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Dinarchus''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32689 Volume 8.5]:    &amp;nbsp; || ''Dinard''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Dodsworth''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32758 Volume 8.6]:    &amp;nbsp; || ''Dodwell''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Drama''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32783 Volume 8.7]:    &amp;nbsp; || ''Drama''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Dublin''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34751 Volume 8.8]:    &amp;nbsp; || ''Dubner''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Dyeing''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34878 Volume 8.9]:    &amp;nbsp; || ''Dyer''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Echidna''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/34992 Volume 8.10]:    &amp;nbsp; || ''Echinoderma''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Edward''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32860 Volume 9.1]:    &amp;nbsp; || ''Edwardes''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Ehrenbreitstein''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/35092 Volume 9.2]:    &amp;nbsp; || ''Ehud''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Electroscope''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/35169 Volume 9.3]:    &amp;nbsp; || ''Electrostatics''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Engis''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/32940 Volume 9.4]:    &amp;nbsp; || ''England''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''English Finance''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/35236 Volume 9.5]:    &amp;nbsp; || ''English History''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; ||
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/35306 Volume 9.6]:    &amp;nbsp; || ''English Language''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Epsom Salts''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/35398 Volume 9.7]:    &amp;nbsp; || ''Equation''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Ethics''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/35473 Volume 9.8]:    &amp;nbsp; || ''Ethiopia''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Evangelical Association''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/36735 Volume 10.1]:    &amp;nbsp; || ''Evangelical Church Conference''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Fairbairn, Sir William''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/36452 Volume 10.2]:    &amp;nbsp; || ''Fairbanks, Erastus''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Fens''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/35561 Volume 10.3]:    &amp;nbsp; || ''Fenton, Edward''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Finistère''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/35606 Volume 10.4]:    &amp;nbsp; || ''Finland''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Fleury, Andre''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/35747 Volume 10.5]:    &amp;nbsp; || ''Fleury, Claude''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Foraker, Joseph Henson''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/35925 Volume 10.6]:    &amp;nbsp; || ''Foraminifera''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Fox, Edward''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/36104 Volume 10.7]:    &amp;nbsp; || ''Fox, George''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''France[p.775-p.894]''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/36226 Volume 10.8]:    &amp;nbsp; || ''France[p.895-p.929]''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Francis Joseph I.''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/37806 Volume 11.1]:    &amp;nbsp; || ''Franciscians''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''French Language''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/37736 Volume 11.2]:    &amp;nbsp; || ''French Literature''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Frost, William''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/37064 Volume 11.3]:    &amp;nbsp; || ''Frost''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Fyzabad''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/37160 Volume 11.4]:    &amp;nbsp; || ''G''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Gaskell, Elizabeth''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/37282 Volume 11.5]:    &amp;nbsp; || ''Gassendi, Pierre''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Geocentric''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/37461 Volume 11.6]:    &amp;nbsp; || ''Geodesy''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Geometry''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/37523 Volume 11.7]:    &amp;nbsp; || ''Geoponici''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Germany[p.804-p.840]''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/37610 Volume 11.8]:    &amp;nbsp; || ''Germany[p.841-p.901]''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Gibson, William''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/38539 Volume 12.1]:    &amp;nbsp; || ''Gichtel, Johann''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Glory''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/37880 Volume 12.2]:    &amp;nbsp; || ''Gloss''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Gordon, Charles George''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/37984 Volume 12.3]:    &amp;nbsp; || ''Gordon, Lord George''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Grasses''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/38143 Volume 12.4]:    &amp;nbsp; || ''Grasshopper''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Greek Language''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/38202 Volume 12.5]:    &amp;nbsp; || ''Greek Law''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Ground-Squirrel''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/38304 Volume 12.6]:    &amp;nbsp; || ''Groups, Theory of''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Gwyniad''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/38401 Volume 12.7]:    &amp;nbsp; || ''Gyantse''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Hallel''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/38454 Volume 12.8]:    &amp;nbsp; || ''Haller, Albrecht''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Harmonium''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/39632 Volume 13.1]:    &amp;nbsp; || ''Harmony''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Heanor''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/39521 Volume 13.2]:    &amp;nbsp; || ''Hearing''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Helmond''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/39435 Volume 13.3]:    &amp;nbsp; || ''Helmont, Jean''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Hernosand''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/39353 Volume 13.4]:    &amp;nbsp; || ''Hero''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Hindu Chronology''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/39232 Volume 13.5]:    &amp;nbsp; || ''Hinduism''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Home, Earls of''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/39127 Volume 13.6]:    &amp;nbsp; || ''Home, Daniel''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Hortensius, Quintus''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/39029 Volume 13.7]:    &amp;nbsp; || ''Horticulture''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Hudson Bay''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/38964 Volume 13.8]:    &amp;nbsp; || ''Hudson River''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Hurstmonceaux''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/40538 Volume 14.1]:    &amp;nbsp; || ''Husband''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Hydrolysis''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/40370 Volume 14.2]:    &amp;nbsp; || ''Hydromechanics''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Ichnography''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/40156 Volume 14.3]:    &amp;nbsp; || ''Ichthyology''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Independence''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/40096 Volume 14.4]:    &amp;nbsp; || ''Independence, Declaration of''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Indo-European Languages''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/40009 Volume 14.5]:    &amp;nbsp; || ''Indole''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Insanity''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/39908 Volume 14.6]:    &amp;nbsp; || ''Inscriptions''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Ireland, William Henry''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/39775 Volume 14.7]:    &amp;nbsp; || ''Ireland''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Isabey, Jean Baptiste''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/39700 Volume 14.8]:    &amp;nbsp; || ''Isabnormal Lines''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Italic''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/41343 Volume 15.1]:    &amp;nbsp; || ''Italy''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Jacobite Church''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/41264 Volume 15.2]:    &amp;nbsp; || ''Jacobites''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Japan'' (part)
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/41156 Volume 15.3]:    &amp;nbsp; || ''Japan'' (part)
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Jeveros''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/41055 Volume 15.4]:    &amp;nbsp; || ''Jevons, Stanley''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Joint''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/40956 Volume 15.5]:    &amp;nbsp; || ''Joints''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Justinian I.''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/40863 Volume 15.6]:    &amp;nbsp; || ''Justinian II.''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Kells''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/40769 Volume 15.7]:    &amp;nbsp; || ''Kelly, Edward''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Kite''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/40641 Volume 15.8]:    &amp;nbsp; || ''Kite-flying''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Kyshtym''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/41902 Volume 16.1]:    &amp;nbsp; || ''L''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Lamellibranchia''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/41773 Volume 16.2]:    &amp;nbsp; || ''Lamennais, Robert de''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Latini, Brunetto''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/41685 Volume 16.3]:    &amp;nbsp; || ''Latin Language''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Lefebvre, Pierre François Joseph''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/42048 Volume 16.4]:    &amp;nbsp; || ''Lefebvre, Tanneguy''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Letronne, Jean Antoine''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/41567 Volume 16.5]:    &amp;nbsp; || ''Letter''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Lightfoot, John''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/41472 Volume 16.6]:    &amp;nbsp; || ''Lightfoot, Joseph Barber''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Liquidation''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/42173 Volume 16.7]:    &amp;nbsp; || ''Liquid Gases''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Logar''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/42342 Volume 16.8]:    &amp;nbsp; || ''Logarithm''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Lord Advocate''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/43427 Volume 17.1]:    &amp;nbsp; || ''Lord Chamberlain''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Luqmān''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/43254 Volume 17.2]:    &amp;nbsp; || ''Luray Cavern''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Mackinac Island''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/43060 Volume 17.3]:    &amp;nbsp; || ''McKinley, William''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Magnetism, Terrestrial''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/42854 Volume 17.4]:    &amp;nbsp; || ''Magnetite''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Malt''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/42736 Volume 17.5]:    &amp;nbsp; || ''Malta''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Map, Walter''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/42638 Volume 17.6]:    &amp;nbsp; || ''Map''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Mars''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/42552 Volume 17.7]:    &amp;nbsp; || ''Mars''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Matteawan''
|-
| [https://www.gutenberg.org/ebooks/42473 Volume 17.8]:    &amp;nbsp; || ''Matter''
| &amp;nbsp;– &amp;nbsp; || ''Mecklenburg''
|}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Encyclopaedia Britannica Eleventh Edition}}
[[Kategoria:Dagiti edision ti Encyclopædia Britannica|11]]</text>
      <sha1>i8zcie2ojqslb8gddlhbh5tyaymyhx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Night Owl: A Nationbuilder's Manual</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81303</id>
    <revision>
      <id>406633</id>
      <parentid>404325</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T05:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13638" sha1="7d28fqmltg4f3jkuymwym6tuvzzbep6" xml:space="preserve">{{About|the 2021 memoir by Anna Mae Yu Lamentillo|other uses of the term|Night Owl (disambiguation)}}{{Infobox libro|name=Night Owl: A Nationbuilder’s Manual|| image         =Night Owl Lamentillo.jpg|caption=Book Cover|author=Anna Mae Yu Lamentillo|editor=AA Patawaran|illustrator=Isabella Concepcion, Christian John Santos|cover_artist=Jethro Razo|country=Philippines|language=English|series=A Nationbuilder's Memoir|subject=Autobiography &lt;br /&gt; Political memoir|publisher=[[Manila Bulletin]]|release_date=December 10, 2021|media_type=Print|pages=380|isbn=9789719488088|oclc=1333930441|isbn_note=[[hardcover]]|dewey=352.7709599|congress=HC460.C3 L36 2021|website=[http://Nightowl.ph nightowl.ph]}}

Ti '''''Night Owl: A Nationbuilder's Manual''''' ket maysa a memoir a sinurat ni dati a [[Build Build Build]] Committee Chairperson [[Anna Mae Yu Lamentillo]]&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Unite|first=Betheena|date=November 15, 2022|title=Former Build, Build, Build committee chair now a DICT undersecretary|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2022/11/14/former-build-build-build-committee-chair-now-a-dict-undersecretary}}&lt;/ref&gt;, a nangibaskaganna iti maysa a komprehensibo ken nauneg a panangimutektekna iti infrastructure policy ti Filipinas iti babaen ti programa a [[Build Build Build]] ni dati a Presidente Rodrigo Duterte&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Patawaran|first=AA|date=December 10, 2021|title=Night Owl: A Nationbuilder's Manual|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2021/12/10/night-owl-a-nationbuilders-manual}}&lt;/ref&gt;. Babaen ti mismo a padasna, yam-ammo ni Lamentillo kadagiti agbasbasa ti panagbaliw ti pagilian manipud iti impraestruktura a nakaipamaysaan ti pannakaserbi dagiti lugan iti maysa a nadur-as ken napagsisilpo nga intermodal transportation network, a pakairamanan ti impraestruktura iti rail, panagbisikleta ken pagnaan dagiti tattao. Impablaak ti [[Manila Bulletin]] Publishing Corporation&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Patawaran|first=AA|date=December 10, 2021|title=Night Owl: A Nationbuilder's Manual|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2021/12/10/night-owl-a-nationbuilders-manual}}&lt;/ref&gt;, idi Disiembre 10, 2021, maidiaya daytoy a libro  iti hardbound, paperback, eBook, ken audio versions.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Legaspi|first=John|date=January 28, 2022|title=You can now listen to Anna Mae Yu Lamentillo’s ‘Night Owl’|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2022/01/28/you-can-now-listen-to-anna-mae-yu-lamentillos-night-owl/}}&lt;/ref&gt;

Tamingen ni Lamentillo ti strategic decision-making process a nangiturong iti implementasion ti Laguna Lake Highway&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Rey|first=Aika|date=February 7, 2019|title=LOOK: Philippines gets first protected bike lane along national highway|publisher=Rappler|url=https://www.rappler.com/business/222920-photo-philippines-first-protected-bicycle-lane-laguna-lake-highway/}}&lt;/ref&gt;,ti umuna a kalsada nasional nga addaan iti naisingay a pagnaan dagiti bisikleta ken iti simmaruno a policy shift a namagbalin nga inkapilitan ti pannakapaadda dagiti pagnaan dagiti bisikleta&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Lamentillo|first=Anna Mae|title=Bicycle lanes in PH will now be mandatory|url=https://mb.com.ph/2020/10/31/bicycle-lanes-in-ph-will-now-be-mandatory/|website=Manila Bulletin|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation}}&lt;/ref&gt; iti Filipinas&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Subingsubing|first=Krixia|date=June 12, 2022|title=DPWH to prioritize bike lane for frontliners|publisher=Philippine Daily Inquirer|url=https://newsinfo.inquirer.net/1290232/dpwh-to-prioritize-bike-lane-for-front-liners}}&lt;/ref&gt;, a namagbaliw a namimpinsan iti wagas ti panagdaliasat dagiti Filipino ken nangitandudo iti sustainable transportation&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Lamentillo|first=Anna Mae|date=October 1, 2021|title=Bike Lanes to the Future|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2021/10/1/bike-lanes-to-the-future}}&lt;/ref&gt;.

Ipresentar ni Lamentillo ti naan-anay a panangsukimat kadagiti kangrunaan a proyekto ti imprastruktura, a pakairamanan ti Skyway, NLEX Connector, Metro Manila Subway, Bataan-Cavite Interlink Bridge iti ballasiw ti amin a 18 a rehion ti pagilian. Iti libro, inlanadna dagiti kangrunaan nga impormasion maipapan iti Programa ti Imprastruktura ti Filipinas, a mangitukon kadagiti di magatadan a pannakaammo iti [[EDSA (kalsada)|EDSA]] Decongestion Program&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Lamentillo|first=Anna Mae|date=January 24, 2021|title=21 things you need to know about the EDSA decongestion program|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2021/01/23/21-things-you-need-to-know-about-the-edsa-decongestion-program/}}&lt;/ref&gt;, Luzon Spine Expressway Project&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Unite|first=Betheena|date=January 28, 2021|title=Luzon Spine Expressway: A road network eyed to shorten travel time between La Union and Bicol to 9 hours|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2021/01/27/luzon-spine-expressway-a-road-network-eyed-to-shorten-travel-time-between-la-union-and-bicol-to-9-hours/}}&lt;/ref&gt;, ti Mega Bridge Masterplan, ti Metro Manila Logistics Network&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Lamentillo|first=Anna Mae|date=November 4, 2017|title='Build, Build, Build': Metro Manila Logistics Infrastructure Network|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2017/11/04/build-build-build-metro-manila-logistics-infrastructure-network/}}&lt;/ref&gt;, ken ti Mindanao Road Development Network.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lamentillo|first=Anna Mae|title=Night Owl: A Nationbuilder's Manual|date=March 14, 2023|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|isbn=978 621-96635-8-8|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== Kapupuon ==
[[Papeles:Night Owl Ilokano Cover Lamentillo.jpg|thumb|Book Cover of Night Owl(Edisyon nga Ilokano)]]

Ti Night Owl: A Nationbuilder's Manual ti umuna a libro ni Anna Mae Yu Lamentillo&lt;ref&gt;{{Cite news|date=December 13, 2021|title=There’s now a book that recaps the ‘Build, Build, Build’ program|publisher=Top Gear|url=https://www.topgear.com.ph/features/feature-articles/dpwh-night-owl-book-a2619-20211213|access-date=November 11, 2023}}&lt;/ref&gt;, maysa a a Filipino nga opisial ti gobierno a nagpaay a Chairperson ti Build Build Build Committee ken  Spokesperson ti Department of Public Works and Highways, iti babaen ti liderato ni dati a DPWH Secretary nga itan Senador Mark Villar&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Unite|first=Between|date=November 15, 2022|title=Former Build, Build, Build committee chair now a DICT undersecretary|publisher=Manila Bulletin|url=https://mb.com.ph/2022/11/14/former-build-build-build-committee-chair-now-a-dict-undersecretary}}&lt;/ref&gt;.

Iti agdama, agpapaay ni Lamentillo a kas Undersecretary for Foreign Relations and Public Affairs iti Department of Information and Communications Technology&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Manabat|first=Jacque|date=November 14, 2022|title=Former 'Build, Build, Build' chairperson is now DICT Undersecretary|publisher=ABS-CBN|url=https://news.abs-cbn.com/news/11/14/22/former-build-build-build-chairperson-is-now-dict-usec|access-date=November 12, 2022}}&lt;/ref&gt;.

Ti paulo ti libro, Night Owl, ket panangted-dayaw ken panagraem iti nagan ti kolumna iti op-ed section ti Manila Bulletin, a pagsursuratanna iti mapanen a walo a tawen.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Chu|first=Krizette|date=March 17, 2023|title=MB columnist and DICT Usec Anna Mae Lamentillo launches book on infra dev’t|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2023/3/17/mb-columnist-and-dict-usec-anna-mae-lamentillo-launches-book-on-infra-dev-t}}&lt;/ref&gt;

=== Detalye ti pannakairuar (Ingles) ===
Iti Ingles, nairuar ti Night Owl iti bersion daytoy iti paperback, hardcover, eBook, ken audio.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Legaspi|first=John|date=January 28, 2022|title=You can now listen to Anna Mae Yu Lamentillo’s ‘Night Owl’|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2022/01/28/you-can-now-listen-to-anna-mae-yu-lamentillos-night-owl/}}&lt;/ref&gt;

Impablaak ti Manila Bulletin Publishing Corporation ti nasao a libro idi Disiembre 10, 2021.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Patawaran|first=AA|date=December 10, 2021|title=Night Owl: A Nationbuilder's Manual|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2021/12/10/night-owl-a-nationbuilders-manual}}&lt;/ref&gt;

* Paperback ti papel:
** {{Cite book|last=Lamentillo|first=Anna Mae|title=Night Owl: A Nationbuilder's Manual|url=https://archive.org/details/nightowlnationbu0000unse|date=December 10, 2021|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|isbn=978-621-8392-03-8|location=Philippines|language=en|ref=none}}

* Natangken nga akkub:
** {{Cite book|last=Lamentillo|first=Anna Mae|title=Night Owl: A Nationbuilder's Manual|url=https://archive.org/details/nightowlnationbu0000unse|date=December 10, 2021|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|isbn=978-971-94880-8-8|edition=1st|location=Philippines|language=en|ref=none}}
** {{Cite book|last=Lamentillo|first=Anna Mae|title=Night Owl: A Nationbuilder's Manual|url=https://archive.org/details/nightowlnationbu0000unse|date=December 10, 2021|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|isbn=978-621-96635-8-8|edition=2nd|location=Philippines|language=en|ref=none}}

* Mobi/Kindle:
** {{Cite book|last=Lamentillo|first=Anna Mae|title=Night Owl: A Nationbuilder's Manual|url=https://archive.org/details/nightowlnationbu0000unse|date=December 10, 2021|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|isbn=978-621-8392-02-1|edition=2nd|location=Philippines|language=en|ref=none}}

* PDF Mabalin nga I-download:
** {{Cite book|last=Lamentillo|first=Anna Mae|title=Night Owl: A Nationbuilder's Manual|url=https://archive.org/details/night-owl-a-nationbulders-manual-2nd-ed|date=December 10, 2021|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|isbn=978-621-8392-04-5|edition=2nd|location=Philippines|language=en|ref=none}}

=== Patarus ===
Malaksid iti orihinal a bersionna iti Ingles, ti Night Owl: A Nationbuilder's Manual ket naipatarus iti tallo a lengguahe: Tagalog,&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Gutierrez|first=Dennis|date=March 6, 2023|title=Lamentillo to launch Night Owl Filipino Edition|work=News Article|publisher=Philippine Daily Inquirer|url=https://newsinfo.inquirer.net/1738979/lamentillo-to-launch-night-owl-filipino-edition|access-date=November 11, 2023}}&lt;/ref&gt; Ilokano,&lt;ref&gt;{{Cite news|date=September 18, 2023|title=‘Night Owl’ to be launched in Ilokano, Visayan dialects|publisher=The Philippine Star|url=https://www.philstar.com/nation/2023/09/18/2297097/night-owl-be-launched-ilokano-visayan-dialects|access-date=November 11, 2023}}&lt;/ref&gt; ken Bisaya&lt;ref&gt;{{Cite news|date=September 18, 2023|title=‘Night Owl’ to be launched in Ilokano, Visayan dialects|publisher=The Philippine Star|url=https://www.philstar.com/nation/2023/09/18/2297097/night-owl-be-launched-ilokano-visayan-dialects|access-date=November 11, 2023}}&lt;/ref&gt;. Manamnama nga iruar ti [[Manila Bulletin]] ti Edision a Hiligaynon iti 2024.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=August 26, 2023|title='Night Owl: A Nationbuilder's Manual' to be released in Ilokano, Bisaya, Hiligaynon versions|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|url=https://mb.com.ph/2023/8/26/night-owl-a-nationbuilder-s-manual-to-be-released-in-ilokano-bisaya-hiligaynon-versions}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Language
! Title
! Translator(s)
! Publisher
! Publication date
! Print
! eBook
|-
|Tagalog&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=Lamentillo to launch Night Owl Filipino Edition |url=https://newsinfo.inquirer.net/1738979/lamentillo-to-launch-night-owl-filipino-edition |access-date=November 11, 2023 |work=News Article |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=March 6, 2023}}&lt;/ref&gt;
|''Night Owl''
|Richard De Leon
|Manila Bulletin
|November 17, 2020
|
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-96635-7-1&lt;/nowiki&gt; (hardcover)
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-96635-9-5&lt;/nowiki&gt; (paperback)
|
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-8392-06-9&lt;/nowiki&gt; (pdf downloadable)
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-8392-05-2&lt;/nowiki&gt; (mobi/kindle)
|-
|Ilokano&lt;ref&gt;{{cite news |title=‘Night Owl’ to be launched in Ilokano, Visayan dialects |url=https://www.philstar.com/nation/2023/09/18/2297097/night-owl-be-launched-ilokano-visayan-dialects |access-date=November 11, 2023 |publisher=The Philippine Star |date=September 18, 2023}}&lt;/ref&gt;
|''Night Owl''
|Cles B. Rambaud and Juan Al. Asuncion
|Manila Bulletin
|September 18, 2023
|
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-8392-00-7&lt;/nowiki&gt; (hardcover)
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-8392-01-4&lt;/nowiki&gt; (paperback)


|
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-8392-08-3&lt;/nowiki&gt; (pdf downloadable)
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-8392-07-6&lt;/nowiki&gt; (mobi/kindle)
|-
|Bisaya&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lamentillo to launch ‘Night Owl’ in Ilokano, Bisaya, Hiligaynon |url=https://businessmirror.com.ph/2023/09/18/lamentillo-to-launch-night-owl-in-ilokano-bisaya-hiligaynon/ |publisher=Business Mirror |date=September 18, 2023}}&lt;/ref&gt;
|''Night Owl''
|Richel G. Dorotan
|Manila Bulletin
|September 18, 2023
|
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-8392-09-0&lt;/nowiki&gt; (hardcover)
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-8392-11-3&lt;/nowiki&gt; (paperback)
|
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-8392-12-0&lt;/nowiki&gt; (pdf downloadable)
* &lt;nowiki&gt;ISBN 978-621-8392-10-6&lt;/nowiki&gt; (mobi/kindle)

|}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [https://www.nightowl.ph/ Opisial a Website]
* [https://mb.com.ph// Website ti Nangipablaak]
* [https://www.annamaeyulamentillo.com// Website ti Mannurat]

{{DEFAULTSORT:Night Owl}}

== Dagiti reperensia ==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Liblibro]]
[[Kategoria:Politika ti Filipinas]]</text>
      <sha1>7d28fqmltg4f3jkuymwym6tuvzzbep6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anna Mae Yu Lamentillo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81324</id>
    <revision>
      <id>406353</id>
      <parentid>403234</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38609" sha1="0c7kp2bnorhvthhpn8ryjczt69ls9lh" xml:space="preserve">{{About|Anna Mae Yu Lamentillo|other uses of the term|Anna Mae (disambiguation)}}
{{Infobox officeholder
| name                = Anna Mae Yu Lamentillo
| image               = Philippine Undersecretary Anna Mae Yu Lamentillo.jpg
| caption              = Anna Mae Yu Lamentillo (Portrait)
| office1             = Undersecretary for Foreign Relations and Public Affairs &amp; Spokesperson,&lt;br/&gt; Department of Information and Communications Technology&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Manabat |first1=Jacque |title=Former 'Build, Build, Build' chairperson is now DICT Undersecretary |url=https://news.abs-cbn.com/news/11/14/22/former-build-build-build-chairperson-is-now-dict-usec |publisher=ABS CBN News |date=November 14, 2022}}&lt;/ref&gt;
| term_start1         = November 11, 2022
| term_end1           = 
| president1          = [[Bongbong Marcos]]
| office2             = Assistant Secretary for Public Affairs,&lt;br/&gt; Department of Information and Communications Technology&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Alike Editorial |title=PROFILE Digital Connection - DICT Undersecretary Anna Mae Yu-Lamentillo |url=https://www.alike.com.ph/journals/view/lamentillo-promoted-to-dict-undersecretary-995 |access-date=16 November 2023 |publisher=Alike |date=November 14, 2022 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116230904/https://www.alike.com.ph/journals/view/lamentillo-promoted-to-dict-undersecretary-995 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| term_start2         = August 26, 2022
| term_end2           = November 11, 2022
| president2          = [[Bongbong Marcos]]
| office3             = Chairperson, Build Build Build Committee,&lt;br/&gt; Department of Public Works and Highways&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Jiao |first1=Claire |title=The women of Duterte's Malacañang |url=https://www.cnnphilippines.com/life/culture/politics/2017/04/04/women-of-malacanang-duterte.html |access-date=16 November 2023 |publisher=CNN Philippines |date=April 4, 2017 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116223940/http://www.cnnphilippines.com/life/culture/politics/2017/04/04/women-of-malacanang-duterte.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| term_start3         = December 19, 2016
| term_end3           = October 8, 2021
| president3          = [[Rodrigo Duterte]]

| birth_name          = Anna Mae Yu Lamentillo
| birth_date          = {{Birth date and age|1991|02|07|mf=yes}}
| birth_place         = [[Philippines]]
| parents             = {{plainlist|
* Manuel Lamentillo &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lamentillo |first1=Anna Mae |title=My father taught me waiting for 21 years was worth it |url=https://mb.com.ph/2017/10/14/my-father-taught-me-waiting-for-21-years-was-worth-it#google_vignette |publisher=Manila Bulletin |date=October 14, 2017}}&lt;/ref&gt;
* Elnora Yu&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lamentillo |first1=Anna Mae |title=My mom told me not to believe in Cinderella |url=https://mb.com.ph/2018/02/16/my-mom-told-me-not-to-believe-in-cinderella/ |publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation |date=February 16, 2018}}&lt;/ref&gt;
}}
| residence           = Manila
| alma_mater          = {{plainlist|
* University of the Philippines
* Harvard Kennedy School
* London School of Economics
}}
| occupation          = {{flatlist|
* Politiko
* Mannurat
}}
| website             = {{plainlist|
* {{Official website|https://www.annamaeyulamentillo.com}}
* {{Official website|https://www.nightowl.ph/}}
}}
| module              = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Anna Mae Yu Lamentillo Intervention at the UN Commission on the Status of Women.ogg|title=Lamentillo ti sumardeng iti pammadayaw ti gobierno ti Pilipinas iti panagpakadaulo iti digital divide ken digital gender gap iti 67th Session ti Commission on the Status of Women (CSW67) iti UN Headquarters.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=DICT’s Lamentillo highlights PH efforts to bridge digital gender gap in UN meet |url=https://newsinfo.inquirer.net/1740028/dicts-lamentillo-highlights-ph-efforts-to-bridge-digital-gender-gap-in-un-meet |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=March 8, 2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;br/&gt;'''Recorded March 13, 2023'''}}
| citizenship         = Filipino
| allegiance          = {{flag|Philippines}}
| branch              = [[Philippine Army]]
| rank                = [[Lieutenant]]
| allegiance          = {{flag|Philippines}}
| branch              = [[Philippine Coast Guard]]
| rank                = [[Commodore]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=Lamentillo is now a PH Coast Guard auxiliary commodore |url=https://newsinfo.inquirer.net/1711865/lamentillo-is-now-a-ph-coast-guard-auxiliary-commodore |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=January 3, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Recuenco |first1=Aaron |title=Lamentillo inducted as Coast Guard Auxiliary Commodore |url=https://mb.com.ph/2023/01/02/lamentillo-inducted-as-coast-guard-auxiliary-commodore/ |access-date=16 November 2023 |publisher=Manilla Bulletin |date=January 3, 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

Maysa nga opisial ti gobierno ni Anna Mae Yu Lamentillo ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Pierogi2023-Anna Mae Yu Lamentillo.wav|æ|n|ə|_|m|eɪ|_ |j|u|_|l|ə|_|m|ɛ|n|ˈ|t|ɪ|l|oʊ|}} {{respell|AN|uh}} {{respell|may}}{{respell|yoo}} {{respell|luh|men|TEE|yoh}}; naipasngay idi Pebrero 7, 1991)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lamentillo |first1=Anna Mae Yu |title=Night Owl: A Nationbuilder's Manual |url=https://archive.org/details/nightowlnationbu0000unse |date=December 10, 2021 |publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation |isbn=9789719488088 |pages=380 |edition=1st}}&lt;/ref&gt;. Malaksid itoy, maysa pay a kolumnista, ken autor nga agpapaay a kas Undersecretary for Public Affairs and Foreign Relations ti Department of Information and Communications Technology (DICT) manipud pay idi Nobiembre 2022. Sakbayna, nagpaay nga Assistant Secretary ti Departmento.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Addressing digital gender gap a PH priority – DICT |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2023/3/11/addressing-digital-gender-gap-priority-dict.html |publisher=CNN |date=March 11, 2023 |access-date=December 1, 2023 |archive-date=December 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215221157/https://www.cnnphilippines.com/news/2023/3/11/addressing-digital-gender-gap-priority-dict.html |url-status=dead }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lamentillo promoted to DICT undersecretary |url=https://www.philstar.com/headlines/2022/11/16/2224112/lamentillo-promoted-dict-undersecretary |publisher=Philippine Star |date=November 16, 2022}}&lt;/ref&gt;.

Ni Lamentillo ti chairperson ti Build, Build, Build Committee ti Department of Public Works and Highways (DPWH)&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Jiao |first1=Claire |title=The women of Duterte's Malacañang |url=https://www.cnnphilippines.com/life/culture/politics/2017/04/04/women-of-malacanang-duterte.html |access-date=16 November 2023 |publisher=CNN Philippines |date=April 4, 2017 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116223940/http://www.cnnphilippines.com/life/culture/politics/2017/04/04/women-of-malacanang-duterte.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ken isu pay ti chairperson ti Infrastructure Cluster Communications Committee idi panawen ti  administrasion ni dati a Presidente Rodrigo R. Duterte.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Unite |first1=Betheena |title=Former Build, Build, Build committee chair now a DICT undersecretary |url=https://mb.com.ph/2022/11/14/former-build-build-build-committee-chair-now-a-dict-undersecretary |publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation |date=November 15, 2022}}&lt;/ref&gt; 

Manipud idi 2013 agingga idi 2015, sakbay ti panagtrabahona iti gobierno, nagpaay a communications consultant ti United Nations Development Programme (UNDP) ken ti Food and Agriculture Organization ti United Nations (FAO) bayat ti panangipatungpalda iti Haiyan Emergency Response and Rehabilitation Program.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Dela Cruz |first1=Jose Paolo |title=Building a Dream |url=https://peopleasia.ph/building-a-dream/ |publisher=Stargate People Asia |date=January 20, 2020}}&lt;/ref&gt;

Iggem ni Lamentillo ti bachelor’s degree in Development Communications manipud iti University of the Philippines-Los Banos (UPLB) a nagturposanna a cum laude ken nakaitedan kenkuana ti pammadayaw, ti  Faculty Medal for Academic Excellence, gapu iti pannakagun-odna iti kangatuan a General Weighted Average para kadagiti Development Journalism Majors iti batch-na. Addaan pay iti Juris Doctor degree manipud iti University of the Philippines Diliman.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Chu |first1=Krizette |title=She's helped build 24,000 km of roads, 4,959 bridges, 137,000 classrooms—and she just graduated |url=https://mb.com.ph/2020/07/30/shes-helped-build-24000-km-of-roads-4959-bridges-137000-classrooms-and-she-just-graduated/ |publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation |date=July 31, 2020}}&lt;/ref&gt;

Maysa pay nga opisial iti Philippine Coast Guard Auxiliary (PCGA) nga addaan iti ranggo nga Auxiliary Commodore (one-star general)&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=Lamentillo is now a PH Coast Guard auxiliary commodore |url=https://newsinfo.inquirer.net/1711865/lamentillo-is-now-a-ph-coast-guard-auxiliary-commodore |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=January 3, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Recuenco |first1=Aaron |title=Lamentillo inducted as Coast Guard Auxiliary Commodore |url=https://mb.com.ph/2023/01/02/lamentillo-inducted-as-coast-guard-auxiliary-commodore/ |access-date=16 November 2023 |publisher=Manilla Bulletin |date=January 3, 2023}}&lt;/ref&gt;, maysa a reservist iti Philippine Army Reserve Force nga addaan iti ranggo a First Lieutenant&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Unite |first1=Between |title=Build, Build, Build panel head Lamentillo becomes Army reserve 1st lieutenant |url=https://mb.com.ph/2021/06/09/build-build-build-panel-head-lamentillo-becomes-army-reserve-1st-lieutenant/ |publisher=Manila Bulletin |date=June 9, 2021}}&lt;/ref&gt;, ken naadaptar a kameng ti Philippine National Police Academy (PNPA) Class of 2006, Bagsay Lahi. Maysa pay a kameng ti Presidential Security Group (PSG) kalpasan ti pannakaileppasna iti VIP Protection Executive Training (VIPPET) iti tawen 2023&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hernando-Malipot |first1=Merlina |title=DICT’s Lamentillo now part of Presidential Security Group |url=https://mb.com.ph/2023/3/22/dict-s-lamentillo-now-part-of-presidential-security-group |publisher=Manila Bulletin |date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt;.

Adda pay sursuratenna a kolum a rummuar maminsan iti kada dua a lawas iti Op-Ed section ti Manila Bulletin ken Balita.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Chu |first1=Krizette |title=MB columnist and DICT Usec Anna Mae Lamentillo launches book on infra dev't |url=https://mb-com-ph.webpkgcache.com/doc/-/s/mb.com.ph/2023/3/17/mb-columnist-and-dict-usec-anna-mae-lamentillo-launches-book-on-infra-dev-t |publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation |date=March 17, 2023}}&lt;/ref&gt;

Sinuratna ti libro a “Night Owl: A Nationbuider’s Manual” nga impablaak ti Manila Bulletin&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rodriguez |first1=Feliciano |title=LOOK: Two former presidents attend ‘Night Owl’ book launch at The Manila Hotel |url=https://mb.com.ph/2023/3/15/look-two-former-presidents-attend-night-owl-book-launch-at-the-manila-hotel |publisher=Manila Bulletin |date=March 15, 2023}}&lt;/ref&gt;. Naipatarus daytoy a libro iti uppat a lengguahe: Tagalog&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=Lamentillo to launch Night Owl Filipino Edition |url=https://newsinfo.inquirer.net/1738979/lamentillo-to-launch-night-owl-filipino-edition |access-date=November 11, 2023 |work=News Article |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=March 6, 2023}}&lt;/ref&gt;, Bisaya&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lamentillo to launch ‘Night Owl’ in Ilokano, Bisaya, Hiligaynon |url=https://businessmirror.com.ph/2023/09/18/lamentillo-to-launch-night-owl-in-ilokano-bisaya-hiligaynon/ |publisher=Business Mirror |date=September 18, 2023}}&lt;/ref&gt;, Hiligaynon&lt;ref&gt;{{cite news |title='Night Owl: A Nationbuilder's Manual' to be released in Ilokano, Bisaya, Hiligaynon versions |url=https://mb.com.ph/2023/8/26/night-owl-a-nationbuilder-s-manual-to-be-released-in-ilokano-bisaya-hiligaynon-versions |publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation |date=August 26, 2023}}&lt;/ref&gt;, ken Ilokano&lt;ref&gt;{{cite news |title=‘Night Owl’ to be launched in Ilokano, Visayan dialects |url=https://www.philstar.com/nation/2023/09/18/2297097/night-owl-be-launched-ilokano-visayan-dialects |access-date=November 11, 2023 |publisher=The Philippine Star |date=September 18, 2023}}&lt;/ref&gt;.&lt;br/&gt;

== Panagubing ken edukasion ==
Nayanak ni Lamentillo idi Pebrero 7, 1991 kada Manuel Lamentillo ken Elnora Yu, agpada nga Ilonggo&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lamentillo |first1=Anna Mae |title=A homage to my Ilonggo roots: Night Owl in Hiligaynon |url=https://mb.com.ph/2023/5/2/a-homage-to-my-ilonggo-roots-night-owl-in-hiligaynon |publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation |date=May 3, 2023}}&lt;/ref&gt;. Maysa a lider dagiti estudiante idi adda iti kolehio iti UPLB. Kameng ti university student council a nangsuportaranna kadagiti organisasion iti arte ken kultura iti unibersidad ken nangitanduduanna iti pannakasaluad ti aglawlaw ken ti kultura dagiti umili.   

Maysa pay kadagiti 2012 The Outstanding Students of the Philippines (TOSP) – Calabarzon a nabigbig gapu iti serbisioda kadagiti pagadalanda ken kadagiti komunidadda iti laksid ti kaadu dagiti pakariribukanda met a kas agad-adal&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Siytangco |first1=AJ |title=Manila Bulletin columnist named one of Lifestyle Asia’s 18 Game Changers |url=https://mb.com.ph/2019/02/13/manila-bulletin-columnist-named-one-of-lifestyle-asias-18-game-changers/ |publisher=Manila Bulletin |date=February 13, 2019}}&lt;/ref&gt;.

Idi 2012, nagturpos manipud iti UPLB nga addaan iti latin honors ken naipaay kenkuana ti Faculty Medal for Academic Excellence iti pannakagun-odna iti kangatuan a General Weighted Average kadagiti nagturpos iti Development Journalism iti bukodna a batch.ref&gt;{{cite news |title=Digital Connection - DICT Undersecretary Anna Mae Yu Lamentillo |url=https://www.alike.com.ph/journals/view/lamentillo-promoted-to-dict-undersecretary-995 |publisher=Alike |date=November 14, 2022 |access-date=December 1, 2023 |archive-date=November 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116230904/https://www.alike.com.ph/journals/view/lamentillo-promoted-to-dict-undersecretary-995 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Nagadal iti abogasia bayat ti panagtrabahona ket naawatna ti Juris Doctor degree manipud iti UP Diliman College of Law idi 2020.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Chu |first1=Krizette |title=She's helped build 24,000 km of roads, 4,959 bridges, 137,000 classrooms—and she just graduated |url=https://mb.com.ph/2020/07/30/shes-helped-build-24000-km-of-roads-4959-bridges-137000-classrooms-and-she-just-graduated/ |publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation |date=July 31, 2020}}&lt;/ref&gt;  Bayat ti panagadalna iti abogasia ken panagtrabahona iti DPWH, naileppasna ti Executive Education in Economic Development iti Harvard Kennedy School idi 2018.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lamentillo bestowed with Veritas Medal |url=https://businessmirror.com.ph/2019/12/08/lamentillo-bestowed-with-veritas-medal/ |publisher=Business Mirror |date=December 8, 2019}}&lt;/ref&gt; Iti agdama, mangal-ala iti Executive MsC in Cities program iti London School of Economics.​&lt;/br&gt;&lt;/br&gt;
Naipaay kenkuana ti pammadayaw a Natatanging Iskolar Para sa Bayan ken Oblation Statute for the Virtues of Industry and Magnanimity&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anna Mae Yu Lamentillo |url=http://southeastasiawomen.org/countries/philippines.html}}&lt;/ref&gt;. Idi 2019, impaay kenkuana ti Harvard Kennedy School Alumni Association ti Veritas Medal&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lamentillo bestowed with Veritas Medal |url=https://businessmirror.com.ph/2019/12/08/lamentillo-bestowed-with-veritas-medal/ |publisher=Business Mirror |date=December 8, 2019}}&lt;/ref&gt;. Innaganan ti BluPrint a kas maysa kadagiti 50 ASEAN movers and shakers&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ciasico |first1=Francine |title=Manila Bulletin columnist chosen as BluPrint’s Under 38 Future Shaper |url=https://mb.com.ph/2019/04/13/manila-bulletincolumnist-chosen-as-bluprints-under-38-future-shaper/ |publisher=Manila Bulletin |date=April 13, 2019}}&lt;/ref&gt;, ti Lifestyle Asia a kas maysa kadagiti 18 Game Changers&lt;ref&gt;{{cite news |title=Class of 2019: Meet 18 Millennials Changing the Philippines |url=https://lifestyleasia-onemega.com/lifestyle-asia-game-changers-class-of-2019-meet-18-millennials-changing-the-philippines/ |publisher=Lifestyle Asia |date=February 18, 2019}}&lt;/ref&gt;, ken ti People Asia a kas maysa kadagiti 2019’s Women of Style and Substance&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Romualdez |first1=Babes |title=‘Women of Style &amp; Substance’ in the spotlight |url=https://www.philstar.com/lifestyle/allure/2019/09/22/1953937/women-style-substance-spotlight |publisher=Philippine Star |date=September 22, 2019}}&lt;/ref&gt;. Agsursurat iti kolum iti Op-Ed section ti Manila Bulletin ken iti Esquire Magazine&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Chu |first1=Krizette |title=MB columnist and DICT Usec Anna Mae Lamentillo launches book on infra dev't |url=https://mb-com-ph.webpkgcache.com/doc/-/s/mb.com.ph/2023/3/17/mb-columnist-and-dict-usec-anna-mae-lamentillo-launches-book-on-infra-dev-t |publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation |date=March 17, 2023}}&lt;/ref&gt;.&lt;br/&gt;

== Karera ==
[[Papeles:Official Portrait - Philippine Coast Guard Auxiliary Commodore Anna Mae Yu Lamentillo.jpg|thumb|Philippine Coast Guard Auxiliary Commodore Anna Mae Yu Lamentillo]]
Nangrugi ni Lamentillo manipud iti baba. Nagtrabaho a kas reporter iti tawenna a 18 bayat ti panangilepleppasna iti bachelor’s degree. Kas kameng ti GMA-7 News and Public Affairs, isu ti agireport kadagiti dadakkel a pagteng iti sibubukel a Region IV-Laguna.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Arquiza |first1=Yasmin |title=GMA News Online hands out first Webby Awards |url=https://www.gmanetwork.com/news/cbb/content/293946/gma-news-online-hands-out-first-webby-awards/story/ |publisher=GMA News |date=February 7, 2013}}&lt;/ref&gt;

Idi 2012, nagbalin a kameng ti Senate staff ni Senador Loren Legarda a kas legislative and communications staff sakbay nga inawatna ti gundaway nga agpaay iti United Nations system iti babaen ti UNDP ken FAO.&lt;ref&gt;{{cite news |title=After four jobs, working student graduates from law school |url=https://www.pressreader.com/philippines/the-philippine-star/20200729/281509343514320 |publisher=Philippine Star |date=July 29, 2020}}&lt;/ref&gt;

Timmipon iti UNDP ken FAO bayat ti pannakaiwayat ti Haiyan Emergency Response and Rehabilitation Program. Nakipagyan kadagiti komunidad a tultulongan ti UN tapno maawatanna ti rigat dagiti tattao ken no kasano a ti tulong ti Ahensia ket nakatarabay kadakuada a makabangon. Indokumento ni Lamentillo dagiti istoria dagiti nakalasat iti Bagyo Haiyan, kas iti pakasaritaan ni Margarette Sosing, a ti ayatna iti football ti nangted kenkuana iti kired tapno makatakder a bukbukodna; ken ni Trinidad Bato-balono, a timmulong a nangbangon manen iti balay ti pamiliana ken iti ilina a Santa Fe babaen ti  Cash-for-Work Program ti UNDP.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lamentillo |first1=Anna Mae |title=Getting back up on her feet |url=https://www.rappler.com/environment/disasters/51595-getting-back-up-feet-football-yolanda/ |publisher=Rappler |date=March 2, 2014}}&lt;/ref&gt;; and Trinidad Bato-balono, who helped rebuild her family’s home and their hometown of Santa Fe through UNDP’s Cash-for-Work Program&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lamentillo |first1=Anna Mae |title=The rise of Santa Fe |url=https://www.rappler.com/moveph/56257-rise-santa-fe-cebu/ |publisher=Rappler |date=April 29, 2014}}&lt;/ref&gt;

Idi 2015, inaawatna ti diaya nga agbalin a paset ti grupo ni agpapaay idi a Las Pinas Representative Mark Villar iti House of Representatives a kas legislative and communications chief. Kimmappon met iti grupo ni Villar idi nadutokan daytoy a Secretary ti DPWH.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Policarpio |first1=Michael |title='Build, Build, Build’ Committee’s Lamentillo: Millennial on a mission |url=https://businessmirror.com.ph/2018/05/27/build-build-build-committees-lamentillo-millennial-on-a-mission/ |publisher=Business Mirror |date=May 27, 2018}}&lt;/ref&gt;

== Build, Build, Build ==
[[File:Official Portrait - 1st Lieutenant Anna Mae Yu Lamentillo.jpg|thumb |Philippine Army Reserve Anna Mae Yu Lamentillo]]
Nagpaay ni Lamentillo a chief-of-staff ni Villar iti DPWH, ket idi nabukel ti Build, Build, Build Committee, isu ti nagbalin a chairperson a mangipasigurado a naannayas ti koordinasion dagiti amin nga ahensia nga adda pannakaibiangna iti programa.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Dela Cruz |first1=Jose Paolo |title=Building a dream |url=https://peopleasia.ph/building-a-dream/ |publisher=People Asia |date=January 20, 2020}}&lt;/ref&gt;

Siniguradona a maipakat dagiti reporma nga inggannuat ti Secretary tapno marisut dagiti parikut iti kaadda dagiti ghost projects, pannakaibayag ti pannakaileppas dagiti proyekto, ken dagiti pakaseknan iti right-of-way (ROW). Mairaman kadagitoy ti panagusar iti drone ken satellite technology iti pannakasiput dagiti proyekto ti DPWH tapno maawan dagiti ghost projects babaen ti geotagging system, ti Infra-Track App, a mangisaad kadagiti retrato a maiserrek iti sistema para iti monitoring kadagiti eksakto a  geographic coordinates dagiti lugar a nakaalaanda. &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tanco |first1=Jodie |title=Build Build Build’s Anna Mae Lamentillo: National Hopes in a Pandemic |url=https://www.chinoy.tv/build-build-builds-anna-mae-lamentillo-national-hopes-in-a-pandemic/ |publisher=Chinoy TV |date=March 18, 2021}}&lt;/ref&gt;

Iti pakabuklanna, nakaileppas ti DPWH iti 29,264 a kilometro a kalsada, 5,950 a rangtay&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Remo |first1=Amy |title=DPWH’s impressive accomplishment portfolio |url=https://business.inquirer.net/329788/dpwhs-impressive-accomplishment-portfolio |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=August 28, 2021}}&lt;/ref&gt;, 11,340 a proyekto a mangtengngel iti layus, 222 nga evacuation centers, 150,149 a siled-pagadalan, 133 a proyekto a Tatag ng Imprastraktura Para sa Kapayapaan at Seguridad (TIKAS), ken 739 COVID-19 facilities iti babaen ti Build, Build, Build program idi panawen ti administrasion ni President Duterte, nangruna iti nagbaetan ti 2016 ken 2021.&lt;ref&gt;{{cite news |title=She’s helped build 24,000 km of roads, 4,959 bridges, 137,000 classrooms—and she just graduated |url=https://mb.com.ph/2020/07/30/shes-helped-build-24000-km-of-roads-4959-bridges-137000-classrooms-and-she-just-graduated/ |publisher=Manila Bulletin |date=July 30, 2020}}&lt;/ref&gt;  Pagyamanan ni Lamentillo dagiti ag-6.5 a riwriw a Filipino—trabahador iti konstruksion, dagiti inheniero, dagiti arkitekto, ken dagiti empleado ti gobierno– a nagtrabaho kadagitoy a proyekto. 

Idi Agosto 2022, naala iti administrasion ni Presidente Ferdinand “Bongbong” R. Marcos Jr. a kas Assistant Secretary ti Department of Information and Communications Technology (DICT).&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=Malacañang promotes DICT’s Lamentillo to undersecretary |url=https://newsinfo.inquirer.net/1693053/malacanang-promotes-dicts-lamentillo-to-undersecretary |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=November 14, 2022}}&lt;/ref&gt;

Dua a bulan kalpasanna, naital-o nga Undersecretary ti Departmento. &lt;ref&gt;{{cite news |title=Lamentillo promoted to DICT undersecretary |url=https://www.philstar.com/headlines/2022/11/16/2224112/lamentillo-promoted-dict-undersecretary |publisher=Philippine Star |date=November 16, 2022}}&lt;/ref&gt; Naipaiggem kenkuana ti strategic communications and media, international relations and legislative affairs ti Departamento. Isu ti akinrebbeng iti public-private partnership, ken kadagiti foreign-assisted projects, ken isu pay ti spokesperson ti  Departmento ken focal person para kadagiti presidential ken cabinet directives.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Uy |first1=Ivan John |title=Department Order IEU-119 |url=https://dict.gov.ph/wp-content/uploads/2023/04/Department-Order-No.-IEU-119.pdf |website=Department of Information and Communications Technology |publisher=Government of the Philippines }}{{Natay a silpo|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Tapno mapadur-as ti digital cooperation iti nagbaetan ti pagilian ken dagiti dadduma a nasion, nakipatang ni Lamentillo kadagiti resident ambassadors ken foreign dignitaries manipud iti Singapore&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Abarca |first1=Charie Mae |title=DICT advances digital cooperation with Singapore |url=https://mb.com.ph/2023/01/17/dict-advances-digital-cooperation-with-singapore/ |publisher=Manila Bulletin |date=January 17, 2023}}&lt;/ref&gt;, Japan&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Iglesias |first1=Myla |title=DICT eyes digital cooperation with 3 countries |url=https://malaya.com.ph/news_business/dict-eyes-digital-cooperation-with-3-countries/ |publisher=Malaya |date=January 18, 2023 |access-date=December 5, 2023 |archive-date=December 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204072131/https://malaya.com.ph/news_business/dict-eyes-digital-cooperation-with-3-countries/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, China, ken US, agraman dagiti pannakabagi ti Spain&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=DICT’s Lamentillo talks about digital cooperation with Spain envoy |url=https://newsinfo.inquirer.net/1705178/dicts-lamentillo-talks-about-digital-cooperation-with-spain-envoy |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=December 14, 2022}}&lt;/ref&gt;, United Kingdom&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=DICT discusses stronger digital cooperation with UK |url=https://newsinfo.inquirer.net/1709319/dict-discusses-stronger-digital-cooperation-with-uk |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=December 26, 2022}}&lt;/ref&gt;, Denmark&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Abarca |first1=Charlie Mae |title=PH discusses digital cooperation with Denmark |url=https://mb.com.ph/2023/01/23/ph-discusses-digital-cooperation-with-denmark/ |publisher=Manila Bulletin |date=January 23, 2023}}&lt;/ref&gt;, Ireland&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Balinbin |first1=Arjay |title=DICT seeking to tap Irish, Belgian digitalization expertise |url=https://www.bworldonline.com/economy/2023/01/11/497854/dict-seeking-to-tap-irish-belgian-digitalization-expertise/ |publisher=Business World |date=January 11, 2023}}&lt;/ref&gt;, Belgium&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Balinbin |first1=Arjay |title=DICT seeking to tap Irish, Belgian digitalization expertise |url=https://www.bworldonline.com/economy/2023/01/11/497854/dict-seeking-to-tap-irish-belgian-digitalization-expertise/ |publisher=Business World |date=January 11, 2023}}&lt;/ref&gt;, Malaysia&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=DICT’s Lamentillo meets with Malaysia’s former Queen Haminah |url=https://newsinfo.inquirer.net/1697963/dicts-lamentillo-meets-with-malaysias-former-queen-haminah |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=November 25, 2022}}&lt;/ref&gt;, malaksid iti adu pay a sabsabali. 

Idi Pebrero 2023, inawat ti Filipinas ti akem a kas Chair para iti Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) Digital Senior Officials Meeting (ADGSOM) ken Digital Ministers Meeting (ADGMIN) ket ngarud, ti DICT ti nangsangaili iti Third ADGSOM ken ADGMIN a naangay iti Boracay Island a nagpaayan ni  Lamentillo a kas Head of Delegation (HOD) para iti Filipinas.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=Philippines assumes Asean Digital Senior Officials Meeting chairmanship |url=https://newsinfo.inquirer.net/1730844/philippines-assumes-asean-digital-senior-officials-meeting-chairmanship |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=February 16, 2023}}&lt;/ref&gt;

Idi Marso 2023, isu ti maysa kadagiti babbai a lider iti gobierno a nangibagi iti Filipinas iti 67th Session ti  Commission on the Status of Women (CSW67) iti United Nations Headquarters iti New York, USA.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=DICT’s Lamentillo highlights PH efforts to bridge digital gender gap in UN meet |url=https://newsinfo.inquirer.net/1740028/dicts-lamentillo-highlights-ph-efforts-to-bridge-digital-gender-gap-in-un-meet |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=March 8, 2023}}&lt;/ref&gt; Intandudona ti digital inclusion ken gender equality bayat ti pannakisaritana kadagiti padana a UN member states ken kadagiti dadduma pay development partners. Impresentarna dagiti ar-aramiden ti Gobierno ti Filipinas, kangrunaanna ti DICT, iti pannakarangtay ti digital gender gap.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=Bridging digital gender gap empowers women micro-entrepreneurs |url=https://newsinfo.inquirer.net/1741377/bridging-digital-gender-gap-empowers-women-micro-entrepreneurs |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=March 11, 2023}}&lt;/ref&gt;

== Ti komunikasion a kas ramit ti serbisio publiko ==

[[File:Night Owl Lamentillo.jpg|thumb|Night Owl: A Nationbuilder's Manual]]
Maysa ti komunikasion a napateg a paset ti karera ni Lamentillo uray pay kas agpapaay iti gobierno. Nagserbi nga spokesperson ti DPWH&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tolentino |first1=Redge |title=Leader of Tomorrow |url=https://www.alike.com.ph/journals/view/future-management-anna-mae-lamentillo-926 |publisher=Alike |date=November 18, 2021 |access-date=December 5, 2023 |archive-date=December 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215231210/https://www.alike.com.ph/journals/view/future-management-anna-mae-lamentillo-926 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Bayat ti panagpaayna a kas DICT Undersecretary&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=Lamentillo is Heroes’ Notable Female Government Leader of the Year |url=https://newsinfo.inquirer.net/1732997/lamentillo-is-heroes-notable-female-government-leader-of-the-year |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=February 21, 2023}}&lt;/ref&gt;, nadutokan pay a kas spokesperson ti Departmento. Kas maysa nga epektibo a communicator, sungbatanna a dagus dagiti saludsod ti media ken akomodarenna dagiti amin nga interbiu no adda gundawayna. Naipaay kenkuana ti umuna a ranggo iti dua a nagsaruno a surbey dagiti government agency spokespersons nga inwayat ti RP Mission and Development Foundation Inc. (RPMD) idi agpapaay a DICT spokesperson. Nakaawat iti 88% performance rating iti surbey ti RPMD idi Nobiembre 27 agingga iti Disiempre 2, 2022&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Abarca |first1=Charlie Mae |title=Survey: Lamentillo ranks 1st in poll of government spokespersons |url=https://mb.com.ph/2023/01/05/survey-lamentillo-ranks-1st-in-poll-of-government-spokespersons/ |publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation |date=January 5, 2023}}&lt;/ref&gt;; ken 89% iti surbey nga inwayatna manipud iti Pebrero 25 agingga iti Marso 8, 2023&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Inares |first1=Antonio |title=Lamentillo, Clavano named top gov’t spokespersons |url=https://newsinfo.inquirer.net/1748053/lamentillo-clavano-named-top-govt-spokespersons-survey-shows |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=March 25, 2023}}&lt;/ref&gt;.

Manipud pay idi 2015, adda kolum ni Lamentillo iti Opinion-Editorial section ti Manila Bulletin a pangilawlawaganna kadagiti agdama nga isyu, pangipresentaranna kadagiti nauneg a panangamiris kadagiti nadumaduma a political ken socio-economic a pakaseknan ti pagilian ken ti lubong, ken pangyam-ammuanna kadagiti personalidad a ti pakasaritaanda mabalin a manginspirar kadagiti sabsabali. Kolumnista pay iti Balita, People Asia, ken Esquire magazine.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lamentillo, Manila Bulletin columnist, awarded Veritas Medal |url=https://mb.com.ph/2019/12/05/lamentillo-manila-bulletin-columnist-awarded-veritas-medal/ |publisher=Manila Bulletin |date=December 5, 2019}}&lt;/ref&gt;

Idi 2021, inruarna ti umuna a libro a sinuratna, ti Night Owl: A Nationbuilder’s Manual, a kanagnagan  ti kolumna iti Manila Bulletin. Iti libro, imbinglayna dagiti nagapuanan ken dagiti nadumaduma a detalye ti programa a Build, Build, Build, dinakamatna dagiti karit a sinango ken nalaktawan ti grupo tapno maileppasda dagiti proyekto iti impraestruktura iti kaaduanen a maaramidda, agraman dagiti personal a padasna bayat ti pannakipagtrabahona iti programa.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anna Mae Lamentillo Highlights the Country's Build Projects With Night Owl's Second Edition |url=https://mega-onemega.com/anna-mae-lamentillo-highlights-the-countrys-build-projects-with-night-owls-second-edition/ |publisher=Mega Magazine |date=December 2, 2022}}&lt;/ref&gt;

Opisial a nayalnag daytoy a libro idi 2023 iti imatang ti dua a dati a presidente a da Rodrigo Duterte and Gloria Macapagal-Arroyo. Naipatarus metten ti libro iti Tagalog, Bisaya, Ilokano and Hiligaynon.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rodriguez |first1=Feliciano |title=LOOK: Two former presidents attend ‘Night Owl’ book launch at The Manila Hotel |url=https://mb.com.ph/2023/3/15/look-two-former-presidents-attend-night-owl-book-launch-at-the-manila-hotel |publisher=Manila Bulletin |date=March 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Wika
! Titulo
! May-akda
! Editor
! Translator(s)
! Tagapaglathala
! Petsa ng Publikasyon
! Print
! eBook
|-
|English &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Patawaran |first1=AA |title=Night Owl: A Nationbuilder's Manual |url=https://mb.com.ph/2021/12/10/night-owl-a-nationbuilders-manual |publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation |date=December 10, 2021}}&lt;/ref&gt;
|''Night Owl''
|Anna Mae Yu Lamentillo
|AA Patawaran
|NA
|Manila Bulletin
|December 10, 2021
|
* {{ISBN|978-971-94880-8-8}} (hardcover)
* {{ISBN|978-621-96635-8-8}} (hardcover)(second edition)
* {{ISBN|978-621-8392-03-8}} (paperback)}}
|
* {{ISBN|978-621-8392-04-5}} (pdf downloadable)
* {{ISBN|978-621-8392-02-1}} (mobi/kindle)}}
|-
|Tagalog &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=Lamentillo to launch Night Owl Filipino Edition |url=https://newsinfo.inquirer.net/1738979/lamentillo-to-launch-night-owl-filipino-edition |access-date=November 11, 2023 |work=News Article |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=March 6, 2023}}&lt;/ref&gt;
|''Night Owl''
|Anna Mae Yu Lamentillo
|AA Patawaran
|Richard De Leon
|Manila Bulletin
|November 17, 2020
|
* {{ISBN|978-621-96635-7-1}} (hardcover)
* {{ISBN|978-621-96635-9-5}} (paperback)
|
* {{ISBN|978-621-8392-06-9}} (pdf downloadable)
* {{ISBN|978-621-8392-05-2}} (mobi/kindle)
|-
|Ilokano &lt;ref&gt;{{cite news |title=‘Night Owl’ to be launched in Ilokano, Visayan dialects |url=https://www.philstar.com/nation/2023/09/18/2297097/night-owl-be-launched-ilokano-visayan-dialects |access-date=November 11, 2023 |publisher=The Philippine Star |date=September 18, 2023}}&lt;/ref&gt;
|''Night Owl''
|Anna Mae Yu Lamentillo
|AA Patawaran
|Cles B. Rambaud and Juan Al. Asuncion
|Manila Bulletin
|September 18, 2023
|
* {{ISBN|978-621-8392-00-7}} (hardcover)
* {{ISBN|978-621-8392-01-4}} (paperback)
|
* {{ISBN|978-621-8392-08-3}} (pdf downloadable)
* {{ISBN|978-621-8392-07-6}} (mobi/kindle)}}
|-
|Bisaya &lt;ref&gt;{{cite news |title=Lamentillo to launch ‘Night Owl’ in Ilokano, Bisaya, Hiligaynon |url=https://businessmirror.com.ph/2023/09/18/lamentillo-to-launch-night-owl-in-ilokano-bisaya-hiligaynon/ |publisher=Business Mirror |date=September 18, 2023}}&lt;/ref&gt;
|''Night Owl''
|Anna Mae Yu Lamentillo
|AA Patawaran
|Richel G. Dorotan
|Manila Bulletin
|September 18, 2023
|
* {{ISBN|978-621-8392-09-0}} (hardcover)
* {{ISBN|978-621-8392-11-3}} (paperback)
|{{plain list|
* {{ISBN|978-621-8392-12-0}} (pdf downloadable)
* {{ISBN|978-621-8392-10-6}} (mobi/kindle)
|}

== Pammadayaw ken pammigbig ==

* 2011 Bayer Young Environmental Envoy (BYEE) manipud iti UNEP and Bayer&lt;ref&gt;{{cite news |title=2011 Bayer Young Environmental Envoys (Philippines) |url=https://tunza.eco-generation.org/worldReportView.jsp?viewID=449&amp;searchType=&amp;searchName=&amp;pageNumber=10}} |publisher=Tunza Eco Generation |date=September 19, 2011&lt;/ref&gt;
* 2012 UPLB Natatanging Iskolar Para sa Bayan&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anna Mae Yu Lamentillo |url=http://southeastasiawomen.org/countries/philippines.html}}&lt;/ref&gt;
* 2012 Oblation Statute for the Virtues of Industry and Magnanimity&lt;ref&gt;{{cite news |title=Digital Connection - DICT Undersecretary Anna Mae Yu-Lamentillo |url=https://www.alike.com.ph/journals/view/lamentillo-promoted-to-dict-undersecretary-995 |publisher=Alike |date=November 14, 2022 |access-date=December 1, 2023 |archive-date=November 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116230904/https://www.alike.com.ph/journals/view/lamentillo-promoted-to-dict-undersecretary-995 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 2019 Women of Style and Substance manipud iti Stargate People Asia&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Romualdez |first1=Babes |title=‘Women of Style &amp; Substance’ in the spotlight |url=https://www.philstar.com/lifestyle/allure/2019/09/22/1953937/women-style-substance-spotlight |publisher=Philippine Star |date=September 22, 2019}}&lt;/ref&gt;
* 2019 Under 38 Future Shaper manipud iti BluPrint&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ciasico |first1=Francine |title=Manila Bulletin columnist chosen as BluPrint’s Under 38 Future Shaper |url=https://mb.com.ph/2019/04/13/manila-bulletincolumnist-chosen-as-bluprints-under-38-future-shaper/ |publisher=Manila Bulletin |date=April 13, 2019}}&lt;/ref&gt;
* 2019 Game Changer manipud iti Lifestyle Asia&lt;ref&gt;{{cite news |title=Class of 2019: Meet 18 Millennials Changing the Philippines |url=https://lifestyleasia-onemega.com/lifestyle-asia-game-changers-class-of-2019-meet-18-millennials-changing-the-philippines/ |publisher=Lifestyle Asia |date=February 18, 2019}}&lt;/ref&gt;
* 2019 Veritas Medal manipud iti the Harvard Kennedy School Alumni Association&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lamentillo bestowed with Veritas Medal |url=https://businessmirror.com.ph/2019/12/08/lamentillo-bestowed-with-veritas-medal/ |publisher=Business Mirror |date=December 8, 2019}}&lt;/ref&gt;
* 2023 People to Watch manipud iti Rising Tigers Magazine&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Abarca |first1=Charie Mae |title=DICT’s Lamentillo one of Rising Tigers Magazine’s ‘People to Watch’ 2023 |url=https://mb.com.ph/2023/02/12/dicts-lamentillo-one-of-rising-tigers-magazines-people-to-watch-2023/ |publisher=Manila Bulletin |date=February 12, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2023 Notable Female Government Leader of the Year manipud iti Asia’s Modern Hero Awards&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gutierrez |first1=Dennis |title=Lamentillo is Heroes' Notable Female Government of the Year |url=https://newsinfo.inquirer.net/1732997/lamentillo-is-heroes-notable-female-government-leader-of-the-year |publisher=Philippine Daily Inquirer |date=February 21, 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>0c7kp2bnorhvthhpn8ryjczt69ls9lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Engkanto (Elf)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81540</id>
    <revision>
      <id>406298</id>
      <parentid>404245</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2101" sha1="moppjkg5pgxub3xgmudj4f5oeb01gbf" xml:space="preserve">Ti '''engkanto''' ti tawag kadagiti daytoy a nilalang iti lengguahe nga Filipino ken '''engkanto''' met ti kayat a sawen iti [[Pangasinan]]. Ti '''engkanto''' (pl.: dagiti engkanto) ket maysa a klase ti tao nga adda kababalin a sobrenatural iti Germanic a kultura ken kasuratan. Agpaay dagiti engkanto kadagiti kasuratan iti Norte nga Germanic a mitolohiya, a naiparang iti ''Poetic Edda'' ken ''Prose Edda'' nga Icelandic.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Roth|first=Beate Buanes|last2=Manger|first2=Terje|date=2014-07-31|title=The relationship between prisoners' educational motives and previous incarceration, sentence length, and sentence served|url=https://doi.org/10.18546/lre.12.2.06|journal=London Review of Education|volume=12|issue=2|doi=10.18546/lre.12.2.06|issn=1474-8479}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hall|first=Alaric|title=Elves in Anglo-Saxon England: matters of belief, health, gender and identity|date=2007|publisher=Boydell Press|isbn=978-1-84383-294-2|series=Anglo-Saxon studies|location=Woodbridge (GB)}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|title=A handbook of Germanic etymology|url=https://archive.org/details/handbookofgerman0000orel|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-90-04-12875-0|editor-last=Orel|editor-first=Vladimir E.|location=Leiden Boston}}&lt;/ref&gt;

Idi Edad Media, iti kultura dagiti agsasao ti Germanic, pagtedtedda dagiti engkanto kas kababalin a nilalang ken napintas unay, nga awan kasiguradua no makatulong wenno makaperdi kadagiti tao. Agpalpalit ti pagtaengan ken pammati a maipanggep kadakuada, ket naparsua ti pammati a daytoy idi sakbay ti Kristiyanismo ken uray idi Kristiyano a kultura. Ti sao a &quot;engkanto&quot; wenno &quot;elf&quot; ket makita iti amin a Germanic a pagsasao. Kasanayan a kayat na sawen ti &quot;puti a nilalang&quot;. Ngem ti agpapada a panakaawat kadakuada ket ad-adu ti naggapu kadagiti sinurat dagiti Kristiyano, kadagiti daan a Ingles, Aleman, ken Old Norse. Iti daytoy, iuk-ukon dagiti engkanto kadagiti dios ti Norse mitolohiya, panangted ti sakit, agikabil ti magic, ken kapintas a mangilawlawag ti panagayat.

== Dagiti reperensia ==
{{reflist}}

[[Kategoria:Mitolohia ti Asia]]</text>
      <sha1>moppjkg5pgxub3xgmudj4f5oeb01gbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81642</id>
    <revision>
      <id>406389</id>
      <parentid>404692</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14132" sha1="kdbm69hpxcdtu6oxvg4hekq67emp56b" xml:space="preserve">{{hatnote|Ti &quot;katay&quot; iti Ingles ket &quot;saliva&quot;. Saan nga iyallilaw iti ''[[Salvia]]'', [[pagsasao a Saliba]] (Colombia ken Venezuela)), wenno [[pagsasao a Saliba (Papua Baro a Guinea)]].}}
[[File:Saliva Baby.jpg|thumb|Katay iti dagiti bibig ti maladaga]]
Ti '''katay''' wenno '''tupra''' ket [[pluido nga ekstraselular]] a patauden ken ilemlemmeng dagiti [[glandula ti katay]] iti [[ngiwat]]. Kadagiti [[Tao (sebbangan)|tattao]], ti katay ket agarup a 99% a [[danum]], kasta met dagiti [[elektrolito]], [[buteg]], dagiti [[puraw a selula ti dara]], dagiti selula ti [[epitelio]] (a sadiay mabalin a pagekstraktoan ti [[DNA]]), dagiti [[ensima]] (kas iti [[lingual lipase]] ken [[amilasa]]), ken dagiti ahente nga [[antiseptiko|antimikrobial]] (kas iti {{lang|en|secretory}} nga [[IgA]], ken dagiti [[lisosima]]).

Dagiti ensima a masarakan iti katay ket napateg iti panangirugi iti proseso ti [[pannakalpa|panangsida]] iti [[gawgaw]] ken taba iti pagtaraon. Dagitoy nga ensima ket makatulong met a mangdadael kadagiti partikula ti taraon nga adda kadagiti abut dagiti ngipen, isu a masalakniban dagiti ngipen manipud iti pannakarunot ti bakteria. Mangar-aramid met ti katay iti paglinglingayan, a mangpaagneb ti taraon ken mangpalubos iti panangrugi ti [[panagtilmon]], ken mangsalaknib iti [[buteg ti ngiwat]] manipud iti panagmaga.

Adda naisangsangayan a panggep ti katay para iti nadumaduma a sebbangan ti ayup malaksid iti pre-pannakalpa. Ti dadduma a [[langaylangayan]] ket agaramid kadagiti umok babaen ti napigket a katayda. Ti pagbatayan ti [[sopas ti umok ti billit]] ket umok ti ''[[Aerodramus]]''. Ti na[[gita]] a katay, a maiserrek babaen dagiti ngipen, ket us-usaren dagiti [[kobra]], [[karasaen]], ken dadduma pay a kameng ti [[klado]] ti gita tapno aganup. Ti dadduma nga igges ket mangus-usar kadagiti na-modify a glandula ti katay tapno mangidulin kadagiti protina ti [[seda]], a mausarda kalpasanna a mangaramid iti seda a linabag.

== Komposision ==
Ti katay ti tao, a mapataud kadagiti glandula ti katay, ket buklen ti 99.5% a danum, ngem naglaon met iti adu a napateg a substansia, a pakairamanan dagiti [[elektrolito]], [[buteg]], kompuesto nga [[antiseptiko|antibakterial]] ken nadumaduma nga [[ensima]]. Iti medisina, dagiti paset ti katay ket mabalin a mangted iti napateg a diagnostiko nga impormasion maipapan kadagiti sakit iti ngiwat ken iti intero a bagi.

* Danum: 99.5%
* Dagiti [[elektrolito]]:
** 2–21&amp;nbsp;mmol/L a [[sodio]] (basbassit ngem [[plasma ti dara]])
** 10–36&amp;nbsp;mmol/L a [[potasio]] (nangatngato ngem plasma)
** 1.2–2.8&amp;nbsp;mmol/L a [[kalsio]] (umasping iti plasma)
** 0.08–0.5&amp;nbsp;mmol/L a [[magnesio]]
** 5–40&amp;nbsp;mmol/L a [[kloruro]] (basbassit ngem plasma)
** 25&amp;nbsp;mmol/L a [[bikarbonato]] (nangatngato ngem plasma)
** 1.4–39&amp;nbsp;mmol/L a [[pospato]]
** [[Yodo]] (ti konsentrasion ti mmol/L ket kadawyan a nangatngato ngem ti plasma, ngem agpannuray a variable segun ti pannangan iti yodo iti taraon)
* [[Buteg]] (ti buteg iti katay ket kangrunaan a buklen dagiti [[glikosaminoglikano|mukopolisakarido]] ken dagiti [[glukoprotina]])
* Dagiti kompuesto nga antibakterial a ([[tiosianato]], [[peroksido ti hidroheno]], ken {{lang|en|secretory}} nga [[immunoglobulina A]])
* [[Epidermal growth factor]] (EGF)
* Ti katay ikkatenna ti [[sesio]], a mabalin a mangsukat iti potasio kadagiti selula.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Venturi |first1=Sebastiano |title=Cesium in Biology, Pancreatic Cancer, and Controversy in High and Low Radiation Exposure Damage—Scientific, Environmental, Geopolitical, and Economic Aspects |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=January 2021 |volume=18 |issue=17 |pages=8934 | pmid=34501532 |doi=10.3390/ijerph18178934 |pmc=8431133 |language=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Venturi|first1=Sebastiano |title=Correlation of Diabetes, Salivary gland cancer and Pancreatic Cancer with Iodine and Cesium Radionuclides|date=December 2022|url=https://www.researchgate.net/publication/366530240}}&lt;/ref&gt;
* Nagduduma nga [[ensima]]; kangrunaanna:
&lt;!-- ** α-amylase (EC3.2.1.1), or ptyalin, secreted by the acinar cells of the parotid and submandibular glands, starts the digestion of starch before the food is even swallowed; it has a [[pH]] optimum of 7.4
** Lingual lipase, which is secreted by the acinar cells of the sublingual gland; has a [[pH]] optimum around 4.0 so it is not activated until entering the acidic environment of the stomach
**[[Kallikrein]], an enzyme that proteolytically cleaves high-molecular-weight kininogen to produce [[bradykinin]]; it is secreted by the [[acinus|acinar]] cells of all three major salivary glands
** [[Antimicrobial]] enzymes that kill bacteria:
***[[Lysozyme]]
***Salivary [[lactoperoxidase]]
***[[Lactoferrin]]&lt;ref name=&quot;boron928&quot; /&gt;
***[[Immunoglobulin A]]&lt;ref name=&quot;boron928&quot;&gt;{{cite book |first= Walter F. |last= Boron |title= Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |url= https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro |publisher= Elsevier/Saunders |date= 2003 |page= [https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro/page/928 928] |isbn= 978-1-4160-2328-9}}&lt;/ref&gt;
***[[Beta defensin]]
**[[Proline]]-rich proteins (function in [[Tooth enamel|enamel]] formation, Ca&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;-binding, microbe killing and lubrication)&lt;ref name=&quot;boron928&quot; /&gt;
** Minor enzymes including: salivary [[acid phosphatase]]s A and B, [[N-acetylmuramoyl-L-alanine amidase]], [[NAD(P)H dehydrogenase (quinone)]], [[superoxide dismutase]], [[glutathione transferase]], class 3 [[aldehyde dehydrogenase]], [[glucose-6-phosphate isomerase]], and tissue [[kallikrein]] (function unknown)&lt;ref name=&quot;boron928&quot; /&gt; --&gt;
* Dagiti selula: posible nga agdagup iti 8 milion a selula ti tao ken 500 milion a selula ti bakteria iti kada mL. Ti kaadda dagiti produkto ti bakteria (dagiti basbassit nga organiko nga asido, amina, ken tiol) ket mangpataud no dadduma iti [[Halitosis|naalas nga angot]] ti katay.
* [[Opiorpina]], maysa a mangkakapuy iti ut-ot, a masarakan iti katay ti tao
* [[Haptokorrina]], maysa a protina a makisinggalut iti [[Vitamina B12|vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;]] tapno masalakniban dayta manipud iti pannakadadael iti tian, sakbay nga makisinggalut iti [[paktor nga intrinseko]].

== Inaldaw a panagruar ti katay ==
Agsusuppiat dagiti eksperto maipapan iti kaadu ti katay nga ipaay ti nasalun-at a [[tao (sebbangan)|tao]]. Ti produksion ket mapattapatta nga 1,500 [[mL]] iti kada aldaw ket awaten dagiti managsirarak nga agbassit unay ti kaadu bayat ti pannaturog. Kadagiti tattao, ti [[glandula a submandibular]] ti mangkontribusion iti agarup a 70 agingga iti 75% kadagiti sekresion, bayat a ti [[glandula a parotida]] ti mangsekreto iti agarup a 20 agingga iti 25%; maparuar dagiti babassit a kantidad manipud kadagiti dadduma a glandula ti katay.

== Dagiti annongen ==
Babaen ti panagtignay ti [[amilasa]] ken ti dadduma pay nga ensima, makatulong ti katay iti pannakalpa ti taraon ken iti panangtaginayon iti kinadalus ti ngiwat. Ti katay lapdanna ti panagdakkel dagiti bakteria a pakaigapuan ti sakit, ken maysa a kangrunaan a banag dayta iti panangtaginayon iti kinasalun-at ti bagi ken ngiwat babaen ti pananglappedna iti [[panagrugit ti ngipen]]. Agtignay met ti katay a kas buffer, a mangkissay iti kinaasides dagiti paset ti taraon gapu iti nangangato a kaadu ti bikarbonato ken pospato.

=== Lubrikante ===
Mangabbong ti katay iti [[mukosa ti ngiwat]], a mekanikal a mangsalaknib iti dayta manipud iti pannakadangran bayat ti pannangan, panaglukob, ken panagsao. Gagangay ti panagsakit ti ngiwat kadagiti tattao nga agkurang ti katay ([[xerostomia]]) ken ti taraon (nangnangruna ti namaga a taraon) ket agtalinaed iti uneg ti ngiwat.

=== Pannakalpa ===
Dagiti panagdihestibo ti annongen ramanenda ti panangpaagneb iti taraon ken panangtulongna a mangpataud iti bolus ti taraon. Gapu iti lubrikante nga annongen ti laway, nalaka a makalusot ti bolus ti taraon manipud iti ngiwat nga agturong iti esopago. Naglaon ti katay iti ensima nga amilasa, a maawagan met iti {{lang|en|ptyalin}}, a makabael a mangburek iti amidon iti nalaklaka nga asukar, a kas iti [[maltosa]] ken [[dekstrina]], a mabalin a maburek pay iti bassit a bagis. Iti ngiwat mapasamak agarup 30% ti pannakalpa ti amidon. Mangiruar met dagiti glandula ti katay iti {{lang|en|salivary lipase}} tapno mangrugi ti pannakalpa ti taba. Ti {{lang|en|salivary lipase}} ket dakkel ti akemna iti pannakalpa ti taba kadagiti maladaga gapu ta kasapulan pay ti {{lang|en|pancreatic lipase}} ti sumagmamano a panawen tapno agparang.

=== Akem iti panagraman ===
Adda akem ti katay iti [[panagraman]]. Dayta ti likido a sadiay manggun-od dagiti kemikal kadagiti selula a reseptor ti raman (kaaduanna a mainaig iti {{lang|en|[[lingual papillae]]}}). Dagiti tattao nga addaan iti nangkissay a katay mabalinda nga agpasar iti [[disgeusia]] (nakissayan a kabaelan nga agraman, wenno panangrikna iti metaliko a raman), a mapasamak kas [[dakes nga epekto]] ti dadduma nga [[agas a mailak-am]].

=== Panangdiagnos iti sakit ===
Mabalin a mausar ti lawag iti pannakaaramid dagiti [[saan a makasumrek]] a [[biomarkador]] tapno madiagnos ti kaadda wenno peggad ti dadduma a sakit, kas iti [[bukbok]] ken [[periodontitis]].

=== Dadduma pay ===

== Panagaramid ==

== Panagkukua ==

=== Panagtupra ===
Ti panagtupra ket ti tignay a mangibulos iti katay wenno dadduma pay a banag manipud iti ngiwat. Iti adu a paset ti lubong, maibilang dayta a di naemma ken maysa a [[parit|di maiparbeng]] iti kagimongan, ket no dadduma maiparit dayta. Iti dadduma a pagilian, kas pagarigan, maiparit dayta gapu iti kinadayaw ti publiko ken panangpadas a mangkissay iti panagsaknap ti sakit. Mabalin a saan a nainget a maipatungpal dagitoy a linteg, ngem idiay [[Singapur]], ti multa para iti panagtupra ket mabalin nga aginggat SGD$2,000 para kadagiti adu a salungasing, ken mabalin pay a maaresto ti maysa.{{Masapul a dakamaten}} Idiay [[Tsina]], ad-adda a maakseptar iti kagimongan ti panagtupra (uray no opisial a saan nga anamongan wenno ilegal), ken gagangay pay laeng dagiti [[eskupidera]] kadagiti dadduma a kultura. Dadduma nga ayup, uray dagiti tattao iti dadduma a kaso, agusarda iti panagtayyek kas automatiko a pamay-an ti panagdepensa. Nalatak dagiti [[kamelio]] a mangaramid iti daytoy, nupay nasanay a saan nga ar-aramiden ti kaaduan a naamo a kamelio.

Ti panagtupra ti maysa a naimpektaran a tao (kas pagarigan, ti addaan iti [[SARS-CoV-2]]) a ti katayna ket naglaon iti adu a [[birus]], ket pagpeggadan ti salun-at ti publiko.

=== Pigket para iti panangaramid kadagiti umok dagiti billit ===
Adu a billit iti pamilia ti [[langaylangayan]], nga Apodidae, ti mangpataud iti napigket a katay bayat ti panawen ti panagumok tapno agkaykaysa dagiti material tapno agaramid iti umok. Dua a sebbangan ti langaylangayan iti henero nga ''[[Aerodramus]]'' ket mangibangon kadagiti umokda babaen iti katayda laeng, ti pagbatayan ti [[sopas ti umok ti billit]].

=== Panangdildil iti sugat ===
{{nangruna|Panangdildil iti sugat}}
Ti gagangay a pammati ket ti katay nga adda iti ngiwat ket addaan kadagiti masna a [[disimpektante]], a mangiturong kadagiti tattao a mamati a makagunggona ti &quot;[[Panangdildil iti sugat|panangdildil kadagiti sugatda]]&quot;. Nadiskobre dagiti managsirarak, iti [[Unibersidad ti Florida]] idiay [[Gainesville, Florida|Gainesville]], ti maysa a [[protina]] a maawagan iti [[nerve growth factor]] (NGF) iti katay dagiti [[utot]]. Dagiti sugat a nawarsi iti NGF ket mamindua a naparpartak nga umimbag ngem kadagiti sugat a di natratar ken saan a nadildilan; gapuna, makatulong ti katay a mangpaimbag kadagiti sugat, kadagiti dadduma a sebbangan ti animal. Nasarakan ti NGF iti katay ti tao, kasta met kadagiti [[antibakterial]] nga ahente kas ti {{lang|en|secretory mucin, IgA, lactoferrin, lysozyme}} ken {{lang|en|peroxidase}}. Saan a napaneknekan a ti panangdildil ti tao kadagiti sugat ket mangdisinfect kadakuada, ngem mabalin ti panangdildil a makatulong a mangdalus iti sugat babaen ti panangikkat kadagiti dadakkel a kontaminante a kas iti rugit ken mabalin a makatulong a direkta a mangikkat kadagiti makaakar a bagi babaen ti panangbuggo kadakuada. Gapuna, ti panangdildil ket maysa a pamay-an ti panangpunas kadagiti patoheno, a makatulong no awan ti nadalus a danum para iti ayup wenno tao.

=== Klasiko a panangkondision ===
{{nangruna|Klasiko a panangkondision}}
Iti klasiko nga eksperimento ni [[Ivan Pavlov]], dagiti [[aso]] ket nakondision nga agkatay a kas sungbat iti panaguni ti kampana; daytoy a panangparegta ket nainaig iti [[pannangan]] wenno [[bisin]]. Mainaig met ti panagkatay iti panagbakkuar. Kadawyan a maporma ti katay iti [[ngiwat]] babaen ti tignay a maawagan iti panagsilnag, a mabalin a boluntario wenno saan a boluntario.

=== Panagaramid dagiti naingel nga inumen ===
Agusar ti dadduma a nagkauna a kultura kadagiti nagngalngal a bukbukel para iti panagaramid dagiti naingel nga inumen, a kas iti [[chicha]], [[kasiri]], wenno [[Kuchikamizake|sake]].

== Dagiti kasukat ==
Adda dagiti magatang a kasukat ti katay.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Myers|first1=Eugene N.|last2=Ferris|first2=Robert L.|title=Salivary Gland Disorders|date=2007|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=9783540470724|page=191|url=https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&amp;pg=PA191|language=en|access-date=2017-09-11|archive-date=2023-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061534/https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&amp;pg=PA191|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Kitaen pay ==
* {{lang|en|[[Fasting spittle]]}}
* [[Kangrunaan a numero ti reproduksion]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{commonscat-inline|Saliva|Katay}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti pluido ti bagi]]</text>
      <sha1>kdbm69hpxcdtu6oxvg4hekq67emp56b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Danum ti bagi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81659</id>
    <revision>
      <id>406511</id>
      <parentid>404857</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11971" sha1="b8eh3o711rkha8dn1wdk20wskwrzx8n" xml:space="preserve">{{ilasin|Bagi ti danum}}
Iti [[pisiolohia]], ti '''danum ti bagi''' ket [[danum]] a linaon iti [[Ayup#Estruktura|bagi ti ayup]] nga adda kadagiti tisyu, dara, tulang ken dadduma pay a lugar. Ti porsiento ti danum ti bagi nga adda iti nadumaduma a pluido a [[kompartamento (parmakosinetika)|kompartamento]] ket agdagup iti '''dagup a danum ti bagi''' (DDB). Mangbukel daytoy a danum iti dakkel a paset ti [[bagi ti tao]], agpadpada no maibatay iti dagsen ken bolyum. Ti panangsigurado iti umiso a kaadu ti danum iti bagi ket paset ti [[balanse ti pluido]], maysa nga aspeto ti [[homeostasis]].

== Lokasion ==
No maibatay iti dagsen, ti promedio a nataengan a tao ket agarup 60% a danum, ket ti promedio nga ubing ket agarup 65% a danum. Mabalin nga agbaliwbaliw ti porsiento ti danum iti bagi gapu iti adu a banag, a kas iti edad, salun-at, danum a nainum, kadagsen, ken sekso. Iti dakkel a panagadal dagiti nataengan iti amin nga edad ken agpada a sekso, ti nataengan a bagi ti tao ket addaan iti ~65% a danum iti promedio. Nupay kasta, agduduma daytoy sigun iti edad, sekso, ken adiposidad (kaadu ti taba iti [[komposision ti bagi]]). Iti daytoy a sample naammuan a 58 ±8% a danum ti danum a praksion para kadagiti kalakian, ken 48 ±6% para kadagiti kabaian. Mangbukel ti danum ti bagi iti agarup 75% ti dagsen ti bagi para iti maysa a maladaga, idinto ta dadduma a nalukmeg a tattao ket 45% laeng ti dagsen ti danum. Daytoy ket gapu ta saan nga agtalinaed iti danum ti nataba a tisyu ngem ti nalasag a tisyu. Agduduma dagitoy nga estadistiko a promedio sigun kadagiti banag a kas iti kita ti populasion, edad dagiti tattao a naala iti sample, bilang dagiti tattao a naala iti sample, ken metodolohia. Isu nga awan, ken saan a mabalin nga adda, maysa a bilang nga eksakto nga agpapada iti amin a tattao, para iti daytoy wenno iti aniaman a sabali pay a pisiolohiko a pagrukodan.

Ti kaaduan a danum ti bagi dagiti animal ket adda iti nadumaduma a [[pluido ti bagi]]. Karaman kadagitoy ti [[intraselular a pluido]], [[ekstraselular a pluido]], [[plasma (dara)|plasma]], [[interstisial a pluido]], ken [[transselular a pluido]]. Ti danum ket adda met iti uneg dagiti organo, iti [[gastrointestinal a pisiolohia#Panagparuar|gastrointestinal]], [[serebrospinal a pluido|serebrospinal]], [[peritoneal a pluido|peritoneal]], ken [[nadanum a humor|okular]] a pluido. Agarup 10% ti danum ti linaon ti [[adiposo a tisyu]], idinto ta agarup 75% ti linaon ti piskel a tisyu.

Iti ''Netter's Atlas of Human Physiology'' (2002), mabingbingay ti danum ti bagi kadagiti sumaganad a ''kompartamento'':
* Ti [[intraselular a pluido]] (2/3 ti danum ti bagi) ket pluido a linaonna iti uneg dagiti selula. Iti bagi a {{Pagbaliwen|72|kg|lb|abbr=on|sp=us}}  a naglaon iti 40 a litro a pluido, intraselular ti agarup 25 a litro, nga agdagup iti 62.5%. Kuna ti teksto ni Jackson nga intraselular ti 70% ti likido ti bagi.&lt;ref name=&quot;Jackson1979&quot;&gt;{{cite book | title=Anatomy &amp; Physiology for Nurses |last=Jackson| first=Sheila| year=1985| edition=9th| series=Nurses' Aids Series| publisher=Bailliere Tindall| location=London| isbn=0-7020-0737-4 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
* Ti [[intraselular a pluido]] (1/3 ti danum ti bagi) ket pluido a linaonna iti ruar dagiti selula. Para iti bagi ti 40 a litro, ekstraselular agarup 15 a litro, nga agdagup iti 37.5%.
** [[Plasma (dara) (1/5 ti ekstaselular a pluido). Kadagitoy 15 a litro ti ekstraselular a pluido, ti promedio a bolyum ti plasma ket 3 a litro, wenno 20%.
** [[Interstitial a pluido]] (4/5 ti ekstaselular a pluido).
** [[Transselular a pluido]] (makunkuna pay a &quot;maikatlo nga espasio&quot;, a kadawyan a di ikankano kadagiti kalkulasion) nga adda iti uneg dagiti organo, a kas kadagiti [[gastrointestinal a pisiolohia#Panagparuar|gastrointestinal]], [[serebrospinal a pluido|serebrospinal]], [[peritoneal a pluido|peritoneal]], ken [[nadanum a humor|okular]] a pluido.

== Panagrukod ==
=== Dilusion ken ekilibrasion ===
Ti dagup a danum ti bagi ti maysa a tao ket mabalin a matukod babaen ti panagusar iti {{lang|en|[[flowing-afterglow mass spectrometry]]}} (FA-MS) tapno matukod ti kaadu ti [[deuterio]] kadagiti sample ti anges. Ti pagaammo a dosis ti {{lang|en|deuterated}} a danum ([[nadagsen a danum]], D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) ket mainum ken mapalubosan nga {{lang|en|equilibrate}} iti uneg ti danum ti bagi. Kalpasanna, sukaten ti FA-MS nga instrumento ti rason a D:H ti deuterio iti hidroheno iti [[sengngaw ti danum]] iti kada sang-aw. Ti dagup a danum ti bagi ket siuumiso a masukat manipud iti panagadu ti deuterio a linaon ti sang-aw, a mainaig iti kaadu ti D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O a nainom.

Ti danum kadagiti agmaymaysa a kompartamento ket mabalin a masukat babaen kadagiti nadumaduma a substansia:
* dagup a danum ti bagi: {{lang|en|[[tritiated water]]}} wenno [[nadagsen a danum]]
* [[ekstraselular a pluido]]: [[inulina]]
* [[plasma (dara)|plasma]]: [[asul ni Evans]]
Kalpasanna ti intraselular a pluido ket mabalin a mapattapatta babaen ti panagkissay ti ekstraselular a pluido manipud iti dagup a danum ti bagi.

=== Panagsukisok ti bioelektriko a impedansia ===
Ti sabali pay a pamay-an a panangikeddeng iti dagup a porsiento ti danum iti bagi (DDB%) ket babaen ti [[panagsukisok ti bioelektriko a impedansia]] (PBI). Iti tradisional a pamay-an ti PBI, agidda ti maysa a tao iti pagiddaan, ket maikabil dagiti {{lang|en|spot electrode}} kadagiti tuktok dagiti ima ken sakana. Umuna a mausar ti gel ti elektrolito, sa mairuar ti nakapuy a koriente a 50kHz ti kaaduanna. Daytoy nga AC a porma ti allon ket mangpalubos ti panagpartuat ti koriente iti uneg ti bagi babaen ti kapasitibo unay a kudil, nga awan ti pakaigapuan ti DC a koriente wenno panag[[puor]], ken limitado iti ≈ 20 mA a ranggo ti koriente para iti kinatalged.

Ti PBI ket nagbalin a makaay-ayo a pamay-an gapu ta simple, basbassit ti magastosna, nalaka manen a maaramid, ken saan a makadadael. Dagiti ekuasion ti panagpadles ti PBI ket mabalin a {{lang|en|generalized}} wenno espesipiko iti populasion, isu a daytoy a pamay-an ket mabalin a napudno unay. Ti panangpili iti maitutop nga ekuasion ket napateg iti panangikeddeng iti kalidad dagiti resulta.

Para kadagiti kliniko a panggep, agdisdisenio dagiti sientista iti pamay-an ti PBI, iti nadumaduma a prekuensia, a mabalin a mangpasayaat iti abilidad ti pamay-an a mangpadles iti agpang ti hidratasion (kaadu ti danum) ti maysa a tao.{{Masapul a dakamaten}} Ti baro a segmental a PBI nga alikamen, nga agus-usar iti ad-adu nga elektrode, ket mabalin a mangiturong kadagiti ad-adda a eksakto a panangrukod kadagiti espesipiko a paset ti bagi.

== Dagiti annongen ==
Ti danum iti bagi ti ayup ket mangar-aramid iti adu a pagannurotan, a kas iti:
* disolbente para iti pannakaiyalis dagiti sustansia
* medio para iti [[ekskresion]]
* pamay-an para iti panangkontrol iti [[pudot ti bagi]]
* lubrikante para kadagiti susuop
* bektor para iti {{lang|en|shock absorption}}

== Dagiti panagbalbaliw ==
Ti gagangay a pamay-an ti panangnayon iti danum iti bagi ket babaen ti [[panaginum]]. Ti danum ket sumrek met iti bagi babaen kadagiti taraon, nangnangruna dagidiay aduan iti danum, kas kadagiti mula, [[naata a karne]], ken ikan. Agarup 10% ti danum nga inumen ti nataengan a tao ket resulta ti metabolismo.

Ti kaadu daytoy a danum nga agtalinaed dagiti ayup ket apektaran ti sumagmamano a banag. Agbaliwbaliw ti kaadu ti danum sigun iti edad ti ayup. No lakayen ti [[bertebrata]] nga ayup, dakdakkel ti [[densidad ti tulang|masa ti tulang]]na ken basbassit ti danum ti bagina.

No adda sakit, no maapektaran ti danum ti bagi, (dagi)ti [[pluido a kompartamento]] a nagbaliw ket mabalin a mangipaay iti pammaneknek iti kasasaad (dagi)ti parikut. Ti danum ti bagi ket iregular dagiti hormona, a pakairamanan ti [[antidiuretiko a hormona]], [[aldosterona]] ken {{lang|en|[[atrial natriuretic peptide]]}}.

=== Pukaw ti danum ===
{{nangruna|Pannakakissay ti bolyum|Deshidratasion}}
Ti [[pannakakissay ti bolyum]] ket panagpabassit ti bolyum ti [[pluido ti bagi]], adda man wenno awan ti agpapada a pannakapukaw dagiti [[osmolito]]. Ti pannakapukaw ti danum a paset ti pluido ti bagi ket espesipiko a maawagan iti [[deshidratasion]].

Ti pannakapukaw ti sodio ket dandani agpapada iti pannakapukaw ti pluido manipud iti [[ekstraselular a pluido]], ta ti sodio ket ad-adu ti konsentrasionna iti ekstraselular a pluido (ECF) ngem iti [[intraselular a pluido]] (ICF). Iti kasumbangirna, ti K&lt;sub&gt;+&lt;/sub&gt; ket ad-adu ti konsentrasionna iti ICF ngem iti ECF, isu a ti pannakapukawna ket agbanag iti pannakapukaw ti pluido manipud iti ICF, gapu ta ti pannakapukaw ti K&lt;sub&gt;+&lt;/sub&gt; manipud iti ECF ket mangpataud iti K&lt;sub&gt;+&lt;/sub&gt; iti ICF nga agwaras manipud kadagiti selula, a mangguyod iti danum babaen ti [[osmosis]].

== Panagkuenta ==
Kadagiti tattao, ti dagup a danum iti bagi (DDB, wenno iti Ingles, TBW) ket mabalin a mapattapatta a naibatay iti [[premorbidad|premorbido]] (wenno nasayaat) a kadagsen ti bagi, ken iti paktor ti koreksion (''K'').

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;DDB = kadagsen * K&lt;/math&gt;

Ti K ket maysa a koepisiente para iti manamnama a porsiento ti kadagsen a buklen ti nawaya a danum. Para kadagiti nataengan a lallaki, ngem saan a lallakay, ti K = 0.6. Para kadagiti lallakay, malnutrido a lallaki, wenno babbai, K = 0.5. Para kadagiti babbaket wenno malnutrido a babbai, K = 0.45. Isu a ti panagkurang ti dagup a danum ti bagi (PDDB) ket mabalin a mapattapatta babaen ti sumaganad a pormula:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;PDDB=DDB*(1-\frac{[Na^+]\, t}{[Na^+]\, m})&lt;/math&gt;

a sadiay [''Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;'']{{px2}}''t'' = target a konsentrasion ti sodio (kadawyan a 140 mEq/L) ken [''Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;'']{{px2}}''n'' = narukod a konsentrasion ti sodio.

Ti nagresulta a balor ket ti agarup a kaadu ti nawaya a danum a kasapulan tapno mangkorehir iti [[hipernatremia|hipernatremiko]] a kasasaad. Iti kaugalian, manmano nga umas-asideg ti balor iti pudno a kaadu ti nawaya a danum a kasapulan tapno mailinteg ti panagkurang, gapu iti di madmadlaw a panagpukaw, panagparuar ti isbo, ken ti nagduduma a pannakaiwaras ti danum kadagiti pasiente.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Goldman's Cecil medicine|url=https://archive.org/details/isbn_9781437727883_1|last1=Lee.|first1=Goldman|last2=I.|first2=Schafer, Andrew|last3=Fayette.|first3=Cecil, Russell La|date=2012-01-01|publisher=Elsevier/Saunders|isbn=9781437716047|oclc=779501249 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

Ti dagup a danum ket mabalin pay a mapattapatta babaen dagiti antropometriko nga ekuasion:&lt;ref name=Watson&gt;{{cite journal |last1=Watson |first1=PE |last2=Watson |first2=ID |last3=Batt |first3=RD |title=Total body water volumes for adult males and females estimated from simple anthropometric measurements. |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=January 1980 |volume=33 |issue=1 |pages=27–39 |doi=10.1093/ajcn/33.1.27 |pmid=6986753|doi-access=free |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;TBW_{\text{lalaki}}\text{ (L)} = 2.447 - 0.09516 \times \text{edad (tawtawen)} + 0.1074 \times \text{katayag (cm)} + 0.3362 \times \text{kadagsen (kg)}&lt;/math&gt;
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;TBW_{\text{babai}}\text{ (L)} = -2.097 + 0.1069 \times \text{katayag (cm)} + 0.2466 \times \text{kadagsen (kg)}&lt;/math&gt;

Dagiti dua nga ekuasion dita ngato (dagiti ekuasion ni Watson) ket natakuatan a mangipaay kadagiti nainkalintegan a pattapatta iti kaaduan a kaso, gapu ta nausar dagiti agdumaduma a grupo ti datos ti suheto. Naited dagiti dadduma nga ekuasion para kadagiti espesipiko a populasion, a kas kadagiti taga-Amerika, taga-Tunisia, ken taga-Kamerun. Dagiti antropometriko nga ekuasion ti DDB ket saan a mausar iti kaaduan a nasalun-at a nataengan a suheto iti ruar ti natukod a populasion, ken nairekomenda nga usaren ti ad-adda a eksakto a pamay-an a kas ti PBI para kadagiti kaaduan a klinikal a kasasaad.

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Ad-adu pay a panagbasa ==

== Dagiti akinruar a silpo ==

{{Pisiolohia dagiti bekkel}}

[[Kategoria:Dagiti pluido ti bagi]]
[[Kategoria:Bagi ti tao]]</text>
      <sha1>b8eh3o711rkha8dn1wdk20wskwrzx8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gatas ti suso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81670</id>
    <revision>
      <id>406439</id>
      <parentid>405006</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45019" sha1="mpxsdqpudlxw3hw2foo9t60lfk4irtw" xml:space="preserve">{{maipanggep|gatas ti suso ti tao|gatas ti suso ti dadduma a mamalia|Gatas}}
Ti '''gatas ti suso''', wenno '''gatas ti ina''', ket [[gatas]] a patauden dagiti [[glandula a mamario]] kadagiti [[suso]] dagiti babbai. Ti gatas ti suso ket kangrunaan a pagtaraon kadagiti [[maladaga]], a pakairamanan dagiti taba, protina, karbohidrato, ken agduduma ti pakabuklan dagiti mineral ken bitamina. Naglaon met ti gatas ti ina kadagiti substansia a makatulong a mangsalaknib iti maladaga maibusor iti impeksion ken panagparparut, a kas iti [[mikrobioma ti gatas ti tao|simbiotiko a bakteria ken dadduma pay a mikroorganismo]] ken [[immunoglobulina A]], ken makatulong met iti nasalun-at a panagdur-as ti [[sistema ti immuno]] ti maladaga ken ti [[mikrobioma ti tian]]na.

== Panagusar ken dagiti metodo ti konsumo ==
Ti [[Gunglo ti Salun-at ti Lubong]] ken [[UNICEF]] isingasingda a ti gatas ti ina laeng ket maipasuso iti maladaga iti umuna nga innem a bulan ti biagna. Sumaruno iti daytoy a panawen ti panangiraman kadagiti nutrision a maitutop ken natalged a komplementario a natangken a taraon iti innem a bulan, a dayta ti panawen a ti kasapulan ti maladaga para iti sustansia ken enerhia ket mangrugin a manglablabes iti maipaay ti gatas ti ina. Mairekomenda ti agtultuloy a [[panagpasuso]] agingga iti edad a dua a tawen. Daytoy a panangiwanwan ket maigapu kadagiti mangprotektar a pagimbagan ti gatas ti suso, a pakairamanan ti basbassit nga impeksion a kas iti [[panagtakki]] — maysa a proteksion a saan a maited ti [[gatas ti pormula]].

Ti gatas ti suso ket kakaisuna a gubuayan ti taraon dagiti maladaga a naipasuso laeng iti ina, a mangipaay iti amin a kasapulan a sustansia kadagiti maladaga agingga iti innem a bulan. Kalpasan daytoy nga edad, agtultuloy ti gatas ti suso a paggapuan ti enerhia dagiti ubbing agingga iti dua ti tawenna, a mangipaay iti nasurok a kagudua ti kasapulan ti enerhia ti ubing agingga iti edad a maysa ken kakatlo ti kasapulan iti nagbaetan ti maysa ken dua a tawen.

Nupay kabaelan ti kaaduan a maladaga ti agpasuso iti las-ud ti maysa nga oras kalpasan ti pannakayanakda, iti sangalubongan, ti innem a pulo a porsiento kadagiti maladaga ket saan a masusuan iti daytoy nakapatpateg nga umuna nga oras. Ti panagpasuso, iti umuna nga oras ti maladaga, ket mangsalaknib kenkuana kadagiti impeksion ken mangkissay iti peggad ti ipapatay bayat ti neonatal a panawen.

Maysa pay, mabalin met a maparuar ti gatas ti suso babaen ti panangusar iti {{lang|en|[[breast pump]]}} ken maited babaen iti [[mamador]], tasa, kutsara, {{lang|en|supplementation drip system}}, wenno [[nasogastriko a tubo]]. Nangnangruna a makagunggona daytoy a pamay-an kadagiti [[maladaga a nasapa ti pannakayanak]]da, ken a mabalin nga agkurang ti abilidadda a mangsusop a naimbag. Ti panangusar kadagiti tasa, tapno mangpakan iti naala a gatas ti suso ken dadduma pay a suplemento, ket mangyeg iti nasaysayaat a resulta ti panagpasuso agpadpada iti kapaut ken kaadu, no idilig iti tradisional a panangpakan iti botelia ken tubo.

Para kadagiti inna a di makaipaay iti umdas a gatas ti suso, ti panangusar iti [[pasteurisasion|na-pasteurized]] a gatas ti suso, a naggapu iti tao a nangted, ket mabalin a pagpilian. No awan ti na-pasteurized a gatas a nagdonar, ti komersial a gatas ti pormula ket mairekomenda kas maikadua nga alternatibo. Nupay kasta, ti saan a na-pasteurized a gatas ti suso — no naggapu iti sabali a gubuayan malaksid iti ina ti maladaga, ken nangnangruna no di pormal a mausar — ket adda peggadna nga [[vertical transmission|agwaras]] dagiti bakteria, birus (a kas iti [[HIV]]), ken dadduma pay a mikroorganismo manipud iti nagdonar iti maladaga, isu a saan a natalged dayta.

== Dagiti pagimbagan ==
Mangyeg ti panagpasuso kadagiti pagimbagan iti salun-at ti ina ken ti ubing uray kalpasan ti kinaubing. Dagitoy a pagimbagan iramanda ti umiso a panagpataud ti pudot ken panagparang-ay ti adiposo a tisyu, 73% a bimmaba a peggad ti [[sudden infant death syndrome]], bimmaba nga [[saririt]], bimmaba a posibilidad ti pannakaakar ti [[otitis media|impeksion ti akin-tengnga a lapayag]], resistensia iti [[panateng]] ken [[trangkaso]], bassit a bimmaba a peggad ti [[leusemia ti ubing]], bimmaba a peggad ti [[diabetes]] ti ubing, bimmaba a peggad ti [[angkit]] ken [[eksema]], bimmaba a peggad ti [[sakit ti ngipen]], bimmaba a peggad ti [[kinalukmeg]] idi agangay, ken bimmaba a peggad ti panag[[sakit ti isip]], a pakairamanan dagiti ubbing a [[panagampon|naampon]]. Kanayonanna, ti panangted iti gatas ti suso iti maladaga ket pakairamanan ti nababa a kaadu ti insulina ken nangatngato a kaadu ti leptina no idilig iti panangted iti gatas ti maladaga babaen ti pormula ti [[napulbos a gatas]]. Ti adu kadagiti pagimbagan, a mainaig iti pananglaban iti impeksion ken iti sistema ti immuno, ket nainaig kadagiti [[oligosakarido ti gatas ti tao]].

Ti paangpasuso ket mangyeg met kadagiti pagimbagan iti salun-at ti ina. Tulonganna ti [[aanakan]] nga agsubli iti kadakkelna sakbay ti panagsikog ken mangkissay iti panagpadara kalpasan ti panagpasngay, babaen ti panagpataud iti [[oksitosina]] (kitaen ti seksion a {{slink||Panagpataud}} iti baba). Ti panagpasuso ket mabalin met a mangkissay iti peggad ti [[kanser ti suso]] intono agangay. Ti panagpasuso ket mabalin met a mangkissay iti peggad ti ina ken ti maladaga nga agsakit iti agpadpada a kita ti diabetes. Ti panagpasuso ti maladaga ket mabalin a mangsalaknib iti maladaga manipud iti espesipiko a panagparang-ay ti kita 2 a diabetes, ta impakita dagiti panagadal a dagiti bioaktibo nga ingrediente iti gatas ti suso ti tao ket mabalin a manglapped iti sobra a panagdagsen bayat ti kinaubing babaen ti panangitulongda iti rikna a naingel ken mapnek. Ti basbassit a peggad ti diabetes ti ubing ket mabalin a maipakat kadagiti maladaga a nayanak kadagiti diabetiko nga inna. Ti rason ket nupay ti panagpasuso iti ubing iti umuna nga innem a bulan ti biagna ket mangkissay iti posibilidad nga agdiabetes a kita 1 ti maladaga, ti di umiso a paangpasuso, iti maladaga a naipasango iti diabetes sakbay ti pannakayanak, ket nainaig iti dakdakkel a peggad nga agdiabetes ti ubing inton agangay. Adda dagiti argumento a mabalin a makatulong ti panagpasuso iti panangsalaknib maibusor iti panagparang-ay ti kita 1 a diabetes gapu ta ti alternatibo (a panangted iti gatas babaen iti botelia) ket mabalin a mangibutaktak kadagiti maladaga kadagiti di higieniko a kasasaad ti panangpakan.

Nupay dandani sapasap a maiparbeng ken maisingasing dayta, iti dadduma a pagilian bayat ti dekada ti 1950, limmabas ti panagpasuso iti panawen a saanen a gagangay ken ti panangusar iti pormula a para iti maladaga ket maibilang a nasaysayaat ngem iti gatas ti suso. Nupay kasta, sipud idin bigbigen ti amin nga awan ti komersial a pormula a makabalin a mangsukat a naimbag iti gatas ti suso. Malaksid iti umdas a kaadu dagiti [[karbohidrato]], [[protina]], ken [[taba]], ti gatas ti suso ket mangted kadagiti [[bitamina]], [[mineral]], [[ensima ti pannakalpa]], ken [[hormona]]. Naglaon met ti gatas ti suso kadagiti [[antibagi]] ken [[limposito]], manipud iti ina, a mabalin a makatulong iti maladaga a manglaban kadagiti impeksion. Naiduma ti immunitario a panagandar ti gatas ti ina, ta ti ina, babaen ti panangsagid ken panangaywanna iti maladaga, ket makilangen kadagiti patoheno a mangkolonia iti maladaga, ket, kas resulta, agaramid ti bagi ti ina kadagiti maitutop nga antibagi ken selula ti immuno.

Iti agarup uppat a bulan ti edadna, naibusen ti kaadu ti [[landok]] a masarakan iti uneg ti bagi ti maladaga, a masarakan kadagiti hepatiko a selula ti dalem. Irekomenda ti [[American Academy of Pediatrics]] nga iti daytoy a panawen a masapul a mayam-ammo ti suplemento ti landok. Awan ti kasta a rekomendasion ti dadduma nga gunglo ti salun-at, a kas iti [[National Health Service|NHS]] iti [[UK]]. Ti gatas ti suso ket basbassit ti landok ngem iti pormula, ngem ti landok ket ad-adda a [[Biodisponibilidad|magun-odan]] kas [[laktoperrina]], a nataltalged para kadagiti inna ken ubbing ngem iti [[sulpato ti landok(II)]].

Irekomenda ti AAP ken ti NHS ti suplemento ti [[bitamina D]] kadagiti maladaga a masususo. Mabalin a sintetisaren ti maladaga ti bitamina D babaen ti [[potosintesis|pannakaiparangna iti lawag ti init]]; nupay kasta, ti adu nga ubbing ket agkurang gapu ta agtalinaedda iti uneg ti balay wenno iti lugar nga awan ti umdas a lawag ti init. Gapu iti daytoy a rason, mainayon ti bitamina D iti pormula.

== Panagpataud ==
{{Kitaen pay|Bassit a suplay ti gatas}}
Iti sidong ti impluensia dagiti hormona a [[prolaktina]] ken [[oksitosina]], mangpataud dagiti babbai iti gatas kalpasan ti [[panagpasngay]] tapno pakanenda ti [[maladaga]]. Ti umuna a gatas a mapataud ket makunkuna a [[kalostro]], nga aduan iti [[immunoglobulina IgA]], a mangabbong iti [[gastrointestinal a trakto]]. Makatulong daytoy a mangsalaknib iti kappasngay agingga a nasayaat ti panagandar ti bukodna a [[sistema ti immuno]]. Mangpataud met iti naalumamay a [[laksatibo]] nga epekto, a mangikkat iti [[mekonio]] ken makatulong a manglapped iti panagurnong iti [[bilirrubina]] (a maysa a pakaigapuan ti [[kuliaw]]). Mabalin nga agpasuso dagiti lallaki; nasken ti panagpataud wenno panangited ti hormona a prolaktina tapno maparnuay ti panagpasuso (kitaen ti [[panagpasuso dagiti lallaki]]).

Manmano a mapasamak a saan nga umdas ti gatas dagiti inna nga agnanaed kadagiti rehion a kurang ti taraon, ta ipakita dagiti panagadal a dagiti inna nga agnanaed kadagiti rehion a kurang ti taraon ket agpatpataud pay laeng iti gatas nga umasping iti kalidad dagiti inna nga agnanaed kadagiti [[nabaknang a pagilian]]. Adu ti makagapu no apay a [[bassit a suplay ti gatas|saan nga umdas ti gatas ti ina]]. Dadduma kadagiti kadawyan a makagapu ket ti di umiso a panangtengngel (kayatna a sawen, saan a nasayaat a makisinninged ti maladaga iti mungay), saan a panagpasuso wenno panangpumpona iti umdas a suplay, sumagmamano a medisina (a pakairamanan dagiti [[hormonal a kontraseptibo]] a naglaon iti estroheno), sakit, ken deshidratasion. Ti manmano a rason ket [[sindrome ni Sheehan]], a maawagan met iti posparto a [[hipopituitarismo]], a nainaig iti kinakurang ti prolaktina ken a mabalin a kasapulan ti panagsukat ti hormona.

Ti kaadu ti gatas a mapataud ket agpannuray iti kaadu ti panagpasuso ken/wenno panangpumpona ti ina: no ad-adu ti panagpasuso ti ina iti maladagana wenno panangpumpona, ad-adu ti gatas a mapataud. Makagunggona ti agpasuso no kayat ti maladaga ti agpasuso imbes nga iti eskediul. Naammuan iti [[panangrepaso ni Cochrane]] nga ad-adu a gatas ti mairuar no agdengngeg iti makapalamiis a musika bayat ti panagpasuso, agraman ti panangpabara ken panangmasahe iti suso sakbay ken kabayatan ti panagpasuso. Ti dakdakkel a kaadu ti gatas a mairuar ket mabalin met a maigapu kadagiti kasasaad a nasapsapa a mangiruar ti ina iti gatas, uray no saan a makaisusuon ti maladaga.

Nangatngato ti konsentrasion ti [[sodio]] iti gatas a nairuar iti ima, no idilig iti panangusar kadagiti manual ken elektrikal a pumpa, ken nangatngato ti taba a linaonna no na-massage ti suso, a nainaig iti panagdengngeg iti makapagin-awa nga audio. Mabalin a napateg daytoy kadagiti maladaga a [[nababa a timbang iti panagpasngay|nababbaba ti timbangda no mayanakda]]. No agpumpa, makatulong ti maaddaan iti elektriko, nangato ti kalidadna a pumpa tapno maparegta ti amin a dukto ti gatas. Dagiti [[galaktagogo]] paaduenda ti suplay ti gatas, nupay adda peggad uray kadagiti namula a bariante. No saan a mabalin ti uminum iti gatas iti suso, nasken a padasen nga umuna dagiti di-parmaseutiko a pamay-an, a kas iti masansan a panangpumpa iti gatas ti ina, panangpabara wenno panangmasahe iti suso, kasta met ti panangrugi a mangpumpa iti gatas di nagbayag kalpasan mayanak ti ubing.

== Komposision ==
{{Adu pay|Dagiti antiinplamatorio nga ahente iti gatas ti suso|Immunidad ti gatas ti tao|Mikrobioma ti gatas ti tao}}
Naglaon ti gatas ti suso kadagiti taba, protina, karbohidrato (a pakairamanan ti [[laktosa]] ken dagiti [[oligosakarido ti gatas ti tao]]), ken agduduma ti komposision dagiti mineral ken bitamina. Agbaliw ti pakabuklan iti tunggal agmaymaysa a taraon kasta met iti las-ud ti panawen ti laktansia. Dagiti panagbalbaliw ket nangnangruna a makita kadagiti [[marsupial]].

[[File:Colostrum vs breastmilk.jpg|thumb|[[Kalostro]] no idilig iti gatas ti suso]]

Bayat ti umuna a sumagmamano nga aldaw kalpasan ti panagpasngay, agpataud ti ina iti [[kalostro]]. Daytoy ket naingpis a duyaw a likido, a kapadpada ti likido a no dadduma agtedted kadagiti suso bayat ti panagsikog. Nabaknang iti protina ken dagiti antibagi a mangted iti pasibo nga immunidad iti maladaga (saan pay a naan-anay a dimmakkel ti sistema ti immuno ti maladaga idi mayanak). Ti kolostrum tulonganna met ti [[sistema ti pannakalpa]] ti maladaga nga agtubo ken agandar a naimbag.

In-inut nga agbalinto a nataenganen a gatas ti kalostro. Iti umuna a 3 wenno 4 nga aldaw, agparangto a naingpis ken nadanum, ken nasam-it unay ti ramanna; kalpasanna, napuspuskol ken nasamsam-it ti gatas. Mangpukaw ti gatas ti tao iti waw ken bisin ti maladaga ken mangipaay kadagiti protina, asukar, mineral, ken antibagi a kasapulan ti maladaga.

Idi dekada 1980 ken 1990, dagiti propesional iti laktansia (De Cleats{{asino}}) ket mangilasin iti nagbaetan ti {{lang|en|foremilk}} ken {{lang|en|hindmilk}}. Ngem mangpataud daytoy a panangilasin iti pannakariribuk yantangay awan ti dua a kita ti gatas. Imbes ketdi, bayat nga agpaspasuso ti maladaga, in-inut nga umad-adu ti taba ti gatas, isu a tumattaba ken tumattaba ti gatas iti panaglabas ti tiempo.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Mohrbacher|first1=Nancy|title=Worries About Foremilk and Hindmilk|url=https://breastfeedingusa.org/content/article/worries-about-foremilk-and-hindmilk|website=Breastfeeding USA|access-date=1 March 2015|date=2011-07-10|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115204204/https://breastfeedingusa.org/content/article/worries-about-foremilk-and-hindmilk|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Ti kaadu ti [[immunoglobulina A]] (IgA) iti gatas ti suso ket agtalinaed a nangato manipud iti aldaw 10 agingga iti di kumurang a 7.5 a bulan kalpasan ti panagpasngay.

Ti gatas ti tao ket addaan iti 0.8–0.9% a protina, 4.5% a taba, 7.1% a dagiti karbohidrato, ken 0.2% a dapo (dagiti mineral). Kangrunaan a [[laktosa]] dagiti karbohidrato; nailasin ti sumagmamano a ''oligosakarido a naibatay iti laktosa'' (a maawagan met kadagiti [[oligosakarido ti gatas ti tao]]) kas babassit a komponente. Aglaon ti taba a praksion kadagiti [[trigliserido]] ti [[palmitiko nga asido|palmitiko]] ken [[oleiko nga asido]] (dagiti O–P–O a trigliserido), ken dagiti [[lipido]] nga addaan kadagiti singgalut a trans (kitaen: [[taba a trans]]). Dagiti lipido ket {{lang|en|[[vaccenic acid]]}}, ken irepresentar ti {{lang|en|[[conjugated linoleic acid]]}} (CLA) iti agingga iti 6% ti taba ti gatas ti tao.{{clarify}} &lt;!-- Saan unay a nalawag ti maudi a sentensia (iti orihinal nga Ingles) babaen ti gramatika. &quot;The lipids are vaccenic acid, and conjugated linoleic acid (CLA) accounting for up to 6% of the human milk fat.&quot; --&gt;

Dagiti kangrunaan a protina ket ti alpha-[[laktalbumina]], [[laktoperrina]] (apo-laktoperrina), IgA, [[lisosima]], ken [[seroalbumina]]. Iti asidiko nga aglawlaw a kas iti [[tian]], agukrad ti alpha-laktalbumina ken makitipon iti [[oleiko nga asido]] tapno maporma ti complekso a maawagan [[HAMLET]] a mangpapatay kadagiti selula ti [[tumor]].{{Masapul a dakamaten}} Maipagarup a makatulong daytoy iti panangsalaknib kadagiti maladaga a nagpasuso maibusor iti kanser.

Dagiti kompuesto, a di protina, a naglaon iti nitroheno, a mangbukel iti 25% ti nitroheno ti gatas, iramanna ti [[urea]], [[uriko nga asido]], [[kreatina]], [[kreatinina]], dagiti [[aminoasido]], ken dagiti [[nukleotido]]. Ti gatas ti suso ket addaan kadagiti [[sirkadiano]] a panagbaliwbaliw; ti dadduma kadagiti nukleotido ket masansan a mapataud iti rabii, ti dadduma iti aldaw.

Naipakita a ti gatas ti ina ket mangipaay kadagiti [[endokannabinoide]] (dagiti natural a [[neurotransmisor]] a paregtaen ti [[cannabis]]) [...]. Mabalin nga agtignayda a kas mangparayray iti ganagan, ngem mangkontrolda met iti ganagan tapno dagiti maladaga saanda a mangan iti nalabes. Nalabit dayta ti makagapu no apay a dagiti maladaga a napakan iti pormula ket ad-adu ti [[kaloria]] a konsumuenda ngem kadagiti maladaga a napakan iti suso.

Saan a [[Sterilisasion (mikrobiolohia)|steril]] ti gatas ti suso, no di ket addaan iti [[Mikrobioma ti gatas ti tao|bukodna a mikrobioma]], a naglaon iti agarup 600 a nagduduma a kita ti nadumaduma a [[bakteria]], a pakairamanan dagiti makagunggona a ''[[Bifidobacterium]] breve'', ''B. adolescentis'', ''B. longum'', ''B. bifidum'', ken ''B. dentium'', a makatulong iti panagkolonisar iti tian ti maladaga. Kas resultana, mabalin a mailasin dayta kas probiotiko a taraon, depende no kasano ti panangilawlawag ti maysa iti &quot;[[probiotiko]]&quot;. Naglaon met ti gatas ti suso iti nadumaduma a [[somatiko a selula|somatiko]] ken {{lang|en|[[stem cell]]}}, ket agduduma ti proporsion ti tunggal kita ti selula iti tunggal indibidual. Dagiti somatiko a selula ket kangrunaan a dagiti [[laktosito]] ken [[mioepitelial a selula]] a nagtaud kadagiti [[glandula a mamario]] ti ina. Naipakita a dagiti {{lang|en|stem cell}}, a masarakan iti gatas ti suso ti tao, kabaelanda ti agduduma kadagiti dadduma pay a selula (a nairaman iti panagaramid kadagiti [[tisyu (biolohia)|tisyu]] ti bagi), ken bassit a paset dagitoy ti maka bumallasiw manipud iti trakto ti bagis ti maladaga, agingga iti agpaspasuso a mapan iti dara, tapno makadanon kadagiti dadduma nga organo ken agbalinda a naan-anay nga agandar a selula. Gapu iti nagduduma a selula ken nadumaduma a pakausaranna, ibagbagada dagiti managsirarak a ti gatas ti suso ket rumbeng a maibilang a sibibiag a tisyu.

Ti gatas ti suso ket naglaon iti naisangsangayan a kita ti asukar, dagiti [[oligosakarido ti gatas ti tao]] ({{lang-en|human milk oligosaccharides}} wenno {{lang|en|HMOs}}), a saan a masarakan iti kadaanan a pormula a para kadagiti maladaga, nupay umad-adu a mainayonda dagiti mangar-aramid. Dagiti HMO ket saan a marunaw ti maladaga no di ket makatulong a mangbukel iti [[mikrobioma ti bagis]]. Agtignayda a kas dagiti [[pangallilaw a reseptor]] tapno manglapped iti pannakaikabit dagiti [[patoheno]] a pakaigapuan ti sakit, a mabalin a makatulong a manglapped kadagiti makaakar a sakit. Balbaliwanda met ti reaksion dagiti [[puraw a selula ti dara]], a mabalin a pagimbagan ti maladaga. Manipud idi 2015, ad-adu ngem sangagasut a nadumaduma a HMO ti nailasin; agduduma ti bilang ken pakabuklan iti kada babai, ken ti tunggal HMO ket mabalin nga addaan iti naiduma a panagandar.

Ti gatas ti ina nga addaan iti diabetes ket naiduma iti gatas ti ina nga awanan iti diabetes. Mabalin nga addaan dayta iti naingato a glukosa ken insulina ken bimmaba dagiti {{lang|en|[[polyunsaturated fatty acid]]}}. Naipakita met ti depende-ti-dosis nga epekto ti gatas dagiti diabetiko nga ina iti panagpaadu ti [[kirokiro ti panagsasao]] kadagiti maladaga, nupay iparparegta dagiti doktor a dagiti diabetiko nga inna agpasusoda uray no adda daytoy a posible a peggad.

Dagiti [[panagpasuso|agpaspasuso]] a babbai masapul a makisaritada iti doktorda maipapan kadagiti substansia a mabalin a di inggagara a mayakar iti maladaga babaen ti gatas ti suso, a kas iti [[alkohol]], dagiti birus ([[HIV]] wenno [[HTLV-1]]), wenno [[agas]]. Uray no kaaduan nga ubbing a naimpektaran iti HIV ti makaakar iti sakit babaen ti panagpasusoda, kaaduan nga ubbing a pinasuso dagiti HIV-positibo nga inna ti dida pulos makaakar iti sakit. Nupay ipamatmat daytoy a karkarna a pasamak a bassit laeng ti posibilidad a mayakar ti HIV (iti nagbaetan ti maysa nga HIV-positibo nga ina ken ti anakna babaen ti panagpasuso), impakita met dagiti panagadal a ti panangpakan kadagiti maladaga iti gatas dagiti HIV-positibo nga ina ket talaga a manglapped iti pannakaiyakar ti HIV iti nagbaetan ti ina ken ti anakna. Daytoy a manglapped nga epekto, maibusor iti maladaga a makaakar iti HIV, ket mabalin a maigapu kadagiti saan a nailasin a paktor nga adda iti gatas ti suso dagiti HIV-positibo nga inna laeng.

Kaaduan a babbai a di agpaspasuso ti agusar iti [[gatas ti pormula]], ngem ti gatas ti suso (nga idonar dagiti boluntario kadagiti [[bangko ti gatas ti tao]]) ket magun-odan babaen ti reseta iti dadduma a pagilian. Kanayonanna, impakita ti panagsirarak a dagiti babbai nga agpannuray iti gatas ti pormula ket mabalin a kissayan ti paggidiatan iti immunidad ken kognitibo nga abilidad a magunggonaan ti maladaga a masususo, no idilig iti magunggonaan ti maladaga a pinakan iti botelia. Maaramid daytoy babaen ti panangnayon, para kadagiti maladaga a mangmangan iti pormula, kadagiti [[membrano ti taba a globulo ti gatas]] ({{lang-en|milk fat globule membranes}} wenno {{lang|en|MFGM}}) ti baka, a nairanta a mangtulad kadagiti positibo nga epekto ti MFGM nga adda iti gatas ti suso ti tao.

== Panangidulin iti naparuar a gatas ti suso ==
Mabalin a maidulin ti naparuar a gatas ti suso. Mabalin a mangpataud ti lipasa iti nasabon wenno nabunglog a raman iti nalukneng a gatas, gapu iti pannakabingbingay ti taba ti gatas. Natalged pay laeng nga usaren, ket inumento dayta ti kaaduan nga ubbing. Ti panangsinit iti dayta ket manglapped iti nabunglog a raman, iti paggastuan dagiti antibagi. Masapul a maidulin dayta iti napuskol a selio. Dadduma a plastiko a supot ket nadisenio a maidulin iti las-ud ti 72 nga oras. Mabalin nga usaren ti dadduma iti agingga iti 12 a bulan no naiyelo. Iladawan daytoy a lamisaan ti naannad a panawen ti panagidulin.&lt;ref&gt;[http://www.bfmed.org/Resources/Download.aspx?filename=Protocol_8.pdf Protocol #8: Human milk storage information for home use for healthy full-term infants.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029024108/https://www.bfmed.org/Resources/Download.aspx?Filename=Protocol_8.pdf |date=2020-10-29 }} Academy of Breastfeeding Medicine Protocol. (iti Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://humanservices.hawaii.gov/wp-content/uploads/2019/09/BasicHealthSafetyGuide_ILOCANO_FINAL_LR.pdf Dagiti Kangrunaan nga Aramid iti Salun-at ken Kinatalged.] (iti Ilokano)}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Lugar a pagidulinan
! colspan=2|Temperatura
! Kangatuan a panawen ti panagidulin
|-
| Iti siled
| {{cvt|25|C|F|disp=table|abbr=on}}
| Innem agingga iti walo nga oras
|-
| Insulado a [[termal a supot]] nga addaan kadagiti pakete ti yelo
|
|
| Agingga iti 24 nga oras
|-
| Iti maysa a [[repriheradora]]
| {{cvt|4|C|F|disp=table|abbr=on}}
| Agingga iti lima nga aldaw
|-
| [[Konheladora]] a kompartmento iti uneg ti maysa [[repriheradora]]
| {{cvt|-15|C|F|disp=table|abbr=on}}
| Dua a lawas
|-
| Maysa a kombinado a [[repriheradora]] ken [[konheladora]] nga addaan iti nagsina a ruangan
| {{cvt|-18|C|F|disp=table|abbr=on}}
| Tallo agingga iti innem a bulan
|-
| Kahon a, wenno nakatakder a manual a {{lang|en|defrost}} a, {{lang|en|deep [[konheladora|freezer]]}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;({{lang-en|Chest or upright manual defrost deep freezer}})&lt;/small&gt;
| {{cvt|-20|C|F|disp=table|abbr=on}}
| Innem agingga iti sangapulo ket dua a bulan
|}

== Panangidilig iti dadduma a gatas ==
Ti amin a sebbangan ti [[Mammalia]] ket agpataud iti gatas, ngem agduduma ti pakabuklan ti gatas ti tunggal sebbangan, ken masansan a naiduma unay ti dadduma a kita ti gatas, no idilig iti gatas ti suso ti tao. Kas paglintegan, ti gatas dagiti mamalia a masansan nga agpasuso (a pakairamanan dagiti tattao a maladaga) ket saan unay a nabaknang, wenno naingpis, ngem ti gatas dagiti mamalia a saan unay a masansan nga agpasuso dagiti urbonda. Ti gatas ti tao ket ad-adda a naingpis ken nasamsam-it ngem iti gatas ti baka.

Para kadagiti maladaga, bassit unay ti gatas ti baka iti [[landok]], [[retinol]], [[bitamina E]], [[bitamina C]], [[bitamina D]], dagiti [[di saturado a taba]] wenno dagiti [[napateg a nataba nga asido]]. Ti intero a gatas ti baka ket naglaon met iti adu unay a [[protina]], [[sodio]], [[potasio]], [[posporo]] ken [[kloruro]], a mabalin a mangpakaro kadagiti di pay dimmakkel a [[bekkel]] ti maladaga. Kanayonanna, dagiti protina, taba, ken kalsio iti gatas ti baka ket narigrigat a masagepsep ken maabsorben ti maladaga ngem kadagiti adda iti gatas ti suso.

Ti pakabuklan ti gatas ti marsupial ken monotrema ket naglaon kadagiti napateg a sustansia, pagdadakkelan a banag ken immunolohikal a pagimbagan a mangsuporta iti panagrang-ay dagiti babassit nga urbon, kayatna a sawen, dagiti {{lang|en|joey}} ken {{lang|en|puggle}}. (Ti joey ket urbon ti [[kanggaru]]. Ti puggle, iti daytoy a kaso, ket ti urbon ti [[ekidna]]. Nupay kasta, iti Ingles, ti puggle ket mabalin met a tumukoy iti maysa a kita ti aso, maysa a {{lang|en|cross}} iti nagbaetan ti {{lang|en|[[pug]]}} ken {{lang|en|[[beagle]]}}.)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Comparing milks (per cup [1cup=246g] in SI units of measurement)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Breastfeeding: Human Milk Versus Animal Milk |url=http://www.nutritionmd.org/nutrition_tips/nutrition_tips_infant_nutrition/breastfeeding_milks.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122024542/http://www.nutritionmd.org/nutrition_tips/nutrition_tips_infant_nutrition/breastfeeding_milks.html |archive-date=22 November 2008 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Milk, human, mature, fluid Nutrition Facts &amp; Calories |url=http://nutritiondata.self.com/facts/dairy-and-egg-products/95/2 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129080542/https://nutritiondata.self.com/facts/dairy-and-egg-products/95/2 |archive-date=29 November 2021 |access-date=10 June 2018 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

!'''[[Nutriente]]'''
!'''Gatas ti tao'''
!'''Gatas ti [[baka]] (3.25% a taba)'''
!'''Gatas ti [[kalding]]'''
|-
|Dagiti [[kaloria]] (Kcal)
|172
|146
|168
|-
|[[Danum]] (g)
|215
|215
|212
|-
|[[Protina]] (g)
|2.5
|7.9
|8.7
|-
|[[Taba]] (g)
|10.8
|7.9
|10.1
|-
|[[Saturado a taba]] (g)
|4.9
|4.6
|6.5
|-
|{{lang|en|[[Monounsaturated fat]]}} (g)
|4.1
|2.0
|2.7
|-
|{{lang|en|[[Polyunsaturated fat]]}} (g)
|1.2
|0.5
|0.4
|-
|Dagiti [[Omega-3 a nataba nga asido]] (mg)
|128
|183
|97.6
|-
|Dagiti [[Omega-6 a nataba nga asido]] (mg)
|920
|293
|266
|-
|[[Kolesterol]] (mg)
|34.4
|24.4
|26.8
|-
|Dagiti [[karbohidrato]] (g)
|17.0
|11.0
|10.9
|-
|Dagiti [[asukar]] (g)
|17.0
|11.0
|10.9
|-
|[[Vitamina A]] (IU)
|522
|249
|483
|-
|[[Vitamina C]] (mg)
|12.3
|0
|3.2
|-
|[[Vitamina D]] (IU) *
|9.8
|97.6
|29.3
|-
|[[Vitamina E]] (mg)
|0.2
|0.1
|0.2
|-
|[[Vitamina K]] (mcg)
|0.7
|0.5
|0.7
|-
|[[Tiamina]] (mg)
|0.0
|0.1
|0.1
|-
|[[Riboplabina]] (mg)
|0.1
|0.4
|0.3
|-
|[[Niasina (nutriente)|Niasina]] (mg)
|0.4
|0.3
|0.7
|-
|[[Vitamina B6]] (mg)
|0.0
|0.1
|0.1
|-
|[[Polato ]] (mcg)
|12
|12
|2
|-
|[[Vitamina B12]] (mcg)
|0.1
|1.1
|0.2
|-
|[[Pantoteniko nga asido]] (mg)
|0.5
|0.9
|0.8
|-
|[[Kolina]] (mg)
|39.4
|34.9
|39.0
|-
|[[Kalsio]] (mg)
|79
|276
|327
|-
|[[Landok]] (mg)
|0.07
|0.07
|0.12
|-
|[[Magnesio]] (mg)
|7.4
|24.4
|34.2
|-
|[[Posporo]] (mg)
|34.4
|222
|271
|-
|[[Potasio]] (mg)
|125
|349
|498
|-
|[[Sodio]] (mg)
|42
|98
|122
|-
|[[Zinc]] (mg)
|0.4
|1.0
|0.7
|-
|[[Gambang]] (mg)
|0.1
|0.0
|0.1
|-
|[[Manganeso]] (mg)
|0.1
|0.0
|0.0
|-
|[[Selenio]] (mcg)
|4.4
|9.0
|3.4
|}
{{asterisk}} Nota: Ti gatas ket kadawyan a napabileg iti bitamina D idiay E.U. ken Kanada. Ti saan a napabileg a gatas ket aglaon laeng iti 2&amp;nbsp;IU iti tunggal 3.5 oz.

== Dagiti epekto ti agas ken dadduma pay a substansia iti linaon ti gatas ==
{{nangruna|Panagpasuso ken dagiti agas}}
{{kitaen pay|Pannakaipaay ti agas babaen ti gatas ti suso}}
Dandani amin nga agas, wenno droga, ket aglabas iti gatas ti suso iti bassit a kaadu babaen ti [[gradiente ti konsentrasion]]. Dagitoy a banag ket mangikeddeng no, ken no kasano kaadu, makastrekto ti agas iti gatas ti suso: ti kaadu ti agas a naisinggalut kadagiti [[protina ti plasma]] ti ina, ti kadakkel ti molekula ti agas, ti [[pH]] ken/wenno [[pKa]] ti agas, ken ti [[lipopilisidad]] ({{lang-en|lipophilicity}}) ti agas. Dadduma nga agas — a saan unay a kumapet iti protina, a bassit ti [[molekular a kadagsen]]na, ken a nalaka a marunaw iti lipido — ket ad-adda a makastrek iti gatas ti suso iti dakdakkel a kaadu. Adda dagiti agas nga awan ti epektoda iti maladaga ket mabalin nga usaren bayat ti panagpasuso, idinto ta dagiti dadduma nga agas ket mabalin a napeggad ken makadangran iti maladaga.

Dadduma a agas a maibilang a gagangay a natalged nga usaren ti agpaspasuso nga ina, babaen ti pammagbaga ti doktor wenno parmasista, iramanda dagiti simple nga [[analhesiko]] wenno mangkiskissay ti ut-ot a kas iti [[paracetamol]] (a pagaammo met kas acetaminophen), dagiti anti-hipertensibo a kas kadagiti {{lang|en|[[ACE-inhibitors]]}} nga [[enalapril]] ken [[captopril]], dagiti {{lang|en|anti-depressant}} kadagiti [[SSRI]] ken [[SNRI]] a klase, ken dagiti agas para iti {{lang|en|gastroesophageal reflux]] a kas iti [[omeprazole]] ken [[ranitidine]].

Iti kasumbangirna, adda dagiti agas a pagaammo a makasabidong iti maladaga isu a saan a rumbeng a mausar kadagiti agpaspasuso nga inna, kas kadagiti [[kemoterapiko nga ahente]] a sitotoksiko a kas iti [[cyclosporine]], dagiti {{lang|en|[[immunosuppressant]]}} a kas iti [[methotrexate]], [[amiodarone]], wenno [[litio]].

Kanayonanna, dagiti [[panangabuso iti substansia|droga ti panangabuso]], a kas iti [[kokaina]], dagiti [[ampetamina]], [[heroina]], ken [[marihuana]], ket mangpataud kadagiti dakes nga epekto iti maladaga bayat ti panagpasuso. Karaman kadagiti dakes nga epektona ket ti [[kissiw]], dagiti [[panagpigerger]], [[kinaawan-talna]], ken [[panagtakki]].

Tapno makissayan ti pannakaisarang ti maladaga kadagiti agas nga us-usaren ti ina, usaren ti topikal a terapia wenno liklikan ti panangusar iti agas bayat ti panagpasuso no posible.

Masapul a maliklikan dagiti na[[hormona]] a produkto, kasta met dagiti kombinado nga oral a [[kontraseptibo]], iti nasapa a paset ti posparto a panawen gapu ta mabalin a manglappedda iti laktansia.

Adda dagiti agas a mabalin a mangparayray iti panagpataud ti gatas ti suso. Mabalin a makatulong dagitoy a agas kadagiti babbai nga addaan iti [[hipotiroidismo]] a saan a makaaramid iti gatas. Nangusig ti maysa a panangrepaso ni Cochrane iti droga a domperidone (10 mg iti mamitlo a daras iti kada aldaw) nga addaan kadagiti resulta a mangipakita iti napateg a panagadu ti kaadu ti gatas a mapataud iti las-ud ti maysa agingga iti dua a lawas. Nupay kasta, iti sabali pay a panangrepaso, awan unay ti pammaneknek nga epektibo ti panangusar iti domperidone ken metoclopramide tapno mangpasayaat iti suplay ti gatas. Imbes ketdi, ad-adda nga epektibo dagiti di-parmakolohiko a pamay-an a kas iti panangsuporta ken masansan a panagpasuso.

Kamaudiananna, adda dagiti dadduma pay a substansia (malaksid kadagiti agas) a mabalin nga agparang iti gatas ti ina. Ti panaginum iti [[arak]] bayat ti [[panagsikog]] ket mangyeg iti dakkel a peggad ti nakaro a [[depekto ti panagpasngay]], ngem maibilang a natalged ti panaginum iti arak kalpasan ti pannakayanak ti maladaga. Ti adu a [[kapeina]], no inumen dagiti agpaspasuso nga inna, ket mabalin a pakaigapuan ti panagpungtot dagiti annakda wenno panagrigatda a maturog. Impakita ti maysa a meta-analisis a dagiti agpaspasuso nga inna nga agsigsigarilio ipalubosda a dagiti ubbingda ket maiparangan iti [[nikotina]], a mabalin a mangpataud kadagiti sakit iti agang-anges, agraman ti [[otitis media]], iti maladaga nga agpaspasuso.

== Merkado ==
{{nangruna|Bangko ti gatas ti tao}}
Adda komersial a [[pagtagilakuan]] para iti gatas ti suso ti tao, agpadpada iti porma ti serbisio ti {{lang|en|[[wet nurse]]}} ken kas iti produkto ti gatas.

Kas maysa a produkto, mailaklako ti gatas ti ina babaen kadagiti [[bangko ti gatas ti tao]], kasta met a direkta iti nagbaetan dagiti agdonar iti gatas ken dagiti aggatang babaen kadagiti website iti Internet. Kaaduanna nga adda dagiti pagalagadan a pamay-an dagiti bangko ti gatas ti tao para iti panangsukimat kadagiti agdonar ken panangidulin iti gatas, ken no dadduma mangitukonda pay iti [[pasteurisasion]], idinto ta mainaig kadagitoy nga addang, agduduma dagiti pamay-an dagiti agdonar iti gatas kadagiti website. Maysa a panagadal idi 2013 ti nagkuna a 74% kadagiti sample ti gatas ti suso, manipud kadagiti mangipapaay a nasarakan kadagiti website, ket nakolonisa iti [[gram-negatibo a bakteria]] wenno addaan iti nasurok a 10,000 a [[agporporma iti kolonia a yunit]]/mL ti [[organismo nga aerobiko|bakteria nga aerobiko]]. Ti panagtubo ti bakteria ket mapasamak bayat ti panagdaliasat. Sigun iti FDA, ti dakes a bakteria iti taraon ''iti temperatura ti kuarto'' ket mabalin nga agdoble iti kada 20 a minuto.

Maibilang a nasalsalun-at ti gatas ti tao ngem iti gatas ti baka ken gatas ti pormula, no maipapan iti panangpakan iti maladaga iti umuna nga innem a bulan ti biagna, ngem kadagiti nakaro a kasasaad laeng supsuportaran dagiti internasional nga gunglo ti salun-at ti panangpakan iti maladaga iti gatas ti suso ti nasalun-at a {{lang|en|[[wet nurse]]}} imbes a ti ina a nangipasngay kenkuana. Ti maysa a makagapu ket napno iti peggad ti di naurnos a paglakuan iti gatas ti ina. Dagita a peggad iramanda ti pannakaabuso dagiti droga ken pannakausar dagiti reseta nga agas iti naidonar a gatas ti suso. Ti pannakaiyakar dagitoy a substansia babaen ti gatas ti suso ket mabalin nga ad-adu ti pagdaksanna ngem ti pagimbaganna no maipapan iti salun-at ti maladaga a mangawat.

=== Panangallilaw ===
Idiay Estados Unidos, saan unay a regulado ti online a merkado para iti gatas ti suso, ken ti nangato a premio ket nangparegta iti [[panangallilaw iti taraon]]. Ti gatas ti suso ti tao ket mabalin a maipauneg iti dadduma pay a likido tapno manayonan ti agparang a bolyum, a pakairamanan ti [[gatas ti baka]], [[gatas ti soya]], ken [[danum]] pay, isu a madadael dagiti pagimbaganna iti salun-at.

Ti maysa nga artikulo ti [[CBS]] idi 2015 inadawna ti maysa nga editorial nga indauluan ni Dr. Ni Sarah Steele iti ''[[Journal of the Royal Society of Medicine]]'', a sadiay kunada a &quot;saan a mapagtalkan dagiti maibagbaga iti salun-at, ken adu ti peggad iti salun-at ti [[naata a gatas]] ti tao a magatang iti Internet&quot;{{efn|Iti Ingles: &quot;health claims do not stand up clinically and that raw human milk purchased online poses many health risks.&quot;}}. Ti CBS nasarakanna ti panagadal, manipud iti {{lang|en|Center for Biobehavioral Health}} iti [[Nationwide Children's Hospital]] idiay [[Columbus, Ohio]], a &quot;naammuanna a 11 iti 102 a sample ti gatas ti suso, a nagatang iti Internet, ti talaga a nailaok iti [[gatas ti baka]]&quot;{{efn|Iti Ingles: &quot;found that 11 out of 102 breast milk samples purchased online were actually blended with cow's milk.&quot;}}. Ilawlawag pay ti artikulo a ti gatas a magatang iti Internet ket mabalin a saan a nasayaat ti pannakadalusna wenno pannakataginayonna, isu a mabalin nga addaan dayta kadagiti sakit a mayakar iti taraon ken dagiti makaakar a sakit a kas iti [[hepatitis]] ken [[HIV]].

== Konsumo kadagiti nataengan ==
=== Dagiti restawran ken resipe ===
Ti bassit a bilang dagiti tattao, a pakairamanan dagiti restaurador a da Hans Lochen a taga-[[Suisa]] ken Daniel Angerer a taga-[[Austria]], nga agtartrabaho iti maysa a restawran idiay [[Siudad ti New York]], inusarda ti gatas ti suso ti tao, wenno di kumurang nga inrekomenda ti pannakausarna, kas kasukat ti gatas ti baka kadagiti [[paggatasan]] a produkto ken kadagiti [[resipe]] ti taraon. Ti [[The Licktators]]{{efn|Maysa a panagay-ayam iti sasao, kayatna a sawen, {{lang|en|lick}} (agdilpat) ken {{lang|en|lactate}} (aglaktansia).}}, maysa nga helador idiay Covent Garden ti Londres, rinugianna ti aglako iti helado a naawagan iti Baby Gaga{{efn|Maysa a panagay-ayam iti [[Lady Gaga]].}} idi Pebrero 2011. Ti tunggal panagserbi ket naggatad iti £14. Amin a gatas ket indonar ni Mrs. Hiley, a nakaawat iti £15 iti tunggal 10 nga onsa, ket a inawagan dayta a &quot;naindaklan a mangparmek iti resesion&quot;{{efn|Iti Ingles: &quot;great recession beater&quot;}}. Naibus ti helado iti umuna nga aldaw. Iti laksid ti panagballigi ti baro a raman, inikkat dagiti opisial ti Westminster Council ti produkto manipud iti menu tapno masiguradoda a dayta ket, kas kinunada, &quot;maitutop a kanen ti tao&quot;{{efn|Iti Ingles: &quot;fit for human consumption&quot;.}}. Ni Tammy Frissell-Deppe, maysa a mammagbaga iti pamilia a nalaing iti [[panangipateg a panangpadakkel]] ({{lang-en|attachment parenting}}), nangipablaak iti libro a napauluan ''A Breastfeeding Mother's Secret Recipes'' ({{lang-ilo|Dagiti Nalimed a Reseta ti Agpaspasuso nga Ina}}), a mangipaay iti atiddog a kompilasion dagiti detalyado a resipe ti taraon ken inumen a naglaon iti gatas ti suso ti tao. Ti gatas ti suso ti tao ket saan a mapataud wenno maiwarwaras iti industria wenno komersio, gapu ta ti panagusar ti gatas ti suso ti tao, a kas taraon dagiti nataengan, ket maibilang a karkarna iti kaaduan a kultura iti lubong, ken kaaduan ti saan a mangay-ayo iti kasta a aramid.

Idiay [[Costa Rica]], adda dagiti panangpadas a mangpataud iti [[keso]] ken [[custard]] manipud iti gatas ti tao, kas kasukat ti [[panangpusot]].

=== Dagiti {{lang|en|bodybuilder}} ===
Nupay awan ti sientipiko nga ebidensia a mangipakita a makagunggona ti gatas ti suso kadagiti nataengan, sigun iti sumagmamano a gubuayan ti damag idi 2015, ti gatas ti suso ket us-usaren dagiti {{lang|en|[[bodybuilder]]}} gapu iti nutrision a pategna. Iti Pebrero 2015 nga artikulo ti [[ABC News (Estados Unidos)|ABC News]], kinuna ti maysa a dati a kompetitibo a bodybuilder, &quot;Saan a gagangay, ngem am-ammok dagiti tattao a nangaramid iti daytoy. Pudno a masansan a maisarita dayta kadagiti forum ti bodybuilding iti Internet&quot;. Awaganna dagiti bodybuilder kas &quot;maysa a karkarna a kita dagiti indibidual&quot;, kinunana, &quot;Uray no daytoy a kita ti banag ket saan a naan-anay a sinuportaran ti panagsirarak, nalakada a maimpluensiaan iti sursuro maipapan iti gym ken situtulokda a mangpadas no adda aniaman a posible nga epekto&quot;. Idi naisurat daytoy nga artikulo ti ABC News, idiay U.S., ti presio ti gatas ti suso a magatang manipud kadagiti bangko ti gatas a mangpasteurize iti gatas, ken addaan kadagiti nangina a panagkontrol iti kalidad ken kinatalged, ket agarup $10 kada US a pluido nga onsa ($0.34/ml), ken ti presio iti alternatibo a merkado iti Internet, a direkta a magatang kadagiti inna, ket manipud $1–$4 kada US a pluido nga onsa ($0.03–$0.14/ml), no idilig iti gatas ti baka iti agarup $3.44 kada US a galon ($0.0269/US fl oz; $0.0009/ml).&lt;ref name=&quot;ABC News&quot;&gt;{{cite web | url=https://abcnews.go.com/Health/body-builders-pounding-breast-milk/story?id=29020910 | title=Why Bodybuilders Are Pounding Down Breast Milk | work=ABC News | date=17 February 2015 | access-date=4 December 2015 | last=Neporent | first=Liz | name-list-style=vanc | archive-date=8 December 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151208173744/http://abcnews.go.com/Health/body-builders-pounding-breast-milk/story?id=29020910 | url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.menshealth.com/fitness/a19530877/human-breast-milk-and-bodybuilding/ | title=Bodybuilders Are Drinking Human Breast Milk. Are They Insane, or Super Insane? | publisher=Men's Health | access-date=4 December 2015 | first=Michael | last=Easter | name-list-style=vanc | date=2015-02-19 | archive-date=2018-05-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511145942/https://www.menshealth.com/fitness/a19530877/human-breast-milk-and-bodybuilding/ | url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Erotiko a laktansia ===
{{nangruna|Erotiko a laktansia}}
Gapu iti seksual a panggep, dadduma a pagassawaan inkeddengda ti mangpataud iti [[laktansia]] iti ruar ti panagsikog babaen iti pamay-an a maawagan iti &quot;erotiko a laktansia&quot;.

== Kontaminasion ti gatas ti suso ==
Masansan a maus-usar ti gatas ti suso kas maysa a nalawlaw a [[bioindikador]] gapu iti abilidadna a mangurnong kadagiti dadduma a kimiko, a pakairamanan dagiti plagisida ti organoklorado. Natakuatan ti panagsirarak a ti dadduma nga organiko a kontaminante — a kas kadagiti [[PCB]], [[plagisida ti organoklorado]], [[PCDD]], [[PBDE]], ken [[DDT]] — ket mabalin a mangkontaminar iti gatas ti suso. Sigun iti panagsirarak a naaramid idi 2002, bimmaba ti kaadu dagiti plagisida ti organoklorado, PCB, ken [[dioksina]] iti gatas ti suso kadagiti pagilian a maiparit wenno nairanta dagitoy a kimiko, bayat nga umad-adu ti kaadu dagiti PBDE.

=== Kontaminasion ti plagisida iti gatas ti suso ===
Dagiti plagisida ken dadduma pay a makasabidong a substansia ket nalaka nga ag-[[bioakumulasion]]; kayatna a sawen, dagiti parsua nga adda iti nangatngato a [[kadena ti taraon]] idulindanto ad-adu kadakuada iti taba ti bagida. Nangnangruna a problema daytoy kadagiti [[Inuit]], a ti tradisional a taraonda ket kangrunaan a karne. Dagiti panagadal usigenda dagiti epekto dagiti {{lang|en|[[polychlorinated biphenyl]]}} ken dagiti [[agtalinaed nga organiko a kontaminante]] iti bagi; ti gatas ti suso dagiti Inuit ket nangato unay kadagiti makasabidong a kompuesto.

Nangpaay ti [[CDC]] iti sumagmamano a gubuayan kadagiti agpaspasuso nga inna a mabalin a sukimatenda para iti natalged a panangusar kadagiti agas, a pakairamanan ti [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501922/ LactMed], [https://mothertobaby.org/ Mother to Baby], ken [http://www.infantrisk.com/categories/breastfeeding The InfantRisk Center].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=CDC |date=2018 |title=Prescription Medication Use |url=https://www.cdc.gov/breastfeeding/breastfeeding-special-circumstances/vaccinations-medications-drugs/prescription-medication-use.html |access-date=2019-08-02 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us |archive-date=2019-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623114642/https://www.cdc.gov/breastfeeding/breastfeeding-special-circumstances/vaccinations-medications-drugs/prescription-medication-use.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Dagiti epekto kadagiti maladaga dagiti plagisida ti organoklorado ===
No ti maysa nga ina ket nailaok kadagiti plagisida ti organoklorado ({{lang-en|organochlorine pesticides}} wenno {{lang|en|OCP}}), mabalin a nailaok met ti maladaga kadagitoy nga {{lang|en|OCP}} babaen ti pananginumna iti gatas ti ina. Daytoy a resulta ket sinuportaran ti maysa a panagadal a naaramid idiay India, a nangipalgak a tunggal agpaspasuso ti ina, mapukaw dagiti {{lang|en|OCP}} manipud iti bagi ti ina a makiramraman iti panagpasuso kadagiti anakna. Naaramid ti longitudinal a panagadal tapno maammuan dagiti residuo ti plagisida kadagiti sampol ti gatas ti suso ti tao ken tapno maammuan ti peggad a pakaipasanguan dagiti maladaga kadagitoy a plagisida gapu iti pananginum iti gatas ti ina idiay Etiopia. Ti napattapatta nga inaldaw a pananginum ({{lang|en|estimated daily intake}} wenno {{lang|en|EDI}}) dagiti maladaga iti agdama a panagadal ket nangatngato ngem ti probisional a maipalubos nga inaldaw a pananginum ({{lang-en|provisional tolerable daily intake}} wenno {{lang|en|PTDI}}) bayat ti umuna a bulan ti panagpasuso a mangipakita nga adda peggad iti salun-at kadagiti maladaga nga umin-inum iti gatas ti suso iti nasapa a paset ti panagpasuso, kadagiti lugar a naadal. Maibatay kadagitoy a panagadal, ti pannakainaig dagiti babbai kadagitoy a {{lang|en|OCP}} bayat ti panagsikog ket mabalin a mangituggod iti nadumaduma a parikut iti salun-at ti sikog, a kas iti nababa a timbang iti pannakayanak, pannakabalbaliw ti hormona ti tiroide, ken pannakaitantan ti {{lang|en|neurodevelopment}} (panagrang-ay ti utek).

== Kitaen pay ==
* [[Alahas ti gatas ti suso]]
* [[Kuarto ti laktansia]]
* [[La Leche League International]]
* [[Laktibismo]]
* [[Mary Rose Tully]]
* [[Naserraan a dukto ti gatas]]
* [[Panangidulin ken panangiggem iti gatas ti suso]]
* [[Panagbangko ti gatas ti tao iti Amianan nga Amerika]]
* [[Panagpasuso iti publiko]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti nota ==
{{notelist}}

== Ad-adu pay a panagbasbasa ==
* {{Cite book |last=Van Esterik |first=Penny |title=Food and Culture: A Reader |url=https://archive.org/details/isbn_9781138930582 |publisher=[[Routledge]] |year=2019 |isbn=978-1-138-93057-5 |editor-last=Counihan |editor-first=Carole |edition=4th |location=New York &amp; Oxford |chapter=Breastfeeding as Foodwork |editor-last2=Van Esterik |editor-first2=Penny |editor-last3=Julier |editor-first3=Alice P |lang=en}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commons-nailinia|Category:Human milk}}

{{Panagpasuso}}
{{Dagiti maladaga ken ti panangaywan kadakuada}}
{{Gatas}}
{{Nursing}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Gatas ti suso| ]]
[[Kategoria:Gatas]]
[[Kategoria:Suso]]
[[Kategoria:Panagpasuso]]
[[Kategoria:Dagiti pluido ti bagi]]
[[Kategoria:Neonatolohia]]
[[Kategoria:Panagkomadrona]]
[[Kategoria:Gatas babaen ti ayup]]
[[Kategoria:Immunolohia]]
[[Kategoria:Panangaywan iti maladaga]]</text>
      <sha1>mpxsdqpudlxw3hw2foo9t60lfk4irtw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Susan Hinckley Bradley</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81754</id>
    <revision>
      <id>406475</id>
      <parentid>405667</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6204" sha1="t23j4urrsfr6mq9tqrh2ka55s4xlutv" xml:space="preserve">{{Short description|American painter (1851–1929)}}
{{Infobox artist
| name             = Susan Hinckley Bradley
| image            = Photo of Susan Hinckley Bradley.jpg
| imagesize        = 
| caption          = 
| birth_name       = Susan Greenough Hinckley
| birth_date       = {{birth date|1851|5|15|df=y}}
| birth_place      = [[Boston]], Massachusetts, E.U
| death_date       = {{death date and age|1929|6|11|1851|5|15|df=y}}
| death_place      = Boston, Massachusetts, E.U
| education        = Eskuelaan ti Museo ti Nasayaat nga Arte idiay Tufts&lt;br&gt; Akademia ti Nasayaat nga Arte ti Pennsylvania
| movement         = 
| patrons          = 
| awards           = 
| spouse           = {{marriage|Leverett Bradley|1879}}
| partner          = 
| known_for        = [[Painting]]
}}

Ni '''Susan Hinckley Bradley''' (15 Mayo 1851 – 11 Hunio 1929) ket maysa idi nga Amerikano a pintor a naamammuan para kadagiti watercolor a buya ti daga ken dagiti drowing ti retrato.

==Nasapa a tawen==
Idi 15 Mayo 1851, ni Susan Greenough Hinckley&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=L1THDwAAQBAJ&amp;pg=PA1204 |title=The History of the Descendants of Elder John Strong, of Northampton, Mass |first=Benjamin W. |last=Dwight |date=1871 |volume=II |page=1204 |publisher=Joel Munsell |location=Albany, New York |access-date=27 November 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=PAExAAAAMAAJ&amp;pg=PA355 |title=The Descendants (by the Female Branches) of Joseph Loomis |first=Elias |last=Loomis |date=1880 |volume=I |page=355 |publisher=Tuttle, Morehouse and Taylor |location=New Haven, Connecticut |access-date=27 November 2025}}&lt;/ref&gt; naipasngay idi [[Boston]], kada Samuel Lyman Hinckley (1810–1871) ken Anne Cutler ([[née]] Parker) Hinckley (1813–1898). Dagiti lolo ken lolana iti ama ket da Jonathan Huntington Lyman ken Sophia (née Hinckley) Lyman. Dagiti lolo ken lolana iti ina ket da [[Samuel D. Parker (abogado)|Samuel Dunn Parker]] ken Elizabeth (née Mason) Parker, ti anak a babai ni [[U.S. Senador]] [[Jonathan Mason (politiko ti Massachusetts)|Jonathan Mason]]. Ti manangna, ni Sally Outram Lyman, ket naasawaan idi iti mannurat ti agrikultura [[Richard L. Allen|Richard Lamb Allen]].&lt;ref name=dab&gt;{{Cite DAB |last=True |first=Alfred Charles |title=Allen, Richard Lamb|year=1927}}&lt;/ref&gt; Ti ub-ubing a kabsatna a lalaki ket pintor [[Robert Cutler Hinckley]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Petteys |first=Chris |title=Dictionary of Women Artists: An international dictionary of women artists born before 1900 |url=https://archive.org/details/dictionaryofwome0000unse |publisher=G.K. Hall &amp; Co. |location=Boston |year=1985 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofwome0000unse/page/90 90]}}&lt;/ref&gt;

Isu ket nangrugi ti panagadalna iti arte idiay Boston idiay [[Eskuela ti Museo ti Nasayaat nga Arte idiay Tufts|Eskuela ti Museo ti Nasayaat nga Arte]], agad-adal ken [[Frederic Crowninshield]], ken idiay [[Akademia ti Pennsylvania ti Nasayaat nga Arte]] idiay Philadelphia, kasta met ken [[Abbott Handerson Thayer|Abbott Thayer]], [[William Merritt Chase]], [[John Henry Twachtman]], ken [[Edward Darley Boit]] idiay [[Roma, Italia|Roma]].&lt;ref&gt;Opitz, Glenn B, Editor, Mantle Fielding's Dictionary of American Painters, Sculptors &amp; Engravers, Apollo Book, Poughkeepsie NY, 1986, p. 95&lt;/ref&gt;{{sfn|Petteys|1985|p=90}}

==Trabaho==
Dagiti ladawan na ket mabalin a masarakan idiay [[Unibersidad ti Harvard]], [[Museo ti Arte ti Harvard]], [[Museo ti Fogg]], idiay [[Cambridge, Massachusetts]], idiay [[Museo ti Arte ti Kolehio ti Smith]], [[Northampton, Massachusetts]], ken iti [[Museo ti Nasayaat nga Arte, Boston]], kasta met kadagiti bilang dagiti pribado a koleksion.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?session=1534H2C92314W.2187&amp;profile=ariall&amp;uri=link=3100006~!224696~!3100001~!3100002&amp;aspect=Browse&amp;menu=search&amp;ri=1&amp;source=~!siartinventories&amp;term=Bradley,+Susan+Hinckley,+1851-1929,+painter.&amp;index=AUTHOR|title=SIRIS - Smithsonian Institution Research Information System|website=siris-artinventories.si.edu}}&lt;/ref&gt;

Isu [[Listaan dagiti babbai nga artista a naipabuya idiay 1893 World's Columbian Exposition|naipabuya]] ti maysa a painting, ''Mount Monadnock'', iti ti 1893 [[World’s Columbian Exposition|Ti Lubong a Columbian nga Eksposision]]..&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arcadiasystems.org/academia/cassatt6a.html#bradley|title=United States Women Painters: 1893 Exposition--page 1|first=Dr. Kathleen L.|last=Nichols|website=arcadiasystems.org}}&lt;/ref&gt;

Isu ket nakiasawa ti maysa a ministro, ni Leverett Bradley, idi 1879 ken nagserbi a kas ti editor ti [[Amerikano a Sibil a Gubat|Sibil a Gubat]] a memoirna, ''Leverett Bradley: Dagiti Surat ti Maysa a Soldado-Lalaki, 1862-1865, Ti Trabaho ti Tao iti Ministerio'', pribado a naimaldit idiay Boston, 1905.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/leverettbradley01broogoog|quote=Susan Hinckley Bradley .|title=Leverett Bradley: A Soldier-boy's Letters, 1862-1865; a Man's Work in the Ministry|year=1905|first1=Leverett|last1=Bradley|first2=Susan Hinckley|last2=Bradley|publisher=Priv. print.|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt; Isu ket natay idiay Boston idi 11 Hunio 1929.&lt;ref name=&quot;AskArt&quot;&gt;{{cite web |title=Susan Hinckley Greenough Bradley |url=http://www.askart.com/artist_bio/Susan_Hinckley_Greenough_Bradley/104813/Susan_Hinckley_Greenough_Bradley.aspx |website=AskArt |accessdate=22 March 2019 }}{{Natay a silpo|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ifhPAAAAMAAJ&amp;q=%2211+June+1929%22 |chapter=Susan H. Bradley |title=An Encyclopedia of Women Artists of the American West |first1=Phil |last1=Kovinick |first2=Marian |last2=Yoshiki-Kovinick |date=1998 |page=27 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292790636 |access-date=27 November 2025}}&lt;/ref&gt;
[[File:Susan Hinckley Bradley-Oriental Still Life.jpg|thumb|250px|left|''Oriental a Biag a Natay'' ni Susan Hinckley Bradley]].

==Dagiti Reperensia==
{{reflist}}

==Dagiti silpo iti ruar==
* {{Commons category-inline|Susan Hinckley Bradley}}

{{panangkontrol iti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Bradley, Susan Hinckley}}</text>
      <sha1>t23j4urrsfr6mq9tqrh2ka55s4xlutv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Celia Nyamweru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81757</id>
    <revision>
      <id>406497</id>
      <parentid>405536</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260801)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>406497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9252" sha1="5m1smpxyt1si2yfoqi2hsvksh3g8897" xml:space="preserve">{{Short description|Heograpo at antropologong pisikal na Briton-Kenya}}
{{Infobox scientist
| honorific_prefix  = 
| name              = Celia Nyamweru
| honorific_suffix  = 
| native_name       = 
| native_name_lang  = 
| image             = &lt;!--(filename only, i.e. without &quot;File:&quot; prefix)--&gt;
| image_size        = 
| image_upright     = 
| landscape         = &lt;!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --&gt;
| alt               = 
| caption           = 
| birth_name        = &lt;!-- if different from &quot;name&quot; --&gt;
| birth_date        = 
| birth_place       = 
| death_date        = 
| death_place       = 
| death_cause       = &lt;!-- should only be included when the cause of death has significance for the subject's notability --&gt;
| resting_place     = 
| resting_place_coordinates = &lt;!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}--&gt;
| other_names       = 
| siglum            =
| pronounce         =
| citizenship       = &lt;!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --&gt;
| nationality       = &lt;!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --&gt;
| fields            = Heograpiya iti antropolohiya ti Daya nga Africa
| workplaces        = Unibersidad ti Kenyatta, Kenya&lt;br&gt;Unibersidad ti St Lawrence, NY.
| patrons           = 
| education         = 
| alma_mater        = [[Girton College, Cambridge]] (B.A., 1964; PhD., 1968)
| thesis_title      = Late Quaternary Lakes in the Nakuru-Elmenteita Basin, Kenya
| thesis_url        =  
| thesis_year       = 1967
| doctoral_advisor  = Dick Grove

| academic_advisors = 
| doctoral_students =

| awards            = 
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| spouse            = 
| partner           = &lt;!--(or | partners = )--&gt;
| children          = 
}}

Ni '''Celia Nyamweru''' (nee Washbourn) ket maysa a Britaniko-Kenya [[pisikal a heograpia|pisikal a heograpiko]] ken [[antropolohia|antropologo]], ammo para iti obrana iti klima, aglawlaw ken kultura ti Daya nga Aprika ken ti [[Great Rift Valley, Kenya|Rift Valley]]. Isu ket propesor emerita idiay [[Unibersidad ti St Lawrence]], E.U.A., ken adjunct a propesor idiay [[Unibersidad ti Pwani]], [[Kenya]]..&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/44507520.pdf|title=Reinventing Africa's National Heroes|last1=Carrier|first1=Neil|last2=Nyamweru|first2=Celia|journal=African Affairs|volume=115|year=2016|pages=599–620 |doi=10.1093/afraf/adw051 |jstor=44507520 }}&lt;/ref&gt;

==Nasapa a biag ken edukasion==
Ni Nyamweru ket naipasngay a ni Celia Washbourn idiay London, ken dimmakkel idiay Belgium, Sweden ken Finland sakbay a napan iti haiskul idiay London. Isu ket nakaturpos kadagiti A-level iti heograpia, pisika ken matematika idi 1960, ken idi 1961 ket napan idiay [[Girton College, Cambridge]] tapno agadal ti heograpia. 

Kas maysa nga undergraduate, isu ket naimpluensiaan babaen ti sursuro ti glasiologo [[Jean Grove]] ken heograpo [[Alfred Thomas Grove|Dick Grove]]. Kalpasan a nakompletona ti bachelor’s degree-na, nagtalinaed ni Nyamweru idiay Cambridge ket naturposna ti panagadalna iti PhD kadagiti danaw ti nasam-it a danum iti rift valley ti Kenya, iti sidong ti panangimaton ni Dick Grove. Isu ket nakaturpos ti PhD na idi 1968, ken immakar idiay Kenya. Sadiay, nangisuro kadagiti eskuelaan iti apagbiit ken, manipud Enero agingga iti Hunio 1971, maysa a Bisita a Katulongan a Propesor ti Heograpia idiay [[University of Georgia, Athens]], E.U.A. Kalpasanna nagsubli ni Nyamweru idiay Kenya ket nangala iti lectureship idiay [[Kenyatta University]], [[Nairobi]].&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.geog.cam.ac.uk/wp-content/uploads/landmark11.pdf|title=Alumni. Celia Nyamweru, Girton 1961-1968|work=Landmark|date=Autumn 2023|volume=11|pages=4–5}}&lt;/ref&gt; Isu ket nagbalin nga umili [[Kenya|Kenya]] idi 1972.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://gtrcmc.ku.ac.ke/on-14th-august-2024-gtrcmc-ea-hosted-a-special-guest-prof-celia-nyamweru/|title=On 14th August 2024, GTRCMC-EA hosted a special guest, Prof Celia Nyamweru|via=The Global Tourism Resilience and Crisis Management Centre, Kenya (GTRCMC – EA)}}&lt;/ref&gt;

==Panagsukisok ken karera==
Ti tesis ni Nyamweru ket naipangpangruna iti heolohiko a pakasaritaan dagiti danaw manipud iti ginget ti rift ti Kenya, ken nangruna iti relasion ti nagbaetan dagiti panagbalbaliw ti lebel ti danaw ken dagiti aplaya babaen ti naladaw a [[Kuaternario]] a kas maysa a pakakitaan kadagiti panagbalbaliw ti klima. Daytoy, ken dagiti simmaruno a trabaho, ket nangiturong kadagiti sumagmamano a publikasion ti pagiwarnak, a mairaman dagiti papeles [[Nature (journal)|''Nature'']] ken [[Science (journal)|''Science'']].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Washbourn|first=C.|title=Lake Levels and Quaternary Climates in the Eastern Rift Valley of Kenya.|journal=Nature|volume=216|pages=672–673|year=1967|issue=5116 |doi=10.1038/216672a0 |bibcode=1967Natur.216..672W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Late Quaternary Lakes in the Nakuru-Elmenteita Basin, Kenya|last=Washbourn-Kamau|first=C.K.|year=1971|journal=The Geographical Journal|volume=137|issue=4 |pages=522–535|doi=10.2307/1797148 |jstor=1797148 |bibcode=1971GeogJ.137..522W |url=https://www.jstor.org/stable/1797148|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Radiocarbon Dating of East African Lake Levels|first1=Karl W.|last1=Butzer|first2=Glynn L.|last2=Isaac|first3=Jonathan L.|last3=Richardson|first4=Celia|last4=Washbourn-Kamau|journal=Science |volume=175|year=1972|issue=4026 |pages=1069–1076|doi=10.1126/science.175.4026.1069 |jstor=1732788 |pmid=17797378 |bibcode=1972Sci...175.1069B |url=https://www.jstor.org/stable/1732788|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Naglektiur ni Nyamweru idiay Kenyatta University, Kenya, iti 19 a tawen sakbay nga immakar idiay Estados Unidos idi 1991.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.oup.com/2016/09/african-scholars-publishing-celia-nyamweru/|title=Africa-based scholars in academic publishing: Q&amp;A with Celia Nyamweru|work=OUPblog|date=September 9, 2016}}&lt;/ref&gt; Iti panagsukisokna, isu ket nasaknap a nagsurat iti antropolohia ken heograpia ti [[Daya nga Aprika]], ken nangisuro kadagiti topiko a mairaman dagiti babbai idiay Daya nga Aprika, dagiti isyu ti panagrang-ay, ken dagiti katutubo a panangmatmat iti aglawlaw.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.celianyamweru.com/My-story.html|title=Celia Nyamweru|website=www.celianyamweru.com}}&lt;/ref&gt;
Iti adu a tawen, isu ket nagkontribusion kadagiti report ti aktibidad ti [[Tanzania|Tanzania]] a bulkan [[Ol Doinyo Lengai]] iti [[Smithsonian Institution|Smithsonian institution's]] [[Global Volcanism Program]] ken kadagiti naipablaak nga artikulo.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://volcano.si.edu/showreport.cfm?doi=10.5479/si.GVP.BGVN200603-222120|title=Report on Ol Doinyo Lengai (Tanzania) — March 2006
|journal=Global Volcanism Bulletin
|doi=10.5479/si.GVP.BGVN200603-222120
|url-access=subscription
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nyamweru |first1=Celia |title=Activity of Ol Doinyo Lengai volcano, Tanzania, 1983–1987 |journal=Journal of African Earth Sciences (and the Middle East) |date=1 January 1988 |volume=7 |issue=4 |pages=603–610 |doi=10.1016/0899-5362(88)90110-8 |bibcode=1988JAfES...7..603N |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0899536288901108 |language=en |issn=0899-5362|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite journal |last1=Nyamweru |first1=C |title=Observations on changes in the active crater of Ol Doinyo Lengai from 1960 to 1988 |journal=Journal of African Earth Sciences (and the Middle East) |date=1 January 1990 |volume=11 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/0899-5362(90)90017-9 |bibcode=1990JAfES..11..385N |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0899536290900179 |language=en |issn=0899-5362|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Bayat ti karerana, ni Nyamweru ket nangbusbos ti sumagmamano a panawen idiay Cambridge a kas maysa a managsirarak idiay [[Wolfson College, Cambridge]], idi 2003-2004; ken idiay Oxford, kas maysa a bisita a fellow idiay [[St Hilda’s College, Oxford]].&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.st-hildas.ox.ac.uk/asset/st-hilda-s-chronicle-2022-23-online.pdf|title=St Hilda's Chronicle 2022-2023|page=33|year=2023}}&lt;/ref&gt;

==Dagiti Publikasion==
Kasta met ti panangipablaak kadagiti artikulo ti panagsirarak kadagiti pagiwarnak, Ni Nyameru ket nagsurat ken nag-edit kadagiti sumagmamano a libro ken monograpia iti pisikal a heograpia ken kultural nga antropolohia ti Daya nga Aprika. Isu ket nagsurat pay kadagiti libro a pagadalan para kadagiti estudiante ti heograpia iti pagadalan. 

===Napili a libro===
*{{cite book|title=Some traditions of the Akamba of Kenya|last=Nyamweru|first=Celia|year=2021|pages=258|publisher=Nairobi; Celia Nyamweru|isbn=9798753641663}}
*{{cite book|title=African sacred groves : ecological dynamics &amp; social change|last1=Sheridan|first1=Michael J.|last2=Nyamweru|first2=Celia|year=2008|publisher=Oxford : James Currey|pages=1–230|isbn=9781847014016}}
*{{cite book|title= Rifts and Volcanoes: A Study of the East African Rift System|url= https://archive.org/details/riftsvolcanoesst0000celi_n2v2|last=Nyamweru|first=Celia|publisher=Nelson Africa|year=1980|isbn=0175114471}}

==Dagiti Reperensia==
{{Reflist}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Nyamweru, Celia}}</text>
      <sha1>5m1smpxyt1si2yfoqi2hsvksh3g8897</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>