Wikipedia ilowiki https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Midia Espesial Tungtungan Agar-aramat Agar-aramat tungtungan Wikipedia Wikipedia tungtungan Papeles Papeles tungtungan MediaWiki MediaWiki tungtungan Plantilia Plantilia tungtungan Tulong Tulong tungtungan Kategoria Kategoria tungtungan TimedText TimedText talk Modulo Modulo tungtungan Event Event talk 0 320 406649 380753 2026-08-07T22:34:19Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406649 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |name = Kamatis |image = Tomatoes-on-the-bush.jpg |image_caption = Bunga ti kamatis |genus = Solanum |species = lycopersicum |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms = ''Lycopersicon lycopersicum'' <small>(L.) H. Karst.</small><br /> ''Lycopersicon esculentum ''<small>Mill.</small><ref name="NHM">{{cite web | quote = Molecular phylogenetic analyses have established that the formerly segregate genera ''Lycopersicon'', ''Cyphomandra'', ''Normania'', and ''Triguera'' are nested within ''Solanum'', and all species of these four genera have been transferred to ''Solanum'' | url = http://solanaceaesource.org/content/phylogeny-0 | publisher = | title = Phylogeny }}{{Natay a silpo|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} Ti '''kamatis''' ket ti makan, masansan a nalabbasit, a [[Berry (botanika)|berry]] ti [[nightshade]] ''Solanum lycopersicum'',<ref name="eol">{{cite web | url=http://eol.org/pages/392557/overview | title=Solanum lycopersicum- Tomato | publisher=Encyclopedia of Life | accessdate=Enero 1, 2014}}</ref><ref name="NHM" /> a kadawyan nga ammo a kas ti mula a kamatis. Nagtaud ti sebbangan iti akinlaud nga [[Abagatan nga Amerika]].<ref name="eol" /><ref name="eb">{{cite web|url=https://www.britannica.com/plant/tomato|title=Tomato|publisher=Encyclopaedia Britannica|date=Enero 4, 2018|accessdate=Enero 15, 2018}}</ref> T [[Nahuatl]] (pagsasao nga Azteca) a balikas iti ''tomatl'' ket isu ti nagtaudan ti Espaniol a balikas iti ''tomate'', nga isu met ti nakaalaan ti balikas nga Ingles iti ''tomato''.<ref name="eb" /><ref name="oed">{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/tomato|title=Tomato|publisher=Etymology Online Dictionary|date=2018|accessdate=Enero 15, 2018}}</ref>Daytoy ket naus-usar a kas [[Hortikultura|naimuyongan]] a makan a mabalin a nagtaud kadagiti [[indihenio a tattao]] ti [[Mehiko]].<ref name="eol" /><ref>{{cite web|url=http://www.tomato-cages.com/tomato-history.html |title=Tomato History | newspaper= |date= |accessdate=Hulio 27, 2017}}</ref> Nasarakan dagiti Espaniol ti kamatis manipud iti pannakaiyammoda iti [[Azteca]] idi las-ud ti [[Kolonisasion ti Espaniol iti Kaamerikaan]] ken inyegda met iti Europa. Manipud iti dayta, naipayammo ti kamatis kadagiti sabali a parte iti nakolonisado nga Europa a lubong idi las-ud ti maika-16 a siglo.<ref name="eol" /> Makmakan ti kamatis kadagiti nadumaduma a waya, makilaw wenno maluto, kadagiti adu a potahe, pagsawsawan, dagiti [[ensalada]], ken dagiti mainum. Bayat a dagiti kamatis ket dagiti [[bunga]] — [[botanika|botaniko]] a maidasig a kas dagiti [[Berry (botanika)|berry]] — kadawyanda a maus-usar a kas ramen a [[nateng]] wenno sabali a masida.<ref name=eb /> Adu a naimulmula dagiti nadumaduma a kita ti kamatis kadagiti [[kalalainganna a klima]] iti amin a paset iti lubong, ken dagiti [[inbernadero]] ket mangipalubos para iti panagpataud kadagiti kamatis iti amin a paset dagiti tiempo iti tawen. Kadawyan nga dumakkel ti mula a kamatis iti {{pagbaliwen|1|-|3|m|ft|0|sp=us}} iti katayag. Agkalatkatda nga addaan iti nakapsot nga ungkay nga agdalupakpak ken kadawyan a makasapul iti suporta.<ref name="eol" /> Dagiti indeterminado a mula kamatis ket dagiti [[perenial a mula|perenial]] iti patneng a habitatda, ngem maimuyonganda a kas dagiti [[tinawen a mula|tinawen]]. Ti determinado, wenno bassit a mula, dagiti mula ket tinawen nga agsardeng a dumakkel iti naikeddeng a katayag ken agpataud iti maminsan a dagus nga apit. Agdumaduma ti kadakel ti kamatis segun ti [[kultibar]], nga agraman iti sakup iti {{pagbaliwen|0.5|-|4|in|cm}} iti kaakaba.<ref name="eol" /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * David Gentilcore. ''Pomodoro! A History of the Tomato in Italy'' (Columbia University Press, 2010), scholarly history * {{cite journal|url=http://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(12)00408-3|title=The Chemical Interactions Underlying Tomato Flavor Preferences|doi=10.1016/j.cub.2012.04.016|journal=Current Biology|date=5 June 2012 |pages=1035–1039|volume=22|issue=11|pmid=22633806 | last1 = Tieman | first1 = D | last2 = Bliss | first2 = P | last3 = McIntyre | first3 = LM | last4 = Blandon-Ubeda | first4 = A | last5 = Bies | first5 = D | last6 = Odabasi | first6 = AZ | last7 = Rodríguez | first7 = GR | last8 = van der Knaap | first8 = E | last9 = Taylor | first9 = MG | last10 = Goulet | first10 = C | last11 = Mageroy | first11 = MH | last12 = Snyder | first12 = DJ | last13 = Colquhoun | first13 = T | last14 = Moskowitz | first14 = H | last15 = Clark | first15 = DG | last16 = Sims | first16 = C | last17 = Bartoshuk | first17 = L | last18 = Klee | first18 = HJ}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons|Solanum lycopersicum|Solanum lycopersicum}} {{Wikispecies-inline|Solanum lycopersicum}} {{Commons category-inline|Tomatoes}} {{Taxonbar|from=Q23501}} {{Kontrol ti autoridad}} {{biolohia-pungol}} [[Kategoria:Dagiti kamatis| ]] ob0a94odhkhuzzc5kos3kdr1l98acvn 0 15117 406647 406142 2026-08-07T15:54:32Z CommonsDelinker 133 Sinukatan ti Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png iti [[File:Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_(1x)_Bar.png]] (babaen ni [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] gapu ta: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Harmonization). 406647 wikitext text/x-wiki {{Infobox nagtakem | native_name = {{patubo a nagan|ru|Иосиф Сталин|italics=no}}<br />{{patubo a nagan|ka|იოსებ სტალინი|italics=no}} | nickname = Koba |birthname= | image = CroppedStalin1943.jpg | imagesize = | caption = Ni Stalin idi 1943 | office2 = [[Kangatuan a Ministro ti Kappon ti Sobiet|Mangidaulo]] iti [[Konseho dagiti Ministro (Kappon ti Sobiet)|Konsilo dagiti Ministro]] | 1blankname2 = [[Umuna a Deputado ti Kangatuan a Ministro iti Kappon ti Sobiet|Dagiti Immuna a&nbsp;Deputado]] | 1namedata2 = [[Nikolai Voznesensky]]<br />[[Vyacheslav Molotov]] | term_start2 = 6 Mayo 1941 | term_end2 = 5 Marso 1953 | predecessor2 = [[Vyacheslav Molotov]] | successor2 = [[Georgy Malenkov]] | office = [[Sekretario Heneral ti Partido Komunista ti Kappon ti Sobiet|Sekretario Heneral]] ti [[Partido Komunista ti Kappon ti Sobiet]] | term_start = 3 Abril 1922 | term_end = 16 Oktubre 1952 | predecessor = [[Vyacheslav Molotov]]<br /><small>(a kasti [[Sekretario Heneral ti Partido Komunista ti Kappon ti Sobiet|Akinrebbeng a Sekretario]])</small> | successor = [[Nikita Khrushchev]]<br /><small>(nabangon manen ti opisina)</small> | office3 = [[Ministro ti Salaknib (Kappon ti Sobiet)|Komisar dagiti Tattao para iti Salaknib ti Kappon ti Sobiet]] | premier3 = Isu | term_start3 = 19 Hulio 1941 | term_end3 = 25 Pebrero 1946 | predecessor3 = [[Semyon Timoshenko]] | successor3 = [[Nikolai Bulganin]]<br /><small>kalpasan ti panakabakante</small> | office4 = Kameng iti [[Sekretaria iti Tengnga a Komite iti Partido Komunista iti Kappon ti Sobiet|Sekretaria]] | term_start4 = 3 Abril 1922 | term_end4 = 5 Marso 1953 | office5 = Napno a kameng iti [[Politburo iti Tengnga a Komite iti Partido Komunista iti Kappon ti Sobiet|Presidio]] | term_start5 = 25 Marsoh 1919 | term_end5 = 5 Marso 1953 | office6 = Kameng iti [[Orgburo]] | term_start6 = 16 Enero 1919 | term_end6 = 5 Marso 1953 | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1878|12|18|df=y}} | birth_place = [[Gori, Georgia|Gori]], [[Tiflis Governorate]], [[Imperio ti Rusia]] | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = [[Kuntsevo Dacha]] nga asideg ti [[Moscow]], [[Ruso nga SFSR]], [[Kappon ti Sobiet]] | resting_place = [[Kremlin Wall Necropolis]], Moscow, [[Ruso a Pederasion]] | party = [[Partido Komunista iti Kappon ti Sobiet]] | nationality = [[Kappon ti Sobiet|Sobiet]] | spouse = [[Ekaterina Svanidze]] (1906–1907)<br />[[Nadezhda Alliluyeva]] (1919–1932) | children = [[Yakov Dzhugashvili]], [[Vasily Dzhugashvili]], [[Svetlana Alliluyeva]] | allegiance = {{wagayway|Soviet Union|1922}} | branch = [[Siiigam a Buyot iti Sobiet]] | serviceyears = 1943–1953 | rank = [[Mariskal iti Kappon ti Sobiet]] (1943–1945) <br /> [[Heneralisimo iti Kappon ti Sobiet]] (1945–1953) | commands = ''Amin'' (kangatuan nga agbilbilin) | battles = Sangalubongan a Gubat II | awards = {{Bannuar iti Kappon ti Sobiet}} [[Papeles:Hero of Socialist Labor medal.svg|23px]] [[Papeles:Badge of the Supreme Soviet of the Soviet Union.svg|70px]]<br />[[Papeles:OrderVictoryRibbon.svg|30px]] [[Papeles:OrderVictoryRibbon.svg|30px]]<br />[[Papeles:Order of Red Banner ribbon bar.png|25px]] [[Papeles:Order of Red Banner ribbon bar.png|25px]] [[Papeles:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|25px]] [[Papeles:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|25px]]<br />[[Papeles:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|25px]] [[Papeles:SU Order of Suvorov 1st class ribbon.svg|25px]] [[Papeles:Ribbon bar for the medal for the Defense of Moscow.png|25px]] [[Papeles:Order of Glory Ribbon Bar.svg|25px]]<br /> [[Papeles:OrdenSuheBator.png|25px]] [[Papeles:OrdenSuheBator.png|25px]] [[Papeles:SU Medal For the Victory over Japan ribbon.svg|25px]] [[Papeles:SU Medal For the Victory over Japan ribbon.svg|25px]]<br />[[Papeles:SU Medal In Commemoration of the 800th Anniversary of Moscow ribbon.svg|25px]] [[Papeles:SU Order of the Red Star ribbon.svg|25px]] [[Papeles:SU Order of the Red Star ribbon.svg|25px]] [[Papeles:SU Order of the Red Star ribbon.svg|25px]]<br />[[Papeles:Czechoslovak War Cross 1939-1945 (1x) Bar.png|25px]] [[Papeles:Czechoslovak War Cross 1939-1945 (1x) Bar.png|25px]] [[Papeles:CZE Rad Bileho Lva 5 tridy BAR.svg|25px]] [[Papeles:TCH Rad Bileho Lva 1 tridy (pre1990) BAR.svg|25px]] | signature = Stalin Signature.svg }} Ni '''Joseph Vissarionovich Stalin''' ({{lang-ru|Иосиф Виссарионович Сталин}}; naipasngay a kas ni '''Iosif Vissarionovich Dzhugashvili''', {{lang-ru|Иосиф Виссарионович Джугашвили}}; 18 Disiembre 1878&nbsp;– 5 Marso1953) ket isu idi ti [[Kangatuan a Ministro ti Kappon ti Sobiet]] manipud idi 6 Mayo 1941 aginggana idi 5 Marso 1953. Isu ket maysa kadagiti [[Bolshevik]] a rebolusionario a nagibangon ti [[Oktubre a Rebolusion]] idiay Rusia idi 1917 ken kalpasan daytoy ket nagtenggel ti puesto iti [[Tengnga a Komite iti Partido Komunista iti Kappon ti Sobiet|Tengnga a Komite]] ti [[Sekretario Heneral iti Partido a Komunista iti Kappon ti Sobiet#Listaan dagiti Sekretario Heneral|Sekretario Heneral iti Partido Komunista iti Kappon ti Sobiet]] manipud idi 1922 aginggana ti pimmusay idi 1953. Bayat a ti opisina iti Sekretario Heneral ket opisial idi a mabutbutusan ken saan a naipanunutan a ti kanagatuan a puesto ti estado ti Sobiet, ni Stalin ket nakapabael a nagusar iti daytoy ti panagitiponna kadagiti umad-adu a kabilegan a tinengtengngelna kalpasan ti ipupusay ni [[Vladimir Lenin]] idi 1924 ken nagininut a nagikkat kadagiti amin a kasupiatna a grupo iti uneg ti Partido Komunista. Daytoy ket mairaman ni [[Leon Trotsky]], ti maysa a sosialista a teorista ken ti kangrunaan a kritiko ni Stalin a dagiti kasapaan a daulo ti Sobiet, nga isu ket naipammagtalaw manipud iti Kappon ti Sobiet idi 1929. A ni Trotsky ket simbolo idi ti [[permanente a rebolusion]], ti konsepto ni Stalin iti [[sosialismo iti maysa a pagilan]] ti nagbalina kangrunaan a a pakipatengngaan ti isip kadagiti politiko ti Sobiet. Idi 1928, ni Stalin ket sinukatanna ti [[Baro nga Annuroten ti Ekonomia]] iti panawen ti 1920 iti maysa a naisentro unay nga [[agbilbilin nga ekonomia]] ken dagiti [[Dagiti Lima a Tawen a Plano para iti Nailian nga Ekonomia iti Kappon ti Sobiet|Lima aTawen a Plano]] nagirusat ti maysa a paset ti panawen iti napardas a pangindustrialisasion ken [[Kolektibisasion iti Kappon ti Sobiet|ekonomiko a kolektibisasion iti away]]. A kas nagbanagan, ti USSR ket napabalin manipud iti maysa nga agrario a kagimongan iti maysa a nalatak a bileg ti industria, daytoy ti batayan para iti irurumsuana a kas ti maikadua a kadakkelan nga ekonomia ti lubong kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.<ref>{{cite book | author=Wheatcroft, S. G. | author2= Davies, R. W. | author3= Cooper, J. M. | title = Industrialisasion ti Sobiet Naipanunotan manen: Dagiti Preliminario a Nagbanagan maipanggep ti Ekonomia a Panagrangrang-ay a nagbaetan ti 1926 ken 1941 | page = 264 | publisher=Panagrepaso ti Pakasaritaan ti Ekonomia | year = 1986 | url = http://books.google.com/?id=m-voAAAAIAAJ&dq | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> A kas nagbanagan ti napardas nga ekonomiko, sosial ken dagiti politikal a panagbalbaliw iti Stanilista a panawen, riniwriw kadagiti tattao ti naipatulod kadagidiay [[Gulag|kampo ti napilit a panagobra]],<ref name="Getty">Getty, Rittersporn, Zemskov. Dagiti biktima iti Sobiet a Sistema ti Panagdusa kadagiti Sakbay ti Gubgubat a Panawen: Ti Umuna a Panagarngian iti Pakaibatayan iti Arkibo nga Ebidensia. Ti Amerikano a Naipakasaritaan, Tomo. 98, Bilang. 4 (Okt., 1993), pp. 1017–1049.</ref> ken riniwriw pay ti [[Pannakaiyakar ti Populasion iti Kappon ti Sobiet|naideporta ken naipammagtalaw]] kadagiti adayo a luglugar iti Kappon ti Sobiet.<ref name="Getty" /> Ti rugi nga yaalsa ti paset ti agrikultura ket nagsinga ti panagpataud kadagiti makmakan iti nasapa a panawen ti 1930 ken nagpawrawad daytoy ti didigra a [[Bisin ti Sobiet iti 1932–1933]]. Idi 1937–38, ti maysa a kampania ti panagsuppiat kaditi naipabasol a kabusor iti Stalinista a turay ket nagpatingga iti [[Nalatak a Panagpurga]], ti maysa a paset ti panawen iti nawatiwat a panagigawid nga adu kadagitoy a ginasut a ribribo a tattao ket pinatay, a mairaman dagiti [[Kaso ti Trotskyist a Kontra-Sobiet a Militar nga Organisasion|pannakaibalud dagiti daulo ti Nalabbaga a Buyot]] iti pannakiramanda kadagiti gandat a panagikkat ti gobierno ti Sobiet.<ref>Abbott Gleason (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Kadua ti Pakasaritaan ti Rusia]''. Wiley-Blackwell. p.373. {{ISBN|1-4051-3560-3}}</ref> Idi Agosto 1939, kalpasan ti panakapaay ti panangibangon ti maysa nga Anglo-Pranko-Sobiet a Kumaduaan,<ref name="carley">Michael Jabara Carley. Gibus iti 'Ababa, Di-napudno a Dekada': Panakapaay iti Anglo–Pranko–Sobiet a Kumaduaan idi 1939. ''Dagiti Panagadal ti Europa-Asia'', Tomo. 45, Bilang. 2 (1993), pp. 303–341</ref> Ti USSR ni Stalin ket simrek iti maysa a [[Molotov-Ribbentrop a Tulag|di-mangriribok a tulag iti Nasi nga Alemania]] a daytoy ket nagbingbingay kadagiti bikodda a buklan ti impluensia idiay Akindaya nga Europa. Daytoy a tulag ket pimmalubos ti Kappon ti Sobiet a makaala manen kadagiti sigud a teritoriona iti [[Ruso nga Imperio]] idiay [[Sobiet a panagraut iti Polonia|Polonia]], [[Kalamiisan a Gubat|Pinlandia]], dagiti [[Bilin 02622ss/ov|Baltiko]], [[Bessarabia]] ken akin-amianan a [[Bukovina]] idi nasapa a paset ti panawen ti Maikadu a a Sangalubongan a Gubat. Kalpasan ti panaglabsing ti Alemania iti daytoy a tulag babaen ti [[Operasion Barbarossa|panagraut ti Kappon ti Sobiet]] idi 1941 ken ti panaglukat ti maysa a [[Dumaya a Sanguanan (Sangalubongan a Gubat II)|Dumaya a Sanguanan]], ti Kappon ti Sobiet ket timmipon kadagiti [[Dagiti Aliado (Sangalubongan a Gubat II)|Aliado]]. Nupay adu kadagiti nadangran ken natay a tattao ken dagiti napukaw a teritoriona it panagrugi a paset iti gubat, ti Kappon ti Sobiet ket nakapasardeng ti panagabanse ti Aksis kadagiti gubat iti [[Gubat iti Moscow|Moscow]] ken [[Gubat iti Stalingrad|Stalingrad]]. Dimteng a, ti Nalabbaga a Buyot ket nakapan iti Dumaya a Europa idi 1944–45 ken [[Gubat Berlin|natiliwna ti Berlin]] idi Mayo 1945. Gapu ta adda ti naisangsangayan a papelna iti panagballigi dagiti Aliado ti panagsupiat ti Alemania,<ref>{{Cite book|author=Weinberg, G.L.|title=Panagarmas ti Lubong: Ti Sangalubonganm a Pakasaritaan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat |isbn=0-521-55879-4|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Sino ti Nangabak ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat?]. BBC.</ref> ti USSR ket rimsua ken nabigbigan a kas maysa a nalatak a bileg kalpasan ti gubat.<ref>Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> Ni Stalin ket nagidaulo ti Sobiet a delegasion idiay [[Yalta a Konperensia|Yalta]] ken dagiti [[Potsdam a Konperensia]], nga isu ket nagiladawan ti mapa ti kalpasan ti gubat a Europa. Ti komunista a tinurayan dagiti [[kumanigid]] a gobierno a matalek iti Kappon ti Sobiet ket nagipatakder idiay [[Dumaya a Pagkaykaysaan]] dagiti [[satelite nga estado]] a ti USSR ket sumsumrek ti maysa a yaalsa para ti panagturay ti sangalubongan, a kakunkuna a ti [[Nalamiis a Gubat]], iti Estado sUnidos ken ti [[NATO]]. Idiay Asia, ni Stalin ket nagibangon ti nasayaat a panakibiang kenni [[Mao Zedong]] idiay [[Tsina]] ken [[Kim Il-sung]] idiay [[Amianan a Korea]], ken ti Stalin a panawen ti Kappon ti Sobiet kadagiti nadumaduma a pamay-an ket maysa a modelo para iti baro a naporma a Republika iti Tsina dagiti Tattao ken Republika iti Korea dagiti Demokratiko a Tattao. Isu ket nagturay aginggana iti ipupusayna idi 1953, ni Stalin ket nangidaulo ti USSR iti paset ti panawen iti kalpasan ti gubat a panagpabaro, a namarkaan daytoy babaen ti panagturay ti [[Stalinista nga arkitektura]]. Ti nagballigi a panagrang-ay ti [nuklear a programa ti Sobiet]] ket nagpakabael iti daytoy a pagilian nga agbalin a makiadua a [[Rusia ken dagiti armas ti nawatiwat a panagdadael|naarmasan ti nuklear a bileg]] iti lubong. Ti [[limbang a programa ti Sobiet]] ket nairugi a gapu kadagiti gandat a nuklear. Kadagiti kinaudi a tawenna, ni Stalin ket nangirugi pay kadagiti makunkun a a [[Dagiti Nalatak Gandat ti Patakder iti Komunismo]] ken ti [[Nalatak a Plano par aiti Panagbalbaliw iti Masna]]. Kalpasan ti ipupusayna, ni Stalin ken ti turayna ket naipato kadagiti nadumaduma nga okasion, ti kaimudingan kadagitoy ket ti [[Maika-20 a Kongreso iti Partido Komunista iti Kappon ti Sobiet]] idi 1956, a ti simmaruno kenni Stalin a ni [[Nikita Khrushchev]] ket [[Iti Personalidad ti Kulto ken dagiti Nagbanaganna|indarumna ti legadona]] ken nagidaulo kadagiti pamay-an ti [[de-Stalinisasion]] iti Kappon ti Sobiet. Dagiti moderno a kapanunotan kenni Stalin iti Ruso a Pederasion ket aglaaok, nga adda dagiti makapapunot kaniana a kas maysa a mangidadanes,<ref name="How Russia faced its dark past">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm Kasano a sinango ti Rusia dagiti dakes a napalabasna], BBC News (5 Marso 2003)</ref> ken dagiti dadduma pay ket makitada isuna a kas maysa a mannakabael a daulo.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true Ruso a kinaagtutubo: Ni Stalin ket nasayaat, nasken a pumanaw dagiti emigrante: poll], Reuters (25 Hulio 2007)</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:1878 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1953 nga ipupusay]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] 0gz6simbf5dy5v8kx6oa3cqoub769po 0 17912 406650 405135 2026-08-08T00:22:42Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406650 wikitext text/x-wiki {{titulo nga italiko}} [[Papeles:Baysonghori Shahnameh 1.jpg|250px|thumb|Ti nasayaat a nailuminado a dua nga umuna a panid ti Baysonghori ''Shahnameh'']] Ti '''''Shahnameh''''' wenno '''''Shahnama''''' ({{lang-fa|شاهنامه}} {{IPA-fa|ʃɒːhnɒːˈme|pron}}, "Ti Libro dagiti Ari") ket ti atiddog nga [[epiko a daniw]] a sinurat babaen ti [[Persiano a literatura|Persiano a mannaiw]] a ni [[Ferdowsi]] idi baetan ti c. 977 ken 1010 CE ken daytoy ti [[nailian nga epiko]] ti [[Kalatakan nga Iran]]. Daytoy ket buklen dagiti 60,000 a berso,<ref name='"TIO20100513"'>{{cite web|last=Lalani|first=Farah|title=A thousand years of Firdawsi’s Shahnama is celebrated|url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated|work=The Ismaili|accessdate=24 Mayo 2010|date=13 Mayo 2010|archive-date=2013-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated|url-status=dead}}</ref> ti ''Shahnameh'' ket isu ti kaatiddogan nga epiko a sinurat babaen ti maymaysa a mannaniw iti lubong. Daytoy ket kangrunaan a mangibaga ti [[Persiano a mitolohia|mitiko]] ken ti dadduma ti historikal a napalabas ti [[Persiano nga Imeprio]] manipud iti pannakapartuat ti lubong aginggana ti [[Islamiko a panagrukma ti Persia]] idi maika-7 a siglo. Ita nga aldaw ti [[Iran]], [[Apganistan]] ken ti kaaduan iti [[Kalatakan nga Iran|rehion]] a naimpluensiaan babaen ti [[Persiano a kultura]] (a kas it [[Georgia (pagilian)|Georgia]], [[Armenia]], [[Turkia]], ken [[Dagestan]]) ket mangselebrar iti daytoy a nailian nga epiko. Ti obra ket ket sentral iti kinapangruna iti [[Persiano a kultura]], ken naipammategan a literario a maestra obra, ken depenitibo iti etno-nasional a kultural nga identidad ti moderno nga aldaw nga Iran ken Apganistan.<ref>{{cite web|last=Ashraf|first=Ahmad|title=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period|work=[[Encyclopædia Iranica]]|accessdate=1 Abril 2010|date=30 Marso 2012}}</ref> Daytoy ket nangruna pay kadagiti kontemporaneo nga agraraem iti [[Soroastrianismo]], gapu ta daytoy ket tugotanna ti historikal a silsilpo a nagbaetan dagiti ununa ti relihion iti ipupusay ti [[Pannakatnag ti Sasanida nga Imperio|naudi a Sasanida a nagturay]] ti Persia idi las-ud ti panagrukma ti Muslim ken ti panagpatingga ti impluensia ti Soroastrianismo idiay Iran. [[Papeles:Baysonghori Shahnameh 3 Faramarz son of Rostam mourns the death of his father and of his uncle Zavareh.jpg|230px|thumb|Ni Faramarz, anak a lalaki ni Rostam, ket agladladingit iti ipupusay ti amana, ken ti ulitegna, a ni Zavareh.]] == Komposision == [[Papeles:The assassination of Chosroës Parvez.jpg|270px|thumb|left|Ti pannakaasasinado ni [[Khosrau II]] iti manuskrito ti [[Mughal nga Imperio|Mughal a Panawen]] idi 535]] Ni Ferdowsi ket nangrugrugi a nangsurat ti ''Shahnameh'' idi977 A.D ken nakompletona daytoy idi 8 Marso 1010.<ref>{{cite web|last=Khaleghi-Motlagh|first=Djalal|title=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life|url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i|work=[[Encyclopædia Iranica]]|accessdate=27 Mayo 2012|date=26 Enero 2012|quote=the poet refers... to the date of the ''Šāh-nāma''’s completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 Marso 1010}}</ref> Ti ''Shahnameh'' ket monumento ti daniw ken [[historiograpia]], gapu ta nangruna daytoy a daniw a panangibaga manen ni [[Ferdowsi]], dagiti kontemporaneona, ken dagiti sinarununa a kas naikeddeng a pannakalagip ti taga-ugma a pakasaritaan ti [[Iran]]. Adu kadagiti kastoy a pannakalagip ket addan kadagiti prosa,ti maysa a kas pagarigan ket ti ''Shahnameh'' ni [[Abu-Mansur Daqiqi]]. Ti bassit a paset ti obra ni Ferdowsi, kadagiti pasahe a naiwarwaras iti amin a paset ti ''Shahnameh'', ket intero daytoy a bukodna a pinarnuay. Ti ''Shahnameh'' ket maysa nga epiko a daniw kadagiti sumurok a 50,000 dagiti dua a linia ti metro, a naisurat idi nasapa a [[Moderno a Persiano]]. Daytoy ket kangrunaan a naibatay iti obra a prosa iti isu met laeng nga inumnong iti nasapa a biag ni Ferdowsi iti natibona a [[Tus, Iran|Tus]]. Daytoy a prosa ti ''Shahnameh'' ket kaaduan met a patarus iti obra a Pahlavi ([[tengnga a Persiano]]), nga ammo a kas ti ''X^wadāynāmag'' ("Libro dagiti Ari"), ti naudi nga umnong ti [[Sasanida nga Imperio|Sasanida]] iti pakasaritaan dagiti ari ti Persia manipud dagiti mitiko a panawen aginggana ti panagturay ni [[Khosrau II]] (590–628). Ti ''X^wadāynāmag'' ket naglaon iti historikal a pakaammo iti naud-udi a paset ti panawen ti Sasanida, ngem agparparang a saan a nangala iti ania man a historikal a tataudan para iti nasapsapa a paset ti panawen ti Sasanida (maika-3 aginggana ti maika-4 a sigsiglo).<ref>{{cite book|last=Zaehner|first=Robert Charles|title=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma|year=1955|publisher=Biblo and Tannen|isbn=0-8196-0280-9|page=10}}</ref> Ni Ferdowsi ket nanginayon ti meterial a nangituloy ti istoria aginggana pannakaabak dagiti Sasanida babaen dagiti Arabo iti tegnga ti maika-7 a siglo. Ti immuna a nangpadas iti panagaramid kadagiti berso iti kroniko ti Pahlavi ket ni Abu-Mansur Daqiqi, ti kontemporaneo ni Ferdowsi, ti mannaniw iti korte dagiti [[Samanida nga Imperio|Samanida]], a napatinggaan iti naranggas kalapsan ti pannakakomplto dagiti 1,000 a berso. Dagitoy a berso, a naipanggep iti irurumsua ti propeta [[Zoroastro]], ket nairaman kalpasanna babaen ni Ferdowsi, nga inakuna iti bukodna a daniw. Ti estilo ti ''Shahnameh'' ket mangipakpakita dagiti pakailasinan iti naisurat ken naisao a literatura . Adda met dagiti nagtunton a ni Ferdowsi ket nagusar pay ti Zoroastriano a ''nasks'', ken nagusar pay ti taudan manipud iti ''[[Chihrdad]]'' a napukaw itan. Dagiti adu pay a taudan ti [[Pahlavi a sinuratan|Pahlavi]] ket nausar iti panagsurat ti epiko, tikadayegan iti daytoyket ti [[Kārnāmag-ī Ardaxšīr-ī Pābagān]], a kasisigud a naisurat idi las-ud ti naladaw a panawen ti Sasanida ken nangited kadagiti panaglagip no kasano a nagturay ni [[Ardashir I]] ken gapu iti daytoy a historikal a kaasideg, daytoy ket naipagpagarup a umiso unay. Ti teksto ket naisurat iti naladaw a Tengnga a Persiano, ken isu daytoy ti dagus a nagtaudan ti [[Pagsasao a Persiano|Moderno a Persiano]]. Isu a ti adu a paset dagiti historikal a kroniko a naited iti ''Shahnameh'' ket naibatay iti daytoy nga epiko ken adda met ti pudno a nadumaduma nga insasao ken dagiti balikas a mabalin a maipada iti nagbaetan dagiti dua a nagtaudan segun kenni [[Zabihollah Safa]].<ref>{{cite book|last=Safa|first=Zabihollah|title=Hamase-sarâ’i dar Iran, Tehran 1945|year=2000}}</ref> Segun ti maysa a panaglagip kadagiti taudan, ti Persiano nga agnagan iti Dehqan iti korte ni Ari [[Khosrau I|Anushehrawan]] Dadgar ken nagsurat ti adu ti tomona a libro iti porma ti prosa, nga ammo kas ti ''Khoday Nameh''. Kalpasan ti pannakatnag ti [[Sasanida nga Imperio|Irani nga Imperio]], ti ''Khoday Nameh'' ket nagbalin a tagikua ni Ari [[Ya'qub-i Laith Saffari|Yaqub Lais]] ken kalapasanna ti ari ti [[Samani]] a ni [[Nuh I|Nuh]] ket binilinna ni mannaniw a ni Daqiqi a mangkompleto, ngem ni Daqiqi pinatay met idi ti aadipenna. Ni Ferdowsi ket nakaala iti libro manipud iti gayyemna. == Dagiti taudan ken dagiti nagibasaran == Ti mannaniw a ni Moniruddin Yusuf (1919–1987) ket nangipatrus ti napno a bersion ti 'Shahnameh' iti pagsasao a Bengali (1963–1981). Daytoy ket naipablaak babaen ti Nailian nga Organisasion ti Bangladesh 'Bangla nga Akademia', kadagiti 6 a tomo, idi Pebrero 1991. === Persiano a teksto === * A. E. Bertels (editor), ''Shax-nāme: Kriticheskij Tekst'', 9 a tomtomo (Moscow: Izdatel'stvo Nauka, 1960–71) (maipapan ti eskolar a Persiano a teksto) * Jalal Khāleghi Motlagh (editor), ''Ti Shahnameh'', kadagiti 12 a tomo a buklen dagiti walo a tomo ti teksto ken uppat a tomo dagiti panagipalpalawag a nota. (Bibliotheca Persica, 1988–2009) (maipapan iti eskolar a Persiano a teksto). Kitaen ti: [http://www.columbia.edu/cu/center-for-iranian-studies/programs-and-pubs/main/projects/shahnameh.html Sentro para kadagiti Irani a Panagadadal, Unibersidad ti Columbia]. === Dagiti pannakaampon === * [http://shop.theshahnameh.com/products/rostam-tales-of-the-shahnameh ''Rostam: Sarsarita manipud iti Shahnameh'' (Nangipablaak: Hyperwerks 2005), ''Ti Sarita ni Rostam ken Sohrab''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140806041102/http://shop.theshahnameh.com/products/rostam-tales-of-the-shahnameh |date=2014-08-06 }} {{ISBN|0-9770213-1-9}}, moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela. * [http://shop.theshahnameh.com/products/rostam-return-of-the-king ''Rostam: Panagsubli ti Ari'' (Nangipablaak: Hyperwerks 2007), ''Ti Sarita ni Kai-Kavous ken Soodabeh''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140806054323/http://shop.theshahnameh.com/products/rostam-return-of-the-king |date=2014-08-06 }} {{ISBN|0-9770213-2-7}}, moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela. * [http://shop.theshahnameh.com/products/rostam-battle-with-the-deevs ''Rostam: Pannakigubat Kadagiti Deev'' (Nangipablaak: Hyperwerks 2008), ''Ti Sarita ti Sairo a Puraw a Deev''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401213514/http://shop.theshahnameh.com/products/rostam-battle-with-the-deevs |date=2009-04-01 }} {{ISBN|978-0-9770213-3-8}}, moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela. * [http://shop.theshahnameh.com/products/search-for-the-king ''Rostam: Panagbiruk ti Ari'' (Nangipablaak: Hyperwerks 2010), ''Ti Sarita ti Kinaubing ni Rostam''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119133325/http://shop.theshahnameh.com/products/search-for-the-king |date=2011-01-19 }} {{ISBN|978-0-9770213-4-5}}, moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela. == Adu pay a mabasbasa == * Shirzad Aghaee, ''Imazh-ha-ye mehr va mah dar Shahnama-ye Ferdousi'' (Init ken Bulan iti Shahnama ni [[Ferdousi]], Spånga, Suesia, 1997. ({{ISBN|91-630-5369-1}}) * Shirzad Aghaee, ''Nam-e kasan va ja'i-ha dar Shahnama-ye Ferdousi'' (Dagiti Personalidad ken Luglugar iti Shahnama ni [[Ferdousi]], Nyköping, Suesia, 1993. ({{ISBN|91-630-1959-0}}) == Paammo == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{Wikisource-inline|Shah Nameh}} * [http://www.iranchamber.com/literature/shahnameh/characters_ferdowsi_shahname.php Iraj Bashiri, ''Dagiti karakter ti Shahnameh'' ni Ferdowsi]. * Encyclopædia Iranica iti [http://www.iranicaonline.org/articles/baysongori-sah-nama ''Baysonghori Shahnameh''] *[http://www.brooklynmuseum.org/opencollection/search/?q=Shahnama+of+Firdawsi&prev_q=book+of+kings&x=0&y=0 Pampanid manipud iti ''Ilustrado a Manuskrito ti Shahnama''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028173720/http://www.brooklynmuseum.org/opencollection/search/?q=Shahnama+of+Firdawsi&prev_q=book+of+kings&x=0&y=0 |date=2014-10-28 }} *[http://www.metmuseum.org/toah/hd/khan6/hd_khan6.htm Dagiti Polieto manipud iti Nalatak a Mongol a Shahnama] * [http://shahnama.caret.cam.ac.uk/new/jnama/page/ Ti Proyekto ''Shahnameh''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028142344/http://shahnama.caret.cam.ac.uk/new/jnama/page/ |date=2017-10-28 }} * [http://www.iranchamber.com/geography/articles/ancient_iran_geographical_position_shahnameh.php Heograpiko a Puesto ti Taga-ugma nga Iran iti Shah-Nameh] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-00269/1 Ti nasayaat a naipalawag ken gangani kompleto a kopia ti Shahnamah] ; Patarus iti Ingles: * Helen Zimmern, 1883, [http://www.iranchamber.com/literature/shahnameh/shahnameh.php ''Kagimongan ti Kamara ti Iran''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109215943/http://www.iranchamber.com/literature/shahnameh/shahnameh.php |date=2020-11-09 }}, [http://classics.mit.edu/Ferdowsi/kings.html ''MIT''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110106124347/http://classics.mit.edu/Ferdowsi/kings.html |date=2011-01-06 }} * Arthur ken Edmond Warner, 1905–1925, (kadagiti siam a tomo) iti Internet Archive: [http://www.archive.org/details/shahnama01firduoft 1], [http://www.archive.org/details/shahnama02firduoft 2], [http://www.archive.org/details/shahnama03firduoft 3], [http://www.archive.org/details/shahnama04firduoft 4], [http://www.archive.org/details/shahnama05firduoft 5], [http://www.archive.org/details/shahnama06firduoft 6], [http://www.archive.org/details/shahnama07firduoft 7], [http://www.archive.org/details/shahnama08firduoft 8], [http://www.archive.org/details/shahnama09firduoft 9] *[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/36222/rec/1 Ti libro ti ari kadagiti ari: ti Shah-nameh ti Shah Tahmasp] [[Kategoria:Shahnameh]] [[Kategoria:Dagiti epiko a daniw iti Persiano]] [[Kategoria:Persiano a literatura]] [[Kategoria:Persiano a mitolohia]] [[Kategoria:Persiano a liblibro]] [[Kategoria:Dagiti nailian a simbolo ti Iran]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] pfkuwbh48p8l45o6wlocywlrq4islso 0 20897 406648 400820 2026-08-07T21:37:25Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406648 wikitext text/x-wiki Ti '''Banko ti Lubong''' ket maysa a [[sangalubongan a patakder ti pinasia]] a mangited kadagiti [[pautang]]<ref>{{cite web |title=Maipanggep Kadami |publisher=Banko ti Lubong |date=14 Oktubre 2008 |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTABOUTUS/0,,pagePK:50004410~piPK:36602~theSitePK:29708,00.html |accessdate=9 Nobiembre 2008 |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://archive.today/20120527091756/web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTABOUTUS/0,,pagePK:50004410~piPK:36602~theSitePK:29708,00.html |url-status=dead }}</ref> kadagiti [[agrangrang-ay a pagilian]] para kadagiti [[inprastruktura|puonan a programa]]. Ti opisial a gandat ti Banko ti Lubong ket ti [[panagpedped ti kinapanglaw|panagpabassit ti kinpanglaw]]. Segun kadagiti Artikulo a Pagtunosan ti Banko ti Lubong (a kas napasayaat a naikeddeng idi 16 Pebrero1989), amin dagiti keddengna ket nasken a maibagnos babaen ti maysa a panangitalek a panangiyaddang ti [[ganganaet a puonan]], [[sangalubongan a panagtagilako]], ken mangpalaka ti panangipaay ti [[Puonan (ekonomika)|puonan]].<ref>{{cite web |title=Maipanggep Kadakami |publisher=Banko ti Lubong |date=29 Hunio 2011 |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTABOUTUS/0,,contentMDK:20049563~pagePK:43912~menuPK:58863~piPK:36602,00.html#I1 |accessdate=14 Agosto 2011 |archive-date=2018-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608222447/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTABOUTUS/0,,contentMDK:20049563~pagePK:43912~menuPK:58863~piPK:36602,00.html#I1 |url-status=dead }}</ref> Ti Banko ti Lubong ket maigiddiat manipud iti [[Grupo ti Banko ti Lubong]], gaputa ti Banko ti Lubong ket buklen dagiti dua a patakder: ti [[Sangalubongan a banko para iti Panagbangon manen ken Panagrang-ay]] (IBRD) ken ti [[Gunglo ti Sangalubongan a Panagrang-ay]] (IDA), a ti Grupo ti Banko ti Lubong ket mangiraman kadagitoy dua ken dagiti tallo pay:<ref name="WBFAQ">{{cite web |title=Maipanggep ti Banko ti Lubong(FAQs) |publisher=Banko ti Lubong|date =Abril 2011 |url=http://go.worldbank.org/1M3PFQQMD0 |accessdate=14 Agosto 2011}}</ref> [[Sangalubongan a Pagtitinnulongan ti Pinansia]] (IFC), [[Ahensia ti Multilateral Garansia ti Panagipaay ti Puonan]] (MIGA), ken ti [[Sangalubongan a Sentro para iti Panangikeddeng kadagiti Suppiat ti Panagipaay ti Puonan]] (ICSID). ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} ===Dagiti nota=== {{Reflist|group=note}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Commonscat-inline|World Bank|Banko ti Lubong}} * [http://www.worldbank.org/ Opisial a website] * [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTABOUTUS/EXTIBRD/0,,menuPK:3046081~pagePK:64168427~piPK:64168435~theSitePK:3046012,00.html Umuna a panid ti IBRD]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214032929/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTABOUTUS/EXTIBRD/0,,menuPK:3046081~pagePK:64168427~piPK:64168435~theSitePK:3046012,00.html |date=2015-02-14 }} * [http://www.worldbank.org/ida/ Umuna a panid ti IDA] {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Dagiti banko]] [[Kategoria:Banko ti Lubong]] 7rbffxcpmxarjjt1xx4fnxfsgfx70xo