Wikipedia ilowiki https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Midia Espesial Tungtungan Agar-aramat Agar-aramat tungtungan Wikipedia Wikipedia tungtungan Papeles Papeles tungtungan MediaWiki MediaWiki tungtungan Plantilia Plantilia tungtungan Tulong Tulong tungtungan Kategoria Kategoria tungtungan TimedText TimedText talk Modulo Modulo tungtungan Event Event talk 0 604 406914 405758 2026-08-24T00:09:22Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406914 wikitext text/x-wiki {{Coord|60|N|95|W|display=title}} {{Infobox pagilian | native_name = Kanada | common_name = Kanada | image_flag = Flag of Canada.svg | alt_flag = Nakatakder nga addan ti tallo a raya (nalabbaga, puraw, nalabbaga) nga addaan iti nalabbaga a bulong ti arse idiay tengnga | image_coat = Royal Coat of Arms of Canada.svg | alt_coat = Maysa a kalasag a nabingbingay ti uppat a rektanggulo a tinuonanna ti trianggulo. Ti umuna a rektanggulo ket naglaon kadagiti tallo a nabalitokan a leon iti nalabbaga a mapmapan manipud iti kanigid nga addaan iti nakangato a kanigid nga ima; ti maikadua, maysa nga agtaktakder a leon iti balitok, maysa a nabalitokan a harpo iti kolor asul; ti maikapat, tallo a nabalitokan a fleurs-de-lis iti kolor asul. Ti trianggulo ket naglaon ti tallo a nalabbaga a bulong ti arse iti kolor a puraw. Maysa a nabalitokan a kasko a naidisso ti rabaw iti kalasag, iti maysa a nabalangatan a leon nga agig-iggem ti nalabbaga a bulong ti maple. Iti kanawan ket maysa a leon nga agtaktakder nga agpataytayab ti Wagayway ti Kappon. Iti kanigid ket maysa a Unikorno nga gapataytayab ti fleurs-de-lis a wagayway. Maysa a nalabbaga a liston a naipalikmut iti kalasag nga agkunkuna ti "desiderantes meliorem patriam". Iti baba ket maysa nga asul a skroll a naisuratan ti "A mari usque ad mare" iti balangat ti bulbulong iti sabsabong. | national_motto = {{lang|la|[[A Mari Usque Ad Mare]]}}{{spaces|2}}<small>([[Pagsasao a Latin|Latin]])<br />({{lang-ilo|Manipud baybay agingga't bangir nga baybay}})</small> | national_anthem = "[[O Canada]]" | royal_anthem = "[[Apo Dios Isalakanmo ti Reina|God Save the King]]"<ref>{{cite web| url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/godsave-eng.cfm| author=Departamento iti Katawidan ti Kanada| title=Naarian a kanta 'Apo Isalakanmo Ti Reina'| publisher=Queen's Printer| accessdate=2011-05-23| archive-date=2010-05-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20100504164202/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/godsave-eng.cfm| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| last=Kallmann| first=Helmut| work=Ensiklopedia dagiti Musika iti Kanada| title=Dagiti nailian ken naarian a lanta| editor=Marsh, James Harley| publisher=Historica-Dominion| url=http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=U1ARTU0002533| accessdate=2011-05-23| archive-date=2011-10-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20111010193142/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=U1ARTU0002533| url-status=dead}}</ref><br /><small>({{lang-ilo|Apo Salaknibam ti Reina}})</small> | image_map = Canada (orthographic projection).svg | alt_map = Pannakaiparang iti Amianan nga Amerika a ti Kanada ket namarisan iti berde | map_width = 220px | capital = [[Ottawa]] | coordinates = {{Coord|45|24|N|75|40|W|type:city}} | largest_city = [[Toronto]] | official_languages = [[Kanadiano nga Ingles|Ingles]] ken [[Kanadiano a Pranses|Pranses]] | regional_languages = [[Pagsasao a Chipewyan|Chipewyan]], [[Pagsasao a Cree|Cree]], [[Pagsasao a Gwich’in|Gwich’in]], [[Inuinnaqtun]], [[Inuktitut]], [[Inuvialuktun]], [[Pagsasao a Slavey|Slavey (Amianan ken Abagatan)]] ken {{nowrap|[[Pagsasao a Dogrib|Tłįchǫ]]}}<ref>{{cite book|page=4|url=http://www.nwtlanguagescommissioner.ca/pdf/Official_Languages_act.pdf|title=Tignay dagiti Opisial a Pagsasao|work=Gobierno iti NWT|publisher=Pagmalditan ti Teritorio|year=2004|isbn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809180703/http://www.nwtlanguagescommissioner.ca/pdf/Official_Languages_act.pdf|archivedate=2011-08-09|access-date=2012-02-14|url-status=dead}}</ref> | demonym = [[Tattao a Kanadiano|Kanadiano]], Taga-Kanada | government_type = [[Pederalismo|Pederal]] [[Parlamentario a sistema|parlamentario a demokrasia]] ken [[batay-linteg a monarkia]]<ref name=hail>{{cite journal|last=Hail|first=M|author2=Lange, S|title=Pederalismo ken Representasion ti Teiria dagiti Nagipatakder nga Amama: Ti maysa a Panagadadal ti Pannakaipadpada iti Kapanunotan ti Batay-linteg iti Estados Unidos ken Kanada|url=https://archive.org/details/sim_publius_summer-2010_40_3/page/366|journal=Publius: ti Warnakan ti Pederalismo|date=Pebrero 25, 2010|volume=40|issue=3|pages=366–388|doi=10.1093/publius/pjq001}}</ref> | leader_title1 = [[Monarkia ti Kanada|Monarkia]] | leader_name1 = [[Charles III]] | leader_title2 = [[Gonernador Heneral ti Kanada|Gobernador Heneral]] | leader_name2 = [[Mary Simon]] | leader_title3 = [[Kangrunaan a Ministro ti Kanada|Kangrunaan a Ministro]] | leader_name3 = [[Mark Carney]] | leader_title4 = [[Pangulo ti Hustisia ti Kanada|Pangulo ti Hustisia]] | leader_name4 = [[Richard Wagner]] | legislature = [[Parlamento ti Kanada|Parlamento]] | upper_house = [[Senado ti Kanada|Senado]] | lower_house = [[Kamara ti Kanada dagiti Sapasap|Kamara dagiti Sapasap]] | sovereignty_type = [[Konpederasion ti Kanada|Pannakabangon]] | established_event1 = [[Britaniko a Tignay ti Amianan nga Amerika]] | established_date1 = Hulio 1, 1867 | established_event2 = [[Linteg ti Westminster 1931|Linteg iti Westminster]] | established_date2 = Disiembre 11, 1931 | established_event3 = [[Tignay ti Kanada 1982|Tignay ti Kanada]] | established_date3 = Abril 17, 1982 | area_km2 = 9,984,670 | area_sq_mi = 3,854,085 <!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = Maika-2 | percent_water = 8.92 (891,163&nbsp;km²/344,080&nbsp;mi²) | population_estimate = {{formatnum:{{CanPopCommas}} }}<ref>{{cite web |url = http://www.statcan.gc.ca/ig-gi/pop-ca-eng.htm |title = Pagorasan ti populasion iti Kanada |publisher = Estadistika ti Kanada |accessdate = {{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}} |archive-date = 2018-06-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180605075430/http://www.statcan.gc.ca/ig-gi/pop-ca-eng.htm |url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180605075430/http://www.statcan.gc.ca/ig-gi/pop-ca-eng.htm |date=2018-06-05 }}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = Maika-35 | population_census = 33,476,688<ref name=2011CensusData>{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/120208/dq120208a-eng.htm?WT.mc_id=twtB2000 |title=2011 Senso: Populsion ken bilang dagiti pagtaengan |date=2012-02-08 |publisher=Dagiti Estadistika ti Kanada|accessdate=Pebrero 8, 2012}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 3.41 | population_density_sq_mi = 8.3 <!--Saan nga ikkaten[[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = Maika-228 | GDP_PPP_year = 2011 | GDP_PPP = $1.391 trilion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=156&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr1.x=94&pr1.y=17|title=Kanada|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=2011-11-05}}</ref> | GDP_PPP_rank = Maika-14 | GDP_PPP_per_capita = $40,457<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-15 | GDP_nominal = $1.758 trilion<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_rank = Maika-11 | GDP_nominal_year = 2011 | GDP_nominal_per_capita = $51,147<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-10 | Gini_year = 2010 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 33.7 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title=GINI index |publisher=The World Bank |accessdate=Oktubre 23, 2014}}</ref> | Gini_rank = Maika-103<!--<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html|title=Country Comparison: Distribution Of Family Income – Gini Index|work=World Factbook |publisher=CIA |accessdate=Mayo 1, 2013}}</ref>--> | HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.902 <!--number only--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/table-1-human-development-index-and-its-components|title=Table 1: Human Development Index and its components|publisher=UNDP|accessdate=Oktubre 5, 2014}}</ref> | HDI_rank = Maika-8 | currency = [[Doliar ti Kanada]] ($) | currency_code = CAD | time_zone = | utc_offset = −3.5 aginggana ti −8 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = −2.5 aginggana ti −7 | date_format = aa-bb-tttt, bb-aa-tttt, ''ken'' tttt-bb-aa ([[Kadawyan a panawen|CE]]) | drives_on = Kanawan | cctld = [[.ca]] | calling_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay Kanada|+1]] | footnotes = }} Ti '''Kanada'''<ref>{{cite-Rubino|Kanada|page=248}}</ref> ket maysa a pagilian a mabirukan idiay [[Amianan nga Amerika]] a buklen dagiti [[Dagiti probinsia ken teritorio ti Kanada|sangapulo a probinsia ken dagiti tallo a teritorio]]. Daytoy ket mabirukan idiay akin-amianan a paset ti kontinente, daytoy ket maigay-at manipud idiy Atlantiko aginggana idiay Pasipiko ken agpa-amianan a mapan idiay Taaw Artiko. Ti Kanada ket [[Listaan dagiti ipagilian kaarrubayan a teritorio babaen ti dagup a kalawa|maikadua a kadakkelan a pagilian babaen ti dagup a kalawa]] iti lubong, ken ti [[Pagbeddengan ti Kanada – Estados Unidos|sapasap a pagbeddenganna]] iti [[Estados Unidos]] ket isu ti kaatiddogan a [[pagbeddengan a daga]] iti lubong. Ti daga a tattan ket ti Kanada ket tinataengan idin kadagiti napalabas a milenio babaen dagiti nadumaduma nga [[Aborihen a tattao idiay Kanada|Aborihen a tattao]]. Idi rugi ti naladaw a maika-15 a siglo, Dagidi [[Britaniko a kolonisasion ti Kaamerikaan|Britaniko]] ken [[Pranses a kolonisasion ti Kaamerikaan|Pranses a kolonial a ekspedision]] ket nagsuksukimat, ken kalpasanna ket tinaengan, ti Atlantiko nga a pantar ti rehion. Ti Pransia ket ganganina amin nga insubli dagiti [[Baro a Pransia|koloniana iti Amianan nga Amerika]] iti [[Nagkaykaysa a Pagarian]] idi 1763 kalpasan ti [[Pranses ken Indiano a Gubat]], nga isu daytoy idi ti teatro ti Amianan nga Amerikano iti [[Gubat ti Pito a Tawtawen]]. Idi 1867, iti panagkappon dagiti tallo a kolonia ti [[Britaniko nga Amianan ngaAmerika]] babaen ti [[Konpederasion ti Kanada|Konpederasion]], ti Kanada ket naporma a kas maysa a [[Kanadiano a pederalisno|pederal a dominio]] dagiti uppat a probinsia. Daytoy ket nangrugian ti [[Maipapan ti teritorio nga ebolusion ti Kanada|panagpadakkel kadagiti probinsia ken dagiti teritorio]] ken ti maysa a proseso iti panagpaadu ti autonomia, a dimtengan iti [[1982 a Tignay ti Kanada]]. Ti Kanada ket maysa a [[pederasion|pederal nga estado]] a tinurturayan a kas maysa a [[parlamentario a demokrasia]] ken maysa a [[batay-linteg a monarkia]], a ni Reina [[Isabel II]] a kas ti daulo ti estado. Ti pagilian ket [[Opisial a bilingualismo idiay Kanada|opisial nga agsasao ti dua]] ken [[Multikulturalismo idiay Kanada|multikultural]] iti pederal nga agpang, nga addaan iti populasion iti agarup a 35 a riwriw manipud idi 2013. Ti narang-ay nga ekonomia ti Kanada ket [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|maysa kadagiti kadakkelan iti lubong]], a nangruna nga agkamkammatalek kadagiti adu a masna a rekurso ken ti nasayaat a naparang-ay a network dagiti pagtagilakuan, a naipangpangruna iti Estados Unidos, nga adda ti nabayagen nga [[Dagiti relasion ti Kanada–Estados Unidos|atiddog ken narikut a relasion]]. Ti Kanada ket maysa narang-ay a pagilian, nga adda iti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal) tunggal maysa a tao|maikasiam a kangatuan]] ti matgedan iti lubong iti tunggal maysa a tao, ken ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan|maika-11 a kangatuan]] a pannakairanggo iti panagrang-ay ti nagtagitaon. Ti Kanada ket [[Dagiti sangalubongan a pannakairanggo ti Kanada|mairanggo pay kadagiti kangatuan]] kadagiti sangalubongan a panagrukod iti edukasion, panagsarsarang ti gobierno, dagiti sibil a kawayaan, kasayaat ti biag, ken kinawaya ti ekonomia. Ti Kanada ket maysa a mabigbig a [[tengnga a bileg]] ken maysa a kameng kadagiti sangalubongan a patakder, a mairaman ti [[G7]], [[G8]], [[Dagiti nangruna nga ekonomia ti G-20|G20]], [[NATO]], [[NAFTA]], [[Gunglo para iti Ekonomiko a Pagtitinnulongan ken Panagrang-ay|OECD]], [[Gunglo ti Sangalubongan a Panagtagilako|WTO]], [[Mankomunidad ti Pagpagilian]], [[Organisation internationale de la Francophonie|Francophonie]], [[Gunglo dagiti Amerikano nga Estado|OAS]], [[Ekonomiko a Pagtitinnulongan ti Asia-Pasipiko|APEC]], ken ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]].<ref name="Petersen">Petersen K (2003) [http://www.dissidentvoice.org/Articles4/Petersen_Canada-Iraq.htm Ti Panagsukisok tapno Maipapudno ti Kanada a kas maysa a Tengnga a Bileg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713135442/http://www.dissidentvoice.org/Articles4/Petersen_Canada-Iraq.htm |date=2020-07-13 }}, ''Disidente a Boses''</ref> == Dagiti probinsia ken teritorio == {{Imahen a mapa ti Kanada}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{refbegin}} ; Pakasaritaan * {{Cite book |title = Banbaniaga: Ti Pakasaritaan ti Kanada |first1 =RD | last1 = Francis |first2 = Richard |last2 =Jones |first3 = Donald B |last3 =Smith |publisher = Nelson Education |year = 2009 |isbn = 978-0-17-644244-6 |url=http://books.google.com/books?id=GbbZRIOKclsC&pg=PP1 }} * {{cite book |last = Taylor |first = Martin Brook|author2= Owram, Doug|year = 1994|title =Canadian History|volume=[http://books.google.com/books?id=FamJrJEvymIC&pg=PP1 1] & [http://books.google.com/books?id=HKmAjZJCJFoC&pg=PP1 2]|publisher= Pagmalditan ti Unibersidad ti Toronto}} {{ISBN|978-0-8020-5016-8}}, {{ISBN|978-0-8020-2801-3}} ; Heograpia ken klima * {{Cite book |title = Canadian Oxford World Atlas |editor = Stanford, Quentin H |edition = 6th |publisher = Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan (Kanada) |isbn = 978-0-19-542928-2 |year = 2008 }} ; Gobierno ken linteg * {{cite book |last = Malcolmson |first = Patrick|edition=maika-4|author2= Myers, Richard|year =2009 |title =Ti Kanadiano a turay: Ti Panangiyammo ti Parlamentario a Gobierno idiay Kanada |url =http://books.google.com/books?id=-jpXFH_ZhY8C&pg=PP1 |publisher=Unibersidad ti Toronto a Pagmalditan |isbn= 978-1-4426-0047-8}} * {{cite book |last = Morton|first =Frederick Lee |year =2002 |title =Linteg, politika, ken ti hustisia a proseso idiay Kanada |url =http://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PP1 |publisher= Frederick Lee|isbn= 978-1-55238-046-8}} ; Militar * {{cite book |last = Granatstein |first =JL|title=Ti Buyot ti Kanada: Pannakigubat ken Panagaywan ti Kappia|url=http://books.google.com/books?id=z7E-j1UWuOMC&pg=PP1|year= 2011|edition=2nd|publisher=Unibersidad ti Toronto a Pagmalditan|isbn=978-1-4426-1178-8}} ; Ekonomia * {{cite book |publisher=OECD Economic Surveys|year =2012 |title =Hunio 2012 a pakabuklan|url =http://www.oecd.org/eco/50543310.pdf|format=PDF}} ([http://www.oecd.org/eco/surveys/listofeconomicsurveysofcanada.htm Listaan dagiti Ekonomiko a Panagsukisok]) *{{cite book|author=Konsilo dagiti Kanadiano nga Akademia|title=Ti Kasasaad ti Siensia ken Teknolohia idiay Kanada, 2012|url=http://books.google.com/books?id=p_LBUhAQHTEC&pg=PP1|year=2012|publisher=Konsilo dagiti Kanadiano nga Akademia|isbn=978-1-926558-47-9}} ; Demograpia ken dagiti estadistika * {{Cite book |last = Dagiti Estadistika ti Kanada |title = Tawen a Libro ti Kanada (CYB) tinawen 1867–1967 |publisher = Dagiti Pederal a Pablaak (Reina ti Kanada) |year= 2008 |url=http://www65.statcan.gc.ca/acyb_r000-eng.htm }} * {{Cite book |last = Dagiti Estadistika ti Kanada |title = Tawen a Libro ti Kanada |publisher = Dagiti Pederal a Pablaak (Reina ti Kanada) |date= Nobiembre 2011 |id =Katologo Blng. 11-402-XWE (ISSN 0068-8142) |url=http://www.statcan.gc.ca/pub/11-402-x/11-402-x2011000-eng.htm }} ; Kultura *{{cite book|author=[[Andrew Cohen (agiwarwarnak)|Andrew Cohen]]|title=Ti Di pay Nalpas a Kanadiano: Ti Tattao a datayo|url=http://books.google.com/books?id=mlqG66wAEfoC&pg=PP1|date=Mayo 8, 2007|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-0-7710-2181-7}} * {{cite book |first = Paul R| last = Magocsi |title =Ensiklopedia ti tattao ti Kanada |publisher =Kagimongan ti Ontario, Unibersidad ti Toronto a Pagmalditan |year =1999 |isbn =978-0-8020-2938-6 |url =http://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC }} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == *{{commons-nailinia|Canada|Kanada}} *{{wikivoyage-inline|Canada|Kanada}} * {{dmoz|Regional/North_America/Canada}} * [http://www.gc.ca/ Opisial a website ti Gobierno ti Kanada] {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Kanada| ]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Artiko]] [[Kategoria:Dagiti batay-linteg a monarkia]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]] [[Kategoria:Dagiti pederal a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses]] [[Kategoria:Pagpagilian ti G8]] [[Kategoria:Pagpagilian ti G20]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti La Francophonie]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti NATO]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Amianan nga Amerika]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1867]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] nc58kzuzphzqfp4j9rglz3setl4ijcd 0 2018 406913 406519 2026-08-24T00:08:53Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406913 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name = Pranses |nativename = La langue française |pronunciation = {{IPA|[fʁɑ̃sɛ]}} |states = Kitaen dita [[#Heograpiko a panakaiwarwaras|baba]] |speakers = 68 a riwriw |date=2005 |ref = e16 |speakers2= aginggana ti 115 a riwriw (2010)<ref name="francediplomatie">{{Cite web |title=Les priorités |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/actions-france_830/langue-francaise-francophonie-diversite-linguistique_1040/langue-francaise_3094/les-priorites_20237/francais-langue-internationale_83179.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222201853/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/actions-france_830/langue-francaise-francophonie-diversite-linguistique_1040/langue-francaise_3094/les-priorites_20237/francais-langue-internationale_83179.html |archive-date=2010-12-22 |website=Ministère des Affaires étrangères et européennes |language=fr}}</ref><br />Patneng ken [[Maikadua a pagsasao|L2]]: 130–275 a riwriw<ref name="e16" /><ref name="andaman.org" /><ref>{{Cite book |last=La Francophonie |url=https://www.francophonie.org/IMG/pdf/Synthese-Langue-Francaise-2010.pdf |title=La langue française dans le monde 2010 |isbn=978-2-09-882407-2 |language=fr |access-date=2010-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122123828/http://www.francophonie.org/IMG/pdf/Synthese-Langue-Francaise-2010.pdf |archive-date=2010-11-22 |url-status=dead}}</ref> |familycolor = Indo-European |fam2 = [[Dagiti pagsasao nga Italiko|Italiko]] |fam3 = [[Dagiti pagsasao a Romanse|Romanse]] |fam4 = [[Lumaud a Romanse]] |fam5 = [[Gallo-Iberika]] |fam6 = [[Gallo-Romanse]] |fam7 = [[Gallo-Rhaetian]] |fam8 = [[Oïl]] |iso1 = fr |iso2 = fri |iso2b = fre |iso2t = fra |iso3 = fra |lingua=51-AAA-i |script = [[Latin nga eskritu|Latin]] ([[Pranses nga abesedario]]) |nation = {{Marebba a listaan |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=[[Listaan dagiti pagilian nga ti Pranses ket opisial a pagsasao|29 a pagpagilian]]| {{WP|Bélga}}| {{WP|Benin}}| {{WP|Burkina Faso}}| {{WP|Burundi}}| {{WP|Cameroon}}| {{WP|Canada}}| {{WP|Central African Republic}}| {{WP|Chad}}| {{WP|Comoros}}| {{WP|Côte d'Ivoire}}| {{WP|Demokratiko a Republika ti Kongo}}| {{WP|Djibouti}}| {{WP|Equatorial Guinea}}| {{WP|Pransia}}| {{WP|Gabon}}| {{WP|Guinea}}| {{WP|Haiti}}| {{WP|Luxembourg}}| {{WP|Madagascar}}| {{WP|Mali}}| {{WP|Monaco}}| {{WP|Niger}}| {{WP|Republic of the Congo}}| {{WP|Rwanda}}| {{WP|Senegal}}| {{WP|Seychelles}}| {{WP|Suisa}}| {{WP|Togo}}| {{WP|Vanuatu}}|}} <br />{{Marebba a listaan |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=[[Listaan dagiti pagilian nga ti Pransés ket opisial a pagsasao#Administratibo ken/wenno kultural|Administratibo/kultural]]| {{WP|Algeria}}| {{WP|Lebanon}}| {{WP|Morocco}}| {{WP|Mauritius}}| {{WP|Mauritania}}| {{WP|Tunisia}}| }} <br />{{Marebba a listaan |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=[[Listaan dagiti pagilian nga ti Pransés ket opisial a pagsasao#Dagiti agkamkammatalek a bagbagi|14 nga agkamkammatalek]]| {{WP|Aosta Valley}}| {{Flag icon|France}} [[Clipperton]]| {{WP|French Southern and Antarctic Lands}}| {{WP|French Polynesia}}| {{WP|Guernsey}}| {{WP|Jersey}}| {{WP|Louisiana}}{{WP|Estados Unidos}}| {{WP|Mayotte}}| {{WP|New Caledonia}}| {{Flag icon|India}} [[Pondicherry]]| {{WP|Saint-Barthélemy}}| {{WP|Saint-Martin}}| {{WP|Saint-Pierre and Miquelon}}| {{WP|Wallis and Futuna}}| }}<br />[[Listaan dagiti internasional nga organisasion nga ti Pransés ket opisial a pagsasao|Internasional nga organisasion]] |agency = [[Académie française]] (Pranses nga Akademia) |map=Countries where French is an official language.svg |mapcaption= {{legend|#0049a2|Dagiti rehion nga daytoy ket patneng a pagsasao}} {{legend|#006aFF|Dagiti rehion nga daytoy ket opisial a pagsasao}} {{legend|#8ec3ff|Dagiti rehion nga daytoy ket maikadua a pagsasao}} {{legend|#00ff00|Dagiti rehion nga daytoy ket minoridad a pagsasao}} |notice=IPA }} Ti '''Pranses'''<ref>{{cite-Rubino|Pranses|page=683}}</ref> (''français'') ket isu ti maikatlo kadagiti pagsasao a [[Dagiti pagsasao a Romanse|Romanse]] no ti bilang dagiti agsasao ti pagsasaritaan, kalpasan ti [[Pagsasao nga Espaniol|Españiol]] ken [[Pagsasao a Portugés|Portugés]]. Ar-aramaten ti aganay a 67 riwriw a tattao kas nainaan a dilada, ken agarup 128 riwriw amin no mairaman dagiti mangus-usary itoy kas maikadua a pagsasaoda. Ti met laeng Pranses ti opisial a pagsasao iti 29 a pagpagilian. Isu pay ti opisial wenno administratibo a pagsasao dagiti nadumaduma a komunidad ken gunglo (kas koma iti [[Kappon ti Europa]], [[Komite ti Internasional Olimpiada]], [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ken [[Universal Postal Union|Sangalubongan a Kappon ti Koreo]]).<ref name="andaman.org">{{Cite web |last=Weber |first=George |title=Top Languages: The World's 10 Most Influential Languages |trans-title=Dagiti Kangrunaan a Pagsasao: Dagiti 10 a Kaimpluensian a Pagsasao iti Lubong |url=http://www.andaman.org/BOOK/reprints/weber/rep-weber.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110422041852/http://andaman.org/BOOK/reprints/weber/rep-weber.htm |archive-date=2011-04-22 |access-date=2011-04-11 |website=andaman.org |language=en}}</ref> {{pungol-nangruna}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{refbegin}} * {{Cite journal |last=Fougeron |first=Cécile |last2=Smith |first2=Caroline L. |date=1993 |title=French |url=https://archive.org/details/sim_international-phonetic-association-journal_1993-12_23_2/page/73 |journal=Journal of the International Phonetic Association |language=en |volume=23 |issue=2 |pages=73–76 |doi=10.1017/S0025100300004874}} * {{Cite book |last=Batchelor |first=R. E. |title=A Reference Grammar of French |url=https://archive.org/details/referencegrammar0000batc |last2=Chebli-Saadi |first2=M. |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-92187-2 |language=en}} * {{Cite book |last=Price |first=Glanville |title=A Comprehensive French Grammar |date=2013 |publisher=Blackwell |edition=Maika-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Thacker |first=Mike |title=Essential French Grammar |url=https://archive.org/details/essentialfrenchg0000thac_2ed |last2=d'Angelo |first2=Casimir |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-33816-6 |edition=Maika-2 |language=en}} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{InterWiki}} *[http://www.academie-francaise.fr/ Académie française] ([[Pransia]]) *[http://www.arllfb.be/ Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique] ([[Belhika]]) *[http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html Office québécois de la langue française] ([[Quebec]]) [[Kategoria:Dagiti Pagsasao iti Lubong|Pranses]] [[Kategoria:Pagsasao a Pranses]] 1z9v3lqstr7vonrxx3gm47xbqhnyy9t 0 2084 406917 406274 2026-08-24T00:10:42Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406917 wikitext text/x-wiki {{Infobox planeta | bgcolour = #c0c0ff | name = Daga | symbol = [[Papeles:Earth symbol (bold).svg|24px|🜨]] | image = [[Papeles:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center|Ti namarisan nga ladawan ti Daga a kas nakita manipud ti Apollo 17|alt=Ti maysa a planetario a sinanpilid iti puraw a langa ti ulep, dagiti masa ti daga a kayumanggi ken berde, ken dagiti nakusnaw nga asul a taaw iti nangisit a lugar iti likud. Ti Arabiano a peninsula, Aprika ken Madagascar ket naisanglad iti ngato a gudua iti sinanpilid, a ti Antartika ket adda iti baba.]] | caption = "[[Ti Asul a Marmol]]" ti retrato iti Daga,<br>a naala manipud ti ''[[Apollo 17]]'' | alt_names = Terra, Sol-3 | flag = {{flagicon|world}} | epoch = [[J2000.0]] | aphelion = 152,098,232&nbsp;km<br> 1.01671388&nbsp;[[astronomikal a paset|AU]] | perihelion = 147,098,290&nbsp;km<br> 0.98329134&nbsp;AU | semimajor = 149,598,261&nbsp;km<br> 1.00000261&nbsp;AU | eccentricity = 0.01671123 | inclination = 7.155° aginggana ti [[ekuador]] ti [[Init]] <br>1.57869°aginggana ti [[saan a mabalbaliwan a dalumpinas]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | mean_anomaly = 357.51716° | period = 365.256363004&nbsp;al-aldaw<br>1.000017421&nbsp;[[Hulino a tawen (astronomia)|tawen]] | avg_speed = 29.78&nbsp;km/s<br>107,200&nbsp;km/h | satellites = 1 a masna&nbsp;([[Bulan|Ti Bulan]]) <br /> 994 parbo (manipud idi 2011-12-31) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528 | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;km | polar_radius = 6,356.8&nbsp;km | mean_radius = 6,371.0&nbsp;km | circumference = 40,075.017&nbsp;km&nbsp;([[ekuador|ekutorial]])[[Heodetiko a Sistema ti Lubong]] (''WGS-84''). <ref>[http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ Magun-od idiay online] manipud ti [[Ahensia ti Intelihensia a Nailian a Heospatial-]].</ref><br>40,007.86&nbsp;km&nbsp;([[meridional]]) <ref name="circ">Ti [[palikaw]] ti Daga ket (gangani) pudno a 40,000 km gapu ti [[metro]] ket nakalibrado a naibatay ti ti agpayso a panagrukod iti daytoy – naisangsangayan a, 1/10-a riwriw iti kaadayo a nagbaetan dagiti ungto ken ti ekuador.</ref> | surface_area = 510,072,000&nbsp;km² {{nowrap|148,940,000 km² daga (29.2 %)}}<br> {{nowrap|361,132,000 km² danum (70.8 %)}} | volume = [[Tomo iti Daga|1.08321{{e|12}}]]&nbsp;km³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;kg | density = 5.515&nbsp;g/cm³ | surface_grav = [[Grabidad ti Daga|9.780327]] [[metro tunggal maysa a kuadrado segundo|m/s²]]<br>0.99732&nbsp;[[g-puersa|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;km/s | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;d <br>23{{smallsup|h}}&nbsp;56{{smallsup|m}}&nbsp;4.100{{smallsup|s}} | rot_velocity = {{convert|1674.4|km/h|m/s|abbr=on}} | axial_tilt = 23°26'21".4119 | albedo = 0.367 ([[Heometriko nga albedo|heometriko]])<br/> 0.306 ([[Piansa nga albedo|Piansa]]) | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Kelvin]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287.2&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Celsius]] | min_temp_2 = −89.2&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.8&nbsp;°C | surface_pressure = [[Tangatang (paset)|101.325]]&nbsp;[[Pascal (paset)|kPa]] ([[Pantar ti baybay|MSL]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[nitroheno]] (N₂)<br> 20.95%&nbsp;[[Oksíheno]] (O₂)<br> 0.93%&nbsp;[[argon]]<br> 0.038%&nbsp;[[karbon dioksido]]<br>About 1% [[danum|alingasaw ti danum]] (agbalbaliw babaen ti [[klima]]) |note = no }} [[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|right]] Ti '''Daga''' (wenno '''ti Daga''') ket isu ti maikatlo a [[planeta]] manipud ti [[Init]], ken ti [[Densidad|kapusekan]] ket maikalima a kadakkelan kadagiti walo a planeta iti [[Sistema a Solar]]. Isu pay ti kadakkelan kadagiti uppat a [[naindagaan a planeta]] iti Sistema a Solar. Daytoy ket sagpaminsan pay a makunkuna a ti [[lubong]], ti Asul a Planeta,<ref name="blueplanet"/> wenno babaen ti Latin a naganna a, ''[[wiktionary:Terra|Terra]]''.<ref group=paammo name="Terra" /> Ti Daga ket naporma idi agarup a [[Tawen iti Daga|4.54 bilion a tawtawen]] babaen ti panakapartuatna manipud ti [[solar a nebula]], ken ti [[Abiohenesis|biag ket rimsua]] iti rabawna idi kaunegan ti maysa a bilion a tawtawen.<ref name="age_earth1" /> Ti planeta ket pagtaengan dagiti riwriw a [[sebbangan]], a mairaman dagiti [[tao (sebbangan)|tao]].<ref name=science_241_4872_1441 /> Ti [[biospera]] ti Daga ket naimudingan a nabalbaliwanna [[Tangatang ti Dada|ti tangatang]] ken dagiti pay [[abiotiko]] a kasasaad iti planeta, a nagpakabael daytoy ti panakaiwarwaras dagiti [[aerobio nga organismo]] ken dagiti pay panakaporma ti [[tuon ti osono]] a daytoy ket, a kumaduaan ti [[magnetiko a lugar ti Daga]], ket mangtiped kadagiti makadangran a solar a radiasion, a mangpalubos ti biag iti daga.<ref name="Harrison 2002" /> Ti [[Heopisika|maipapan ti bagi a tagikua ti Daga]], ken dagiti pay bukodna a [[heolohiko]] a pakasaritaan ken panagliklikmut, ket pimmalubos ti panagrang-ay ti biag. Ti planeta ket manamnama a agituloy a makasuporta ti biag para kadagiti sumaruno a {{Nowrap|500 a riwriw}} aginggana ti {{Nowrap|2.3 a bilion}} a tawtawen.<ref name="britt2000" /><ref name=carrington /><ref name="pnas1_24_9576" /> Ti [[Ukis (heolohia)|ukis]] ti daga ket nabingbingay kadagiti nadumaduma a nasikkil a paset, wenno [[tektoniko a plato]], nga umakar ti rabaw kadagiti panawen iti [[Heolohiko nga oras a gantingan|adu a riwriw a tawtawen]]. Agarup a 71% iti rabaw ket nasakopan babaen dagiti naapgad a danuma a taaw, nga adda dagiti nabati ket buklen dagiti kontinente ken is-isla a dagitoy amin a maitipon ket adda dagiti adu a danaw ken dagiti nadumaduma a pagtaudan iti danum a mangbukel ti [[hidrospera]]. Dagiti [[Heograpiko nga ungto|ungto]] ket kaaduan a naabongan kadagiti natanken a yelo ([[Antartiko a sabanas ti yelo]]) wenno [[baybay ti yelo]] ([[Artiko a gora ti yelo]]). Ti [[Patakder iti Daga|uneg ti planeta]] agnanayon nga aktibo, nga adda ti napuskola tuon iti medio a natangken a [[Manto (heolohia)|manta]], maysa alikido a [[akin ruar a bugas]] nga agpataud ti magnetiko a lugar, ken maysa a natangken a landok a [[kaunegan a bugas]]. Ti Daga ket makibiang kadagiti sabsabali a banag iti limbang, a naipangpangruna ti Init ken ti [[Bulan]]. Iti agdama, ti Daga ket likmutenna ti Init iti tunggal maysa a 366.26 paset ti panawen ken agtayyek iti bukodna a patayyekan, a maipada dagiti 365.26 a [[solar nga aldaw]], wenno maysa a [[sidereal a tawen]].<ref group=paammo name=sidereal_solar/> Ti pagtayyekan ti Daga a panagtayyek ket [[Aksial a pakbo |napakbo]] ti 23.4° nga umadayo manipud ti [[tindek]] iti bukodna a [[Panaglimut a plano (astronomia)|panaglikmut a plano]], a agpataud daytoy ti panagdumaduam ti tiempo iti rabaw ti planeta iti paset ti panawen iti maysa a [[tropikal a tawen]] (365.24 a solar nga al-aldaw).<ref name=yoder1995/> Ti maymaysa laeng a [[masna a satelite]] ti Daga, ket ti Bulan, a nangrugi nga agpalpalikmut iti daytoy idi agarup a {{Nowrap|4.53 bilion}} tawtawen, a daytoy ket agpataud ti [[ugot]] dagiti taaw iti panawen ti [[Naladaw nga Adu a Panagbomba]] ket gapuanan ti naimudingan a panagbalbaliw ti enbironmento ti kalatakan a rabaw. Dagiti [[mineral]] a rekurso ti planeta ken dagiti taudan ti [[biospera]] ket agparparawad kadagti rekurso nga inususar a panagsuporta ti [[Populasion yi lubong|sangalubongan a populasion ti nagtagitaoan]].<ref name="World_Population_Clock"/> Dagiti agtaeng ket naigrupoda kadagiti agarup a 200 a nawaya a [[naturay nga estado]] (193 mabigbigan ti Nagkaykaysa a Pagpagilian a naturay nga estado), a makibibiang babaen ti diplomasia, panabaniaga, komersia, ken milisia nga aksion. Dagiti [[kultura ti nagtagitaoan]] ket nakaparang-ay kadagit nadumaduma a panagkita iti planeta, a mairaman ti [[personipikasion]] a kas maysa a [[kinadios]], ti pammati ti maysa a [[dalumpinas a Daga]] wenno iti [[Heosentriko a modelo|Daga a kas ti sentro iti law-ang]], ken ti maysa a moderno a perspektibo ti lubong a kas maysa a [[Gaia hipotesis|napagkaykaysa nga enbironmento]] a makasapul ti panagayaywan. ==Paammo== {{Reflist|group=paammo|refs= <ref name="Terra">Babaen ti [[Kappon ti Internasional nga Astronomiko]] a timpuyog, ti termino a ''terra'' ket maususar laeng para iti panagnagan kadagiti nawatiwatat a masa ti daga iti selestial a bagbagi a saan a ti Daga. ''Cf.'' {{cite web |last=Blue |first=J. |date=2007-07-05 |title=Dagiti Panangilawlawaga Termino (Dagiti Langa a Kita) |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/append5.jsp |work=Gazetteer iti Planetario Nomenklatura |publisher=[[US Geological Survey]] |accessdate=2007-07-05 }}</ref> <ref name=sidereal_solar>Ti bilang dagiti solar nga aldaw ket basbassit ngem naysa ti bilang dagiti [[sidereal nga aldaw]] gapu ti panaglikmut a gunay ti Daga ti Init ket agarup kadagiti resulta iti maysa pay a panaglikmut iti planeta babaen ti pagtayyekanna.</ref> }} ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist|refs= <ref name="blueplanet">{{cite journal|date=Pebrero 2009|title=Panagsukisok iti Siklo ti Danum iti 'Asul a Planeta': Ti Kabasa ti Daga ken Kaapgad ti Taaw (SMOS) a mision|journal=ESA a Pakdaar|publisher=[[Europeano nga Ahensia ti Limbang]]|issue=137|pages=6–15 |url=http://www.esa.int/esapub/bulletin/bulletin137/bul137b_drinkwater.pdf |first1=Mark |last1=Drinkwater |first2=Yann |last2=Kerr |first3=Jordi |last3=Font |first4=Michael |last4=Berger |quote=Ti Panagkita ti Daga, ti ‘Asul a Planeta’ [...] Idi immuna a napan iti limbang dagiti astronota, immunada a tinungawan ti Daga, ken tinawaganda ti pagtaengantayo ti ‘Asul a Planeta’.}}</ref> <ref name="age_earth1">See: * {{cite book|first1=G.B.|last1=Dalrymple|year=1991|title=Ti Tawen ti Daga|publisher=Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan|location=California|isbn=0-8047-1569-6}} * {{cite web|last=Newman|first=William L.|date=2007-07-09|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Tawen iti Daga|publisher=Dagiti Serbiso ti Panagpablaak, USGS|accessdate=2007-09-20}} * {{cite journal|last1=Dalrymple|first1=G. Brent|title=Ti tawen iti Daga iti maikaduapuloa siglo: maysa a parikut (kaaduan a) an nasolbar|journal=Heolihiko a Kagimongan, Londres, Naipangpangruna a Panakaipablaak|year=2001|volume=190|issue=1|pages=205–221|url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205|accessdate=2007-09-20|doi = 10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14}} * {{cite web|last1=Stassen|first1=Chris|date=2005-09-10|url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html|title=Ti Tawen iti Daga|publisher=TalkOrigins Archive|accessdate=2008-12-30}} </ref> <ref name=science_241_4872_1441>{{cite journal|last1=May|first1=Robert M.|title=Mano kadagiti sebbangan iti adda iti daga?|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-09-16_241_4872/page/1441|journal=Siensia|year=1988|volume=241|issue=4872|pages=1441–1449|bibcode=1988Sci...241.1441M|doi=10.1126/science.241.4872.1441|pmid=17790039}}</ref> <ref name="Harrison 2002">{{cite book|first1=Roy M.|last1=Harrison|last2=Hester|first2=Ronald E.|year=2002|title=Dagiti gapuanan ken Enbironmento nga Implikasion iti Panagadu ti UV-B Radiasion|url=https://archive.org/details/causesenvironmen0000unse|publisher=Naarian a Kagimongan iti Kimiko|isbn=0-85404-265-2}}</ref> <ref name="britt2000">{{cite web|first1=Robert|last1=Britt|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|title=Agyelo, Agprito wenno Namaga: Mano a Tiempo ti Nabati ti Daga?|date=2000-02-25|access-date=2012-05-22|archive-date=2009-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name=carrington>{{cite news|first1=Damian|last1=Carrington|title=Ti naipetsado para iti desierto a Daga|publisher=BBC News|date=2000-02-21|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm|accessdate=2007-03-31}}</ref> <ref name=pnas1_24_9576>{{cite journal|last1=Li|first1=King-Fai|last2=Pahlevan|first2=Kaveh|last3=Kirschvink|first3=Joseph L.|last4=Yung|first4=Yuk L.|year=2009|title=Ti tangatang a presion a kas maysa a masna a panagtimbeng ti para iti maysa a terstial a planeta nga adda ti maysa a biospera|journal=Dagiti Nagbanagan iti Nailian nga Akademia dagiti Siensia|volume=106|issue=24|pages=9576–9579|url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf|accessdate=2009-07-19|doi=10.1073/pnas.0809436106|pmid=19487662|pmc=2701016|bibcode = 2009PNAS..106.9576L }}</ref> <ref name=yoder1995>{{cite book|last1=Yoder|first1=Charles F.|editor=T. J. Ahrens|year=1995|title=Sangalubongan a Pisika ti Daga: Maysa a Libro iti Maipapan ti Bagi a Panagitultuloy|publisher=Kappon ti Amerikano a Heopisiko|location=Washington|url=http://www.agu.org/reference/gephys.html|accessdate=2007-03-17|isbn=0-87590-851-9|page=8|archive-date=2009-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="World_Population_Clock">{{cite web |author=[[Senso nga Opisina ti Estados Unidos]] |url=http://www.census.gov/population/popclockworld.html |title=World POP Clock Projection |work=Senso nga Opisina ti Estados Unidos Internasional a Pagibatayan ti datos |date=2 Nobiembre 2011 |accessdate= 2011-11-02 }}</ref> }} {{Sistema Solar}} [[Kategoria:Daga (planeta)|Daga]] [[Kategoria:Heograpia]] [[Kategoria:Heolohia]] [[Kategoria:Dagiti naindagaan a planeta]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] c1wxoypk8lb321sial7an8jn5e3dndu 0 2093 406827 406397 2026-08-23T23:06:45Z InternetArchiveBot 14943 Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406827 wikitext text/x-wiki {{Infobox planeta | bgcolour = #c0ffff | name = Urano | symbol = [[Papeles:Uranus symbol (bold).svg|24px|alt=⛢|Astronomikal simbolo iti Urano]] | image = [[Papeles:Uranus2.jpg|frameless|Uranus as seen by Voyager&nbsp;2]] | caption = Ti Urano a maipakpakita nga awan ti langlanga nga innala daytoy ti ''[[Voyager 2]]'' | discovery = yes | discoverer = [[William Herschel]] | discovered = Marso 13, 1781 | orbit_ref = <ref name="horizons">{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = Hulio 13, 2006 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons | title = HORIZONS System | publisher = NASA JPL | accessdate = Agosto 8, 2007 }} Idiay sitio, mapan iti "web interface" ken pilien ti "Epemeris a Kita: DAGITI ELEMENTO", "Puntaan a Bagi: Urano a Barisentro" ken "Sentro: Init".</ref>{{efn | Dagiti panagpalpalikmut nga elemento ket itudo na ti Urano a sistema, ken dagiti napardas nga [[oskulador a panagpalpalikmut|oskulador]] a pateg iti umisu a [[J2000]] a panawen. Ti barisentro a kantidad ket naited ngamin ket, ti panaggiddiat iti planetario a sentro, saan da a makaala kadagiti makita a panagsuksukat ti inaldaw a panag-gunay dagiti bulan. }} | epoch = [[J2000]] | aphelion = {{plainlist | * 3,004,419,704&nbsp;[[kilometro|km]] * 20.083&nbsp;305&nbsp;26&nbsp;[[Astronomikal a unit|AU]] }} | perihelion = {{plainlist | * 2,748,938,461&nbsp;km * 18.375&nbsp;518&nbsp;63 AU }} | semimajor = {{plainlist | * 2,876,679,082&nbsp;km * 19.229&nbsp;411&nbsp;95 AU }} | eccentricity = 0.044&nbsp;405&nbsp;586 | period = {{plainlist | * 30,799.095&nbsp;al-aldaw * 84.323&nbsp;326 [[huliano a tawen (astronomia)|tawen]] * 42,718 Urano [[solar nga aldaw]]s<ref name="CSeligman" /> }} | synodic_period = 369.66&nbsp;alaldaw<ref name="fact">{{cite web|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title = Kinapudno a Papel tiUrano|publisher = NASA|last = Williams|first = Dr. David R.|accessdate = Agosto 10, 2007|date = Enero 31, 2005|archive-date = 2011-08-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20110804224710/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|url-status = dead}}</ref> | avg_speed = 6.81&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | inclination = 0.772&nbsp;556° aginggana ti [[Ekliptika]] <br /> 6.48° aginggana ti ekuador ti [[Init]] <br /> 1.02° aginggana ti [[Saan a nagbalbaliw a dalumpinas]]<ref name=meanplane>{{cite web |date=Abril 3, 2009 |title=Ti MeanPlane (Saan a nagbalbaliw a dalumpinas) iti Sistema Solar a lumablabas babaen ti barisentro |url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif |accessdate=Abril 10, 2009 |archive-date=2013-06-24 |archive-url=https://archive.today/20130624220528/http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif |url-status=dead }} (naipataud babaen ti [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} sinurat babaen ni Aldo Vitagliano; kitaen pay ti [[Saan a nagbalbaliw a dalumpinas]])</ref> | asc_node = 73.989&nbsp;821° | arg_peri = 96.541&nbsp;318° | mean_anomaly = 142.955&nbsp;717° | satellites = [[Dagiti masna a satelite ti Urano|27]] | physical_characteristics = yes | flattening = 0.022&nbsp;9&nbsp;±&nbsp;0.000&nbsp;8{{efn | Naikarkulo babaen dagiti datos manipud iti Seidelmann, 2007.<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> }} | equatorial_radius = 25,559&nbsp;±&nbsp;4&nbsp;km <br /> 4.007&nbsp;ti Daga<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | polar_radius = 24,973&nbsp;±&nbsp;20&nbsp;km <br /> 3.929&nbsp;ti Daga<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | circumference = 159,354.1&nbsp;km<ref name="nasafact" /> | surface_area = 8.115&nbsp;6{{e|9}}&nbsp;km²<ref name="nasafact">{{cite web|url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&Display=Facts|title = NASA: Eksplorasion iti Sistema a Solar: Dagiti planeta: Urano: Dagiti Kinapudno ken Bil-bilang|publisher = NASA|last = Munsell|first = Kirk|accessdate = Agosto 13, 2007|date = Mayo 14, 2007}}</ref><br /> 15.91&nbsp;ti Daga | volume = 6.833{{e|13}}&nbsp;km³<ref name="fact" /><br /> 63.086&nbsp;ti Daga | mass = {{nowrap|(8.6810 ± 0.0013){{e|25}} [[kilogramo|kg]]}} <br /> 14.536&nbsp;ti Daga<br /> [[pagalagadan a grabitasional a parametro|GM]]=5&nbsp;793&nbsp;939&nbsp;±&nbsp;13&nbsp;km³/s² | density = 1.27&nbsp;g/cm³<ref name="fact" /> | surface_grav = 8.69&nbsp;[[Panagpardas|m/s²]]<ref name="fact" /><br /> 0.886&nbsp;[[g-puersa|g]] | escape_velocity = 21.3&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | sidereal_day = [[retrogrado a panag-gunay|−]]0.718&nbsp;33 nga al-aldaw <br /> {{nowrap|17 [[oras|o]] 14 [[minuto|min]] 24 [[segundo|s]]}}<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | rot_velocity = 2.59&nbsp;km/s <br /> 9,320&nbsp;km/h | axial_tilt = 97.77°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | right_asc_north_pole = {{nowrap|17 o 9 min 15 s}} <br /> 257.311°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | declination = −15.175°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | albedo = 0.300 ([[Bono nga albedo|Bono]]) <br /> 0.51 ([[Heometriko nga albedo|geom.]])<ref name="fact" /> | magnitude = 5.9 aginggana ti 5.32<ref name="fact" /> | angular_size = 3.3"–4.1"<ref name="fact" /> | temperatures = yes | temp_name1 = 1&nbsp;[[bar (unit)|bar]] nga agpang | min_temp_1 = | mean_temp_1 = 76&nbsp;[[kelvin|K]] | max_temp_1 = | temp_name2 = 0.1&nbsp;bar <br /> ([[tropopausa]])<ref name="Lunine 1993" /> | min_temp_2 = 49&nbsp;K | mean_temp_2 = 53&nbsp;K | max_temp_2 = 57&nbsp;K | pronounce = {{IPAc-en|audio=uranus.ogg|ˈ|jʊər|ə|n|ə|s}} wenno {{IPAc-en|audio=en-us-Uranus.ogg|j|ʊ|ˈ|r|eɪ|n|ə|s}} | adjectives = Uranian | atmosphere = yes | atmosphere_ref = <ref name="Lunine 1993" /><ref name="Lindal Lyons et al. 1987" /><ref name="Conrath Gautier et al. 1987" />{{efn | Karkulo ti He, H₂ ken CH₄ dagiti molar praksion a naibatay ti 2.3% a panagtitipon ti kaadu iti metano aginggana ti hidrogeno ken ti 15/85 He/H₂ a kaadu a nairukod iti tropopausa. }} | scale_height = 27.7&nbsp;km<ref name="fact" /> | atmosphere_composition = ''(Ab-ababa ngem 1.3&nbsp;bar)'' <table> <tr><td> 83&nbsp;±&nbsp;3%</td><td>[[hidroheno]] (H₂) </td></tr><tr><td> 15&nbsp;±&nbsp;3%</td><td>[[helio]] </td></tr><tr><td> 2.3%</td><td>[[metano]]</td></tr><tr><td> 0.009% <br /> (0.007–0.015%)</td><td>[[hidroheno deuterio]]&nbsp;(HD)<ref name=Feuchtgruber1999>{{cite journal|last=Feuchtgruber|first=H.|last2=Lellouch |first2= E. |last3= Bezard |first3= B. |last4=Encrenaz |last5=De Graauw|last6=Davis|title=Panakita ti HD iti tangatang iti Urano ken Neptuno: mayasa a baro a pannakaala ti D/H a proporsion|year=1999|journal=Astronomia ken Astropisiko|volume=341|pages=L17–L21|bibcode=1999A&A...341L..17F}}</ref> </td></tr><tr><td> '''Dagiti yelo''':</td></tr><tr><td>[[ammoniako]] </td></tr><tr><td>[[danum (molekula)|danum]] </td></tr><tr><td>[[ammonio hidrosulpuro]]&nbsp;(NH₄SH) </td></tr><tr><td>[[metano]]&nbsp;(CH₄) </td></tr></table> }} Ti '''Urano''' ket isu ti maikapito a [[planeta]] manipud iti [[Init]]. Isu daytoy ti addaan iti maikatlo a rayos ti planeta ken ti maikapat a kadakkelan a masa ti planeta iti [[Sistema a Solar]]. Nainaganan daytoy manipud iti diosen ti Griego iti langit a ni [[Urano (mitolohia)|Urano]] ({{lang-grc|[[wikt:οὐρανός#Taga-ugma a Griego|Οὐρανός]]}}), ti amam ni [[Kronus]] ([[Saturno (mitolohia)|Saturno]]) ken apo ni [[Zeus]] ([[Hupiter (mitolohia)|Hupiter]]). Nupay daytoy ket makita iti mata a kas dagiti [[klasiko a planeta]], daytoy ket saan a naibigbigan a kas maysa a planeta dagiti taga-ugama nga agpalpaliiw gapu ta nalidem ken nabuntog a panagliklikmut na.<ref>{{cite web|title=MIRA a Pangpasyar kadagiti Bitbituen a Programa a Panag-adal iti Internet|work=Monterey a Instituto para iti Panagsukimaty iti Astronomia|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|accessdate=Agosto 27, 2007}}</ref> Ni Apo [[William Herschel]] ket nagirangaran ti pannakadiskobre na idi Marso 13, 1781, a panakapada ket ti naam-ammuan a pagbeddengan iti Sistema a Solar para iti pinakauna iti moderno a pakasaritaan. Ti Urano ket isu pay ti immuna a planeta a naduktalan babaen ti [[teleskopio]]. Ti Urano ket kapadpadana ti panakabuklan ti [[Neptuno]], ken dagitoy ket aggiddiatda ti kimiko a pakabuklan ngem dagiti daddadakkel a [[higante nga alingasaw]], a [[Hupiter]] ken [[Saturno]]. Dagiti astronomo ket sagpaminsanda nga inkabkabil iti sabali a kategoria a tinawtawagan a kas dagiti "[[higante nga alingasaw|higante a yelo]]". Ti tangatang ti Urano, bayat a kapadpada iti kangrunaan a pakabuklan ti [[hidroheno]] ken [[helio]] ti Hupiter ken Saturno , ket aglaon kadagiti ad-adu a "[[Nalak anga agbalbaliw|yelo]]" a kas ti danum, [[amoniako]] ken [[meano]], ken mairaman dagiti tugot dagiti [[hidrokarbon]].<ref name="Lunine 1993" /> Daytoy ti kalamiisan a planetario a tangatang iti Sistema a Solar, nga adda ti kababaan a temperatura ti 49&nbsp;[[kelvin|K]] (−224&nbsp;[[Celsius|°C]]). Adda daytoy ti narikut a, nagtutuon nga [[ule]] a patakder, a naipanunotan a ti danum ti pakabuklan dagiti nababbaba nga ulep, ken ti metano ti naipanunotan a mangbukel ti ngato a tuon dagiti ulep.<ref name="Lunine 1993" /> Iti panagiddiat, ti uneg ti Urano ket kangrunaan a buklen dagiti yelo ken bato.<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /> Kasla dagiti sabali a [[higante a planeta]], ti Urano ket adda ti maysa a [[singsing a sistema]], ti maysa a [[magnetoesperio]], ken dagiti nadumaduma a [[masna a satelite|bulan]]. Ti Urano a sistema ket adda ti naisangsangayan a panakaaramid kadagiti planeta gapu ta ti [[aksis a panagtayyek]] ket nagbatuag a nakairig, a gangani iti dalumpinas ti panagtayyekna ti Init. Isu ngarud a dagiti amianan ken abagatan nga ungtona ket naisanglad diay pakakitaan ti [[equator|ekuador]] kadagiti kaaduan a planeta.<ref name="Smith Soderblom et al. 1986" /> Idi 1986, dagiti ladawan manipud iti ''[[Voyager 2]]'' ket nangipakita ti Urano a kas awan ti langana a planeta iti makitkita a lawag nga awan dagiti banda ti ulep wenno dagiti bagio a nakaitaripnongan dagiti sabali a higante.<ref name="Smith Soderblom et al. 1986" /> Dagiti naindagaan nga agpalpaliiw ket nakakitada kadagiti senial ti [[tiempo]] a panagbalbaliw ken umadadu nga aktibidad ti tiempo kadagiti napalabas a tawen iti panagasideg ti Urano ti bukodna nga [[equinox|ekuinosio]]. Ti kapardas ti angin idiay Urano ket makaabot ti 250 a metro tunggal maysa a segundo (900&nbsp;km/h, 560&nbsp;mph).<ref name="Sromovsky & Fry 2005" /> == Pakasaritaan == === Pannakaduktal === Ti Urano ket kaaduan a napalpaliiw idin sakbay a naduktalan a kas maysa a planeta, ngem sapasap daytoy napagkamalian a kas maysa a bituen. Ti kasapaan a nairehistro a panakakita ket idi 1690 idi ni [[John Flamsteed]] napaliiwna ti planeta ti innem a beses, a nangikatologo daytoy a kas ti 34 [[Tauro (konstelasion)|Tauri]]. Ti Pranses nga astronomo a ni [[Pierre Lemonnier]] ket napaliiwna ti Urano iti sangapulo ket dua a beses idi nagbaetan ti 1750 ken 1769,<ref>{{cite web|title=Urano—Maipanggep ti Panakaibaga, Panakabiruk, ken ti Panagipalpalawag Daytoy |publisher=thespaceguy.com |url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|last=Dunkerson |first=Duane |accessdate=Abril 17, 2007}}</ref> a mairaman kadagiti nagsasaruno a rabii. Ni [[William Herschel]] ket pinaliiwna ti planeta idi Marso 13, 1781 bayat nga isu ket adda idiay hardin ti balayna idiay 19 New King Street idiay ili ti Bath, [[Somerset]], [[Inglatera]] (a tattan ket ti [[Herschel a Museo iti Astronomia]]),<ref>{{cite web|title=Bath Preservation Trust|url=http://www.bath-preservation-trust.org.uk/|accessdate=Septiembre 29, 2007}}</ref> ngem immuna nga inreportana daytoy (on Abril 26, 1781) a kas maysa a "[[bandus]]".<ref>{{cite journal|title=Pannakalaglagipan ti maysa a Bandus, Babaen ni Mr. Herschel, F. R. S.; nga ikomunikado babaen ni Dr. Watson, Hun. iti Bath, F. R. S|author=William Herschel|journal=Philosophical Transaksion ti Naarian a Kagimongan ti Londres|volume=71|pages=492–501|bibcode=1781RSPT...71..492H|doi=10.1098/rstl.1781.0056|year=1781|last2=Watson|first2=Dr.}}</ref> Ni Herschel ket "nagaramid kadagiti serye ti panagpalpaliiw iti paralahe dagiti saan nga agkukuti a bituen",<ref>Warnakan ti Naarian a Kagimongan ken Naarian nga Astronomiko a Kagimongan 1, 30, inadaw a sasao iti Miner, p. 8</ref> a nagus-usar ti bukodna a naidaremdem a teleskopio. Isu ket nangirehistro ti wanakanna "Idiay pagkapat nga asideg ti [[Zeta Tauri|ζ Tauri]] … a ti [a] Nebulusa a bituen wennobandus ngata".<ref>Naarian nga Astronomiko a Kagimongan MSS W.2/1.2, 23; inadaw a sasao idiay Miner p. 8</ref> Idi Marso 17, nga isu ket nagisurat ti, "Nagbirukak para iti Bandus wenno Nebulusa ket nabirukak a daytoy ket maysa a Bandus, gapu ta daytoy ket nagbalbaliw ti lugarna".<ref>RAS MSS Herschel W.2/1.2, 24, inadaw a sasao ti Miner p. 8</ref> Idi inpresentana ti dinuktalanna idiay [[Naarian a Kagimongan]], isu ket nagtultuloy a nangikeddeng nga isu ket nakabiruk ti maysa a bandus bayat a pudno a nangipadpada daytoy ti maysa a planeta:<ref>Warnakan ti Naarian a Kagimongan ken Naarian nga Astronomiko a Kagimongan 1, 30; inadaw a sasa iti Miner p. 8</ref> {{inadaw a sasao | Ti kapigsa a naikabilko idi immuna a nakitak ti bandus ket 227. Manipud ti panakasanay ammok a ti diametro dagiti saan nga agkutkuti a bituen ket saan a proprsional a naipadakkel kadagiti nangatngato a kapigsa, as planets are; isu ngarud nga ikabilkon ti kapigsa iti 460 ken 932, ken nabirukak a ti diametro ti bandus ket dimmakkel a maipada ti kadakkel ti kapigsa, a kastoy koma, iti panagipagpagarup iti daytoy ket saan nga agkutkuti a bituen, bayat a ti diametro dagiti bituen a nangipadaak ket saan a dimaakkel ti kapadana a pannakaibagi. Ti maipatinayon, ti bandus ket ad-adu a naipadpadakkel iti las-ud a mabalin a maipalubusan ti lawag, a nagparang daytoy a nanakudrep ken saan a nalawag kadagitoy a nalatak a kapigsa, bayat a dagitibituen nakapreserbada kadati karanigda ken panakailaslasin manipud kadagiti rinibu a panagpalpaliiwko nga ammok a mataginayonda. Ti sumatuno ket mangipakita dagiti inpagpagaruko ket nasayaat a naipatakderan, daytoy ket mangpaneknek ti Bandus a pinalpaliiwan tayo. }} [[Papeles:HerschelTelescope.jpg|upright|thumb|Replika ti teleskopio nga inusar babaen ni Herschel ti panagduktalna ti Urano ([[William Herschel a Museo]], [[Bath, Somerset|Bath]])]] Ni Herschel pinakaammoanna ti [[Naarian nga Astronomo]], a ni [[Nevil Maskelyne]], tinainduktalanna ken nakaawat ti nakaalalilaw a sungbat manipud kaniana idi Abril 23: "Diak ti panagtawagko daytoy. Daytoy ket kasla maysa a sapasap a planeta nga aggungunay ti maysa a pagtayyekan nga a gangani a sirkulo a kalas ti init ket maysa a Bandus nga aggungunay ti eksentriko nga elipsis. Saanak pay a nakakita ti maysa a koma wenno ipusna".<ref>RAS MSS Herschel W1/13.M, 14 inadaw a sasao iti Miner p. 8</ref> Bayat a ni Herschel ket nagtultuloy a naganannad a nagpalpalawag tibaro a banagna a kas maysa a bandus, dagiti sabali nga astronomo ket nangrugrugidan a nagipagpagarup a daytoy ket saan a bandus. T Ruso nga astronomo a ni [[Anders Johan Lexell]] ket isu idi ti immuna a nagkarkulo ti panagtayyek ti baro a banag<ref name=lexell>{{cite journal| year = 1783| author = A. J. Lexell |title = Recherches sur la nouvelle planete, decouverte par M. Herschel & nominee Georgium Sidus| journal = Acta Academia Scientarum Imperialis Petropolitanae|issue = 1| pages = 303–329}}</ref> ken ti gangani a sirkulo a panagtayyekna ket nagiturong kaniana a nangipatingga a daytoy ket maysa a planeta ken saan a bandus. Ti Berlin nga astronomo a ni [[Johann Elert Bode]] ket nagipalawag ti dinuktalan ni Herschel a kas ti "maysa nga aggungunay a bituen a mabalin a maipanunotan a kellaat a di am-ammo a kasla planeta a banag nga agpalpalikmut ti las-ud iti Saturno".<ref>Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781, inadaw a sasao iti Miner p. 11</ref> Ni Bode ket nangipatingga a ti gangani a sirkulo a panagtayyekna ket maysa a planeta ken saan a bandus.<ref>Miner p. 11</ref> Daytoy a banag sapasapen a nawawat a kas maysa a planeta. Babaen idi 1783, ni Herschel ket bukod a nangawat ti daytoy a kinapudno kenni [[Joseph Banks]] ti presidente ti Naarian a Kagimongan: "Baabaen dagiti panagpalpaliiw dagiti nalatak nga astronomo idiay Europa maipakita a ti baro a bituen, nga addaak ti dayaw a nangitudo kaniada idi Marso 1781, ket maysa a Primario a Planeta ti bukodtayo a Sistema a Solar."<ref name=Dreyer>{{cite book|author=J. L. E. Dreyer |year=1912|title=Dagiti Sientipiko a Papel ni Apo William Herschel|publisher=Naarian a Kagimongan ken Naarian nga Astronomiko a Kagimongan |volume=1|page=100|isbn=1-84371-022-6}}</ref> Iti pammadayaw kadagiti nagun-odna, ni [[George III iti Nagkaykaysa a Pagarian|Ari George III]] ket nangited kenni Herschel ti tinawen a tangdan a £200 iti kondison nga isu ket ket umalis idiay Windsor tapno ti Naarian a Pamilia ket maikkanda ti gundaway a mangusar ti teleskopiona.<ref name="Miner12">Miner p. 12</ref> === Panaginagan === Ni Maskelyne ket nagsalusod kenni Herschel a "mangited ti astronomiko a lubong ti parabor nga ikkan ti nagan ti planetam, nga isu daytoy ket kabukbukodam, ken dakami ket makapabaklanyan iti annong para iti panakaduktal daytoy."<ref>RAS MSS Herschel W.1/12.M, 20, naadaw nga insao iti Miner p. 12</ref> Iti panagisungbat ti kiddaw ni Maskelyne, ni Herschel ket nangikeddeng a mangnagan ti banag ti ''Georgium Sidus'' (Bituen ni Georger), wenno ti "Georgiano a Planeta" a pammadayaw ti baro a patronna,a ni Ari George III.<ref>{{cite journal|url=http://vesuvius.jsc.nasa.gov/er/seh/hersc.html|title=Ti Voyager idiay Urano|year=1986|journal=Nasa Jpl|pages=400–268|volume=7|issue=85|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060210222142/http://vesuvius.jsc.nasa.gov/er/seh/hersc.html|archivedate=2006-02-10|access-date=2012-09-21|url-status=dead}}</ref> Isu ket nangipalpalawag ti daytoy a keddeng iti maysa a surat para kenni Joseph Banks:<ref name="Dreyer" /> {{quote | Iti napasaw a paset dagiti panawen ti duog a panawen ti naibatay dagiti naibatay ti linteg a panaginagnagan ti Merkurio, Benus, Marte, Hupiter ken Saturno ket naited idi kadagiti Planeta, a kas dagiti nagnagan dagiti nangruna a bannuarda ken dagiti diosen. Iti agdamaga a ad-adu a pilosopiko a panawen daytoy ket narigrigat a mapalubosan ti isu met laeng apamay-an ken tawagan dagitoy a kas ti Juno, Pallas, Apollo wenno Minerva, para iti nagan ti baro a nainlangitan a bagbagi tayo. Ti umuna a pamanunotan ti ania man a naisangsangayna a pasamak, wenno namarangmang a mapagteng, ket kasla ti kronolohiana: no ti ania man a masakbayan a daytoy ket masaludsod, kaano idi a nabirukan daytoy naudi a naduktalan a Planeta? Daytoy ket mabalin a nasayaat a masungbatanto ti, 'Iti panagturay ni Ari George ti Maikatlo'. }} [[Papeles:William Herschel01.jpg|thumb|upright|Ni [[William Herschel]], ti nakaduktal ti Urano]] Ti insingasing ni Herschel a nagan ket saan anadayeg iti ruar ti Britania, ken dagiti sabsabali a nagnagan ket naisingsingasing idin. Ti astronomo a ni [[Jérôme Lalande]] ket nangisingasing a managana ti palaneta iti ''Herschel'' a kas pammadayaw ti nakaduktal ti daytoy.<ref name="Francisca" /> Ti Sueko nga astronomo a ni [[Erik Prosperin]] ket nangisingasing ti nagan a ''Neptuno'' a daytoy ket sinuportaran babaen dagiti astronomo a nagayat ti kapanunotan tapno maipalagip kadagiti panagbaligi ti plota ti [[Naarian a Marina]] ti Britania iti panawen ti [[Rebolusionario a Gubat ti Amerikano]] babaen ti panagtawag ti baro a planeta iti ''Neptuno George III'' wenno ''Neptuno Gran Britani''.<ref name="lexell" /> Ni [[Johann Elert Bode|Bode]] ket pinilina ti ''Urano'', ti nai-Latin a bersion ti [[Griego a mitolohia|Griego a dios]] ti langit, a ni [[Urano (mitolohia)|Ouranos]]. Ni Bode ket nangisuppiat a kas ni [[Saturno (mitolohia)|Saturno]] ket ama idi ni [[Hupiter (mitolohia)|Hupiter]], ti baro a planeta ket nasken a managanan kalpasan ti ama ni Saturno.<ref name="Miner12" /><ref name="planetsbeyond" /><ref>{{cite web|title=Astronomy in Berlin|publisher=Brian Daugherty|url=http://bdaugherty.tripod.com/astronomy/bode.html|accessdate=Mayo 24, 2007|last=Daugherty|first=Brian|archive-date=2019-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112031103/http://bdaugherty.tripod.com/astronomy/bode.html|url-status=dead}}</ref> Idi 1789, ti kumaduaan ni Bode iti [[Naarian nga Akademia dagiti Siensia|Naarian nga Akademia]] a ni [[Martin Klaproth]] ket nanginagan ti baro a a naduktalaan nga elemento ti "[[uranio]]" para iti panagsuporta ti panagpili ni Bode.<ref>{{cite web|title=Ti Agpayso a Damag ti Uranio|author=James Finch|year=2006|publisher=allchemicals.info: Ti online a rekurso ti kimiko|url=http://www.allchemicals.info/articles/Uranium.php|accessdate=Marso 30, 2009|archive-date=2013-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508224234/http://www.allchemicals.info/articles/Uranium.php|url-status=dead}}</ref> Ti dimtengan daytoy, ti singasing ni Bode ket nagbalbalin anawatiwat a naus-usar, ken nagbalin a sapasap daytoy idi 1850 idi ti [[HM Nautical Almanac Office|Opisina ti Nautiko nga Almanak]], ti naudi a nabatbati, ket nangisukat ti panagus-usar ti ''Georgium Sidus'' iti ''Urano''.<ref name="planetsbeyond" /> === Nomenklatura === Ti Urano ket isu-isu ti planeta a ti naganna ket naala manipud iti [[Griego a mitolohia]] ngem ti [[Romano a mitolohia]]: ti Griego a "Οὐρανός" ket simmangpet iti Ingles babaen ti Latin nga "Ūranus".<ref name="OED" /> Ti panaginagan ti Urano ket "Uraniano".<ref>{{cite encyclopedia|title=Uraniano, a.² ken n.¹|encyclopedia=Ingles a Diksionario ti Oxford| edition=2|year=1989}}</ref> Daytoy ket adda ti dua nga [[astronomiko a simbolo]]. Ti immuna a naisingasing, ♅,{{efn|name=symbol first}} ket insingasing idi babaen ni Lalande idi 1784. Iti maysa a surat para kenni Herschel, ni Lalande ket nangilawlawag a kas ti "un globe surmonté par la première lettre de votre nom" ("ti maysa a globo a napatoktokan babaen ti umuna a letra ti apelyidom").<ref name="Francisca" /> Ti naudi a naisingasing, ⛢,{{efn|name=symbol later}} ket maysa asabali a kita dagiti simbolo para iti [[Marte]] ken ti [[Init]] gapu ta ti Urano ket isu ti Langit idi iti Griego a mitolohia, a naipanpanunotan nga inturayan babaen dagiti nagtitipon a bileg ti Init ken Marte.<ref>{{cite web|title=Dagiti simbolo ti planeta|work=NASA a panagsukimat ti Sistema a Solar|url=http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|accessdate=Agosto 4, 2007|archive-date=2015-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409045715/http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|url-status=dead}}</ref> Kadagiti pagsasao nga [[Pagsasao nga Insik|Insik]], [[Pagsasao a Hapon|Hapon]], [[Pagsasao a Koreano|Koreano]], ken [[Pagsasao a Bietnamis|Bietnamis]], thi nagan ti planeta ket literal a naipatarus a kas ti ''langit ari bituen'' (天王星).<ref>{{cite web|url=http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth|title=Dagiti Sailormoon a Termino ken Pakaammo|publisher=The Sailor Senshi Page|accessdate=Marso 5, 2006|archive-date=2019-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191004192740/http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |url=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt |title=Asiatiko nga Astronomia 101 |journal=Hamilton Dagiti Agdadamo nga Astronomo |year=1997 |volume=4 |issue=11 |accessdate=Agosto 5, 2007 |archive-date=2012-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512050134/http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt |url-status=dead }}</ref> == Pagliklikmutan ken pagtayyekan == [[Papeles:Uranus Orbit.gif|thumb|Ti Urano ket maminsan nga aglikmut iti Init iti tunggal maysa nga 84 a tawtawen ti Daga. Ti natimbengan a kaadayuna manipud iti Init ket agarup a 3 a [[1,000,000,000 (bilang)|bilion]]&nbsp;km (agarup a 20 [[Astronomikal a Paspaset|AU]])]][[Papeles:Uranusandrings.jpg|thumb|Ti 1998 di agpayso a maris nga-[[infrared]] a ladawan ti Urano a mangipakpakita dagiti banda ti [[ulep]], dagiti [[planetario a singsing|singsing]], ken [[masna a satelite|bulbulan]] a nagun-od babaen ti [[Asideg nga Infrared a Kamera ken Adu a Banag nga Espektrometro|NICMOS kamera]] ti [[Hubble a teleskopio ti Limbang]]. ]] Ti Urano ket maminsan nga aglikmut iti Init iti tunggal maysa nga 84 a tawtawen ti Daga. Ti natimbengan a kaadayuna manipud iti Init ket agarup a 3 a [[1,000,000,000 (bilang)|bilion]]&nbsp;km (agarup a 20 [[Astronomilal a Paspaset|AU]]). Ti karaniag ti lawag ti init idiay Urano ket agarup a 1/400 iti Daga.<ref>{{cite web|title=Sumaruno a Pagsardengan Urano| url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|year=1986|accessdate=Hunio 9, 2007}}</ref> Dagiti pagliklikmutanna nga elemento ket immuna a nakarkulo idi 1783 babaen ni [[Pierre-Simon Laplace]].<ref name="georgeforbes" /> Iti panakasakbayan ti panawen, dagiti madi a naggiddiatan ket nangrugi a naiparparang ti nagbaetan ti naipadto ken dagiti naipalpaliiw a pagliklikmutan, ken idi 1841, ni [[John Couch Adams]] ket immuna a nangisingasing a dagiti pagiddiatan ket mabalin a gapu ti grabitasional a panagginnuyod dagiti saan a makitkita a planeta. Idi 1845, ni [[Urbain Le Verrier]] ket nangrugrugi kadagiti nawaya a panagsuksukisokna kadagiti pagliklikmutan ti Urano. Idi Septiembre 23, 1846, ni [[Johann Gottfried Galle]] ket [[Panakaduktal ti Neptuno|nakaduktal ti baro a planeta]], ket ninaganan daytoy ti [[Neptuno]], iti gangani nga asideg ti naipadto a puesto babaen ni Le Verrier.<ref>{{cite web|title=Matematiko a panakaduktal dagiti planeta|author=O'Connor, J J|author2=Robertson, E F|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|year=1996|accessdate=Hunio 13, 2007|archive-date=2015-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150612235826/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|url-status=dead}}</ref> Ti panagpuspusipos a paset ti panawen ti uneg ti Urano ket 17&nbsp;nga oras, 14&nbsp;minutos, nga agpakanawan ([[retrogrado a panaggunay|retrogrado]]). A kas dagiti amina a [[higante a planeta]], ti akinngato a tangatangna ket makasanay kadagit napigsa nga angin iti turong ti panagliklikmutan. Kadagiti adda a latitud, a kas ti agarup a dua a pagkatlo a kaadayo manipud iti ekuador aginggana ti abagatan nga ungto, dagiti makitkita a langa ti tangatang ket naparpardasda nga aggungunay, a makaararamid daytoy ti napno a panagtaytayyek iti basbassit ngem 14 nga oras.<ref>{{cite web|title=Uranus|work=NASA World Book|author=Peter J. Gierasch|author2=Philip D. Nicholson|url=http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|year=2004|accessdate=Hunio 9, 2007|archive-date=2010-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227071712/http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|url-status=dead}}</ref> === Pakbu a pagtayyekan === Ti Urano ket adda ti [[axial tilt|pakbu a pagtayyekan]] ti 97.77 a degrado, isu a ti pagliklikmutanna a ket agarup a paralelo ti dalumpinas ti Sistema a Solar. Daytoy ket mangited kadagiti kompleto a panagbalbaliw ti tiempona a saan a maar-aramid dagiti sabali a nangruna a planeta. Dagiti sabali a planeta ket mabalin a isirmata nga agtayyek a kas ti napakbu nga agtaytayyek a tarampo iti dalumpinas ti Sistema a Solar, bayat a ti Uyano ket agtaytayyek a kas ti napakbu nga agtultulid a bola. Iti asideg ti panawen dagiti Uraniano a [[solstisio]], ti maysa nga ungto ket kankanayon a sanguenna ti [[Init]] bayat a dagiti sabali nga ungto liklikudanda. Adda laeng ti akikid a gisla ti lawlaw ti ekuador ti makasanay ti maysa a napardas a siklo ti rabii ken aldaw, ngem no ti Init ket nababa unay iti horisonte a kasla ti polar a rehion ti Daga. Iti sabali a bangir a pagtayyekan ti Urano ti puesto dagiti ungto a panakaisangona ti Init ket baliktad. Ti tunggal maysa nga ungto ket makaala iti agarup a 42&nbsp;a tawtawen ti agtultuloy a lawag ti init, a sarunuen babaen ti 42&nbsp;a tawtawen ti kinasipnget.<ref>{{cite web|title=Ti Hubble ket natiliwna ti naisangsangayan, a bassit a panakakita ti anniniwan ti Urano|author=Lawrence Sromovsky|work=Unibersidad ti Wisconsin Madison|url=http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html|year=2006|accessdate=Hunio 9, 2007|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720221646/http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html|url-status=dead}}</ref> Iti asideg ti pamnawen dagiti [[ekuinosio]], ti Init ket sanguenna ti ekuador ti Urano a mangited ti maysa a paset ti panawen dagiti siklo ti aldaw-rabii a kapadpada a makitkita kadagiti sabsabali a planeta. Ti Urano ket naabotanna ti kinaudi nga ekuinosio idi Disiembre 7, 2007.<ref>{{cite conference|last=Hammel|first=Heidi B.|title=Ti Urano ket umasidegen ti Ekuinosio|booktitle=Ti reporta manipud iti Pasadena aPanagobra ti 2006|date=Septiembre 5, 2006|url=http://www.apl.ucl.ac.uk/iopw/uworkshop_060905.pdf|format=PDF|access-date=2012-10-18|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084057/http://www.apl.ucl.ac.uk/iopw/uworkshop_060905.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="weather" /> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! Akin-amianan a hemisperio ! Tawen ! Akin-abagatn a hemisperio |- | Kalamiisan a solstisio | 1902, 1986 | Kalgaw ar solstisio |- | Bernal nga ekuinosio | 1923, 2007 | Otonio nga ekuinosio |- | Kalgaw a solstisio | 1944, 2028 | Kalamiisan a solstisio |- | Otonio nga ekuinosio | 1965, 2049 | Bernal nga ekuinosio |} Ti maysa apagbanagan ti pagtayyekan apuesto ket, iti katimbengan ti las-ud ti tawen, dagiti polar a rehion ti Urano ket makagun-od ti ad-adu nga enerhia manipud iti Init ngem dagiti rehionna ti ekuador. Uray kasta, ti Urano ket napudpudot idiay ekuadorna ngem dagiti ungtona. Ti panggep a mekanismo a gapuanan daytoy ket di ammo. Ti rason ti naisangsangayan a pakbu a pagtayyekan ti Urano ket saan pay unay a naamammoan, ngem ti kadawyan a panagipagarup ket iti las-ud ti pannakaporma ti Sistema a Solar, ti maysa a kapada a kadakkel ti Daga a [[protoplaneta]] ket dinungparna ti Urano, a naggappuan ti nadadael a pannakpuestona.<ref>{{cite book|author=Bergstralh, Jay T. |author2= Miner, Ellis |author3= Matthews, Mildred|title=Urano|year=1991|pages= 485–486|isbn=0-8165-1208-6}}</ref> Ti abagatn nga ungto ti Urano ket gangani a dagus a naiturong idi iti Init idi las-ud ti panawen ti ilalabas a panagtayab ti''[[Voyager 2]]''' idi 1986. Ti pannakanagan ti daytoy nga ungto a kas ti "abagatan" ket agus-usar ti panakaipalpalawag nga inkeddeng ti [[International Astronomical Union|Internasional a Kappon ti Astronomiko]], a nainaganan a ti amianan nga ungto ti maysa a planeta wenno satelite ket nasken a ti ungto nga agturturong ti ngato ti saan nga agbalbaliw a dalumpinas ti Sistema a Solar, uray no ania man ti pagturturungan a panagtaytayyek ti planeta<ref>{{cite web|url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm|title=Reporta ti IAU/IAG a grup ti agobobra kadagiti kartograpiko a nagsasabtan ken dagiti pagtayyekan nga elemento dagiti planeta ken satelite: 2000|work=IAU|year=2000|accessdate=Hunio 13, 2007|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514222418/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://pds.jpl.nasa.gov/documents/sr/stdref_021015/Chapter02.pdf |format=PDF |title=Dagiti Kartograpiko a Pagalagadan |work=NASA|accessdate=Hunio 13, 2007}}</ref> Ti sabali pay a taripnong ket sagpaminsan a naus-usa, a ti amianan ken abagatn nga ungto ti maysa a bagi ket naipalpalawagan iti [[right-hand rule|alagaden ti kanawan nga ima]] a mainaig ti turong ti pagliklikmutan.<ref>{{cite web|url=http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html|title=Coordinate Frames Used in MASL|year=2003|accessdate=Hunio 13, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070505140123/http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html|archivedate=2007-05-05|url-status=dead}}</ref> Iti termino ti daytoy kinaudi a sistema ti nagsasabtan ti ''amianan'' nga ungto ti Urano ti adda ti lawag ti init idi 1986. == Dagiti nota == {{notes | notes = {{efn | name = symbol first | Cf. [[Papeles:Uranus monogram.svg|20px|Astronomiko a simbolo para iti Urano]] (saan a nasuportaran ti amin a kita ti letra) }} {{efn | name = symbol later | Cf. [[Papeles:Uranus symbol.svg|20px|Astronomiko a simbolo para iti Urano]] (saan a nasuportaran ti amin a kita ti letra) }} }} == Dagiti nagibasaran == {{refs | refs = <ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007">{{cite journal| doi = 10.1007/s10569-007-9072-y| last1 = Seidelmann| first1 = P. Kenneth| last2 = Archinal| first2 = Brent A.| last3 = A'Hearn| first3 = Michael F.| display-authors = 3| last4 = Conrad| first4 = Albert R.| last5 = Consolmagno| first5 = Guy J.| last6 = Hestroffer| first6 = Daniel| last7 = Hilton| first7 = James L.| last8 = Krasinsky| first8 = Georgij A.| last9 = Neumann| first9 = Gregory A.| last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | year = 2007| title = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006| url = https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155| journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume = 98| issue = 3| pages = 155–180| pmid = | pmc = | bibcode = 2007CeMDA..98..155S| ref = {{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}}}}</ref> <ref name="CSeligman">{{cite web | last = Seligman | first = Courtney | title = Panagtayyek a Paset ti Panawen ken Kaatiddog ti Aldaw | url = http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm | accessdate = Agosto 13, 2009 }}</ref> <ref name="Lindal Lyons et al. 1987">{{cite journal| doi = 10.1029/JA092iA13p14987| last1 = Lindal| first1 = G. F.| last2 = Lyons| first2 = J. R.| last3 = Sweetnam| first3 = D. N.| last4 = Eshleman| first4 = V. R.| last5 = Hinson| first5 = D. P.| last6 = Tyler| first6 = G. L.| date = Disiembre 30, 1987| title = The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2| journal = Journal of Geophysical Research| issn = 0148-0227| publisher = American Geophysical Union| volume = 92| issue = A13| pages = 14,987–15,001| bibcode = 1987JGR....9214987L| ref = {{sfnRef|Lindal Lyons et al.|1987}}}}</ref> <ref name="Lunine 1993">{{cite journal| doi = 10.1146/annurev.aa.31.090193.001245| last = Lunine| first = Jonathan I.| date=Septiembre 1993 | title = The Atmospheres of Uranus and Neptune| journal = Annual Review of Astronomy and Astrophysics| volume = 31| pages = 217–263| bibcode = 1993ARA&A..31..217L}}</ref> <ref name="Conrath Gautier et al. 1987">{{cite journal| doi = 10.1029/JA092iA13p15003| last1 = Conrath| first1 = B.| last2 = Gautier| first2 = D.| last3 = Hanel| first3 = R.| last4 = Lindal| first4 = G.| last5 = Marten| first5 = A.| year = 1987| title = The Helium Abundance of Uranus from Voyager Measurements| journal = Journal of Geophysical Research| volume = 92| issue = A13| pages = 15003–15010| bibcode = 1987JGR....9215003C| ref = {{sfnRef|Conrath Gautier et al.|1987}}}}</ref> <ref name="Podolak Weizman et al. 1995">{{cite journal| doi = 10.1016/0032-0633(95)00061-5| last1 = Podolak| first1 = M.| last2 = Weizman| first2 = A.| last3 = Marley| first3 = M.| date=Disiembre 1995 | title = Comparative models of Uranus and Neptune| url = https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1995-12_43_12/page/1517| journal = Planetary and Space Science| volume = 43| issue = 12| pages = 1517–1522| pmid = | pmc = | bibcode = 1995P&SS...43.1517P| ref = {{sfnRef|Podolak Weizman et al.|1995}}}}</ref> <ref name="Smith Soderblom et al. 1986">{{cite journal | doi = 10.1126/science.233.4759.43| last1 = Smith| first1 = B. A.| last2 = Soderblom| first2 = L. A.| last3 = Beebe| first3 = A.| last4 = Bliss| first4 = D.| last5 = Boyce| first5 = J. M.| last6 = Brahic| first6 = A.| last7 = Briggs| first7 = G. A.| last8 = Brown| first8 = R. H.| last9 = Collins| first9 = S. A.| date = 4 Hulio 1986| title = Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results| url = https://archive.org/details/sim_science_1986-07-04_233_4759/page/43| journal = Science| volume = 233| issue = 4759| pages = 43–64| pmid = 17812889| bibcode = 1986Sci...233...43S| ref = {{sfnRef|Smith Soderblom et al.|1986}}}}</ref> <ref name="Sromovsky & Fry 2005">{{cite journal| doi = 10.1016/j.icarus.2005.07.022| last1 = Sromovsky| first1 = L. A.| last2 = Fry| first2 = P. M.| date=Disiembre 2005 | title = Dynamics of cloud features on Uranus| journal = Icarus| volume = 179| issue = 2| pages = 459–484| bibcode = 2005Icar..179..459S}}</ref> <ref name="Francisca">{{cite journal|title=Ti kayatna a sawen ti simbolo a H+o para iti planeta nga Urano|author=Francisca Herschel|year=1917|bibcode=1917Obs....40..306H|volume=40|page=306|journal=The Observatory }}</ref> <ref name="planetsbeyond">{{cite book|title=Dagiti Planeta iti Labes: Panangiduktal ti Akinruar a Sistema a Solar|isbn=0-486-43602-0|last=Littmann| first=Mark|publisher=Courier Dover Publications|year=2004|pages=10–11 }}</ref> <ref name="OED">{{cite encyclopedia| title = Urano| encyclopedia = Ingles a Diksionario ti Oxford| edition = 2| year = 1989}}</ref> <ref name="georgeforbes">{{cite web|title=Pakasaritaan ti Astronomia|author=George Forbes|year=1909|url=http://www.vinnysa1store.com/historyofastronomy2.html#8|accessdate=Agosto 7, 2007|archive-date=2015-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107100736/http://www.vinnysa1store.com/historyofastronomy2.html#8|url-status=dead}}</ref> <ref name="weather">{{cite web |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm |title=Ti Hubble ket Naduktalanna ti Nasipnget nga Ulep Idiay Tangatang ti Urano|publisher=Science Daily |accessdate=Abril 16, 2007}}</ref> }} == Adu pay a mabasbasa == * {{cite book | last = Miner | first = Ellis D. | year = 1998 | title = Urano: Ti Planeta, Dagiti Singsing ken dagiti Satelite | url = https://archive.org/details/uranusplanetring0002mine | location = New York | publisher = John Wiley ken Annak | isbn = 978-0-471-97398-0 }} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia|Uranus|Urano}} * [http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=35653 Ti Urano] idiay Europeano nga Ahensia ti Limbang * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html Dagiti kinapudno a sabanas ti Urano babaen ti NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804224710/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |date=2011-08-04 }} * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus Bariweswes ti Urano] idiay [http://solarsystem.nasa.gov/ Sitio a Pagsukisokan ti Sistema a Solar babaen ti NASA] * [http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html Dagiti Planeta—Urano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011210547/http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html |date=2007-10-11 }} Ti alagaden dagiti ubbing iti Urano. * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/targetFamily/Uranus Ti Urano] idiay planetario a warnakan ti ladladawan ti [[Jet Propulsion Laboratory]]. (ladladawan) {{Sistema Solar}} [[Kategoria:Urano|*]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] ngw44l096mrojhpjww7em9syjpi93u5 0 2920 406714 406266 2026-08-23T21:07:29Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406714 wikitext text/x-wiki {{Coord|16|10|N|107|50|E|display=title}} {{Infobox pagilian |native_name = {{lang|vi|Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam}} |conventional_long_name = Sosialista a Republika ti Bietnam |common_name = Bietnam |image_flag = Flag of Vietnam.svg |image_coat = Emblem of Vietnam.svg |symbol_type = Kayarigan |other_symbol_type = Papeles:Communist Party of Vietnam flag.svg |image_map = Location Vietnam ASEAN.svg |map_caption = {{map caption|location_color=berde|region=[[ASEAN]]|region_color=kolordapo|legend=Location Vietnam ASEAN.svg}} |national_motto = {{lang|vi|Độc lập – Tự do – Hạnh phúc}}<small><br />"Panagwaywayas – Wayawaya – Kinaragsak"</small> |national_anthem = "{{lang|vi|[[Tiến Quân Ca]]}}"<br /><small>"Martsa ti Buyot" (umuna aberso)</small> |official_languages = [[Pagsasao a Bietnamis|Bietnamis]] |languages_type = Dagiti [[Opisal a sinuratan]] |languages = [[Alpabeto a Bietnamis]] |demonym = Bietnamis |capital = [[Hanoi]] |legislature = [[Nailian nga Asemblia ti Bietnam|Nailian nga Asemblia]] |coordinates = {{Coord|21|2|N|105|51|E|type:city}} |largest_city = [[Siudad ti Ho Chi Minh]] |government_type = Nominal a [[Marxismo–Leninismo|Marxista–Leninista]] nga [[agmaymaysa a partido nga estado]] |leader_title1 =[[Sapasap a Sekretario ti Partido Komunista ti Bietnam|Sapasap a Sekretario]] |leader_name1 = [[Nguyễn Phú Trọng]] |leader_title2 = [[Presidente ti Bietnam|Presidente]] |leader_name2 = [[Võ Thị Ánh Xuân]] |leader_title2 =[[Bise Presidente to Bietnam|Bise Presidente]] |leader_name2 = [[Võ Thị Ánh Xuân]] |leader_title3 = [[Kangrunaan a Ministro ti Bietnam|Kangrunaan a Ministro]] |leader_name3 = [[Phạm Minh Chính]] |leader_title4 = [[Mangipangulo ti Sitatakder a Komite ti Nailian nga Asemblia ti Bietnam|Mangipangulo ti Nailian nga Asemblia]] |leader_name4 = [[Vương Đình Huệ]] |leader_title5 = [[Kangatuan a Korte ti Tattao ti Bietnam|Pangulo a Hustisia]] |leader_name5 = [[Nguyễn Hòa Bình]] |sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Bietnam|Panakabangon]] |sovereignty_note = |established_event1 = [[Gubat ti Karayan Bach Dang (938)|Wayawaya manipud iti Tsina]] |established_date1 = 938 |established_event2 = [[Pranses a kolonial nga imperio|Wayawaya manipud iti Pransia]] |established_date2 = 2 Septiembre 1945 |established_event3 = [[Gubat ti Bietnam|Panagkaykaysa]] |established_date3 = 2 Hulio 1976<ref name="Robbers 1021">{{Cite book |url=http://books.google.com/books?id=M3A-xgf1yM4C&pg=PA1021 |title=Encyclopedia of World Constitutions |date=2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6078-8 |editor-last=Robbers |editor-first=Gerhard |page=1021 |language=en |trans-title=Ensiklopedia dagiti Batay-Linteg iti Lubong}}</ref> |established_event5 = [[Batay-linteg ti Sosialista a Republika ti Bietnam|Agdama a batay-linteg]] |established_date5 = 15 Abril 1992 |area_rank = Maika-65 |area_km2 = 331,210 |area_sq_mi = 128,565 |percent_water = 6.4<ref name="IndexMundi2011">{{Cite web |title=Vietnam Geography Profile 2011 |url=http://www.indexmundi.com/vietnam/geography_profile.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110104931/http://www.indexmundi.com/vietnam/geography_profile.html |archive-date=2012-01-10 |access-date=19 Disiembre 2011 |website=Index Mundi |language=en |url-status=live }}</ref> |population_census = 96,208,984<ref>{{Cite book |last=Tổng cục Thống kê / General Statistics Office of Vietnam |url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2019/12/Ket-qua-toan-bo-Tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-2019.pdf |title=Kết quả toàn bộ Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 / Completed Results of the 2019 Viet Nam Population and Housing Census |date=2020 |publisher=Nhà xuất bản Thống kê / Statistical Publishing House |isbn=978-604-75-1532-5 |language=vi,en}}</ref> |population_census_year = 2019 |population_census_rank = Maika-16 |population_density_km2 = 295.0 |population_density_sq_mi = 752 |population_density_rank = Maika-29 |GDP_PPP_year = 2012 |GDP_PPP = $320.874 bilion<ref name="imf2">{{Cite web |date=Abril 2012 |title=Vietnam |trans-title=Bietnam |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=84&pr.y=9&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=582&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |access-date=26 Septiembre 2012 |website=[[International Monetary Fund]] |language=en}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = $3,549<ref name=imf2 /> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $135.411 bilion<ref name=imf2 /> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = 2012 |GDP_nominal_per_capita = $1,498<ref name=imf2 /> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini_year = 2008 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 35.6 <!--number only--> |Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=Gini Index |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |access-date=29 Marso 2013 |website=[[World Bank]] |language=en}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.638 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |last=United Nations Development Programme |date=2014 |title=2014 Human Development Report Summary |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |access-date=27 Hulio 2014 |pages=21–25 |language=en}}</ref> |HDI_rank = Maika-121 |currency = {{lang|vi|[[Bietnamis đồng|đồng]]}} (₫)<ref>{{Cite web |title=Socialist Republic of Vietnam – Vietnam |trans-title=Sosialista a Republika ti Bietnam – Vietnam |url=http://www.travelsradiate.com/asia/socialist-republic-of-vietnam.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510042753/http://www.travelsradiate.com/asia/socialist-republic-of-vietnam.html |archive-date=2011-05-10 |access-date=6 Agosto 2011 |website=travelsradiate.com |language=en |url-status=live }}</ref> |currency_code = VND |time_zone = ICT (Oras ti Indotsina) [[UTC+7]] |utc_offset = +7 |time_zone_DST = No DST |utc_offset_DST = +7 |drives_on = kanawan |cctld = [[.vn]] |calling_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay Bietnam|84]] |image_map3 = Bandovietnam-final-fill-scale.svg |map_caption3 = <small>Mapa ti Indotsina a Peninsula, a mangipakpakita ti Bietnam ken dagiti kaarrubana</small> |footnote1 = Segun ti opisial a nagan ken ti 1992 a Batay-linteg. }} Ti '''Bietnam''' ({{IPAc-en|ˌ|v|j|ɛ|t|ˈ|n|ɑː|m|audio=En-us-Vietnam.ogg}}, {{IPAc-en|ˌ|v|j|ɛ|t|ˈ|n|æ|m}}), opisial a ti '''Sosialista a Republika ti Bietnam''' ({{lang|vi|Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam}} <small>({{Audio|Công hoà xa hoi chu nghia Viêt Nam.oga|listen|help=no}})</small>), ket isu ti akindaya unay a pagilian iti Peninsula ti [[Indotsina]] a Peninsula iti [[Abagatan a daya nga Asia]]. Addaan daytoy iti nakarkulo a 87.8 a riwriw nga agtataeng manipud idi 2011, daytoy ti [[listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|maika-13 a kaaduan ti populasion a pagilian]] iti lubong, ken ti [[Listaan dagiti pagilian ti Asia babaen ti populasion|maika-8 a kaaduan ti populasion a pagilian iti Asia]]. Ti [[Dagiti nagan ti Bietnam|nagan ti Bietnam]] ket maipatarus a kas ti "Abagatan a Biet", ken opisial a naampon idi 1945. Ti pagilian ket nabeddengan babaen ti [[Tsina]] iti amianan, ti [[Laos]] iti amianan a laud, ti [[Cambodia]] iti abagatan a laud, ken ti [[Baybay Abagatan Tsina]] iti daya.<ref>Ti Baybaya Abagatan Tsina ket naibagbaga idiay Bietnam a kas ti Baybay Daya ({{lang|vi|Biển Đông}}).</ref> Ti siudad a kapitoliona ket ti [[Hanoi]] manipud idi naikaykaysa iti [[Amianan a Bietnam|Amianan]] ken [[Abagatan a Bietnam]] idi 1976. Dagiti Bietnamis ket nagbalinda a nawaya manipud iti [[Imperial nga Insik|Imperial a Tsina]] idi 938 AD, kalpasan ti [[Gubat ti Karayan Bạch Đằng (938)|Gubat ti Karayan Bạch Đằng]]. Dagiti nagsasaruno a Bietnamis a naarian a dinastia ket rimmang-ay idi ti pagilian ket heograpiko ken politikal a nagpadakkel iti Abagatan a daya nga Asia, aginggana idi ti Peninsula ti Indotsina ket [[Pranses nga Indotsina|nakolonisado babaen ti Pransia]] idi tengnga ti maika-19 a siglo. Ti [[Umuna a Gubat ti Indotsina]] ket dimtengan ti pannakaiturong ti pannakapapanaw dagiti Pranses idi 1954, a nakaibatbatian ti politiko a pannakabingbingay ti dua nga estado ti Bietnam, ti Amianan ken Abagatan a Bietnam. Ti suppiat a nagbaetan dagitoy dua a bangir ket kimmaro, nga adda dagiti adu a gangganaet a pannakibibiang, idi las-ud ti [[Bietnam a Gubat]], a nagpatinggaan ti panagballigi ti Amianan a Bietnam idi 1975. Ti Bietnam idin ket naipagkaykaysa babaen ti maysa a [[Komunista]] a gobierno, ngem daytoy ket politikal a naisinsina ken pimmanglaw. Idi 1986, ti gobierno ket nangirugi ti serye kadagiti [[Doi Moi|ekonomiko ken politikal a reporma]], a nagirugian ti dalan a pannakaikaduaan ti Bietnam kadagiti ekonomia iti lubong.<ref name="BBC2004">{{Cite news |date=18 Oktubre 2004 |title=Vietnam's New-Look Economy |language=en |trans-title=Ti Baro a Kita ti Ekonomia ti Bietnam |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3752682.stm}}</ref> Babaen idi 2000, daytoy ket nakaipatakderen kadagiti kaaduan a diplomatiko a pannakibiang kadagiti pagilian. Ti panagpadakkel ti ekomnomiana ket maysa kadagiti kangatuan iti lubong manipud idi 2000,<ref name=BBC2004 /> ken segun ti [[Citigroup]], agtultuloyto iti kastoy nga idadakkel. Ti Bietnam ket addaan iti kangatuan a [[3G (pagpagilian)|Gapuanan a Pagsurotan ti Sangalubongan a Panagpadakkel]] kadagiti 11 a kangrunaan nga ekonomia,<ref>{{Cite news |last=Weisenthal |first=Joe |date=22 Pebrero 2011 |title=Forget the BRICS: Citi's Willem Buiter Presents the 11 "3G" Countries that Will Win the Future |language=en |work=Business Insider |url=http://www.businessinsider.com/willem-buiter-3g-countries-2011-2?slop=1 |access-date=6 Agosto 2011}}</ref> ken dagiti nagballigi a panagrepormana ti ekonomia ken ti pannakitiponna ti [[World Trade Organization|Organisasion ti Sangalubongan a Komersio]] idi 2007. Nupay kasta, ti pagilian ket agtultuloy nga agsagsagaba kadagiti nangato nga agpang ti [[inekualida ti matgedan]], dagiti adu a paggiddiatan ti [[panagaywan ti salun-at]] a probision, ken dagiti saan a nasayaat a [[ekualidad ti henero]].<ref>{{Cite report |url=https://wagner.nyu.edu/files/faculty/publications/SFitzen_VietnamInequalityReport.pdf |title=Vietnam Inequality Report 2005 |last=Mekong Economics |date=2005 |trans-title=Reporta ti Inekualidad ti Bietnam 2005}}</ref><ref name="CIA GINI data 2008">{{Cite web |title=Distribution of Family Income – Gini Index |trans-title=Pannakaiwarwaras ti Matgedan ti Pamilia – Gini a Pagsurotan |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103102521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |archive-date=2012-01-03 |access-date=27 Nobiembre 2011 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Wagstaff |first=Adam |last2=van Doorslaer |first2=Eddy |last3=Watanabe |first3=Naoko |date=2003 |title=On Decomposing the Causes of Health Sector Inequalities with an Application to Malnutrition Inequalities in Vietnam |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-econometrics_2003-01_112_1/page/207 |trans-title=Iti Pannakalungsot dagiti Gapuanan ti Inekualidad ti Sektor ti Salun-at nga Adda ti Pakaipakatan ti Inekualidad ti Malnutrision idiay Bietnam |journal=Journal of Econometrics |language=en |volume=112 |issue=1 |pages=207–223 |doi=10.1016/S0304-4076(02)00161-6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Goodkind |first=D. |date=1995 |title=Rising Gender Inequality in Vietnam Since Reunification |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_fall-1995_68_3/page/342 |journal=Pacific Affairs |language=en |volume=68 |issue=3 |pages=342–359 |doi=10.2307/2761129}}</ref><ref name="ideas.repec.org">{{Cite web |last=Gallup |first=John Luke |date=2002 |title=The Wage Labor Market and Inequality in Viet Nam in the 1990s |trans-title=Ti Paglakuan a Matgedan ti Obra ken Inekulidad idiay Bietnam idi Tatwtawen ti 1990 |url=http://ideas.repec.org/p/wbk/wbrwps/2896.html |access-date=7 Nobiembre 2010 |website=The World Bank |publisher=Policy Research Working Paper Series 2896 |language=en}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Herring |first=George C. |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 |url=https://archive.org/details/americaslongestw0000herr_o7n4 |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |edition=Maika-4 |language=en |trans-title=Ti Kaatiddogan a Gubat ti Amerika: Ti Estados Unidos ken Bietnam, 1950–1975}} * {{Cite book |last=Jahn |first=G. C. |title=Sharing Rice for Peace and Prosperity in the Greater Mekong Subregion |date=2006 |publisher=Sid Harta Publishers |editor-last=Fredenburg |editor-first=P. |location=Victoria, Australia |pages=237–240 |language=en |trans-title=Ti Pannakibinningay ti Bagas para iti Kappia ken Prosperidad iti Kalatakan a Subrehion ti Mekong Subregion |chapter=The Dream is Not yet Over |trans-chapter=Ti Tagtagainep ket Saan pay a Nalpas |editor-last2=Hill |editor-first2=B.}} * {{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_t5l4 |date=1997 |publisher=Penguin Books |isbn=0-14-026547-3 |edition=Maika-2 |location=New York, N.Y. |language=en |trans-title=Bietnam: Ti Maysa a Pakasaritaan}} * {{Cite book |last=McMahon |first=Robert J. |title=Major Problems in the History of the Vietnam War: Documents and Essays |date=1995 |language=en |trans-title=Dagiti Nangruna a Parikut iti Pakasaritaan ti Gubat ti Bietnam: Dagiti Dokumento ken Salaysay}} * {{Cite book |title=Encyclopedia of the Vietnam War |url=https://archive.org/details/encyclopediaofvi00tuck |date=1998 |editor-last=Tucker |editor-first=Spencer |language=en |trans-title=Ensiklopedia ti Bietnam a Gubat}} 3 tom. repernsia; ken ti pay maysa a tomo a naipabassit nga edision (2001). {{Refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} {{wikiquote-inline|Vietnam|Bietnam}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1243338.stm Bariweswes ti pagilian] manipud iti damdamag ti BBC * {{CIA World Factbook link|vm|Vietnam}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm Bietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003000923/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm |date=2012-10-03 }} manipud dagiti ''Bilioteka ti UCB GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Asia/Vietnam}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628349/Vietnam Bietnam] idiay ''[[Encyclopædia Britannica]]'' * {{wikiatlas|Vietnam|{{PAGENAME}}}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=VN Key Panagrang-ay a Panagipadto para iti Bietnam] ;Gobierno * [http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English Portal ti Gobierno ti Bietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528045736/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English |date=2012-05-28 }} * [http://www.cpv.org.vn/cpv/ Partido Komunista ti Bietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115125835/http://www.cpv.org.vn/cpv/ |date=2010-11-15 }} – opsiial a website (iti Bietnamis) * [http://www.na.gov.vn/htx/English/C1330/ Nailian nga Asemblia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081102220756/http://www.na.gov.vn/htx/English/C1330/ |date=2008-11-02 }} – lehislatibo a bagi ti Bietnam * [http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=491 Opisina dagiti Sapasap nga Estadistika] * [http://www.mofa.gov.vn/en/ Ministro ti Gangganaet a Pannakibiang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020032719/http://www.mofa.gov.vn/en/ |date=2009-10-20 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-v/vietnam.html Pangulo ti Estado ken Kamkameng ti Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210074101/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-v/vietnam.html |date=2008-12-10 }} {{ASEAN}} {{Dagiti pagilian ti Asia}} {{Pagpagilian ken terteritorio ti Abagatan a daya nga Asia}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Bietnam| ]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia]] [[Kategoria:Dagiti komunista nga estado]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina]] [[Kategoria:Dagiti agmaymaysa a partido nga estado]] [[Kategoria:Dagiti sosialista nga estado]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1976]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] t0c44wxm3c0pw2a1sa2p7dx8cz3jfg9 0 3314 406825 405875 2026-08-23T23:04:33Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406825 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = border-collapse:collapse | title = Ti Init [[Image:Sun symbol (bold).svg|24px|☉]] | image = [[File:Sun white.jpg|frameless|center]] | caption = Ti Init | headerstyle = background:#FCC857 | labelstyle = padding:2px | datastyle = padding:2px <!-- section break, rows 1-19--> | header1 = Panagpalpaliiw a datos | label2 = Natimbeng a kaadayo<br>manipud iti [[Daga (planeta)|Daga]] | data2 = 1 [[Astronomikal a yunit|au]] ≈ {{val|1.496|e=8|u=km}}<br>8&nbsp;min 19&nbsp;s iti [[kapardas iti lawag|kapardas ti lawag]] | label3 = [[Nalawag a kinadakkel|Kalawag a panakakita]] (''V'') | data3 = −26.74<ref name=nssdc>{{cite web |last=Williams |first=D. R. |date=1 July 2013 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |accessdate=12 Agosto 2013 |archive-date=15 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715200549/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |url-status=dead }}</ref> | label4 = [[Patingga a kinadakkel]] | data4 = 4.83<ref name=nssdc /> | label5 = [[Espektral a pannakaidasig]] | data5 = G2V<ref>{{cite book|last=Zombeck|first=Martin V.|date=1990|title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics 2nd edition|publisher=Cambridge University Press|url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/|access-date=2017-07-17|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203012304/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/|url-status=dead}}</ref> | label6 = [[Metalasidad]] | data6 = ''Z'' = 0.0122<ref>{{cite journal |last1=Asplund |first1=M. |last2=Grevesse |first2=N. |last3=Sauval |first3=A. J. |date=2006 |title=The new solar abundances – Part I: the observations |journal=Communications in Asteroseismology |volume=147 |pages=76–79 |bibcode=2006CoAst.147...76A |doi=10.1553/cia147s76}}</ref> | label7 = [[Angular a kadakkel]] | data7 = 31.6–32.7 [[minminuto iti arko]]<ref>{{cite web |title=Eclipse 99: Frequently Asked Questions |url=http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |publisher=[[NASA]] |accessdate=24 Oktubre 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527142627/http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |archivedate=27 May 2010 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527142627/http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |date=27 May 2010 }}</ref> | label8 = Dagiti pangilasin | data8 = Solar | header10 = Dagiti panangilasin a maipapan iti [[panagliklikmut]] | label11 = Natimbeng a kaadayo<br>manipud iti bugas ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] | data11 = ≈ {{val|2.7|e=17|u=km}}<br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|27200|ul=lawag-tawtawen}}}} | label12 = [[Galaktiko a tawen|Galaktiko a paset ti panawen]] | data12 = (2.25–2.50){{e|8}} a [[Huliano a tawen (astronomia)|tawen]] | label13 = [[Belosidad]] | data13 = ≈ {{val|220|u=km/s}} (panagliklikmut iti lawlaw ti Nagririmpuok a Bitbituen) <br>≈ {{val|20|u=km/s}} (relatibo iti agpakatengnga a belosidad dagiti sabali a bituen iti estelar a kaarruba) <br>≈ {{val|370|u=km/s}}<ref>{{cite journal |last=Hinshaw |first=G. |display-authors=etal |date=2009 |title=Five-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe observations: data processing, sky maps, and basic results |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=180 |issue=2 |pages=225–245 |arxiv=0803.0732 |bibcode=2009ApJS..180..225H |doi=10.1088/0067-0049/180/2/225}}</ref> (relatibo iti [[Kosmiko a mikrooda a lugar iti likud a radiasion#CMBR dipole nga anisotropia|Kosmiko a mikrooda a lugar iti likud a radiasion]]) <!-- section break, rows 20-39 --> | header20 = Dagiti pisikal a pannakaidasig | label21 = Ekuatorial a [[rayos]] | data21 = [[Solar a rayos|695,700]]&nbsp;km<ref name=IAU2015resB3>{{citation | first1=E.E. | last1=Mamajek | first2=A. | last2=Prsa | first3=G. | last3=Torres | first4=al. | last4=et | title=IAU 2015 Resolution B3 on Recommended Nominal Conversion Constants for Selected Solar and Planetary Properties | arxiv=1510.07674}}</ref><br> {{val|109|u=R_Daga}}<ref name=sse/> | label22 = Ekuatorial a [[palikaw]] | data22 = {{val|4.379|e=6|u=km}}<ref name=sse/><br>109 × Daga<ref name=sse>{{cite web |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archivedate=2 Enero 2008 |publisher=[[NASA]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |date=2008-01-02 }}</ref> | label23 = [[Pannakadalumpinas]] | data23 = {{val|9|e=-6}} | label24 = [[Kalawa ti rabaw]] | data24 = {{val|6.09|e=12|u=km2}}<ref name=sse/><br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|12000}}}} × Daga<ref name=sse/> | label25 = [[Tomo]] | data25 = {{val|1.41|e=18|u=km3}}<ref name=sse/><!-- NASA source has "1.412 x 10^18 km^3", which is 1.412 × 10^27 m^3 (basic arithmetic, also verified using the formula for volume of a sphere), but the Sun is not a sphere, and their radius is off a bit from what we have above, so we need to at least round a bit--><br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|1300000}}}} × Daga | label26 = [[Masa]] | data26 = {{val|1.98855|.00025|e=30|u=kg}}<ref name=nssdc/><br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|333000|u=Masa ti Daga}}}}<ref name=nssdc/><!-- NASA Sun Fact Sheet states 333,000, a figure coherent with data already present in en.wiki --> | label27 = Natimbeng a [[densidad]] | data27 = {{val|1.408|u=g/cm3}}<ref name=nssdc/><ref name=sse/><ref>{{cite web |last=Ko |first=M. |date=1999 |title=Density of the Sun |url=http://hypertextbook.com/facts/1999/MayKo.shtml |editor=Elert, G. |work=The Physics Factbook}}</ref><br>{{val|0.255}} × Daga<ref name=nssdc/><ref name=sse/> | label28 = [[Densidad]] ti tengnga (naimodelo) | data28 = {{val|162.2|u=g/cm3}}<ref name=nssdc/><br>{{val|12.4}} × Daga | label29 = Ekuatorial a [[gabidad ti rabaw]] | data29 = {{val|274.0|u=m/s2}}<ref name=nssdc/><br>{{val|27.94|u=[[g-force|''g'']]}}<br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|27542.29|u=''[[cgs]]''}}}}<br>28 × Daga<ref name=sse/> | label30 = [[Moment of inertia factor]] | data30 = {{val|0.070}}<ref name=nssdc /> (karkulo) | label31 = [[Belosidad ti panagtalaw]]<br>(manipud iti rabaw) | data31 = {{val|617.7|u=km/s}}<ref name=sse/><br>55 × Daga<ref name=sse/> | label32 = Temperatura | data32 = Tengnga (naimodelo): {{val|1.57|e=7|u=K}}<ref name=nssdc/><br>[[Potoespero]] (epektibo): {{nowrap|{{val|fmt=commas|5772|ul=K}}}}<ref name=nssdc/><br> [[Corona]]: ≈ {{val|5|e=6|u=K}} | label33 = [[Luminosidad]] (L_sol) | data33 = {{val|3.828|e=26|ul=W}}<ref name=nssdc/><br>≈ {{val|3.75|e=28|u=[[lumen (yunit)|lm]]}}<br>≈ {{val|98|u=lm/W}} [[Kinalawag nga epikasia|epikasia]] | label34 = Natimbeng a [[Karaniag|kinaraniag]]&nbsp;(I_sol) | data34 = {{val|2.009|e=7|u=W·m⁻²·sr⁻¹}} | label35 = Tawen | data35 = ≈ 4.6-bilion a tawtawen<ref name="Bonanno">{{Cite journal |last=Bonanno |first=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |date=2008 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749 }}</ref><ref>{{Cite journal|url=//www.sciencemag.org/content/338/6107/651.full|title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk|date=2 Nobiembre 2012|accessdate=17 Marso 2014|doi=10.1126/science.1226919 |journal=Science|volume=338 |issue= 6107 |pages=651–655|bibcode = 2012Sci...338..651C |pmid=23118187 | last1 = Connelly | first1 = JN | last2 = Bizzarro | first2 = M | last3 = Krot | first3 = AN | last4 = Nordlund | first4 = Å | last5 = Wielandt | first5 = D | last6 = Ivanova | first6 = MA}}Nasken ti rehistrasion</ref> <!-- section break, rows 40-49 --> | header40 = Dagiti pannakaidasig ti [[panagtayyek]] | label41 = [[Batuag a panagtayyek|Batuag a panagtayyek]] | data41 = 7.25°<ref name=nssdc/><br>(iti [[ekliptiko]])<br>67.23°<br>(iti [[Nagririmpuok a Bitbituen|galaktiko a plano]]) | label42 = [[Kanawan a panagpangato]]<br>of North pole<ref name="iau-iag">{{cite web |last1=Seidelmann |first1=P. K. |display-authors=etal |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |date=2000 |accessdate=22 Marso 2006 |archive-date=2019-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514222418/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930043625/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |date=2018-09-30 }}</ref> | data42 = 286.13°<br>{{nowrap|19 h 4 min 30 s}} | label43 = [[Deklinasion]]<br>ti Amianna nga Ungto | data43 = +63.87°<br>63° 52' Amianan | label44 = Sideral a [[Solar a panagliklikmut|panagliklikmut a panawen]] <br>(iti ekuador) | data44 = 25.05 d<ref name=nssdc/> | label45 = (iti 16° latitud) | data45 = 25.38 d<ref name=nssdc/><br>{{nowrap|25 d 9 h 7 min 12 s}}<ref name="iau-iag"/> | label46 = (kadagiti ungto) | data46 = 34.4 d<ref name=nssdc/><!-- derived from T = ( 14.37 - 2.33 sin^2 L - 1.56 sin^4 L ) °/day, L = 90° --> | label47 = Kinapardas a panagpalpalikmut<br>(iti ekuador) | data47 = {{val|7.189|e=3|u=km/h}}<ref name="sse"/><!-- Derived from NASA source: equatorial circumference of 4,379,000 kilometres divided by sidereal rotation period of 609.12 hours; maybe this kind of basic calculation could be done in some generic template code? --> <!-- section break, rows 50-69 --> | header50 = [[Potoespero|Potoesperiko]] a pakabuklan (babaen ti masa) | label51 = [[Hidrohenio]] | data51 = 73.46%<ref>{{cite web |title=The Sun's Vital Statistics |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |publisher=[[Stanford Solar Center]] |accessdate=29 Hulio 2008 |archive-date=2012-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703061116/http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |url-status=dead }} Mangdakdakamat iti {{cite book |last=Eddy |first=J. |date=1979 |title=A New Sun: The Solar Results From Skylab |url=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |page=37 |publisher=[[NASA]] |id=NASA SP-402 |access-date=2017-07-17 |archive-date=2021-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=dead }}</ref> | label52 = [[Helio]] | data52 = 24.85% | label53 = [[Oksiheno]] | data53 = 0.77% | label54 = [[Karbon]] | data54 = 0.29% | label55 = [[Landok]] | data55 = 0.16% | label56 = [[Neon]] | data56 = 0.12% | label57 = [[Nitrohenio]] | data57 = 0.09% | label58 = [[Silicon]] | data58 = 0.07% | label59 = [[Magnesio]] | data59 = 0.05% | label60 = [[Asupre]] | data60 = 0.04% }} Ti '''Init''' ket isu ti [[bituen]] iti tengnga iti [[Sistema a Solar]]. Daytoy ket gangani a [[globo|nagtimbukel]] ken nabuklan ti napudot a [[plasma (pisika)|plasma]] a nailaga kadagiti [[magnetiko a lugar]].<ref>{{cite news |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun/ |title=Kasano ti katimbukel ti Init? |publisher=NASA |date=2 Oktubre 2008 |accessdate=7 Marso 2011 |archive-date=2011-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513220226/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513220226/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun/ |date=2011-05-13 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/06feb_fullsun/ |title=Dagiti immuna nga STEREO nga imahen iti Intero nga Init |publisher=NASA |date=6 Pebrero 2011 |accessdate=7 Marso 2011 |archive-date=2011-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416035036/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/06feb_fullsun/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308024941/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/06feb_fullsun/ |date=2011-03-08 }}</ref> Addaan ti diametro ti agarup a 1,392,000&nbsp;km, agarup a 109 a dakdakkel ngem ti [[Daga (planeta)|Daga]], ken addaan ti masa a (agarup a 2{{e|30}} kilograms, 330,000 a dakdakel ngem ti daga) a mangbukel daytoy ti agarup a 99.86% iti dagup a masa iti Sistema a Solar.<ref name=Woolfson00> {{Cite journal |last = Woolfson|first = M |year = 2000 |title = Ti nagtaudan ken ebolusion iti sistema solar |journal = [[Astronomia ken Heopisika]] |volume = 41 |issue = 1 |pages=1.12 |doi = 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x }}</ref> Ti panaka-kimiko, agarup a tallo a pagkatlo iti masa ti Init ket nabuklan iti [[Hidróheno]],a dagiti nabati ket kaaduan a [[helio]]. Dagiti nabati (1.69%, nupay kasta daytoy ket agarup a 5,628 a dakdakkel ngem ti masa ti Daga) ket binuklan dagiti nadagsen nga elemento, a mairaman ti [[Oksíheno]], [[karbon]], [[neon]] ken [[landok]], ken dadduma pay.<ref name=basu2008> {{Cite journal |last=Basu |first=S. |last2=Antia |first2=H. M. |year=2008 |title=Helioseismolohia ken Solar a Kaadu |journal=[[Dagiti Reporta ti Pisika]] |volume=457 |issue=5–6 |page=217 |doi=10.1016/j.physrep.2007.12.002 |arxiv=0711.4590 |bibcode=2008PhR...457..217B }}</ref><span id="why_the_sun_is_yellow"></span> Ti [[nailangitan a panakaidasig]] ti Init, a naibatay ti espektral a klase, ket [[G-tipo a kangrunaan a panagsarsaruno a bituen|G2V]], ken di-pormal a nainaganan a kas ti ''duyaw nga ansisit'', gapu ta ti makita a panagsilnagna ket kapigsaan iti duyaw a berde a paset iti espektro ken ngem nupay kasta ti marisna ket puraw, manipud ti rabaw ti Daga daytoy ket agparang a kas duyaw gapu ti [[Nasknap ti tangatang a radiasion|atmospera a panakaiwarwaras]] iti asul a lawag.<ref name="NASA-Sun">{{cite web |title=Sun |url=http://www.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |work=World Book |publisher=[[NASA]] |accessdate=2009-10-31 |archive-date=2005-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050217044235/http://www.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050217044235/http://www.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |date=2005-02-17 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Wilk |first=S. R. |year=2009 |title=Ti Duyaw nga Init a Paradoha |url=http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |journal=[[Dagiti Optiko ken Potonika a Damdamag]] |pages=12–13 |access-date=2012-04-05 |archive-date=2012-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618183229/http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618183229/http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |date=2012-06-18 }}</ref> Iti espektral a klase nga etiketa, ti ''G2'' ket mangitudo ti bukodna a [[makagapu a temperatura|rabaw a temperatura]] iti agarup a 5778&nbsp;K (5505&nbsp;°C), ken ti ''V'' a mangitudo ti Init, a kasla kapada dagiti bitbituen, ket maysa a [[nangruna a panagsasaruno]] a bituen, ken isu a daytoy ket agaramid ti bukodna nga enrhia babaen ti [[nuklear a panaglunag]] iti hidroheno nga [[atomiko a nuklei|nuklei]] inti helio. Iti bugasna, ti Init ket aglunag kadagiti 620&nbsp;a riwriw a [[metriko a tonelada]] iti hidroheno iti tunggal maysa a segundo. Naikapanunutan idi dagiti astronomo a daytoy ket maysa a bassit ken saan a naisangyan a bituen, ti Init tattan ket naikapanunutanen a naranraniag iti agarup a 85% kadagiti amin a bituen iti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] nga ariwanas, a kaaduan kadagitoy ket dagiti [[nalabbaga nga ansisit]].<ref> {{Cite news |last=Than |first=K. |year=2006 |title=Nagkamali dagiti astronomo: Kaaduan kadagiti Bituen ket Agmaymaysa |publisher=[[Space.com]] |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |accessdate=2007-08-01 }}</ref><ref> {{Cite journal |last=Lada |first=C. J. |year=2006 |title=Panakaaduan dagiti nailangitan ken ti immuna a aramid ti masa: Kaaduan kadagiti Bituen ket Agmaymaysa |journal=[[Astropisikal a Sursurat ti Warnakan]] |volume=640 |issue=1 |pages=L63–L66 |doi=10.1086/503158 |bibcode=2006ApJ...640L..63L |arxiv = astro-ph/0601375 }}</ref> Ti [[patingnga a kadakkel]] iti init ket +4.83; nupay kasta, a kas ti kaasitgan a bituen iti Daga, ti Init ket isu ti karaniagan a banag iti langit nga adda iti [[nalawag a kadakkel]] iti −26.74.<ref> {{Cite journal |last=Burton|first=W. B. |year = 1986 |title = Dagiti nailangitan a parametro |url=https://archive.org/details/space-science-review_1986-04_43_3-4/page/244|journal = [[Dagiti Repaso ti Limbang a Siensia]] |volume = 43|issue = 3–4|pages = 244–250 |doi = 10.1007/BF00190626 |bibcode=1986SSRv...43..244. }}</ref><ref> {{Cite journal |last = Bessell|first = M. S. |last2 = Castelli|first2 = F. |last3 = Plez|first3 = B. |year = 1998 |title= Modelo ti tangatang iti nalawa a bedbed dagiti maris, bolometriko a panagtarimaan ken panaglalibrasion ti temperatura para kadagiti O–M a bituen |journal = [[Astronomia ken Astropisika]] |volume = 333|pages = 231–250 |bibcode = 1998A&A...333..231B }}</ref> Ti napudot a [[korona]] ti Init ket agnaynayon a dumakdakkel idiay tangatang a daytoy ket agparpartuat ti [[solar nga angin]], maysa daytoy a waig dagiti nakarga a partikula a gumayat idiay [[heliopause]] kadagiti agarup a 100 nga [[astronomicko a paset]]. Ti labutab iti [[interestelar a pamay-an]] a pinorma babaen ti solar nga angin, ti [[heliospera]], ket isu ti kadakkelan nga agnanayon a patakder idiay Sistema a Solar.<ref>{{cite web |date=22 Abril 2003 |title=Ti maysa a Bituen nga Adda dagiti dua nga Amianan nga Ungto |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |work=Science @ NASA |publisher=[[NASA]] |access-date=2012-05-30 |archive-date=2009-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090718014855/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090718014855/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |date=2009-07-18 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Riley |first=P. |last2=Linker |first2=J. A. |last3=Mikić |first3=Z. |year=2002 |title=Panagmodelo ti heliosperiko ti agdama a sabanas: Dagiti panagdumaduma ti Solar a siklo |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |journal=[[Warnakan iti Heopisikal a Panagsukisok]] |volume=107 |issue=A7 |pages=SSH 8–1 |bibcode=2002JGRA..107.1136R |doi=10.1029/2001JA000299 |id=CiteID 1136 |access-date=2012-05-30 |archive-date=2009-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |url-status=dead }}</ref> Ti Init ket agdama nga agbanbaniaga babaen ti [[Lokal nga Interestelar nga Ulep]] iti sona ti [[Lokal a Labutab]], iti kaunegan ti barakus iti [[Orion nga Ima]] iti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas. Kadagiti 50 a [[Kaasitgan a bitbituen|kaasitgan a nailangitan a sistema]] iti uneg ti 17 a lawag a tawtawen manipud ti Daga (a ti kaasitgan ket ti nalabbaga nga ansisit a nanaganan ti [[Proxima Centauri]] iti agarup a 4.2 a lawag a tawtawen a kaadayo), ti Init ket maikapat ti ranggo babaen ti masa.<ref>{{Cite journal |last = Adams |first = F. C. |last2 = Laughlin |first2 = G. |last3 = Graves |first3 = G. J. M. |year = 2004 |title = Dagiti Nalabbaga nga Ansisit ken ti Gibus iti Nagruna a Panagsasaruno |url = http://redalyc.uaemex.mx/pdf/571/57102211.pdf |journal = [[Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica]] |volume = 22 |pages = 46–49 |bibcode = 2004RMxAC..22...46A |doi = |access-date = 2012-05-30 |archive-date = 2011-07-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110726103734/http://redalyc.uaemex.mx/pdf/571/57102211.pdf |url-status = dead }}</ref> Ti Init ket palikmutenna ti tengnga iti Magririmpuok a Bitbituen iti kaadayo kadagiti agarup a {{val|24000}}–{{val|26000}} [[lawag a tawen]] manipud ti [[galaktiko a sentro]], a mangleppas ti [[Galaktiko a tawen|maysa nga agpakanawan a panaglikmuta]], a kas makita manipud kadagiti [[Galaktiko a nagsasabtan|galaktiko nga amianan nga ungto]], iti agarup a 225–250&nbsp;a riwriw a tawtawen. Gapu ta ti ariwanas tayo ket aggungunay iti respeto iti [[kosmiko a mikroonda a radiasion ti lugar iti likud]] (CMB) iti turong iti [[Hidra (kontelasion)|konstelasion a Hidra]] iti kapardas iti 550&nbsp;km/s, ti pagbanagan a kapardas ti Init a mainaig iti CMB ket agarup a 370&nbsp;km/s iti turong iti [[Abut (konstelasion)|Abut]] wenno [[Leo (konstelasion)|Leo]].<ref> {{cite journal |last=Kogut |first=A. |display-authors=etal |year=1993 |title=Dipole nga Anisotropia iti COBE a Paggiddiatan dagiti Mikroonda a Radiometro dagiti Immuna a Tawen a Mapa |journal=[[Astropisiko a Warnakan]] |volume=419 |page=1 |bibcode=1993ApJ...419....1K |doi=10.1086/173453 |arxiv = astro-ph/9312056 }}</ref> Ti natimbengan a kaadayo iti Init manipud ti Daga ket agarup a 149.6&nbsp;a riwriw a kilometro (1&nbsp;[[Astronomiko a paset|AU]]), ngem ti kaadayo ket agdumaduma no ti Daga ket aggunay manipud ti [[perihelion]] iti Enero aginggana ti [[aphelion]] iti Hulio.<ref name="USNO">{{cite web |date=31 Enero 2008 |title=Equinoxes, Solstices, Perihelion, ken Aphelion, 2000–2020 |url=http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |publisher=[[Obserbatori ti marina ti Estados Unidos]] |accessdate=2009-07-17 |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013000301/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013000301/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |date=2007-10-13 }}</ref> Iti daytoy a natimbengan a kaadayo, ti [[lawag]] ket agbaniaga manipud ti Init aginggana ti Daga iti agarup a 8 minutos ken 19 a segundo. Ti [[enerhia]] iti daytoy a [[lawag ti init]] ket agsuporta kadagiti [[Nangisit nga agasasok#Nangisit nga agasasok#Dagiti biolohiko a komunidad|gangani amin a kita ti biag]] iti Daga babaen ti [[potosintesis]],<ref name=Simon2001> {{Cite book |last=Simon |first=A. |title=TI Pudno a Siensia a Naggapuan dagiti X-a Papeles : Dagiti mikrobio, dagiti layap, ken dagiti mutante |url=http://books.google.com/?id=1gXImRmz7u8C&pg=PA26&dq=bacteria+that+live+with+out+the+sun |pages=25–27 |publisher=[[Simon ken Schuster]] |year=2001 |isbn=0-684-85618-2 }}</ref> ken mangiturong ti [[klima]] ken [[tiempo]] iti Daga. Ti dakkel a panakaapekta ti Init iti Daga ket nabigbiganen manipud kadagidi [[prehistoria|prehistoriko a panawen]], ken ti Init ket naipanunutan babaen kadagiti nadumaduma a kultura a kas maysa a [[solar a dios|dios]]. Ti napudno a sientipiko a panakaawat iti Init ket nabuntog ti panakarang-ayna, ken nasapsapa ngem ti maika-19 a siglo nga adu dagiti nalatakan a sientista ket addada iti bassit a panakaammo iti maipapan ti bagi a panakabukel ken taudan ti enerhia ti Init. Daytoy a panakawat ket agdama pay ti panagrangrang-ayna; adu pay dagiti naumaduma nga [[#Agdama nga anomalia|anomalia tatta nga aldaw]] iti tignay ti Init a saan pay a naipalpalawagan. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Sistema Solar}} [[Kategoria:Astronomia|Init]] [[Kategoria:Init]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] 9813sdx90gm997hfkz19hpdra3dilhd 0 3639 406794 406279 2026-08-23T22:28:26Z InternetArchiveBot 14943 Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406794 wikitext text/x-wiki {{Infobox planetario a sistema | title = Sistema a Solar | image = [[Papeles:Solar System size to scale mul.svg|upright=1.5|frameless]] | caption = Dagiti [[planeta]] ken dagiti [[ansisit a planeta]] iti Sistema a Solar. Dagiti kadakkelan ket naigantingan. Ti kaadayo iti Init ket saan a naigantingan. | age = 4.568 bilion a tawtawen | location = [[Lokal ng Interestelar nga Ulep]], [[Lokal a Labutab]], [[Orion–Cygnus nga Ima]], [[Nagririmpuok a Bitbituen]] | system_mass = 1.0014 kadagiti [[solar a masa]] | neareststar = [[Proxima Centauri]] (4.22 ly), [[Alpha Centauri]] a sistema (4.37 ly) | nearestplanetary = [[Epsilon Eridani]] system (10.49 ly) | semimajoraxis = 4.503 bilion km (30.10 [[Astronomiko a paset|AU]]) | Kuiper_cliff = 50 [[Astronomiko a paset|AU]] | stars = 1 | planets = 8 | dwarfplanets = 5 (adda pay dagiti sangadosena nga agururay ti panapasingkedda,mabalin a ginasut) | satellites = 401 (176 kadagiti planeta<ref name=JPLbodies>{{cite web |title=Mano ngata dagiti Babagi ti Sistema a Solar? |publisher=NASA/JPL Solar System Dynamics |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count |accessdate=2012-07-22}}</ref> ken 225 kadagiti menor a planeta<ref name=MPMJohnston>{{cite web | date=2012-07-21 | title=Dagiti asteroid nga adda kadagiti Satelite | publisher=Arkibo ni Johnston | author=Wm. Robert Johnston | url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html | accessdate=2012-07-22}}</ref>) | minorplanets = 587,527<ref name=JPLbodies /> | comets = 3,155<ref name=JPLbodies /> | roundsat = 19 | inclination = 60.19° (ekliptiko) | galacticcenter = 27,000±1,000 ly | orbitalspeed = 220&nbsp;km/s | orbitalperiod = 225–250 Myr | spectral = [[G-tip a nagruna a panagsasaruno a bituen|G2V]] | frostline = 2.7 [[Astronomiko a paset|AU]] | heliopause = ~120 [[Astronomiko a paset|AU]] | hillsphere = ~1–2 ly | noknown_stars = yes | noknown_planets = yes | outerplanetname = [[Neptuno]] }} {{Listaan dagiti banbanag ti Sistema a Solar}} Ti '''Sistema a Solar'''{{Ref label|A|a|none}} ket buklen iti [[Init]] ken dagiti [[astronomiko a banbanag]] a [[grabidad|gumuyguyod]] a naibedbed iti [[pagliklikmutan]] ti lawlawna, amin dagitoy ket [[Panagporma ken ebolusion iti Sistema a Solar|naporma]] manipud iti panagrebba ti maysa a higante a [[molekular nga ulep]] idi agarup a 4.6 a bilion a tawtawen. Ti kawatiwatan a kaaduan a masa ti sistema ket adda idiay Init. Kadagiti adu a banbanag a [[pagliklikmutan]] ti Init, kaaduan kadagiti [[masa]] ket nailaon kadagiti walo a minaig a solitario a [[planeta]]{{ref label|E|e|none}} a dagiti pagliklikmutanda ket gangani a nagtitimbukel ken naisanglad iti gangani a dalumpinas a disko a tinawtawagan ti [[plano iti ekliptiko|ekliptiko a plano]]. Dagiti uppat nga akinuneg a babassit a planeta, [[Merkurio]], [[Benus]], [[Daga (planeta)|Daga]] ken [[Márte]], ken makunkuna pay dagitoy a [[naindagaan a planeta]], ket naipangrunaan a binuklan iti bato ken metal. Dagiti uppat nga akin ruar a planeta, dagiti [[alingasaw a higante]], dagitoy ket ad-adu a dakdakkel ngem dagiti naindagaan. Dagiti dua a kadakkelan, ti [[Hupiter]] ken [[Saturno]], ket naipangrunaan a binuklan iti hidrohenio ken helio; dagiti dua a karuaran unay, ti [[Urano]] ken [[Neptuno]], ket kaaduan a buklan dagiti [[Nalaka nga agbalbaliw|yelo]], a kas ti danum, amoniako ken [[metano]], ken dagitoy ket nailasin a tinawtawagan a kas dagiti "higante a yelo". Ti Sistema a Solar ket pagtaengan kadgiti adu a bilang ti rehion nga adda ti populasion babaen dagiti babbabassit a banbanag. Ti [[asteroid a barikes]], a naisanglad ti nagbaetan ti Marte ken Hupiter, ket kapadpada dagiti naindgaan a planeta a kaaduana binuklan iti bato ken metal. Iti labes ti pagliklikmutan ti Neptuno ket naisanglad ti [[Kuiper a barikes]] ket [[naiwarakiwak a disko]]; dagiti naisilpo a populasion dagiti [[trans-Neptuniko a banbanag]] a kaaduana buklan iti [[Nalaka nga agbalbaliw|yelo]] a kas iti danum, amoniuako ken metano. Iti kaunegan kadagitoy a populasion, dagiti lima nga agmaymaysa a banbanag, ti [[Ceres (ansisit a planeta)|Ceres]], [[Pluto]], [[Haumea (ansisit a planeta)|Haumea]], [[Makemake (ansisit a planeta)|Makemake]] ken [[Eris (ansisit a planeta)|Eris]], ket mabigbigan dagitoy a dakkelen ken binukel babaen ti bukodda a grabidad, ken isu ngarod a dagitoy ket natermino a kas dagiti [[ansisit a planeta]].{{ref label|E|e|none}} Iti patinayon kadagiti ribribo a [[Bassit a bagi a Sistema a Solar|babassit a bagbagi]]{{ref label|E|e|none}} iti dagitoy dua a rehion, adda dagiti sangadosena a dagitoy ket naipanunutan a kandidato dagiti ansisit a planeta, dagiti nadumaduma a populasion ti babassit a bagbagi a mairaman dagiti [[bandust]], [[Centaur (bassit a planeta)|centaurs]] ken [[interplanetario a tapok]] ket nawaya dagitoy nga agdaliasat ti baetan dagiti rehion. Innem kadagiti planeta ken tallo kadagiti ansisit a planeta ket pagliklikmutan babaen dagiti [[masna a satelite]],{{Ref label|B|b|none}} a kadawyan a natermino a kas dagiti "bulan" manipud iti [[Bulan]] ti daga. Tunggal maysa kadagitoy nga akin ruar a planeta ket palpalikmutan babaen dagiti [[planetario a sinsing]] iti tapok ken dagiti nadumaduma a partikula. Ti [[solar nga angin]], ti maysa a panagayos iti [[plasma (pisika)|plasma]] manipud iti Init, ket agpartuat ti maysa a [[labutab ti stelar nga angin|labutab]] idiay [[interstelar a medio]] a naamammoan a ti [[heliospera]], a gumay-at iti ruar nga igid iti [[naiwarakiwak a disko]]. Ti [[Oort nga ulep]], a napammatian a nagtaudan para dagiti [[atiddog a paset ti panawen a bandus]], baka adda pay dagitoy iti kaadayo nga agarup ti mamin ribo a kaadayo ngen ti heliospera. Ti [[heliopause]] ket isu ti puntos a ti presion manipud iti solar nga angin ket kapadpada ti sumupiat a presion iti [[interstelar nga angin]]. Ti Sistema a Solar ket mabirukan iti uneg ti maysa kadagiti akin ruar nga ima iti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] nga [[ariwanas]], a naglaon iti agarup a 200 bilion a bitbituen. == Panagduktal ken panagsukisok == {{Nangruna|Panagduktal ken panagsukisok iti Sistema a Solar}} Para kadagiti napalabas a ribribo a tawen, ti nagtagitaon, nga adda dagiti bassit a malaksid a naisangayan, ket saan a nakabigbig ti kaadda ti Sistema a Solar. Dagiti tattao ket namatmatida a ti Daga ket saan nga agguygunay iti tengnga ti [[law-ang]] ken naikategoria a sabali manipud kadagiti nadiosan wenno nailangitan a banbanag nga agguygunay iti langit. Urayno a ti [[Taga-ugma a Gresia|Griego]] a pilosopo a ni [[Aristarko iti Samos]] ket naisipanna iti maysa a heliosentriko a panakaurno sti kosmos,<ref>{{cite journal|title= Ti astronomiko a sistema ni Koperniko|author=WC Rufus|journal=[[Nadayeg nga Astronomia (Estados Unidos a magasina)|Nadayeg nga Astronomia]]|volume=31|page=510|year= 1923|bibcode=1923PA.....31..510R}}</ref> Ni [[Nikolas Koperniko]] ket isu idi ti immuna a nagparang-ay ti matematiko a panagpadto ti [[heliosentriko]] a sistema.<ref>{{cite book |title=Koperniko, Darwin, ken Freud: dagiti rebolusion iti pakasaritaan ken pilosopia iti siensia |first=Friedel |last=Weinert |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |year=2009 |page=21 |isbn=978-1-4051-8183-9}}</ref> Dagiti simmaruno kaniana iti maika-17 a siglo, a ni [[Galileo Galilei]], [[Johannes Kepler]] ken [[Isaac Newton]], ket nagparany-ayda ti panakaawat iti [[pisika]] a nangiturong ti nagininut a panakaawat iti kapanunutan a ti Daga ketpalpalikmutenna ti Init ken dagiti planeta ket naturayanda babaen dagiti isu met laeng a maipapan ti bagi a linteg a mangituray ti Daga. Ti patinayon, ti panakainbento ti teleskopio ket nangiturong ti panakaduktal kadagiti adadayo pay a planeta ket dagiti bulan. Kasdagiti kaasitgan a napalabas a panawen, ti panakaparang-ay ti teleskopio ken ti panagusar iti [[saan a namaneho a pagluganan ti limbang]] ket nagpakabael ti panagusig iti heolohiko penomena a kas dagiti [[banbantay]] ken dagiti [[Impakto nga abut|abut]], ken meteorolohiko a penomena ti tiempo a kas dagiti [[ulep]], dagiti [[tapok a bagio]] ken dagiti [[yelo a gora]] kadagiti sabsabali a planeta. == Patakder == [[Papeles:Oort cloud Sedna orbit.svg|thumb|upright=2|Dagiti [[panagpalpalikmut]] dagiti bagbagi iti Sistema a Solar a naigantingan (agpakanawan manipud iti ngato a kanigid)]] {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 220 | image1 = Ecliptic plane 3d view.gif | alt1 = | image2 = Solarsystem3DJupiter.gif | alt2 = | footer = Ti Sistema a Solar a manipakpakita ti dalumpinas ti panagliklikmutan ti Daga iti lawlaw ti Init iti 3D. Ti Merkurio, Benus, Daga, ken Marte ket naipakita kadagiti dua a benneg; ti kanawan a benneg ket mangipakita pay ti Hupiter nga agararamid ti maysa a napno a panaglikmut a ti Saturno ken Urano ket agararamid ti kissay ti maysa a panagpalpalikmut. }} Ti kangrunaan a mangbukel ti Sistema a Solar ket ti Init, ti maysa a [[G-a kita a nagruna a panagsarsaruno a bituen|nangruna a panagsarsaruno a G2 a bituen]] a mangbukel ti 99.86 a porsiento iti naamammoan a a masa ti sistema ken iturayanna ti bukodna a grabidad.<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=Ti taudad ken ebolusion ti Sistema a Solar |doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=[[Astronomia ken Heopisika]] |volume=41 |issue=1 |pages=1.12}}</ref> Dagiti uppat a kadakkelan a bagbagi nga agpalpalikmut ti Init, dagiti [[higante nga alingasaw]], ket mangbuket ti 99 a porsiento iti nabati a masa, a ti Hupiter ken Saturno ket mangbukel iti 90 a porsiento.{{Ref label|C|c|none}} Kaaduan kadagiti dadakkel a banbanag nga agpalpalikmut iti Init ti sumangladdda ti asideg a dalumpinas ti pagliklikmutan ti Daga, a makunkuna a ti [[ekliptiko]]. Dagiti planeta ket asidegda iti ekliptiko, bayat a dagiti bandus ken dagiti banbanag a [[Kuiper a barikes]] ket kanayonda iti ad-adu nga anggulo.<ref name="Levison2003">{{cite journal | last = Levison | first = H. F. | authorlink = Harold F. Levison | last2 = Morbidelli |first2=A. | title = Ti panakaporma ti Kuiper a barikes babaen ti agparuar a panagbaniaga dagiti bagbagi idi panawen ti panag-akar iti Neptuno | journal = [[Katutubo (warnakan)|Katutubo]] | volume = 426 | pages = 419-421 | publisher = | date = 2003-11-27 | language = | url = http://www.nature.com/nature/journal/v426/n6965/abs/nature02120.html | doi = 10.1038/nature02120 | pmid = 14647375 | accessdate = 2012-05-26}}</ref><ref>{{cite journal|title=Manipud ti Kuiper a Barikes aginggana dagiti Bandus a Pamilia ti Hupiter Ti Nailimbang a Panakaiwarwaras dagiti Ekliptiko a Bandus|author=Harold F. Levison, Martin J Duncan|journal=[[Ikarus (warnakan)|Ikarus]]|year=1997|pages=13–32|doi=10.1006/icar.1996.5637 |issue=1|volume=127|bibcode=1997Icar..127...13L}}</ref> Amin dagiti planeta ken kaaduan kadagiti banbanag ket palikmutenda ti Init iti agpapada a turong iti panagpalpalikmut iti Init (agpakanigid, a kas makita manipud iti ngato ti amianan nga ungto ti Init).<ref>{{cite web| last = Grossman | first = Lisa | title = Immuna a nakita ti maysa a paneta nga agsansanud nga agpalpalikmut iti bituenna | publisher = NewScientist | date = 13 Agosto 2009 | url = http://www.newscientist.com/article/dn17603-planet-found-orbiting-its-star-backwards-for-first-time.html | accessdate = 10 Oktubre 2009}}</ref> Adda dagiti [[retrogrado a panaggunay|malaksid]], a kas ti [[Bandus ni Halley]]. Kaaduan ti patakder dagiti nadokumento a rehion iti Sistema a Solar ket buklen ti Init, dagiti uppat a bassit a planeta a napalawlawan dagiti barikes iti kabatbatuan nga asteroid, ken dagiti uppat a higante nga alingasaw a nalawlawan babaen ti Kuiper a barikes dagiti yelo a banbanag. Dagiti astronomo ket sagpaminsanda a biningbingay daytoy a patakder kadagiti sabsabali a rehion. Ti ''akin-uneg a Sistema a Solar'' a mairaman dagiti uppat a nailangitan a planeta ken ti asteroid a barikes. Ti ''akin-ruar a Sistema a Solar'' ket adda iti labes dagiti asteroid, a mairaman dagiti uppat a higante nga alingasaw.<ref>{{cite web |title=Ti Bassit a Panakakita ti Sistema a Solar |author=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |accessdate=2007-02-15}}</ref> Manipud idi naduktalan ti Kuiper a barikes, dagiti akin-ruar unay a paset iti Sistema a Solar ket naipanunutan a maysa a naisangsangayan a rehion a mangbukel kadagiti banbanag iti labes ti Neptuno.<ref>{{cite web |title=Ti New Horizons ket Maipatuodto iti 9-a tawen a Panagbaniaga ti Pluto ken ti Kuiper a Barikes |author=Amir Alexander |work=TiPlanetario a Kagimongan |year=2006 |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |accessdate=2006-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |archivedate=2006-02-22 |url-status=dead }}</ref> Kaaduan kadagiti planet aiti Sistema a Solar ket agtagikuada kadagiti maikadua a bukodda a sistema, a pinalpalikmutan dagiti planetario a banbanag a makunkuna a dagiti [[masna a satelite]], wenno bulbulan (dua kadagitoy ket dakdakkel ngem ti planeta a [[Merkurio]]), wenno, iti kaso dagiti uppat a [[higante nga alingasaw]], babaen dagiti [[planetario a sinsing]]; dagiti naingpis a bedbed dagiti babassit a partikula nga agpapaparis nga agpalpalikmut kaniada. Kaaduan kadagiti kadakkelan a masna asatelite ket addadda iti [[agpapada a panagtayyek]], nga adda iti maysa a rupa anga agnanayon a naiturong iti inada. Ti [[linteg ti planetario a panaggunay ni Kepler]] ket mangipalpalawag kadagiti panagpalpalikmut dagiti banbanag iti Init. Ti panagsurot ti linteg ni Kepler, ti tunggal maysa a banag ket agbanbaniaga iti igid ti maysa a [[basikaw nga immitlog]] a ti Init ket adda iti maysa a [[pakapatengngaan (heometria)|pakapatengngaan]]. Dagiti banbanag nga asasideg iti Init (nga adda ti basbassit a [[semi-mayor a pagtayyekan]]) ket naparpardas nga agbaniaga, ngaminket kadawyanda a maapektaran ti grabidad ti Init. Iti basikaw nga immitlog a panagpalikmut, ti kaadayo ti maysa a bagi manipud iti Init ket agdumaduma kadagiti mapalpalabas a paset iti tawen. Ti kaasitgan nga iyaasideg ti maysa a bagi iti Init ket makunkuna a ti bukodna a ''[[perihelion]]'', a ti kaadywana puntos manipud iti Inity ket makunkuna a ti bukodna nga ''[[aphelion]]''. Dagiti panagliklikmut kadagiti planeta ket gangani nga agtitimbukel, ngem adu kadagiti bandus, dagiti asteroid ken banbanag a Kuiper a barikes ket surotenda ti nangato a basikaw nga immitlog a panagpalpalikmut. Dagiti pueto dagiti bagbagi iti Sistema a Solar ket mabalin a maipadto babaen ti panagusar dagiti [[numeriko a modelo itie Sistema a Solar|numeriko a modelo]]. Gapu kadagiti panakairaman dagiti nawatiwat a kaadayo, adu kadagiti panakairepresenti iti Sistema a Solar ket agipakita kadagiti agpapada a kaadayo a panagpalpalikmut. Iti kinaagpayso, nga adda bassit a malaksid , no adadayo ti maysa a planeta wenno barikes manipud iti Init, ti kaadayo ket dakdakkel ti paggiddiatanda ken ti napalabas a panagpalikmut. Kas pagarigan, ti Benus ket agarup a 0.33&nbsp;[[astronomiko a paset]] (AU){{Ref label|D|d|none}} nga adadayo manipud iti Init ngen ti Merkurio, bayat a ti Saturno ket 4.3&nbsp;AU nga adadayo ngen ti Hupiter, ken ti Neptuno ket naisanglad iti 10.5&nbsp;AU manipud iti Urano. Adda dagiti panagpadas a panagikeddeng ti maysa relasion ti nagbaetan kadagitoy a kaadayo ti panakpalikmut (kas pagarigan, ti [[Titius–Bode a linteg]]),<ref>{{cite web|title=Parbangon: Ti Panagbaniaga ti Irurugi iti Sistema a Solar|work=Sentro ti Pisika ti Law-ang: UCLA|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|year=2005|accessdate=2007-11-03|archiveurl=https://archive.is/20120524184638/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|archivedate=2012-05-24|url-status=live}}</ref> ngem awan pay kadagitoy a teoria ti naawat. Adda dagiti bilang dagiti [[Modelo ti Sistema a Solar]] ditoy Daga a a mangpadas a mangipan kadagiti minaig a gantingan a pakairamanan ti Sistema a Solar iti nagtagitaoan a termino. Adda dagiti modelo a mekaniko — a makunkuna a dagiti [[planetario]] — bayat a dagiti dadduma ket ket gumayatda kadagiti ballasiw ti siudad ken rehional a luglugar.<ref>{{cite web | url=http://www.noao.edu/education/peppercorn/pcmain.html | title= Ti Sangaribo nga Anet a Modelo | author= Guy Ottewell | date=1989 | work= NOAO Educational Outreach Office | accessdate=Mayo 10, 2012}}</ref> Daytoy ti kadakkelan a gantingan a modelo, ti [[Suesia a Sistema a Solar]], ket agus-usar ti 110-metro a [[Ericsson a Globo]] idiay [[Estokolmo]] a kas ti sabali nga Initna, ken, sursurotenna ti gantingan, ti Hupiter ket maysa a 7.5 metro a nagtimbukel idiay [[Sangalubongan nga Eropuerto ti Arlanda]], iti 40&nbsp;km a kaadayo, bayat a ti agdama kaadaywan a nbanag, ti Sedna, ket maysa a 10-sentimetro a nagtimbuket idiay [[Luleå]], iti 912&nbsp;km a kaadayo.<ref>{{cite web|title=Panagbanniaga kadagiti Modelo ti Sistema a Solar|url=http://internal.psychology.illinois.edu/~wbrewer/solarmodel.html|publisher=Unibersidad iti Illinois|accessdate=Mayo 10, 2012|archive-date=2011-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110412124455/http://internal.psychology.illinois.edu/~wbrewer/solarmodel.html|url-status=dead}}</ref><ref name=Sedna>{{cite web | url=http://www.kuriren.nu/arkiv/2005/11/17/Lokalt/1510647/Lule%C3%A5-%C3%A4r-Sedna.aspx | title=Luleå är Sedna. I alla fall om vår sol motsvaras av Globen i Estokolmo. | publisher=Norrbotten Kuriren (iti Pagsasao a Suéko)| accessdate=Mayo 5, 2010}}</ref> {{-}} {{Kaadayo manipud ti Init nga inusar ti EasyTimeline}} == Pakabuklan == Ti Init, a gangani a mangbukel kadagiti amain a banag iti Sistema a Solar, ket buklen ti gangani a 98% hidrohenio ken helio.<ref>{{cite web |title=Dagiti Nagruna nga Estadistika ti Init |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |publisher=Solara Sentro ti Stanford |accessdate=2008-07-29 |archive-date=2012-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703061116/http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |url-status=dead }}, citing {{cite book |last=Eddy |first=J. |title=Ti Baro nga Init: Dagiti Solar a Nagbanagan manipud iti Skylab |url=http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |publisher=[[NASA]] |year=1979 |page=37 |id=NASA SP-402 |access-date=2012-07-29 |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113155042/http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=dead }}</ref> Ti [[Hupiter]] ken [[Saturno]], a mangbukel kadagiti amin a nabati a banag, ket agtagikua ti tangatang a mangbukel ti gangani a 99% kadagita nga isu met laeng nga elemento.<ref>{{cite web |url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |title = Dagiti Kinpudno a Sabanas ti Saturno |publisher = NASA |last = Williams |first = Dr. David R. |accessdate = 2007-07-31 |date = Septiembre 7, 2006 |archive-date = 2010-01-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100106203847/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|title = Jupiter Fact Sheet|publisher = NASA|last = Williams|first = Dr. David R.|accessdate = 2007-08-08|date = Nobiembre 16, 2004|archive-date = 2011-09-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20110926211234/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|url-status = dead}}</ref> Ti pannakabuklan a gradiente ket adda iti Sistema Solar, a pinartuat babaent pudot ken [[presion ti lawag]] manipud iti Init; dagita a banbanag nga asasideg iti Init, a maapektaran babaen ti pudot ken presion ti lawag, ket buklen dagiti elemento nga adda kadagiti nagato a punto s ti panakalunag. Dagiti banag nga adadayo manipud iti Init ket kaaduan abuklen dagiti materiales nga adda ti nababba a puntos ti panakalunag.<ref>{{cite book|title= Ensiklopedia ti sistema a solar|url= https://archive.org/details/bwb_W8-BGD-739|author=Paul Robert Weissman, Torrence V. Johnson|year=2007|page=[https://archive.org/details/bwb_W8-BGD-739/page/615 615]|isbn=0-12-088589-1|publisher=Academic Press}}</ref> Ti pagbeddengan ti Sistema a Solar ti labes dagiti nalaka nga agbalbaliw a sustansia a mabalin a maipababaan ket makunkuna a ti [[Linia ti linaaw a nagbalay (astropisika)|linia ti linaaw a nagbalay]], ken naisanglad ti agarup a 4 AU manipud iti Init.<ref>{{cite web|title=Pormasion ti Planeta (idiay Sistema a Solar)|url=http://www.astro.utoronto.ca/~mhvk/AST221/L20/L20_4.pdf|publisher=Unibersidad ti Toronto|accessdate=2011-07-11|archive-date=2011-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928100051/http://www.astro.utoronto.ca/~mhvk/AST221/L20/L20_4.pdf|url-status=dead}}</ref> Dagiti banag ti akin-uneg a Sistema a Solar ket kaaduan a buklen kadagiti ''bato'',<ref name="Podolak Weizman et al. 1995">{{cite journal| doi = 10.1016/0032-0633(95)00061-5| last1 = Podolak| first1 = M.| last2 = Weizman| first2 = A.| last3 = Marley| first3 = M. | date=Disiembre 1995 | title = Comparative models of Uranus and Neptune| url = https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1995-12_43_12/page/1517| journal = Planetary and Space Science| volume = 43| issue = 12| pages = 1517–1522| pmid = | pmc = | bibcode = 1995P&SS...43.1517P| ref = {{sfnRef|Podolak Weizman et al.|1995}}}}</ref> ti naurnong a nagan para kadagiti kompuesto nga adda ti nagato a puntos ti pannakalunag, a kas dagiti [[silikato]], landok wenno nikel, a nagbatbati a natangken babaen kadagiti gangani nga amin a kasasaad idiay [[protoplanetario a nebulosa]].<ref name="Podolak Podolak et al. 2000">{{cite journal| doi = 10.1016/S0032-0633(99)00088-4| last1 = Podolak| first1 = M.| last2 = Podolak| first2 = J. I.| last3 = Marley| first3 = M. S.| date=Pebrero 2000 | title = Further investigations of random models of Uranus and Neptune| url = https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_february-march-2000_48_2-3/page/143| journal = Planetary and Space Science| volume = 48| issue = 2–3| pages = 143–151| pmid = | pmc = | bibcode = 2000P&SS...48..143P| ref = {{sfnRef|Podolak Podolak et al.|2000}}}}</ref> Ti Hupiter ken Saturno ket kaaduan a buklen dagiti ''alingasaw'', ti astronomiko a termino para kadagiti materiales nga adda kadagiti patingga a nababa a puntos ti pannakalunag ken nangato a [[presion ti sengngaw]] a kas ti [[molekular a hidrohenio]], [[helio]], ken [[neon]], a dagitoy ket kankanayon idi nga adda ti alingasaw a paset idiay nebulosa.<ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /> ''Dagiti Yelo'', a kas ti [[danuym]], [[metano]], [[amoniako]], [[hidrohenio sulpuro]] ken [[karbon dioksido]],<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /> ket adda kadagiti panaglunag a puntos ti mabalin a kangato ti ginasut a kelvins, bayat a dagiti pasetda ket agtaltalek iti ambiente a presion ken temperatura.<ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /> Dagitoy ket mabalin a mabirukan kadagiti yelo, dagiti likido, wenno alingasaw a luglugar isiay Sistema a Solar, bayat nga idiay nebulosa ti paset sagitoy ket mabalin a likido wenno alingasaw.<ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /> Dagiti yelo a sustansia ti kaaduan a mangbukel kadagiti satelite dagiti higante a planeta, ken kaaduan pay ti Urano ken Neptuno (dagiti makunkuna a "[[higante nga alingasaw]]") ken dagiti adu a babassit a banag a naisanglad ti labes a pagtayyekan ti Neptuno.<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /><ref name=zeilik>{{cite book | page=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240] | author=Michael Zellik| title=Astronomia: Ti Agbalbaliw a Law-ang | url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil | edition=maika-9 | year=2002 | publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan | isbn=0-521-80090-0 | oclc=223304585}}</ref> No maitipon, dagiti alingasaw ken dagiti yelo ket makunkuna a ''[[volatiles|nalak nga agbalbaliw]]''.<ref name=Placxo>{{cite book|last=Placxo|first=Kevin W.|last2=Gross |first2=Michael|title=Astrobiolohia: ti ababa a pangyuna|year=2006|publisher=[[JHU Press]]|page=66|isbn=978-0-8018-8367-5|url=http://books.google.com/?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66&dq=inventory+volatiles+hydrogen&q=inventory%20volatiles%20hydrogen}}</ref> == Init == {{Nangruna|Init}} [[Papeles:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|upright|Ti [[panaglasat iti Benus]]]] Ti Init ket isu ti [[bituen]] ti Sistema a Solar, ken isu ti kangrunaan a pakabuklanna. Ti dakkel a masana ket (332,900 ket a masa ti Daga)<ref>{{cite web|title=Init: Dagiti Kinapudno ken dagiti Bilang|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|accessdate=2009-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|archivedate=2008-01-02|url-status=dead}}</ref> ket agpataud kadagiti temperatura ken dagiti densidad idiay [[Init#Bugas|bugasna]] a nalataken nga agtalinaay ti [[nuklear a panaglunag]],<ref>{{cite book|last=Zirker|first=Jack B.|title=Ti Panagbaniaga ti Sentro ti Init|year=2002|publisher=Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan|isbn=978-0-691-05781-1|pages=120–127}}</ref> a daytoy ket agibet ti nawatiwat a kaadu nga [[enerhia]], a kaaduan kadagitoy ket [[naraniag nga enerhia|agraniag]] idiay [[akin-ruar a limbang|limbang]] a kas ti [[elektromagnetiko a radiasion]], a ngumatngato iti 400–700&nbsp;nm a banda iti [[makitkita a lawag]].<ref>{{cite web|title=Apay a ti makitkita a lawag ket makiata, ngem saan a dagiti sabali a paset ti espektro?|publisher=The Straight Dome|year=2003|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum|accessdate=2009-05-14}}</ref> Ti Init ket naidasig a kas maysa a G2 a tipo ti [[duyaw nga ansisit]], ngem daytoy a nagan ket makaallilaw no, maipada kadagti kaaduan a bituen idiay [[Nagririmpuok a Bitbituen|bukodtayo nga ariwanas]], ti Init ket dakkel unay ken naraniag.<ref name=sun>{{cite news |first=Ker |last=Ngem |title=Dagiti astronomo ket saanda a Napudnoan: Kaaduan kadagiti Bituen ket Agmaymaysa|publisher=SPACE.com |date=Enero 30, 2006 |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |accessdate=2007-08-01}}</ref> Dagiti bituen ket naidasig babaen ti [[Hertzsprung–Russell a diagrama]], ti maysa a grapiko a mangipakita ti karaniag dagiti bituen kadagiti [[temperatura]] ti rabawda. Iti sapasap, dagiti napudpudot a bituen ket naranraniag. Dagiti bituen a sumursurot iti daytoy a tabas ket makunkunada nga adda ti [[nangruna a panagsarsaruno]], ken ti Init ket naisanglad iti tengngana daytoy. Nupay kasta, dagiti bituen a naranraniag ken napudpudot ngem ti Init ket manmano, bayat a dagiti nakuskusnaw ken nalamlamiis a bituen, a makunkuna akas dagiti [[nalabbaga nga ansisit]], ket ad-adu, a mangaramid kadagiti 85 a porsiento kadagiti bituen idiay ariwanas.<ref name=sun /><ref>{{Cite conference|year=2001|pages=119 |author=Smart, R. L. |author2= Carollo, D. |author3= Lattanzi, M. G. |author4= McLean, B. |author5= Spagna, A.|booktitle=Dagiti Nalamiis Unay nga Ansisist: Dagiti Baro nga Espektro a tipo ti L ken T |editor=Hugh R. A. Jones |editor2= Iain A. Steele |publisher=[[Springer (agipabpablaak)|Springer]] |title=Ti Maikadua a Pagsurotan a katologo ti Bituen ken dagiti Nalimiis a Bituen|bibcode=2001udns.conf..119S}}</ref> Dagiti ebidensia ket agipaltiing a ti puesto ti Init iti nagruna apanagsarsaruno ket mangikabil daytoy idiay "kangrunaa iti biag" para iti maysa a bituen, a daytoy ket saan pay a nakaibus kadagiti naipenpen a hidrohenio ti nuklear a panaglunag. Ti Init ket agranraniag pay laeng; iti nasap a pakasaritaanna adda daytoy ti 70 a porsiento a karaniagna a kas tatta nga aldaw.<ref>{{cite journal|title=Ti Panakapapan ti Pagbanagan ti Nasapa a Paradokso ti Nakusnaw nga Init: Ti Nababbaba a Kosmiko a Rayus manipud iti maysa a Napigpigsa a Solar nga Angin|author=Nir J. Shaviv|journal=Warnakan iti Heopisikal a Panagsukisok|doi=10.1029/2003JA009997|arxiv=astroph/0306477|year=2003|volume=108|issue=A12|page=1437|bibcode=2003JGRA..108.1437S}}</ref> Ti Init ket maysa a [[Populasion I a bitbituen|populasion I a bituen]]; daytoy ket naipasngay iti naladladaw a paset ti [[Linia Pagorasan ti Big Bang|ebolusion ti law-ang]], ken isu a daytoy ket aglaon kadagiti ad-adu nga elemento a nadagdagsen ngem hidrohenio ken helio ("[[metalisidad|dagiti metal]]" iti panakasaonga astronomiko) ngem dagiti laklakay a polpulasion II a bitbituen.<ref>{{cite journal |author=T. S. van Albada, Norman Baker |title=Kadagidiay dua nga Oosterhoff a Grupo ti Nagtitimbukel a Rimpuok |journal=[[Astropisikal a Warnakanl]] |volume=185 |year=1973 |pages=477–498 |doi=10.1086/152434 |bibcode=1973ApJ...185..477V}}</ref> Dagiti elemento a nadagdagsen ngem hidrohenio ken helio ket naporma kadagidiay [[solar a bugas|bugas]] titaga-ugma ken bimbimtak a bitbituen, nga isu a dagiti immuna akaputtotan ti bitbituen ket naskenda a natay sakbay a ti law-ang ket napabaknang kadagitoy nga atomo. Dagiti kalaklakayan a bituen ket aglaon laeng kadagiti bassit a metal, bayat a dagiti bituen a naududi a naipasngay ket ket aglaonda ti ad-adu. Daytoy a kinagato ti metalisidad ket naipagarup a nagruna ti panagrang-ay ti Init iti maysa a [[planetario a sistema]], gapu ta dagiti planeta ket maporma manipud iti panakapartuat dagiti "metal".<ref>{{cite journal |title=Ti maysa a Karkulo ti Tawen a Panakaiwarwaras dagiti Naindagaan a Planeta iti Law-ang: Ti Panakaibilang ti Metalisidad a kas ti Panagpili a Pataud |author=Charles H. Lineweaver |journal=[[Icarus (warnakan)|Icarus]] |date=2001-03-09 |arxiv=astro-ph/0012399 |doi=10.1006/icar.2001.6607|volume=151 |issue=2 |pages=307–313 |bibcode=2001Icar..151..307L}}</ref> == Interplanetario a medio == {{Nangruna|Interplanetario a medio|Helioesperio}} [[Papeles:Heliospheric-current-sheet.gif|left|thumb|Ti [[helioesperiko nga agdama a sabanas]]]] No mairaman ti [[Lawag ti Init|lawag]], ti Init ket agisilnag ti agtultuloy nga ayos dagiti nakarga a patikula (a [[plasma (pisika)|plasma]]) a naamammoan a kas ti [[solar nga angin]]. Daytoyy a panagyos ti partikula ket agparuar a maiwarwaras ti agarup a 1.5 a riwriw a kilometro ti tungngal maysa nga oras,<ref>{{cite web|title=Solar a Pisika: Ti Solar nga Angin|work=Marshall Space Flight Center|date=2006-07-16|url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml|accessdate=2006-10-03|archive-date=2015-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml|url-status=dead}}</ref> nga agparpartuat ti nakaro a tangatang (ti helioesperioe) a mangipasagepsep ti Sistema a Solar iti 100&nbsp;AU (kitaen ti [[#Heliopause|heliopause]]).<ref name="Voyager">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |work=NASA |accessdate=2007-04-02 |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |url-status=dead }}</ref>Daytoy ket makunkuna akas ti [[interplanetario a medio]]. Ti panagtigtignay ti rabaw ti Init, a kas dagiti [[solar a gilayab]] ken dagiti [[koronal a masa a panagipalsut]], ket riruenna ti helioesperio, nga agparpartuat ti [[limbanga tiempo]] ken gapuanan dagiti[[heomagnetiko a bagio]].<ref name="SunFlip">{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |title=TI Init ket Bimmaliktad |accessdate=2007-02-04 |last=Phillips |first=Tony |date=2001-02-15 |work=Science@NASA |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512121817/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |url-status=dead }}</ref> Ti kadakkelan a patakder iti uneg ti helioesperio ket ti [[helioespriko nga agdama a sabanas]], ti maysa nga agkuskusikos a porma a pinartuat babaen ti aksion ti panagtaytayyek ti magnetiko a lugara ti Init idiay interplanetario a medio.<ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm Ti Bituen nga adda dagiti dua nga Aminana nga Ungto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090718014855/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |date=2009-07-18 }}, Abril 22, 2003, Siensia idiay NASA</ref><ref>{{cite journal |last1=Riley |bibcode=2002JGRA..107.1136R |first1=Pete |title=Panagmodelo ti helioesperiko nga agdama a sabanas: Dagiti Panagdumaduma a Siklo ti Solar |doi=10.1029/2001JA000299 |year=2002 |volume=107 |journal=Warnakan ti Heopisikal a Panagsukisok |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |access-date=2012-07-29 |archive-date=2009-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |url-status=dead }}</ref> Ti [[magnetiko a lugar ti Daga]] ket pasardenganna ti [[Tangatang ti Daga|bukodna atangatang]] manipud iti panakaikkatan babaen ti slar nga angin. Ti Benus ken Marte ket awan dagitoy ti magnetiko a lugar, ken kas ti pagbanagana, ti solar nga angin ket mangipataud kadagiti bukodda a tangatang ti agininut a maikkat idiay limbang.<ref>{{cite journal |last=Lundin |first=Rickard |date=2001-03-09 |title=Manurunor babaen ti Solar nga Angin|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-03-09_291_5510/page/1909 |authorlink=Rickard Lundin |journal=[[Siensia(warnakan)|Siensia]] |volume=291 |issue=5510 |page=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |pmid=11245195}}</ref> Dagiti [[koronal a masa a panakapalsut]] ken dagiti kapadpadana pasamak ket mangpuyot ti maysa amagnetiko a lugar ken adu a bilang dagiti materiales manipud iti rabaw ti Init. Ti panagitignay iti daytoy a magnetiko a lugar ken ti materiales ket dagiti magnetiko a lugar ket mangimbudo kadagiti nakarga apartikula iti ngato a tangatang ti Daga, a dagitoy a panagitignay ket agpartuat ti [[Aurora (astronomia)|aurorae]] a makita idiay asideg kadagiti [[magnetiko a lugar ti Daga#Dagiti magnetiko nga ungto|magnetiko nga ungto]]. Dagiti [[kosmiko a rayus]] ket tumaud idiay ruar ti Sistema a Solar. Ti helioesperio ket ladpedanna bassit ti Sistema a Solar, ken dagiti magnetiko a lugar (para kadagiti nga adda kadagitoy) ket mangited pay kadagitoy ti panagsalaknib. Ti densidad dagitikosmiko a rayus idiay [[interestelar a medio]] ken ti kapigsa ti magnetiko a lugar ti Init ket agbalbaliw ti atiddog unay a gantingan ti panawen, tapno ti lessaad tikosmiko a radiasion idiay Sistema a Solar ket agdumaduma, ngemno kasano ti kaaduna ket saan a naamammoan.<ref name="Langner_et_al_2005">{{cite journal |last=Langner |first=U. W. |author2=M. S. Potgieter |year=2005 |title=Dagiti Pagbanagan ti puesto ti solar nga angin a panakasiddaw a pagpatinggaan ken ti heliopause idiay helioesperio a modulasion ti kosmiko a rayus |url=https://archive.org/details/sim_advances-in-space-research_2005_35_12/page/2084 |journal=[[Dagiti Panagrang-ay ti Limbang a Panagsukisok]] |volume=35 |issue=12 |pages=2084–2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |bibcode=2005AdSpR..35.2084L}}</ref> Ti interplanetario a medio ket pagtaengan ti dua a kasla disko a rehion ti [[kosmiko a tapok]]. Ti umuna, ti [[interplanetario a tapok nga ulep|zodiacal a tapok nga ulep]], ket naisanglad idiay uneg ti Sistema a Solar ken gapuanan ti [[zodiacal a lawag]]. Daytoy ket kasla ti panakaporma babaen ti panagdungpar idiay uneg ti asteroid a barikes nga indagas babaen ti panagtignay kadagiti planeta.<ref>{{cite web |year=1998 |title=Atiddog a termino nga Ebolusion iti odiacal nga Ulep |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |accessdate=2007-02-03 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead }}</ref> Ti maikadua ket maiagayat manipud iti agarup a 10 AU aginggan ti agarup a 40 AU, ken mabalin a napartuat babaen ti nmaipadpada a panagdungpar ti uneg ti [[Kuiper a barikes]].<ref>{{cite web |year=2003 |title=Dagiti ESA a sientista ket nakaduktalda ti pamay-an ti ababa a panakailista dagiti bituen a mabilin nga adda kadagiti planeta |work=ESA a Siensia ken Teknolohia |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |accessdate=2007-02-03}}</ref><ref>{{cite journal |last=Landgraf |first=M. |author2=Liou, J.-C. |author3=Zook, H. A. |author4=Grün, E. |date=May 2002 |title=Ti Taudan ti Sistema a Solar a Tapok ti labes ti Hupiter |journal=Ti Astronomiko a Warnakan |volume=123 |issue=5 |pages=2857–2861 |doi=10.1086/339704 |url=http://astron.berkeley.edu/~kalas/disksite/library/ladgraf02.pdf |accessdate=2007-02-09 |bibcode=2002AJ....123.2857L |archive-date=2016-05-15 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515115002/http://astron.berkeley.edu/~kalas/disksite/library/ladgraf02.pdf |url-status=dead }}</ref> {{clear}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Sistema Solar}} [[Kategoria:Sistema a Solar| ]] [[Kategoria:Siensia ti planeta]] [[Kategoria:Dagiti planetario a sistema]] [[Kategoria:Siensia ti limbang]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] 6cp3j96q0kq9g7gku6gqxrog5d2uvas 0 4911 406844 404369 2026-08-23T23:18:19Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406844 wikitext text/x-wiki {{coord|28|N|2|E|scale:10000000_type:country_region:DZ|format=dms|display=title}} {{Infobox pagilian |conventional_long_name = Demokratiko a Republika ti Tattao ti Arhelia |common_name = Arhelia |native_name = {{small|{{patubo a nagan|ar|الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية|italics=no}}}}<br />{{small|{{patubo a nagan|ber|ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ|italics=no}}}}<br />{{small|{{patubo a nagan|fr|République démocratique populaire d'Algérie}}}} |image_flag = Flag of Algeria.svg |image_coat = National Emblem of Algeria (bronze effect).svg |symbol_type = Kayarigan |national_motto = {{small|بالشّعب وللشّعب}}<br />Babaen dagiti tattao ken para dagiti tattao<ref name="CONST-AR">{{cite web|url=http://www.el-mouradia.dz/arabe/symbole/textes/constitution96.htm |title=Constitution of Algeria, Art. 11 |language=Arabiko |publisher=El-mouradia.dz |accessdate=17 Enero 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718124116/http://www.el-mouradia.dz/arabe/symbole/textes/constitution96.htm |archivedate=18 Hulio 2012 |df=dmy }}</ref><ref name="CONST-EN">{{cite web|url=http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm |title=Constitution of Algeria; Art. 11 |publisher=Apn-dz.org |date=28 Nobiembre 1996 |accessdate=17 Enero 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725130249/http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm |archivedate=25 Hulio 2013 }}</ref> |national_anthem = ''[[Kassaman]]''<br />({{lang-ilo|"Agikari Kami"}})<br />[[Papeles:National anthem of Algeria, by the U.S. Navy Band.oga|center]] |image_map = Algeria (orthographic projection).svg |map_caption = {{map caption |location_color=nangisit a berde || | |}} |capital = [[Arhel]] |coordinates = {{Coord|36|42|N|3|13|E|type:city}} |largest_city = kapitolio |official_languages = {{hlist |[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]<ref name="constitution">{{cite web|url=http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm |title=Constitution of Algeria; Art. 3 |publisher=Apn-dz.org |date=28 Nobiembre 1996 |accessdate=17 Enero 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725130249/http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm |archivedate=25 Hulio 2013 }}</ref> |[[Sasao a Bereberes|Bereberes]]<ref name="APS">{{cite web |url=http://www.aps.dz/images/doc/PROJET-DE%20REVISION-DE-LA-CONSTITUTION-28-DECEMBRE-2015.pdf |title=APS |publisher=Algeria Press Service |date=6 Enero 2016 |accessdate=6 Enero 2016 |archive-date=2016-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130180319/http://www.aps.dz/images/doc/PROJET-DE%20REVISION-DE-LA-CONSTITUTION-28-DECEMBRE-2015.pdf |url-status=dead }}</ref>}} |languages_type = Dadduma a pagsasao |languages = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]<ref>{{Cite web |url=https://books.google.fr/books?id=29ZurQz7EtUC&pg=PA115&dq=language+algeria+english&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwjTgKfQhrDUAhWKWBQKHRWXB9kQ6AEIMTAC#v=onepage&q&f=false |title=Algeria in Others' Languages, Anne-Emmanuelle Berger, p115 |access-date=2017-08-07 |archive-date=2017-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825143838/https://books.google.fr/books?id=29ZurQz7EtUC&pg=PA115&dq=language+algeria+english&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwjTgKfQhrDUAhWKWBQKHRWXB9kQ6AEIMTAC#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ken [[Pagsasao a Pranses|Pranses]] {{small|(negosio ken edukasion)}}<ref name="AlgeriaFactbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html |title=The World Factbook – Algeria |publisher=Central Intelligence Agency |date=4 Disiembre 2013 |accessdate=24 Disiembre 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BNNjndve?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html |archivedate=2012-10-13 |df=dmy }}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist | 99% {{nowrap|Arabo-Bereberes<ref name="AlgeriaFactbook" />{{ref label|Amazigh|a|}}<!--end nowrap:-->}} | 1% dadduma<ref name="AlgeriaFactbook" />}} |demonym = Arheliano |government_type = {{nowrap|[[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Semi-presidensial a sistema|semi-presidensial]]}} a [[republika ti tattao]] |leader_title1 = [[Presidente ti Arhelia|Presidente]] |leader_name1 = [[Abdelmadjid Tebboune]] |leader_title2 = [[Kangrunaan a Ministro ti Arhelia|Kangrunaan a Ministro]] |leader_name2 = [[Aymen Benabderrahmane]] |legislature = [[Parlamento ti Arhelia|Parlamento]] |upper_house = [[Konseho ti Pagilian]] |lower_house = [[Nailian nga Asemblia ti Tattao]] |sovereignty_type = [[Gubat ti Arhelia|Wayawaya]] {{nobold|manipud iti [[Pransia]]}} |established_event1 = Nairangarang |established_date1 = 3 Hulio 1962 |established_event2 = Nabigbigan |established_date2 = 5 Hulio 1962 |area_km2 = 2381741 |area_rank = Maika-10 |area_sq_mi = 919595 |percent_water = maliwayan |population_estimate = 40,400,000<ref name="ONS">{{cite web|url=http://www.ons.dz/-Demographie-.html |title=Démographie (ONS) |publisher=ONS |date=19 Enero 2016 |accessdate=19 Enero 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |archivedate=6 Marso 2012 }}</ref> |population_census = 37,900,000<ref name="ONS" /> |population_estimate_year = 2016 |population_estimate_rank = Maika-33 |population_census_year = 2013 |population_density_km2 = 15.9 |population_density_sq_mi = 37.9 |population_density_rank = Maika-208 |GDP_PPP = $634.746-bilion<ref name=imf2>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=14&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=612&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= Argelia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010150751/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=14&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=612&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |date=2017-10-10 }}. [[Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan]]</ref> |GDP_PPP_year = 2017 |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = $15,281<ref name=imf2 /> |GDP_nominal = $173.947-bilion<ref name=imf2 /> |GDP_nominal_year = 2017 |GDP_nominal_per_capita = $4,187<ref name=imf2 /> |Gini = 35.3 |Gini_year = 1995 |Gini_ref = <ref>{{cite web |author=Staff |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |title=Distribution of Family Income&nbsp;– Gini Index |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=1 Septiembre 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5rRcwIiYs?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |archivedate=2010-07-23 |url-status=live |df=dmy }}</ref> |HDI = 0.736<!-- number only --> |HDI_year = 2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> |HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=14 Disiembre 2015 |accessdate=14 Disiembre 2015 |publisher=United Nations Development Programme |pages=21–25 |archive-date=2016-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319110553/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |url-status=live }}</ref> |HDI_rank = Maika-83 |currency = [[Dinar ti Arhelia|Dinar]] |currency_code = DZD |time_zone = [[Oras ti Tengnga nga Europa|CET]] |utc_offset = +1 |date_format = dd/mm/yyyy |drives_on = kanawan<ref>{{cite news |last=Geoghegan |first=Tom |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8239048.stm |title=Could the UK drive on the right? |publisher=BBC News |date=7 Septiembre 2009 |accessdate=14 Enero 2013 |archive-date=2012-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120801220244/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8239048.stm |url-status=live }}</ref> |calling_code = +213 |cctld = [[.dz]]<br />الجزائر. |footnote_a = {{note|arabberberbox}} Ibagbaga ti ''CIA World Factbook'' nga agarup a 15% kadagiti Arheliano, ti maysa a minoridad, ket ibagbagada ti bagbagida a kas Bareberes uray no adu met kadagiti Arheliano ket agtauda iti Bereberes. Ipalawag ti Factbook a dagiti agarup a 15% a mangibagbaga kadagiti bagida a kas Bereberes, kaaduan ket agtataeng iday rehion ti [[Kabylie]], ad-adu nga asideg a mangibagbaga kadagit bagbagida iti taid a Bereberes imbes nga iti tawid nga Araboe, ken isuda ket Muslim. }} Ti '''Arhelia''' ({{lang-ar|'''الجزائر'''}}, ''al-Jazā'ir''; [[Sasao a Bereberes|Bereberes]]: ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ ken [[Arheliano nga Arabiko]]: Dzayer wenno Ldzayer, opisial a ti '''Demokratiko a Republika ti Tattao ti Arhelia''', ken pormal a makunkuna pay a kas ti '''Demokrata ken Popular a Republika ti Arhelia''',<ref>{{cite journal |last=Radicati di Brozolo |first=Luca G. |year=1990 |title=Benemar v. Embahada iti Demokrata ken Popular Republika iti Arhelia |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1990-04_84_2/page/573 |journal=Amerikano a Warnakan iti Internasional a Linteg |volume=84 |issue=2 |pages=573–577 |doi=10.2307/2203476 }}</ref> ket maysa a dakkel a pagilian idiay [[Maghreb]] a rehion iti Amianan a laud iti Aprika. Ti [[Arhel]] ket isu ti kapitolio ken kaaduan ti populasion a siudad. Ti teritorio iti tatta nga aldawen nga Arhelia ket pagtaengan idi kadagiti adu a taga-ugma a kultura, a mairaman dagiti [[Ateriano]] ken [[Kapsiano a kultura|Kapsiano]] a kultura. Ti lugarna ket tinurayan idi babaen dagiti adu nga imperio ken dinastia, a mairaman ti taga-ugma a [[Numida]], Kartahineses, dagiti [[Taga-ugma a Roma|Romano]], dagiti [[Bandalo]], dagiti Bisansio, dagiti Arabo nga Umayyad, Berber Fatimids ken Almohads ken kalpasan dagitoy ti Turko nga Otomano. Ti Arhelia ket maysa a [[Semi-presidensial a sistema|semi presidensial a republika]] a buklen dagiti 48 a probinsia ken dagiti 1541 a komuna. Nga adda ti populasion ti sumurok a 37 a riwriw, isu daytoy ti maika-34 a kaaduan ti populasion iti lubong. Daytoy ket maysa aliguistiko nga Arabo a pagilian nga adda pay dagiti dadduma a dialekto. Ti ekonomiana ket naibatay ti lana, a nagsagsagaba kadagiti [[Olandes a sakit]]. Ti [[Sonatrach]], ti nailian a kompania ti lana, ket isu ti kadakkelan a kompania idiay [[Aprika]]. Ti Arhelia ket adda ti maikadua a kadakkelan a buyot idiay Aprika ken idiay [[Arabo a lubong]], kalpasan ti [[Ehipto]], ken estratihiko a kumaduaanna ti [[Rusia]] ken [[Tsina]] ken dagiti nagtaudan ti armas. Nga adda ti dagup a kalawa iti {{pagbaliwen|2,381,741|km2|sqmi|0}}, ti Arhelia ket isu ti [[Listaan dagiti pagilian ken agkamkammatalek babaen ti kalawa|maikasangapulo a kadakkelan a pagilian iti lubong]] ken ti kadakkelan idiay Aprika.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |date=2014-02-09 }}. Naala idi 10 Hulio 2012.</ref> Ti pagilian ket nabeddengan iti amianan a daya babaen ti [[Tunisia]], iti daya babaen ti [[Libya]], iti laud babaen ti [[Morocco]], iti abagatan a laud babaen ti [[Akinlaud a Sahara]], [[Mauritania]], ken [[Mali]], iti abagatan a daya babaen ti [[Niger]], ken iti amianan bababen ti [[Baybay Mediteraneo]]. Manipud idi 2012, ti Arhelia ket adda ti nakarkulo a populasion iti 37.1&nbsp;a riwriw.<ref name="ons-dz">{{cite web | author = Staff | date = | url = http://www.ons.dz/-Population-et-Demographie-.html | title = ''Population et Démographie'' | trans-title = Populasion ken dagiti Demograpiko | language = Pranses | publisher = Opisina dagiti Nailian nga Estadistika ti Arhelia | accessdate = Septiembre 15, 2011 | archive-date = 2012-06-04 | archive-url = https://archive.is/20120604090003/http://www.ons.dz/-Population-et-Demographie-.html | url-status = live }}</ref> Ti Arhelia ket kameng ti [[Kappon ti Aprika]], ti [[Liga ti Arabo]], [[OPEC]] ken ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], ken maysa a nagbangon a kameng ti [[Kappon ti Arabo a Maghreb]]. == Etimolohia == Ti nagan ti pagilian ket naala manipud iti siudad ti [[Arhel]]. Ti sapasap a kaaduan nga etomolohia ket mangisilpo ti nagan ti siudad iti ''al-Jazā'ir'' (الجزائر, "Dagiti Isla"), ti napabassit a porma manipud iti daan a nagan ti siudad a ''Jazā'ir Banī Mazghanna'' (جزائر بني مزغنة, "Isoisla dagiti Mazghanna a Tribu"),<ref name=idrisi>{{cite book|last=al-Idrisi|first=Muhammad|title=Nuzhat al-Mushtaq|year=}}</ref><ref name=khaldun>{{cite book|last=Abderahman|first=Abderrahman|title=Pakasaritaan ti Ibn Khaldun – Tomo 6|year=1377}}</ref> nga inpakat babaen dagiti mediebal a heograpo a kas ni [[al-Idrisi]]. Dagiti dadduma pay ket isurotda iti ''Ldzayer'', ti [[Maghrebi nga Arabiko]] ken [[Sasao a Berebees|Bereberes]] para iti "Arhelia" a mabalin a maikabagian ti [[Zirid a Dinastia]] nga Ari a ni [[Ziri ibn-Manad]] ken ti nangbangon ti siudad iti Arhel.<ref>[http://www.scribd.com/doc/13243273/Etymologie-du-toponyme-Aldjazair Etymologie du toponyme "Aldjazair"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725081712/http://www.scribd.com/doc/13243273/Etymologie-du-toponyme-Aldjazair |date=2013-07-25 }}. Scribd.com. Naala idi 14 Mayo 2012.</ref> == Pakasaritaan == {{Nangruna|Pakasaritaan ti Arhelia}} Ti Arhelia ket nataenganen manipud idi 10,000 BC, a kas ti naibaga idiay Nailian a Parke ti [[Tassili]]. Dagiti patneng a tatato iti akin-amianan nga Aprika ket naisalsalumina a patneng a populasion, a tinawtawagan a kas dagiti [[Tattao a Bereberes|Bereberes]]<ref>{{cite book|title=Dagiti Berber|publisher=Wiley-Blackwell|year=1997|chapter=Dagiti Berbers iti Kina-ugma|isbn=978-0-631-20767-2|url=http://books.google.com/?id=8Zcz91t29ukC|accessdate=2 Pebrero 2010|author=Brett, Michael|author2=Fentress, Elizabeth|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819182824/https://books.google.com/books?id=8Zcz91t29ukC&hl=en|url-status=live}}</ref> babaen dagiti Griego ken dagiti Romano, ken kalpasan daytoy dagiti Arabo. == Paammo == <references group="paammo" /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{Dagiti pagilian ti Aprika}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Arhelia| ]] [[Kategoria:Dagiti Arabo a republika]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses]] [[Kategoria:Pagpagilian ti G15]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti GPAP]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika]] [[Kategoria:Dagiti republika]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1962]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Laud nga Aprika]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] q4cfn0tj2ooljhd3sa90drj6lip56e0 0 4957 406793 406345 2026-08-23T22:25:29Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406793 wikitext text/x-wiki {{Coord|8|N|38|E|display=title}} {{Infobox pagilian |native_name={{lang|gez|2={{nobold|የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ <br /> ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ}}}}<br />''{{Transl|gez|ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk}}'' |conventional_long_name = Pederal Demokratiko a Republika ti Etiopia |common_name = Etiopia |image_flag = Flag of Ethiopia.svg |image_coat = Coat of arms of Ethiopia.svg |image_map = Ethiopia (Africa orthographic projection).svg<!--pakitungtungan sakbay a baliwan--> |national_anthem = {{lang|am|[[Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya]]}}<br /><small>("Agmartsaka nga Agpakauna, Nadungngo nga Ina Etiopia")</small> [[Papeles:Wedefit Gesgeshi Widd Innat Ittyoppya.ogg|center]] |official_languages = [[Pagsasao nga Amariko|Amariko]]<ref>{{cite web|title=Etiope a Batay-linteg|url=http://www.apapeth.org/Documents/EthiopianLaws.html|work=Artikulo 5 Etiope a batay-linteg.|publisher=APAP|accessdate=3 Disiembre 2011|archive-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304035224/http://www.apapeth.org/Documents/EthiopianLaws.html|url-status=dead}}</ref> |regional_languages = [[Dagiti pagsasao iti Etiopia|Dagiti dadduma a pagsasao]] opisial kadagiti nudumaduma nga [[Dagiti tattao iti Etiopia|etnisidad]] ken dagiti bukodda a [[Dagiti rehion itiEtiopia|rehion]]. |ethnic_groups = {{bulleted list|[[Tattao nga Oromo|Oromo]] 34.5%|[[Tattao nga Amhara|Amhara]] 26.9%|[[Tattao a Somali|Somali]] 6.2%|[[Tattao a Tigray|Tigray]] 6.1%|[[Tattao a Sidama|Sidama]] 4.%|[[Tattao a Gurage|Gurage]] 2.5%|[[Tattao a Welayta|Welayta]] 2.3%|[[Hadiya]] 1.7%|[[Tattao nga Afar|Afar]] 1.7%|[[Tattao a Gamo|Gamo]] 1.5%|[[Tattao a Gedeo|Gedeo]] 1.3%|Dadduma pay 11.3%<ref name="Ciaethn">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#et CIA – Etiopia – Dagiti Grupo ti Etniko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#et |date=2018-11-16 }}. Cia.gov. Naala idi 2012-03-03.</ref>}} |demonym = [[Dagiti demograpiko iti Etiopia|Etiope]], Taga-Etiopia |capital = [[Addis Ababa]] |coordinates = {{Coord|9|1|N|38|45|E|type:city}} |largest_city = kapitolio |government_type=[[Pederal a republika|Pederal]] a [[parlamentario a republika]]¹ |leader_title1=[[Listaan dagiti Presidente ti Etiopia|Presidente]] |leader_name1=[[Sahle-Work Zewde]] |leader_title2=[[Listaan dagiti daulo ti gobierno ti Etiopia|Kangrunaan a Ministro]] |leader_name2=[[Abiy Ahmed]] |legislature = [[Pederal a Parlamentario a Gimong]] |upper_house = [[Kamara ti Pederasion]] |lower_house = [[Kamara dagiti Pannakabagi dagiti Tattao]] |sovereignty_type=[[Pakasaritaan ti Etiopia|Panakapatakder]] |established_event1=[[Pagarian ti Axum]] |established_date1=980 <small>SK</small> |established_event2=[[Imperio ti Etiopia]] |established_date2=1137 |established_event3=[[Batay-linteg ti Etiopia|Agdama a batay-linteg]] |established_date3=1991 |area_rank=Maika-27 |area_km2=1,104,300 |area_sq_mi=426,371<!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water=0.7 |population_estimate=82,101,998<ref name="CSA" /> |population_estimate_year=2011 |population_estimate_rank=Maika-14 |population_census=73,918,505 |population_census_year=2007 |population_density_km2=74 |population_density_sq_mi=194<!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank=Maika-123 |GDP_PPP_year=2011 |GDP_PPP = $94.878-bilion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=12&pr.y=16&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=644&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Etiopia|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=2012-04-18}}</ref> |GDP_PPP_rank= |GDP_PPP_per_capita = $1,092<ref name=imf2 /> |GDP_PPP_per_capita_rank= |GDP_nominal = $31.256-bilion<ref name=imf2 /> |GDP_nominal_year=2011 |GDP_nominal_per_capita = $360<ref name=imf2 /> |Gini_year = 2011 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 33.6 <!--number only--> |Gini_ref =<ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 Marso 2011}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.435 <!--number only--> |HDI_rank = Maika-173 |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |currency=[[Birr ti Etiopia|Birr]] |currency_code=ETB |time_zone=[[Oras ti Daya nga Aprika|EAT]] |utc_offset=+3 |time_zone_DST=saan a mapalpaliiw |utc_offset_DST=+3 |drives_on=kanawan |cctld=[[.et]] |calling_code=251 |footnote1=Babaen ti ''Ti Ekonomista'' manipud iti Demokrasia a Pagsurotan, ti Etiopia ket maysa a "hibrido a turay", nga addaan iti [[mangituray a partido a sistema]] nga indauloan babaen ti [[Etiope a Sanguanan ti Rebolusionario a Demokrata dagiti Tattao]]. |footnote2=Ranggo a naibatay ti karkulo a populasion iti 2005 babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. }} <!--Paammo: Daytoy a pangyuna ket resulta ti naannad nga [[NPOV]] nga obra. Panngaasi a saan nga agaramid kadagiti kontrobersial a panagurnos a saan a masakbayan a mapatungtungan. Agyaman kami.--> Ti '''Etiopia''' ([[Alpabeto a Ge'ez|Ge'ez]]: ኢትዮጵያ ''{{Transl|gez|ʾĪtyōṗṗyā}}''), opisial nga ammo a kas ti '''Pederal Demokratiko a Republika ti Etiopia''', ket maysa a pagilian a mabirukan idiay [[Sara iti Aprika]]. Isu daytoy ti maikadua a kaaduan ti populasion a pagilian idiay [[Áprika]], nga adda ti sumurok a 82 a riwriw nga agtaeng,<ref name="CSA">Ahensia ti Tengnga nga Estadistika iti Etiopia. [http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&view=category&id=75&Itemid=561 Ahensia ti Tengnga nga Estadistika iti Etiopia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215200742/http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&view=category&id=75&Itemid=561 |date=2012-02-15 }}</ref> ken ti maikasangapulo a kadakkelan babaen ti kalawa ti lugar, a sumakop ti 1,100,000&nbsp;km². Ti Etiopia ket nabeddengan babaen ti [[Eritrea]] iti amianan, ti [[Djibouti]] ken [[Somalia]] iti daya, ti [[Sudan]] ken [[Abagatan a Sudan]] iti laud, ken [[Kenya]] iti abagatan. Ken ti kapitoliona ket adda iti [[Addis Ababa]], isu pay daytoy ti kaaduan ti populasion a [[Napalikmutan ti daga a pagilian|napalikmutan ti daga]] iti lubong. Ti Etiopia ket maysa idi a [[monarkia]] para kadagiti kaaduan a pakasaritaanna, ken ti [[Pakasaritaan iti Etiopia|Etiope a dinastia]] ket masurotanna ti ramutna manipud iti maikadua a siglo BC.<ref>Idi agsasao kalpasan ti panagpirmana ti naisuppiatan a nagbaetan a tulagan ti Etiopia ken Italia idi 1889,ni Emperador Menelik II ket nangipalpalawag ti puestona: ''"Saantayo a makapalubos ti integridad tayo a masalsaludsodan a kas dagiti Kristiano ken nataknengan a pagilian, wenno ti karbengan a mangituray ti bukodtayo nga imperio iti patingga a panagwayawaya. Ti Emperador iti Etiopia ket maysa a kaputotan iti dinastia nga agtawen iti 3,000 &nbsp;— ti maysa a dinastia nga iti dayta nga agdama a panawen ket saan pay a simmuko kadagiti gangganaet. Ti Etiopia ket saan pay a naparukmaan ken isu ket saanto a maparukmaan babaen ti siasinoman."'' [http://books.google.com/books?id=7zaniYN-kqUC&pg=PR25&dq=ethiopia+%223000+years%22&lr=&sig=rE1plTiqZ61uD-JMhO0Md1vd4Ao ''Ti Etiopia a Di-nabedbedan: Panagadal kadagiti Emansipasion ti Puli'' – p. xxv babaen ni Joseph Ephraim Casely Hayford]</ref> Ti Etiopia ket maysa pay kadagiti kadaanan a sitio iti rimsuaan ti nagtagitaoan a naam-ammuan dagiti sientista iti tatta nga aldawi, a nakaparnuay kadagiti kadaanan a pagsurotan iti nagtagitaoan.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/news050214-10 | title = Ti Etiopia ket isu ti kasayaatan a pagpilian para iti duyan dagiti Homo sapiens | journal = [[Katutubo (warnakan)|Katutubo]] | date = 16 Pebrero 2005|author=Michael Hopkin}}</ref> Mabalin nga isu daytoy ti rehion nga immuna a naggapuan dagiti ''Homo sapiens'' para iti ipapanda idiay [[Tengnga a Daya]] ken dagiti puntos iti labes.<ref>{{cite journal|title=Sangalubongan a Panakibiang ti Nagtagitaoan a Naadaw manipud iti Nalawa a Henoma a Tabas iti Pannakadumaduma|url=https://archive.org/details/sim_science_2008-02-22_319_5866/page/1100|journal=Siensia|year=2008|volume=319|issue=5866|pages=1100–1104|doi=10.1126/science.1153717|author=Li, J. Z.|pmid=18292342|last2=Absher|first2=DM|last3=Tang|first3=H|last4=Southwick|first4=AM|last5=Casto|first5=AM|last6=Ramachandran|first6=S|last7=Cann|first7=HM|last8=Barsh|first8=GS|last9=Feldman|first9=M|display-authors=2|bibcode=2008Sci...319.1100L}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=awJVkvnk8KjM&refer=australia |title=Dagiti Nagtagitaoan ket Immakar Manipud ti Aprika a Bimmallasiw iti Lubong, a Kinunan ti Panagadal ti DNA |publisher=Bloomberg.com |date=2008-02-21 |accessdate=2009-03-16}}</ref><ref>{{cite web |author=Karen Kaplan, Los Angeles Times |url=http://www.startribune.com/world/15860017.html |title=Napalikmutan ti Lubong manipud iti Addis Ababa |publisher=Startribune.com |date=2008-02-21 |accessdate=2009-03-16 |archive-date=2008-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225143432/http://www.startribune.com/world/15860017.html |url-status=dead }}</ref> Kaduaanna ti Roma, Tsina ken Persia, ti Etiope nga Aksum nga Imperio ket naipanunutan idi a kas maysa kadagiti uppat a nalatak a kabilegan iti maika-3 a siglo.<ref name="Munro-Hay57">Stuart Munro-Hay, [http://www.dskmariam.org/artsandlitreature/litreature/pdf/aksum.pdf Aksum: Maysa nga Aprikano a Sibilisasion iti Naladaw a Taga-ugma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123223427/http://www.dskmariam.org/artsandlitreature/litreature/pdf/aksum.pdf |date=2013-01-23 }}. Edinburgh: Unibesidad a Pagmalditan, 1991, p. 57 {{ISBN|0-7486-0106-6}}.</ref><ref>[http://workmall.com/wfb2001/ethiopia/ethiopia_history_ethiopia_and_the_early_islamic_period.html Aksumite Etiopia]. Workmall.com (2007-03-24). Naala idi 2012-03-03.</ref><ref name="Paul B. Henze 2005">Paul B. Henze, ''Dagiti Tuon iti Oras: Pakasaritaan iti Etipia'', 2005 {{ISBN|1-85065-522-7}}.</ref> Idi agdama a panawen ti [[Karapkap para iti Áprika]], ti Etiopia ket isu laeng ti Aprikano a pagilian malaksid ti [[Liberia]] a nakataginayon ti [[katurayan]]na a kas maysa a mabigbigan a nawaya a pagilian, ken maysa idi kadagiti uppat nga Aprikano a kameng iti [[Liga dagiti Pagilian]]. Kalpasan ti bassit a panawen iti [[Italiano a Daya nga Aprika|Italiano a panagsakop]], ti Etiopia ket nagbalin a [[dokumento ti linteg a kameng]] ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]]. Idi dagiti dadduma a pagilian ti Aprika ket nakagun-od ti panakawayaway kalpasan ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]], adu kadagitoy ti immampon kadagiti maris iti wagaywaway iti Etiopia, ken ti Addis Ababa ket nagbalin a lokasion kadagiti nadumaduma nga internasional nga organisasion a naipakatengngaan ti isip para iti Áprika. Ti Etiopia ket maysa kadagiti nangibangon a kaemeng ti [[Di-Nailinia a Tignay]], [[Grupo ti 77|G-77]] ken ti [[Organisasion ti Aprikano a Panagkaykaysa]]. Ti Addis Ababa ket isuti agdama a kuartel ti [[Kappon ti Aprika]], ti Pan Aprikano a Kamara ti Komersio, [[UNECA]] ken ti [[Aprikano nga Agsagsagana a Puersa]]. Ti Etiopia nakakitan dagiti nadumaduma a sistema ti gobierno kalpasan ti dinastia nga indauloan babaen ni [[Emperador Haile Selassie I ti Etiopia|Haile Selassie]] ket naabak idi 1974. Ti taga-ugma a [[Ge'ez a sinuratan]] ket nawatiwat a maus-usar idiay Etiopia. Ti [[Etiopiano a kalendario]] ket pito aginggana ti walo a tawen a likudan ti [[Kalendario a Gregoriano|Gregorian a kalendario ]]. Ti pagilian ket maysa nga [[Dagiti pagsasao ti Etiopia|adu ti pagsasaona]] ken [[Dagiti etniko a grupo idiay Etiopia|adu ti etnikona]] a kagimongan kadagiti agarup a 80 a grupo, a dagiti dua a kadakkelan ket ti [[Tattao nga Oromo|Oromo]] ken ti [[Tattao nga Amhara|Amhara]], a dagitoy a dua ket agsasaoda kadagiti [[Sasao nga Apro-Asiatiko|Apro-Asiatiko]]. Ti kaaduan a populasionna ket Kristiano bayat a ti maysa apagkatlo ket Muslim, a dagitoy a dua a relihion ket adda ti napigsa aramutda iti pagilian. Ti adu a populasion dagiti [[Etiopiano a Hudio]] ket nagtataengda idiay Etiopia aginggana ti panawen ti 1980. Ti pagilian ket ibalayanna pay ti naikararuaan a [[Rastafari a tignay]]. Adda dagiti 9 [[Tabla ti Tinawtawid a Lugar ti Lubong babaen ti pagilian|UNESCO a Tinawtawid a Lugar ti Lubong]] idiay Etiopia. Urayno isu ti kangrunaan a taudan iti [[Nilo|kayaran Nilo]], ti Etiopia ket nakapan kadagiti seriye ti panagbisin idi panawen ti 1980, a naipakaro babaen dagiti nakariro a heopolitiko ken sibil a gubgubat. Ti pagilian ket narugianen a makaungar, ken adda tattan ti kadakkelan nga ekonomia babaen ti GDP idiay Daya nga Aprika ken Tengnga nga Aprika.<ref>{{cite web|url=http://nazret.com/blog/index.php/2010/02/06/ethiopia_surpasses_kenya_to_become_east_|title=Ti Etiopia ket linabsanna ti Kenya tapno nagbalin nga isu ti Kadakkelan nga Ekonomia ti Daya nga Aprika|publisher=Nazret.com|date=2010-02-06|accessdate=2010-06-02|archive-date=2010-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222182548/http://nazret.com/blog/index.php/2010/02/06/ethiopia_surpasses_kenya_to_become_east_|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=2&sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=644&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= Ti GDP a panagggatang a kabilegan ti Etiopia idi 2010: 86 bilion]. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 2012-03-03.</ref><ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=664&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=69&pr.y=14 Ti GDP a panaggatang a kabilegan ti Kenya GDP idi 2010: 66 Bilion]. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 2012-03-03.</ref> Ti Etiopia ket sursurotenna ti maysa a [[Pederal a parlamentario a republika|pederal a republika]] a sistema ti politika ken ti [[Rebolusionario a Sanguanan ti Demokratiko dagiti Tattao ti Etiopia|EPRDF]] ket isu ti agturturay a partido manipud idi 1991. == Dagiti paammo == {{reflist|group=ethnologue}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Bibliograpia == *Beshah, Girma ken Aregay, Merid Wolde ''Ti Saludsod iti Kappon dagiti Simbaan kadagiti Luso-Etiopiano a Panakibiang (1500–1632)'', Lisbon, Junta de Investigações do Ultramar ken Centro de Estudos Históricos Ultramarinos (1964). == Adu pay a mabasa == *{{Cite book|last=Zewde|first=Bahru |title=Ti Pakasaritaan ti Moderno nga Etiopia, 1855–1991|url=https://archive.org/details/historyofmoderne00bahr|edition= Maika-2 nga |year=2001 |publisher=Unibersidad ti Ohio a Pagmalditan|location=Athens, OH |isbn=0-8214-1440-2}} *{{Cite book|last=Selassie I. |first=Haile |title=Ti Biagko ken Panagrangrang-ay ti Etiopia: Ti Autobiograpia ni Emperador Haile Selassie I |authorlink= |others=Inpatarus babaen ni Edward Ullendorff |year=1999 |publisher=Frontline |location=Chicago |isbn=0-948390-40-9 }} *{{Cite book|last=Henze |first=Paul B. |title=Dagiti Tuon ti Oras: Ti Pakasaritaan ti Etiopia |year=2004 |publisher=Shama Books|isbn=1-931253-28-5 }} *{{Cite book|last=Marcus |first=Harold G. |title=Ti Biag ken dagiti Panawen ni Menelik II: Etiopia, 1844–1913 |year=1975 |publisher=Clarendon |location=Oxford, U.K.}} Naiprenta manen, Trenton, NJ: Red Sea, 1995. {{ISBN| 1-56902-009-4}}. *{{Cite book|last=Marcus |first=Harold G. |title=Ti Pakasaritaan ti Etiopia |url=https://archive.org/details/historyofethiopi0000marc |edition=napabaro nga|year=2002 |publisher=Unibersidad iti California a Pagmalditan |location=Berkeley |isbn=0-520-22479-5 }} *{{Cite book|last=Mockler |first=Anthony |title=Gubat ni Haile Selassie |year=1984 |publisher=Random House |location=New York }} Naimaldit manen, New York: Olive Branch, 2003. {{ISBN|1-902669-53-3}}. *{{Cite book|last=Rubenson|first=Sven|title=Ti Panagbiag ti Etiopiano a Panagwaywayas|edition=Maika-4|year=2003|publisher=Tsehai|location=Hollywood, CA |isbn=0-9723172-7-9}} * Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2003). ''Encyclopaedia aethiopica'', Tom. 1: A-C. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. * Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2005). ''Encyclopaedia aethiopica'', Tom. 2: D-Ha. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. * Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2007). ''Encyclopaedia aethiopica'', Tom. 3: He-N. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} {{Wikivoyage-inline|Ethiopia|Etiopia}} {{Dagiti pagilian ti Aprika}} [[Kategoria:Etiopia| ]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]] [[Kategoria:Dagiti pederal a republika]] [[Kategoria:Dagiti dati nga imperio]] [[Kategoria:Sara ti Aprika]] [[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] fvqblsv4vg0lbb3ivyczq0fzplq05gh 0 4968 406784 405153 2026-08-23T22:17:52Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406784 wikitext text/x-wiki {{Coord|19|00|N|72|25|W|display=title}} {{Infobox pagilian | conventional_long_name = Republika ti Haiti | common_name = Haiti | native_name = ''République d'Haïti'' ([[Haitiano a Pranses|Pranses]])<br />{{patubo a nagan|ht|Repiblik d Ayiti}}<ref>[http://www.haiti.org/wp-content/uploads/2012/09/konstitisyon.pdf Konstitisyon Repiblik d Ayiti]</ref> | image_flag = Flag of Haiti.svg | image_coat = Coat of arms of Haiti.svg | national_motto = <div style="padding-bottom:0.3em;">{{patubo nga insasao|fr|"[[Liberté, égalité, fraternité]]"|italics=off|nolink=on}}<ref>{{cite web|url=http://www.haiti-reference.com/histoire/constitutions/const_1987.htm |title=Article 4 of the Constitution |publisher=Haiti-reference.com |access-date=24 Hulio 2013}}</ref><br />{{small|{{patubo nga insasao|ht|"Libète, Egalite, Fratènite"|nolink=on}}}}<br />{{small|"Wayawaya, Ekualidad, Praternidad"}}</div> {{nowrap|'''Motto iti tradisional nga eskudo:'''}}<br />{{patubo nga insasao|fr|"[[Makapapigsa ti panagkaykaysa|L'union fait la force]]"|italics=off|nolink=on}}<br />{{small|{{patubo nga insasao|ht|"Inite se fòs"|nolink=on}}}}<ref>{{Cite web|url=http://www.haitiobserver.com/blog/tag/election/after-the-group-of-g8-now-come-g30-headed-by-louko-desir.html|title=After The Group Of G8, Now Come G30 Headed By Louko Desir|website=Haiti Observer|access-date=28 Enero 2018}}</ref><br />{{small|"Makapapigsa ti panagkaykaysa"}} | national_anthem = {{patubo a nagan|fr|[[La Dessalinienne]]|nolink=on}}<br />{{small|{{patubo a nagan|ht|Desalinyèn|nolink=on}}}}<br />{{small|"Ti Kanta a Dessalines"}}<div style="padding-top:0.5em;">[[Papeles:Haiti National Anthem.ogg|center]]</div> | image_map = Haiti (orthographic projection).svg | image_map2 = | capital = [[Port-au-Prince]] | coordinates = {{Coord|18|32|N|72|20|W|type:city}} | largest_city = Port-au-Prince | official_languages = {{unbulleted list | [[Haitiano a Pranses|Pranses]] | [[Haitiano a Kreol]] }} | ethnic_groups = 95% Dagiti Apro-Haitiano<br />5% Aglalaok ken dagiti Europeano a Haitiano<ref name="CIA_20110303" /> | ethnic_groups_year = | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |86.9% [[Kristianidad]] |10.6% Awn relihion |2.2% Dagiti folk a relihion |0.3% Others<ref>{{Cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/haiti#/?affiliations_religion_id=11&affiliations_year=2010&region_name=All+Countries&restrictions_year=2015|title=Religions in Haiti &#124; PEW-GRF|website=www.globalreligiousfutures.org|access-date=2021-08-18|archive-date=2022-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929181606/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/haiti#/?affiliations_religion_id=11&affiliations_year=2010&region_name=All+Countries&restrictions_year=2015|url-status=dead}}</ref>}} | religion_year = | demonym = Haitiano | government_type = {{nowrap|[[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Semi-presidensial a sistema|semi-presidensial]]}} a [[republika]] | leader_title1 = Presidente | leader_name1 = [[Edgard Leblanc Fils]] {{small|(agtigtignay)}} | leader_title2 = Kangrunaan a Ministro | leader_name2 = [[Fritz Bélizaire]] | legislature = Parlamento | upper_house = Senado | lower_house = Kamara dagiti Deputado | sovereignty_type = Wayawaya | sovereignty_note = manipud iti Pransia | established_event1 = Nairangarang | established_date1 = 1 Enero 1804 | established_event2 = Nabigbigan | established_date2 = 17 Abril 1825 | established_event3 = Umuna nga Imperio | established_date3 = 22 Septiembre 1804 | established_event4 = Akin-abagatan a Republika | established_date4 = 9 Marso 1806 | established_event5 = Akin-amianan nga Estado | established_date5 = 17 Oktubre1806 | established_event6 = Pagarian | established_date6 = 28 Marso 1811 | established_event7 = Panagkaykaysa ti Hispaniola | established_date7 = 9 Pebrero 1822 | established_event8 = Nawaswas | established_date8 = 27 Pebrero 1844 | established_event9 = Maikadua nga Imperio | established_date9 = 26 Agosto 1849 | established_event10 = Republika | established_date10 = 15 Enero 1859 | established_event12 = Agdama a batay-linteg | established_date12 = 29 Marso 1987 | established_event11 = Panagsakup ti Estados Unidos | established_date11 = 28 Hulio 1915 | area_km2 = 27,750 | area_rank = Maika-143 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 10,714 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 0.7 | population_estimate = 11,439,646{{UN Population|ref}} | population_estimate_year = {{UN Population|Year}} | population_estimate_rank = Maika-85 | population_density_km2 = 382 <!--(population_estimate ÷ area_km2)--> | population_density_sq_mi = 989.7 <!--(population_estimate ÷ area_sq_mi)--> | population_density_rank = Maika-32 | GDP_PPP = $34.189 bilion<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=263,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Haiti |publisher=International Monetary Fund |date=Abril 2021 |accessdate=19 Hulio 2021|language=en }}</ref> | GDP_PPP_year = 2021 | GDP_PPP_rank = Maika-144 | GDP_PPP_per_capita = $2,962<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-174 | GDP_nominal = $22.431 bilion<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_rank = Maika-139 | GDP_nominal_per_capita = $1,943<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-172 | Gini = 41.1 <!--number only--> | Gini_year = 2012 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=The World Bank |access-date=21 Nobiembre 2015|language=en}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.510 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 Disiembre 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 Disiembre 2020|language=en}}</ref> | HDI_rank = Maika-170 | currency = [[Gourde ti Haiti|Gourde]] (G) | currency_code = HTG | time_zone = [[Akindaya a Sona ti Oras|EST]] | utc_offset = −5 | utc_offset_DST = −4 | time_zone_DST = [[Akindaya a Sona ti Oras|EDT]] | drives_on = kanawan | calling_code = +509 | cctld = [[.ht]] | country_code = }} Ti '''Haiti''' ({{lang-ht|Ayiti}} {{IPA-ht|ajiti|}}; {{lang-fr|Haïti}} {{IPA-fr|a.iti|}}), opisial a ti '''Republika ti Haiti''' ({{Lang-fr| République d'Haïti|links=no}}; {{Lang-ht|Repiblik d Ayiti|links=no}}),<ref>{{cite web|url=http://ufdc.ufl.edu/AA00000626/00001/5j |title=Konstitisyon Repiblik Ayiti 1987 |publisher=Ufdc.ufl.edu |access-date=24 Hulio 2013}}</ref> ken dati nga ammo a kas '''Hayti''',{{refn|group=note|Opisial a napundar ti pagilian a kas ''Hayti'' iti Deklarasion ti Wayawaya (ken dagiti nasapa a prenta),<ref>{{Cite web|url=http://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C12756259|title=Catalogue description Haitian Declaration of Independence|date=1 Enero 1804|via=National Archive of the UK}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/dol/images/examples/haiti/0001.pdf|title=National Archives – Haiti}}</ref> kadagiti batay-linteg, ken dagiti imperial a deklarasion.<ref>{{Cite web|url=https://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/remember_haiti/rev_henri-christophe.php|title=Remember Haiti &#124; Revolution &#124; Royaume d'Hayti. Déclaration du roi.|website=www.brown.edu|access-date=2021-08-18|archive-date=2023-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207090322/https://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/remember_haiti/rev_henri-christophe.php|url-status=dead}}</ref> Dagiti naipalaak asinursurat idi 1802–1919 iti Estdaos Unidos ket kdawyan a nagus-usar iti nagan a "Hayti" (kas ti ''The Blue Book of Hayti'' (1919), ti maysa a libro nga addaan iti opisial a kasasaad iti Haiti). Babaen idi 1873 ti "Haiti" idi ti sapasap kadagiti titulo a naipablaak a liblibro iti Estados Unidos ken dagiti pay pablak iti kongreso ti Estados Unidos. Kadagiti amin a pablaak ni [[Frederick Douglass]] kalpasan idi 1890, inus-usarna ti "Haiti". Idi naladladaw ngem 1949, ti nagan a "Hayti" ket nagtultuloy a maus-usar kadagiti libro a naipablaak iti Inglatera (kas ti ''Hayti: 145 Years of Independence—The Bi-Centenary of Port-au-Prince'' a naipalak idiay Londres, Inglatera idi 1949) ngem babaen ni 1950, ti panagusar idiay Inglatera ket naiyallatiw iti "Haiti".<ref>{{cite web|url=http://faculty.webster.edu/corbetre/haiti-archive-new/msg17201.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309003250/http://faculty.webster.edu/corbetre/haiti-archive-new/msg17201.html |url-status=dead |archive-date=9 Marso 2017 |title=17201: Corbett: Hayti and Haiti in the English language |editor=Corbett, Bob |date=9 Nobiembre 2003 |publisher=Webster University |access-date=8 Marso 2017}}</ref>}} ket ti maysa a pagilian a mabirukan iti isla ti [[Hispaniola]] iti purpuro ti [[Kalatakan nga Antillas]] iti [[Baybay Karibe]], iti daya ket ti [[Kuba]] ken [[Hamaika]] ken iti abagatan ket ti [[Bahamas]] ken ti [[Is-isla Turks ken Caicos]]. Sakupenna daytoy ti akinlaud a tallo a pagkawalo iti isla a pakibinningaynna iti [[Republika a Dominikano]].<ref name="Dardik">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=de9NDQAAQBAJ|title=Vascular Surgery: A Global Perspective |editor=Dardik, Alan |page=341 |year=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-33745-6|access-date=8 Mayo 2017}}</ref><ref name="Current Affairs">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=5wBsDQAAQBAJ|title=Current Affairs November 2016 eBook |editor=Josh, Jagran |page=93 |year=2016 |access-date=8 Mayo 2017}}</ref> Iti abagatan a laudna ket mabirukan ti bassit nga isla ti [[Isla Navassa]], a tuntonen babaen ti Haiti ngem masuppiat a kas maysa a teritorio ti [[Estados Unidos]] babaen ti pederal nga administrasion.<ref name="CIA World Factbook – Haiti">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/ |title=CIA World Factbook – Haiti |access-date=3 Septiembre 2019 |archive-date=2021-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210209014627/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Encylopedia Britannica – Haiti">[https://www.britannica.com/place/Haiti "Haiti"], ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Ti Haiti ket {{pagbaliwen|27750|km2|sqmi|sp=us|0}} iti kadakkel, ti maikatlo a kadakkelan a pagilian iti [[Karibe]] babaen ti kalwa, ken addan iti nakarkulo a populasion iti 11.4 a riwriw,{{UN Population|ref}} ken mangaramid daytoy iti kaaduan ti populasion a pagilian iti Karibe. Kasisigud a natagtagitao ti isla babaen dagiti indihenio a ttatao a [[Taíno]], a nagtaud manipud iti Abagatan nga Amerika.<ref name="national-geographic" /> Simmangpet dagiti immuna nga Europeano idi 5 Disiembre 1492 idi las-ud ti [[Christopher Columbus#Immuna a banniaga|immuna a banniaga]] ni [[Christopher Columbus]], nga immuna anamatmati a nabirukanna ti [[India]] wenno [[Tsina]].<ref name="NgCheong-Lum, Roseline 19">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FUSD2v4EQE8C |title=Haiti (Cultures of the World) |author=NgCheong-Lum, Roseline |location=New York |publisher=Times Editions Pte Ltd.|page=19|isbn=978-0-7614-1968-6|access-date=29 Septiembre 2014|year=2005|language=en}}</ref> Kanungpalan a napundar ni Columbus ti immuna a pagtaengan iti Kamerikaan, ti [[La Navidad]], nga itan ket ti amianan akindaya nga aplaya ti Haiti.<ref name="Davies1953">{{cite journal|last=Davies|first=Arthur|title=The Loss of the Santa Maria Christmas Day, 1492 |journal=The American Historical Review|year=1953|pages=854–865|doi=10.1086/ahr/58.4.854}}</ref><ref>{{cite web| author=Maclean, Frances| title=The Lost Fort of Columbus| url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/fort-of-columbus-200801.html| work=Smithsonian (magasin)| date=Enero 2008| access-date=24 Enero 2008|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nilstremmel.com/haiti/f_noframes.htm |title=Haïti histoire – 7 Bord de Mer de Limonade |publisher=Nilstremmel.com |access-date=15 Hulio 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flmnh.ufl.edu/histarch/ebs_intro.htm |title=En Bas Saline|date=20 Septiembre 2017|publisher=Florida Museum of Natural History}}</ref> Ti isla ket tinunton babaen ti [[Imperio nga Espaniol|Espania]] ken nanaganan iti ''La Española,'' ken nangporma ti parte ti [[Imperio nga Espaniol]] aginggana idi nasapa a maika-17 a siglo. Nupay kasta, dagiti agsasalisal a tunton kadagiti pagtaengan babaen dagiti Pranses ket nakaiturongan ti pannakaited ti akinlaud a paset ti isla idi 1697, ken kanungpalan a nanaganan iti ''Saint-Domingue''. Nangbangon dagiti Pranses a kolonista dagiti lukratibo a plantasion ti [[unas]], nga inob-obraan dagiti adu a bilang dagiti aadipen a naiyeg manipud iti Aprika, a nangaramid iti kolonia a kas maysa kadagiti kabaknangan iti lubong. Iti las-ud ti [[Pranses a Rebolusion]] (1789–99), dagiti aadipen ken dagiti nawaya a tattao ti kolor ket nangirugida iti [[Haitiano a Rebolusion]] (1791–1804), nga indauluan babaen ti maysa a dati nga aadipen ken ti immuna a nangisit a heneral iti Buyot Pranses, ni [[Toussaint Louverture]]. Kalpasan dagiti 12 a tawen a suppiat, dagiti puersa ni [[Napoleon]] Bonaparte ket inabak babaen ti simmaruno ken ni Louverture, ni [[Jean-Jacques Dessalines]] (intono kuan ket Emperador Jacques I), a nagirangarang ti kinaturay ti Haiti idi 1 Enero 1804—ti immuna a nawaya a pagilian iti [[Latin nga Amerika]] ken ti [[Karibe]], ti maikadua a [[republika]] iti Kaamerikaan, ti immuna a pagilian a nangwaswas ti panagtagabu, ken ti kaikaisuna nga estado iti pakasaritaan a nabangon babaen ti maysa a naballigi a [[yaalsa ti aadipen]].<ref>{{cite book|title=Anacaona, Golden Flower|author=Danticat, Edwidge|journal=Journal of Haitian Studies|publisher=Scholastic Inc.|year=2005|isbn=978-0-439-49906-4|volume=11|location=New York|pages=163–165|jstor=41715319|issue=2}}</ref><ref>{{cite journal|author=Matthewson, Tim|year=1996|title=Jefferson and the Nonrecognition of Haiti|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-american-philosophical-society_1996-03_140_1/page/22|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=140|issue=1|pages=22–48|issn=0003-049X|jstor=987274}}</ref> Mlaksid ken ni [[Alexandre Pétion]], ti immuna a Presidente ti Republika, amin dagiti immuna a daulo ti Haiti ket dagidi dati a tagabu.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1202772.stm |title=Country profile: Haiti |date=19 Enero 2010 |work=BBC News |access-date=23 Enero 2010}}</ref> Kalpasan ti maysa a nabiit a paset ti panawen a ti pagilian ket naguddua, inkaykaysa ni Presidente [[Jean-Pierre Boyer]] ti pagilian ken pinadasna nga inyeg ti sibubukel a Hispaniola babaen ti turay ti Haiti, ken nakairugian daytoy dagiti napaut a serye dagiti gubat a nagpatingga kadagiti tawen ti 1870 idi ti Haiti ket pormal a nangbigbig ti wayawaya ti Republika a Dominikano. == Dagiti nota == {{reflist|group=note|30em}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|refs= <ref name="CIA_20110303">{{cite web |publisher=Central Intelligence Agency |work=The World Factbook |title=Haiti |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/ |access-date=2021-08-18 |archive-date=2021-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210209014627/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="national-geographic">{{cite news |last1=Lawler |first1=Andrew |title=Invaders nearly wiped out Caribbean's first people long before Spanish came, DNA reveals |url=https://www.nationalgeographic.com/history/2020/12/invaders-nearly-wiped-out-caribbeans-first-people-long-before-spanish-came-dna-reveals/ |work=National Geographic |date=Disiembre 23, 2020}}</ref>< }} == Adu py a mabasbasa == {{Refbegin}} {{Wikisource1911Enc|Haiti}} * Arthur, Charles. ''Haiti in Focus: A Guide to the People, Politics, and Culture''. Interlink Publishing Group (2002). {{ISBN|1-56656-359-3}}. * Dayan, Colin. ''Haiti, History, and the Gods''. University of California Press (1998). * Ferrer, Ada. ''Freedom's Mirror: Cuba and Haiti in the Age of Revolution.'' New York: Cambridge University Press, 2014. * {{Cite journal|last=Geggus|first=David|date=1997|title=THE Naming of Haiti|url=https://www.jstor.org/stable/41849817|journal=NWIG: New West Indian Guide / Nieuwe West-Indische Gids|volume=71|issue=1/2|pages=43–68|issn=1382-2373}} * Girard, Philippe. ''Haiti: The Tumultuous History'' (New York: Palgrave, September 2010). * Hadden, Robert Lee and Steven G. Minson. 2010. [http://handle.dtic.mil/100.2/ADA528274 The Geology of Haiti: An Annotated Bibliography of Haiti's Geology, Geography and Earth Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103103246/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a528274.pdf |date=2020-01-03 }}. US Army Corps of Engineers, Army Geospatial Center. July 2010. * Heinl, Robert Debs & Nancy Gordon Heinl. ''Written in Blood: The Story of the Haitian People 1492–1995''. University Press of America (2005). {{ISBN|0-7618-3177-0}}. * Kovats-Bernat, J. Christopher. ''Sleeping Rough in Port-au-Prince: An Ethnography of Street Children and Violence in Haiti''. University Press of Florida (2008). {{ISBN|978-0-8130-3302-0}}. * Prichard, Hesketh. ''Where Black Rules White: A Journey Across and About Hayti''. These are exact reproductions of a book published before 1923: (Nabu Press, {{ISBN|978-1-146-67652-6}}, 5 March 2010); (Wermod and Wermod Publishing Group, {{ISBN|978-0-9561835-8-3}}, 15 October 2012). * Robinson, Randall. ''An Unbroken Agony: Haiti, From Revolution to the Kidnapping of a President''. Basic Civitas (2007). {{ISBN|0-465-07050-7}}. * Wilentz, Amy. ''The Rainy Season: Haiti Since Duvalier''. Simon & Schuster (1990). {{ISBN|0-671-70628-4}}. * Marquis, John. ''Papa Doc: Portrait of a Haitian Tyrant'' (LMH Publishing, 2007) {{Refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} {{Wikivoyage-inline}} {{Wikiatlas}} * {{curlie|Regional/Caribbean/Haiti}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Haiti| ]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Karibe]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Karibe]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses]] [[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]] [[Kategoria:Latin nga Amerika]] [[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti La Francophonie]] [[Kategoria:Dagiti republika]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1804]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] 94g4ime2mbc3pb6gr461h7vmwfyuvkb 0 4996 406842 402901 2026-08-23T23:17:16Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406842 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagilian |conventional_long_name = Republika ti Malta |native_name = {{plainlist| * {{patubo a nagan|mt|Repubblika ta' Malta}} * {{patubo a nagan|en|Republic of Malta}} }} |common_name = Malta |image_flag = Flag of Malta.svg |image_coat = Coat of arms of Malta.svg |image_map = EU-Malta.svg |map_caption = {{map caption |location_color=Berde a sirkulo |region=Europa |region_color=nangisit a kolordapo |subregion=the [[Kappon ti Europa]] |subregion_color=berde |legend=EU-Malta.svg}} |national_anthem = {{lang|mt|[[L-Innu Malti]]}}<br />{{small|''Ti Himno ti Malata''}} [[Papeles:Malta National Anthem.ogg|center]] |official_languages = [[Pagsasao a Maltes|Maltes]], [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] |languages_type = '''[[Nailian a pagsasao]]''' |languages = Maltes |languages_sub = yes |demonym = [[Tattao a Maltes|Maltes]] |ethnic_groups = {{unbulleted list |95.3% [[Tattao aMaltes|Maltes]] |1.6% Britaniko |3.1% dadduma pay}} |ethnic_groups_year = 2007<ref>{{Cite web |title=Malta: General Data of the Country |url=http://www.populstat.info/Europe/maltag.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811041840/http://www.populstat.info/Europe/maltag.htm |archive-date=2010-08-11 |access-date=14 Nobiembre 2010 |website=Populstat.info |language=en}}</ref> |capital = [[Valletta]] |largest_city = [[Birkirkara]] |coordinates = {{Coord|35|54|N|14|31|E|type:city}} |government_type = {{nowrap|[[Parlamentario a republika]]}} |leader_title1 = [[Presidente ti Malta|Presidente]] |leader_name1 = [[:mt:Myriam Spiteri Debono|Myriam Spiteri Debono]] |leader_title2 = [[Kangrunaan a Ministro ti Malta|Kangrunaan a Ministro ]] |leader_name2 = [[:mt:Robert Abela|Robert Abela]] |legislature = {{nowrap|[[Parlamento ti Malta|Kamara dagiti Pannakabagi]]}} |area_rank = Maika-207 <!--rank based on sovereign states only--> |area_km2 = 316 |area_sq_mi = 122 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 0.001 |population_estimate_year = 2014 |population_estimate = {{nowrap|445,426<ref name="Estimated">{{Cite web |date=16 Mayo 2014 |title=Il-Popolazzjoni Stmata għal kull Lokalità 31 ta’ Marzu, 2014 / Estimated Population by Locality 31st March, 2014 |url=https://secure2.gov.mt/localgovernment/file.aspx?f=7810 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906075744/https://secure2.gov.mt/localgovernment/file.aspx?f=7810 |archive-date=2015-09-06 |publisher=Government of Malta |language=mt,en}}</ref>}} |population_estimate_rank = Maika-171 <!--rank based on sovereign states only--> |population_census = 519,562 |population_census_year = 2022 |population_density_km2 = 1,644<ref name="nso.gov.mt" /> |population_density_sq_mi = 4,271 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank =Maika-7 <!--rank based on sovereign states only--> |GDP_PPP_year = 2023 |GDP_PPP = $33.303 billion<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Malta) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=5 April 2024}}</ref> |GDP_PPP_rank = 148th |GDP_PPP_per_capita = $63,481<ref name="IMFWEO.MT" /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 24th |GDP_nominal_year = 2023 |GDP_nominal = $20.311 billion<ref name="IMFWEO.MT" /> |GDP_nominal_rank = 131st |GDP_nominal_per_capita = $38,715<ref name="IMFWEO.MT" /> |GDP_nominal_per_capita_rank = 31st |Gini_year = 2019 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 28.0 <!--number only--> |Gini_ref =<ref name="eurogini">{{Cite web |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320064533/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |archive-date=20 March 2019 |access-date=5 April 2024 |publisher=[[Eurostat]]}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.829 <!--number only, between 0 and 1--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=5 April 2024}}</ref> |HDI_rank = Maika-25 |sovereignty_type = Wayawaya |established_event1 = manipud iti Naykaykaysa a Pagarian |established_date1 = 21 Septiembre 1964 |established_event2 = Republika |established_date2 = 13 Disiembre 1974 |currency = Euro ([[Senial ti Euro|€]])^b |currency_code = EUR |time_zone = [[Oras ti Tengnga nga Europa|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Kalgaw nga oras ti Tengnga nga Europa|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |date_format = aa/bb/tttt ([[Anno Domini|AD]]) |drives_on = kanigid |calling_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay Malta|+356]] |religion = [[Katoliko a Simbaan|Romano Katolisismo]] |patron_saints = [[Pablo ti Apostol|San Pablo]], [[San Publio]] ken [[Santa Agueda ti Sicilia|Santa Agueda]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=http://books.google.co.uk/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=0-470-74610-6 |page=139 |language=en}}</ref> |cctld = [[.mt]]&nbsp;^c |footnote_a = Ti dagup a populasion ket mairaman dagiti gangganaet nga agtataeng. Ti populasion dagiti agnanaed a Maltes a nakarkulo idi patingga ti 2004 ket 389,769. Amin nga opisial a datos ti populasion ket inted babaen ti NSO. |footnote_b = [[Lira ti Malta]] sakbay ti 2008. |footnote_c = Ti pay [[.eu]], nakikibinningayan kadagiti kamemng ti [[Kappon ti Europa]] }} {{Coord|35|53|N|14|30|E|region:MT_scale:300000|display=title}} Ti '''Malta''' ({{IPA-mt|ˈmɐltɐ|lang}}), opisial a ti '''Republika ti Malta''' ({{lang-mt|Repubblika ta' Malta}}<!-- {{IPA-mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ ˈtɐ ˈmɐltɐ|}} -->; {{lang-en|Republic of Malta}}), ket ti [[isla a pagilian]] idiay [[Akin-abagatan nga Europa]] a buklen ti [[purpuro]] idiay [[Baybay Mediteraneo]]. Daytoy ket mabirukan idiay {{pagbaliwen|80|km|mi|abbr=on}} iti abagatan ti [[Italia]], {{pagbaliwen|284|km|mi|abbr=on}} iti daya ti [[Tunisia]], ken {{pagbaliwen|333|km|mi|abbr=on}} niti amianan ti [[Libya]]. Ti pagilian ket sakupenna ti sumurok bassit a {{pagbaliwen|316|km2|sqmi|abbr=on}}, ken addaan iti populasion iti basbassit ngem 450,000,<ref name="Estimated" /> a mangaramid daytoy ti maysa kadagiti [[Mikroestado|kabassitan]]<ref>{{Cite web |date=22 Disiembre 2008 |title=European Microstates |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122112742/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |archive-date=2009-01-22 |access-date=31 Marso 2009 |website=TravelTips24 |language=en }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Sultana |first=Ronald G. |date=1998 |title=Career Guidance in Malta: A Mediterranean Microstate in Transition |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-for-the-advancement-of-counselling_1998-03_20_1/page/3 |journal=International Journal for the Advancement of Counselling |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=3–15 |doi=10.1023/A:1005386004103}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Disiembre 2007 |title=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328161943/http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |archive-date=2009-03-28 |access-date=31 Marso 2009 |website=Environmental Graffiti |language=en}}</ref> ken [[Listaan dagiti pagilian babaen ti densidad ti populasion|kapusekan ti populasion]] a pagpagilian. Ti kapitolio ti Malta ket ti [[Valletta]], nga iti 0.8&nbsp;km², ket ti kabassitan a nailian a kapitolio iti [[Kappon ti Europa]].<ref>{{Cite web |date=12 Hunio 2012 |title=Top 10 Things to See and Do in Malta |url=http://blog.mercury-direct.co.uk/post/144/top-10-things-to-see-and-do-in-malta |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510145723/http://blog.mercury-direct.co.uk/post/144/top-10-things-to-see-and-do-in-malta |archive-date=2013-05-10 |access-date=10 Abril 2013 |website=Mercury Direct |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510145723/http://blog.mercury-direct.co.uk/post/144/top-10-things-to-see-and-do-in-malta |date=2013-05-10 }}</ref> Ti Malta ket addaan kadagiti dua nga opisial a pagsasao: ti [[Pagsasao a Maltes|Maltes]] ken [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} {{Wikivoyage-inline}} *[http://www.gov.mt/ Gov.mt]{{spaced ndash}}Opisial a website ti Gobierno ti Malta *{{CIA World Factbook link|mt|Malta}} *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235341/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm |date=2008-10-15 }} manipud iti''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Europe/Malta}} *[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17597837 Malta profile] manipud iti BBC News *{{Wikiatlas|Malta}} {{Union ti Europa}} {{Europa}} {{Kontrol ti autoridad}} {{pungol-heograpia}} [[Kategoria:Malta| ]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]] [[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Italiano]] [[Kategoria:Is-isla ti Mediteraneo]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Konseho ti Europa]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:NUTS 1 nga estadistiko a rehion ti Kappon ti Europa]] [[Kategoria:Dagiti republika]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1964]] [[Kategoria:Dagiti mankomunidad a republika]] rf1tcjc2q9flaw59jggayomort7g3sn 0 5053 406883 401662 2026-08-23T23:48:43Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406883 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagilian | conventional_long_name = Republika ti Sudan<br />جمهورية السودان<br />''Jumhūrīyat as-Sūdān'' | common_name = Sudan | demonym = [[Tattao a Sudanes nga Arabo|Sudanes]], Sudani, Taga-Sudan | image_flag = Flag of Sudan.svg | image_coat = Emblem of Sudan.svg | image_map = Location Sudan-N AU Africa.svg | map_caption = {{map caption|countryprefix=|location_color=nangisit nga asul|region=[[Aprika]]|region_color=nangisit a kolor dapo|subregion=ti [[Kappon ti Aprika]]|subregion_color=nakusnaw nga asul}} | symbol_type = Kayarigan | national_motto = النصر لنا <br /> ''"Kukuatayo ti Panagballigi"'' | national_anthem = نحن جند الله جند الوطن <br /> ''"[[Nahnu Jund Allah Jund Al-watan]]"'' [[Papeles:Sudanese national anthem, performed by the U.S. Navy Band (instrumental).oga]] | official_languages = [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]],<br />[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] |ethnic_groups = |ethnic_groups_year = | capital = [[Khartoum]] | coordinates = {{Coord|15|38|N|032|32|E|type:city}} | largest_city = [[Omdurman]]<ref>{{cite web |publisher=Nagkaykaysa a Pagpagilian |title=Populasion dagiti kapitolio a siudad ken dagiti siudad iti 100 000 wenno ad-adu pay nga agtataeng: ti kinaudi a magun-od a tawen, 1990–2009| work=Demograpiko a Libro ti Tawen 2009–2010 |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/2000_round.htm |pages=288–289 |year=2011 |accessdate=12 Mayo 2012}} ([https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2009-2010/Table08.pdf Tabla 8])</ref><ref>{{cite web |title=Sudan: Dagiti estado, Dagiti kangrunaan a siudad, Dagiti ili ken Aglomerasion – Dagiti Estadistika ken Mapa iti Populasion ti Siudad |work=Populasion ti Siudad |url=http://www.citypopulation.de/Sudan.html |year=2011 | accessdate=12 Mayo 2012}}</ref> | government_type = [[Pederal a republika|Pederal]] a [[presidensial a sistema|presidensial]] a [[republika]] | leader_title1 = [[Listaan dagiti Presidente ti Sudan|Presidente]] | leader_name1 = [[Abdel Fattah Abdelrahman Burhan]] (عبد الفتاح عبد الرحمن البرهان) | leader_title2 = [[Listaan dagiti Bise Presidente ti Sudan|Bise Presidente]] | leader_name2 = [[Mohamed Hamdan Dagalo]] (محمد حمدان دقلو) | leader_title3 = [[Kangrunaan a Ministro ti Sudan|Kangrunaan a Ministro]] | leader_name3 = [[:en:Abdalla Hamdok|Abdalla Hamdok]] (عبدالله حمدوك) | legislature = [[Nailian a Lehislatura ti Sudan|Nailian a Lehislatura]] | upper_house = [[Konseho dagiti Estado ti Sudan|Konseho dagiti Estado]] | lower_house = [[Nailian nga Asemblia ti Sudan|Nailian nga Asermblia]] | sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Sudan|Pannakabangon]] | established_event1 = Pagpagarian a [[Nubia]]no | established_date1 = 3500 BC | established_event2 = [[Sennar (sultanato)|Disnatia a Sennar]] | established_date2 = 1504<ref>{{cite book |last=Rayah |first=Mubarak B. |title=Sibilisasion ti Sudan|publisher=Demokratiko a Republika ti Sudan, Ministro ti Kultura ken Pakaammo |year=1978 |page=64}}</ref> | established_event3 = [[Pakasaritaan ti Sudan (1821–1885)|Naipagkaykaysa iti Ehipto]] | established_date3 = 1821 | established_event4 = [[Anglo-Ehipsio Sudan]] | established_date4 = 1899 | established_event5 = Wayawaya | established_date5 = 1 Enero 1956 | established_event6 = [[Komprehensibo a Tulag ti Kappia|Agdama a batay-linteg]] | established_date6 = 9 Enero 2005 |GDP_PPP_year = 2011 |GDP_PPP = $177.678 bilion<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C674%2C911%2C676%2C314%2C548%2C193%2C556%2C122%2C678%2C912%2C181%2C313%2C867%2C419%2C682%2C513%2C684%2C316%2C273%2C913%2C868%2C124%2C921%2C339%2C948%2C638%2C943%2C514%2C686%2C218%2C688%2C963%2C518%2C616%2C728%2C223%2C836%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C962%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr.x=35&pr.y=9 |title=Sudan |publisher=International Monetary Fund }}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_real_growth = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $53.267 bilion<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_per_capita = $808<ref name=imf3>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C674%2C911%2C676%2C314%2C548%2C193%2C556%2C122%2C678%2C912%2C181%2C313%2C867%2C419%2C682%2C513%2C684%2C316%2C273%2C913%2C868%2C124%2C921%2C339%2C948%2C638%2C943%2C514%2C686%2C218%2C688%2C963%2C518%2C616%2C728%2C223%2C836%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C962%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPDPC&grp=0&a |title=Sudan |publisher=International Monetary Fund }}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = | area_km2 = 1886068 | area_sq_mi = 728215 | area_rank = Maika-16 | area_magnitude = | percent_water = | population_census_year = 2008 | population_census = 30,894,000 ''(naisuppitan)''<ref>{{cite news|url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521|agency=News24|date=21 Mayo 2009|accessdate=8 Hulio 2011|title=Awan ragsak kadagiti senso ti Sudan|archive-date=2011-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713214109/http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521|url-status=dead}}</ref> | population_census_rank = Maika-40 | population_density_km2 = 16.4 | population_density_sq_mi = 42.4 | population_density_rank = | Gini_year = 2014 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 34.2 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=16 June 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.510 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 Disiembre 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 Disiembre 2020}}</ref> | HDI_rank = Maika-166 | currency = [[Libra ti Sudan]] | currency_code = SDG | time_zone = [[Oras ti Daya nga Aprika]] | utc_offset = +3 | time_zone_DST = saan a mapalpaliiw | utc_offset_DST = +3 | date_format = aa/bb/tttt | drives_on = kanawan | cctld = [[.sd]] | calling_code = 249 }} Ti '''Sudan''' ({{lang-ar|السودان}}, ''as-Sūdān''), opisial a ti '''Republika iti Sudan'''<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html|work=[[CIA World Factbook]]|title=Sudan|accessdate=6 Enero 2011|year=2011|archive-date=2019-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190205154022/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html|url-status=dead}}</ref> ({{lang-ar|جمهورية السودان}}, ''Jumhūrīyat as-Sūdān''), ken sagpaminsan a natawtawagan a kas ti '''Amianan a Sudan''',<ref>{{cite news|url=http://www.albawaba.com/north-sudan-launches-new-currency-economically-troubled-waters-384581|agency=Al Bawaba|title= Ti Amianan a Sudan ket mangirugrugi ti baro a kuarta iti saan a nasayaat nga ekonomia|date=25 Hulio 2011|accessdate=6 Enero 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.compassdirect.org/english/country/sudan/article_116757.html|agency=Compass Direct|title=Nadadael dagiti Panangipatader kadagiti Simabaan idiay Amianan a Sudan gapu kadagiti umad-ado a Panaggulgulo|date=23 Agosto 2011|accessdate=6 Enero 2012|archive-date=2012-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110121005/http://www.compassdirect.org/english/country/sudan/article_116757.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cmi.no/sudan/?id=50&North-Sudan|title=Amianan a Sudan|agency=Chr. Michelsen Institute|accessdate=6 Enero 2012}}</ref> ket maysa a [[Arabo a lubong|Arabo nga estado]] idiay [[Amianan nga Aprika]] (daytoy ket naipanunotan pay a kas paset ti [[Tengnga a Daya]]).<ref>{{cite journal |author=Davison, Roderic H. |title=Ayan kadi ti Tengnga a Daya? |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1960-07_38_4/page/665 |journal=Dagiti Ganganaet a Pannakibiang|volume=38 |pages=665–675 |year=1960 |doi=10.2307/20029452 |issue=4}}</ref> Daytoy ket nabeddengan babaen ti [[Ehipto]] iti amianan, ti [[Baybay Nalabbaga]] iti amainan a daya, ti [[Eritrea]] ken [[Etiopia]] iti daya, ti [[Abagatan a Sudan]] iti abagatan, ti [[Republika ti Tengnga nga Aprika]] iti abagatan alaud, ti [[Chad]] iti laud, ken ti [[Libya]] iti amianan a laud. Ti populasion ti Sudan ket ti nagtitiponan dagiti patneng nga agtataeng iti [[Tanap ti Nilo]], ken dagiti kaputotan dagiti immalis manipud iti [[Arabiano a Peninsula]]. Gapu ti pamay-an a [[Arabisasion]] a kadawyan iti amin a kadagupan ti Arabo a lubong, ti Arabo a kultura ket isu tatan ti kaaduan idiay Sudan. Kaaduan ti populasion ti Sudan ket sumusurotda iti Islam. Ti [[Nilo]] ket bingbingayenna ti pagilian iti akindaya ken akinlaud a gugudua.<ref>Collins, Robert O (2008). ''Ti Pakasaritaan iti Moderno a Sudan''. [[Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge]] ([[Cambridge]], [[Nagkaykaysa a Pagarian]]; [[Siudad ti New York]]). {{ISBN|978-0-521-85820-5}}.</ref> Dagiti tattao ti Sudan ket addaanda iti atiddog a pakasaritaan a gumay-at manipud iti [[Taga-ugma a pakasaritaan|kina-ugma]] a naidebdedan iti [[pakasaritaan iti Ehipto]]. Ti Sudan ket nagsagsagaba ti sangapulo ket pito a tawtawen ti [[sibil a gubat]] idi las-ud ti [[Umuna a Sudanes a Sibil a Gubat]] (1955–1972) a sinarunuan babaen dagiti [[etnisidad|etniko]], relihioso ken ekonomiko a suppiatan a nagbaetan dagiti Muslim nga Arabo iti Akin-amianan a Sudan ken ti kaaduannga [[Animismo|animista]] ken [[Kristiano]] a [[Nilotes]] iti Abagatan a Sudan.<ref name="Shami">Shami, Seteney Khalid; Herrera, Linda (1999). ''Nagbaetan ti Pagikabilan ken Teksto '', "Dagiti Etiko a Narikut a Kasasaad iti Panagsukimat kadagiti Sudanes idiay Ehipto: Agpatpataud kadagiti Pannakaammo a maipanggep ti Publiko ken ti Pribado" babaen ni Anita Hausermann Fabos. [[Amerikano nga Unibersidad iti Cairo a Pagmalditan]] ([[Cairo]]). p. 100. {{ISBN|978-977-424-548-0}}.</ref><ref name="UNEP">[[Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (2007). ''Sudan — Kalpasan ti Suppiat a Panagusig ti Enbironmento''. [[Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ([[Nairobi]]). p. 35. {{ISBN|978-92-807-2702-9}}.</ref> Daytoy ket gapuanan ti [[Maikadua a Sudanes a Sibil a Gubat]] idi 1983. Gapu kadagiti agtultuloy a politiko ken milisia a salisal, ti Sudan ket naagaw idi babaen ti awan ti natnatay a [[kudeta]] babaen ni koronel [[Omar al-Bashir]] idi 1989, a kalpasan daytoy ket nangirangarang kaniana a kas ti [[Listaan dagiti Presidente ti Sudan|Presidente ti Sudan]].<ref name=reuters-factbox>{{Cite news|author=Staff writer|url = http://www.reuters.com/article/topNews/idUKL1435274220080714 |title = Factbox — Presidente ti Sudan Omar Hassan al-Bashir |work= [[Reuters]] |accessdate =8 Enero 2011 |date = 14 Hulio 2008}}</ref> Ti sibil a gubat ket nagpatingga ti panakapirma ti maysa a [[Komprehensibo a Tulagan ti Kappia]] a nangited daytoy ti [[Naturay a Gobierno iti Akin-abagatan a Sudan|katurayan]] ti akin-abagatan idi a rehion ti pagilian. Kalpasan ti maysa a [[Panagwayawayas a reperendum ti Akin-abagatan a Sudan, 2011|reperendum]] a natengngel idi Enero 2011, ti [[Abagatan a Sudan]] ket simmina idi 9 Hulio 2011 nga inpalubosan ti Sudan.<ref>{{cite news |url=http://uk.reuters.com/article/2011/02/07/uk-sudan-referendum-idUKTRE7161MW20110207 |author=McDoom, Opheera |title=Ti Abagatan a Sudan ket nagbutos ti pannakawayawaya babaen ti guedday |publisher=[[Reuters]].uk.reuters.com |date=7 Pebrero 2011 |accessdate=7 Pebrero 2011 |archive-date=2011-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110208232254/http://uk.reuters.com/article/2011/02/07/uk-sudan-referendum-idUKTRE7161MW20110207 |url-status=dead }}</ref><ref name="south sudan">{{cite news|last=Fick|first=Maggie|title=Naipangato ti baro a wagayway: Nagrambak ti Abagatan a Sudan ti Panakaipasngayna|url=http://www.ajc.com/news/nation-world/a-new-flag-raised-1004971.html|accessdate=9 Hulio 2011|newspaper=Atlanta Journal-Constitution|date=9 Hulio 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711110140/http://www.ajc.com/news/nation-world/a-new-flag-raised-1004971.html|archivedate=2011-07-11|url-status=live}}</ref> Kameng daytoy ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], ti Sudan ket mangtartaripato pay ti pannakaikamenna iti [[Kappon ti Aprika]], ti [[Liga ti Arabo]], ti [[Gunglo ti Islamiko a Pagtitinnulongan]], ken ti [[Di nailinia a Tignay]], ken agserserbi pay nga agpalpaliiw iti [[Gunglo ti Sangalubongan a Komersio]].<ref name="cia">{{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html | title = The World Factbook: Sudan | author = [[Central Intelligence Agency|U.S. Central Intelligence Agency]] | issn = 1553-8133 | accessdate = 10 Hulio 2011 | archive-date = 2019-02-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190205154022/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html | url-status = dead }}</ref> Ti kapitoliona ket ti [[Khartoum]], a daytoy ket agserserbi a kas ti politiko, kultura ken komersio a sentro ti pagilian. Daytoy ket opisial a [[Pederal a republika|pederal]] a [[presidensial a sistema|presidensial]] a [[representatibo a demokrasia]] a [[republika]], [[dagiti politika iti Sudan]] ket nawatiwat a naipampanunotan babaen ti sangalubongan a komunidad nga adda ti kaunegan ti maysa a [[autoritarismo|autoritariano]] a sistema gapu ti panagtengngel ti Partido ti Nailian a Kongreso ([[Nailian a Kongreso (Sudan)|NCP]]) iti [[ukoman]], nga [[ehekutibo (gobierno)|ehekutibo]] ken [[lehislatibo]] a sangsanga ti gobierno.<ref name="New York Times 1996, p.4">''[[The New York Times]]''. 16 Marso 1996. p. 4.</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{Dagiti pagilian ti Aprika}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Sudan]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Nalabbasit]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]] [[Kategoria:Dagiti pederal a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti pederal a republika]] [[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]] [[Kategoria:Dagiti Islamiko nga estado]] [[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]] [[Kategoria:Militar a diktadura]] [[Kategoria:Amianan nga Aprika]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1956]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika]] jo4i2ah6a7ryeyzumezvzmtvebeff85 0 5063 406868 406163 2026-08-23T23:38:07Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406868 wikitext text/x-wiki {{Coord|13|35|S|172|20|W|display=title}} {{Infobox pagilian | conventional_long_name = Nawaya nga Estado ti Samoa | common_name = Samoa | native_name = {{patubo a nagan|sm|Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa<wbr />}} | image_flag = Flag of Samoa.svg | image_coat = Public Seal of Samoa.svg | symbol_type = Eskudo | membership = [[Asian Development Bank|AsDB]], [[Commonwealth of Nations|C]], [[FAO]], [[Group of 77|G-77]], [[International Criminal Court|ICC]], [[IMF]], [[IOC]], [[ITU]], [[Pacific Islands Forum|PIF]], [[Secretariat of the Pacific Community|SPC]], [[South Pacific Applied Geoscience Commission|SOPAC]], [[UN]], [[UNESCO]], [[UPU]], [[WHO]], ''kdpy.'' | national_motto = ''Faʻavae i le [[Atua]] Sāmoa''<br />{{small|"Napundar iti Dios ti Samoa"}} | national_anthem = ''[[The Banner of Freedom|O Le Fuʻa O Le Saʻolotoga O Samoa]]''<br />{{small|"Ti Banderola ti Wayawaya"}} | image_map = Samoa on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = | capital = [[Apia]] | coordinates = {{Coord|13|50|S|171|45|W|type:city}} | largest_city = Apia | official_languages = {{unbulleted list |[[Pagsasao a Samoano|Samoano]]|[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]}} | religion = [[Kristianidad]] (opisial)<ref name="Religion" /> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 92.6% [[Tattao a Samoano|Samoano]] | 7.0% [[Euronesiano]] | 0.4% [[Europeano]] | 0.1% [[Daya nga Asiano]]<ref name=cia>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/samoa/ |title=Samoa |work=CIA – The World Factbook |access-date=2021-07-27 |archive-date=2021-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028124346/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/samoa/ |url-status=dead }}</ref> }} | ethnic_groups_year = 2001 | demonym = [[Tattao a Samoano|Samoano]] | government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[parlamentario a republika|parlamentario a batay-linteg a republika]] | leader_title1 = [[Pangulo ti Estado ti Samoa|O le Ao o le Malo]]{{ref label|bahoffbox|a}} | leader_name1 = [[Tuimalealiifano Va'aletoa Sualauvi II]] | leader_title2 = Kangruaan a Ministro | leader_name2 = [[Naomi Mataʻafa|Fiame Naomi Mataʻafa]] | leader_title3 = Tagabitla ti Asemblia | leader_name3 = [[Papali’i Li’o Taeu Masipau]] | legislature = Lehislatibo nga Asemblia | sovereignty_type = Wayawaya manipud iti [[Baro a Selanda]] | established_event1 = [[Tulag ti Berlin (1889)|Tulag ti Berlin]] | established_date1 = 14 Hunio 1889 | established_event2 = Kombension ti Tripartita | established_date2 = 16 Pebrero 1900 | established_event3 = Panagparmek babaen ti Alemania | established_date3 = 1 Marso 1900 | established_event4 = Panagsakup babaen ti Baro a Selanda | established_date4 = 30 Agosto 1914 | established_event5 = Bilin ti Liga | established_date5 = 17 Disiembre 1920 | established_event6 = UN trusteeship | established_date6 = 13 Disiembre 1946 | established_event7 = Tignay ti Akinlaud a Samoa iti 1961 | established_date7 = 1 Enero 1962 | established_event8 = Naawat iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] | established_date8 = 15 Disiembre 1976 | established_event9 = Panagbaliw iti nagan nga Akinlaud a Samoa iti Samoa | established_date9 = 4 Hulio 1997 | area_km2 = 2,842 | area_rank = Maika-167 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 1097 | percent_water = 0.3 | population_census = 202,506<ref name=census>{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/samoa-population/#:~:text=The%20current%20population%20of%20Samoa,of%20the%20total%20world%20population. |title=Population & Demography Indicator Summary |publisher=Samoa Bureau of Statistics |access-date=25 Hunio 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403053500/http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics |archive-date=3 Abril 2019 |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = Oktubre 2020 | population_census_rank = Maika-176 | population_density_km2 = 70 | population_density_sq_mi = 182 | GDP_PPP = $1.188-bilion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&pr.y=2&sy=2018&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=862&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Samoa |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $5,962<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $881 a riwriwn<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_per_capita = $4,420<ref name=imf2 /> | Gini = 38.7 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 July 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.715 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 Disiembre 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 Disiembre 2020}}</ref> | HDI_rank = Maika-111 | currency = [[Tālā ti Samoa|Tālā]] (WS[[Senial ti doliar|$]]{{sup|b}}) | currency_code = WST | time_zone = [[UTC+13:00|WST]] | utc_offset = +13^c | utc_offset_DST = +14^d | DST_note = ^{manipud iti maudi a Dominggo iti Septiembre aginggana iti umuna a Dominggo iti Abril (manipud iti 3 AM aginggana iti 4 AM ken agsinnublat)} | time_zone_DST = [[UTC+14:00|WST]] | date_format = aa/bb/tttt | drives_on = kanigid^e | calling_code = [[+685]] | cctld = [[.ws]] | footnote_a = {{note|bahoffbox}}makunkuna pay a [[Daulo ti estado]] | footnote_b = Maus-usar pay dagiti simbolo ti SAT, ST wenno T. Dagiti termino a Tālā ken Sene ket patarus dagiti balikas nga Ilokano iti ''Doliar'' ken ''Sentabo'' iti [[Pagsasao a Samoano]]. | footnote_c = Manipud iti 31 Disiembre 2011.<ref name="Samoa Changes Timezone">{{cite news |last=Staff/Agencies |title=Samoa skips Friday in time zone change |url=http://www.abc.net.au/news/2011-12-30/samoa-skips-friday-in-time-zone-change/3753350 |access-date=16 Enero 2012 |newspaper=ABC Australia |date=31 Disiembre 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103071659/http://www.abc.net.au/news/2011-12-30/samoa-skips-friday-in-time-zone-change/3753350 |archive-date=3 Enero 2012 |url-status=dead}}</ref> | footnote_d = "Oras ti Akinlaud a Samoa" ket dagiti pangyababa ti sona ti oras nga inus-usar iti amin a paset ti tawen (mairaman iti DST). | footnote_e = Manipud idi 7 Septiembre 2009.<ref>{{cite news |url=http://wheels.blogs.nytimes.com/2009/09/08/in-samoa-drivers-switch-to-left-side-of-the-road/ |work=The New York Times |title=In Samoa, Drivers Switch to Left Side of the Road |first=Richard S. |last=Chang |date=8 Septiembre 2009 |access-date=23 Mayo 2010}}</ref> Uray no ti panagmaneho ket iti kanigid ti tengnga ti linia ti kalsada, mangpalubos ti Samoa kadagiti karro nga addaan iti manibela iti kanigid wenno kanawan. | today = }} Ti '''Samoa''' ({{IPAc-en|s|ə|ˈ|m|o:|ə}}), opisial nga ammo a kas ti '''Nawaya nga Estado ti Samoa''' ({{lang-sm|Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa}}; {{lang-sm|Sāmoa}}, {{IPA-all|ˈsaːmoa}}) ken aginggana idi 1997 ammo a kas '''Akinlaud a Samoa''', ket ti maysa a [[pagilian nga isla]] iti [[Polinesia]] a buklen dagiti dua a nangruna nga isla iti ([[Savai'i]] ken [[Upolu]]), dagiti dua basbassit a natagtagitao nga isla, ([[Isla Manono|Manono]] ken [[Apolima]]), ken dagiti nadumaduma a bassit a di natagtagitao nga isla, a mairaman ti [[Is-isla Aleipata]] ([[Nu'utele]], [[Nu'ulua]], [[Fanuatapu]] ken [[Namua]]). Ti [[Apia]] ket ti ekonomiko ken kapitolio a siudad ti pagilian. Naduktalan dagiti tattao a [[Kultura a Lapita|Lapita]] ken tinaenganda ti [[Is-isla Samoa]] idi agarup a 3,500 tawen ti napalabas. Pinadur-asda ti [[pagsasao a Samoano]] ken ti identidad ti kultura ti Samoa. Ti [[naturay nga estado]] ket kameng ti [[Mankomunidad ti Pagpagilian]]. Naawat idi ti Akinlaud a Samoa iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] idi 15 Disiembre 1976.<ref name="UN">{{cite news | title=List of Member States: S | url =https://www.un.org/members/list.shtml | work =United Nations | access-date =27 Nobiembre 2007}}</ref> Gapu ti kalaing a panaglayag dagiti Samoano, dagtiti Europeano nga eksplorador iti kasakbayan ti maika-20 a siglo ket imbagbagada ti intero a [[grupo ti isla]] (a mangiraman ti [[Amerikano a Samoa]]) a kas ti "Is-isla Nabigador.”<ref>{{cite news |title=The Navigator Islands |newspaper=The Argus (Australia) |date=2 Enero 1882 |url=http://nla.gov.au/nla.news-article11528257}}</ref><ref name="CC">{{cite news|title=Samoa |url=http://www.polynesia.com/samoa/island-map.html |work=Polynesian Culture Center |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724221341/http://www.polynesia.com/samoa/island-map.html |archive-date=24 Hulio 2011 }}</ref> Ti pagilian ket sinakup babaen ti Imperio nga Aleman manipud idi 1899 aginggana idi 1915, ken babaen ti nagkaddua a Britaniko ken Baro a Selanda a kolonial nga administrasion aginggana idi 1 Enero 1962, idi daytoy ket nagbalin a nawaya. Iti bukodna a [[Batay-linteg ti Samoa|batay-linteg]], ipalawagna a ''"Ti Samoa ket maysa a Kristiano a pagilian a napundar iti Dios Ama, ti Anak ken ti Espiritu Santo."'' Ti Samoa ket maysa a [[Parlamentario a sistema|parlamentario a demokrasia]] nga agraman kadagiti [[Administratibo a pannakabingbingay ti Samoa|sangapulo ket maysa nga administratibo a pannakabingbingay]] ken addaan iti maysa a unibersal a karbengan iti panagbubutos. Ti [[kangrunaan a ministro ti Samoa]] ket ti [[daulo ti gobierno]], bayat a ti [[Pangulo ti Estado ti Samoa|O le Ao o le Malo]] ket agserbi a kas ti seremonial a [[daulo ti estado]]. == Dagiti nagibasaran == {{reflist|refs= <ref name="Religion">{{cite magazine |magazine=The Diplomat |title=Samoa Officially Becomes a Christian State |first=Grant |last=Wyeth |url=https://thediplomat.com/2017/06/samoa-officially-becomes-a-christian-state/ |date=16 Hunio 2017 |access-date=16 Hunio 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170616153746/https://thediplomat.com/2017/06/samoa-officially-becomes-a-christian-state/ |archive-date=16 Hunio 2017|url-status=live|lang=en}}</ref>}} == Adu pay a mabasbasa == {{Refbegin}} * Watson, R M, ''History of Samoa'' (Wellington, 1918) * Meleisea, Malama. ''The Making of Modern Samoa: Traditional Authority and Colonial Administration in the Modern History of Western Samoa''. (Suva, 1987) Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific. * Schnee, Dr. Heinrich (former Deputy Governor of German Samoa and last Governor of German East Africa). 1926. ''German Colonization, Past and Future: The Truth about the German Colonies.'' London: George Allen & Unwin. * Eustis, Nelson. [1979] 1980. ''Aggie Grey of Samoa.'' Adelaide, South Australia: Hobby Investments. {{ISBN|0-9595609-0-4}}. * {{Cite book |author=Stevenson, Robert Louis |title=A Footnote to History: Eight Years of Trouble in Samoa |publisher=BiblioBazaar |isbn=978-1-4264-0754-3}} * Mead, Margaret. 1928, ''Coming of Age in Samoa: A Study of Adolescence and Sex in Primitive Societies''. * Freeman, Derek. 1983. ''Margaret Mead in Samoa: the Making and Unmaking of an Anthropological Myth''. * Urmenyhazi Attila. 2013 ''Samoan & Marquesan Life in Oceania: a probing travelogue''. {{ISBN|9780646909127}} – National Library of Australia, Bib ID: 6377055. * Mallon, Sean. 2002. ''Samoan Art and Artists''. O Measina a Samoa. Honolulu: University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-2675-2}} * {{cite journal |last=Gill |first= B.J. |year=1993 |title= The land reptiles of Western Samoa |url=https://archive.org/details/royal-society-of-new-zealand-journal_1993-06_23_2/page/79 |journal=Journal of the Royal Society of New Zealand |volume=23 |number=2 |pages=79–89 |doi=10.1080/03036758.1993.10721219|doi-access=free }} {{Refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} {{Wikivoyage-inline}} * {{curlie|Regional/Oceania/Samoa}}] * {{wikiatlas|Samoa}} * {{OSM relation|1872673}} {{Dagiti pagilian ken teritorio ti Oceania}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Samoa| ]] [[Kategoria:Dagiti purpuro ti Taaw Pasipiko]] [[Kategoria:Dagiti nabingbingay a rehion|Samoa]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]] [[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Oceania]] [[Kategoria:Polinesia]] [[Kategoria:Dagiti republika]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1962]] [[Kategoria:Dagiti mankomunidad a republika]] injk7e19uwua249bfj43z8ug9vyqhy8 0 5366 406760 406364 2026-08-23T21:53:27Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406760 wikitext text/x-wiki {{Napili nga artikulo}}[[Papeles:Starsinthesky.jpg|thumb|Ti maysa a [[bituen]]-nga agporporma ti rehion idiay [[Dakkel a Magallanes nga Ulep]], maysa daytoy a [[rinangis nga ariwanas]].]] [[Papeles:Crab Nebula.jpg|thumb|right| Ti maysa a ladawan ti [[Nebula a Rasa]], nabatbati iti bimtak a [[supernova a tidda]], ala iti Teleskopio Hubble]] Ti '''astronomia''' ket maysa a [[masna a siensia]] a tulagan ti panagadal dagiti [[Astronomiko a banag|nainlangitan a banag]] (a kas dagiti [[bituen]], [[planeta]], [[bandús]], [[nebula]], [[raay ti bituen]] ken [[ariwanas|dagiti ariwanas]]) ken penomena a nagtaud ti ruar ti [[tangatang iti Daga]] (a kas ti [[Kosmiko a mikroonda a lugar iti likud a panagsilnag|kosmiko a lugar iti likud a panagsilnag]]). Mairebbeng daytoy ti ebolusion, pisika, kimiko, meteorolohia, ken panaggunay dagiti nainlangitan a banag, ken dagiti pay [[maipapan ti bagi a kosmolohia|panagporma ken panagrang-ay iti law-ang]]. Ti astronomia ket maysa kadagiti kadaanan a siensa. Dagiti prehistoriko a kultura nagibatida kadagiti astronomiko nga artepakto a kas dagiti [[Ehipsio nga astromonia|Ehipsio a monumento]], [[Nubiano a piramido|Nubiano a monumento]] ken [[Stonehenge]], ken dagiti immuna a sibilisasion a kas dagiti [[Babiloniko nga astronomai|Babiloniko]], [[Griego nga astronomia|Griego]], [[Insik nga astronomia|Insik]], [[Indio nga astronomia|Indio]], [[Tattao nga Irani|Irani]] ken [[Maya a sibilisasion|Maya]] ket nagaramidda kadagiti naipamuspusan a panagpalpaliiw iti [[rabii a langit]]. Nupay kasta, ti panagparnuay iti [[teleskopio]] ket nasken sakbay a ti astronomia ket naiparang-ay iti maysa a moderno a siensia. Iti pakasaritaan, ti astronomia ket nangiraman kadagiti disiplina a nadumduma a kas dagiti [[astrometria]], [[nailangtan a panaglayag]], panagpalpaliiw nga astronomia, ti panagaramid kadagiti [[kalendario]], ken [[astrolohia]], ngem ti propesional nga astronomia iti agdama nga aldaw ket naipanunotanen a kapadpada iti agdama nga aldaw nga [[astropisika]]. Idi panawen ti maika-20 a siglo, ti paset iti propesional nga astronomia nabingay iti [[panagpalpaliiw nga astronomia|panagpalpaliiw]] ken dagiti teoretiko a sanga. Ti panagpalpaliiw nga astronomia ket naipakatengngaan ti isip para iti panagala kadagiti datos manipud ti panagpalpaliiw kadagiti nanilangitan a banag, a dagitoy ket mausig nga agusar kadagiti kangrunaan a pamunganayan iti pisika. Ti teoretiko nga astronomia ket maidaya nga agturong ti panagrang-ay iti kompiuter wenno dagiti mausig a modelo a mangilawlawag kadagiti astrnomiko a banag ken penomena. Dagitoy dua a paset ket agraemda iti tunggal maysa, a ti teoretiko nga astronomia ket agsuksukimat ti panagipalawag ti nagbagan tipanagpalpaliiw, ken dagiti panagpalpaliiw nga inusar tapno mapasingkedan dagiti nagbanagan ti teoria. Dagiti [[agdadamo nga astronomia|agdadamo nga astronomo]] ket naikaitedda kadagiti kontribusion kadagiti nangruna a panagduktal ti astronomia, ken ti astronomia ket maysa kadaigiti bassit laeng a siensia a dagiti agdadamo ket mabalinda a mapakabaelan iti aktibo a karebbengan, a naipangpangruna iti panagduktal ken panagpalpaliiw iti aglabas a [[penomena]]. Ti astronomia ket saan koma a maiyallilaw iti [[astrolohia]], ti pammati a sistema a mangitunton a ti pannakibiang ti nagtagitaoan ket mainaig kadagiti puesto dagiti nainlangitan a banag. Uray no dagitoy [[Astrolohia ken astronomia|dua a paset]] ket makibinningayda ti kadawyan a nagtaudan dagitoy tattan ket interoda a naisangayan.<ref name="new cosmos">{{cite book|first=Albrecht |last=Unsöld|first2=Bodo |last2=Baschek |first3=W.D. |last3=Brewer|title=Ti Baro a Kosmos : Ti Panagiyamammo ti Astronomia ken Astropisika|year=2001| location=Berlin, New York|publisher=Springer|isbn =3-540-67877-8}}</ref> ==Dagiti balikas== Ti balikas nga ''astronomia'' (manipud dagiti [[Taga-ugma a Griego|Griego]] a balikas nga ''astron'' (''[[wiktionary:ἄστρον#Ancient Greek|ἄστρον]]''), "bituen" ken [[wiktionary:-nomy|-nomy]] manipud ti ''nomos'' (''[[wiktionary:νόμος#Ancient Greek|νόμος]]''), "linteg" wenno "kultura") literal a kayatna a saoen ket ti "linteg dagiti bituen" (wenno "kultura dagiti bituen" depende ti panakaipatarus). ===Panagusar ti terminno nga "astronomia" ken "astropiska"=== Iti sapapsap, ti termino nga "astronomia" wenno "astropisika" ket mabalin nga usaren a mangitudo iti daytoy a suheto.<ref name="scharrinhausen">{{cite web |title=Usiosero ti Kaipapanan ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika? |url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30 |first=B. |last=Scharringhausen |accessdate=20 Hunio 2007}}</ref><ref name="odenwald">{{cite web |title=Dagiti naidulin a Saludsod ken Sungbat ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika? |url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html |first=S. |last=Odenwald |accessdate=20 Hunio 2007}}</ref><ref name="pennstateerie">{{cite web |title=Penn State Erie-a Pagadalan iti Siensia-Astronomia ken Astrophisika |url=http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm |accessdate=20 Hunio 2007}}</ref> Naibatay iti nainget a panagilawlawag ti diksionario, dagiti "astronomia" ket mangitudo "ti panagadal kadagiti panggep ken banag iti ruar ti tangatang ti Daga ken dagiti bukodda a kaipappanan ti bagi ken dagiti bukodda a kimiko a tagikua"<ref name="mw-astronomy">{{cite web |title=Merriam-Webster Online |work=Dagiti nagbanagan par aiti "astronomia" |url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |accessdate=20 Hunio 2007}}</ref> ken ti "astropisika" ket mangitudo ti sanga iti astronomia a mangitulag "dagiti panagkukua, maipapan ti bagi a tagikua, ken dinamiko a panagaramid kadagiti nailangtan a banag ken penomena".<ref name="mw-astrophysics">{{cite web |title=Merriam-Webster Online |work=Dagiti nagbanagan para iti "astropisika" |url=http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics |accessdate=20 Hunio 2007}}</ref> Adda dagiti kaso, a kas ti pannakayamammo ti immuna a libro a pagadalan a ''Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang'' babaen ni [[Frank Shu]], "astronomai" ket mabalin nga usaren a mangipalawag ti kababalin a panagadal iti daytoy a suheto, a ti "astropisika" ket inusar a pannakaipalawag ti maidaya ti pisika a bersion iti daytoy a suheto.<ref name="shu1982">{{cite book |first = F. H. |last=Shu |title = Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang |url = https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf |publisher = Dagiti Libro ti Unibersidad ti Siensia |year = 1982 |location = Mill Valley, California |isbn = 0-935702-05-9}}</ref> Nupay kasta, gapu dagiti moderno a panagsuksukisok ti astronomia ket mangitulag kadagiti suheto a maikabagian ti pisika, ti moderno nga astronomia ket mabalin a matawagan iti astropisika.<ref name="scharrinhausen"/> Adda dagiti bassit a paset, a kas ti astrometria, ket puro nga astronomia nga adadda pay ngem astropisika. Dagiti nadumaduma a departamento a pagaramidan dagiti sientista ti panagsukisok iti daytoy a suheto ket mabalin nga agusar ti "astronomia" ken "astropisika," paset a depende no ti departamento ket naipakasaritaan a kimmappon iti pisika a departamento,<ref name="odenwald"/> ken adu kadagiti propesional nga astronomo ket addaanda iti pisika nga adadda ngem dagiti grado nga astronomia.<ref name="pennstateerie"/> Maysa kadagiti agpakauna a sientipiko a warnakan iti daytoy a paset ket ti Europeano a warnakan a nanaganan ti [[Astronomia ken Astropisika]]. Dagiti agpakauna a warnakan nga Amerikano ket ti [[Ti Astropisika a Warnakan]] ken [[Ti Astronomiko a Warnakan]]. ==Pakasaritaan== {{Main|Pakasaritaan iti astronomia}} {{Adu pay|Arkeoastronomia|Listaan dagiti astronomo}} [[Papeles:Planisphæri cœleste.jpg|thumb|Ti nainlangitan a mapa manipud ti maika-17 a siglo, babaen ti Danes a kartograpo a ni [[Frederik de Wit]].]] Idi un-unana nga aldaw, ti astronomia ket binukel laeng ti panagpalpaliiw ken dagiti maipadpadto a panaggunay dagiti banag a makitkita babaen ti mata laeng. Kadagiti dadduma a lokasion, a kas ti [[Stonehenge]], dagiti nasapa kultura ket nagurnosda kadagiti adu nga artipakto a mabalin a dagitoy ket adda kadagiti kapanggepan ti astronomia. Iti maipatinayon kadagiti seremonia a pangusar, dagitoy nga obserbatorio ket mabalin a mausar a panangikeddeng dagiti tiempo, ti nangruna a banag ti pannakaammo ti panagmula dagiti maapit, ken ti pay pannakaawat ti kaatiddog ti tawen.<ref name="history">Forbes, 1909</ref> Sakbay a naparnuay dagiti ramit a kas ti teleskopio, ti nasapa a panagadal dagiti bituen ket naar-aramid laeng kadagiti lugar a mabalin a magun-od, a kas dagiti natayag a pasdek ken dagiti nangato a lugar nga inus-usar laeng ti mata. Idi rimmang-ay ti sibilisasion, a naipangpangruna idiay [[Babiloniko nga astronomia|Mesopotamia]], [[Insik nga astronomia|Tsina]], [[Ehipsio nga astronomia|Ehipto]], [[Griego nga astronomia|Gresia]], [[Indiano nga astronomia|India]], ken [[Maya a sibilisasion|Tengnga nga Amerika]], naaramid dagiti astronomiko nga obserbatorio, ken dagiti kapanunotan ti katutubo ti law-ang ket nangrugi a nasukisok. Kaaduan kadagiti nasapa nga astronomia ket pudno a binukel ti panagimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta, ti siensia tattan a naitudtudo a kas ti [[astrometrio]]. Manipud kadagitoy a panagpalpaliiw, dagiti nasapa a naipanpanunotan kadagiti planeta ket naporma, ken ti kasasaad ti Init, Bulan ken Daga iti law-ang ket pilosopiko a nasukisok. Ti Daga ket nainpamattian nga isu ti sentro ti law-ang a ti Init, ti Bulan ken dagiti bituen ket agpalpalikmut ti lawlawna. Daytoy ket naam-ammuan a kas ti [[heosentriko a modelo]] ti law-ang, wenno ti [[Ptolemaiko a sistema]], a nainaganan daytoy babaen kenni [[Ptolomeo]].<ref>{{cite book|last=DeWitt|first=Richard|title=Dagiti sirmata ti lubong: Ti Pangyuna ti Pakasaritaan ken Pilosopia ti Siensia|url=https://archive.org/details/worldviewsintrod0000dewi|year=2010|publisher=Wiley|location=Chichester, Inglatera|isbn=1-4051-9563-0|page=[https://archive.org/details/worldviewsintrod0000dewi/page/113 113]|chapter=Ti Ptolemaiko a Sistema}}</ref> Ti naisangsangayan a nangruna a nasapa a naiparang-ay ket isu idi ti panagrugi ti matematiko ken sientipiko nga astronomia, a nagrugi kadagiti [[Babiloniko nga astronomia|Babilonio]], a nangipundar kadagiti pundasion para kadagiti sumaganad nga astronomiko a tinawtawid a naparang-ay kadagiti adu a ken sabsabali a sibilisasion.<ref>{{cite journal|title=Scientific Astronomy in Antiquity|author=Aaboe, A. |journal=Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan|volume=276|issue=1257|year=1974|pages=21–42|jstor=74272|doi=10.1098/rsta.1974.0007|bibcode = 1974RSPTA.276...21A }}</ref> Ti [[Babiloniko nga astronomia|Babilonio]] ket naduktalanda a [[dagiti lunar a salip]] ket nagsubsublida babaen dagiti siklo a naam-ammuan a kas ti [[Saros a siklo|saros]].<ref>{{cite web|url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|title=Dagiti salip ken ti Saros|publisher=NASA|accessdate=28 Oktubre 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030225501/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|archivedate=2007-10-30|url-status=dead}}</ref> [[Papeles:AiKhanoumSunDial.jpg|thumb|upright|Ti Griego nga ekuador nga [[init a pagorasan]], [[Alehandra idiay Oxus]], tatta nga aldaw nga [[Apganistan]] maika-3 ken maika-2 a siglo BCE.]] Kalpasan dagiti Babilonio, adda dagiti adu a panagrang-ay ti astronomia a naaramid idiay [[taga-ugma a Gresia]] ken ti [[Helenistiko a sibilisasion|Helenistiko]] a lubong. Ti [[Griego nga astronomia]] ket naiyuna a naidasig babaen ti panagsukisok ti nanakem, pisikal a panakailawlawag para iti nainlangitan a penomena.<ref>{{Cite book| last = Krafft| first = Fritz| year = 2009| contribution = Astronomia| editor-last = Cancik| editor-first = Hubert| editor2-last = Schneider| editor2-first = Helmuth| title = Baro a Pauly ni Brill}}</ref> Idi maika-3 a siglo BC, ni [[Aristarko iti Samos]] ket nagkarkulo ti kadakkel ti Daga, ken rinukodna ti [[Ni Aristarko iti Kadakkel ken Kaadayo|kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken ti Init]], ken isu ti immuna a nangidiaya ti [[heliosentrismo|heliosentriko]] a modelo ti of sistema a solar. Idi maika-2 a siglo BC, ni [[Hiparko]] ket naduktalanna ti [[presesion]], kinarkulona ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken nagparnuay kadagiti kasapaan a naam-ammuan nga astronomiko a ramramit a kas ti [[astrolabio]].<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html|title=Hiparko iti Rodas|publisher=Pagadalan iti Matematika ken Estadistika, Unibersidad ti St Andrews, Eskosia|accessdate=28 Oktubre 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023062202/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html|archivedate=2007-10-23|url-status=live}}</ref> Ni Hiparko ket nagpartuat pay ti konprehensibo a katologo dagiti 1020 a bituen, ken kaaduan kadagiti konstelasion ti akin-amianan a hemisperio a naala manipud ti Griego nga astronomia.<ref>Thurston, H., [http://books.google.com/books?id=rNpHjqxQQ9oC&pg=PA2 ''Nasapa nga Astronomia.''] Springer, 1996. {{ISBN|0-387-94822-8}} p. 2</ref> Ti [[Antikythera a mekanismo]] (c. 150–80 BC) ket maysa idi a nasapa nga [[analogo a kompiuter]] a naidaremdem a mangkarkulo ti lokasion ti [[Init]], [[Bulan]], ken dagiti [[planeta]] para iti naited a petsa. Dagiti teknolohiko nga artipakto nga adda ti kapadpada a karikut ket saan a naiparuar aginggana idi maika-14 a siglo, nga idi ti mekaniko nga [[astronomiko a pagorasan]] ket rimmuar idiay [[Europa]].<ref name=insearchoflosttime>{{cite journal|last1=Marchant|first1=Jo|title=Panagsuksukisok ti napukaw nga oras|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-30_444_7119/page/534|journal=Nature|volume=444|issue=7119|pages=534–8|year=2006|pmid=17136067|doi=10.1038/444534a|bibcode = 2006Natur.444..534M }}</ref> Idi las-ud ti Tenga a Pnawen, ti astronomia ket kaaduan a nagtaltalinaay idiay [[Tengnga a Panawen|mediebal]] nga Europa, aginggana idi maika-13 a siglo. Nupay kasta, ti [[Astronomia iti mediebal Islam|astronomia ket rimmang-ay idiay Islamiko a lubong]] ken dagiti dadduma pay a paset ti lubong. Daytoy ti nakaiturongan ti pannakairuar dagiti immuna nga astronomiko nga [[obserbatorio]] iti [[Muslim a lubong]] babaen idi nasapa a maika-19 a siglo.<ref name=Kennedy-1962>{{Cite journal |last=Kennedy |first=Edward S. |year=1962 |title=Panagrepaso: ''Ti Obserbatorio iti Islam ken ti Bukodna a Lugar iti Sapasap a Pakasaritaan ti Obserbatorio'' babaen ni Aydin Sayili |journal=Isis (warnakan) |volume=53 |issue=2 |pages=237–239 |doi=10.1086/349558 }}</ref><ref name = "Micheau-992-3">{{Cite journal|last=Micheau|first=Francoise|title=Dagiti Sientipiko nga Instituto iti Mediebal nga Asideg a Daya|pages=992–3}}, iti {{Harv|Rashed|Morelon|1996|pp=985–1007}}</ref><ref>{{cite book |last=Nas |first=Peter J|title=Urban Symbolism|url=https://archive.org/details/urbansymbolism0008unse |year=1993 |publisher=Brill Academic Publishers |isbn=90-04-09855-0|page=[https://archive.org/details/urbansymbolism0008unse/page/n357 350]}}</ref> Idi 964, ti [[Andromeda nga Ariwanas]], ti kadakkelan nga [[ariwanas]] idiay [[Lokal a Grupo]], a naglaon ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]], ket naduktalan idi babaen ti Persiano nga astronomo a ni [[Abd al-Rahman al-Sufi|Azophi]] ken immun-una nga inpalpalawag idiay ''[[Libro dagiti Saan nga Agkutkuti a Bituen]]''.<ref name="NSOG">{{cite book |last= Kepple |first= George Robert |author2= Glen W. Sanner |title= Ti Rabii a Langit Pagsurotan ti Agpalpaliiw, Tomo 1 |publisher= Willmann-Bell, Inc |year= 1998 |isbn= 0-943396-58-1 |page=18}}</ref> Ti [[SN 1006]] a [[supernova]], ti karaniagan nga [[apparent magnitude|nalawag a magnitud]] nga estelar a pasamak iti nairehistro apakasaritaan, ket napaliiw idi babaen ti Ehipsio Arabiko nga astronomo a ni [[Ali ibn Ridwan]] ken dagiti [[Insik nga astronomia|Insik nga astronomo]] idi 1006. Adda dagiti nalatak nga Islamiko nga (kadawyan ket Persiano ken Arabo) nga astronomo a nakaited kadagiti nangruna a kontribusion iti siensia ket mairaman ni [[Al-Battani]], [[Thebit]], [[Abd al-Rahman al-Sufi|Azophi]], [[Ja'far ibn Muhammad Abu Ma'shar al-Balkhi|Albumasar]], [[Abu Rayhan Biruni|Biruni]], [[Abū Ishāq Ibrāhīm al-Zarqālī|Arzachel]], [[Al-Birjandi]], ken dagiti astronomo ti [[Maragheh nga Obserbatorio|Maragheh]] ken [[Ulugh Beg nga Obserbatorio|Samarkand]] nga obserbatorio. Dagiti astronomo iti las-ud ti dayta a panawen ket nangipaammoda kadagiti adu nga [[Listaan dagiti Arabiko a naganti bituen|Arabiko a nagan a tattan ket maus-usar para kadagiti agmaymaysa a bituen]].<ref name="short history">{{cite book|first=Arthur|last=Berry|title=Ti Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia Manipud ti Immun-una a Panawen Aginggana ti Maikasangapulo ket siam a Siglo|url=https://archive.org/details/shorthistoryofas0000berr|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|year=1961|isbn=0-486-20210-0}}</ref><ref name="Cambridge history">{{cite book|editor=Hoskin, Michael|title=Ti Cambridge nga Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|year=1999|isbn = 0-521-57600-8}}</ref> Naipampamattian pay a dagiti tidda ti nadaddadael idiay [[Nalatak a Zimbabwe]] ken [[Timbuktu]]<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=Pk-bZMS_KdUC&pg=PA103&lpg=PA103|title= Ti naarian a pagarian iti Ghana, Mali, ken Songhay: biag idiay mediebal nga Aprika|first=Pat|last= McKissack|author2= McKissack, Frederick|year=1995|publisher=H. Holt|isbn=978-0-8050-4259-7}}</ref> ket mabalin a nangibalay ti maysa nga astronomiko nga obserbatorio.<ref>{{cite journal|url=http://www.newscientist.com/article/dn3137-eclipse-brings-claim-of-medieval-african-observatory.html|title=Ti salip ket nangiyeg ti pannakaitunton ti mediebal nga Aprikano nga obserbatorio|year=2002|journal=Baro a Sientista|accessdate=3 Pebrero 2010|last=Clark|first=Stuart|author2=Carrington, Damian}}</ref> Dagiti Europeano ket datida a namatmati nga awan ti astronomiko a panagpalpaliiw iti sakbay ti kolonial a Tengnga a Panawen a [[sub-Sahara nga Aprika]] ngem dagiti moderno a nadukduktalan ket mangipakpakita ti sabali.<ref>{{cite web|url=http://www.scienceinafrica.co.za/2003/november/cosmic.htm|title=Agsuksukisok ti Kosmiko nga Aprika ti Aprika nga astronomia|accessdate=3 Pebrero 2002|publisher=Siensia idiay Aprika|archive-date=2003-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20031203055223/http://www.scienceinafrica.co.za/2003/november/cosmic.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=4DJpDW6IAukC&pg=PA180&lpg=PA180|title=Astronomia ti Aprikano a Kultura |author =Jarita C. Holbrook|author2=Medupe, R. Thebe|author3 = Urama, Johnson O.|publisher=Springer|year=2008|isbn=978-1-4020-6638-2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://royalsociety.org/news.asp?year=&id=4117|title=Dagiti Aprikano ket nagad-adalda iti astronomia idi mediebal a panawen|date=30 Enero 2006|publisher=Ti Naarian a Kagimongan|accessdate=3 Pebrero 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609112829/http://royalsociety.org/news.asp?year=&id=4117|archivedate=2008-06-09|url-status=live}}</ref><ref>Stenger, Richard [http://articles.cnn.com/2002-12-05/tech/zimbabwe.observatory_1_supernova-forecast-eclipses-star?_s=PM:TECH Ti bituen ket nangipalpalawag ti Aprikano a 'Stonehenge']. CNN. Disiembre 5, 2002. Naala idi 2011-12-30.</ref> ===Sientipiko a rebolusion=== [[Papeles:Galileo moon phases.jpg|thumb|upright|Dagiti inladawan ken pinalpaliiw ni [[Galileo]] iti [[Bulan]] ket nangiparang a ti rabawna ket kabanbantayan.]] Idi las-ud ti [[Renasimiento]], ni [[Nicolaus Copernicus]] ket nangisingasing ti maysa a [[heliosentriko a modelo]] ti [[sistema a solar]]. Dagiti obrana ket insalsalakan, pinadakkel, ken sinimpa babaen ni [[Galileo Galilei]] ken [[Johannes Kepler]]. Ni Galileo ket nagpabaro babaen ti panag-usar kadagiti teleskopio tapno mapasayaat dagitipanagpalpaliiwna.<ref name=f58-64/> Ni Kepler ket isu idi ti immuna anagaramid ti sistema a nangipalpalawag kadagii husto a salaysay ti panaggunay dagiti planeta nga adda ti Init iti tengnga. Nupay kasta, ni Kepler ket saan a nagballigi a nagaramid ti pagannurotan a teoria para kadagiti linlinteg a sinursuratna.<ref>Forbes, 1909, pp. 49–58</ref> Daytoy ket naaramid babaen ti pinarnuay ni [[Isaac Newton]] a [[nainlangitan a dinamika]] ken ti [[grabidad|linteg ti panagguyod]] tapno maikanungpalan a maipalpalawag dagiti panaggunay dagiti planeta. Ni Newton ket nagparang-ay pay ti [[agballatek a teleskopio]].<ref name=f58-64>Forbes, 1909, pp. 58–64</ref> Dagiti adu pay a pannakaduktal ket gapu kadagiti pannakaparang-ay ti kadakkel ken kasayaat dagiti teleskopio. Adda dagiti nasaysayaat a katologo dagiti bituen a pinataud babaen ni [[Nicolas Louis de Lacaille|Lacaille]]. Ti astronomo a ni [[William Herschel]] ket nagaramid kadagiti naisalaysayan a katologo dagiti nebulosidad ken rimpuok, ken idi 1781 nakaduktal ti planeta a [[Uranus]], ti immuna a nabirukan a planeta.<ref>Forbes, 1909, pp. 79–81</ref> Ti kaadayo ti maysa a bituen ket nairanngarang idi 1838 idi ti [[paralahe]] ti [[61 Cygni]] ket rinukod idi ni [[Friedrich Bessel]].<ref>Forbes, 1909, pp. 147–150</ref> Idi las-ud ti maika-18 ken 19 a sigsiglo, ti pannakaikaskaso iti [[tallo a bagi a parikut]] babaen ni [[Leonhard Euler|Euler]], [[Alexis Claude Clairaut|Clairaut]], ken ni [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]] ket nangiturong ti nakanatad a panagipadto kadagiti panggep a panaggunay ti Bulan ken dagiti planeta. Daytoy nga obra ket pinasayaat babaen ni [[Joseph Louis Lagrange|Lagrange]] ken ni [[Pierre Simon Laplace|Laplace]], a nangpalubos a makarkulo ti masa dagiti planeta ken bulbulan manipud kadagiti panagkutkutida.<ref>Forbes, 1909, pp. 74–76</ref> Dagiti naisangsangayan a pannakaparang-ay ti astronomia ket gapuanan ti pannakaiyamaamo ti baro a teknolohia, a mairaman ti [[espektroskopio]] ken [[otograpia]]. Ni [[Joseph von Fraunhofer|Fraunhofer]] ket nakaduktal kadagiti agarup a 600 a banda ti espektro ti Init idi 1814–15, a daytoy ket, idi 1859, ni [[Gustav Kirchhoff|Kirchhoff]] ket nangipakita kadagiti taudan ti kaadda dagiti nadumaduma nga elemento. Dagiti bituen napasingkedan a kapadpada ti Init ti Daga, ngem adda dagiti nawatiwat a sakup dagiti [[temperatura]], [[masa]], ken kadakkel.<ref name="short history" /> Ti kaadda ti ariwanas ti Daga, ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]], a kas maysa a nailasin a grupo dagiti bituen, ket napasinkedang laeng idi maika-20 a siglo, a mairaman ti kaadda dagiti "akin-ruar" nga ariwanas, ken kalpasan ti daytoy, ti pannakaipalawag ti [[Law-ang]], a nakitkita iti panagadayo dagiti kaaduan nga ariwanas manipud ti kaniatayo.<ref name=Belkora2003>{{cite book|author=Belkora, Leila|title=Panagtartaripato kadagiti kalangitan: ti sarita ti pannakaduktaltayo iti Nagririmpuok a Bitbituen|isbn=978-0-7503-0730-7|url=http://books.google.com/?id=qBM-wez94WwC&printsec=frontcover|publisher=CRC Press|year=2003|pages=1–14}}</ref> Ti moderno nga astronomia ket nakaduktal pay kadagiti adu a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti [[quasar]], [[pulsar]], [[blazar]], ken dagiti [[radio nga ariwanas]], ken nagus-usar kadagitoy a panagpalpaliiw tapno makaparang-ay kadagiti maipapan iti bagi a teoria a mangipalpalawag kadagitoy a banbanag iti termino dagiti maipadpada a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti [[nangisit nga abut]] ken dagiti [[neutron a bituen]]. Ti [[maipapan iti bagi a kosmolohia]] ket nakaaramid kadagiti adu a panagrang-ay idi las-ud ti maika-20 a siglo, nga adda ti modelo ti [[Big Bang]] nga adu a nasupsuportaran babaen kadagiti ebidensia nga inted babaen ti astronomia ken pisika, a kasla iti [[kosmiko a mikroonda a likudan a radiason]], ti [[linteg ni Hubble]], ken ti [[Big Bang a nukleosintesis|kosmolohiko a kaadu dagiti elemento]]. Dagiti [[limbang a teleskopio]] ket nangpalubos kadagiti panagrukod kadagiti paset ti elektromagnetiko nga espektro a kadawyan a nalappedan wenno pusasawan babaen ti tangatang. ==Mapalpaliiw nga astronomia== {{Nangruna|Mapalpaliiw nga astronomia}} Iti astronomia, ti kangrunaan a taudan kadagiti pakaammo a maipanggep dagiti [[nainlangitan a bagi]] ken dagiti dadduma pay a banag ket ti makitkita a [[lawag]] wenno ti sapasap ti [[elektromagnetiko a radiasion]].<ref>{{cite web|url = http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title = Elektromagnetiko nga Espektro|publisher = NASA|accessdate = 8 Septiembre 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archivedate = 2006-09-05|url-status = live}}</ref> Ti mapalpaliiw nga astronomia ket mabalin a mabingbingay babaen kadagiti napalpaliiw a rehion ti [[elektromagnetiko nga espektro]]. Adda dagiti paset ti espektro a mabalin a mapaliiw manipud ti rabaw ti [[Daga (planeta)|Daga]], bayat a dagiti dadduma a paset ket mabalin a mapaliiw laeng manipud ti nangato a lugar wenno ti limbang. Ti naisangsangayan a pakaammo kadagitoy a subpaset ket naited dita baba. ===Radio nga astronomia=== [[Papeles:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|thumb|Ti [[Very Large Array|Dakkel Unay a Rimpuok]] idiay [[New Mexico]], ti kas pagarigan ti maysa a [[radio a teleskopio]]]] {{Nangruna|Radio nga astronomia}} Ti radio nga astronomia ket adalenna ti radiasion dagiti [[wavelength|kaatiddog ti allon]] a dakdakkel ngem ti agarup a maysa a milimetro.<ref name="cox2000">{{cite book |editor=Cox, A. N. |title=Astropisikal a Kuantidan ni Allen |year=2000 |url=http://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124 |publisher=Springer-Verlag |page=124 |location=New York |isbn=0-387-98746-0}}</ref> Ti radio nga astronomia ket maigiddiat manipud kadagiti sabali a porma ti mapalpaliiw nga astronomia gapu a ti napaliiw a [[allon ti radio]] ket mabalin a matrato a kas dagiti [[allon]] ngem kas dagiti mapagtalkan a [[poton]]. Isu nag, daytyoy ket nalaklaka a marukod ti [[amplitud]] ken [[Paset (allon)|paset]] dagiti allon ti radio, a dagitoy ket saan a nalaka a maaramid kadagiti ababa a kaatiddog ti allon.<ref name="cox2000"/> Urayno adda dagiti [[allon ti radio]] a mapatpataud babaen dagiti astronomiko a banag iti porma iti [[radiason ti nangisit a bagi|sengngaw ti pudot]], kaaduan kadagiti radio a sengngaw a mapalpaliiw manipud ti Daga ket makitkita iti porma iti [[sinkrotron a radiasion]], a daytoy ket mapataud no dagiti [[elektron]] ket agbalbalatokda kadagiti [[magnetiko a lugar]].<ref name="cox2000"/> Iti maipatinayon, adda dagiti bilang dagiti [[espektral a linia]] a mapataud babaen ti [[interestelar nga alingasaw]], a kas ti [[hidroheno]] nga espektral a linia iti 21&nbsp;cm, ket mabalin a mapaliiw kadagiti atiddog nga allon ti radio.<ref name="shu1982"/><ref name="cox2000"/> Adda dagiti nawatiwat a kita dagiti mapaliiw a banag iti kaatiddog ti allon nga allon ti radio, ket mairaman dagiti [[supernova]], interestelar nga alingasaw, dagiti [[pulsar]], ken dagiti [[aktibo a galaktiko a katengngaan]].<ref name="shu1982"/><ref name="cox2000"/> ===Inpranalabbasit nga astronomia=== {{Nangruna|Inpranalabbasit nga astronomia}} Ti inpranalabbasit nga astronomia ket mangipanggep ti pannakaduktal ken panagusig iti [[infrared|inpranalabbasit]] a radiasion (kaatiddog dagiti allon nga atatiddog ngem ti nalabbasit a lawag). Malaksid iti [[wavelengths|kaatiddog dagiti allon]] nga asideg ti makitkita a lawag, ti inpranalabbasit a radiason ket nakaro a masagsagepsep babaen ti tangatang, ken ti tangatang ket agpataud kadagiti adu a sengngaw ti inpranalabbasit. Iti gapuna daytoy, dagiti oberbatorio ti inpranalabbasit ket nasken a mabirukan iti nangato, namaga a luglugar wenno iti limbang. Ti inpranalabbaga nga espektro ket nasayaat kadagiti panagadadalkadagiti banag a nalamiis unay nga agrangarang ti makitkita a lawag, a kasla dagiti planeta ken dagiti [[sirkumestelar ar disko]]. Dagiti at-atiddog nga atiddog nga allon ti inpranalabbasit ket mabalinda pay a serrekan dagiti ulep ti tapok a manglapped ti makitkita a lawag, a mangipalubos ti panagpalpaliiw kadagiti ubbing a bituen kadagiti [[molekular nga ulep]] ken dagiti bugas dagiti ariwanas.<ref>{{cite news |author=Staff|date=11 Septiembre 2003 |title=No apay a ti inpranalabbasit ng astronomia ket nadayeg a topiko |publisher=ESA |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html |accessdate=11 Agosto 2008}}</ref> Adda dagiti molekula ket napigsada nga agraniag iti inpranalabbasit. Daytoy ket mabalin nga usaren ti panagadal ti kimika idiay limbang; ken ti naisangsangayan mabalin daytoy nga agbduktal ti danum kadagiti bandus.<ref>{{cite news |title=Inpranalabbasit nga Espektroskopia – Ti Pakadagupan |publisher=NASA/IPAC |url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html |accessdate=11 Agosto 2008 |archive-date=2016-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160716031530/http://www.ipac.caltech.edu/outreach/Edu/Spectra/irspec.html |url-status=dead }}</ref> ===Optikal nga astronomia=== [[Papeles:The Keck Subaru and Infrared obervatories.JPG|thumb|Ti [[Subaru a Teleskopio]] (kanigid) ken [[Keck nga Obserbatorio]] (tengnga) diay [[Mauna Kea]], dagitoy dua ket kas pagarigan ti obserbatorio nga agtigtignay iti asideg ti inpranalabbaga ken makitkita nga atiddog ti allon. Ti [[NASA Infrared Telescope Facility|NASA a Pasdek ti Inpranalabbasit a Teleskopio]] (kanawan) ket maysa a kas pagarigan ti teleskopio nga agtigtignay laeng iti asideg ti inpranalabbaga ken makitkita nga katiddog ti allon.]] {{Nangruna|Optikal nga astronomia}} Iti naipakasaritaan, ti optikal nga astronomia, ken natawtawagan pay a kas ti makitkita a lawag nga astronomia, ket isu ti kadaanan a porma iti astronomia.<ref name="moore1997">{{cite book |author=Moore, P. |title=Atlas iti Law-ang ni Philip |year=1997 |publisher=George Philis Limited |location=Gran Britania |isbn=0-540-07465-9}}</ref> Dagiti optikal a ladawan ket kasisigud a nainladawan babaen ti ima. Idi naladaw a maika-19 a sigllo ken kaaduan ti maika-20 a siglo, dagiti ladawan ket naar-aramid nga inus-usar ti potograpiko nga aruaten. Dagiti moderno a ladawan ket naar-aramid iti panagusar kadagiti dihital a panagiduktalan, a naisangsangayan kadagiti panagiduktalan nga agus-usar ti [[charge-coupled devices|nakargaan-nasilpuan nga aparato]] (CCDs). Nupay ti makitkita a lawag ket gumay-at manipud ti agarup a 4000 [[Ångstrom|Å]] aginggana ti 7000 Å (400 [[nanometro|nm]] aginggana ti 700&nbsp;nm),<ref name="moore1997"/> ti isu met laeng ng aruaten a maus-usar kadagitoy a kaatiddog ti allon ket maus-usar a panagpalpaliiw kadagiti [[near-ultraviolet|asideg-bioleta]] ken [[near-infrared|asideg-inpranalabbasit]] a radiasion. ===Ultrabioleta nga astronomia=== {{Nangruna|Ultrabioleta nga astronomia}} Ti ultrabioleta nga astronomia ket sapasap a maus-usar a mangitudo kadagiti panagpalpaliiw iti [[ultrabioleta]] a kaatiddog ti allon a nagbaetan ti agarup a 100 ken 3200&nbsp;Å (10 aginggana ti 320&nbsp;nm).<ref name="cox2000"/> Dagiti lawag iti daytoy a kaatiddog ti allon ket masagepsep babaen ti tangatang ti Daga, isu nga dagiti panagpalpaliiw kadagitoy a kaatiddog ti allon ket nasken a maaramid manipud kadagiti nangato a tangatang wenno manipud ti limbang. Ti ultrabioleta nga astronomia ket nasaysayaat a maitutop ti panagadal ti pudot a radiasion ken dagiti espektral a sengngaw dagiti linia manipud kadagiti napudot nga asul a [[bituen]] (dagiti [[OB a bituen]]) a dagitoy ket naraniag unay iti daytoy nga allon ti banda. Daytoy ket mangiraman kadagiti asul a bituen kadagiti sabsabali nga ariwanas, a pinunpuntaan dagiti nadumaduma nga ultrabioleta a pangsuksukisok. Dagiti sabsabali a banag a kadawyan a napalpaliiw iti ultrabioleta a lawag ket mairaman dagiti [[planetario a nebulosa]], dagiti [[supernova a tidda]], ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.<ref name="cox2000"/> Nupay kasta, ti ultrabioleta a lawag ket nalaka masagepsep babaen ti [[interestelar a tapok]], isu a nasken ti husto a panag-paisu kadagiti ultrabioleta a panagrukod.<ref name="cox2000"/> ==Bibliograpia== *{{cite book| first=George |last=Forbes|title=History of Astronomy|publisher=Plain Label Books|location=London| date=1909|isbn=1-60303-159-6}} Magun-od idiay [http://www.gutenberg.org/etext/8172 Proyekto ti Gutenberg],[http://books.google.com/books?id=hcLXcpUDqPgC&printsec=frontcover Google books] *{{cite book |last1 = Harpaz|first1 = Amos |title = Stellar Evolution |date= 1994|isbn = 978-1-56881-012-6|url = http://books.google.com/?id=kd4VEZv8oo0C&dq|publisher = A K Peters, Ltd}} *{{cite book|last=Unsöld|first=A.|title=The New Cosmos: An Introduction to Astronomy and Astrophysics|date=2001|publisher=Springer|isbn=3-540-67877-8|author2=Baschek, B.}} ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} {{Wikiquote-inline|Astronomy|{{PAGENAME}}}} {{Wikisource-inline|Astronomy|{{PAGENAME}}}} *[http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm Kosmiko a Panagbanniaga: Ti Pakasaritaan ti Sientipiko a Kosmolohia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021070242/http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm |date=2008-10-21 }} {{iti sao|en}} *[http://www.astronomy.net.nz Astronomia ti Akin-abagatan a Hemisperio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119030529/http://astronomy.net.nz/ |date=2019-01-19 }} {{iti sao|en}} [[Kategoria:Astronomia| ]] [[Kategoria:Astropisika]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] emytbem1wr6oajqbqvllhnyz99rmscp 0 5669 406906 406289 2026-08-24T00:03:22Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406906 wikitext text/x-wiki [[Papeles:UniversityOfSantoTomas6.jpg|thumb|300px|Ti kampus ti Ubersidad ti Santo Tomás iti Sampaloc, Filipinas idi 1940]] Ti maysa nga '''unibersidad''' ({{lang-la|universitas}}, 'maysa a sibubukel') ket ti maysa a patakder iti nangatngato (wenno maikatlo nga agpang) nga [[edukasion]] ken pagsukisokan, a manggunguna kadagiti grado ti akademiko kadagiti nadumaduma a disiplina ti akademiko. Kadawyan a nagited dagiti unibersidad iti ''undergraduate'' ken ''postgraduate'' nga edukasion. Naala ti balikas nga ''unibersidad'' manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] ti ''universitas magistrorum et scholarium'', nga agarup a ti kayatna a sawen ket "komunidad dagiti manursuro ken dagiti eskolar".<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Universities|short=x}}</ref> Ti moderno a sistema ti unibersidad ket addaan kadagiti ramut iti Europeano a mediebal nga unibersidad, a napartuat idi idiay Italia a nagtaud manipud kadagiti katedral nga eskuela para iti klero iti las-ud ti [[Nangato a Tengnga a Panpanawen]].<ref>{{cite journal | last1 = Haskins | first1 = Charles H. | year = 1898 | title = The Life of Medieval Students as Illustrated by their Letters | url =https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1898-01_3_2/page/203| journal = The American Historical Review | volume = 3 | issue = 2| pages = 203–229 | doi=10.2307/1832500| jstor = 1832500 }}</ref> == Pakasaritaan == === Panangipalawag === Ti kasisigud a balikas iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] ti ''universitas'' ket sapasap a mangibaga iti "maysa a bilang dagiti tao a mainaig iti maysa a bagi, maysa a kagimongan, kompania, komunidad, timpuyog, [[korporasion]], kdpy".<ref>{{Citation | last1 = Lewis | first1 = Charlton T. | last2 = Short | first2 = Charles | title = A Latin Dictionary | place = Oxford | publisher = Clarendon Press | origyear = 1879 | year = 1966 | isbn =}}</ref> Iti panawen ti irurumsua ti biag iti urbano nga ili ken dagiti [[Tengnga a Panpanawen|mediebal]] a timpuyog, dagiti espesialisado a "gunglo dagiti estudiante ken dagiti manursuro nga addaan kadagiti kolektibo a legado a karbengan a kadawyan a pasiguraduan babaen dagiti kapitulo nga inted babaen dagiti prinsesa, dagiti nangato ti ranggona a klero, wenno dagiti ili a pakabirukanda" ket nagbalin a nanaganan babaen ti daytoy a sapsap a termino. Kas met dagiti sabali a timpuyog, bukod dagitoy a naregregulado ken mangikeddeng kadagiti kualipikasion dagiti kamengda.<ref>Marcia L. Colish, ''Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition, 400-1400,'' (New Haven: Yale Univ. Pr., 1997), p. 267.</ref> Iti moderno a panagusar iti balikas, nagbalinen a ti kayatna a sawen a kas ti "Maysa a patakder iti nangatngato nga edukasion a mangipaay iti matrikula kadagiti nangruna a saan a bokasional a suheto ken kadawyan nga addaan iti bileg a mangiyasping kadagiti grado,"<ref>{{Citation | contribution = university, n. | year = 2010 | title = OED Online | edition = maika-3 | contribution-url = http://www.oed.com/view/Entry/214804?rskey=Owl6ZY&result=1&isAdvanced=false |accessdate = 27 Agosto 2013 | place = Oxford | publisher = Oxford University Press| title-link = }}</ref> nga addaan iti nasapsapa a panangiyunay-unay iti korporado a gunglona a naikeddeng a kas naipakasaritaan a maipakat kadagiti Mediebal nga unibersidad.<ref>{{Citation | contribution = university, n. | year = 2010 | title = OED Online | edition = 3rd | contribution-url = http://www.oed.com/view/Entry/214804?rskey=Owl6ZY&result=1&isAdvanced=false |accessdate = 27 Agosto 2013 | place = Oxford | publisher = Oxford University Press | quote = …In the Middle Ages: a body of teachers and students engaged in giving and receiving instruction in the higher branches of study … and regarded as a scholastic guild or corporation.| title-link = }} Compare {{Citation | contribution = University | year = 1989 | title = Oxford English Dictionary | edition = maika-2 | editor-last = | editor-first = | place = Oxford | publisher = Oxford University Press | quote = The whole body of teachers and scholars engaged, at a particular place, in giving and receiving instruction in the higher branches of learning; such persons associated together as a society or corporate body, with definite organization and acknowledged powers and privileges (esp. that of conferring degrees), and forming an institution for the promotion of education in the higher or more important branches of learning….| title-link = }}</ref> Ti kasisigud a balikas iti Latin ket mangibagbaga kadagiti patakder ti pagbasaan a mangungguna iti grado iti [[Akinlaud nga Europa|Akinlaud]] ken [[Tengnga nga Europa]], nga adu idi daytoy a porma ti legado a gunglo ken ti nakaiwarwarasan dagitoy a patakder iti likmut iti lubong. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * {{cite book|last=Aronowitz|first=Stanley|title=The Knowledge Factory: Dismantling the Corporate University and Creating True Higher Learning|url=https://archive.org/details/knowledgefactory0000aron|year=2000|publisher=Beacon Press|location=Boston|isbn=978-0-8070-3122-3|authorlink=}} * {{cite book|last=Barrow|first=Clyde W.|title=Universities and the Capitalist State: Corporate Liberalism and the Reconstruction of American Higher Education, 1894–1928|url=https://archive.org/details/universitiescapi0000barr|year=1990|publisher=University of Wisconsin Press|location=Madison, Wis|isbn=978-0-299-12400-7}} * {{cite book|last=Diamond|first=Sigmund|title=Compromised Campus: The Collaboration of Universities with the Intelligence Community, 1945–1955|year=1992|publisher=Oxford Univ. Press|location=New York, NY|isbn=978-0-19-505382-1}} * {{cite book|last=Pedersen|first=Olaf|title=The First Universities: Studium Generale and the Origins of University Education in Europe|year=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-59431-8}} * {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=1992|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36105-7|editor1-first= Hilde de|editor1-last=Ridder-Symoens |others= Rüegg, Walter (general ed.) |volume=1|series=Universities in the Middle Ages}} * {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=1996|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36106-4|editor1-first= Hilde de|editor1-last=Ridder-Symoens |others= Rüegg, Walter (general ed.) |volume=2|series=Universities in Early Modern Europe (1500–1800)}} * {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=2004|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36107-1|editor1-first= Walter|editor1-last= Rüegg |volume=3 |series=Universities in the Nineteenth and Early Twentieth Centuries (1800–1945)}} * {{cite book|last=Segre|first=Michael|title=Higher Education and the Growth of Knowledge: A Historical Outline of Aims and Tensions. |url=https://archive.org/details/highereducationg0000segr|year=2015|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-73566-7}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia|Universities}} {{Wikiquote-inline|Universities}} * {{Cite EB1911|wstitle=Universities|short=x}} * {{curlie|Reference/Education/Colleges_and_Universities/}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Edukasion]] 7ndr852s9ohjms1vepzno16fcgf4q9e 0 5809 406804 406446 2026-08-23T22:36:57Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406804 wikitext text/x-wiki {{Infobox pilosopo | region = Lumaud a pilosopia | era = [[Maika-20 a siglo a pilosopia]] | image = Bertrand Russell transparent bg.png | caption = | name = Bertrand Arthur William Russell, Maika-3 nga Earl Russell | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|fd=yes|1872|5|18}} | birth_place = [[Trellech]], [[Monmouthshire (naipakasaritaan)|Monmouthshire]], Nagkaykaysa a Pagarian | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|fd=yes|1970|2|2|1872|5|18}} | death_place = [[Penrhyndeudraeth]], Gales, Nagkaykaysa a Pagarian | school_tradition = [[Analitiko a philosopia]]<br />{{awd|[[Premio Nobel iti Literatura]]|1950}} | main_interests = {{plainlist | * [[Metapisika]] * [[epistemolohia]] * [[lohika]] * [[matematika]] * [[pilosopia iti pagsasao]] * [[pilosopia iti siensia]] * [[etiko]] * [[pilosopia iti relihion]] * [[pakasaritaan iti philosopia]] }} |influences = [[John Stuart Mill|Mill]]{{·}}[[Peano]]{{·}}[[Frege]]{{·}}[[Santayana]]{{·}}[[Leibniz]]{{·}}[[David Hume|Hume]]{{·}}[[John Locke|Locke]]{{·}}[[Wittgenstein]]{{·}}[[Spinoza]]{{·}}[[Alfred North Whitehead|Whitehead]] |influenced = [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]]{{·}}[[A. J. Ayer|Ayer]]{{·}}[[Rudolf Carnap|Carnap]]{{·}}[[Kurt Gödel|Gödel]]{{·}}[[Karl Popper|Popper]]{{·}}[[W. V. Quine|Quine]]{{·}}[[Noam Chomsky|Chomsky]]{{·}}[[J. L. Austin|Austin]]{{·}}[[Saul Kripke|Kripke]]{{·}}[[Moritz Schlick|Schlick]]{{·}}[[Alfred Tarski|Tarski]]{{·}}[[Friedrich Waismann|Waismann]]{{·}}[[Donald Davidson (pilosopo)|Davidson]]{{·}}[[A. S. Eddington|Eddington]]{{·}}[[Alan Turing|Turing]]{{·}}[[Jules Vuillemin|Vuillemin]]{{·}}[[John McDowell|McDowell]]{{·}}[[Satish Kumar|Kumar]]{{·}}[[Albert Ellis]] | notable_ideas = [[Analitiko a pilosopia]]{{·}}[[Lohiko nga atomismo]]{{·}}[[teoria dagiti deskripsion]]{{·}}[[pannakaammo babaen ti panakaamammo]] ken [[pannakaammo babaen ti deskripsion]]{{·}}[[paradoha ni Russell]]{{·}}[[Banga ti tsa ni Russell]] | signature = Bertrand Russell signature.svg }} Ni '''Bertrand Arthur William Russell, Maika-3 nga Earl Russell''', [[Urnos iti Dayaw (Mankomunidad)|OM]], [[Kaddua iti Naariana Kagimongan|FRS]]<ref name="frs">{{Cite journal | last1 = Kreisel | first1 = G. | authorlink = Georg Kreisel| doi = 10.1098/rsbm.1973.0021 | title = [[Bertrand Russell|Bertrand Arthur William Russell, Earl Russell]]. 1872-1970 | journal = Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society | volume = 19 | pages = 583–526 | year = 1973 | jstor = 769574| pmid = | pmc = }}</ref> (18 Mayo 1872&nbsp;– 2 Pebrero 1970) ket maysa a Britaniko a [[pilosopo]], [[matematiko a lohika|lohiko]], [[matematiko]], [[historiador]], ken [[sosiala kritiko]].<ref name="stanford">Stanford nga Ensiklopedia ti Pilosopia, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"], 1 Mayo 2003</ref> Kadagiti nadumaduma a puntos iti biagna, naipanunutanna ti bagina a kas maysa a [[Liberalismo|liberal]], maysa a [[sosialista]], ken maysa a [[pasipista]], ngem inakuna pay nga isu ket saan a dagitoy iti ania a natukok a kapanunotan.<ref>"Naipanunutak ti bagik iti turong a Libera, maysa a Sosialista, wenno maysa a Pasipista, ngem saanak pay iti aniaman kadagitoy a banag, iti ania a natukok a kapanunutan." —''Autobiograpia'', p. 260.</ref> Isu ket naipasngay idiay Monmouthshire, iti maysa a prominente ken aristokratiko a pamilia idiay Britania.<ref>{{cite book|title=Gales|url=https://archive.org/details/wales00hest|last=Hestler|first=Anna|page=[https://archive.org/details/wales00hest/page/53 53]|publisher=Marshall Cavendish|year=2001|isbn=978-0-7614-1195-6}}</ref> Ni Russell ket nangidaulo ti Britaniko a "yaalsa a sumupiat ti [[idealismo]]" idi nasapa a maika-20 a siglo. Isu ket naipanunutan a kas maysa kadagiti nangipatakder iti [[analitiko a pilosopia]] a kumaduaanna ti sinarunona a ni [[Gottlob Frege]] ken ti gayyemna a ni [[Ludwig Wittgenstein]], ken isu ket nawatiwat a naipanunutan a kas maysa kadagiti primero a lohiko iti maika-20 a siglo.<ref name="stanford" /> Isu ket kimmadua a nagsurat, kenni [[A. N. Whitehead]], ti ''[[Principia Mathematica]]'', iti maysa a panagpadas ti panagibaba ti matematiko iti lohika. Ti pilosopiko a salaysayna a "[[Iti Panakiyammo]]" ket naipanunutan a maysa a "paradigma iti pilosopia."<ref>Ludlow, Peter, "Panagipalpalawagan", Ti Stanford nga Ensiklopedia ti Pilosopia (Otonio nga 2008 Edision), Edward N. Zalta (ed.), URL = [http://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/descriptions/].</ref> Dagiti obrana ket kaaduan a nakaimpluensia iti [[lohika]], [[matematika]], [[agasmang iti teoria]], [[lingguistika]], [[siensia ti kompiuter]] (kitaen ti [[kita a teoria]] ken [[kita a sistema]]), ken [[pilosopia]], a naipangpangruna ti [[pilosopia iti pagsasao]], [[epistemolohia]], ken [[metapisika]]. Ni Russell idi ket maysa a prominente a kontra-gubat nga aktibista; isu ket mangipangabak iti [[kontra-imperialismo]]<ref>{{cite journal|author=Richard Rempel|year=1979|title=Manipud ti Imperialismo aginggana ti Nawaya a Komersio: Couturat, Halevy ken Umuna a Krusada ni Russell|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_july-september-1979_40_3/page/423|journal=Warnakan iti Pakasaritaan kadagiti Kapanunutan|volume=40|issue=3|pages=423–443|doi=10.2307/2709246|jstor=2709246|publisher=Unibersidad ti Pennsylvania a Pagmalditan}}</ref><ref>{{cite book|author=Bertrand Russell|title=Politiko a Kapanunutan|publisher=Routledge|origyear=1917|year=1988|isbn=0-415-10907-8}}</ref> ken isu ket naibalud para iti panak-pasipismona idi panawen ti [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]].<ref>Samoiloff, Louise Cripps. ''C.L.R. James: Dagiti Laglagip ken dagiti Komentario'', p. 19. Associated University Presses, 1997. {{ISBN|0-8453-4865-5}}</ref> Kalpasan daytoy, isu ket nagkampania ti panag-kontra kenni [[Adolf Hitler]], ken nagdillaw iti [[Estalinismo|Estalinista]] a [[totalitarianismo]], nagdaruros ti pannakairaman ti [[Estados Unidos]] iti [[Gubat ti Bietnam]], ken maysa a managsarita a kumayat iti [[panagikkat ti armas a nuklear]].<ref name="Gallery">{{cite web |url=http://russell.mcmaster.ca/~bertrand/ |title=Ti Bertrand Russell a Palko |publisher=Russell.mcmaster.ca |date=6 Hunio 2011 |accessdate=1 Oktubre 2011 |archive-date=2011-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928232717/http://russell.mcmaster.ca/~bertrand/ |url-status=dead }}</ref> Isu ket maysa a nalatak nga agkomkomentario iti relihion, ni Russell a mairaman dagityi dadduma pay a kas ni [[Karl Marx]], [[Sigmund Freud]], ken [[Friedrich Nietzsche]] ket nagpasakbayda ti maysa a "baro nga eskuela iti panunot" a tinawtawagan ni [[Greg Epstein]] a kas ti "antagonistiko nga ateismo", nga isu daytoy idi "ti panakakita ti relihion ket maysa napalabasen a banag ken nasken a mapardasan iti puntos iti panagapday ti panakaimpluensiana".<ref>{{cite book |title= Naimbag nga Awan ti Dios: Ania ti Patien dagiti Bilion a saan a Relihioso a Tattao|edition= |last= Epstein|first= Greg M.|year= 2010|publisher= HarperCollins|location= New York|isbn= 978-0-06-167011-4|page= 16}}</ref> Idi 1950 ni Russell ket nagunggunaan ti [[Premio Nobel iti Literatura]], "iti panakabigbigan kaniana kadagiti nadumaduma ken naisangsangayan a sinursurat nga isu ket mangipangabak kadagiti [[kinataoan]] nga umno ken [[nawaya a panunot|panagwaya iti panunot]]."<ref name="nobel prize">Ti Nobel a Pundasion (1950). [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1950/russell-bio.html Bertrand Russell: Ti Premio Nobel iti Literatura 1950]. Naala idi 11 Hunio 2007.</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Premio Nobel iti Literatura}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:1872 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1970 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Literatura|Russell, Bertrand]] 0e4ucnv3webeiuaj4efvydfbenacobm 0 6365 406899 406256 2026-08-23T23:58:21Z InternetArchiveBot 14943 Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406899 wikitext text/x-wiki {{Napili nga artikulo}}{{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=1e7m comparison Uranus Neptune Sirius B Earth Venus.png|image2=1e6m comparison Mars Mercury Moon Pluto Haumea - no transparency.png|caption2=Dagiti sabsabali ti kaddakkel a planeta tapno maipadpada ida: <br />Ngato nga aray: [[Uranus (planeta)|Urano]] ken [[Neptuno (planeta)|Neptuno]]; <br />maikadua nga aray: [[Daga (planeta)|Daga]], [[puraw nga ansisit]] ti bituen a [[Sirius B]], [[Venus (planeta)|Venus]]; <br />baba nga aray (inaramid ken naipadakkel dita baba nga imahen) – ngato: [[Márte]] ken [[Mercurio (planeta)|Merkúrio]]; <br />baba: ti [[Bulan]], dagiti ansisit a planeta [[Pluto (ansisit a planeta)|Pluto]] ken [[Haumea (ansisit a planeta)|Haumea]]}} Ti '''pita''' wenno '''planeta''' ket maysa a nainlangitan wenno [[selestial a bagi]] a [[pagliklikmutan]] ti maysa a [[bituen]] wenno [[tidda ti bituen]] nga addaan iti naananay a dagsen tapno mapagbalin a nagtimbukel ti bukodna a [[grabidad]], saan unay nadagsen tapno mangrugi iti [[termonuklear a panaglunag]], ken nalinisannan ti kaarrubana a deppaar dagiti marapita wenno [[planetisimal]].{{Ref label|A|a|none}}<ref name="IAU">{{Cite web |date=24 Agosto 2006 |title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution Votes |trans-title=IAU 2006 Sapasap a Gimong: Nagbanagan dagiti IAU Resolusion a Butos |url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20091230134246/http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/ |archive-date=2009-12-30 |access-date=2009-12-30 |website=International Astronomical Union |language=en |trans-website=Kappon ti Internasional nga Astronomiko |url-status=live }}</ref><ref name="WSGESP">{{Cite web |last=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union |date=28 Pebrero 2003 |title=Position Statement on the Definition of a "Planet" |url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725184702/http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html |archive-date=2008-07-25 |access-date=2008-08-23 |language=en |via=dtm.ciw.edu}}</ref> Ti kaawagan a pita ket kabbaro laeng no ipadpada iti kaawagan a planeta a naggapu pay kadagiti taga-ugma a kapanawenan. Ti balikas a pita ket naadaw manipud iti balikas a Tinggian para iti daga. Daytoy a balikas ket kognado ti Ilokano a balikas a pitak. Daytoy a kaawagan ket napili ta saan met nga awan ti posibilidad nga iti maysa a paset ti law-ang, adda dagiti planeta a maipada iti daga, no sadino ket mabalin a tumaud ti biag. Ti kaawagan met a planeta ket manipud iti taga-ugma a pagsasao a [[Taga-ugma a Griego|Griego]] {{lang|grc|[[wiktionary:πλανήτης|πλανήτης]] αστήρ}} ''planētēs astēr'' a kayat na a sawen ket "agkalkalautang a bituen". Ti balikas wenno makunkuna a ''planeta'' ket taga-ugma, nga addaan kadagiti panakaamo ti [[pakasaritaan]], [[siensia]], [[mitolohia]], ken [[relihion]]. Napansin dagidi nagkauna a kultura a kasla nailangitan, wenno emisario dagiti [[Diós]]. Orihinal nga adda pito a planeta. Daytoy ket relatido iti pammati dagiti Romano a dagiti pito a Dios ket agsisinnukat iti panagbantay kadagiti aramid ti lubong. Ti panagsasaruno dagitoy a dios ket umuna ti [[Init]] sumaruno ti [[Bulan]], [[Márte]], [[Mercurio (planeta)|Merkúrio]], [[Jupiter (planeta)|Hupiter]], [[Venus (planeta)|Venus]] ken [[Saturno (planeta)|Saturno]]. Basar kadaytoy kadagiti nagan dagiti pito nga aldaw ti lawas malaksid iti Dominggo a naggapu iti Latin a dies Dominicus (ti aldaw ti Apo): [[Domingo]], [[Lunes]] (manipud iti Luna), [[Martes]], [[Mierkoles]], [[Huebes]] (ti Hupiter ket Iovi iti kaso a henitibo), [[Biernes]] ken [[Sabado]]. Iti agdama, adu pay laeng dagiti mamati iti astrolohia (maysa a panagadal a nagramut iti pammati a nasantoan dagiti planeta), a mangibagbaga a ti kuti dagiti planeta ket pagbaliwen na dagiti biag dagiti tattao no pay supiaten daytoy ti sientipiko a komunidad. Iti panagabanse ti kinaammo a sientipiko, nagsabalin ti pannakasirmata dagiti tattao kadagiti planeta, adun dagiti agsusupadi a patta. Uray ita, awan pay ti di-masupiat wenno inkontestado a panakaipalpalawag no ania ti maysa a planeta. Idi 2006, ofisial nga inampom ti [[Kappon ti Internasional nga Astonomika]] (IAU) ti maysa a resolusion nga [[2006 a panagipalpalawag ti planeta|agipalpalawag kadagiti planeta]] iti uneg ti [[Sistema a Solar]] wenno Tutudngan ti Init. Daytoy a panagipalpalawag ket agpadpada a dinaydayaw ken binalbalaw, ken sinupsupiat dagiti sumagmamano a sientipiko. No pay namin-adun a naisingasing a liklikawen dagiti planeta ti init, idi la maika-17 a siglo a nasuportaran dagiti pamaneknek daytoy a sirmata babaen dagiti immuna a teleskopio nga obserbasion nga astronomikal nga inaramid ni [[Galileo Galilei]]. Iti naannad nga analisis ti datos ti obserbasion, naduktalan ni [[Johannes Kepler]] a saan a nagtimbukel dagiti lilikawan wenno paliklikmutan dagiti planeta, no di ket arimbuklen wenno eliptikal. Iti isasayaat dagiti aparato ti obserbasion, nakita dagiti astronomo, a kas iti Daga, ket palpalikmuten na dagiti dadduma pay a planeta kadagiti bangking a liligusan wenno pagtayyekan, ken addaan kadagiti agpada a langa dagiti dadduma kas koma gorra ti yelo {{lang-en|ice-cap}} ken dagiti [[tiempo]]. Nanipud idi rugi ti [[Panawen ti Law-ang]], naammoan babaen kadagiti obserbasion manipud kadagiti probo wenno panukain (panagsukisok ti limbang) nga addaan kadagiti agpapada a langa ti Daga ken dagiti dadduma a planeta kas iti [[bulkanismo]], [[bagio]], [[tektonika]] ken [[hidrolohia]]. Dagiti planet a ket kadawyan a nabingbingay dagiti dua a nangruna a tipo: dadakkel, nababa ti densidadna a [[higánte nga alingásaw]], ken babbabassit, nabato a maradaga wenno [[naindagaan a planeta]]. Iti panagipalpalawag ti IAU, adda walo a planeta iti Sistema Solar. Iti panagsasarunoda manipud iti Init, adda uppat a naindagaan, Merkurio, Venus, Daga, ken Marte, santo uppat a higante nga alingassaw, Hupiter, Saturno, Urano ken Neptuno. Laonen pay ti Sistema Solar ti lima nga ansisit a planeta wenno pita: Ceres, Pluto (ti orihinal a maikasiam a planeta ti Sistema Solar), [[Makemake (ansisit a planeta)|Makemake]], [[Haumea (ansisit a planeta)|Haumea]], ken [[136199 Eris|Eris]]. Malaksid iti Marte, Venus, Ceres, ken Makemake, amin dagitoy ket liklikawen ti maysa wenno ad-adu pay a natural a satelite wenno allikaw wenno bulan. Nanipud idi 1992, iti pannakaduktal kadagiti ruar-init a pita wenno extrasolar a planeta (dagiti planeta nga agliklikaw kadagiti sabali a bituen), nagrugi a maawatan dagiti sientipiko nga addaan iti pumada a karakteristika iti Daga dagiti planeta iti sibubukel a Galaxia ti Ariwanas (ti Dalan Gatas wenno Via Lactea wenno Nagririmpuok a Bituen). == Pakasaritaan == [[Papeles:Ptolemaicsystem-small.png|thumb|right|Naimaldia a panakaaramid iti heosentriko a kosmolohika a modelo manipud iti ''Cosmographia'', Antwerp, 1539]] Ti kapanunutan dagiti planeta ket naparang-ay iti pakasaritaanna, manipud kadagiti nainlangitan nga [[agkalkalautang a bituen]] iti taga-ugma agingga kadagiti maralubong a banag ti panawen a sientipiko. Iraman pay itan ti konsepto saan laeng dagiti lubong iti Sistema Solar, no di ket pati dagiti ginasut kadagiti sabali nga extrasolar a sistema. Dagiti tinawtawid a saan a kinalawag iti panagipalpalawag kadagiti planeta ket nagbanag kadagiti adu a sientipiko a kontrobersia. Iti taga-ugma, binigbig dagiti astronomo dagiti lawag nga agkutkuti iti tangatang. Inawagan dagiti taga-ugma a Griego {{lang|grc|πλάνητες ἀστέρες}} ({{Transl|grc|''planetes asteres''}} "agkalkalautang a bituen") wenno "{{lang|grc|πλανήτοι}}" ({{Transl|grc|''planētoi''}} "agkalkalautang") nga iti tatata a panawen ti makunkuna a "planeta".<ref>{{Cite book |last=Liddell |first=H. G. |title=A Greek-English Lexicon |url=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8 |last2=Scott |first2=R. |date=1996 |publisher=Clarendon Press |isbn=0-19-864226-1 |edition=Maika-9 |location=Oxford |language=en}}</ref> Iti taga-ugma a [[Grecia|Gresia]], [[China|Tsina]], [[Babilonia]], ken kadagiti amin a sakbay a moderno a sibilisasion,<ref>{{Cite journal |last=Neugebauer |first=Otto E. |date=1945 |title=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |trans-title=Ti Pakasaritaa ti Taga-ugma a Parikut ti Astronomia ken dagiti Pamay-an |journal=Journal of Near Eastern Studies |language=en |volume=4 |issue=1 |page=1–38 |doi=10.1086/370729 |trans-journal=Warnakan kadagiti Panagdal ti Asideg a Daya}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ronan |first=Colin |title=Astronomy Before the Telescope |url=https://archive.org/details/astronomybeforet0000unse_n3b3 |date=1996 |publisher=St. Martin’s Press |editor-last=Walker |editor-first=Christopher. |location=New York |page=[https://archive.org/details/astronomybeforet0000unse_n3b3/page/264 264]–265 |language=en |trans-title=Astronomia Sakbay ti Teleskopio |chapter=Astronomy in China, Korea, and Japan |trans-chapter=Astronomia idiay in Tsina, Korea ken Hapon}}</ref> dandani nga agnanayon a namatmatian a ti Daga ti sentro ti law-ang ken amin a sabali a planeta ket palpalikmutan na ti Daga. Ti rason para kadagitoy a pannagipagarup ket kasla agparparang a dagiti bit-bituen ken planeta ket palpalikmuten da ti Daga ti tunggal-maysa nga aldaw,<ref>{{Cite book |last=Kuhn |first=Thomas S. |title=The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought |url=https://archive.org/details/copernicanrevolu0000kuhn_p2a0 |date=1957 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/copernicanrevolu0000kuhn_p2a0/page/5 5]–20 |language=en |trans-title=Ti Copernica a Rebolusion}}</ref> ken ti nalawag a [[sentido komun]] a puot a ti Daga ket nalagda ken natalinaay, ken daytoy ketsaan nga agkutkuti ngem nakatalna. === Babilonia === Ti immuna a sibilisasion nga addaan iti nairebbengan a teoria maipapan kadagiti planeta ket dagiti [[Babilonia|Babilonio]], a nagtaeng idiay [[Mesopotamia]] idi umuna ken maikasua a mileneo BC. Ti kaduogan a sibibiag a planetario a teksto nga astronomikal ket ti Babilonio a [[Tableta a Benus iti Ammisaduqa]], maysa a kopia iti maikapito siglo SK/BC a listaan dagiti panagpalpaliiw iti panagkutkuti ti planeta a Venus, nga amangan a napetsaan iti kaunaan a maikadua a mileneo BC.Ti [[MUL.APIN]] ket maysa a paris iti [[kuneiporme]] a tab-tableta a napetsaan manipud idi maika-7 a siglo BC nga agipakita ti panagkuti iti Init, Bulan ken dagiti planeta iti maysa tawen.<ref>{{Cite book |last=Rochberg |first=Francesca |title=Civilizations of the Ancient Near East |date=2000 |editor-last=Sasson |editor-first=Jack |volume=3 |page=1930 |language=en |trans-title=Dagiti Sibilisasion iti Taga-ugana nga Asideg a Daya |chapter=Astronomy and Calendars in Ancient Mesopotamia |trans-chapter=Astronomia ken dagiti Kalendario iti Taga-ugma a Mesopotamia}}</ref>Dagiti [[Baboliniko nga Astrologo]] ket nagaramid da kadagiti nagpaayan iti nagbalin tattan a makunkuna a [[Lumaud nga Astrolohia]].<ref name="book">{{Cite book |last=Holden |first=James Herschel |title=A History of Horoscopic Astrology: From the Babylonian Period to the Modern Age |date=1996 |publisher=AFA |isbn=978-0-86690-463-6 |location=Tempe, Arizona |page=1 |language=en}}</ref>Ti ''[[Enuma anu enlil]]'', a naisurat iti panawen a [[Neo-asirio]] idi maika-7 a siglo BC,<ref>{{Cite book |title=Astrological Reports to Assyrian Kings |date=1992 |publisher=Helsinki University Press |isbn=951-570-130-9 |editor-last=Hunger |editor-first=Hermann |series=State Archives of Assyria, 8 |location=Helsinki |language=en |trans-title=Astrolohika a Reporta kadagiti Assyrian nga Ari}}</ref>ket naglaon ti listaan dagiti [[Partaan]] ket dagiti panakaibagianda kadagiti sabsabali a selestial a penomeno a mairaman dagiti planeta.<ref>{{Cite journal |last=Lambert |first=W. G. |last2=Reiner |first2=Erica |date=1987 |title=Babylonian Planetary Omens. Part One. Enuma Anu Enlil, Tablet 63: The Venus Tablet of Ammisaduqa |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1987_107_1/page/93 |journal=Journal of the American Oriental Society |language=en |volume=107 |issue=1 |page=93–96 |doi=10.2307/602955 |jstor=602955}}</ref><ref name="ancientmes">{{Cite journal |last=Kasak |first=Enn |last2=Veede |first2=Raul |date=2001 |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |trans-title=Pannka-awat kadagiti Planeta iti Taga-ugma a Mesopotamia |url=http://folklore.ee/folklore/vol16/planets.pdf |journal=Folklore: Electronic Journal of Folklore |language=en |volume=16 |pages=7–34 |doi=10.7592/FEJF2001.16.planets}}}</ref>Ti [[Benus (planeta)|Benus]], [[Márte]], [[Hupiter (planeta)|Hupiter]], ken [[Saturno (planeta)|Saturno]] ket nainaganan babaen dagiti [[Baboliniko nga Astrologo]]. Dagitoy laeng ti naamamuan a planeta aginggana ti panakaparnuay ti [[teleskopio]] iti moderno a panawen.<ref>{{Cite journal |last=Sachs |first=A. |date=1974 |title=Babylonian Observational Astronomy |trans-title=Panagpalpaliiw nga Astronomia ti Babilonia |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences |language=en |volume=276 |issue=1257 |pages=43–50 [45 & 48–9] |bibcode=1974RSPTA.276...43S |doi=10.1098/rsta.1974.0008 |issn=0080-4614 |jstor=74273 |trans-journal=Dagiti Pilosopiko a Transaksion iti Naarian a Kagomongan ti Londres}}</ref> === Greko-Romano nga astronomia === {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px" |+ Dagiti 7 a nagtitimbukel a planeta ni Ptolemeo |- style="font-size:smaller; text-align:center;" | 1<br />Bulan<br />[[Papeles:Moon decrescent symbol.svg|14px|☾]] || 2<br />Merkurio<br />[[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 3<br />Benus<br />[[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 4<br />Init<br />[[Papeles:Sun symbol.svg|14px|☉]] || 5<br />Marte<br />[[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 6<br />Hupiter<br />[[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 7<br />Saturno<br />[[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] |} Gapu ta saan da nga interesado kadagiti nainlangitan a kasla dagiti Babilonios, dagiti taga-ugma a Griego ket immuna a saan da nga inikkan ti kinaipangruna dagiti planeta. Dagiti [[Pitagóriko]] idi maika-6 ken maika-5 asiglo BC ket nakaparang-ay da ti bukodda a teoria a maipanggep kadagiti planeta, a nabuklan ti Daga, Init, Bulan, ken dagiti planeta nga nagliklikmut ti maysa a "Tengnga nga Apuy" iti sentro ti Law-ang. Ni [[Pitágoras]] wenno ni [[Parménides]] ket isuda ti makunkuna nga immuna a nanginaganan ti rabii a bituen ken ti baggák (Venus) nga dagitoy ket maysa nga agpapada.<ref name="burnet">{{Cite book |last=Burnet |first=John |url=http://books.google.com/?id=7yUAmmqHHEgC&pg=PR4 |title=Greek Philosophy – Thales to Plato |date=1950 |publisher=Macmillan and Co. |isbn=1-4067-6601-1 |pages=7–11 |language=en |trans-title=Griego a Philosoia – Thales Agingga ti Plato}}<!--{{Cite web |last=Thompson |first=Gary D. |title=A Chronological History of Babylonian Astronomy |trans-title=Ti Kronolohiko a Pakasaritaan iti Babiloniko nga Astronomia |url=http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page9k.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061217163130/http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page9k.html |archive-date=2006-12-17 |access-date=2007-04-30 |website=members.optusnet.com.au |language=en}}{{Verify credibility|date=Enero 2011}}--></ref> Idi maika-3 a siglo BC, [[Aristarko iti Samos]] ket nagitukon ti maysa a [[heliosentrismo|heliosentriko]] a sistema, a segun nga ti Daga ken dagiti planeta ket paliklikmuten da ti init. Nupay kasta, ti heosentriko a sistema ket isu ti nagturay aginggana ti [[Sientipiko a Rebolusion]]. Idi panawen ti umuna siglo BC, idi agdama ti [[Helenistika a paset ti panawen]], dagiti Griego ket nangrugida nga agiparang-ay kadagiti bukodda a panggep iti matematika par aiti panagipadto ti puseto dagiti planeta. Dagityo a kapanggepan, a naibatay iti heometria ngem saan a kas ti aritmetika dagiti Babilonio, ket daytoy ti manglabas to dagiti narigat a teoria ken kasayaat dagiti Babilonio, ken nagbanagan kadagitikaaduan a tignay ti astronomia a napalpaliiw manipud iti Daga nga inususar ti mata laeng. Dagitoy a teoria ket nakaabotda kadagiti kangatuan a panagisao iti ''[[Almagesto]]'' a sinurat babaen ni [[Ptolomio]] idi maika-2 a siglo CE. Nakakomkompleto ti panakaiturayan to modelo ni Ptolomelio a daytoy ket simmukat kadagiti amin nga obra iti astromia ken isu pay laeng ti maitudtudo nga atronomiko a teksto para kadagiti i3 a pagilian iti Lumaud a lubong.<ref name=almagest /> Kadaiti Griego ken Romano adda dagiti naamammoan a pito a planeta, ti tunggal maysa ketnagipagarup a ti [[Heosentriko a modelo|agliklikmut iti Daga]] segun dagiti narigat a linteg inbaga ni Ptolomio. Dagitoy ket, iti dumakdakkel a panagurnos manipud iti Daga (ti panagurnos ni Ptolomio): ti Bulan, Merkurio, Benus, ti Init, Marte, Hupiter, ken Saturno.<ref name="oed">{{Cite web |date=2007 |title=planet, n. |url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50180718?query_type=word&queryword=planet |access-date=2008-02-07 |website=Oxford English Dictionary |language=en |trans-website=Oxford nga Ingles a Diksionario}} ''Paammo: pilien ti Etimolohia nga etiketa ''</ref><ref name="almagest">{{Cite journal |last=Goldstein |first=Bernard R. |date=1997 |title=Saving the Phenomena: The Background to Ptolemy's Planetary Theory |trans-title=Isalsalakan ti Penomena: Ti Lugar iti Likud ti Planeta a Teoria ni Ptolomio |journal=Journal for the History of Astronomy |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=1–12 |bibcode=1997JHA....28....1G |doi=10.1177/002182869702800101 |trans-journal=Warnakan par iti Pakasaritaan iti Astronomia}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ptolemy |title=Ptolemy's Almagest |date=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-21336-1 |location=Princeton, New Jersey |language=en |translator-last=Toomer |translator-first=G. J. |trans-title=Almagesto ni Ptolomio}}</ref> === India === Idi 499 CE, ti taga-India nga astronomo a ni[[Aryabhata]] ket nangisingasing ti planetraio a modelo a nalawag a nangitipon ti [[panagtayyek ti Daga] iti pagtayyekanna, nga isu ket nangipalplawag ti gapuanan ti maiparparang a maaw-awatan nga agpalaud a panagungunay dagiti bituen. Isu pay ket namatmati a dagiti panagtayyek dagiti planeta ket [[immitlog]].<ref>J. J. O'Connor ken ni E. F. Robertson, [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html Aryabhata ti Mankaman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019181214/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html |date=2012-10-19 }}, arkibo ti MacTutor a Pakasaritaan ti Matematika</ref> Adu kadagiti simmursurot kenni Aryabhata idiay [[Abagatan nga India]], a dagiti pamunganayanna idiay kadagiti inaldaw a panagtayyek ti Daga, ken dagiti dadduma pay, ket sinursurot ken dagiti dadduma pay nga obrana a naibatay kaniada<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=K. V. |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |date=1997 |publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=0-7923-4066-3 |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |location=Dordrecht |page=116 |language=en |trans-title=Ensiklopedia ti Pakasaritaan ti Siensia, Teknolohia, ken Medisina kadagiti Saan a Lumaud a Kultura |chapter=Astronomy in India |trans-chapter=Astronomia idiay India}}</ref> Idi 1500, ni [[Nilakantha Somayaji]] iti [[eskuela ti astronomia ken matematika ti Kerala]], iti bukodna a ''[[Tantrasangraha]]'', ti napabaro a modelo ni Aryabhata.<ref name="MOPM">{{Cite journal |last=Ramasubramanian |first=K. |date=1998 |title=Model of Planetary Motion in the Works of Kerala Astronomers |trans-title=Modelo iti Planetraio a Panaggunay kadagiti Obra dagiti Astronomo ti Kerala |journal=Bulletin of the Astronomical Society of India |language=en |volume=26 |page=11–31 [23–4] |bibcode=1998BASI...26...11R}}</ref> Iti bukodna nga ''Aryabhatiyabhasya'', ti maysa a komentario para iti ''Aryabhatiya'' ni Aryabhata, isu ket nangiparang-ay ti maysa a planetario a modelo a ti Merkurio, Benus, Marte, Hupiter ken Saturno ket liklikmutenda ti Init, ken daytoy met ket likmutanda ti Daga, daytoy ket kapadpada ti [[Ti koniko a sistema]] a kalpasan daytoy nga insingasing babaen ni [[Tycho Brahe]] iti naladaw a maika-16 a siglo. Kaaduan kadagiti astronomo iti Eeskuela ti Kerala a nnagsursurot kaniana ket inaw-awatda daytoy a planetario a sistema.<ref name="MOPM" /><ref>Ramasubramanian etc. (1994)</ref> === Astronomia ti mediebal a Muslim === Idi maika-11 a siglo, ti [[panaglasat ti Benus]] ket pinaliiw idi babaen ni [[Avicenna]], a nangibagbaga a ti [[Benus]], mabalin a sagpaminsan, ket adda iti baba ti Init.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2007 |title=Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā |encyclopedia=Ti Biograpikal nga Ensiklopedia dagiti Astronomo |publisher=Springer Science+Business Media |editor-last=Thomas Hockey |page=570–572 |bibcode=2000eaa..bookE3736. |doi=10.1888/0333750888/3736 |isbn=0-333-75088-8 |author=Sally P. Ragep}}</ref> Idi maika-12 a siglo, ni [[Ibn Bajjah]] ket nagpaliiw idi kadagiti "dua a planeta a kas dagiti nangisit a piltak iti sanganan ti Init", nga intono kua ket nainaganan a kas ti [[panaglasat ti Merkurio]] ken Benus babaen ti [[Obserbatorio ti Maragheh|Maragha]] nga astronomo a ni [[Qotb al-Din Shirazi]] idi maika-13 a siglo.<ref>{{Cite book |title=History of Oriental Astronomy: Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997 |date=2002 |publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=1-4020-0657-8 |editor-last=S. M. Razaullah Ansari |location=Dordrecht |page=137 |language=en |trans-title=Pakasaritaan ti Oriental nga Astronomia: Dagiti Nagbanagan dagiti 17 a Nagtitinnulongan a Pannakitungtungan iti Maika-23 a Sapasap nga Asemblia ti Sangalubongan a Kappon ti Astronomia, nga Inurnos Babaen ti Komision 41 (Pakasaritaan ti Astronomia), a Npasamak idiay Kyoto, Agosto 25–26, 1997}}</ref> Nupay kasta, ni Ibn Bajjah ket saanna a napaliiw ti panaglasat ti Benus, ket awan ti napasamat iti kabibiagna.<ref name="transit catalog">{{Cite web |last=Espenak |first=Fred |title=Six Millennium Catalog of Venus Transits: 2000 BCE to 4000 CE |trans-title=Innem a Milenio a Katologo kadagiti Panaglasat ti Benus: 2000 BCE aginggana ti 4000 CE |url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html |access-date=11 Pebrero 2012 |publisher=NASA/GSFC |language=en}}</ref> === Europeano a Renasimiento === {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px" |- style="background:#ccf; font-size:smaller;" |+ Dagiti Renasimineto a planeta, ca. 1543 aginggana ti 1781 |- style="font-size:smaller; text-align:center;" | 1 <br /> Mercury <br /> [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 <br /> Benus <br /> [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 <br /> Daga <br /> [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 <br /> Mars <br /> [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 <br /> Hupiter <br /> [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 <br /> Saturno <br /> [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] |} Iti idudumteng ti [[Sientipiko a REbolusion]], nagbalbaliw ti pannakaawat ti termino a "planeta" manipud kadagiti agbalballasiw iti langit (a mainaig iti [[natalinaay a bitbituen|lugar ti bituen]]); iti bagi nga agliklikmut iti Daga (wenno ti naipampmattianidi iti dayta a panawen); ken idi maika-16 a siglo iti banag a dagus a nagliklikmut iti Init idi nakagun-od ti pannakaawat ti [[heliosentriko a modelo]] ni [[Nicolaus Copernicus|Copernicus]], [[Galileo Galilei|Galileo]] ken ni [[Johannes Kepler|Kepler]]. Isunga ti Daga ket nairaman kadagiti listaan ti planeta, bayat a nailaksid ti Init ken ti Bulan. Iti immun-una, idi naduktalan dagiti immuna a satelite ti Hupiter ken Saturno idi maika-17 a siglo, dagiti termino a "planeta" ken "satel=lite" ket nagsisinnukat ket agpapada a naus-usar – urayno ti naud-udi a naibagbaga ket nain-inut a nagbalin nga ad-adu a naus-usar kadagiti sumakbay a siglo.<ref>Kitaen dagiti kangrunaan a dakamat idiay [[Linia ti panawen ti pannakaduktal kadagiti planeta ken dagiti bulan ti Sistema a Solar#Dagiti nagibasaran|Linia ti panawen ti pannakaduktal kadagiti planeta ken dagiti bulan ti Sistema a Solar]]</ref> Manipud idi tengnga ti maika-19 a siglo, ti bilang dagiti "planeta" ket napardas nga immad-adu gapu kadagiti ania man a baro a naduktalan a banag a dagus a mangliklikmut ti Init ket nailista idi a kas maysa a planeta babaen ti sientipiko a komunidad. === Maika-19 a siglo === {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px" |+ Dagiti baro a planeta, 1807–1845 |- style="font-size:smaller; text-align:center;" | 1 <br /> Merkurio <br /> [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 <br /> Benus <br /> [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 <br /> Daga<br /> [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 <br /> Marte <br /> [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 <br /> Vesta <br /> [[Papeles:Vesta symbol.svg|14px|⚶]] || 6 <br /> Juno <br /> [[Papeles:Juno symbol.svg|14px|⚵]] || 7 <br /> Ceres <br /> [[Papeles:Ceres symbol.svg|14px|⚳]] || 8 <br /> Pallas <br /> [[Papeles:Pallas symbol.svg|14px|⚴]] || 9 <br /> Hupiter <br /> [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 10 <br /> Saturno <br /> [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 11 <br /> Urano <br /> [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]] |} Idi maika-19 a siglo dagiti astronomo ket nangrugrugida a namatmati a dagiti kinaudi a naduktalan a bagbagi a naidasig idi a planeta kadagiti ganganai a gudua ti siglo (a kas ti[[Ceres (ansisit a planeta)|Ceres]], [[2 Pallas|Pallas]], ken ti [[4 Vesta|Vesta]]) ket maigiddiat a sabsabali manipud kadagiti tradisonal a planeta. Dagitoy a bagiu ket nakibinningayda ti agpapada a rehion iti limbang a nagbaetan ti Marte ken Hupiter (tu [[barikes ti asteroid]]), ken addaan dagitoy ti basbassit a masaa; gapu ti nagbanagan daytoy, dagitoy ket nabaliwan ti pannakaidasigda a kas dagiti "[[asteroid]]". Iti kaawan kadagiti ania man a panangipalpalawag, ti maysa a "planeta" ket naawawatan idi a kas ti ania man a "dakkel" a bagi a nangliklikmut iti Init. Gaputa adda dagiti dakkel unay a baetan ti kadakkel dagiti asteroid ken dagiti planeta, ken dagiti kaadu ti nagsasaruno a baro a naduktalan ket kasla nagpatingga idi naduktalan ti Neptuno idi 1846, awan idi ti nalawag a pannakasapul ti pormal a panangipalpalawag.<ref>{{Cite web |last=Hilton |first=James L. |date=<!--2001-09-17--> |title=When Did the Asteroids Become Minor Planets? |trans-title=Kaano idi a Nagbalin dagiti Asteroid a kas dagiti Bassit a Planeta? |url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070921162818/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-date=2007-09-21 |access-date=2007-04-08 |website=U.S. Naval Observatory |url-status=live }}</ref> === Maika-20 a siglo === {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; clear:right; float:right; margin:10px" |- style="background:#ccf; font-size:smaller;" |+ Dagiti planeta 1854–1930, 2006–agdama |- style="font-size:smaller; text-align:center;" | 1 <br /> Merkurio <br /> [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 <br /> Benus <br /> [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 <br /> Daga <br /> [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 <br /> Marte <br /> [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 <br /> Hupiter <br /> [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 <br /> Saturno <br /> [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 7 <br /> Urano <br /> [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]] || 8 <br /> Neptuno <br /> [[Papeles:Neptune symbol.svg|14px|♆]] |} Nupay kasata, idi maika-20 a siglo, ti [[Pluto]] ket naduktalan idi. Kalpasan dagiti immuna a panagpalplaiiw a nakaiturongan ti pammati a daytoy idi ket dakdakkel ngem ti Daga,<ref>{{Cite book |last=Croswell |first=Ken |title=Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |url=https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros |date=1997 |publisher=Free Press |isbn=0-684-83252-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros/page/57 57] |language=en |trans-title=Planet Quest: Ti Epiko a Pannakaduktal dagiti Ganganaet a Sistema Solars}}</ref> ti banag idi ket dagus nga inaw-awat a kas ti maikasiam a planeta. Ti adu pay a panagpalplalliw ket nakabiruk a ti bagi ket napudnuan a basbassit: idi 1936, ni [[Raymond Lyttleton]] ket nangisingasing a ti Pluto ket mabalin a nakatalaw a satelite ti [[Neptuno]],<ref>{{Cite journal |last=Lyttleton |first=Raymond A. |date=1936 |title=On the Possible Results of an Encounter of Pluto with the Neptunian System |url=https://archive.org/details/monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1936-12-11_97_2/page/108 |trans-title=Kadagiti Posible a Resulta iti Pannakasabat ti Pluto iti Sitema ti Neptuno |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=97 |issue=2 |page=108 |bibcode=1936MNRAS..97..108L |doi=10.1093/mnras/97.2.108 |trans-journal=Binulan a Pakdaar ti Naarian a Kagimongan ti Astronomia}}</ref> ken ni [[Fred Lawrence Whipple|Fred Whipple]] ket nangisingasing idi 1964 a ti Pluto ket mabalin a maysa a kometa.<ref>{{Cite journal |last=Whipple |first=F. L. |date=1964 |title=The History of the Solar System |trans-title=Ti Pakasaritaan ti Sistema a Solar |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=565–594 |bibcode=1964PNAS...52..565W |doi=10.1073/pnas.52.2.565 |pmc=PMC300311 |pmid=16591209 |trans-journal=Dagiti nagbanagan iti Nailina nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos iti Amerika}}</ref> Nupay kasta, gapu ta daytoy ket dakdakkel pay laeng ngem dagiti naamammuan nga asteroid ken kasla saan nga adda kadagiti dakdakkel a populasion,<ref>{{Cite journal |last=Luu |first=Jane X. |last2=Jewitt |first2=David C. |date=1996 |title=The Kuiper Belt |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1996-05_274_5/page/n55 |trans-title=Ti Kuiper a Barikes |journal=Scientific American |language=en |volume=274 |issue=5 |pages=46–52 |doi=10.1038/scientificamerican0596-46 |issn=0036-8733}}</ref> daytoy ket nakatalinaay ti kasasaadna aginggana idi 2006. {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; clear:right; float:right; margin:10px" |- style="background:#ccf; font-size:smaller;" |+ Dagiti planeta 1930–2006 |- style="font-size:smaller; text-align:center;" | 1 <br /> Merkurio <br /> [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 <br /> Benus <br /> [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 <br /> Daga <br /> [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 <br /> Marte <br /> [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 <br /> Hupiter <br /> [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 <br /> Saturno <br /> [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 7 <br /> Urano <br /> [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]] || 8 <br /> Neptuno <br /> [[Papeles:Neptune symbol.svg|14px|♆]] || 9 <br /> Pluto <br /> [[Papeles:Pluto monogram.svg|14px|♇]] |} Idi 1992, dagiti astronomo a ni [[Aleksander Wolszczan]] ken ni [[Dale Frail]] ket nangpakdaarda ti pannkaduktal kadagiti planeta iti lawlaw ti maysa a [[pulsar]], ti [[PSR B1257+12]]. Daytoy a pannakaduktal ket sapasap a naikedkeddeng a ti immuna a nalawag a pannkaduktal iti planetario a sistema iti lawlaw iti sabali a bituen. Ken idi Oktubre 6, 1995, ni [[Michel Mayor]] ken ni [[Didier Queloz]] iti [[Unibersidad ti Hinebra]] ket nangipakdaarda ti immuna nalawag a pannakaduktal iti maysa nga eksoplaneta nga agliklikmut iti maysa nga ordinario a [[nangruna nga agsisinnaruno]] a bituen ([[51 Pegasi]]).<ref name="Mayor">{{Cite journal |last=Mayor |first=Michel |last2=Queloz |first2=Didier |date=1995 |title=A Jupiter-Mass Companion to a Solar-Type Star |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-11-23_378_6555/page/355 |trans-title=Ti Masa ti Hupiter a Kakuyog ti Solar a Kita ti Bituen |journal=Nature |language=en |volume=378 |issue=6555 |pages=355–359 |bibcode=1995Natur.378..355M |doi=10.1038/378355a0}}</ref> Ti pannakaduktal kadagiti ekstrasolar a planeta ket nakaituronga ti sabali pay a saan a nalawag a pannkaipalplawag iti planeta; ti puntos a ti planeta ket agbalinen a maysa a bituen. Adu kadagiti naamammuanen nga ekstrasolar a planeta ket ket ad-adu a dakdakkel ngen ti masa iti Hupiter, a ganganai a makaabut kadagiti nainlangitan a banag a tinawtawagan a kas dagiti "[[kayumanggi nga ansisit]]".<ref>{{Cite web |date=2006 |title=IAU General Assembly: Definition of Planet Debate |trans-title=Sapasap nga Asemblia ti IAU: Suppiat ti Pannakaipalpalawag iti Planeta |url=http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx |url-status=dead |access-date=2008-08-23 |publisher=MediaStream.cz |language=en |format=.wmv |archive-date=2012-07-13 |archive-url=https://archive.today/20120713105841/http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx }}</ref> Dagiti kayumanggi nga ansisit ket sapsap dagitoy a naikedkeddeng a bituen gapu ti abilidadda makilunag iti [[deuterio]], ti nadagdagsen nga isotopo ti [[hidrohenio]]. Bayat a dagiti bituen a dakdakkel ngem 75 a beses iti Hupiter ket makilunag iti hidrohenio, dagiti bituen kadagiti masa ti 13 a Hupiter ket makilunag iti deuterio. Nupay kasta, ti deuterio ket saan unay nga adu, ken kaaduan kadagiti ansisit ket nabayagdanton nga agsardeng a makitipon iti deuterio sakbay a maduktalan dagitoy, a makaaramid kaniada a narigat a malasin manipud kadagiti dakkel unay a planeta.<ref>{{Cite journal |last=Basri |first=Gibor |date=2000 |title=Observations of Brown Dwarfs |trans-title=Dagiti Panagpalpaliiw kadagiti Kayumanggi nga Ansisit |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |language=en |volume=38 |issue=1 |page=485 |bibcode=2000ARA&A..38..485B |doi=10.1146/annurev.astro.38.1.485 |trans-journal=Tinawen a Panagrepaso iti Astronomia ken Astropisika}}</ref> === Maika-21 a siglo === Gapu kadagiti pannkaduktal idi las-ud ti kinaudi a gudua ti maika-20 a siglo kadagti ad-adu a banag iti kaunegan ti Sistema a Solar ken dagiti dakkel a banag iti lawlaw dagiti bituen, adda dagiti suppiat a rimsua no kasano ti mangbukel ti maysa a planeta. Adda dagiti naisangayan a di pannakaitunosan no ti maysa a banag ket maikeddeng a maysa planeta no daytoy ket paset ti maysa a naisangayan a populasion a kas ti maysa nga [[barikes ti asteroid|barikes]], wenno daytoy ket dakkel umayen a agpataud ti enerhia babaen ti [[termonuklear a panaglunag]] iti [[deuterio]]. Adda dagiti umad-adu a bilang dagiti astronomo a nangitaktakder para iti Pluto a maikkat ti pannkaidasigna akas maysa a planeta, gapu ta dagiti adu a kapadpadana a banag anga umab-abot ti kadakkelna ket nabirukanen iti isu met laeng a rehion iti Sistema a Solar (ti [[Barikes ti Kuiper]]) idi las-ud ti tawtawen ti 1990 ken dagiti nasapa a tawtawen ti 2000. Ti Pluto ket nabirukan idi a kas maysa a bassit a bagi iti populasion kadagiti rinibu. Adda kadagitoy ket mairaman ti [[50000 Quaoar|Quaoar]], [[90377 Sedna|Sedna]], ken [[Eris (ansisit a planeta)|Eris]] ket naibagbaga idi kadagiti nadayeg a pagiwarnakan a kas ti [[maikasangapulo a planeta]], nupay kasat daytoy ket napay a nakaawat iti sientipiko a pannakabigbigan. Ti pannkairangarng ti Eris idi 2005, ti maysa a banag a 27% a dakdakkel ngem ti Pluto, ket nakapartuat ti kammasapulan ken ti punliko nga essem para iti opisial a pannakaipalplawag iti planeta. Ti panangaku daytoy a problema, ti IAU ket nangirugi ti pannkapartuat ti [[pannakaipalplawag ti planeta]], ken nagpataud iti maysa idi Agusto 2006. Ti bilang dagiti planeta ket bimmassit iti walo kadagiti dakdakkel unay a bagi nga dda iti [[Panagliklik ti kaarrubaan|nakaliklik ti pagtayyekanda]] (Merkurio, Benus, Daga, Marte, Hupiter, Saturno, Urano, ken Neptuno), ken napartuat ti maysa a baro a klase dagiti [[ansisit a planeta]], nga immununa a naglaon kadagiti tallo a banag ([[Ceres (ansisit a planeta)|Ceres]], [[Pluto]] ken [[Eris (ansisit a planeta)|Eris]]).<ref>{{Cite journal |last=Green |first=D. W. E. |date=2006-09-13 |title=(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) |trans-title=(134340) Pluto, (136199) Eris, ken (136199) Eris I (Dysnomia) |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |url-status=dead |series=Circular No. 8747 |language=en |publisher=Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624225029/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date=2008-06-24 |access-date=2011-07-05 }}</ref> == Dagiti nota == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Commonscat-inline|Planets|Dagiti planeta}} * [http://www.iau.org/ Website ti Sangalubongan a Kappon ti Astronomia] {{in lang|en}} * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/ Warnakan ti ladawan ti NASA] {{in lang|en}} * [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA Planet Quest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225110149/http://planetquest.jpl.nasa.gov/ |date=2011-02-25 }} {{in lang|en}} * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Panangiladawan a mangipada kadagiti kadakkel dagiti planeta, ti Init, ken dagiti sabali a bituen] {{in lang|en}} * [https://web.archive.org/web/20071214043704/http://www.iau.org/STATUS_OF_PLUTO.238.0.html Dagiti naiparuar a warnakan ti IAU manipud idi 1999 "Ti kasasaad ti Pluto: Panangipalplalawag"] {{in lang|en}} * [http://www.boulder.swri.edu/~hal/planet_def.html "Kammasapulan a maipapan ti pannakaplaneta ken ti naisingasing nga alagaden ti planetario a pannakaidasig."] artikulo babaen ni Stern ken Levinson {{in lang|en}} * [http://www.psrd.hawaii.edu/ ''Dagiti naduktalan ti Panagsukisok ti Planetario a Siensia''] {{in lang|en}} {{Sistema Solar}} [[Kategoria:Siensia ti planeta]] [[Kategoria:Dagiti planeta]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] 9buou5ufw0tjan8vobc6vvhbqvqe4sa 0 6728 406723 404982 2026-08-23T21:15:46Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406723 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Portuges |nativename=Português |pronunciation={{nowrap begin}}{{IPA-pt|purtuˈɣeʃ|}}&nbsp;([[Europeano a Portuges|EP]])</br> {{IPA-pt|poχtuˈɡe(j)s|}}<ref>Rehional a pannakaibalikas idiay Brasil:</br> {{IPA|[poχtuˈɡe(j)ʃ]}}&nbsp;(BP-carioca) <br />{{IPA|[poɾtuˈɡe(j)s]}}&nbsp;(BP-paulistano),<br />{{IPA|[poɹtuˈɡejs]}}&nbsp;(BP-caipira), <br />{{IPA|[poχ(h)tuˈɡes]}}&nbsp;(BP-mineiro), <br />{{IPA|[pɔhtuˈɡejs]}}&nbsp;(BP-nordestino), <br />{{IPA|[poɾtuˈɡes]}}&nbsp;(BP-gaúcho). Iti daytoy pannakaisasao iti maysa a babai a politko manipud idiay estado ti posible a malasin a ti "r" iti daytoy a nagyanan ket maysa a {{IPA|<nowiki>[</nowiki>[[voiceless glottal fricative|h]]<nowiki>]</nowiki>}} nga uni http://www.youtube.com/watch?v=oKoGPP0ntz0</ref>&nbsp;([[Brasil a Portuges|BP]]) </br>{{IPA-gl|poɾtuˈɣes|}}{{ref|a|1}}&nbsp;([[Pagsasao a Galicia|G]]) {{nowrap end}}<!-- please discuss before changing --> |states=''Kitaen ti [[heograpika a pannakaiwarwaras iti Portuges]]'' |region=Aprika, ti Amerika, Asia, Europa ken Oceania |speakers=Dagup: 236 a riwriw |date=2007 |ref= |familycolor=Indo-Europeano |fam2=[[Dagiti pagsasao nga Italiano|Italiano]] |fam3=[[Pagsasao a Romanse|Romanse]] |fam4=[[Dagiti pagsasao a Lumaud a Romanse|Lumaud a Romanse]] |fam5=[[Dagiti pagsasao a Gallo-Iberia|Gallo-Iberia]] |fam6=[[Dagiti pagsasao a Ibero-Romanse|Ibero-Romanse]] |fam7=[[Dagit pagsasao a Laud a Iberia|Laud-Iberia]] |fam8=[[Galicia-Portuges]] |script=[[Latin a sinuratan|Latin]] ([[Abesedario a Portuges]]) |nation={{Marebba a listaan |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=[[Heograpika a pannakaiwarwaras iti Portuges|9 a pagpagilian]]| {{wagayway|Angola}}| {{wagayway|Brasil}}| {{wagayway|Cabo Verde}}| {{wagayway|Daya a Timor}}| {{wagayway|Guinea Ekuatorial}}| {{wagayway|Guinea-Bissau}}| {{wagayway|Mozambique}}| {{wagayway|Portugal}}| {{wagayway|Santo Tomas ken Prinsipe}}| }}<br />{{Marebba a listaan |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=[[Heograpika a pannakaiwarwaras iti Portuges#Dagiti naturay a rehion|1 nga agkamkammatalek]]| {{wagayway|Macao}} (Tsina) |notice=IPA }} [[Listaan dagiti internasional nga organisasion a ti Portuges ket opisial a pagsasao|Dagiti organisasion]] |agency=[[Internasional a Pagadalan ti Pagsasao a Portuges]]</br> [[Academia Brasileira de Letras]]&nbsp;(Brasil)</br> [[Academia das Ciências de Lisboa, Classe de Letras]]&nbsp;(Portugal)</br> [[CPLP]] |iso1=pt |iso2=por |iso3=por |lingua=51-AAA-a |map=Detailed SVG map of the Lusophone world.svg |mapcaption= {{legend|#002375|Patneng a pagsasao}} {{legend|#1886FE|Opisial ken administribo a pagsasao}} {{legend|#79BDFF|Kultural wenno maikadua a pagsasao}} |notice=IPA}} Ti '''Pagsasao a Portuges''' ({{Audio|pt-Portugues.ogg|''português''}} wenno ''língua portuguesa'') ket maysa a [[Pagsasao a Romanse]]. Daytoy ket isu ti opisial a pagsasao iti [[Portugal]], ti sigud nga Abagatan nga Amerika a Portuges a kolonia iti [[Brasil]] ken dagiti sigud a kolonia ti Aprika: [[Mozambique]], [[Angola]], [[Cabo Verde]], [[Guiné-Bissau]] ken [[Santo Tomas ken Prinsipe]].<ref name="CPLP">{{Cite web |title=Estados-membros |url=https://www.cplp.org/id-2597.aspx |access-date=2021-07-09 |website=Comunidade dos Países de Língua Portuguesa |language=pt |archive-date=2017-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207182400/https://www.cplp.org/id-2597.aspx |url-status=dead }}</ref>Ti Portuges ket addan pay ti kasasaad a kas kadua nga opisial a pagsasao (maikaduaan kadagiti patneng a pagsasao) idiay [[Macao]] ken idiay [[Daya a Timor]] iti Abagatan nga Asia; Dagiti agsasao ti Portuges ket mabirukan pay iti [[Goa]] idiay India.<ref>{{Cite book |last=Swan |first=Michael |title=Learner English: A Teacher's Guide to Interference and Other Problems |last2=Smith |first2=Bernard |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |language=en |trans-title=Agadadal ti Inggles: maysa a Pagalagadan ti Agisursuro ti Bumiang ken dagiti Dadduma pay a Problema |chapter=Portuguese Speakers}}</ref> {{pungol-nangruna}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{refbegin}} * {{Cite journal |last=Barbosa |first=Plínio A. |last2=Albano |first2=Eleonora C. |year=2004 |title=Brazilian Portuguese |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=2 |pages=227–232 |doi=10.1017/S0025100304001756 |doi-access=free |language=en}} * {{Cite journal |last=Cruz-Ferreira |first=Madalena |year=1995 |title=European Portuguese |url=https://archive.org/details/sim_international-phonetic-association-journal_1995-12_25_2/page/90 |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=25 |issue=2 |pages=90–94 |doi=10.1017/S0025100300005223 |language=en}} * {{Cite book |last=Hutchinson |first=Amélia P. |title=Portuguese: An Essential Grammar |last2=Lloyd |first2=Janet |last3=Sousa |first3=Cristina |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-30717-6 |edition=Maika-3 |language=en}} * {{Cite book |last=Perini |first=Mário A. |title=Modern Portuguese: A Reference Grammar |date=2002 |publisher=Yale University Press |isbn=0-300-09155-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Whitlam |first=John |title=Modern Brazilian Portuguese Grammar: A Practical Guide |date=2011 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-84392-5 |edition=Maika-2 |language=en}} {{refend}} {{InterWiki}} [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Portugal|Portuges]] g6ofdagdaa8lv11l48j8dcbgovuj3f1 0 9596 406807 376716 2026-08-23T22:38:42Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406807 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name= Napaamo a pusa |status= DOM |image = Cat poster 1.jpg |image_upright = 1.2 |image_caption = Nadumaduma a a kita ti napaamo a pusa |genus = Felis |species = catus<ref name="Linaeus1758">{{Cite book |last=Linnaeus |first=C. |title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |location=Holmiae |publisher=Laurentii Salvii |year=1758 |page=42 |chapter=Felis Catus |volume=1 |edition=Tenth reformed |chapter-url=https://archive.org/details/mobot31753000798865/page/42}}</ref> |authority =([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Maika-10 nga edision ti Systema Naturae|1758]])<ref name="MSW3fc" /> |synonyms= *''F. catus domesticus'' {{small|Erxleben, 1777}}<ref name=Erxleben>{{Cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |year=1777 |title=Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates cvm synonymia et historia animalivm. Classis I. Mammalia |location=Lipsiae |publisher=Weygandt |pages=520–521 |chapter=Felis Catus domesticus |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/520}}</ref> *''F. angorensis'' {{small|[[Karl Christian Gmelin|Gmelin]], 1788}} *''F. vulgaris'' {{small|Fischer, 1829}} }} Ti '''pusa''' wenno '''napaamo a pusa''' (''Felis catus'') ket ti bassit a [[karniboro]] a [[mamalia]].<ref name="Linaeus1758" /><ref name="MSW3fc">{{MSW3 Wozencraft |id=14000031 |pages=534–535 |heading=Species ''Felis catus''}}</ref> Daytoy laeng ti [[panagpaamo|napaamo]] a [[sebbangan]] iti pamilia ti [[Felidae]].<ref name=Clutton-Brock1999>{{Cite book |last=Clutton-Brock |first=J. |title=A Natural History of Domesticated Mammals |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |edition=Second |year=1999 |orig-year=1987 |pages=133–140 |isbn=978-0-521-63495-3 |chapter=Cats |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cgL-EbbB8a0C&pg=PA133}}</ref> Ti pusa ket mabalin a ti '''pusa iti balay''', kas maysa a [[taraken]], wenno maysa nga '''[[atap a pusa]]''', nawaya ken mangliklik iti pannakaiyasideg iti tao.<ref name=Liberg_al2014>{{Cite book |last1=Liberg |first1=O. |last2=Sandell |first2=M. |last3=Pontier |first3=D. |last4=Natoli |first4=E. |chapter=Density, spatial organisation and reproductive tactics in the domestic cat and other felids |title=The domestic cat: the biology of its behaviour |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |edition=Second |isbn=978-0-521-63648-3 |editor1-last=Turner |editor1-first=D. C. |editor2-last=Bateson |editor2-first=P. |pages=119–147 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=GgUwg6gU7n4C&pg=PA119}}</ref> Ti maysa a pusa iti balay ket ipatpategan dagiti [[Tao (sebbangan)|tao]] kas kadua para iti abilidadna nga aganup kadagiti [[rodensia]]. Agarup a 60 a [[Listaan dagiti puli ti pusa|pulpuli ti pusa]] yi mabigbigan babaen dagiti nadumaduma [[rehistro ti pusa]].<ref name=Driscoll_al2009>{{cite journal |last1=Driscoll |first1=C. A. |last2=Clutton-Brock |first2=J. |last3=Kitchener |first3=A. C. |last4=O'Brien |first4=S. J. |year=2009 |title=The taming of the cat |journal=Scientific American |volume=300 |issue=6 |pages=68−75 |pmid=19485091|pmc=5790555 |bibcode=2009SciAm.300f..68D |doi=10.1038/scientificamerican0609-68 }}</ref> Dagiti pusa ket maipada iti [[Anatomia ti pusa|anatomia]] kadagiti sabali a sebbangan ti felid, ng aaddaan iti maysa a napigsa a nalap-it a bagi, naalibtak ti reaksionna, natadem a ngipen ken lumnek a kuko a naampon iti panagpatay iti anupenna. Isuda ket agkakaan a kaaduan nga aktibo iti parbangon ken sumipnget. Makangeg dagiti pusa kadagiti di umay mangeg nga uni wenno napigsa unay iti [[prekuensia]] para iti lapayag ti tattao, kas dagiti uni babaen dagiti marabutit ken dagiti bassit nga ayup. No maiyasping iti tattao, nasaysayaatda a makakita iti nasipnget (makakitada iti gangani a dagup a kasipngetan) ken addaanda iti napigsa a panagangot, ngem madmadi a panagkita iti maris. Uray no solitario nga agan-anup, dagiti pusa ket [[sosial a sebbangan]]. Ti [[pannakisinnarita ti pusa]] ket mairaman iti panagusar iti [[Pannakisinnarita ti ayup|bokalisasion]] ket mairaman ti [[Pannakisinnarita ti pusa|panagmiaw]], [[Kuting|panagkuting]], agsingngit, agngernger ken agganukgok ken iti pay [[naisangayan iti pusa a pagsasao iti bagi]].<ref name=Moelk1944>{{Cite journal |title=Vocalizing in the House-cat; A Phonetic and Functional Study |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychology_1944-04_57_2/page/184 |last=Moelk |first=M. |journal=The American Journal of Psychology |date=1944 |volume=57 |issue=2 |pages=184–205 |doi=10.2307/1416947 |jstor=1416947}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Wikispecies-inline|Felis sylvestris catus}} * {{Commons-nailinia|Felis silvestris catus}} {{Taxonbar|from=Q20980826}} {{Kontrol ti autoridad}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Dagiti pusa|Pusa]] [[Kategoria:Felis]] bpldkw1zimnynam5vgxk6d5ckybd1r2 0 14680 406713 406278 2026-08-23T21:06:40Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406713 wikitext text/x-wiki {{Infobox | aboveclass = heograpia | abovestyle = padding:.5em; | bodyclass = geography | above = Tengnga a Daya | image = [[Papeles:Middle East (orthographic projection).svg|230px|Tengnga a Daya]] | caption1 = Mapa ti Tengnga a Daya (berde). | label1 = Pagpagilian | data1 = 18 | label2 = Dagiti pagsasao | data2 = [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]], [[Sasao a Neo-Arameo|Arameo]], [[Pagsasao nga Armenio|Armenio]], [[Pagsasao nga Aserbaian|Aserbaian]], [[Pagsasao a Balochi|Balochi]], [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]], [[Pagsasao a Kurdo|Kurdo]], [[Pagsasao a Persiano|Persiano]], [[Pagsasao a Somali|Somali]], [[Pagsasao a Turko|Turko]] | label3 = Dagiti sona ti oras | data3 = [[UTC+2:00]], [[UTC+3]]:00, [[UTC+3:30]], [[UTC+4:00]], [[UTC+4:30]] | label4 = Dagiti kadakkelan a siudad | data4 = {{ublist|class=nowrap |{{wagaywayikono|Turkia}} [[Istanbul]] |{{wagaywayikono|Ehipto}} [[Cairo]] |{{wagaywayikono|Iran}} [[Tehran]] |{{wagaywayikono|Irak}} [[Baghdad]] |{{wagaywayikono|Saudi Arabia}} [[Riyadh]]}}}} Ti '''Tengnga a Daya''' ket maysa a [[rehion]] a mangbukel ti [[Akinlaud nga Asia]] ken [[Akin-abagatan nga Aprika]]. Daytoy a balikas ket naipanunotan a [[Eurosentriko]] ken inus-usar a kapadpada ti [[Asideg a Daya]], iti kasumbangir iti [[Adayo a Daya]]. Ti [[pakasaritaan iti Tengnga a Daya]] ket napetsado manipud idi taga-ugma a panawen, ken ti kadagupan ti pakasaritaanna, ti Tengnga a Daya ket sentro daytoyen kadagiti kangrunaan a pannakibiang iti lubong. Nupay kasta iti konteksto ti taga-ugma a pakasaritaan, ti balikas nga Asideg a Daya ket kadawyan a maus-usar. Ti Tengnga a Daya ket isu pay ti pakasaritaan a naggapuan kadagiti kangrunaaan a relihion a kas ti [[Hudaismo]], [[Kristianidad]], ken [[Islam]]. Ti Tengnga a Daya ket sapasap nga addaan iti maysa a [[namaga]] ken napudot a klima, nga addaan kadagiti nangruna a karayan a mangit-ited kadagti [[panagsibog]] tapno makasuporata iti [[agrikultura]] kadagiti limitado a luglugar. Adu kadagiti pagilian a mabirukan iti kalikmutan ti [[Golpo Persiano]] ket addaan iti adu a reserba iti [[krudo a lana]]. Iti moderno a panawen ti Tengnga a Daya ket agtagtaginayon a maysa a managrikna a rehion ti estratehia, ekonomia, politika, kultura ken relihion. Ti maipadtu nga idadakkel ti panagrangrang-ay ti Tengnga a Daya ket agarup a 4.1% para iti 2010 ken 5.1% idi 2011.<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/pdf/c2.pdf IMF WEO Okt. 2010] Naala idi 15-10-2010</ref> == Terminolohia == Ti termino a "Tengnga a Daya" ket mabalin a nagtaud kadagiti tawen ti 1850 iti Britaniko nga Opisina ti India.{{Sfn | Beaumont | Blake | Wagstaff | 1988 | p = 16}} Nupay kasta, daytoy ket nagbalin a kaaduan nga ammo idi ti [[Estados Unidos|Amerikano]] nga estratehiko a marino a ni [[Alfred Thayer Mahan]] ket nagusar iti termino idi 1902<ref>{{cite journal | last =Koppes | first = CR |title = Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East" |journal=Middle East Studies |volume=12 |pages= 95–98 |year= 1976 |doi = 10.1080/00263207608700307}}</ref> tapno "mangidesignado ti lugar a nagbaetan ti Arabia ken India".<ref>{{cite book | last = Lewis | first = Bernard | title= The Middle East and the West |year= 1965 |page=9}}</ref><ref>{{cite book | last =Fromkin | first = David |title=A Peace to end all Peace | url =https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from |year= 1989|page= [https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from/page/224 224] |isbn= 0-8050-0857-8}}</ref> Iti las-ud ti daytoy a panawen dagiti imperio ti [[Imperio a Britaniko|Britaniko]] ken [[Ruso nga Imperio|Ruso]] ket nagal-ala iti impluensia idiay [[Tengnga nga Asia]], ti agkaribal a nagbalin nga ammo a kas ti [[Ti Nalatak nga Ay-ayam]]. Ni Mahan ket naibanagna a saan laeng a ti estratehiko a kina-importante ti rehion, ngem iti pay sentrona, ti [[Golpo Persiano]].<ref>{{Citation | last = Melman | first = Billie | url = http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 | publisher = Cambridge | title = Companion to Travel Writing | volume = 6 The Middle East/Arabia | series = Collections Online | accessdate = Enero 8, 2006}}.</ref><ref>Palmer, Michael A. ''Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992.'' New York: The Free Press, 1992. {{ISBN|0-02-923843-9}} pp. 12–13.</ref> Ninagananna ti nakapalikmut a lugar ti Golpo Persiano iti Tengnga a Daya, ken kinunana a kalpasan ti [[Kanal Suez]], daytoy ti kangrunaan a pasahe para a tenglen ti Britania tapno malappedan nga agabanse dagiti Ruso idiay [[Britaniko a Raj|Britaniko nga India]].<ref>Laciner, Dr. Sedat. "[http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 Is There a Place Called 'the Middle East'?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006020301/http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 |date=2015-10-06 }}", ''The Journal of Turkish Weekly'', Hunio 2, 2006. Naala idi Enero 10, 2007.</ref> Immuna nga inusar ni Mahan ti termino iti artikulona iti "The Persian Gulf and International Relations", a naipablaak idi Septiembre 1902 iti ''[[National Review (Londres)|National Review]]'', ti maysa a Britaniko a warnakan. {{Quote | Ti Tengnga a Daya, no amponek koma ti termino a saanko pay a nakita, iti masakbayan ket makasapulto iti bukodna a Malta, ken ti pay bukodna a Gibraltar; no saana pay a suroten dayta ket idiayto Golpo Persiano. Ti puersa ti marina ket addaan iti kalidad ken ti mobilidad a mangawit daytoy iti pribilehio kadagiti temporario a kaawan; ngem nasken a mangsapul iti tunggal maysa a senario iti operasion ti naipatakder a kuartel a pagsukatan, iti paay, ken iti kaso ti didigra, iti seguridad. Ti Marina ti Britaniko ket nasken nga addaan iti pasilidad tapno mangikonsentrado iti puersa no rumsua iti kasta a pasamak, a maipanggep iti Aden, India, ken ti Golpo Persiano.{{Sfn | Adelson | 1995 | pp = 22–23}}}} Ti artikulo ni Mahan a ket naiprenta manen iti ''[[The Times]]'' ken sinaruno idi Oktubre dagiti 20 a serye ti artikulo a natituluan iti "The Middle Eastern Question," insurat babaen ni Apo [[Ignatius Valentine Chirol]]. Iti las-ud dagitoy a serye, Ni Apo Ignatius ket pinadakkelna ti panangipalawag iti ''Tengnga a Daya'' tapno mairaman "dagiti rehion ti Asia a sumakop kadagiti pagbeddengan ti [[India]] wenno dagiti pagserrekan ti India."{{Sfn | Adelson | 1995 | p = 24}} Kalpasan ti panagpatingga dagiti serye idi 1903, ti ''The Times'' ket inikkatna dagiti marka ti insasao manipud kadagiti simmaruno a panagusar iti termino.{{Sfn | Adelson | 1995 | p = 26}} Aginggana idi [[Sangalubongan a Gubat II]], daytoy ket kustomario a mangibaga iti lugar iti likmut ti [[Turkia]] ken ti akindaya nga aplaya ti Mediteraneo a kas ti "[[Asideg a Daya]]", bayat a ti "[[Adayo a Daya]]" a naisentro iti [[Tsina]],<ref name="davison">{{cite journal | last =Davison | first = Roderic H. |title= Where is the Middle East? | url =https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1960-07_38_4/page/665 |journal= Foreign Affairs | volume = 38 |pages=665–75 |year=1960 |doi=10.2307/20029452 |issue=4}}</ref> ken ti Tengnga a Daya ket kaibuksilanna idi ti lugar manipud iti [[Mesopotamia]] aginggana idiay [[Burma]], kadagiti lugar a nagbaetan ti Asideg a Daya ken ti Adayo a Daya. Idi naladaw a tawtawen ti 1930, dagiti Britaniko ket nangipatakder ti [[Bilin ti Tengnga a Daya]], a naikuartel idi idiay [[Cairo]], para kadagiti puersana iti militar iti dayta a rehion. Kalpasan iti dayta a panawen, ti termino a "Tengnga a Daya" ket nakagun-od iti ad-adu a panagusar idiay Europa ken idiay Estados Unidos, a ti napundar nga [[Instituto ti Tengnga a Daya]] idiay [[Washington, D.C.]] idi 1946, ket maysa kadagiti dadduma pay a panagusar.<ref>{{cite book | last =Held | first = Colbert C. |title=Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics | url =https://archive.org/details/middleeastpatter0000held_u2w5 |publisher=Westview Press |year=2000 |page=[https://archive.org/details/middleeastpatter0000held_u2w5/page/7 7] |isbn= 0-8133-8221-1}}</ref> === Kritisismo ken panagusar === [[Papeles:Middle East.ogv|thumb|Ti Amerikano a pelikula idi 1957 a maipanggep iti Tengnga a Daya]] Ti termino a ''Tengnga a Daya'' ket nauyawen a kas nalawag nga [[Eurosentriko]].<ref>{{cite web | last = Shohat | first = Ella | title = Redrawing American Cartographies of Asia | url = http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html | publisher = City University of New York | accessdate = 2007-01-12 | archive-date = 1999-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/19991023092500/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Hanafi |first=Hassan |title=The Middle East, in whose world? |url=http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html |publisher=Nordic Society for Middle Eastern Studies |accessdate=2007-01-12 |archive-date=2013-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018151834/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html |url-status=dead }}</ref> Iti kontemporaneo nga akademiko ken midia iti pagsasao nga Ingles, ti termino ket inus-usar babaen dagiti Europeano ken saan nga Europeano. Ti deskripsion a ''Tengnga'' ket nakaiturongan kadagiti dadduma a pannakaallilaw kadagiti agbalbaliw a panangipalawag. Sakbay ti [[Sangalubongan a Gubat I|Umuna a Gubat ti Sangalubongan]], ti "Asideg a Daya" ket inus-usar idi iti Ingles a mangibaga ti [[Balkan]] ken ti [[Otomano nga Imperio]], bayat a ti "Tengnga a Daya" ket mangibagbaga iti [[Iran]], ti [[Kaukaso]], [[Apganistan]], Sentral nga Asia, ken ti [[Turkestan]]. Iti pannakaigiddiat, ti "Adayo a Daya" ket mangibagbaga kadagiti pagilian ti [[Daya nga Asia]] (kas ti [[Tsina]], [[Hapon]], [[Formosa]], [[Korea]], [[Hong Kong]], kdpy.) Iti pannakaawanen ti Otomano nga Imperio idi 1918, ti "Asideg a Daya" ket kaaduanen a saan a naus-usar iti Ingles, bayat a ti "Tengnga a Daya" ket nagbalinen a naipakpakat kadagiti runrumsua manen a pagilian iti [[Islamiko a lubong]]. Nupay kasta, ti panagusar iti "Asideg a Daya" ket natalinaay idi babaen dagiti nadumaduma a a disiplina ti akademia, a mairaman iti [[arkeolohia]] ken [[taga-ugma a pakasaritaan]], a mangipalawag ti maysa a lugar a kapada ti termino iti ''Tengnga a Daya'', a saan nga inus-usar babaen dagitoy a disiplina (kitaen ti [[Taga-ugma nga Asideg a Daya]]). Ti immmuna nga opisial a panagusar ti termino a "Tengnga a Daya" babaen ti [[Pederal a Gobierno ti Estados Unidos|gobierno ti Estados Unidos]] ket idi [[Doktrina Eisenhower]] idi 1957, a nanginaig iti [[Didigra ti Suez]]. Inpalawag ni Sekretario ti Estado [[John Foster Dulles]] ti Tengnga a Daya a kas "ti lugar a naisanglad iti nagbaetan ken mairaman ti [[Libya]] iti laud ken ti [[Pakistan]] iti daya, ti [[Siria]] ken [[Irak]] iti amianan ken ti Arabiano a peninsula iti abagatan, ken maipatinayon pay ti [[Sudan]] ken [[Etiopia]]."<ref name="davison" /> Idi 1958, ti [[Departamento ti Estado ti Estados Unidos|Departamento ti Estado]] ket inpalawagna dagiti termino ti "Asideg a Daya" ken "Tengnga a Daya" ket mabalin a pagsinnukaten dagitoy, ken impalawagna ti rehion a kas mangiraman laeng ti [[Ehipto]], [[Siria]], [[Israel]], [[Lebanon]], [[Hordania]], [[Irak]], [[Saudi Arabia]], [[Kuwait]], [[Bahrain]], ken [[Katar]].<ref>{{cite news |title= 'Near East' is Mideast, Washington Explains |url= http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&scp=1&sq='Near%20East'%20is%20Mideast,%20Washington%20Explains&st=cse |newspaper=The New York Times |date=Agosto 14, 1958 |accessdate=2009-01-25}}</ref> Ti libro ti estilo ti [[Associated Press]] ket imbagbagana ti Asideg a Daya a dati a nangibagbaga kadagiti ad-adayo a laud a pagilian bayat a ti Tengnga a Daya ket mangibagbaga kadagiti akindaya, ngem itan ket agpapada dagitoyen. Mangibagbaga nga: <blockquote>Usaren ti ''Middle East'' malaksid no ti ''Near East'' ket inusar babaen ti taudan ti istoria. Ti ''Mideast'' ket mabalin pay a maawat, ngem ti ''Middle East'' ket kaykayat.<ref>Goldstein, Norm. ''The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law''. New York: Basic Books, 2004. {{ISBN|0-465-00488-1}} p. 156</ref></blockquote> Iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], dagiti nadumaduma a dokumento ken dagiti resolusion a maipanggep iti Tengnga a Daya ket iti kinapudno ket maipanggp iti [[Suppiat ti Arabo–Israeli]], a naisangayan ti [[suppiat ti Israeli–Palestina]], ken, isu a dagitoy dagiti uppat nga estado ti [[Lebante]]. Ti termino nga Asideg a Daya ket sagpaminsan a mangmangeg idiay Nagkaykaysa a Pagpagilian a mangibagbaga iti daytoy a rehion. === Dagiti patarus === Adda met dagiti kapada a termino iti ''Asideg a Daya'' ken ''Tengnga a Daya'' kadagiti sabali a pagsasao ti Europa, ngem gapu ta daytoy ket relatibo a deskripsion, dagiti kaibuksilan ket depende iti pagilian ken sapasap a sabali dagitoy manipud iti Ingles a termino. Iti [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]] ti termino a ''[[:de:Naher Osten|Naher Osten]]'' (Asideg a Dayat) ket kadawyan pay laeng a maus-usar (ita nga aldaw ti termino a ''Mittlerer Osten'' ket umad-adun a termino kadagiti teksto ti warnakan a naipatarus manipud kadagiti Ingles, ngem adda met iti naisangayan a kaibuksilan) ken iti [[Pagsasao a Ruso|Ruso]] ti [[:ru:Ближний Восток|Ближний Восток]] wenno ''Blizhniy Vostok'', ti [[Pagsasao a Bulgaro|Bulgaro]] ti [[:bg:Близък Изток|Близкия Изток]], ti [[Pagsasao a Polako|Polako]] ti ''[[:pl:Bliski Wschód|Bliski Wschód]]'' wenno ti [[Pagsasao a Kroata|Kroata]] ti ''[[:hr:Bliski istok|Bliski istok]]'' (a ti kaibuksilan ket ''Asideg a Daya'' kadagiti amin nga uppat nga Eslobako a pagsasao) ket agtaltalinaay a kas ti maitunos a termino para iti rehion. Nupay kasta, adda met dagiti pagsasao nga awan kapada iti "tengnga a Daya", kas ti [[Pagsasao a Pranses|Pranses]] ti [[:fr:Moyen-Orient|Moyen-Orient]], ti [[Pagsasao a Sueko|Sueko]] ti [[:sv:Mellanöstern|Mellanöstern]], ti [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]] ti [[:es:Oriente Medio|Oriente Medio wenno Medio Oriente]], ken ti [[Pagsasao nga Italiano|Italiano]] ti [[:it:Medio Oriente|Medio Oriente]].<ref group="note">Iti Italiano, ti panangiyebkas iti "Vicino Oriente" (Asideg a Daya) ket kaaduan met idi a naus-usar a mangiba iti Turkia, ken ti ''Estremo Oriente'' (Adayo a Daya wenno Patingga a Daya) tapno mangibaga iti amian nga Asia iti daya ti Tengnga a Daya</ref> Baka mabalin a gapu ti impluensia iti Akinlaud a warnakan, ti Arabiko a kapada ti ''Tengnga a Daya'' (Arabiko: الشرق الأوسط ''ash-Sharq al-Awsaṭ''), ket nagbalinen a pagalagadan a panagusar iti kaaduan a warnakan nga Arabiko, ken mangibagbaga iti isu met laengen a kaibuksilan a kas ti termino iti "Tengnga a Daya" iti panagusar idiay Amianan nga Amerika ken Akinlaud nga Europa. Ti pananginagan iti ''[[Mashriq]]'', manipud pay iti ramut nga Arabiko para iti ''daya'', ket mangibaga pay kadagiti nadumaduma a naipalawag a rehion iti likmut ti Lebante, ti akindaya a paset ti agsasao iti Arabiko a lubong (a maigiddiat iti ''[[Maghreb]]'', ti akinlaud a paset).<ref>{{cite book |author=Anderson |author2= Ewan W. |author3= William Bayne Fisher |title=The Middle East: Geography and Geopolitics |publisher=Routledge |year=2000 |pages=12–13}}</ref> Ti [[Pagsasao a Persiano|Persiano]] a kapada para iti Tengnga a Daya ket ti خاورمیانه (''Khāvar-e miyāneh''). == Dagiti teritorio ken dagiti rehion == === Tradisional a panangipalawag ti Tengnga a Daya === Dagiti sumaganad a pagilian ket tradisional a mairaman iti uneg ti Tengnga a Daya: * {{wagayway|Bahrain}} * {{wagayway|Cyprus}} * {{wagayway|Ehipto}} * {{wagayway|Iran}} * {{wagayway|Irak}} kakuyogna ti autonomo a {{wagayway|Kurdistan}} * {{wagayway|Israel}} * {{wagayway|Hordania}} * {{wagayway|Kuwait}} * {{wagayway|Lebanon}} * {{wagayway|Oman}} * {{wagayway|Palestina|name=Estado ti Palestina}} * {{wagayway|Katar}} * {{wagayway|Saudi Arabia}} * {{wagayway|Siria}} * {{wagayway|Turkia}}<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=2017-09-20 }}. Cia.gov. Naala idi 2013-07-29.</ref> * {{wagayway|Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo}} * {{wagayway|Yemen}} === Dagiti dadduma pay a panangipalawag ti Tengnga a Daya === Dagiti nadumaduma a konsepto ket masansan a maipadpada iti Tengnga a Daya, ti kaaduan ket ti Asideg a Daya, ti [[Nalames nga Immindayon]] ken ti Lebante. ti Asideg a Daya, Lebante ken ti Nalames nga Immindayon ket dagiti heograpiko a konsepto, ken dagitoy ket mangibagbaga kadagiti dakkel a paset ti moderno a a Tengnga a Daya, a ti Asideg a Daya ti kaasitgan iti Tengnga a Daya iti heograpiko a kaibuksilanna. Dagiti pagilian ti [[Abagatan a Kaukaso]]—[[Armenia]], [[Azerbaijan]], ken [[Georgia (pagilian)|Georgia]]—ket sagpaminsan a mairamraman kadagiti panangipalawag iti Tengnga a Dayat.<ref>{{cite web|url=http://www.gloria-center.org/meria/2000/12/novikova.pdf|title=Armenia and the Middle East|publisher=Middle East Review of International Affairs|date=Disiembre 2000|first=Gayane|last=Novikova|accessdate=14 Agosto 2014|archive-date=2014-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821001515/http://www.gloria-center.org/meria/2000/12/novikova.pdf|url-status=dead}}</ref> Ti [[Kalatakan a Tengnga a Daya]] ket ti maysa a maipatinayon nga Eurosentriko a konsepto,naipayammo daytoy idiay Laud kadagidi tawen ti 1990,ken mangibagbaga kadagiti kaaduan nga Islamiko a rehion ti Amianan nga Aprika, Akinlaud nga Asia ken Sentral nga Asia; nupay kasta ti panagusar ti "Kalatakan a Tengnga a Daya" ket marginal ken saan unayen a maus-usar. == Pakasaritaan == {{Nangruna|Pakasaritaan ti Tengnga a Daya}} [[Papeles:Jerusalem kotel mosque.jpg|thumb|upright|Ti [[Bantay Templo]] idiay [[Herusalem]]]] [[Papeles:Kaaba mirror edit jj.jpg|thumb|Ti [[Kaaba]], a mabirukan idiay [[Meka]], [[Saudi Arabia]]]] Ti Tengnga a Daya ket mabirukan idiay pagsabtan ti [[Eurasia]] ken [[Aprika]] ken ti [[Baybay Mediteraneo]] ken ti [[Taaw Indiano]].Daytoy ti nakaipasngayan ken ti [[Espiritualidad|espiritual]] a sentro dagiti relihion a kas ti [[Kristianidad]], [[Islam]], [[Hudaism]], [[Manikueismo]], [[Yezidi]], [[Drusos]], [[Yaresanismo]] ken [[Mandeismo]], ken idiay Iran, [[Mitraismo]], [[Soroastrianism]], [[Manikueismo]], ken ti [[Bahaismo]]. Iti amin a paset ti pakasaritaanna ti Tengnga a Daya ket nangrunan a sentro dagiti banag iti lubong; ti estratehia, ekonomia, politika, kultura, ken relihioso. Dagiti kasapaan a sibilisasion iti lubong, ti Mesopotamia ([[Sumer]], [[Akadio nga Imperio|Akadio]], [[Asiria]] ken [[Babilonia]]) ken ti [[taga-ugma nga Ehipto]], ket nagtaud manipud iti Nalames nga Immindayon ken dagiti rehion ti Ginget ti [[Nilo]] iti taga-ugma nga Asideg a Daya. Dagitoy ket sinaruno pay babaen dagiti sibilisasion ti [[Hititas]], [[Tattao a Griego|Griego]] ken [[Pagsasao nga Urartia|Urartia]] ti [[Asia Menor]], ti [[Elam]] iti sakbay ti Irani a Persia, ken dagiti pay sibilisasion ti [[Pakasaritaan ti Lebante|Lebante]] (a kas ti [[Ebla]], [[Ugarit]], [[Canaan]], [[Aram (biblikal a rehion|Aramea]], [[Penisia]] ken Israel), dagiti sibilisasion ti [[Pakasaritaan ti Iran|Persiano]] ken [[Mediana]] idiay Iran, ti [[Amianan nga Aprika]] ([[Kartago]]/Penisia) ken ti [[Arabiano a Peninsula]] ([[Magan (sibilisasion)|Magan]], [[Pagarian ti Saba|Saba]], [[Siudad dagiti pilares|Ubar]]). Ti Asideg a Daya ket immuna idi a kaaduan a naikaykaysa babaen ti [[Neo Asiriano nga Imperio]], kalpasanna ti [[Akuemenidad nga Imperio]] ken kalpasanna sinaruno ti [[Masedonia nga Imperio]] ken kalpasan daytoy iti bassit babaen dagiti [[Pakasaritaan ti Iran|imperio ti Iran]] (ti [[parto nga Imperio|Parto]] ken dagiti [[Sasanida nga Imperio]]), ti [[Romano nga Imperio]] ken ti [[Bisantino nga Imperio]]. Nupay kasta, dagitinto naududi a [[Kalipato|Arabo a Kalipato]] ti [[Tengnga a Panpanawen]], wenno [[Islamiko a Nabalitokan a Panawen]] a nagrugi iti panagrukma ti rehion ti Arabo idi maika-7 a silo AD, daytanto ti umuna a panangikaykaysa ti Tengnga a Daya a kas naisangayan a rehion ken agpartuat iti naturay nga [[Islam]]iko nga [[Tattao nga Arabo|identidad ti etniko]] a kaaduan (ngem saan nga eksklusibo) nga adda ita nga aldaw. Dagiti [[Tattao a Mongol|Mongol]], dagiti [[Tattao a Turko|Turko]] a [[Selyusida nga Imperio|Selyusida]] ken dagiti Otomano nga Imperio, dagiti [[Sapabida a Dinastia|Sapabida]] ken ti Britaniko nga Imperio ket kanungpalan pay a nangituray iti rehion. Ti moderno a Tengnga a Daya ket nangrugi kalpasan ti [[Sangalubongan a Gubat I]], idi ti Otomano nga Imperio, a kimmaddua idi iti [[Sentral a Bilbileg]], ket inabak idi babaen ti Britaniko nga Imperio ken dagiti kaduada ken ti [[pannakabingay ti Otomano nga Imperio|nabingay]] kadagiti nadumaduma a naisinsina a pagilian, iti immuna babaen dagiti Bilin ti Britania ken Pransia. Dagiti sabali pay a nangsikko a paspasamak ket mairaman ti pannakabangon ti Israel idi 1948 ken ti kanungpalan nga ipapanaw dagiti bileg ti Europa, a naisangayan ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]] ken [[Pransia]] babaen idi patingga ti tawtawen ti 1960. Dagitoy ket nabaliwan bassit babaen ti dimmakdakkel nga impluensia ti Estados Unidos manipud dagiti tawtawen ti 1970 ken ti masakbayan. Idi maika-20 a siglo, ti adu a penpen ti [[krudo a lana]] ti rehion ket nakaited daytoy iti baro a kinapangruna iti estratehia ken ekonomia. Ti adu a panagpataud ti lana ket nangrugi idi 1945, a ti Saudi Arabia, Iran, Kuwait, Irak, ken ti [[Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo]] ket addaan kadagiti adu a kantidad iti lana.<ref>Goldschmidt (1999), p. 8</ref> Dagiti nakarkulo a reserba ti lana, a naipangpangruna idiay Saudi Arabia ken Iran, ket isu dagitoy ti kaaduan iti lubong, ken ti internasional a kartel ti lana ti [[OPEC]] ket inturayan babaen dagiti pagilian ti Tengnga a Daya. Idi lasud ti Nalamiss a Gubat, ti Tengnga a Daya ket teatro idi ti ideolohikal a salisal a nagabetan dagiti dua a nalatak a bileg ken dagiti kumaduaanda: ti [[NATO]] ken ti Estados Unidos iti maysa a bangir, ken ti [[Kappon ti Sobiet]] ken ti [[Warsaw Pact]] iti sabali, ket nagsasalisalda iti impluensia dagiti kumaduaan iti rehion. Malaksid kadagiti politikal a rason adda pay ti "ideolohikal a suppiat" a nagbaetan dagiti dua a sistema. Iti pay maipatinayon, a kas insupsuppiat babaen ni [[Louise Fawcett]], kadagiti adu a nangruna a banag iti suppiatan, wenno mabalin nga ad-adu a napudno iti gagar, ket dagidi immuna, dagiti ganetget dagiti nalatak a bileg ti pannakagun-od iti estratehiko a panangatiw iti rehion, ti maiakdua, ti kinapudno a ti rehion ket aglaon kadagiti dua a pagkatlo dagiti reserba ti lana iti lubong ket nagbalbalinenn a nangruna iti ekonomia iti Akinlaud a lubong […]<ref>Louise, Fawcett. ''International Relations of the Middle East''. (Oxford University Press, New York, 2005)</ref> Iti uneg daytoy a batayan iti konteksto, ti Estados Unidos ket nagsapul a nangilingay ti Arabo a lubong manipud iti impluensia ti Sobiet. Kadagiti amin a paset ti panawen ti maiak-20 ken maiak-21 a sigsiglo, ti rehion ket nakasanay kadagiti paset ti panawen iti relatibo a kappia ken panagibtur ken dagiti paset ti panawen iti suppiat a naisangayan iti nagabetan dagiti [[Sunni]] ken dagiti [[Shiite]]. == Ekonomia == {{Nangruna|Ekonomia ti Tengnga a Daya}} Dagiti ekonomia ti Tengnga a Daya sumakop manipud iti napanglaw unay (a kas ti Gaza ken Yemen) aginggana kadagiti nabaknang unay a pagilian (a kas ti Katar ken UAE). Iti amin-amin, manipud idi 2007, segun ti CIA World Factbook, amin a pagilian idiay Tengnga a Daya ket mangitartaripato iti positibo a gatad iti idudur-as. Segun dagiti database ti ''Panangipakita ti Panagdur-as iti Lubong'' ti [[Banko ti Lubong]] a naipablaak idi Hulio 1, 2009, dagiti tallo a kadakkelan nga ekonomia ti Tengnga a Daya idi 2008ket ti Turkia ($794,228,000,000), Saudi Arabia ($467,601,000,000) ken Iran ($385,143,000,000) kadagiti termino ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|Nominal a GDP]].<ref name=WB-GDP-Nominal>[http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf The World Bank: World Economic Indicators Database. ''GDP (Nominal) 2008.''] Datos para iti 2008. Naudi a napabaro idi Hulio 1, 2009.</ref> No maigapu iti nominal a GDP iti tunggal maysa a tao, dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($93,204), ti UAE ($55,028), Kuwait ($45,920) ken Cyprus ($32,745).<ref>Ti Datos ket mangibaga iti 2008. [http://imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=26&pr.y=9&sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=NGDPDPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database-October 2009], [[International Monetary Fund]]. Naala idi Oktubre 1, 2009.</ref> ti Turkia ($1,028,897,000,000), Iran ($839,438,000,000) ken Saudi Arabia ($589,531,000,000) ket addaan kadagiti kadakkelan nga eknomia kadagiti termino iti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP)|GDP-PPP]].<ref name=WB-GDP-PPP>[http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf The World Bank: World Economic Indicators Database. ''GDP (PPP) 2008.''] Datos para iti 2008. Naudi a napabaro idi Hulio 1, 2009.</ref> No maibatay iti tunggal maysa a tao a matgedan a naibatay iti (PPP), dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($86,008), Kuwait ($39,915), ti UAE ($38,894), Bahrain ($34,662) ken Cyprus ($29,853). Dagiti kababaan a nairanggo a pagilian idiay Tengnga a Daya, kadagiti termino ti matgedan ti tunggal maysa a tao (PPP), ket ti autonomo a Turay ti Palestina ti Gaza ken ti West Bank ($1,100). Ti estruktura ti ekonomia dagti pagilian ti Tengnga a Daya ket ketmaigiddiat iti kapanunotan a bayat nga adda met dagiti pagilian nga agdepdepende kadagiti produkto a mainaig iti lana (kas ti Saudi Arabia, ti UAE ken Kuwait), dagiti dadduma ket addaan iti dibersio a batayan ti ekonomia (kas ti Cyprus, Israel, Turkia ken Ehipto). Dagiti industria ti rehion ti Tengnga a Daya Middle ket mairaman ti lana ken dagiti produkto a mainaig iti lana, agrikultura, kapas, baka, kagatasan, abel, dagiti produkto ti lalat, dagiti instrumento ti siruhia, alikamen iti depensa (dagiti paltog,bala, tangtangke, dagiti submarino, dagiti pakilaban nga eroplano, dagiti UAV, ken dagiti misil). Ti panagibanko ket nangruna pay a sektor dagiti ekonomia, a naipangpangruna kadagiti kaso ti UAE ken Bahrain. Malaksid ti Cyprus, Turkia, Ehipto, Lebanon ken Israel, ti turismo ket saan unay a nadur-as a lugar ti ekonomia, gapu ti kasasaad ti sosial a konserbatibo iti rehion ket ti pay politikal a riribok kadagiti dadduma arehion iti Tengnga a Daya. Kadagiti naudi a tawen, nupay kasta, dagiti pagilian a kas ti UAE, Bahrain, ken Hordania ket nangrugrugin a mangawis kadagiti ad-adu a bilang dagiti turista gapu ti pannakapasayaat dagiti pasilidad ti turista ken dagiti panangipalag-an dagiti makagawid nga annuroten a mainaig iti turismo. Adu dagiti awan trabaho idiay rehion ti Tengnga a Daya ken Amianan nga Aprika, a naisangayan dagiti ubbing nga agtawen iti 15–29, ti demograpia a mangirepresenta ti 30% iti dagup a populasion ti rehion. Ti dagup a gatad dagiti awan ti trabaho iti rehion idi 2005, segun ti [[International Labor Organization]], ket 13.2%,<ref>{{cite web |url=http://www.ppionline.org/ppi_ci.cfm?knlgAreaID=108&subsecID=900003&contentID=254026 |title=Unemployment Rates Are Highest in the Middle East |publisher=Progressive Policy Institute |date=Agosto 30, 2006 |access-date=2015-01-27 |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427023740/http://www.ppionline.org/ppi_ci.cfm?knlgAreaID=108&subsecID=900003&contentID=254026 |url-status=dead }}</ref> ken kadagiti ubbing ket nangatngato a kas 25%,<ref>{{cite web |author=Navtej Dhillon, Tarek Yousef |url=http://shababinclusion.org/content/document/detail/623/1 |title=Inclusion: Meeting the 100 Million Youth Challenge |publisher=Shabab Inclusion |year=2007 |access-date=2015-01-27 |archive-date=2014-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202100030/http://shababinclusion.org/content/document/detail/623/1 |url-status=dead }}</ref> aginggana ti 37% idiay [[Morocco]] ken 73% idiay [[Siria]].<ref>{{cite web |url=http://www.shababinclusion.org/content/document/detail/558/1 |author=Hilary Silver |title=Social Exclusion: Comparative Analysis of Europe and Middle East Youth |work=Middle East Youth Initiative Working Paper |date=Disiembre 12, 2007 |publisher=Shabab Inclusion |access-date=2015-01-27 |archive-date=2008-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820065906/http://www.shababinclusion.org/content/document/detail/558/1 |url-status=dead }}</ref> <gallery class="center" > |[[Amman]] – Hordania Papeles:Haifa street, as seen from the medical city hospital across the tigres.jpg|[[Baghdad]] – Irak Papeles:Zaitunay Bay, Downtown Beirut, Lebanon.jpg|[[Beirut]] – Lebanon Papeles:Cairo by night.jpg|[[Cairo]] – Ehipto Papeles:Barada river in Damascus (April 2009).jpg|[[Damascus]] – Siria Papeles:Dubai night skyline.jpg|[[Dubai]] – U.A.E Papeles:K%C4%B1z%C4%B1lay Square in Ankara, Turkey.JPG|[[Ankara]] – Turkia Papeles:Abu Dhabi Skyline fron Corniche Rd.JPG|[[Abu Dhabi]] – U.A.E Papeles:Manama Cityline.jpg|[[Manama]] – Bahrain Papeles:Magnificent Nicosia skylines by night Republic of Cyprus.jpg|[[Nicosia]] – Cyprus Papeles:Bank Of Palestine - Ramallah.jpg|[[Ramallah]] – Palestina |[[Riyadh]] – Saudi Arabia Papeles:San'a03 flickr.jpg|[[Sana'a]] – Yemen Papeles:DohaSkyline 2.jpg|[[Doha]] – Katar Papeles:North Tehran Towers.jpg|[[Tehran]] – Iran Papeles:Westernwall2.jpg|[[Herusalem]] – Israel Papeles:Old yaffo 3.JPG|[[Tel Aviv]] – Israel Papeles:Kuwait City cropped.jpg|[[Siudad ti Kuwait]] – Kuwait </gallery> == Dagiti nota == {{reflist |group="note"}} == Dagiti nagibasaran == === Dagiti dakamat === {{Reflist}} === Sapasap === * {{cite book | last = Adelson | first = Roger |title=London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902–1922. | url = https://archive.org/details/londoninventiono00adel |publisher=Yale University Press | year =1995 |isbn= 0-300-06094-7}} * {{cite book | last1 =Anderson | first1 = R | last2 = Seibert | first2 = R | last3 = Wagner | first3 = J. | title = Politics and Change in the Middle East |edition = 8th | publisher = Prentice-Hall |year= 2006}} * {{cite book | last1 =Barzilai | first1 = Gad | first2 = Klieman | last2 = Aharon | first3 = Shidlo | last3 = Gil|title=The Gulf Crisis and its Global Aftermath| url =https://archive.org/details/gulfcrisisitsglo0000unse | publisher = Routledge |year=1993 |isbn= 0-415-08002-9}} * {{cite book | last = Barzilai | first = Gad | title = Wars, Internal Conflicts and Political Order| url = https://archive.org/details/warsinternalconf0000barz |publisher= State University of New York Press |year=1996 |isbn = 0-7914-2943-1}} * {{cite book | last1 =Beaumont | first1 = Peter | first2 = Gerald H | last2 = Blake | first3 = J. Malcolm | last3 = Wagstaff |title=The Middle East: A Geographical Study |publisher=David Fulton |year=1988 |isbn=0-470-21040-0}} * {{cite book |title=A Concise History of the Middle East | last =Goldschmidt | first = Arthur Jr |publisher=Westview Press |year=1999 |isbn=0-8133-0471-7}} == Adu pay a mabasbasa == * Cressey, George B. (1960). ''Crossroads: Land and Life in Southwest Asia''. Chicago, IL: J.B. Lippincott Co. xiv, 593 p., ill. with maps and b&w photos. * Freedman, Robert O. (1991). ''The Middle East from the Iran-Contra Affair to the Intifada'', in series, ''Contemporary Issues in the Middle East''. 1st ed. Syracuse, NY: Syracuse University Press. x, 441 p. {{ISBN| 0-8156-2502-2}} pbk. == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia|Middle East|{{PAGENAME}}}} * {{dmoz|Regional/Middle_East/}} {{Tengnga a Daya}} {{Dagiti rehion iti lubong}} {{Kontrol ti autoridad}} {{coord|29.0000|N|41.0000|E|source:wikidata|display=title}} [[Kategoria:Tengnga a Daya]] [[Kategoria:Heograpia ti Akinlaud nga Asia]] [[Kategoria:Dagiti rehion ti Asia]] [[Kategoria:Akinlaud nga Asia]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] 3o286cmfhbr2qdg7f5qpimzi85svf4m 0 14773 406757 406211 2026-08-23T21:50:51Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406757 wikitext text/x-wiki [[File:Starsinthesky.jpg|right|thumb|Ti rehion ti agporporma a bituen idiay [[Dakkel nga Ulep Magallanes]]. Ladawan ti [[NASA]]/[[ESA]]]] Ti maysa a '''bituen''' ket maysa a nasabang, naraniag a nagbukel iti [[plasma (pisika)|plasma]] a tengtenglen babaen ti [[grabidad]]. Iti kalpasan ti kabibiagna, ti maysa a bituen ket aglaon pay kadagiti [[napusek a banag]]. Ti kaasitgan a bituen iti [[Daga (planeta)|Daga]] ket ti [[Init]], nga isu daytoy ti taudan ti kaaduan iti [[enerhia]] iti Daga. Dagiti nadumaduma a bituen ket makita manipud iti Daga iti rabii, no dagitoy ket saan a malemmengan babaen ti tangatang a penomena, agparparang dagitoy a kas dagiti reprep dagiti nagtalinaed a naraniag a puntos gapu ti kaadayoda unay. Naipakasaritaan a, dagiti kalatakan a bituen iti [[nailangitan a nagbukel]] ket naigrupoda kadagiti [[konstelasion]] ken [[Asterismo (astronomia)|asterismo]], ken dagiti karaniagan a bituen ket nakaganabda kadagiti maitutop a nagnagan. Adu dagiti [[katologo ti bituen]] a naumnong dagiti astrolgo, a mangited ti pagalagadan kadagiti [[pagnaganan ti bituen]]. Para iti paset ti kabibiagna, ti maysa a bituen ket agraniag gapu ti [[thermonuklear a panaglunag]] iti [[hidróheno|hidroheno]] iti bukodna a bugas ken agibbet kadagiti enerhia nga agballiasat iti uneg ti bituen ken daytoy ket [[radiasion|agraniag]] idiay [[ariwanas]]. Gangani amin a masna a rumrumsua nga elemento a nadagdagsen ngem [[helio]] ket napartuat babaen dagiti bituen, babaen ti [[estelar a nukleosintesis]] iti panawen a kabibiagda wenno babaen ti [[supernova a nukleosintesis]] no bumtak dagiti bituen. Dagiti [[astronomo]] ket maikeddengda ti [[masa]], tawen, [[Metalisidad|kimika a pakabuklan]] ken dagiti dadduma pay a tagikua iti bituen babaen ti panagpalpaliiw iti bukodda nga [[Astronomikal nga espektroskopia|espektro]], [[karaniag]] ken panag-gunay iti limbang. Ti dagup a masa iti maysa a bituen ket isu ti kangrunaan a pannakaikeddeng iti bukodna nga [[estelar nga ebolusion|ebolusion]] ken ti sumaganad a pagbanaganna. Dagiti sabsabali pay a a pakailasinan iti maysa a bituen ket maikeddeng babaen ti bukodna nga ebolusionario a pakasaritaan, a mairaman ti diametro, panagtayyek, panag-gunay ken temperatura. Ti panaggandat iti temperatura kadagiti adu a bituen iti giddiatan ti panagraniagda, a makunkuna akas ti [[Hertzsprung–Russell a diagrama]] (H–R a diagrama), ket agpalubos ti tawen ken ebolusionario a kasasaad ti panakaikeddeng ti maysa a bituen. Ti maysa a bituen ket mangrugi a kas maysa nga agrebba nga ulep iti materiales a kangrunaan a buklen ti hidroheno, a mairaman ti helio ken tugot dagiti nadagdagsen nga elemento. Kalpasan ti estelar a bugas ket napuseken, adda dagiti hidroheno nga agnanayon nga agbalin iti helio babaen ti panagaramid iti nuklear a panaglunag.<ref name="sunshine">{{cite web | last = Bahcall | first = John N. | date = 2000-06-29 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/fusion/index.html | title = Kasano nga Agraniag ti Init | publisher = Pundasion ti Nobel | accessdate = 2006-08-30 }}</ref> Dagiti nabati a kaunegan dagiti bituen ket awitenda dagiti enerhia manipud ti bugas babaen ti panagtipon iti [[radiasion|panagraniag]] ken [[kombeksion]] a panagaramid. Ti presion ti kaunegan ti bituen ket pawilanna ti panagrebba unay babaen ti bukodna agrabidad. Kalpasan a maibus ti hidroheno a [[sungrod]] iti bugas, ti maysa a bituen nga adda ti mamin 0.4 a kadakkel ti masa iti Init<ref name="late stages">{{cite web | last = Richmond | first = Michael | url = http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html | title = Ti kinaudi nga agpang iti ebolusion para dagiti ababaab ti masa a bituén | publisher = Pagadalan iti Teknolohia ti Rochester | accessdate = 2006-08-04 }}</ref> ket bumsog nga agbalin iti maysa a [[nalabbaga a higante]], iti dadduma a kaso ket aglunag dagiti nadagdagsen a [[kimiko nga elemento|elemento]] iti bugas wenno iti kontsa a nagpalikmut iti bugas. Ti bituénen ket agbalin iti maysa a napusek a banag, nga agpabalin ti paset iti nabag iti interestelar a katutubo, no daytoy ket agporma it maysa a baro a kaputotan dagiti bituén nga adda ti dakdakkel a bilang dagiti nadagdagsen nga elemento.<ref>{{cite web | url = http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html | title = Estelar nga Ebolusion ken Ipapatay | publisher = NASA Observatorium | archive-url = https://web.archive.org/web/20080210154901/http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html | accessdate = 2006-06-08 | archive-date = 2008-02-10 | url-status = live }}</ref> Ti [[Binario a bituen|binario]] ken dagiti adu ti bituenna a sistema ket a mangbukel iti dua wenno adadu pay a bituen a naibedbed babaen ti grabidad, ken sapasap a dagitoy ket agpinnalpalikmut iti tunggal maysa kadagiti natalna a [[pagliklikmutan]]. No adda kastoy a dua a bituen ket adda iti asideg a panagpalpalikmut, ti grabidad a panaggunayda ket makaited daytoy ti banag ti ebolusionda.<ref name="iben">{{cite journal | last = Iben | first = Icko, Jr. | title=Ebolusion ti maysa ken binario a bituen | journal=Astropisika a Warnakan Suplemento a Serie | year=1991 | volume=76 | pages=55–114 | bibcode=1991ApJS...76...55I | doi=10.1086/191565 }}</ref> Dagiti bituen ket makaporma manipud ti paset iti dakdakkel a bedbed ti grabidad a patakder, a kas ti maysa a [[raay ti bituen|raay]] wenno maysa nga [[ariwanas]]. == Pakasaritaan ti panagpalpaliiw == [[File:Dibuix de Leo.png|thumb|right|Dagiti tattao ket nakakitadan ti tabas dagiti bituen manipud idi taga-ugma a panawen.<ref name="forbes" /> Daytoy 1690 a pannakailadawan iti depiksion ti konstelasion iti [[Leo (konstelasion)|Leo]], ti leon, ket babaen ni [[Johannes Hevelius]].<ref>{{cite book | first=Johannis | last=Hevelius | year=1690 | title=Firmamentum Sobiescianum, sive Uranographia | location=Gdansk }}</ref>]] Naipakasaritaan, a dagiti bituen ket naipangpangruna kadagiti [[sibilisasion]] iti lubong. Dagitoy ket paset iti [[relihioso]] a pannakasanay ken inus-usar para iti [[nailangtan a panaglayag]] ken a panangidaya. Adu kadagiti taga-ugma nga astronomo ket namatmati a dagiti bituen ket agnanayon a naikabil ti maysa a [[nailangitan a nagbukel]], ken dagitoy ket saan nga agbalbaliw. Babaen ti pagbibinnagbagaan, dagiti astronomo ket ingrupoda dagiti bituen kadagiti [[konstelasion]] ken inusarda dagitoy ti panasurot kadagiti panagkuti dagiti [[planeta]] ken ti pannakayamammo ti puesto ti Init.<ref name="forbes">{{cite book | author=Forbes, George | title=Pakasaritaan iti Astronomia | publisher=Watts & Co. | location=Londres | year=1909 | url=http://www.gutenberg.org/ebooks/8172 | isbn=1-153-62774-4 }}</ref> Ti panagkuti ti Init kadagiti lugar ti likud dagiti bituen (ken ti horisonte) ket inususar ti panagaramid dagiti [[Solar a kalendario|kalendario]], a dagitoy ket mabalin nga usaren ti panagtimbeng ti pannakasanay ti agrikultura.<ref>{{cite web | last = Tøndering | first = Claus | url = http://webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html | title = Other ancient calendars | publisher = WebExhibits | accessdate = 2006-12-10 | archive-date = 2019-11-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191121041104/http://www.webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html | url-status = dead }}</ref> Ti [[kalendario a Gregoriano]], ket agdama nga inususar ti gangani amin a luglugar iti lubong, daytoy key maysa a [[solar a kalendario]] a naibatay iti anggulo ti paliklikmutan a patayyekan ti Daga a minaig ti bukodna a bituen, ti Init. Ti kadaanan a napudno a napetsaan a [[mapa ti bituen]] ket nagparang idi taga-ugma a [[Ehipsio nga astronomia]] idi 1534 BC.<ref>{{cite journal | last=von Spaeth | first=Ove | title=Panagipetsa ti Kadaanan nga Ehipsio a Mapa ti Bituen | journal=Sentaurus Internasional a Mahasina Iti Pakasaritaan Ti Matematika, Siensia Ken Teknolohia | year=2000 | volume=42 | issue=3 | pages=159–179 | url=http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp | accessdate=2007-10-21 | archive-date=2019-01-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190126001022/http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp | url-status=dead }}</ref> Dagiti [[Babiloniko a katkatologo ti bituen|kasapaan a naam-ammuan a katologo ti bituen]] ket gimupgop babaen dagiti taga-ugma a [[Babiloniko nga astronomia|Babiloniko nga astronomo]] iti [[Mesopotamia]] idi naladaw a maika-2 a milenio BC, idi panawen ti [[Kasita|Kasita paset ti panawen]] (''ca.'' 1531–1155 BC).<ref name="north 1995 30 31">{{cite book | last=Amianan | first=John | year=1995 | title=Ti Norton a Pakasaritaan iti Astronomia ken Kosmolohia | location=New York ken Londres | pages=30–31 | publisher=W.W. Norton & Company | isbn=0-393-03656-1 }}</ref> Ti immuna a [[katologo ti bituen]] iti [[Griego nga astronomia]] ket pinartuat babaen ni [[Aristillus]] idi agarup a 300 BC, a tinulongan ni [[Timokaris]].<ref>{{cite book | last=Murdin | first=P. | date=Nobiembre 2000 | chapter=Aristillus (c. 200 BC) | doi=10.1888/0333750888/3440 | title=Ensiklopedia iti Astronomia ken Astropisika | bibcode=2000eaa..bookE3440. | isbn=0-333-75088-8 }}</ref> Ti bituen a katologo iti [[Hipparchus]] (maika-2 a siglo BC) ket nairaman ti 1020 a bitbituen ken inusar ti panagumnong ti katologo ni [[Ptolomeo]].<ref>{{cite book | first=Gerd | last=Grasshoff | year=1990 | title=Ti pakasaritaan ti katologo ti bituen ni Ptolomeo | url=https://archive.org/details/historyofptolemy0000gras | publisher=Springer | pages=[https://archive.org/details/historyofptolemy0000gras/page/1 1]–5 | isbn=0-387-97181-5 }}</ref> Ni Hipparchus ket naam-ammuan para iti panakaduktalan iti immuna a nairehistro a ''[[nova]]'' (baro a bituen).<ref>{{cite web | first=Antonios D. | last=Pinotsis | title=Astronomia iti Taga-ugma a Rodas | publisher=Paset iti Astropisika, Astronomia ken Mekaniko, Departamento iti Pisika, Unibersidad itiAthens | url=http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html | accessdate=2009-06-02 }}</ref> Adu kadagiti konstelasion ken nagnagan ti bituen ket inus-usar tatta nga aldaw ket manipud ti Griego nga astronomia. Nupay ti naipanunotan a dagiti kalangitan ket saan nga agbalbaliw, dagiti [[Insik nga astronomo]] ket ammoda nga agparang dagiti baro a bituen.<ref name="clark">{{cite conference | author=Clark, D. H. |author2= Stephenson, F. R. | title=Ti Naipakasaritaan a Supernovae | book-title=Supernovae: Ti panagkita iti agdama a panagsukiso; Nagbanagan dagiti Instituto ti Nasayaat a Panagadal | pages=355–370 | publisher=Dordrecht, D. Reidel Publishing Co | date=Hunio 29, 1981 | location=Cambridge, Inglatera | bibcode=1982sscr.conf..355C }}</ref> Idi 185 AD, isuda dagiti immuna a nagpaliiw ken nagisurat ti kapanggepan ti maysa a [[supernova]], a naam-ammuan tattan a ti [[SN 185]].<ref>{{cite journal | author=Zhao, Fu-Yuan |author2= Strom, R. G. |author3= Jiang, Shi-Yang | title=Ti Saili a Bituen iti AD185 Baka ngata Daytoy ket maysa a Supernova | journal=Insika Warnakan Iti Astronomia Ken Astropisika | date=2006 | volume=6 | issue=5 | pages=635–640 | doi=10.1088/1009-9271/6/5/17 |bibcode = 2006ChJAA...6..635Z }}</ref> Ti karaniagan nga estelar a napasamak iti nairehistro a pakasaritaan ket isu idi ti [[SN 1006]] a supernova, a napaliiw idi 1006 ken insurat ti kapanggepanna babaen ti Ehipsio nga astronomo a ni [[Ali ibn Ridwan]] ken dagiti nadumaduma nga Insik nga astronomo.<ref>{{cite web | date=Marso 5, 2003 | url=http://www.noao.edu/outreach/press/pr03/pr0304.html | title=Dagiti Astronomo ket Nagpalseng ti Karaniagan a Bituen iti Pakasaritaan | publisher=NAOA News | accessdate=2006-06-08 | archive-date=2003-04-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20030402121341/http://www.noao.edu/outreach/press/pr03/pr0304.html | url-status=dead }}</ref> Ti [[SN 1054]] a supernova, a nagipasngay iti [[Rasa a Nebula]], ket pinalpaliiw pay dagiti Insik ken Islamiko nga astronomo.<ref name="SN1054">{{cite web | author=Frommert, Hartmut |author2= Kronberg, Christine | date=Agosto 30, 2006 | work=SEDS | publisher=Unibersidad iti Arizona | title=Supernova 1054 – Pannakapartuat ti Rasa a Nebula | url=http://messier.seds.org/more/m001_sn.html }}</ref><ref name="PASP1942">{{cite journal | last=Duyvendak | first=J. J. L. | title=Ti sumarsaruno pay a Datos nga Agibakbaklay ti pannakainaganan iti Rasa a Nebula nga adda ti Supernova iti 1054 A.D. Paset I. Ti Taga-ugma a Kronika ti Akindaya | journal=Pannakaipablaak Ti Astronomiko a Kagimongan Ti Pasipiko | volume=54 | issue=318 | pages=91–94 | date=Abril 1942 | bibcode=1942PASP...54...91D | doi=10.1086/125409 }}<br /> {{Cite journal | last1=Mayall | first1=N. U. | last2=Oort |first2=Jan Hendrik | title=Ti sumarsaruno pay a Datos nga Agibakbaklay ti pannakainaganan iti Rasa a Nebula nga adda ti Supernova iti 1054 A.D. Paset II. Ti Astronomiko a Pannakakita | journal=Panakaipablaak Ti Astronomiko a Kagomongan Ti Pasipiko | volume=54 | issue=318 | pages=95–104 | date=Abril 1942 | bibcode=1942PASP...54...95M | doi=10.1086/125410 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Brecher | first=K. | year=1983 | title=Taga-ugma a rehistro ti Rasa a Nebula supernova | journal=Ti Obserbatorio | volume=103 | pages=106–113 | bibcode=1983Obs...103..106B }}</ref> Dagiti [[Astronomia iti mediebal nga Islam|Mediebal nga Islamiko nga astronomo]] ket nagited ti [[Listaan dagiti Arabiko a nagnagan ti bituen|Arabiko a nagnagan dagiti adu a bituen]] nga inus-usar pay laeng iti tatta nga aldaw, ken nagparnuayda kadagiti adu nga [[Astronomia iti mediebal nga Islam#Instrumento|astronomiko nga instrumento]] a makabilang kadagiti puesto dagti bituen. Inaramidda ti immuna a dakkel nga [[obserbatorio]] instituto a pagsukisokan, a naipangpangruna para iti kapangngepan ti panagpataud dagiti ''[[Zij]]'' a katologo ti bituen.<ref>{{cite journal |last=Kennedy |first=Edward S. |year=1962 |title=Review: ''Ti Obserbatorio iti Islam ken ti Lugarna iti Sapasap a pakasaritaan iti Obserbatorio'' babaen ni Aydin Sayili |journal=(warnakan) |volume=53 |issue=2 |pages=237–239 |doi=10.1086/349558 }}</ref> Kadagitoy ket, ti ''[[Libro dagiti Natalinaed a Bituen]]'' (964) ket sinurat babaen ti [[Tattao a Persiano|Persiano]] nga astronomo a ni [[Abd al-Rahman al-Sufi]], a nagpaliiw kadagiti adu a bitbituen, dagiti [[raay ti bituen]] (mairaman ti [[Omicron Velorum]] ken [[Raay ni Brocchi]]) ken dagiti [[ariwanas]] (mairaman ti [[Andromeda nga Ariwanas]]).<ref name=Jones>{{cite book | title=Nebulae ni Messier ken dagiti raay ti bituen | url=https://books.google.com/books?id=IuhLR35I9QUC | first=Kenneth Glyn | last=Jones | publisher=Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge | date=1991 | isbn=0-521-37079-5 | page=1 }}</ref> Segun kenni A. Zahoor, idi maika-11 a siglo, ti Persiano a [[erudito]] nga eskolar a ni [[Abu Rayhan Biruni]] ket inlawlawagna a ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] nga ariwanas a kas maysa kadagiti adu a pedaso nga adda dagiti tagikua iti [[nebula]] a bitbituen, ken nagited pay dagiti [[latitud]] kadagiti nadumaduma a bitbituen idi agdama ti maysa a [[bulan a salip]] idi 1019.<ref>{{cite web | last=Zahoor | first=A. | date=1997 | url=http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080626074150/http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html | archivedate=2008-06-26 | title=Al-Biruni | publisher=Unibersidad ti Hasanuddin | accessdate=2007-10-21 | url-status=live }}</ref> Segun kenni Josep Puig, ti [[Al-Andalus|Andalusiano]] nga astronomo a ni [[Ibn Bajjah]] ket nagidangep a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bituen a gangani nga agkakapet ken nagparang a kas agtultuloy a imahen gapu ti nagbanagan iti [[repraksion]] manipud ti sublunario a materiales, a nagdakamat ti panagpalpaliiwna iti [[panagsilpo (astronomia ken astrolohia)|panagsilpo]] iti Hupiter ken Marte idi 500 nga [[Islamiko a kalendario|AH]] (1106/1107 AD) a kas ebidensia.<ref name=Montada>{{cite web | first=Josep Puig | last=Montada | title=Ibn Bajja | publisher=Stanford nga Ensiklopedia iti Pilosopia | url= http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja | date=Septiembre 28, 2007 | accessdate=2008-07-11 }}</ref> [[File:Sidney Hall - Urania's Mirror - Gloria Frederici, Andromeda, and Triangula.jpg|thumb|Ti [[Andromeda (kontelasion)|Andromeda]] a kas nailadawan iti ''Sarming ni Urania'', agasmang dagiti [[konstelasion]] a tarheta a naipablaak idiay Londres c.1825]] Dagiti nasapa nga astronomo ti [[Europa]] a kas ni [[Tycho Brahe]] ket nakaitudo kadagiti baro a bituen iti langit a rabiii (kalpasan daytoy ket nainaganan a kas ti ''novae''), nga agipalpaltiing a dagiti kalangitan ket mabalbaliwan. Idi 1584 ni [[Giordano Bruno]] ket nagipalpaltiing a dagiti bituen ket kasla iti Init, ken baka adda met dagiti [[Extrasolar a planeta|nadumaduma a planeta]], a mabalin pay a kasla ti Daga, nga agpalpalikmut kaniada,<ref name="he history">{{cite web | last=Drake | first=Stephen A. | date=Agosto 17, 2006 | url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html | title=Ababa a Pakasaritaan iti Nangato nga Enerhia (X-ray & Gamma-Ray) nga Astronomia | publisher=NASA HEASARC | accessdate=2006-08-24 | archive-date=2001-06-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20010604051922/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html | url-status=dead }}</ref> ti maysa a kapanunutan a nasapsapa a naipalpaltiing babaen dagiti taga-ugma a [[Griego apilosopia|Griego a pilosopo]], a ni [[Demokrito]] ken [[Epikuro]],<ref>{{cite web | date=Hulio 24, 2006 | url=http://www.eso.org/outreach/eduoff/edu-prog/catchastar/CAS2004/casreports-2004/rep-226/ | title=Dagiti Exoplaneta | publisher=ESO | accessdate=2006-10-11 }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ken babaen ti and medibal nga [[Islamiko a kosmolohia|Islamiko a kosmologo]]<ref>{{cite journal | title=Ti nagbanagan iti Qur'anic a kosepto iti astronomiko a penomena iti Islamiko a sibilisasion | first=I. A. | last=Ahmad | journal=Vistas Iti Astronomia | volume=39 | issue=4 | year=1995 | pages=395–403 [402] | doi=10.1016/0083-6656(95)00033-X |bibcode = 1995VA.....39..395A }}</ref> a kas ni [[Fakhr al-Din al-Razi]].<ref name=Setia>{{cite journal | title=Ni Fakhr Al-Din Al-Razi iti Pisika ken Katutubo iti Maipapan ti Bagi a Lubong: Ti Immuna a Panakakita | first=Adi | last=Setia | journal=Islam Ken Siensia | volume=2 | date=2004 | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0QYQ/is_2_2/ai_n9532826/ | accessdate=2010-03-02 | archiveurl=https://archive.today/20120710164222/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0QYQ/is_2_2/ai_n9532826/ | archivedate=2012-07-10 | url-status=dead }}</ref> Babaen ti sumaganad a siglo, ti kapanunutan a dagiti bitbituen ket kapada ti Init ket nakaabot kadagiti konsenso manipud kadagiti astronomo. Ti panangipalpalawag no apay a dagitoy a bitbituen ket saanda nga agipakat ti dagup a panagguyod idiay Solar a Sistem, ni [[Isaac Newton]] ket nangipaltiing a dagiti bituen ket naipadpada a naiwarwaras iti aniaman a direksion, ti maysa a kapanunutan a nasingdat babaen ti teologo a ni [[Richard Bentley]].<ref>{{cite web | last=Hoskin | first=Michael | year=1998 | url=http://www.stsci.edu/stsci/meetings/lisa3/hoskinm.html | title=Ti Kuenta dagiti Naidulin iti Panagsurat ti Pakasaritaan iti Astronomia | publisher=Siensia nga Instituto ti Limbang a Teleskopio | accessdate=2006-08-24 }}</ref> Ti Italiano nga astronomo a ni [[Geminiano Montanari]] ket nagirehistro a nakapalpaliiw kadagiti panagdumaduma a karaniag iti bituen nga [[Algol]] idi 1667. Ni [[Edmond Halley]] ket nagipablaak ti immuna a panagrukod iti [[maitutop a panaggunay]] ti dua a paris ti asideg a "agtaltalinaed" a bitbituen, a nangipakpakita a dagitoy ket nagbalbaliwda ti puesto manipud idi panawen dagiti taga-ugma a [[Taga-ugma a Gresia|Gresia]] astronomo a ni [[Ptolemy]] ken [[Hipparchus]]. Ti immuna a dagus a panagrukod ti adayo nga bituen ([[61 Cygni]] iti 11.4 a [[lawag a tawtawen]]) ket naaramid idi 1838 babaen ni [[Friedrich Bessel]] a nagus-usar ti [[paralahe]] a pamay-an. Dagiti paralelo a panagrukod ket nagipakpakita ti nawatiwat a panagsisina dagiti bituen iti kalangitan.<ref name="he history" /> Ni [[William Herschel]] ket isu idi ti immuna nga astronomo a nangpadas a nangkita ti pannakaiwarwaras dagiti bituen iti langit. Idi panawen ti 1780, isu ket nagaramid kadagiti serie ti gantingan iti 600 turturong, ken nagbilang kadagiti bituen ken nagpalpaliiw kadagiti tunggal maysa a linia ti pannakakita. Manipud iti daytoy isu ket nagipatingga a dagiti bilang ti bituen ket imad-adu iti maysa a bangir ti langit, iti turong ti [[Galaktiko a Tengna|bugas]] ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] . Ti anakna alalaki a ni [[John Herschel]] ket nagpadas manen iti daytoy a panagadal idiay abagatan a hemisperio ken nabirukanna ti maysa a kapadpada a panagadu iti isu met laeng a pagturongan.<ref>{{cite journal | last=Proctor | first=Richard A. | title=Adda kadi kadagiti nebulusa ket bituen a sistema? | journal=Katutubo | date=1870 | pages=331–333 | url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=div&did=HISTSCITECH.0012.0052.0005&isize=M | issue=13 | doi=10.1038/001331a0 | volume=1 |bibcode = 1870Natur...1..331P | s2cid=40790235 }}</ref> Itipatinayon kadagiti nadumaduma a nagun-odanna, ni William Herschel ket naam-ammuan pay para iti pannakaduktalna nga adda dagiti bituen a saan nga aggigian ti siu met laeng a linia ti panakakita, ngem dagitoy pay ket maipapan ti bagi a kumaduaan nga aggporma dagiti [[binario a bituen]] a sistema. Ti siensia ti [[nainlangitan a espektroskopia]] ket napionero babaen ni [[Joseph von Fraunhofer]] ken [[Angelo Secchi]]. Babaen ti panagipadpada ti espektra dagiti bituen a kas ti [[Sirius]] iti Init, isuda ket nabirukanda dagiti paggiddiatan iti kapigsa ken bilang dagiti [[Espektral a linia|panagsagsagepsep ti linlinia]]—ti nalidem a nailangitan nga espektra gapu ti panagsagepsep iti naisangsangayan prekuensia babaen ti tangatang. Idi 1865 ni Secchi ket nangrugi a nagidasig kadagiti bituen kadagiti [[Nailangitan a panakidasig|espektral a kitkita]].<ref>{{cite web | last=MacDonnell | first=Joseph | url=http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm | title=Angelo Secchi, S.J. (1818–1878) ti Ama iti Astropisika | publisher=Unibersidad ti Fairfield | archive-url=https://web.archive.org/web/20110721210124/http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm | accessdate=2006-10-02 | archive-date=2011-07-21 | url-status=live }}</ref> Nupay kasta, ti moderno a bersion iti nainlangitan a pannakaidasig a pamay-an ket inaramid babaen ni [[Annie Jump Cannon|Annie J. Cannon]] idi panawen ti 1900. Ti panagpalpaliiw kadagiti doble a bituen ket nakaala ti adu a kangrunaan idi maika-19 a siglo. Idi 1834, ni Friedrich Bessel nagpalpaliiw kadagit panagbalbaliw ti maitutop a panaggunay ti bituen a Sirius, ken nagipagarup ti nailemmeng a kaduana. Ni [[Edward Charles Pickering|Edward Pickering]] ket isu ti immuna a nakaduktal ti [[espektrokopiko a binario]] idi 1899 nga idi nakapaliiw ti periodiko a panagpisi ti espektral a linlinia ti bituen a [[Mizar (bituen)|Mizar]] iti maysa a 104 nga aldaw a paset ti panawen. Dagiti naisalaysay a panagpalpaliiw dagiti adu a binario a bituen a sistema ket inurnong babaen dagiti astronomo a kas ni [[Friedrich Georg Wilhelm von Struve|William Struve]] ken [[Sherburne Wesley Burnham|S. W. Burnham]], a nangpalubos a maammuan manipud ti panagkarkulo kadagiti masa ti bituen [[dagiti pagtayyekan nga elemento]]. Ti immuna asungbat ti daytoy a parikut ti panakaala pagtayyekan dagiti binario a bituen manipud ti teleskopio a panagpalpaliiw ket inaramid idi babaen ni Felix Savary idi 1827.<ref>{{cite book | first=Robert G. | last=Aitken | title=Dagiti Binario a Bituen| page=66 | publisher=Dover Publications Inc. | location=New York | year=1964 | isbn=0-486-61102-7 }}</ref> Ti maikaduapulo a siglo ket nakakita ti imad-adu a napardas a panagabanse iti sientipiko a panagadal kadagiti bituen. Ti [[potograpo]] ket nagbalin a napateg a ramit ti astronomiko. Ni [[Karl Schwarzschild]] ket naduktalanna a ti maris ti maysa a bituen, ken gapu ti temperaturana, nabalinna a maikeddeng babaen ti panagipada ti [[panakakita a kadakkel]] a maipada ti [[potograpiko a kadakkel]]. Ti panakarang-ay ti [[potoelektriko]] a [[potometro]] ket nangpalubos ti napudno a panagrukod iti kadakkel kadagiti nadumaduma a paggiddiatan ti kaatiddog ti allon. Idi 1921 ni [[Albert Abraham Michelson|Albert A. Michelson]] ket nagaramid ti immuna a panagrukod iti nainlangitan a diametro a nagusar ti maysa a [[interperometro]] iti [[Bantay Wilson nga Oberbatorio|Hooker a teleskopio]].<ref>{{cite journal | last1=Michelson | first1=A. A. | last2=Pease | first2=F. G. | title=Panagrukod iti diametro ti Alpha Orionis nga inusar ti interperometro | journal=Astropisika a Warnakan | year=1921 | volume=53 | pages=249–259 | bibcode=1921ApJ....53..249M | doi = 10.1086/142603 }}</ref> Ti nangruna a konsepto nga obra iti maipapan ti bagi a pannakaibatay dagiti bituen ket rimsua idi ppanawen ti immuna a dekada iti maikaduapulo a siglo. Idi 1913, ti [[Hertzsprung-Russell a diagrama]] ket naaramid, a nangipangato ti astropisika a panagadal kadagiti bituen. Dagiti nagballigi a modelo ket naparang-ay tapno maipalpalawag dagiti kaunegan ti bituen ken ti nainlangitan nga ebolusion. Ti espektra dagiti bituen ket nagballigi pay a naipalpalawag babaen kadagiti panagrang-ay ti [[kuantum a mekaniko|kuantum a pisika]]. Daytoy ket nangpalubos ti nagbuklan a kimiko iti nanilangitan a tangatang.<ref name="new cosmos">{{cite book | last1=Unsöld | first1=Albrecht | title=Ti Baro a Kosmos | publisher=Springer | location=New York | year=2001 | edition=Maika-5 | pages=180–185, 215–216 | isbn=3-540-67877-8 }}</ref> A malaksid dagiti [[supernova]], dagiti agmaymaysa a bituen ket nangrunadan a napalpaliiw ti bukodtayo a [[Lokal a Grupo]] kadagiti [[ariwanas]],<ref>a kas ti {{cite journal | last1=Battinelli | first1=Paolo | last2=Demers | first2=Serge | last3=Letarte | first3=Bruno | title=Pangsukisok ti Karbon a Bituen idiay Lokal a Grupo. V. Ti ruar a disko iti M31 | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2003-03_125_3/page/1298 | journal=Ti Astronomiko a Warnakan | year=2003 | volume=125 | issue=3 | pages=1298–1308 | bibcode=2003AJ....125.1298B | doi = 10.1086/346274 }}</ref> ken naipangpangruna ti makitkita a aset ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] (a kas naipakita babaen ti naisalaysay a [[katologo dagiti bituen]] a magun-od para iti bukodtayo nga ariwanas).<ref>{{cite news | title=Ti Milenio a Bituen Atlas ket agmarka ti pannakalpas ti Hipparcos a Mision ti ESA | publisher=ESA | date=Disiembre 8, 1997 | url=http://www.rssd.esa.int/index.php?project=HIPPARCOS&page=esa_msa | accessdate=2007-08-05 }}</ref> Ngem adda dagiti bituen a napalpaliiw idiay M100 nga ariwanas ti [[Nagririmpuok a Virgo]], nga agarup a 100 a riwriw a lawag ti tawtawen manipud ti Daga.<ref>{{cite web | last1=Villard | first1=Ray | last2=Freedman | first2=Wendy L. | date=Oktubre 26, 1994 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/1994/49/text/ | title=Ti Hubble a Teleskopio ti Limbang ket Nagrukod ti Napudno a Kaadayo ti Kaadaywan nga Ariwanas | publisher=Hubble Site | accessdate = 2007-08-05 }}</ref> Idiay [[Lokal a Nalatak a Nagririmpuok]] mabalin a makita dagiti nagririmpuok a bitbituen, ken dagiti agdama a teleskopio ket mabalinda a paliiwen dagiti nakusnaw nga agmaymaysa a bitbituen idiay [[Lokal a Nagririmpuok]]—ti kaadaywan a naresolba a bitbituen ket sumuroka sangagasut a riwriw a lawag ti tawtawen ti kaadayona<ref>{{cite news | title=Ti Hubble ket Nalpasna ti Walo a Tawen a Ganetget a Mangrukod ti Dumakdakel a Law-ang | publisher=Hubble Site | date=Mayo 25, 1999 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1999/19/text/ | accessdate=2007-08-02 }}</ref> (kitaen ti [[Cepheids]]). Nupay kasta, ti ruar ti [[Lokal a Nalataka ripuok]] dagiti ariwanas, awan dagiti bituen wenno agmaymaysa a bitbituen wenno rimpuok dagiti bituen ti napalpaliiw. Malaksid laeng ti nakusnaw a ladawan ti dakkel a rimpuok ti bituen a naglaon kadagiti ginasut a ribo a bitbituen a mabirukan ti maysa a bilion a lawag ti tawtawen ti kaadayona<ref>{{cite news | title=Ti UBC Prof., alumnus ket nakaduktal kadagiti adayo a rimpuok ti bituen: a maysa a bilion a lawag ti tawen ti kaadayona. | publisher=UBC Public Affairs | date=Enero 8, 2007 | url=http://www.publicaffairs.ubc.ca/media/releases/2007/mr-07-001.html | accessdate=2007-08-02 | archive-date=2013-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130727073001/http://www.publicaffairs.ubc.ca/media/releases/2007/mr-07-001.html | url-status=dead }}</ref>—sangapulo a beses nga ad-adayo ngem ti dati a napalpaliiw a rimpuok ti bituen. ==Dagiti pannakatudonan== {{Nangruna|Pannakatudonan ti bituen|Astronomiko a taripnong ti panagnagan|Katologo ti bituen}} Ti konsepto iti konstelasion ket naam-ammuan a rimsua idi paset ti panawen a [[Babiloniko]]i. Dagiti taga-ugma a nagbuybuya ti langit ket nagipagarup a dagiti prominente a panakaurnos dagiti bituen ket nagpormada kadagiti tabas, ken isosioda dagitoy a naisangsangayan nga aspeto iti katutubo wenno dagiti bukodda a mito. Sangapulo ket dua kadagitoy a pormasion ket naisanglad ti igid ti banda iti [[ekliptiko]] ken dagitoy ket nagbalin a batayan iti [[astrolohia]].<ref name=koch95/> Kaaduan kadagiti prominente unay nga agmaymaysa a bitbituen ket naikkanda kadagiti nagan, a naisangsangayan ti dagiti panakatudonan ti [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] wenno [[Pagsasao a Latin|Latin]]. Ken dagiti pay dadduma a konstelasion ken ti Init, dagiti bituen a kas ti kinabuklan ket adda dagiti bukodda a [[mitolohia|mmito]].<ref name="mythology">{{cite web | last = Coleman | first = Leslie S | url = http://frostydrew.org/papers.dc/papers/paper-myths/ | title = Dagiti mito, Sarsarita ken Tinawtawid a pannakaammo | publisher = Frosty Drew nga Obserbatorio | accessdate = 2012-06-15 }}</ref> Kadagiti [[Taga-ugma a Griegio a relihion|Taga-ugma a Griego]], adda dagiti "bituen", a namammoan a dagiti [[planeta]] (Griego πλανήτης (planētēs), a kayatna a saoen ket "agkalkallautang"), ket nagirepresenta kadagiti nadumaduma dios, a nagtaudan ti nagan dagiti planeta [[Merkurio]], [[Benus]], [[Marte]], [[Hupiter]] ken [[Saturno]].<ref name="mythology" /> Ti ( [[Urano]] ken [[Neptuno]] ket [[Griego a mitolohia|Griego]] ken dagiti [[Romano a mitolohia|Romano a dios]] pay, ngem awan kadagitoy a planeta ti naam-ammuan idi Taga-ugma gapu ti nalidem a raniagda. Dagiti naganda ket inpatudo babaen dagiti naud-udi nga astronomo.) Idi circa 1600, dagiti nagnagan ti konstelasion ket inus-usar a panaginagan dagiti bituen kadagiti maipada a rehion iti langit. Ti Aleman nga astronomo a ni [[Johann Bayer]] ket nagpartuat kadagiti serie a mapmapa dagiti bituen ken nagipakat dagiti letra a kas dagiti [[Dagiti Bayer a pannakatudonan|pannakatudonan]] ti bitbituen ti tunggal maysa a konstelasion. Kalpasan daytoy ti maysa a numero a sistema a naibatay ti [[kanawan a panagpangato]] ti bituen ket naimbento ken nainayon ti katologo ti bituen ni [[John Flamsteed]] idiay librona a ''"Historia coelestis Britannica"'' (ti 1712 nga edision), a daytoy a numero a sistema a tinawtawagan a ''[[Flamsteed a pangitudonan]]'' wenno ''Flamsteed a panagnumero''.<ref>{{cite web | url = http://www.iau.org/public/naming/ | title = Naming Astronomical Objects | publisher = Kappon ti Internasional nga Astronomiko (IAU) | accessdate = 2009-01-30 | archive-date = 2010-08-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100802140541/http://www.iau.org/public/naming/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://spider.seds.org/spider/Misc/naming.html | title = Panaginagan dagiti Bituen | publisher = Dagiti Estudiante para iti Panagsukisok ken Panagrang-ay iti Limbang (SEDS) | accessdate = 2009-01-30 }}</ref> Babaen ti [[linteg ti limbang]], ti laeng internasional a mabigbigan a turay para iti panagnagan kadagiti nainlangitan a bagbagi ket ti [[Kappon ti Internasional nga Astronomiko]] (IAU).<ref name=space_law09/> Adda dagiti nadumaduma a kompania nga agilaklako kadagiti nagan ti bituen, a ti [[Britanikoa Biblioteka]] ket tinawtawganna a kas ti [[pagalagadan|saan a naalagad]] a [[komersial a negosio]].<ref name=astrometry05/><ref name=bl_disclaimer/> Nupay kasta, ti IAU ket nakisina manipud kadagiti komersio a pannakasanay, ken dagitoy a nagan ket saan a mabigbigan babaen ti IAU wenno inus-usarda.<ref name=andersen10/> Ti kastoy a maysa a kompania nga agnagnagan ket ti [[Internasional a Rehistro ti Bituen]], a daytoy ket, idi panawen ti 1980, ket napabasol idi ti [[ulbod a pannakasanay]] gapu ti panagiparangna a dagiti naipatudo a nagan ket [[Opisial#Pangilasin|opisial]]. Daytoy saanen a maaramid a pannakasanay ti ISR ket inpormal a naibaga a maysa nga ulbod ken maysa a suitik,<ref name=si30_5/><ref name=sd19980401/><ref name=golden_faflick82/><ref name=di_justo20011226/> ken ti [[Departamento ti Siudad ti New York iti Pannakibiang ti Aggatgatang]] ket nagited kadagiti panaglabsing a maisuppiat ti ISR para iti panagaramid kadagitoy suitik pannakasanay ti komersio.<ref name=pliat02/><ref name=sclafani19980508/> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|refs= <ref name=koch95>{{cite book | last1=Koch-Westenholz | first1=Ulla | last2=Koch | first2=Ulla Susanne | year=1995 | title=Mesopotamia nga astrolohia: pangyuna ti Babilonio ken Asiriano nailangitan a pannakadios | page=163 | volume=19 | series=Pagipablaakan nga Intituto ti Carsten Niebuhr | publisher=Museo a Tusculanum a Pagmalditan | isbn=87-7289-287-0 }}</ref> <ref name=space_law09>{{cite book | last1=Lyall | first1=Francis | last2=Larsen | first2=Paul B. | title=Linteg ti Limbagng: Maysa Tratado | page=176 | publisher=Ashgate Publishing, Ltd | date=2009 | isbn=978-0-7546-4390-6 | chapter=Kapitulio 7: The Moon and Other Celestial Bodies }}</ref> <ref name=astrometry05>{{cite web | title=Panagnagan dagiti bituen | year=2005 | publisher=Siensia nga Astropisiko nga Organisasion. | url=http://www.astrometry.org/starnaming.php | accessdate=2010-06-29 }}</ref> <ref name=bl_disclaimer>{{cite web | title=Renunsia: Naganan ti maysa abituen, naganan ti maysa a rosas ken dadduma pay, kapadpadana a negosio | work=Biblioteka ti Britaniko | publisher=Ti Gimong ti Britaniko a Biblioteka | url=http://www.bl.uk/names.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20100119033625/http://www.bl.uk/names.html | accessdate=2010-06-29 | archive-date=2010-01-19 | url-status=live }}</ref> <ref name=andersen10>{{cite web | first=Johannes | last=Andersen | title=Panaggatng dagitiBituen ken Nagnagan ti Bituen | publisher=Kappon ti Internasional nga Astronomiko | url=http://www.iau.org/public/buying_star_names/ | accessdate=2010-06-24 | archive-date=2013-05-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130508082903/http://www.iau.org/public/buying_star_names/ | url-status=dead }}</ref> <ref name=si30_5>{{cite journal | first=Phil | last=Pliat | title=Panagitinnag ti nagan: Kayatmo ti agbalin a maysa a Bituen? | journal=Eskeptiko Nga Agsuksuisok | volume=30 | date=Septiembre 2006 | issue=5 | url=http://www.csicop.org/si/show/name_dropping_want_to_be_a_star/ | accessdate=2010-06-29 }}</ref> <ref name=sd19980401>{{cite web | last=Adams | first=Cecil | date=Abril 1, 1998 | title=Makabayadka ti $35 tapno managanan ti maysa a bituen para kenka? | url=http://www.straightdope.com/columns/read/826/can-you-pay-35-to-get-a-star-named-after-you | publisher=The Straight Dope | accessdate=2006-08-13 }}</ref> <ref name=golden_faflick82>{{cite news | last1=Golden | first1=Frederick | last2=Faflick | first2=Philip | date=Enero 11, 1982 | title=Siensia: Nailangtan aPanunot wenno Kosmiko a Panagsuitik? | work=Times Magazine | publisher=Time Inc. | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,925195,00.html | accessdate=2010-06-24 | archive-date=2013-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130825182125/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,925195,00.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=di_justo20011226>{{cite magazine | first=Patrick | last=Di Justo | date=Disiembre 26, 2001 | title=Gumatang ti maysa a Bituen, Ngem saanmo a Kukua | magazine=Wired | publisher=Condé Nast Digital | url=http://www.wired.com/techbiz/media/news/2001/12/49345 | accessdate=2010-06-29 | archiveurl=https://archive.today/20121209015923/http://www.wired.com/techbiz/media/news/2001/12/49345 | archivedate=2012-12-09 | url-status=live }}</ref> <ref name=pliat02>{{cite book | first=Philip C. | last=Plait | year=2002 | title=Dakes nga astronomia: dagiti miskonsepto ken madi a panagusar a naiparang, manipud ti astrolohia aginggan ti panagsanglad iti bulan 'angaw' | url=https://archive.org/details/badastronomymisc0000plai | pages=[https://archive.org/details/badastronomymisc0000plai/page/237 237]–240 | publisher=John Wiley and Sons | isbn=0-471-40976-6 }}</ref> <ref name=sclafani19980508>{{cite news | first=Tom | last=Sclafani | date=Mayo 8, 1998 | title=Ti Komisioner ti Pannakibiang dagiti Aggatgatang a ni Polonetsky ket Nagballag kadagiti Gumatgatang: "Ti Panagggatang ti maysa a Bituen Ket saan a Makaaramid kaniam ti Kasta" | publisher=Sentro ti Nailian nga Astronomia ken Ionosperio, Aricebo nga Obserbatorio | url=http://www.naic.edu/~gibson/starnames/isr_news.html | accessdate=2010-06-24 | archive-date=2006-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060111052632/http://www.naic.edu/~gibson/starnames/isr_news.html | url-status=dead }}</ref> }} ==Adu pay a mabasbasa== * {{cite book | first1=Cliff | last1=Pickover | date=2001 |title=The Stars of Heaven | url=https://archive.org/details/starsofheaven00pick | publisher=Oxford University Press | isbn=0-19-514874-6}} * {{cite book | first1=John | last1=Gribbin | first2=Mary | last2=Gribbin | date=2001 | title=Stardust: Supernovae and Life—The Cosmic Connection | url=https://archive.org/details/stardustsupernov0000john | publisher=Yale University Press | isbn=0-300-09097-8}} * {{cite book | first=Stephen | last=Hawking | title=A Brief History of Time | url=https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_n1e8 | date=1988 | publisher=Bantam Books | isbn=0-553-17521-1}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commonscat-inline|Stars|{{PAGENAME}}}} * {{cite web | last=Kaler | first=James | title=Portraits of Stars and their Constellations | publisher=University of Illinois | url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html | accessdate=2010-08-20 }} * {{cite web | title=Query star by identifier, coordinates or reference code | work=SIMBAD | publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-fid | accessdate=2010-08-20 }} * {{cite web | title=How To Decipher Classification Codes | publisher=Astronomical Society of South Australia | url=http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp | accessdate=2010-08-20 }} * {{cite web | title=Live Star Chart | publisher=Dobsonian Telescope Community | url=http://www.mydob.co.uk/community_star.php | accessdate=2010-08-20 | archive-date=2012-12-04 | archive-url=https://archive.is/20121204180007/http://www.mydob.co.uk/community_star.php | url-status=dead }} Kitaen dagiti bituen iti ngato ti lokasionmo * {{cite web | display-authors=1 | last1=Prialnick | first1=Dina | last2=Wood | first2=Kenneth | last3=Bjorkman | first3=Jon | last4=Whitney | first4=Barbara | last5=Wolff | first5=Michael | last6=Gray | first6=David | last7=Mihalas | first7=Dimitri | title=Stars: Stellar Atmospheres, Structure, & Evolution | date=2001 | publisher=University of St. Andrews | url=http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html | accessdate=2010-08-20 | archive-date=2021-02-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210211123306/http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html | url-status=dead }} [[Kategoria:Dagiti bituen]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] 21cd3a319e3clkjuoxny1qkugtpudp3 0 14878 406801 406499 2026-08-23T22:35:20Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406801 wikitext text/x-wiki {{Ebolusionario a biolohia}} Ti '''Ebolusion''' ket ti ania man a panagbalbaliw iti ballasiw dagiti agsasaruno a [[kaputotan]] iti [[panakatawtawid|tinawtawid]] a [[Penotopika a pakailiddingan|panakaisdasig]] dagiti [[biolohia|biolohiko]] a [[populasion]]. Ti ebolusionario a yaaddang ket nakaited ti pannakparsua ti dibersidad kadagiti [[biolohiko nga organisasion|agpang iti biolohiko nga organisasion]], a mairaman dagiti [[biodibersidad|sebbangan]], [[organismo|agmaymaysa nga organismo]] ken [[molekular nga ebolusion|molekula]] a kas ti [[DNA]] ken dagiti [[protina]].<ref name="Hall08">{{cite book |editor1-last = Hall |editor1-first = B. K. |editor2-last = Hallgrímsson |editor2-first = B. |title = Strickberger's Evolution |year = 2008 |edition = maika-4 |publisher = Jones ken Bartlett |isbn = 0-7637-0066-5 |url = http://www.jblearning.com/catalog/9780763700669/ |page = 762 |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2012-06-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120628101715/http://www.jblearning.com/catalog/9780763700669/ |url-status = dead }}</ref> Ti Biag iti Daga ket [[abiohenesis|nagtaud]] ken nagbalbaliw manipud iti maysa a [[naudi a sanglubongan a tinaudan|sangalubongan a sapasap a tinaudan]] idi agarup a 3.7 bilion a tawtawen. Ti panagulit a [[espesiasion]] ken ti [[anahenesis|pagkaadaywan]] iti biag ket mabalin a [[inperensia|naamammoan]] manipud iti nagbibingayan nga agasmang iti biokimiko ken and morpolihika a pakailiddingan, wenno babaen ti nagbibingayn a [[Nukleiko nga asido a nagsasarunuan|DNA a nagsasarunuan]]. Dagitoy a [[Homolohia (biolohia)|homologo]] a pakailiddingan ken dagiti nagsasarunuan ket agpapada kadagiti sebbangan a nakibinningay itay nabiit a sappasap a tinaudan, ken mabalin a mausar daytoy ti [[pilohenetiko|panagpabaro]] dagiti [[Kayo iti Biag (biolohia)|ebolusionario a pakasaritaan]], a panagusar kadagiti adda tattan a sebbangan ken ti [[nairehistro a posil]]. Dagiti adda tattan a tabas iti [[biodibersidad]] ket sinukog dagitoy babaen ti [[espesiasion]] ken babaen ti [[panagawan]].<ref name="Cracraft05">{{cite book | editor1-last=Cracraft | editor1-first=J. | editor2-last=Donoghue | editor2-first=M. J. |title = Panagummong ti kayo iti biag |publisher = Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |year = 2005 |page = 592 |isbn = 0-19-517234-5 |url = http://books.google.ca/books?id=6lXTP0YU6_kC&printsec=frontcover&dq=Assembling+the+tree+of+life#v=onepage&q&f=false }}</ref> Ni [[Charles Darwin]] ket isu idi ti immuna a nangannurot ti [[Iti Punganay dagiti Sebbangan|maysa a sientipiko a suppiat]] para iti [[sientipiko a teoria|teoria]] iti ebolusion babaen ti kaibuksilan iti [[masna a panagpili]]. Ti ebolusion babaen ti masna a panagpili ket maysa a yaaddang a naala manipud iti tallo a [[kinapudno]] a maipanggep kadagiti populasion: 1) ad-adu dagiti maiyanak ngem dagitanto agbiag, 2) dagiti pakailiddingan ket naidumaduma kadagiti agmaymaysa, a pagturongan dagiti sabsabali a grado panagbiag ken panagpartuat, ken 3) dagiti paggidditan ti pakailiddingan ket [[Panakatawtawid|tinawtawid]].<ref name="Lewontin70">{{cite journal |last1 = Lewontin |first1 = R. C. |title = Dagiti paset ti panagpili |journal = Tinawen a Panagrepaso iti Ekolohia ken Sistematiko |year = 1970 |volume = 1 |pages = 1–18 |jstor = 2096764 }}</ref> Isu a, no dagiti kameng iti maysa a populasion ket matay dagitoy ket sukatan babaen ti [[putot|annak]] dagiti nagannak a nasaysayaat ti [[pannakaruam|iruruam]] ti panagbiag ken panagpartuat iti [[Enbironmento (biopisikal)|enbironmento]] a nagtaudan ti masna a panagpilian. Daytoy a yaaddang ket agpartuat ken agpreserba kadagiti pakailiddingan a [[teleonomia|a kasla maibagay]] para iti [[rebbengen (biolohia)|karebbengan]] a papel nga aramidenda.<ref name="Iti Punganay dagiti Sebbangan">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = Charles |title = Iti Punganay dagiti Sebbengan |chapter = XIV |year = 1859 |page = 503 |url = http://en.wikisource.org/wiki/On_the_Origin_of_Species_(1859)/Chapter_XIV |isbn = 0-8014-1319-2 }}</ref> Ti masna a panagpili ket isu laeng ti ammo a gapu iti [[pannakaruam]], ngem saan a daytoy laeng ti gapu iti ebolusion. Adda pay dagiti, saan a naruam a gapu iti [[mikroebolusion|ebolusion]] a mairaman ti [[panagbalbaliw]] ken[[henetiko a daluson]].<ref name="Kimura M 1991 367–86">{{cite journal |author = Kimura M |title = Ti masna teoria iti molekular nga ebolusion: ti panagrepaso ti itay nabiit anga ebidensia |url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |journal = Jpn. J. Genet. |volume = 66 |issue = 4 |pages = 367–86 |year = 1991 |pmid = 1954033 |doi = 10.1266/jjg.66.367 |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2008-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081211132302/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |url-status = dead }}</ref> Idi nasapa a maika-20 a siglo, dagiti [[Klasiko a henetiko|henetiko]] ket [[Moderno nga ebolusionario a sintesis|naitiptipon]] iti teoria iti ebolusion ni Darwin babaen ti masna a panagpili babaen ti displina dagiti [[henetiko ti populasion]]. Ti kinapangruna ti masna a panagpili a kas gapuanan iti ebolusion ket nawawat idi kadagiti sangsanga iti [[biolohia]]. Santo maysa, dagiti sigud a kapanunotan a maipapan iti ebolusion, a kas ti [[ortohenesis]] ken [[Kadakkelan-gantingan dagiti pagduyosan iti ebolusion|"progreso"]] ket nagbalin a [[Daanen a sientipiko a teoria|daanen]].<ref>{{cite book |last = Provine |first = W. B. |year = 1988 |title = Ebolusionario a panagrang-ay |chapter = Panagrang-ay ti ebolusion ken kaibuksilan iti biag |pages = 49–79 |publisher = Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan }}</ref> Dagiti sientista ket agtultuloyda ti [[agdama a panagsukisok iti ebolusionario a biolohia|panagadal kadagiti nadumaduma nga agpang iti ebolusion]] babaen ti panagporma ken panagsubok kadagiti hipotesis, nga agipakpatakder kadagiti [[Matematiko ken teoretiko a biolohia|sientipiko a teoria]], nga agus-usar iti [[panagpalpaliiw a siensia|dato sti panagpalpaliiw]], ken panagaramid kadagiti [[eksperimento]] iti [[pagtaengan]] ken ti laboratorio. Dagiti biologo ket [[Sientipiko a konseso|umannurotda]] a ti tinaudan nga adda dagiti panagbalbaliw ket maysa kadagiti kapudnoan a naipatakderan a [[ebolusion a kas kinapudno ken teoria|kinapudno]] iti siensia.<ref name="NAS">{{cite book |author = Nailian nga Akademia iti Siensia nga Instituto iti Medisina |title = Siensia, Ebolusion, ken Panagparpartuat |publisher = Pagmalditan ti Nailian nga Akademia |year = 2008|ISBN=0-309-10586-2 |url = http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=11876 }}</ref> Dagiti naduktalan iti ebolusionario a biolohia ket nakaaramid kadagiti nangruna a nagbanagan a saan laeng kadagiti tinawtawid a sanga iti biolohia, ngen dagiti pay dadduma a disiplina ti akademia (a kas ti, [[biolohiko nga antropolohia|antropolohia]] ken [[ebolusionario a sikolohia|sikolohia]]) ken iti pay sapasap a kagimongan.<ref name="Moore09">{{cite book |last1 = Moore |first1 = R. |last2 = Decker |first2 = M. |last3 = Cotner |first3 = S. |title = Kronolohia iti Ebolusion-Panagparpartuiat a Kontrobersia |publisher = Greenwood |year = 2009 |page = 454 |isbn = 0-313-36287-4 |url = http://books.google.ca/books?id=4KwJRNgscdEC&printsec=frontcover&dq=Chronology+of+the+Evolution-Creationism+Controversy#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref name="Futuyma99">{{citation |editor1-last = Futuyma |editor1-first = Douglas J. |title = Ebolusion, Siensia, ken Kagimongan: Ebolusionario a Siensia ken ti Programa ti Nailian a Panagsukisok |publisher = Opisina iti Unibersidad a Pagipablaakan, Rutgers, Ti Estado nga Unibersidad iti New Jersey |year = 1999 |url = http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2012-01-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120131174727/http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |url-status = dead }}</ref> == Pakasaritaan ti ebolusionario a kapanunotan == Ti singasing a ti maysa a kita ti ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti maysa nga ayup iti sabali a kita ket naggapu kadagiti immuna a [[sakbay ti Sokratiko a pilosopia|sakbay ti Sokratiko]] a Griego a pilosopo, a kas ni [[Anaksimandro#Punganay iti Nagtagitaoan|Anaksimandro]] ken [[Empedokles#Kosmogonia|Empedokles]].<ref name="Kirk1">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo|edition=Maika-3 |publisher = Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan |location = Chicago |year = 1984 |isbn = 0-521-27455-9 |pages=100–142}}</ref><ref name="Kirk2">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo |edition=Maika-3 |publisher = Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan |location = Chicago |year = 1984b |isbn = 0-521-27455-9 |pages=280–321}}</ref> No maigiddiat kadagitoy a [[Materialismo|materialistiko]] a kapanunotan, noni Aristoteles ket naawatanna nga amin a masna a banbanag, a saan laeng a dagiti [[biag|sibibiag]] a banbanag, a kas saan a perpekto a [[aktualidad|kinaagpayso]] kadagiti sabsabali nga agtagtaginayona masna a posibilidad, a naam-ammuan a kas ti "[[Teoria dagiti porma|porporma]]", "[[idealismo|kapanunotan]]", wenno (iti Latin a panagipatarus) "sebbangan".<ref name="Torrey37">{{cite journal | last1=Torrey | first1=H. B. | last2=Felin | first2=F. | title=Ni kadi Aristotoles ket maysa nga ebolusionalista? | journal=Ti Pagkapat a Panagrepaso iti Biolohia | year=1937 | volume=12 | issue=1 | pages=1–18 | jstor=2808399}}</ref><ref name="Hull67">{{cite journal | last1=Hull | first1=D. L. | year=1967 | title=Dagiti metapisika iti ebolusion | journal=Ti Britaniko a Warnakan para iti pakasaritaan iti Siensia | volume=3 | issue=4 | pages=309–337 | jstor=4024958}}</ref> Daytoy ket paset ti bukodna a [[teleolohia|teleolohiko]] a pannakaawat iti [[Katutubo (pilosopia)|katutubo]] nga amin a banbanag ket adda dagiti naisangayan a papel iti panagay-ayam iti maysa a [[nailangitan]] a [[kosmos|kosmiko]] nga urnos. Dagiti pannakadumaduma iti daytoy a kapanunotan ket nagbalin a pagalagadan kadagiti panakaawat iti [[Tengnga a Panpanawen]], ken naitipon dagitoy iti Kristiano a panagadal, ngem ni Aristoteles ket saan a nangitonton a dagiti agpayso a kita dagiti ayup ket maipada iti tunggal maysa nga adda ti agpayso a metapisikal a porma, ken naisangsangayan a nagited kadagiti kas pagarigan no kasano ti irurumsua dagiti baro a kita ti sibibiag a banbanag.<ref>Mason, ''Ti Pakasaritaan dagiti Siensia'' pp 43–44</ref> Idi maika-17 a siglo ti baro a [[sientipiko a pamay-an|pamayan]] iti [[moderno a siensia]] ket linikudanda ti pamay-an ni Aristoteles, ken nagbirukda kadagitipanagilawlawag iti masna a penomena iti termino dagiti [[linteg iti katutubo]] a dagitoy ket agpapada kadagiti amin a makitkita a banbanag, ken saanda a nasapulan anga agipagarup kadagiti ania man nga agnanayon a masna a kategoria, wenno ania man a nainlangitan a kosmiko nga urnos. Ngem daytoy baro a pamay-an ket nabuntog nakaramut kadagiti biolohiko a siensia, a dagitoy ket ti naudi a lugar iti konsepto iti agnaynayon a masna a kitkita. Ni [[John Ray]] ket nagusar kadagiti sigud nga ad-adu a sapasap a termino para kadagiti agnanayon a masna a kitkita, a "sebbangan", a mangidangep kadagiti kita ti ayup ken mula, ngen saan a kasla ni Aristoteles, isu ket nainget a nanginagan iti tunggal maysa a kita iti sibibiag a banag a kas dagiti sebbangan, ken nagipaltiing a ti tunggal maysa a sebbangan ket mabalin a maipalpalawag babaen kadagiti langa a rumsua kaniada iti tunggal maysa a kaputotan.<ref>Mayr ''Panagrang-ay iti biolohiko a kapanunotan'' p256; ti kasisigud ket ni Ray, ''Pakasaritaan dagiti Mula''. 1686, patarus ni E. Silk.</ref> Dagitoy a sebbangan ket dinaremdem babaen ti Dios, ngem agipakpakita kadagiti paggiddiatan a gapuanan baben dagiti lokal a kasasaad. Ti biolohiko a pannakaidasig ket inpakaammo babaen ni [[Carolus Linnaeus]] idi 1735 nga isu ket pinanunutna pay a dagiti sebbangan a kas agnanayon babaen ti nainlangitan a plano.<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html|title=Carl Linnaeus – berkeley.edu|accessdate=Pebrero 11, 2012}}</ref> [[Papeles:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|left|Idi 1842 ni [[Charles Darwin]] ket nagsurat ti immuna a panangiladawan ti nagbalinan ti ''[[Iti Punganay dagiti Sebbangan]]''.<ref name="Darwin09">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = F. |title = Dagiti pundasion iti tinaudan dagiti sebbangan, ti panagiladawan a sinurat idi 1942 babaen ni Charles Darwin |year = 1909 |publisher = Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan |page = 53 |url = http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2012-05-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |url-status = dead }}</ref>]] Dagiti dadduma a naturalista iti daytoy a panawen ket nagipagpagarupda iti ebolusionario a panagbalbaliw dagiti sebbangan kadagiti napalabas a panawen segun kadagiti masna a linteg. Insurat ni [[Maupertuis]] idi 1751 dagiti masna a panagbalbaliw a napasamak iti lasud ti reproduksion ken nagur-urnong kadagiti adu a kaputotan tapno agpataud kadagiti adu a sebbangan.<ref>Bowler, Peter J. 2003. ''Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa kapanunotan''. Berkeley, CA. p73–75</ref> Ni [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] ket nangisingasing a dagiti sebbangan ket mabalinda nga agbaliw kadagiti sabali nga organismo, ken ni [[Erasmus Darwin]] ket nangisingasing nga amin a nabara ti darana nga ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti agmaymaysa a mikro-organismo (wenno "pilamento").<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/Edarwin.html|title=Erasmus Darwin – berkeley.edu|accessdate=Pebrero 11, 2012}}</ref> Ti immuna a napno nga ebolusionario a plano idi ket ti teoria ti "transmutasion" idi 1809 ni [[Lamarck]] <ref name=Lamarck1809>Lamarck (1809) Philosophie Zoologique</ref> a nagpanpanunot ti kellaat a kaputotan a nagtultuloy a nagpatpataud kadagiti simple a porma iti biag ken nangparang-ay ti nalatlatak a kinarikut kadagiti paralelo a tinaudan nga adda iti maysa a tinawidan a progresibo a tendensia, ken iti dayta a lokal nga agpang dagitoy a tinaudan ket nangampon ti enbironmento babaen ti panagtawid kadagiti panagbalbaliw a gapuanan babaen ti panagusar wenno saan a panagusar kadagiti nagannak.<ref name="Margulis91" /><ref name="Gould02">{{cite book | last = Gould | first = S.J. | authorlink = Stephen Jay Gould | title = Ti Estruktura ti Ebolusionario a Teoria | url = https://archive.org/details/structureofevolu00goul | publisher = Belknap Press (Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan) | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 978-0-674-00613-3 }}</ref> (Ti naud-udi a proseso ket kanungpalan a tinawagan ti Lamarckismo.)<ref name="Margulis91">{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | last2 = Fester | first2 = René | title = Ti simbiosis a kas taudan ti ebolusionario a panagpabaro: Espesiasion ken morphenesis | publisher = The MIT Press | year = 1991 | page = 470 | isbn = 0-262-13269-9 | url = http://books.google.ca/books?id=3sKzeiHUIUQC&pg=PA162&dq=inauthor:%22Lynn+Margulis%22+lamarck#v=onepage&q=inauthor%3A%22Lynn%20Margulis%22%20lamarck&f=false }}</ref><ref name="ImaginaryLamarck">{{cite book |last = Ghiselin |first = Michael T. |authorlink = Michael Ghiselin|publication-date = Oktubre 1994 |contribution = Awan kaipapananna kadagiti libro ti eskuela: 'Ti Naipagpagarup a Lamarck'|contribution-url =http://www.textbookleague.org/54marck.htm |title = The Textbook Letter |publisher = The Textbook League |url = http://www.textbookleague.org/ |accessdate = 2008-01-23}}</ref><ref>{{cite book |last = Magner |first = Lois N. |title = Ti Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag |edition = Maikatlo|publisher = Marcel Dekker, CRC Press |year = 2002 |isbn = 978-0-203-91100-6 |url = http://books.google.com/?id=YKJ6gVYbrGwC&printsec=frontcover#v=onepage&q }}</ref><ref name="Jablonka07">{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Lamb |first2 = M. J. |year = 2007 |title = Précis ti ebolusion kadagiti uppat a dimension |journal = Dagiti Siensia ti Panagkukua ken Utek |volume = 30 |pages = 353–392 |doi = 10.1017/S0140525X07002221 |url = http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |issue = 4 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2013-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527003141/http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |url-status = dead }}</ref> Dagitoy a kapanunotan pinabasbasol babaen ti dagiti sigud a kas panagipagpagarup ken agkuran ti emperiko a suporta. Naisangsangayan idi daytoy ni [[Georges Cuvier]] a nagiyunayunay a dagiti sebbangan ket saan nga agkakabagian ken natalinaay, dagiti panagpapadada ket mangipakpakita ti nainlangitan a daremdem para kadagiti kammasapulan nga annong. Iti agdama, dagiti kapanunotan ni Ray iti managayta a daremdem ket naparang-ayen babaen ni [[William Paley]] iti maysa a [[natural a teolohia]] a nagisingasing kadagiti narikut a panagampon a kas ebidensia iti nainlangitan a daremdem, ken dinaydayawan idi Charles Darwin.<ref name="Darwin91">{{cite book | editor1-last=Burkhardt | editor1-first=F. | editor2-last=Smith | editor2-first=S. |year = 1991 |title = Ti Sursurat ni Charles Darwin |volume = 7 |pages = 1858–1859 |publisher = Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|place = Cambridge }}</ref><ref name="Sulloway09">{{cite journal |last1 = Sulloway |first1 = F. J. |year = 2009 |title = Apay a linikudan ni Darwin ti nasirib a daremdem |url = https://archive.org/details/journal-of-biosciences_2009-06_34_2/page/173 |journal = Journal of Biosciences |volume = 34 |issue = 2 |pages = 173–183 |doi = 10.1007/s12038-009-0020-8 |pmid = 19550032 }}</ref><ref name="Dawkins90">{{cite book |last1 = Dawkins |first1 = R. |title = Blind Watchmaker |url = https://archive.org/details/blindwatchmaker0000dawk_v6p3 |year = 1990 |publisher = Penguin Books |isbn = 0-14-014481-1 |page = 368 }}</ref> Ti kritikal a panagsina manipud iti konsepto dagiti natalinaay a sebbangan iti bilolohia ket nangrugi iti teoria ti ebolusion babaen ti masna a panagpili, nga inannurotan babaen ni Charles Darwin. Gapu ti impluensia babaen ti ''[[Maysa a Salaysay iti Pamunganayan ti Populasion]]'' babaen ni [[Thomas Robert Malthus]], inbagbaga ni Darwin a ti idadakkel ti populasion ket pakaituronganto iti maysa a "salisal ti kaadda" a dagiti nasayaat a panagdudumaan ken agballigi ken dagiti dadduma ket mapaay. Iti tunggal maysa a kaputotan, adu kadagiti putot ti saan nga agbiag iti tawen ti reproduksion gapu kadagiti limitado a rekurso. Daytoy ket mabalin nga isu ti nangipalawag ti dibersidad dagiti ayuop ken mulmula manipud iti sapasap a tinaudan babaen ti panagobra dagiti masna a linteg nga isu met laeng para kadagiti amin a kita ti parsua.<ref name="Sober09">{{cite journal |last1 = Sober |first1 = E. |year = 2009 |title = Baliktad kadi ti panagsurat ni Darwin ti tinaudan? |journal = Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia |volume = 106 |issue = S1 |pages = 10048–10055 |doi = 10.1073/pnas.0901109106 |url = http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |bibcode = 2009PNAS..10610048S |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2012-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121124020127/http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |url-status = dead }}</ref><ref>Mayr, Ernst (2001) ''Ania kadi ti ebolusion''. Weidenfeld & Nicolson, Londres. p165</ref><ref>{{cite book |author = Bowler, Peter J. |title = Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa a kapanunotan |url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 |publisher = Unibersidad ti California a Pagmalditan |location = Berkeley |year = 2003 |pages = [https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/145 145]–146 |isbn = 0-520-23693-9 |oclc = |doi = }} panid 147"</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1086/282646 |author = Sokal RR, Crovello TJ |title = Ti konsepto dagiti biolohiko a sebbanagan: Ti kritikal nga ebaluasion |journal = The American Naturalist |volume = 104 |issue = 936 |pages = 127–153 |year = 1970 |pmid = |url = http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |format = PDF |jstor = 2459191 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |url-status = dead }}</ref> Ni Darwin ket nagparparana-ay idi ti teoriana iti "[[masna a panagpili]]" manipud idi 1838 ken ti masakbayan aginggana idi ni [[Alfred Russel Wallace]] ket nangipatulod kaniana ti agpadpada met laeng a teoria idi 1858. Dagitoy dua lalaki ket inpresentada dagiti [[Iti Gaganay dagiti Sebbangan nga agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ket iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a Kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Pamay-an ti Panagpili|nailasin a pappapel]] idiay [[Linneo a Kagimongan ti Londres]].<ref>{{cite journal | last1 = Darwin | first1 = Charles | last2 = Wallace | first2 = Alfred | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&viewtype=text&pageseq=1 | title = Iti Gaganay dagiti Sebbangan nga agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ket iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a Kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Pamay-an ti Panagpili | journal = Soolohiko a Warnakan ti Linneo a Kagimongan| volume = 3 | issue = 2 | date = Agosto 1858| pages = 45–62 | accessdate = Mayo 13, 2007 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x }}</ref> Idi gibus ti 1859, ti pablaak ni Darwin iti ''[[Iti Tinaudan dagiti Sebbangan]]'' ket nasayaat a nangipalawag ti masna a pangpili ken iti waya a nakaiturongan ti immad-adu a panagawat ti [[Darwinismo|Darwinio nga ebolusion]]. Inpakat ni [[Thomas Henry Huxley]] dagiti kapanunotan ni Darwin iti tattao, nagus-usar ti [[paleontolohia]] ken [[komparatibo nga anatomia]] tapno makaited ti napigsa nga ebidensia a ti tattao ken dagiti [[bakes]] ket nagbibingayda kadagiti sapasap a tinaudan. Adda dagiti dadduma a nadisturbo babaen ti daytoy gapu ta daytoy ket nangibagbaga a ti tattao ket awan ti naisangayan a lugar iti uniberso.<ref>{{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/277746/T-H-Huxley |title = Encyclopædia Britannica Online |publisher = Britannica.com |date = |accessdate = Enero 11, 2012 }}</ref> Dagiti apag-isu a mekanismo iti tawidan ti reproduktibo ken ti taudan dagiti baro a kababalin ket nagtultuloy a misterio. Iti pannakaipan ti daytoy a patingga, nagparang-ay ni Darwin kadagiti probisional a teoriana iti [[pangenesis]].<ref name="Liu09">{{cite journal |last1 = Liu |first1 = Y. S. |last2 = Zhou |first2 = X. M. |last3 = Zhi |first3 = M. X. |last4 = Li |first4 = X. J. |last5 = Wan |first5 = Q. L. |title = Dagiti kontribusion ni Darwin iti henetiko |journal = J Appl Genet |volume = 50 |issue = 3 |pages = 177–184 |year = 2009 |url = http://jay.up.poznan.pl/JAG/pdfy/2009_Volume_50/2009_Volume_50_3-177-184.pdf |doi = 10.1007/BF03195671 |pmid = 19638672 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120330163705/http://jay.up.poznan.pl/JAG/pdfy/2009_Volume_50/2009_Volume_50_3-177-184.pdf |archivedate = 2012-03-30 |access-date = 2013-08-07 |url-status = live }}</ref> Idi 1865 ni [[Gregor Mendel]] ket nangireporta a dagiti kababalin ket tinawtawid iti maipadto pamay-an babaen ti nawaya pagpilian ken panaglalasin dagiti elemento (kanungpalan a naam-ammuan iti [[gen]]). Dagiti linteg ni Mendel iti panagtawid ket kanungpalan a nangsukat kadagiti kaaduan a teoria ti pangenesis ni Darwin.<ref name=Weiling>{{cite journal |author = Weiling F |title = Naipakasaritaan a panagadal: Johann Gregor Mendel 1822–1884 |journal = Am. J. Med. Genet. |volume = 40 |issue = 1 |pages = 1–25; tungtungan 26 |year = 1991 |pmid = 1887835 |doi = 10.1002/ajmg.1320400103 }}</ref> Ni [[August Weismann]] ket nagaramid ti nagruna a panagilasin a baetan ti [[Germline|dagiti selula ti mikrobio (kassit ken dagiti itlog)]] ken dagiti [[somatiko a selula]] iti bagi, nagipakpakita a ti tawidan ket lumabas babaen ti laeng ti linia ti mikrobio. Insilpo ni [[Hugo de Vries]] ti teoria ti pangenes ni Darwin iti teoria ti ti panagilasin ti selula ti mikrobio/soma ni Weismann ken nangisingasing a ti pangenesis ni Darwin ket naikapet dagitoy kadagiti [[tengnga ti selula]] ken no iyebkas mabalin a dagitoy ket umalisda iti [[sitoplasma]] tapno baliwanda ti estruktura dagiti selula. Ni De Vries ket maysa pay kadagiti nagsuksukimat a nagpadayeg kadagiti obra ni Mendel, a namatmati a dagiti Mendelio a kababalin ken maipada kadagiti maiyakar a matawid a pagdumadumaan a kakuyog ti linia ti mikrobio.<ref name="Wright84">{{cite book |last1 = Wright |first1 = S. |title = Ebolusion ken dagiti Henetika dagiti Populasion, Tomo 1: Dagiti Pundasion ti Henetiko ken Biometriko |page = 480 |publisher = Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan |isbn = 0-226-91038-5 |url = http://books.google.ca/books?id=4pTdTWi83ecC&printsec=frontcover&dq=sewall+wright+volume+1#v=onepage&q&f=false |date = 1984-06-15 }}</ref> Tapno maipalawag dagiti tinaudan ti pagdumadumaan, ni De Vries ket nagparang-ay ti teoria ti [[mutasion]] a nakaiturongan ti temporario a panagriringgor dagiti namatmati ti ebolusion ni Darwin ken dagiti biometriko a kimmuyog kenni de Vries.<ref name="Gould02" /><ref>{{cite book |author = [[Will Provine]] |title = Dagiti Taudan dagiti Henetiko ti Teoretiko a Populasion |year = 1971 |isbn = 0-226-68464-4 |publisher = Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan }}</ref><ref>Stamhuis, Meijer and Zevenhuizen. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10439561?dopt=Citation ''Hugo de Vries iti tawidan, 1889–1903. Estadistika, Mendelio a linlinteg, pangenes, dagiti mutasion.''], Isis. 1999 Jun;90(2):238-67.</ref> Idi sikko ti maika-20 a siglo, dagidi pionero iti pagobraan ti populasion dagiti henetiko, a kas ni [[J.B.S. Haldane]], [[Sewall Wright]], ken ni [[Ronald Fisher]], ket nangipatakderda kadagiti pundasion ti ebolusion kadagiti adu ti estadistiko a pilosopia. Ti saan a pudno a kontradiksion a baetan ti teoria ni Darwin, dagiti henetiko a mutasion, ken ti Mendelio a tawidan ket naitunos.<ref>Quammen, D. (2006). [http://www.nytimes.com/2006/08/27/books/review/Desmond.t.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/People/D/Darwin,%20Charles%20Robert ''Ti nakedked a Mr. Darwin: Maysa nga intimado a panagiladawan kenni Charles Darwin ken ti panagaramid ti teoriana iti ebolusion.''] New York, NY: W.W. Norton & Company.</ref> Idi tawtawen ti 1920 ken tawtawen ti 1930 ti [[sintesis ti moderno nga ebolusion]] ket nangikapet ti masna a panagpili, teoria ti mutasion, ken ti Mendelio a tawidan iti nagkaykaysa a teoria a sapasap a maipakat iti ania man a sanga ti biolohia. Ti moderno a sintesis ket nakabael a nangipalawag dagiti tabas a napalpaliiw kadagiti amin a sebbangan kadagiti populasion, babaen dagiti [[pagdalisatan a posil]] iti palaeontolohia, ken uray dagiti narikut a mekanismo ti selula iti [[maparang-ay a biolohia]].<ref name="Gould02" /><ref>{{cite book |last = Bowler |first = Peter J. |authorlink = Peter J. Bowler |year = 1989 |title = Ti Mendelio a Rebolusion: Ti Irurumsua dagiti Hereditario a Konsepto iti Moderno a Siensia ken Kagimongan|url = https://archive.org/details/mendelianrevolut0000bowl |publisher = Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan |location = Baltimore |isbn = 978-0-8018-3888-0 }}</ref> Ti pannakaipablaak ti estruktura ti DNA babaen ni [[James D. Watson|James Watson]] ken ni [[Francis Crick]] idi 1953 ken nangipakita ti pisikal a batayan para iti tawidan.<ref name="Watson53">{{cite journal |last1 = Watson |first1 = J. D. |last2 = Crick |first2 = F. H. C. |title = Molekular nga estruktura dagiti nukleiko nga asido: Ti estruktura para iti deoksiribose nukleiko nga asido |journal = Nature |volume = 171 |pages = 737–738 |doi = 10.1038/171737a0 |url = http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |bibcode = 1953Natur.171..737W |issue = 4356 |pmid = 13054692 |year = 1953 }}</ref> Ti [[Molekular a biolohia]] ket nangpasayaat ti panagawattayo ti pannakaikabagian a baetan ti henotipo ken penotipo. Naramid par dagiti panagpasayaat iti [[pilohenetika]] a [[sistemika]], a mangimapa dagiti panagdaliasat a kababalin iti komparatibo ket masubokan a batayan babaen ti pannakaipablaak ti panagusar dagiti [[Pilohenetika a puon|ebolusionario a puon]].<ref name="Hennig99">{{cite book |last1 = Hennig |first1 = W. |last2 = Lieberman |first2 = B. S. |title = Pilohenetika a sistematika |page = 280 |publisher = Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan|edition = Baro nga edision (Mar 1, 1999) |isbn = 0-252-06814-9 |year = 1999 |url = http://books.google.ca/books?id=xsi6QcQPJGkC&printsec=frontcover&dq=phylogenetic+systematics#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref name="Wiley11">{{cite book |title = Pilohenetika: Teoria ken panagsanay ti pilohenetika a sistematika |year = 2011 |edition = Maikadua nga|publisher = Wiley-Blackwell |page = 390 |doi = 10.1002/9781118017883.fmatter }}</ref> Idi 1973, ti ebolusionario a biologo a ni [[Theodosius Dobzhansky]] ket sinuratna ti "awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion", gapu ta daytoy ket nangiyeg ti pannakaipalawag kadagiti pannakaikabagian dagiti immuna nagsisina a kinapudno itimasna a pakasaritaan iti maysa a nasayaat a maawatan a pannakaipalpalawag ti bagi ti pannakaammo a mangipalawag ken mangipadto kadagiti adu a mapaliiw a kinapudno a maipanggep iti biag iti daytoy a planeta.<ref name="Dobzhansky73">{{cite journal |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1973 |title = Awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion |journal = The American Biology Teacher |volume = 35 |issue = 3 |pages = 125–129 |url = http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |doi = 10.2307/4444260 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2018-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181004065506/http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |url-status = dead }}</ref> Manipud idi, ti moderno a sintesis ket immad-adun a napasayaat tapno mangipalawag ti biolohiko a penomena kadagiti amin a napno ken panangitipon a gatad ti [[Biolohiko nga organisasion|biolohiko a pagsasarunuan]], manipud kadagiti gene aginggana kadagiti sebbangan. Daytoy a pagpaatiddog ket tinawtawagan iti "[[Maparang-ay a biolohia ti ebolusion|eco-evo-devo]]".<ref name=Kutschera>{{cite journal |author = Kutschera U, Niklas K |title = Ti moderno a teoria ti biolohiko nga ebolusion: maysa a napadakkel a sintesis|journal = Naturwissenschaften |volume = 91 |issue = 6 |pages = 255–76 |year = 2004 |pmid = 15241603 |doi = 10.1007/s00114-004-0515-y |bibcode = 2004NW.....91..255K }}</ref><ref name=Kutschera /><ref name="Cracraft04">{{cite book |editor1-last = Cracraft |editor1-first = J. |editor2-last = Bybee |editor2-first = R. W. |title = Ebolusionario a siensia ken kagimongan: Panagisursuro dagiti baro a henerasion |year = 2004 |place = Chicago, IL |series = Dagiti Nabaliwan a Nagbanagan ti Timpuyogan ti BSCS, AIBS |url = http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720001405/http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Avise10">{{cite journal |last1 = Avise |first1 = J. C. |last2 = Ayala |first2 = F. J. |title = In the Light of Evolution IV. Ti Kasasaad ti Tao (pangyuna) |year = 2010 |journal = Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos |volume = 107 |issue = S2 |pages = 8897–8901 |url = http://faculty.sites.uci.edu/johncavise/files/2011/03/311-intro-to-ILE-IV.pdf |doi = 10.1073/pnas.100321410 }}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Dagiti teoria ti biolohia]] [[Kategoria:Ebolusionario a biolohia|*]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] awsfjjdweoq93msuho4j5aj7v8ai3jf 0 15125 406778 405615 2026-08-23T22:13:00Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406778 wikitext text/x-wiki {{Infobox dati a pagilian |native_name = Союз Советских Социалистических Республик<br />''Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'' |conventional_long_name = Kappon dagiti Sosialista a Republika ti Sobiet <br /><small>[[Dagiti opisial a nagan ti Kappon ti Sobiet|Dadduma a nagnagan]]</small> |common_name = Kappon ti Sobiet |continent = Eurasia |era = [[Entregubat a paset ti panawen]] / [[Nalamiis a Gubat]] |government_type = [[Politiko a kappon|Kappon]],<br />[[Marxismo–Leninismo|Marxista–Leninista]] [[maymaysa a partido nga estado|maymaysa a partido]] [[sosialista nga estado]] |year_start = 1922 |year_end = 1991 |date_start = 30 Disiembre |event_start = [[Tulag iti Panakapartuat iti USSR|Tulag iti Pannakapartuat]] |date_end = 26 Disiembre |event_end = [[Panakatunaw iti Kappon ti Sobiet|Natunaw ti Kappon]] |p1 = Ruso a SFSR |flag_p1 = Flag RSFSR 1918.svg |p2 = Transkaukasiaa SFSR |flag_p2 = Flag of Transcaucasian SFSR.svg |p3 = Ukraniano a SSR |flag_p3 = Flag of the Ukrainian SSR (1927-1937).svg |p4 = Bielorrusia a SSR |flag_p4 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg |s1 = Rusia |flag_s1 = Flag of Russia 1991-1993.svg |s2 = Georgia (pagilian){{!}}Georgia |flag_s2=Flag of Georgia (1990-2004).svg |s3 = Ukrania |flag_s3 = Flag of Ukraine.svg |s4 = Moldova |flag_s4 = Flag of Moldova.svg |s5 = Belarus |flag_s5 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |s6 = Armenia |flag_s6 = Flag of Armenia.svg |s7 = Azerbaijan |flag_s7 = Flag of Azerbaijan.svg |s8 = Kazakhstan |flag_s8 = Flag of the Kazakh SSR.svg |s9 = Uzbekistan |flag_s9 = Flag of Uzbekistan.svg |s10 = Turkmenistan |flag_s10 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg |s11 = Kyrgyzstan |flag_s11 = Flag of Kyrgyz SSR.svg |s12 = Tajikistan |flag_s12 = Flag of Tajik SSR.svg |s13 = Estonia{{!}}Estonia³ |flag_s13 = Flag of Estonia.svg |s14 = Latvia{{!}}Latvia³ |flag_s14 = Flag of Latvia.svg |s15 = Lituania{{!}}Lituania³ |flag_s15 = Flag of Lithuania 1989-2004.svg |image_flag = Flag of the Soviet Union.svg |flag = Wagayway iti Kappon ti Sobiet |image_coat = State Emblem of the Soviet Union.svg |symbol = Estado a Kayarigan iti Kappon ti Sobiet |symbol_type = Estado a Kayarigan |image_map = Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg |image_map_size = 220px |image_map_caption = Ti Kappon ti Sobiet kalpasan ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]] |capital = Moscow |latd=55|latm=45|latNS=N|longd=37|longm=37|longEW=E |largest_city =Moscow |national_motto = Пролетарии всех стран, соединяйтесь!<br />([[Romanisasion iti Ruso|Pannakaisurat]]: ''Proletarii vsekh stran, soyedinyaytes'!'')<br />Ingles: [[Dagiti Agob-obra iti lubong, agkaykaysa!]] |national_anthem = "[[Nailian a Kanta iti Kappon ti Sobiet]]"<br />(1944–1991) [[Papeles:Soviet Anthem Instrumental 1955.ogg|center]] |common_languages = Ruso, [[Dagiti pagsasao iti Kappon ti Sobiet|ken dadduma pay]] |demonym = [[Tatao a Sobiet|Sobiet]] |religion = [[Marxista-Leninista nga ateismo|Ateismo]] |currency = [[Rublo ti Sobiet]] (руб) (SUR) |currency_code = SUR |leader1 = [[Joseph Stalin]] <small>(immuna)</small> |leader2 = [[Vladimir Ivashko]] <small>(naudi)</small> |year_leader1 = 1922–1952 |year_leader2 = 1991 |title_leader = [[Sapasap a Sekretario iti Partido Komunista iti kappon ti Sobiet|Sapasap a Sekretario]] |representative1 = [[Mikhail Kalinin]] <small>(immuna)</small> |representative2 = [[Mikhail Gorbachev]] <small>(naudi)</small> |year_representative1 = 1922–1938 |year_representative2 = 1988–1991 |title_representative = [[Listaan dagiti daulo iti estado iti Kappon ti Sobiet|Daulo iti Estado]] |deputy1 = [[Vladimir Lenin]] <small>(immuna)</small> |deputy2 = [[Ivan Silayev]] <small>(naudi)</small> |year_deputy1 = 1922–1924 |year_deputy2 = 1991 |title_deputy = [[Kangatuan a Ministro iti Kappon ti Sobiet|Daulo iti Gobierno]] |legislature = [[Kangatuan a Sobiet iti kappon ti Sobiet|Kangatuan a Sobiet]] |house1 = [[Sobiet iti Kappon]] |house2 = [[Sobiet dagiti Nationalidad]] |stat_year1 = 1991 |stat_area1 = 22402200 |stat_pop1 = 293047571 |footnotes = {{Ordered list | {{note|1}}Idi 21 Disiembre 1991, sangapulo ket maysa kadagidi sosialista a republika ket nagirangarangda iti [[Alma-Ata]] (a ti maika-12 a republika ti – [[Georgia a SSR|Georgia]] – ket adda nga agpalpaliiw) a ti panakaporma iti [[Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado]] ti Kappon dagiti Sosialista a Republika ti Sobiet ket awanen. | {{note|2}}Nainaganan idi 19 Septiembre 1990, nga adda kadagiti sumakbay. |{{note|3}}Dagiti gobierno ti Estonia, Letonia, ken Lituania ket bukodda a maipanunutan nga isuda ket agtultuloy ken saan a maikabagian kadagiti nairaman a republika ti Sobiet. Ti Rusia ket makitkitana ti Estonia, Letonia, ken Lithuania a SSR a kas legado a sakop a republika iti USSR ken dagiti simmaruno dagiti moderno nga estado ti Baltiko. Ti gobierno ti Estados Unidos ken dagiti sabsabali a pagilian ket saanda a binigbigan ti pannakaikappon iti Estonia, Letonia, ken Lituania iti USSR a kas maysa a legado a pakaitipon. }} |utc_offset = +2 to +13 |cctld = [[.su]]² |calling_code = 7 }} <!--{{Kappon ti Sobiet}}--> Ti '''Kappon ti Sobiet''' ({{lang-rus|Советский Союз|r=Sovetsky Soyuz}}), opisial a ti '''Kappon dagiti Sosialista a Republika ti Sobiet''' ('''USSR'''; {{lang-rus|Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик|r=Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik}}; {{IPA-ru|sɐˈjus sɐˈvʲetskʲɪx sətsɨəlʲɪˈstʲitɕɪskʲɪx rʲɪsˈpublʲɪk|IPA|Ru-CCCP.ogg}}; naipangyababa iti Ingles kas ti СССР, ''SSSR''), ket maysa idi a [[Batay-linteg iti Kappon ti Sobiet|batay-linteg]] a [[sosialista nga estado]] nga adda idiay [[Eurasia]] iti nagbaetan ti 1922 ken 1991. Ti Kappon ti Sobiet ket maysa idi a [[maymaysa a partido nga estado]] a tinurayan babaen ti [[Partido Komunista iti Kappon ti Sobiet|Partido Komunista]] manipud idi nabangon aginggana idi 1990.<ref>{{cite journal |last=O'Laughlin |first=Bridget |date=1975 |title=Marxist Approaches in Anthropology |language=en |trans-title=Marxista a Panagarngian iti Antropolohia |journal=Annual Review of Anthropology |volume=4 |pages=341–370 |doi=10.1146/annurev.an.04.100175.002013}}<br />{{cite journal |last=Roseberry |first=William |date=1997 |title=Marx and Anthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1997_26/page/25 |language=en |trans-title=Ni Marx ken Antropolohia |journal=Annual Review of Anthropology |volume=26 |pages=25–46 |doi=10.1146/annurev.anthro.26.1.25}}</ref> Maysa a [[kappon ti politiko|kappon]] dagiti 15 subnational a [[Dagiti Republika iti Kappon ti Sobiet|republika ti Sobiet]], ti estado ti Sobiet ket naipatakder babaen ti maysa a naisentro a nagato a [[Dagiti politika iti Kappon ti Sobiet|gobierno]] ken [[Ekonomia iti Kappon ti Sobiet|ekonomia]]. Ti [[Ruso a Rebolusion iti 1917]] ket gapuanan ti panatuang ti [[Ruso nga Imperio]]. Kalpasan ti Ruso a Rebolusion, adda idi ti [[Sibil a Gubat ti Rusia|panagsagsagaba para iti bileg]] a nagbaetan ti [[Bolshevik|partido a Bolshevik]], nga indauloan babaen ni [[Vladimir Lenin]], ken ti [[kontra-komunista]] a [[Puraw a tignay]]. Idi Disiembre 1922, dagiti Bolshevik ket nangabakda iti sibil a gubat, ken naporma ti Kappon manipud kadagiti panagtitipon ti [[Pederatibo a Sosialista a Republika ti Ruso a Sobiet]], ti [[Transkaukasia a Sosialista a Pederatibo ti Sobiet a Republika]], ti [[Ukraniano a Sosialista a Republika ti Sobiet]] and the [[Byelorussian Soviet Socialist Republic]]. Kalpasan ti ipupusay ni Vladimir Lenin idi 1924, ni [[Joseph Stalin]] ket isu ti nagturay,<ref name="StalinRobertService">{{cite book |last=Service |first=Robert |title=Stalin: A Biography |language=en |trans-title=Stalin: Biograpia |url=http://books.google.com/?id=ITKUPwAACAAJ |date=2005 |publisher=Picador |isbn=978-0-330-41913-0}}</ref> a nagidaulo it USSR babaen ti a programa ti panagindustrialisasion. Ni Stalin ket nangibangon ti maysa a [[naplano nga ekonomia]].<ref name="StalinRobertService" /> Idi Hunio 1941, ti [[Nasi nga Alemania]] ken dagiti kumaduanna ket [[Operasion Barbarossa|rinautda]] ti Kappon ti Sobiet, a daytoy ti nangbettak ti [[Molotov–Ribbentrop a Tulag|di-mangriribo a tulag]], a pinirmaan dayta naibaga a naaudi idi 1939. Kalpasan ti [[Akindaya a Sanguanan (Gubat ti Lubong II)|uppat a tawen a panakilablaban]], ti Kappon ti Sobiet ket rimsua a kas dagiti dua a [[nalatak a bileg]] iti lubong, a ti maysa pay ket ti [[Estados Unidos]]. Ti Kappon ti Sobiet ken dagiti bukodna a satelite nga estado ti [[Dumaya a Europa]], a namammoan a kas ti [[Akindaya a Pagkaykaysaan]], ket nakisuppiat iti [[Nalamiis a Gubat]], daytoy ket ti maysa a nabayag a sangalubongan nga a prolonged global ideolohiko ken politiko a panagsagsagaba a kasupiatna ti Estados Unidos ken dagiti bukodna a [[Lumaud a Pagkaykaysaan|Akinlaud a kumaduaan]], a daytoy ket pinanawanna met laeng gapu ti panakaisangona iti panagrigat ti ekonomia ken dagiti domestiko ken ganganaet a yaalsa ti politika.<ref>{{cite book |last=Holloway |first=David |title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy |language=en |trans-title=Ni Stalin ken ti Bomba |date=1996 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-06664-7| page=18}}</ref><ref name="turner23">{{Harvnb|Turner|1987|p=23}}</ref> Iti naladaw a panawen ti 1980, ti naudi a daulo ti Sobiet a ni [[Mikhail Gorbachev]] ket nagpadas ti panagrepormana ti estado kadagiti annurotenna iti ''[[perestroika]]'' ken ''[[glasnost]]'', ngem ti Kappon ti Sobiet [[Pakasaritaan iti Kappon ti Sobiet (1985–1991)|narba]] ken daytoy ket [[Panakatunaw iti Kappon ti Sobiet|pormal a natunaw]] idi Disiembre 1991 kalpasan ti napaay a [[Napadas a kudeta ti Sobiet idi 1991|kudeta ti Agosto]].<ref name = "Byrd">{{cite book |last=McLean |first=Iain |title=Oxford Concise Dictionary of Poltics |language=en |trans-title=Ti Ababa a Diksionario ti Oxford para iti Politiko |url=http://books.google.com/?id=UMuBAAAAMAAJ |date=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-285288-5}}</ref> Ti [[Rusia|Ruso a Pederasion]] ket nagitultuloy kadagiti karbengan ken obligasionna.<ref>"Ti Rusia ket partido tattan kadagiti aniaman a Tulag a partido ti sidgud idi a Kappon ti Sobiet, ken agganganas kadagiti isu met laeng a karnbengan ken obligasion iti sigud a Kappon ti Sobiet, malaksid kadagiti nasken a panagbalbaliw, a kas ti panagala ti panagbalbaliw kadagiti gay-at ti teritorio. [...] Ti Ruso a pederasion ket agitultuloy ti legado a personalidad iti sigud a Kappon ti Sobiet ken isu ngarud a daytoy ket saan a husto a kasaruno nga Estado iti kapanunotan a naibagbaga. Dagiti sabali a sigud a Republika ti Sobiet ket simmarunoda nga Estado.", Dagiti Materiales ti Nagkaykaysa a Pagarian iti Internasional a Linteg 1993, BYIL 1993, pp. 579 (636).</ref> == Heograpia, klima ken katutubo == {{Nangruna|Heograpia iti Kappon ti Sobiet}} Daytoy ket adda ti kalawa a {{Pagbaliwen|22402200|km2}}, ti Kappon ti Sobiet ket isu ti kadakkelan nga estado iti lubong. Ti kadakkelan nga estado iti lubong, tatta nga aldawen ket ti Rusia, a daytoy ket rimsua manipud iti USSR kalpasan ti panakapaay daytoy. Sumaksakop iti pagkanem a kalawa iti rabaw ti Daga, ti kadakkelna ket maipada iti Amianan nga Amerika. Ti Europeano a paset daytoy ket buklen ti pagkapat a kalawa iti daytoy a pagilian, ken daytoy idi ti sentro ti kultura ken ekonomia. Ti dumaya a paset idiay Asia ket gumay-at idiay Taaw Pasipiko aginggana ti daya ken [[Apganistan]] iti abagatan, ken awan unay ti populasionna. Daytoy ket nawatiwat iti {{Pagbaliwen|10000|km}} ti daya aginggana iti laud a bumallasiw kadagiti 11 [[sona ti oras]], ken gangani a {{Pagbaliwen|7200|km}} iti amianan aginggana iti abagatan. Adda daytoy ti lima a sona ti klima: [[tundra]], [[taiga]], [[estepa]], [[desierto]], ken kabambantayan. Ti Kappon ti Sobiet ket tagikuana ti kaatiddogan a pagbeddengan iti lubong, a marukrukod iti agarup a {{Pagbaliwen|60000|km}}, dua a pagkatlo daytoy ket pantar iti [[Taaw Artiko]]. Iti ballasiw ti [[Nailet a Baybay Bering]] ket ti [[Estados Unidos]]. Ti Kappon ti Sobiet ket pagbeddenganna ti [[Apganistan]], [[Tsina]], [[Czechoslovakia]], [[Pinlandia]], [[Hungaria]], [[Iran]], [[Mongolia]], [[Amianan a Korea]], [[Norwega]], [[Polonia]], [[Romania]], ken [[Turkia]] manipud idi 1945 aginggana idi 1991. Ti kaatiddogan a karayan ti Kappon ti Sobiet ket isu idi ti [[Irtysh]]. Ti kangatuan a bantayna ket isu idi ti Komunismo a Pantok (tattan ket ti [[Ismail Samani a Pantok]]) idiay [[Tajikistan]], iti{{Pagbaliwen|7495|m}}. Ti kadakkelan a danaw iti lubong, ti [[Baybay Kaspio]], ket nagrunaan a naisanglad iti Kappon ti Sobiet. Ti kadakkelan a di-naapgad a danum ken kaadaleman, ti [[Danaw Baikal]], ket adda idi idiay Kappon ti Sobiet. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} [[Kategoria:Kappon ti Sobiet]] e9tbfkfdmbp1ahb0hvo8jv8gc4w72pz 0 15151 406837 406198 2026-08-23T23:14:43Z InternetArchiveBot 14943 Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406837 wikitext text/x-wiki {{Napili nga artikulo}}[[Papeles:NGC 4414 (NASA-med).jpg|right|300px|thumb|[[NGC 4414]], ti maysa a tipiko nga agkusikos nga ariwanas idiay [[konstelasion]] a [[Coma Berenices]], ket agarup a 55,000&nbsp;[[lawag a tawen]] iti diametrona ken agarup a 60 a riwriw a lawag a tawtawen ti kaadayona manipud iti Daga.]] Ti '''ariwanas''' ket mays a nawatiwat, a [[grabitasinal|grabitasion a panakaibedbed]] a sistema a buklen dagiti [[bituen]] ken dagiti [[estelar a tidda]], maysa a [[interestelar a pamay-an]] iti alingasaw ken [[kosmiko a tapok|tapok]], ken nagruna ngem saan unay a maawawatan a komponente a pangpadasanna a nanaganan ti [[nangisit a banag]].<ref name="sparkegallagher2000" /><ref name=nasa060812 /> Ti balikas nga ariwanas ket naala manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a ''galaxias'' ({{lang|el|γαλαξίας}}), literal a kayatna a sawen ket "nagatasan", ti maysa a panagreperensia ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] nga ariwanas. Dagiti kas pagarigan dagiti ariwanas ket sumakop manipud dagiti [[ansisit nga ariwanas|ansisit]] nga adda dagiti basbassit ngem sangapulo a riwriw(10⁷) a bitbituen<ref name=eso000503 /> aginggana kadagiti higante nga addaan dagiti ginasut a [[Trilion (ababa a gantingan)|trilion]] (10¹⁴) a bitbituen,<ref name=science250_4980_539 /> a ti tunggal maysa ket palpalikmutanna ti bukod ti ariwanasna a [[tengnga iti masa]]. Ti ariwanas ket agloan kadagiti nadumaduma a bilang dagiti [[bituen a sistema]], dagiti [[bituen a rimpuok]] ken ti kita dagiti [[interestelar nga ulep]]. Iti nagbaetan dagitoy a banbanag ket ti maysa a naingpis nga [[interestelar a pamay-an]] iti alingasaw, tapok, ken dagiti [[kosmiko nga anaraar]]. Ti [[nangisit a banag]] ket agparang ti pannakaibilang para iti agarup a 90% iti [[masa]] kadagiti kaaduan nga ariwanas. Dagiti napalpaliiw a datos ket agipaltiing a dagiti [[nawatiwat unay a nangisit nga abot]] ket baka rumsuada iti tengnga kadagiti adu, wenno baka amin, nga ariwanas. Naipanunotan dagitoy a nagnangruna a mangiturturong iti [[aktibo a galaktiko a katengngaan|aktibo a galaktiko a tengnga]] a mabirukan iti bugas kadagiti ariwanas. Ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket agparang a mangisanglad iti maysa a kastoy a banag.<ref name="smbh" /> Ti ariwanas ket naipakasaritaan a naikategoria segun kadagiti makitkita a sukogda; a kadaywan a maitudtudo kadagiti bukodda a makitkita a morpolohia. Ti kadaywan a porma ket ti [[eliptiko nga ariwanas]],<ref name=uf030616 /> nga adda ti [[basikaw nga immitlog]] a sukog a lawag a bariweswes. Dagiti [[agkusikos nga ariwanas]] ket nasukogda a kasla disko nga adda ti natapokan, nga agkilkillo a dagiti ima. Dagiti rinagis wenno karnarna a sukog ket naamammon dagitoy a kas dagiti [[rinagis nga ariwanas]] ken kadaywan a nagtaud manipud iti panaggulo babaen ti grabitasional a panagguyod kadagiti kaarubana nga ariwanas. Dagiti kastoy a pannakitignay a nagbaetan dagiti ariwanas, a mabalin a pagbanagan dagiti panagtitipon, a sagpaminsan nga inaramid ti naisangsangayan a panagpaadu dagiti aramid a [[panagporma ti bituen]] a magipapan dagiti [[agbettak a bituen nga ariwanas]]. Dagiti basbassit nga ariwanas ket awananda kadagiti nasupnet a patakder a maipadpatudo a kas dagiti [[rinagis nag ariwanas]].<ref name="IRatlas" /> Adda ngata dagiti agarup a 170&nbsp;bilion ({{nowrap|1.7 × 10¹¹}}) nga ariwanas a [[mapalpaliiw a law-ang]],<ref name=apj624_2 /><ref name=kackie020201 /> ken posible nga ad-adyu pay kadagiti nawatwatiwat a teoretiko a [[multiberso]].<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=Z7uFxViR19oC&pg=PT234&dq=%22galaxies%22+multiverse&hl=en&sa=X&ei=xQjMT9aMIsSc8gPft4gE&ved=0CGEQ6AEwCA#v=onepage&q=%22galaxies%22%20multiverse&f=false Ti Pabrika iti Kinapudno] David Deutsch – 2011</ref> Kaaduan ket 1,000 to 100,000<ref name="M101" />&nbsp;a dagiti [[parsec]] iti diametro ken kadaywan a naisina babaen ti kaadayo iti urno s iti riwriw iti parsecs (wenno megaparsecs).<ref name=gilman_ch4 /> Ti [[Intergalaktiko a limbang]] (ti limbang a nagbaetan dagiti ariwanas) ket napnoda kadagiti naingpis nga alingasaw iti natimbengan a densidad iti basbassit ngem maysa nga [[atomo]] iti tunggal maysa a kubiko metro. Kaaduan kadagiti ariwanas ket naurnosda kadagiti pagurnosan iti asosasion nga ammo a kas dagiti [[grupo ti ariwanas ken rimrimpuok|grupo ken rimpuok]], a daytoy ket, a kadawyan daytoy nga agbalin dagiti dakdakkel a [[nalatak a rimpuok]]. Iti [[Dakkel a gantingan a kadakkel iti kosmos|kadakkelan a gantingan]], dagitoy nga asosasion ket sapasap dagitoy a maur-urnos kadagiti [[ariwanas a pilamento|sabanas ken pilamento]], a napalikmutan babaen dagiti nakadakdakkel a [[kodapis (astronomia)|vkodapsi]].<ref name=camb_lss /> == Etimolohia == Ti balikas nga ''ariwanas'' ket nagtaud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a termino para iti bukodtayo nga aríwánas, ''galaxias'' (''γαλαξίας'', ''"milky one"''), wenno ''[[kyklos]] ("sirkulo") galaktikos ("nagatasan")''<ref name=oed/> para iti langana iti langit. Iti [[Griego a mitolohia]],, ni [[Zeus]] ket inkabilna ti anakna a lalaki a naipasngay babaen ti mortal a babai, ti maladaga [[Herakles]], iti suso ni [[Hera]] bayat nga isu ket nakaturturog tapno ti maladaga ket inumenna ti nadiosan a gatas ti mortal a babai ken iti gapu daytoy ket agbalinto a saan a matay. Ni Hera ket nakariing bayat nga agsussuso ken nakitana nga agayaywan ti dina ammo a maladaga: induronna ti maladaga ken pimmsuak ti gatasna iti rabii a langit, a nagpataud daytoy ti nakusnaw a lawag a natawtawaganen a kas ti Nagririmpuok a Bitbituen.<ref name=waller_hodge2003 /><ref name=konean2006 /> Iti astronomiko a literatura, ti naipadakkel a balikas ti 'Ariwanas' ket maus-usar a mangitudo ti bukodtayo nga ariwanas, ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]], tapno mailasin manipud kadagiti bilion a sabsabali nga ariwanas. Ti Ingles a termino a ''Milky Way'' ket masurot manipud iti sarita babaen ni [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]]: {{Quote|"See yonder, lo, the Galaxyë<br />&nbsp;Which men clepeth the Milky Wey,<br />&nbsp;For hit is whyt."|Geoffrey Chaucer. ''[[Ti Balay iti Dayaw]]'', ''c.'' 1380.<ref name=oed />}} Idi inaramid ni [[William Herschel]] ti bukodna a [[Katologo iti Nebulosa|katologo]] dagiti nauneg a banag iti langit idi 1786, isu ket nagusar tinagan a ''[[agkusikos a nebulosa]]'' para kadagiti naisangayan a banag aka ti [[Andromeda nga Ariwanas|M31]]. Dagitoy ket mabigbiganto a dagiti nakadakdakkel a nagtitiponan dagiti bitbituen, idi ti husto a kaadayo dagitoy abanag ket narugian a maiyamanan, ken materminodanto a ka dagiti ''iisla a law-ang.'' Nupay kasta, ti balikas a ''Law-ang'' ket naawawatan a ti kayatna a sawen ket ti intero nga irurumsua, so nga daytoy nga insao ket saan unayen a maus-usar ken dagiti banbanag ket nagbalin nga ammo a kas dagiti ariwanas.<ref name=rao2005 /> == Panagpalpaliiw a pakasaritaan == Ti realisasion a datayo ket agtaeng iti maysa nga ariwanas, ken adda idi, iti kinapudno, nga adda dagiti sabsabali nga ariwanas, dagiti paralelo a panakaduktalan a naaramid a maipanggep ti Nagririmpuok a Bitbituen ken dagiti dadduma a [[nebula]] iti rabii a langit. === Nagririmpuok a Bitbituen === {{Nangruna|Nagririmpuok a Bitbituen}} [[Papeles:Milky Way Galaxy and a meteor.jpg|[[Galaktiko a Tengnga]] iti Nagririmpuok a Bitbituen|thumb]] Ti [[Griego a pilosopia|Griego]] a pilosopo a ni [[Democritus]] (450–370 BC) ket nagipaltiing a dagiti naraniag a banda iti rabii a langit a tinawtawagan a Nagririmpuok a Bitbituen ket baka buklen dagiti adayo a bitbituen.<ref name="Plutarch">{{cite book | title=Ti Kompleto nga Obra Tomo 3: Dagiti Salaysay ken Nadumaduma |publisher=Echo a Biblioteka | author=Plutarch | authorlink= | year=2006 | at=panid 66, kapitulo 3 | isbn=978-1-4068-3224-2}}</ref> [[Aristoteles]] (384–322 BC), nupay kasta, namatmati a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid babaen ti "ti panaggangat iti immapuy a panagisang-aw kadagiti bituen a dagitoy ket dadakkel, adu ken nagiinnnasidegda" ken ti "panaggangat ket maaramid idiay ngato a paset iti [[tangatang]], idiay [[Sublunario a globo|rehion iti lubong nga agtultuloy kadagiti panaggunay dagiti nainlangitan]]."<ref name=Montada>{{cite web |last1=Montada |first1=J. P. |date=2007-09-28 |title=Ibn Bajja |work=Stanford nga Ensiklopedia iti Pilosopia |url=http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja |accessdate=2008-07-11 }}</ref> Ti [[Neoplatonismo|Neoplatonista]] a pilosopo a ni [[Olympiodorus the Younger]] (c. 495–570 AD) ket sientipiko idi a kritiko iti daytoy a kapanunutan, a sumupsupiat a no ti Nagririmpuok a Bitbituen ket sublinario daytoy ket nasken nga agparang a sabali kadagiti sabsabali a panawen ken luglugar iti Daga, ken daytoy ket nasken nga adda iti [[paralahe]], na daytoy ket awan. Iti panunutna, ti Naririmpuok a Bitbituen ket maysa a nailangitanl. Daytoy a kapanunotan ket kalpasanto a makaimpluensia iti [[Muslim a lubong|Islamiko a lubong]].<ref name=heidarzadeh23 /> Segun kenni Mohani Mohamed, ti [[Islamiko nga astronomia|Arabiano]] nga astronomo a ni [[Alhazen]] (965–1037) ket nagaramid ti immuna a panagpalpaliiw ken panagrukod paralahe ti Nagririmpuok a Bitbituen,<ref name=mohamed /> ken isu ket "naikeddengna a ti gapuanan ti Nagririmpuok a Bitbituen ket awan ti paralahe, adayo unay iti Daga ken saan a tagikuaen ti tangatang."<ref>{{cite web |last1=Bouali |first1=H.-E. |last2=Zghal |first2=M. |last3=Lakhdar |first3=Z. B. |year=2005 |title=Pannakaidayeg iti Optikal a Penomena: Panangipatakder ti Immuna a Ibn Al-Haytham a Pagobraan iti Potograpia |publisher=Ti Edukasion ken Panagsanay kadagit Optiko ken Potoniko a Komperensia |url=http://spie.org/etop/ETOP2005_080.pdf |accessdate=2008-07-08 }}</ref> Ti [[Tattao a Persiano|Persiano]] nga astronomo a ni [[Abū Rayhān al-Bīrūnī]] (973–1048) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket dagiti "umnong dagiti adu a tidda iti masna iti nebulosa a bitbituen."<ref>{{MacTutor Biography|id=Al-Biruni|title=Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni}}</ref><ref name=al_biruni /> Ti [[Al-Andalus|Andalusian]] nga astronomo a ni [[Ibn Bajjah]] ("Avempace", d. 1138) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bitbituen a gangani nga agaasideg ken agparang ngaagtultuloy nga imahen gapu ti nagbanagan ti to be a [[repraksion]] manipud kadagiti sublunario a materiales,<ref name=Montada /><ref name="heidarzadeh25" /> a nagdakamat kadagiti panagpalpaliiwna iti [[Pangsilpo (astronomia ken astrolohia)|pangsilpo]] iti Hupiter ken Marte a kas ebidensia iti daytoy nga irurumsua no ti dua a banag ket aginnasidegda.<ref name=Montada /> Idi maika-14 a siglo, ti Taga-Siri a naipasngay a ni [[Ibn Qayyim Al-Jawziyya]] ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket "reprep dagiti babassit a bitbituen a naipenpen iti maysa a globo dagiti natalinaed a bitbituen".<ref name=Livingston>{{cite journal |last1=Livingston |first1=J. W. |year=1971 |title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: Ti Maika-14 a siglo a Salaknik iti Astrolohiko a Pannakailangitan ken Alkemiko a Transmutasion |journal=Warnakan iti Amerikano nga Oriental a Kagimongan |volume=91 |issue=1 |pages=96–103 [99] |doi=10.2307/600445 |jstor=600445 }}</ref> Ti pudno a paneknek ti Nagririmpuok a Bitbituen a buklen dagiti adu a bitbituen ket manipud idi 1610 idi ni [[Galileo Galilei]] ket nagusar ti maysa a [[optiko a teleskopio|teleskopio]] tapno maadalna ti Nagririmpuok a Bitbituen ken naduktalanna a daytoy ket buklen dagiti adu unay a bilbilang dagiti nakusnaw a bitbituen.<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=Nobiembre 2002 |title=Galileo Galilei |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html |publisher=Unibersidad ti St. Andrews |accessdate=2007-01-08 }}</ref> Idi 1750 ni [[Thomas Wright (astronomo)|Thomas Wright]], iti bukodna a ''Maysa a kasisigud wenno baro a hipotesis iti Law-ang'', ket nagsirmata a (napudno) ti ariwanas ket mabalin a agliklikmut a bagi dagiti nawatiwat a bilbilang dagiti bituen a tinengtengngel babaen ti [[grabitasion]]al a puersa, a kaparis ti sistema a solar iti dakdakkel a gantingan. Ti nagbanagan dagiti disko dagiti bitbituen ket makita a kas banda iti langit manipud iti perspektibo iti uneg ti disko.<ref name="our_galaxy" /> Iti maysa a tratado idi 1755, ni [[Immanuel Kant]] inpasayaatna ti kapanunotan ni Wright a maipanggep ti patakder iti Naririmpuok a Bitbituen. [[Papeles:Herschel-Galaxy.png|thumb|left|Ti sukog iti Naririmpuok a Bitbituen a kas naipakissayan a bituen a bilbilang babaen ni William Herschel idi 1785; ti sistema solar ket naipagarup nga adda idiay asideg ti tengnga.]] Ti immuna a panagpadas ti panagipalpalawag ti sukog iti Nagririmpuok a Bitbituen ken ti puestona iti [[Init]] ket inaramid ni [[William Herschel]] idi 1785 babaen ti naannad a panagbilang dagiti bituen kadagiti sabsabali a rehion iti langit. Isu ket napakataud iti diagrama iti sukog iti ariwanas iti sistema a solar nga asideg ti tengnga.<ref name=paul1993 /> A nagusar iti napasayaat nga arngian, ni [[Jacobus Kapteyn|Kapteyn]] idi 1920 ket nakasangpet iti ladawan iti bassit nga (diametto ti agarup a 15&nbsp;kiloparsecs) basikaw nga immitlog nga ariwanas nga adda ti Init nga asideg ti tengnga. Ti sabali pay a pamay-an ket babaen ni [[Harlow Shapley]] a naibatay ti panagkatologo dagiti [[globular a rimpuok]] a nagiturong daytoy ti naisangsangayan a sabali a ladawan: ti maysa a dalumpinas a disko nga adda ti diametro ti agarup a 70&nbsp;kiloparsecs ken ti Init ket adayo manipud iti tengnga.<ref name="our_galaxy" /> Dagitoy dua a panagusig ket napaay ti panangala ti [[panagawan (astronomia)|panagsagepsep iti lawag]] babaen ti [[kosmiko a tapok|interestelar a tapok]] nga adda ti [[galaktiko a dalumpinas]], ngem kalpasan ni [[Robert Julius Trumpler]] ket inbilangna daytoy a nagbanagan idi1930 babaen ti panagadalna dagiti [[nalukatan a rimpuok]], ti agdama a ladawan ti bukod tayo nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket rimsua.<ref>{{cite journal |last1=Trimble |first1=V. |year=1999 |title=Robert Trumpler ken ti (Awan) panakasarang iti Limbang |journal=Pakdaar iti Amerikano nga Astronomiko a kagimongan |volume=31 |issue=31 |pages=1479 |bibcode=1999AAS...195.7409T }}</ref> === Pannakailasin manipud kadagiti sabali a nebulosa === [[Papeles:M51Sketch.jpg|thumb|right|Pannakailadawan iti [[Alikuno nga Ariwanas|Messier 51]] baen ni [[William Parsons, Maika-3 a Konde iti Rosse|Apo Rosse]] idi 1845, nga ammo kalpasan daytoy iti Alikuno nga Ariwanas]] Idi maika-10 a siglo, ti Persiano nga astronomo, a ni [[Abd al-Rahman al-Sufi]] (naamammoan iti laud a kas ni ''Azophi''), ket nangaramid ti kasapaan a nairehistro a panagpalpaliiw iti [[Andromeda nga Ariwanas]], a nangipalpalawag a daytoy ket "bassit nga ulep".<ref name="NSOG" /> Ti Andromeda nga Ariwanas ket nawaya a naduktalan manen babaen ni [[Simon Marius]] idi 1612.<ref name="NSOG" /> Ni Al-Sufi ketnainagananna pay ti [[Dakkel a Magallanes nga Ulep]], a makita daytoy manipud idiay [[Yemen]], ngem saan a makita idiay [[Isfahan]]; daytoy ket saan a nakita dagiti Europeano aginggana idi nagbaniaga ni [[Ferdinand Magellan|Magellan]] idi maika-16 a siglo.<ref name="obspm">{{cite web |title=Abd-al-Rahman Al Sufi (Disiembre 7, 903 – Mayo 25, 986 A.D.) |url=http://messier.obspm.fr/xtra/Bios/alsufi.html |publisher=Observatoire de Paris |accessdate=2007-04-19 }}</ref><ref name="obspm2">{{cite web |title=Ti Dakkel a Magalanes nga Ulep, LMC |url=http://messier.obspm.fr/xtra/ngc/lmc.html |publisher=Observatoire de Paris |accessdate=2007-04-19 }}</ref> Dagitoy ti immuna nga ariwanas a saan a ti Nagririmpuok a Bitbituen a napalpaliiw manipud iti Daga. Ni Al-Sufi ket nagipablaak kadagitoy a panagsukusokna iti librona a ''[[Libro dagiti Natalinaed a Bituen]]'' idi 964. Idi 1750 ni [[Thomas Wright (astronomo)|Thomas Wright]], iti bukodna a ''Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang'', naisipanna (a husto) a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket nadalumpinas a disko dagiti bituen, ken adda dagiti [[nebulosa]] a makita iti rabii a langit ket mabalin a dagiti sabsabali a Naririmpuok a Bitbituen.<ref name="our_galaxy">{{cite web |last1=Evans |first1=J. C. |date=1998-11-24 |title=Ti Ariwanas tayo |url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |publisher=Unibersidad ti George Mason |accessdate=2007-01-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414004141/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |url-status=dead }}</ref><ref>Kitaen ti inadaw a sinao manipud iti ''Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang'' ni Wright idiay {{Cite book |last1=Dyson |first1=F. |year=1979 |title=Panagdisturbo ti Law-ang |url=https://archive.org/details/disturbinguniver0000dyso_x9c5 |page=[https://archive.org/details/disturbinguniver0000dyso_x9c5/page/245 245] |publisher=Pan a Liblibro |isbn=0-330-26324-2 }}</ref> Idi 1755, ni [[Immanuel Kant]] ket nangipaammo ti termino nga "isla a law-ang" para kadagitoy a adayo a nebulosa. Ti pakaipanan ti maika-18 a siglo, ni [[Charles Messier]] ket nagumnong ti maysa a [[Messier a banag|katologo]] a naglaon kadagiti 109 a karanigan a nebulosa (nainlangitan a banbanag nga agparang a kasla nebulosa), kalpasan daytoy ket sinaruno ti dakdakkel a katologo dagiti 5,000 a nebulosa nga inurnong babaen ni William Herschel.<ref name="our_galaxy" /> Idi 1845, ni [[William Parsons, Maika-3 a Konde iti Rosse|Apo Rosse]] ket nagaramid ti maysa a baro a teleskopio ken nakabael a nangilasin ti paggiddiatan ti basikaw nga immitlog ken agkusikos a nebulosa. Isu ket nakabael pay a nakakita ti agmaymaysa a punto a nagtaudan kadagitoy a nebulosa, a daytoy ket nangted ti panagpasingked kadagiti nasapa kapanunutan ni Kant.<ref>{{cite web |last1=Abbey |first1=L. |title=Ti Konde iti Rosse ken ti Lebiatano iti Parsontown |url=http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html |accessdate=2007-01-04 }}</ref> Idi 1912, ni [[Vesto Slipher]] ket nagaramid kadagiti espektrograpiko a panagadal kadagiti karanigan a nagkusikos a nebulosa tapno maikeddengna no dagitoy ket naaramid manipud kadagiti kimiko a manamnama kadagiti planetario a sistema. Nupay kasta, ni Slipher ket naduktalanna a ti nagkusikos a nebulosa ket adda dagiti nagato a nalabbaga panagsukat, a daytoy ket mangitudo a dagitoy ket umadadayo iti naparpardas a gatad ngem ti [[panagtalaw a kinapardas]] ti Naririmpuok a Bitbituen. Nga isu ngarod a dagitoy ket saan a naibedbed ti grabidad ti Nagririmpuok a Bitbituen, ken dagitoy mabalin a saan a paset iti ariwanas.<ref>{{cite journal |last1=Slipher |first1=V. M. |year=1913 |title=Ti raniag a kinapardas iti Andromeda a Nebulosa |journal=Pakdaar ti Lowell nga Obserbatorio |volume=1 |pages=56–57 |bibcode=1913LowOB...2...56S }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Slipher |first1=V. M. |year=1915 |title=Spektrograpiko a Panagpalpaliiw iti Nebulosa |journal=Nadayeg nga Astronomia |volume=23 |pages=21–24 |bibcode=1915PA.....23...21S }}</ref> Idi 1917, ni [[Heber Curtis]] ket nakapalpaliiw ti nova a [[S Andromedae]] ti kaunegan ti "Nalatak nga [[Andromeda (kontelasion)|Andromeda]] Nebulosa" (a kas ti Andromeda nga Ariwanas, ti [[Messier a banag]] a [[Andromeda nga Ariwanas|M31]], nga ammo). Iti panagbirbirukna kadagiti potograpiko a rehistro, isu ket nakabiruk pay kadagiti 11 a [[nova]]. Ni Curtis ket napaliiwna a dagiti nova ket, iti katimbengan, a 10 [[kinadakkel (astronomia)|kinadakkel]] a nakuskusnaw ngem dagiti rimsua iti bukodtayo nga ariwanas. A kas ti nagbanagan daytoy isu ket nakapabael a nakaaramid ti panagkarkulo ti kaadayo kadagiti 150,000&nbsp;a [[parsec]]. Isu ket nagipatakder kadagiti makunkuna a "isla a law-ang" a hipotesis, nga agibagbaga a ti agkusikos a nebulosa ket dagiti nawaya nga ariwanas.<ref>{{cite journal |last=Curtis |first1=H. D. |year=1988 |title=Dagiti nova iti Agkusikos a Nebulosa ken ti Teoria nga Isla a Law-ang |journal=Dagiti Pablaak iti Astronomiko a kagimongan iti Pasipiko |volume=100 |pages=6 |bibcode=1988PASP..100....6C |doi=10.1086/132128 }}</ref> [[Papeles:Pic iroberts1.jpg|thumb|left|Ladawan iti "Nalatak nga Andromeda Nebulosa" manipud idi 1899, a kalpasan daytoy ket nainaganan a kas ti [[Andromeda nga Ariwanas]]]] Idi 1920 ti nakunkuna a [[Ti Nalatak a Suppiat|Nalatak a Suppiat]] ket naaramid a naggiddiatan ni [[Harlow Shapley]] ken [[Heber Curtis]], ti kaipapanan ti kasasaad iti Nagririmpuok a Bitbituen, ti agkusikos nebulosa, ken dagiti rukod iti law-ang. Tapno masuportaranna iti daytoy a pangtunton a ti Nalatak nga Andromeda Nebulosa ket maysa nga akin-ruar nga ariwanas, ni Curtis ket nagisurat a ti langa dagiti nagisit a bet-ang a kapadpada dagiti tapok nga ulep idiay Naririmpuok a Bitbituen, ken ti pay naisangsangayan a [[Doppler a pagangayan|Doppler a panagsukat]].<ref>{{cite web |last1=Weaver |first1=H. F. |title=Robert Julius Trumpler |url=http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html |publisher=Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos |accessdate=2007-01-05 }}</ref> Daytoy a banag ket naipatingga a naikeddeng idi nasapa a panawen ti 1920. Idi 1922, ti astronomo a ni [[Ernst Öpik]] ket nagited ti kaadayo a panangikeddeng a nagsuporta ti teoria a ti Andromeda Nebulosa ket maysa nga adayo a naisangsangayan a galaktiko a banag.<ref>{{cite journal |last1=Öpik |first1=E. |year=1922 |title=Maysa a karkulo iti kaadayo iti Nebulosa |journal=Astropisikal a Warnakan |volume=55 |pages=406 |bibcode=1922ApJ....55..406O |doi=10.1086/142680 }}</ref> Ti panagus-usar ti 100&nbsp;a pulgada a [[Bantay Wilson nga Obserbatorio|Bantay Wilson]] a teleskopio, ni [[Edwin Hubble]] ket nakapabael a mangsulbar dagiti akin-ruar a paset dagiti agkusikos a nebulosa a kas urnong dagiti nagmaymaysa a bituen ken nanginagan kadagiti [[Cepheid a panagdumaduma]], a daytoy ket nangpalubos kaniana ti panagkarkulo ti kaadayo dagiti nebulosa: dagitoy ket adayoda unay nga sabali a paset iti Naririmpuok a Bitbituen.<ref>{{cite journal |last1=Hubble |first1=E. P. |year=1929 |title=Ti agkusikos a nebulosa a kas maysa a nailangitan a sistema, Messier 31 |journal=Astropisiskal a Warnakan |volume=69 |pages=103–158 |bibcode=1929ApJ....69..103H |doi=10.1086/143167 }}</ref> Idi 1936 ni Hubble nagpataud ti maysa a pannakaidasig ti sistema para kadagiti ariwanas a maus-usar iti tatta pay nga aldaw, ti [[Galaxy morpolohiko a panakaidasig|Hubble a panagsasaruno]].<ref>{{cite journal |last1=Sandage |first1=A. |year=1989 |title=Edwin Hubble, 1889–1953 |journal=Warnakan iti Naarian a Kagimongan ti Astronomiko iti Kanada |volume=83 |issue=6 |pages= |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/diamond_jubilee/1996/sandage_hubble.html |accessdate=2007-01-08 }}</ref> === Moderno a panagsukisok === [[Papeles:GalacticRotation2.svg|thumb|[[Killo a panagtayyek ti Ariwanas|Killo a panagtayyek]] iti kadaywan nga agkusikos nga ariwanas: naipadto (A) ken napalpaliiw (B). Ti kaadayo ket manipud iti galaktiko a bugas.]] [[Papeles:UDFy-38135539.jpg|thumb|Ti maikadua a kaadaywan nga ariwanas: [[UDFy-38135539]]]] Idi 1944, ni [[Hendrik C. van de Hulst|Hendrik van de Hulst]] ket nagipadto a ti [[mikroaanda]] a radision iti [[hidroheno a linia|kaatiddog ti allon iti 21 sm]] a nagbanagan manipud iti interestelar nga atomiko a [[hidroheno]] nga alingasaw;<ref>{{cite web |last1=Tenn |first1=J. |title=Hendrik Christoffel van de Hulst |url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/vandeHulst/ |publisher=Estado a Unibersidad ti Sonoma |accessdate=2007-01-05 |archive-date=2012-05-29 |archive-url=https://archive.today/20120529/http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/vandeHulst/ |url-status=dead }}</ref> daytoy a radiasion ket napaliiw idi 1951. Daytoy a radiasion ket nangpalubos para iti naiparang-ay a panagdal ti Ariwanas ti Naririmpuok a Bitbituen, gapu ta daytoy ket saan a naapektaran babaen ti panagsspsep ti tapok ket ti bukod a Doppler a panagsukat ket mabalin nga usaren ti panangimapa dagiti panaggunay ti alaingasaw idiay Ariwanas. Dagitoy a panagpalpaliiw ket nangiturong ti postulasion iti agtaytayyek a [[barado nga agkusikos nga ariwanas|baras a patakder]] iti tengnga ti Ariwanas.<ref>{{cite journal |last1=López-Corredoira |first1=M. |year=2001 |title=Panagbirbiruk para iti nadalumpinas a Galaktiko a baras ken singsing idiay DENIS |journal=Astronomia ken Astropisika |volume=373 |issue=1 |pages=139–152 |bibcode=2001A&A...373..139L |doi=10.1051/0004-6361:20010560 |arxiv = astro-ph/0104307 }}</ref> Nga adda dagiti napasayaat a [[radio a teleskopio]], ti alingasaw a hidroheno ket mabalin a masurot kadagiti sabsabali nga ariwanas Idi panawen ti 1970 naduktalan kadagiti panagadal ni [[Vera Rubin]] iti [[killo a panagtayyek ti ariwanas|kapardas ti panagtayyek]] iti alingasaw kadagiti ariwanas nga adda dagiti dagup a makita a masa ket (manipud kadagiti bituen ken alingasaw) saan nga husto ti panakaibilang para iti pardas iti agtaytayyek nga alingasaw. Daytoy a problema ti ariwanas a panagtayyek ket naikapanunotan a naipalpalawag babaen ti kaadda kadagiti adu a kantidad iti saan a makita a [[nangisit a banag]].<ref>{{cite journal |last1=Rubin |first1=V. C. |year=1983 |title=Nangisit a banag kadagiti agkusikos nga ariwanas |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1983-06_248_6/page/96 |journal=Sientipiko nga Amerikano |volume=248 |issue=6 |pages=96–106 |bibcode=1983SciAm.248...96R |doi=10.1038/scientificamerican0683-96 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rubin |first1=V. C. |year=2000 |title=Sangagasut a Tawen dagiti Agtaytayyek nga Ariwanas |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-society-of-the-pacific-publications_2000-06_112_772/page/747 |journal=Dagiti Pablaak iti AStronimiko a Kagimongan iti Pasipiko |volume=112 |issue=772 |pages=747–750 |bibcode=2000PASP..112..747R |doi=10.1086/316573 }}</ref> Iti rugi ti panawen ti 1990, ti [[Hubble a Teleskopio ti Limbang]] ket nakapataud kadagiti napasayaat a panagpalpaliiw. Ken dagiti pay nadumaduma a banbanag, daytoy ket nangipatakder a ti napukaw a nangisit a banag iti bukod tayo nga ariwanas ket saan a buklen laeng dagiti nakusnaw ken babassit a bituen.<ref>{{cite news |title=Ti Hubble Nagpaay ti Pangyuna a Panagilawlawag para iti Nangisit a Banag |publisher=Hubble News Desk |date=1994-10-17 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/41/text/ |accessdate=2007-01-08 }}</ref> Ti [[Hubble a Nauneg a Lugar]], ti maysa nga atiddog unay a panangiparang iti maysa nga awan ti linaon a paset iti langit, ket nakaited ti ebidensia nga adda dagiti agarup a 125 bilion ({{val|1.25|e=11}}) nga ariwanas iti law-ang.<ref>{{cite web |date=2002-11-27 |title=Mano pay ti kaadu dagiti ariwanas? |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/021127a.html |publisher=NASA |accessdate=2007-01-08 }}</ref> Ti panagpasayaat ti teknolohia ti panagduktal ti [[elektromagnetiko nga espektro|espektra]] a saan a makita ti tao (radio a telekopio, inpraroho a kamera, ken [[x-ray nga astronomia|x-ray a teleskopio]]) ket mangpalubos ti panagduktal kadagiti sabsabali nga ariwanas a saan a maduktalan babaen ti Hubble. A naisangsangayan ti, panagsukisok ti ariwanas idiay [[Pagliklikan a Sona]] (ti rehion iti langit a nalapdanbabaen ti Naririmpuok a Bitbituen) ket nagpakita kadagiti adu a baro nga ariwanas.<ref>{{cite journal |last1=Kraan-Korteweg |first1=R. C. |last2=Juraszek |first2=S. |year=2000 |title=Panagmapa dagiti Nailemmeng a Law-ang: Ti panakaiwarwaras ti ariwans idiay Pagliklikan a Sona |journal=Dagiti Pablaak iti Astronomiko a Kagimongan iti Australia |volume=17 |issue=1 |pages=6–12 |bibcode=1999astro.ph.10572K |arxiv = astro-ph/9910572 }}</ref> {{clear}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|refs= <ref name="sparkegallagher2000">{{harvnb|Sparke|Gallagher III|2000|p=i}}</ref> <ref name="heidarzadeh23">{{harvnb|Heidarzadeh|2008|pp=23–25}}</ref> <ref name="heidarzadeh25">{{harvnb|Heidarzadeh|2008|p=25, Table 2.1}}</ref> <ref name=paul1993>{{harvnb|Paul|1993|pp=16–18}}</ref> <ref name=al_biruni>{{harvnb|Al-Biruni|2004|p=87}}</ref> <ref name=mohamed>{{harvnb|Mohamed|2000|pp=49–50}}</ref> <ref name="NSOG">{{harvnb|Kepple|Sanner|1998|p=18}}</ref> <ref name=waller_hodge2003>{{harvnb|Waller|Hodge|2003|p=91}}</ref> <ref name=nasa060812>{{cite web |last1=Hupp |first1=E. |last2=Roy |first2=S. |last3=Watzke |first3=M. |date=2006-08-12 |title=NASA ket Nakabiruk kadagiti Paneknek iti Nangisit a Banag |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/aug/HQ_06297_CHANDRA_Dark_Matter.html |publisher=NASA |accessdate=2007-04-17 |archive-date=2020-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328193824/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/aug/HQ_06297_CHANDRA_Dark_Matter.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=eso000503>{{cite web |date=2000-05-03 |title=Panangilukasan iti Virgo nga Ansisit nga Ariwanas |url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html |publisher=ESO |accessdate=2007-01-03 |archive-date=2012-07-29 |archive-url=https://archive.is/20120729/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=science250_4980_539>{{cite journal |last1=Uson |first1=J. M. |last2=Boughn |first2=S. P. |last3=Kuhn |first3=J. R. |year=1990 |title=Ti tengnga nga ariwanas iti Abell 2029 – Ti maysa a daan nalatak a higante |journal=Siensia |volume=250 |issue=4980 |pages=539–540 |bibcode=1990Sci...250..539U |doi=10.1126/science.250.4980.539 }}</ref> <ref name="M101">{{cite web |date=2006-02-28 |title=Ti Kadakkelan a Nailadawan nga Ariwanas ni Hubble ket Mangidaton ti Baro a Nangato a Panagilawlawagan a Panakakita |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/hst_spiral_m10.html |publisher=NASA |accessdate=2007-01-03 }}</ref> <ref name=uf030616>{{cite news |last1=Hoover |first1=A. |date=2003-06-16 |title=Dagiti UF nga Astronomo: Ti Law-ang Nasimsimple Bassit ngem ti Nanamnama |url=http://news.ufl.edu/2003/06/16/galaxies/ |publisher=Hubble News Desk |accessdate=2011-03-04 |archive-date=2011-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720083835/http://news.ufl.edu/2003/06/16/galaxies/ |url-status=dead }} Based upon: *{{Cite journal |last1=Graham |first1=A. W. |last2=Guzmán |first2=R. |year=2003 |title=HST Potometrio dagiti Ansisit nga Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas idiay Coma, ken ti Panagipalpalawag para iti naipasingked a Patakder a Dikotomia a nagbaetan ti Ansisit ken Naraniag a Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2003-06_125_6/page/2936 |journal=Astronomiko a Warnakan |volume=125 |issue=6 |pages=2936–2950 |bibcode=2003AJ....125.2936G |doi=10.1086/374992 |arxiv = astro-ph/0303391 }}</ref> <ref name="IRatlas">{{cite web |last1=Jarrett |first1=T. H. |title=Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas |url=http://www.ipac.caltech.edu/2mass/gallery/galmorph/ |publisher=Instituto ti Teknolohia ti California |accessdate=2007-01-09 }}</ref> <ref name=apj624_2>{{cite journal |last1=Gott III |first1=J. R. |year=2005 |title=Mapa iti law-ang |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2005-05-10_624_2/page/463 |journal=Astropisikal a Warnakan |volume=624 |issue=2 |pages=463–484 |bibcode=2005ApJ...624..463G |doi=10.1086/428890 |arxiv = astro-ph/0310571 }}</ref> <ref name=kackie020201>{{cite web |last1=Mackie |first1=G. |date=2002-02-01 |title=Ti panagkita ti Law-ang iti maysa a bukel iti Taranaki a Darat |url=http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html |publisher=Unibersidad ti Swinburne |accessdate=2006-12-20 }}</ref> <ref name=gilman_ch4>{{cite web |last1=Gilman |first1=D. |title=Dagiti Ariwanas: Isla dagiti Bitbituen |url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/EP-177/ch4-7.html |publisher=NASA/WMAP |accessdate=2006-08-10 |archive-date=2012-08-02 |archive-url=https://archive.ph/20120802/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/EP-177/ch4-7.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=camb_lss>{{cite web |title=Rimpuok ti Arwanas ken Dakkel a Gantingan a Patakder |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/gr/public/gal_lss.html |publisher=Unibersidad ti Cambridge |accessdate=2007-01-15 }}</ref> <ref name="smbh">{{cite web |last1=Finley |first1=D. |last2=Aguilar |first2=D. |date=2005-11-02 |title=Dagiti astronomo ket nakaala ti kaasitgan a pannakakita itiMisterioso a Bugas ti Nagririmpuok a Bitbituen |url=http://www.nrao.edu/pr/2005/sagastar/ |publisher=Obserbatorio ti Nailian a Radio nga Astronomia |accessdate=2006-08-10 }}</ref> <ref name=konean2006>{{cite web |last1=Koneãn˘ |first1=Lubomír |url=http://www.udu.cas.cz/collegium/tintoretto.pdf |title=Emblematiko, Agrikultura, ken Mitograpia Ti Nagtaudan ti Nagririmpuok a Bitbituen |publisher=Akademia dagiti Siensia iti Republika ti Tseko |accessdate=2007-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060720204104/http://www.udu.cas.cz/collegium/tintoretto.pdf |archivedate=2006-07-20 |url-status=live }}</ref> <ref name=oed>{{cite web |last1=Harper |first1=D. |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=galaxy |title=galaxy|work=Online Etymology Dictionary |accessdate=2011-11-11 }}</ref> <ref name=rao2005>{{cite web |last1=Rao |first1=J. |date=2005-09-02 |title=Sukisuken ti Pagturayan ti Pumapana |url=http://www.space.com/spacewatch/050902_teapot.html |publisher=Space.com |accessdate=2007-01-03 }}</ref> }} <!-- Gibus: refs= --> == Bibliograpia == {{refbegin}} *{{Cite book |last=Al-Biruni |others=R. Ramsay Wright (transl.) |year=2004 |title=The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology |url=http://books.google.com/books?id=VbPna7GOoIEC&pg=PA87 |publisher=Kessinger Publishing |isbn=0-7661-9307-1 }} *{{Cite book |last1=Belkora |first1=L. |year=2003 |title=Minding the Heavens: the Story of our Discovery of the Milky Way |url=https://archive.org/details/mindingheavensst0000belk |publisher=CRC Press |isbn=0-7503-0730-7 }} *{{Cite book |last1=Bertin |first1=G. |last2=Lin |first2=C.-C. |year=1996 |title=Spiral Structure in Galaxies: a Density Wave Theory |url=https://archive.org/details/spiralstructurei0000bert |publisher=MIT Press |isbn=0-262-02396-2 }} *{{Cite book |last1=Binney |first1=J. |last2=Merrifield |first2=M. |year=1998 |title=Galactic Astronomy |url=https://archive.org/details/galacticastronom0000binn |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-00402-1 |oclc=39108765 }} *{{Cite book |last1=Dickinson |first1=T. |year=2004 |title=The Universe and Beyond |url=https://archive.org/details/universebeyond0004dick |edition=4th |publisher=Firefly Books |isbn=1-55297-901-6 |oclc=55596414 }} *{{Cite book |last1=Heidarzadeh |first1=T. |year=2008 |title=A History of Physical Theories of Comets, from Aristotle to Whipple |url=https://archive.org/details/historyofphysica0000heid |publisher=Springer |isbn=1-4020-8322-X }} *{{Cite book |last1=Kepple |first1=G. R. |last2=Sanner |first2=G. W. |year=1998 |title=The Night Sky Observer's Guide, Volume 1 |publisher=Willmann-Bell |isbn=0-943396-58-1 }} *{{Cite book |last1=Mohamed |first1=M. |year=2000 |title=Great Muslim Mathematicians |publisher=Penerbit UTM |isbn=983-52-0157-9 |oclc=48759017 }} *{{Cite book |last1=Paul |first1=E. R. |year=1993 |title=The Milky Way Galaxy and Statistical Cosmology, 1890–1924 |url=https://archive.org/details/milkywaygalaxyst0000paul |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-35363-7 }} *{{Cite book |last1=Sparke |first1=L. S. |last2=Gallagher III |first2=J. S. |year=2000 |title=Galaxies in the Universe: An Introduction |url=https://archive.org/details/galaxiesinuniver0000spar |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-59740-4 }} *{{cite book |last1=Van den Bergh |first1=S. |year=1998 |title=Galaxy Morphology and Classification |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-62335-9 }} *{{cite book |last1=Waller |first1=W. H. |last2=Hodge |first2=P. W. |year=2003 |title=Galaxies and the Cosmic Frontier |url=https://archive.org/details/galaxiescosmicfr0000wall |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-01079-5 }} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commonscat-inline|Galaxies|Kategoria:Ariwanas}} [[Kategoria:Dagiti ariwanas]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] 61x2unvm6skyr0jptzpthmbj4se27r6 0 15324 406814 406618 2026-08-23T22:52:39Z InternetArchiveBot 14943 Add 9 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406814 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title=Ariwanas a Nagririmpuok a Bitbituen | image=[[Papeles:ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg|300px]] | caption=T imahen ti [[Galaktiko a Tengnga]] ti Nagririmpuok a Bitbituen ti rabii a langit ti ngato ti [[Paranal nga Obserbatorio]] | titlestyle=background: #30D5C8lc; | headerstyle=background: | belowstyle=background: #30D5C8; | labelstyle=background: inherit; | header1=Datos ti panagpalpaliiw | label2=[[Morpolohiko a panakaidasig ti Ariwanas|Kita]] | data2=SBc<ref name=ssr100_1_129 /> ([[nabarasan nga agkuskosikos nga ariwanas]]) | label3=[[Diametro]] | data3={{Pagbaliwen|100|-|120|kly|kpc|abbr=on|lk=on}}<ref name="ask-astro" /> | label4=Kapuskol | data4={{Pagbaliwen|1.0|kly|kpc|abbr=on|lk=off}}<ref name="ask-astro" /> | label6=Bilang dagiti bitbituen | data6={{nowrap|300 ± 100 billion}}<ref name=nasa20071129 /><ref name=ut20081216 /> | label7=Kadaanan a naamammoan a bituen | data7=13.2&nbsp;[[Byr|Gyr]]<ref name="frebel" /> | label8=Mass | data8=1.0-1.5{{e|12}}&nbsp;[[solar a masa|M_☉]]<ref name="McMillan2011" /> | label9=Kaadayo ti Init iti [[Galaktiko a tengnga]] | data9={{Pagbaliwen|27.2|+/-|1.1|kly|kpc|abbr=on|lk=off}}<ref name="apj692_2_1075" /> | label10=Ti [[Galaktiko a tawen|Panawen ti galaktiko a panagtaytayyek]] ti Init | data10=250&nbsp;[[Myr]] (negatibo a panagtaytayyek)<ref name="nasa_worldbook_sun" /> | label11=[[Teoria ti densidad nga allon|Panawen a panagtaytayyek ti agkuskousikos a tabas]] | data11=50&nbsp;Myr<ref name=gasdynamics /> | label12=[[Nabarasan nga agkuskusikos nga ariwanas|Baras a tabas]] a panawen a panagtaytayyek | data12=15–18&nbsp;Myr<ref name=gasdynamics /> | label13=Ti kinapardas a mainaig ti [[Kosmiko a mikroaanda a lugar iti likud|CMB]] [[natalna a sukogan]] | data13={{nowrap|552 ± 6&nbsp;km/s}}<ref name="dipole" /> | below=Kitaen pay ti: [[Ariwanas]], [[Listaan dagiti ariwanas]] }} Ti '''Nagririmpuok a Bitbituen''' ({{lang-en|Milky Way}}) ket isu ti [[ariwanas]] nga aglaon ti [[Daga (planeta)|Daga]].<ref name=collins_ahsd /><ref name=context group=nb /> Daytoy a nagan iti Ingles a "Milky Way" ket naala manipud iti panagparangna a kas nalidem a "nagatasan" a sumsumged a banda nga agar-arkos iti ballasiw ti rabii a langit, a ti mata laeng ket saan a makailasin kadagiti agmaymaysa a bitbituen. Ti termino a "Milky Way" ket naipatarus manipud iti [[Klasiko a Latin]] ''via lactea'', manipud iti [[Helenestika a Griego]] ''γαλαξίας κύκλος'' (pr. ''galaxías kýklos'', "nagatasan a sirkulo").<ref name=eo_galaxy /><ref name="Jankowski" /><ref name="Schiller" /> Ti Nagririmpuok a Bitbituen ket agparang a kasla banda gapu ta daytoy ket nasukog iti disko a patakder a makitkita manipud iti uneg. Ti kinapudno a daytoy a nalidem a banda iti lawag ket buklen dagiti bitbituen napaneknekan idi 1610 idi ni [[Galileo Galilei]] ket naguusar ti teleskopio tapno masolbarna dagiti agmaymaysa abitbituen. Idi panawen ti 1920, ti panagpalpaliiw ti astronomo a ni [[Edwin Hubble]] ket nagiparang a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket maysa laeng kadagiti adu nga ariwanas. Ti Nagririmpuok a Bitbituen ket maysa a [[nabarasan nga agkuskusikos nga ariwanas]] a 100,000–120,000 [[lawag a tawen]] iti diametrona nga aglaon kadagiti 200–400 a bilion a [[bituen|bitbituen]]. Mabalin pay nga aglaon iti kasla kasta a kaadu a planeta, nga adda nakarkulo a 10 a bilion kadagitoy ti agpalpalikmut iti [[mataengan a sona]] kadagiti nagannak kaniada a bitbituen.<ref name="Nature-20120111" /> Ti [[Sistema a Solar]] ket mabirukan ti uneg iti daytoy a disko, ti agarup a dua a pagkatlo a kaadayo manipud iti [[Galaktiko a Tengnga]], idiay akin-uneg nga igid iti agkuskusikos a tabas ti nagtitiponan ti alingasaw ken tapok a tinawtawagan a ti [[Orion–Cygnus nga Ima]]. Dagiti bitbituen ti akin-uneg a ≈10,000 a lawag a tawtawen ket naurnos iti maysa a [[Batukot (astronomia)|batukot]] ken maysa wenno ad-adu pay a baras. Ti katengngaan ket namarkaan babaen ti napeksa a radio a taudan atinawtawagan a ti [[Sagitario A*]] a mabalin a daytoy ket [[nalatak unay a nangisit nga abut]]. Ti Ariwanas ket agtaytayyek ti maminsan tunggal maysa a 15 aginggana ti 50 a riwriw a tawtawen. Ti Ariwanas iti maysa a kabuklan ket aggungunay iti kapardas iti 552 aginggana ti 630&nbsp;km tunggal maysa a segundo, nga agtalged ti mainaig a sukogan iti reperensia. Nakarkulo daytoy ti kadaanan ti agarup a 13.2 bilion a tawen , a gangani a kasla ti [[Tawen iti law-ang|kadaanan ti Law-ang]]. Daytoy ket linawlawan babaen dagiti nadumaduma a [[Listaan dagiti satelite nga ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen|babbabassit a satelite]] nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen ket paset ti [[Lokal a Grupo]] dagiti ariwanas, a mangbukel ti maysa a subkomponente iti [[Nalatak a Rimpuok ti Virgo]]. == Wagas == [[Papeles:Under the Milky Way.jpg|thumb|Ti maysa a panakakita iti Nagririmpuok a bibituen nga agturong idiay Konstelasion [[Sagitario(konstelasion)|Sagitario]] (a mairaman ti [[Galatiko a Tengnga]]) a kas makita manipud iti di-narugitan nga awan lawag a lugar (ti Black Rock Desert, Nevada).]] No agpalpaliiw ti rabii a langit, ti termino a "Nagririmpuok a Bitbituen" ket isu laeng ti nakudrep a banda iti puraw a lawag nga adda ti 30 a degrado a kalawa nga agararko iti ballasiw ti langit<ref name=pasachoff1994 /> (yray no amin dagiti [[bituen|bitbituen]] a mabalin a makita ti [[mata laeng]] ket paset iti Ariwanas a Nagririmpuok a Bitbituen). Ti lawag iti daytoy a banda ket naggapo manipud iti [[Angular a resolsion|di-nasolbar]] a bitbituen ken dadduma pay a materiales a naisanglad ti kaunegan ti Galaktiko a dalumpinas. Dagiti nasipnget a rehion ti kaunegan ti banda, a kas ti [[Nalatak a Rengngat (astronomia)|Nalatak a Rengngat]] ken ti [[Coalsack Nebulosa|Coalsack]], ket maipada kadagiti luglugar a dagiti lawag manipud kadagiti adayo a bitbituen ket nalappedan babaen ti [[interestelar a tapok]]. Ti Nagririmpuok a Bitbituen ket adda ti mainaig nga ababa a [[kalawag ti rabaw]]. Ti pannakakita daytoy ket narigat unay babaen ti lugar iti likud a lawag a kas ti [[panagrugit ti lawag]] wenno naisiasi a lawag manipud iti [[bulan]]. Daytoy ket sisasagana a makita no ti [[mangipatingnga a kadakkel]] ket +5.1 wenno nasaysayaat, bayat nga agipakpakita ti nasayaat a salaysay iti +6.1.<ref name=steinicke_sakiel2007 /> Daytoy ket agpabalin a narigat a makita ti Nagririmpuok a Bitbituen manipud kadagiti ania man a naraniag a nasilawan a [[Urbano a lugar|urbano]] weno [[suburbano]] lokasion ngem nalaka a makita no kitaen manipud iti maysa nga [[away a lugar]] no ti bulan ket adda ti baba ti horisonte.<ref name=bortle group=nb /> Ti Nagririmpuok a Bitbituen ket lumasat kadagiti paset ti agarup a 30 [[konstelasion]]. Ti [[Galaktiko a Tengnga|tengnga iti Ariwanas]] ket sumanglad iti turong iti [[konstelasion]] a [[Sagitario (konstelasion)|Sagitario]]; isu ditoy ti karaniagan ti Naririmpuok a Bitbituen. Manipud ti Sagitario, ti nakudrep a banda iti puraw a lawag ket agparang a lumaslasat nga agpalaud iti [[Galaktiko kontratengnga]] idiay [[Auriga (konstelasionn)|Auriga]]. Ti banda ket agtultuloyton nga agpalaud kadagiti sumakbay a dalan ti lawlaw ti langit ken agsubli idiay [[Sagitarios (konstelation)|Sagitario]]. Ti kinapidno a ti banda ket bingbingayenna ti rabii a langit dagiti dua nga agarup nga agpadpada a [[nainlangitan a globo|hemisperio]] ket mangitudo a ti Sistema Solar ket asideg a naisanglad ti [[Galaktiko a dalumpinas]]. Ti Galaktiko a dalumpinas ket agliklikig babaen ti 60 a degrado ti [[ekliptiko]] (ti dalumpinas ti panagtayyek ti Daga).A minaig ti [[nainlangitan nga ekuador]], a lumasat daytoy ti adadayo ngem aminan a kas iti [[Cassiopeia (konstelasion)|Cassiopeia]] ken ada-dayo ngem abagatan a kas ti konstelasion iti [[Crux]], a mangitudtudo ti nangato a panagliklikig iti [[ekuador (hemisperio)|ekuador a dalumpinas]] ti Daga ken ti dalumpinas iti [[ekliptiko]] a manaig ti Galaktiko a dalumpinas. Ti amianan a Galaktiko nga ungto ket naisanglad iti [[kanawan a panagpangato]] a 12^h 49^m, [[panagpababa]] a +27.4° ([[B1950]]) ti asideg ti [[beta Comae Berenices]], ken ti abagatan a Galaktiko nga ungto ket asideg ti [[alpha Sculptoris]]. Gapu iti daytoy a nagato a panagliklikig, depende iti oras iti rabii ken tawen, ti arko iti Nagririmpuok a Bitbituen ket mabalin nga agparang a kasla nababa wenno nangato iti langit. Para kadagiti agpalpaliiw manipud iti agarup a 65 a grado ti amianan aginggana ti 65 a grado ti abagatan iti rabaw ti Daga ti Nagririmpuok a Bitbituen ket mamindua a lumasat iti ngato iti tungngal maysa nga aldaw. [[Papeles:Milky Way Arch.jpg|thumb|center|600px|Ti [[mata ti ikan a lente]] a mosaiko iti Naririmpuok a Bitbituen nga agararko iti maysa a nangato a panaglikig iti ballasiw ti rabii a langit, a naala manipud iti nasipnget a langit a lokasion idiay Chile.]] == Kadakkel ken masa == {{multiple image |direction = vertical |align = right |width = 220 |image1= Wide Field Imager view of a Milky Way look-alike NGC 6744.jpg |image2= View of the Milky Way over Brantingham Lake.jpg |caption1= Ti Ariwanas [[NGC 6744]] ket naikeddeng a nalatak a kapada ti bukodtayo a Nagririmpuok a Bitbituen |caption2= Ti pakaimatangan ti Nagririmpuok a Bitbituen idiay [[Danaw Brantingham ]], New York |alt1=Ti retrato ti ariwanas [[NGC 6744]], nga inkeddeng dagiti sientista a nalatak a kapada ti Nagririmpuok a Bitbituen }} Ti estelar a disko ti Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen ket agarup a {{pagbaliwen|100000|ly|kpc|abbr=on|sigfig=1}} iti diametro, ken daytoy ket iti katibemngan, agarup a {{pagbaliwen|1000|ly|kpc|1|abbr=on|sigfig=1}} iti kapuskol.<ref name="ask-astro" /><ref name="Rix_Bovy">{{cite journal | author=Rix, Hans-Walter | author2=Bovy, Jo | title= The Milky Way's Stellar Disk | journal= The Astronomy and Astrophysics Review | date=2013 | volume=in press | arxiv=1301.3168|doi = 10.1007/s00159-013-0061-8 |bibcode = 2013A&ARv..21...61R }}</ref> Kas tarabay iti relatibo a pisikal a [[gantingan (pannakaibagi)|gantingan]] iti Nagririmpuok a Bitbituen, no mapabassit daytoy iti 100&nbsp;m iti diametro, ti Sistema a Solar, a mairaman ti naipagpagarup a [[ulep Oort]], daytoy ket ad-adunton ngem 1&nbsp;mm iti kaakaba, agarup nga iti kapuskol ti sigpit ti papel. Ti kaasitgan a bituen, ti [[Proxima Centauri]], ket addaanto iti 4.2&nbsp;mm a kaadayo.<ref name=scale group=nb /> Alternatibo met a makitkita, no ti Sistema a Solar aginggana iti [Neptuno]] ket ti kadakkel iti binting ti Estados Unidos (25&nbsp;mm), ti Nagririmpuok a Bitbituen ket addanton iti diametro iti 2,628 a kilkilometro, wenno agarup a ti kaakaba ti Estados Unidos manipud iti ngato ti North Dakota aginggana ti ungto ti Texas.<ref>{{cite web | url=http://www.cfa.harvard.edu/seuforum/howfar/across.html | work= NASA-Smithsonian Education Forum on the Structure and Evolution of the Universe, at the Harvard Smithsonian Center for Astrophysics | accessdate=Marso 13, 2013 | title=How Big is Our Universe: How far is it across the Milky Way?}}</ref> <!--[[Papeles:Milky way profile.svg|left|thumb|Eskimatiko a bariweswes ti bukodtayo nga ariwanas|201x201px]]--> Dagiti karkulo iti maysa ti Nagririmpuok a Bitbituen ket agdumaduma, depende iti pamay-an ken mausar a datos. Iti ababa aiti sakop ti karkulo, thi masa ti Nagririmpuok a Bitbituen ket 5.8{{e|11}}&nbsp;[[solar a masa|solar a masmasa]] ({{masa ti solar}}), basbassit met ngem ti [[Ariwanas ti Andromeda]].<ref name="Karachentsevetal2006" /><ref name="mass" /><ref name="galmass" /> Dagiti panagrukod nga agusar ti [[Very Long Baseline Array]] idi 2009 ket nakabiruk kadagiti kapardas a daddadakkel a kas 254&nbsp;km/s para kadagiti bituen iti igid ti Nagririmpuok a Bitbituen<ref name=nrao20090105 /> Gapu ta ti orbital a kapardas ket agdepdepende iti dagup a masa iti uneg ti orbital a rayus, daytoy ket mangisingasing a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket dakdakkel unay, ken agarup a mangiada ti masa ti Ariwanas ti Andromeda iti 7{{e|11}}&nbsp;{{masa ti solar}} iti kaunegan ti {{pagbaliwen|160000|ly|kpc|abbr=on}} iti tengngana.<ref name="reid2009" /> Ti panagrukod idi 2010 iti rayus a kapardas dagiti bakud a bituen ket nakakita ti masa a nakulloong iti uneg ti 80 kilo[[parsec]] ket 7{{e|11}}&nbsp;{{masa ti solar}}.<ref name="gnedin2010" /> Segun ti panagadal a naipablaak idi 2014, ti masa ti intero a Nagririmpuok a Bitbituen ket nakarkulo iti 8.5{{e|11}}&nbsp;{{masa ti solar}},<ref name="Jorge Peñarrubia2014">{{cite journal | author=Jorge Peñarrubia | author2=Yin-Zhe Ma | author3=Matthew G. Walker | author4=Alan McConnachie | title=A dynamical model of the local cosmic expansion | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=433 | issue=3 | pages=2204–2022 | bibcode= | doi=10.1093/mnras/stu879}}</ref> nga agarupa a kagudua ti masa ti Ariwanas ti Andromeda.<ref name="Jorge Peñarrubia2014" /> Kaaduan ti masa ti Nagririmpuok a Bitbituen ket agparang a banag iti saan nga ammo a porma a makitinnignay iti sabali a banag babaen ti grabitasional ngem saan a dagiti elektromagnetiko a puersa, a tinawtawagan ti [[nangisit a banag]]. Ti [[bakud ti nangisit a banag]] ket relatibo a nasayaat a naiwarwaris iti distansia iti sangagasut a kiloparsec manipud iti Sentro ti Galaktiko. Dagiti modelo ti matematika iti Nagririmpuok a Bitbituen ket nangisingasing a ti dagup a masa ti intero nga Ariwanas ket adda iti sakop ti 1–1.5{{e|12}}&nbsp;{{masa ti solar}}.<ref name=McMillan2011 /> Dagiti nabibiit a panagadal ket mangibaga a ti masa a dakdakkel a kas 4.5{{e|12}}&nbsp;{{masa ti solar}} <ref>{{cite web | url=http://arxiv.org/abs/1306.4013 | accessdate=Pebrero 6, 2014 | title=The mass of the Milky Way and M31 using the method of least action}}</ref> and as small as 0.8{{e|12}}&nbsp;{{masa ti solar}}.<ref>{{cite web | url=http://arxiv.org/abs/1408.1787 | accessdate=Agosto 8, 2014 | title=On the shoulders of Giants: Properties of the Stellar Halo and the Milky Way mass distribution}}</ref> == Dagiti linaon == Ti Nagririmpuok a Bitbituen ket aglaon kadagiti saan a basbassit ngem 100&nbsp;bilion a planeta<ref name=villard20120111 /> ken ti nagbaetan dagiti 200 ken 400&nbsp;bilion a bituen.<ref name=frommert_kronberg2005 /><ref name=wethington2010 /> Ti eksakto a pigura ket depende iti ababa unay a masa,wenno dagiti [[ansisit a bituen]], a narigat dagitoy amaduktalan, naipangpangruna kadagiti adayo a distansia iti ad-adu ngem {{pagbaliwen|300|ly|pc|-1|abbr=on}} manipud iti Init. Kas panangiyasping, ti kaarruba nga Arianas ti Andromeda ket aglaon ti nakarkulo a maysa a trilion (10¹²) a bitbituen.<ref name=young2006 /> Mapunno daytoy ti espasion a nagbaetan dagiti bituen ket ti disko iti alingasaw ken tapok a tinawtawagan ti [[interestelar a medio]]. Daytoy a disko ket addaan iti saan a basbassit a maiyasping a gay-at ti rayus kadagiti bituen,<ref name=science312_1773 /> bayat a ti kapuskol ti tuon ti alingasaw ket sumakop kadagiti ginasut a lawag a tawtawen para kadagiti nalamlamiis a bituen aginggana ti rinibo a lawag a tawtawen para kadagiti napudpudot nga alingasaw.<ref name=araa28_215 /><ref name=apj702_1472 /> Dagiti [[grabitasional a mikrolensing]] ken dagiti panagpalpaliiw ti panaglasat ti planeta ket mangipakita a mabalin nga adda met dagiti saan a basbassit a kaadu dagiti planeta a naibedbed kadagiti bituen a kas dagiti met bituen iti Nagririmpuok a Bitbituen,<ref name="Nature-20120111" /><ref name=borenstein2011 /> ken dagiti mikrolensing a panagrukod ket nangipakpakita nga adda dagiti ad-adu a [[rogue a planeta]] a saan a naibedbed iti agsangaili a bitbituen ngem ti kaadda met dagiti bituen.<ref>{{Cite journal | display-authors=1| last1 = Sumi | first1 = T. | last2 = Kamiya | first2 = K. | last3 = Bennett | first3 = D. P. | last4 = Bond | first4 = I. A. | last5 = Abe | first5 = F. | last6 = Botzler | first6 = C. S. | last7 = Fukui | first7 = A. | last8 = Furusawa | first8 = K. | last9 = Hearnshaw | first9 = J. B. | last10 = Itow | first10 = Y.| last11 = Kilmartin | first11 = P. M.| last12 = Korpela | first12 = A.| last13 = Lin | first13 = W.| last14 = Ling | first14 = C. H.| last15 = Masuda | first15 = K.| last16 = Matsubara | first16 = Y.| last17 = Miyake | first17 = N.| last18 = Motomura | first18 = M.| last19 = Muraki | first19 = Y.| last20 = Nagaya | first20 = M.| last21 = Nakamura | first21 = S.| last22 = Ohnishi | first22 = K.| last23 = Okumura | first23 = T.| last24 = Perrott | first24 = Y. C.| last25 = Rattenbury | first25 = N.| last26 = Saito | first26 = To.| last27 = Sako | first27 = T.| last28 = Sullivan | first28 = D. J.| last29 = Sweatman | first29 = W. L.| last30 = Tristram | first30 = P. J.| last31 = Udalski | first31 = A.| last32 = Szymański | first32 = M. K.| last33 = Kubiak | first33 = M.| last34 = Pietrzyński | first34 = G.| last35 = Poleski | first35 = R.| last36 = Soszyński | first36 = I.| last37 = Wyrzykowski | first37 = Ł.| last38 = Ulaczyk | first38 = K.| doi = 10.1038/nature10092 | title = Unbound or distant planetary mass population detected by gravitational microlensing | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-05-19_473_7347/page/349| journal = Nature | volume = 473 | issue = 7347 | pages = 349–352 | year = 2011 | bibcode = 2011Natur.473..349S| arxiv = 1105.3544| pmid = 21593867| pmc = }}</ref><ref name=nasa20110526 /> Ti Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen ket aglaon ti saab a basbasit ngem maysa a planeta iti tunggal maysa a bituen, a pagresultaan dagiti 100–400 a bilion a planetas, segun ti panagadal idi Enero 2013 kadagiti sistema ti lima a planeta a bituen ti [[Kepler-32]] iti obserbatorio ti esoasio ti [[Kepler (spacecraft)|Kepler]]. Ti sabali met a panagusig idi Enero 2013 ti datos ti Kepler ket nakarkulo a saan a basbassit ngem 17 bilion dagiti [[Terestrial a planeta|kadakkel iti Daga]] nga [[eksoplaneta]] ket adda iti Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen.<ref name="Space-20130107">{{cite web |author=Staff |title=17 Billion Earth-Size Alien Planets Inhabit Milky Way |url=http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |date=Enero 7, 2013 |publisher=Space.com|accessdate=Enero 8, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006095334/http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |archivedate=6 Oktubre 2014}}</ref> Idi Nobiembre 4, 2013, inreporta dagiti astronomo, a naibatay iti datos ti [[Kepler (spacecraft)|mision ti espasio ti ''Kepler'']], a mabalin nga adda dagiti ad-adu ngem 40 a bilion a kadakkel ti Daga a [[ekstrasolar a planeta|planeta]] a mangliklikmut kadagiti [[mataengan a sona]] dagiti [[Solar nga analogo|kasla init a bituen]] ken dagiti [[nalabbasit nga ansisit]] iti uneg ti Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen<ref name="NYT-20131104">{{cite news|last=Overbye |first=Dennis |title=Far-Off Planets Like the Earth Dot the Galaxy|url=http://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |date=Nobiembre 4, 2013 |work=New York Times |accessdate=Nobiembre 5, 2013 }}</ref><ref name="PNAS-20131031">{{cite journal |last1=Petigura |first1=Eric A. |last2=Howard |first2=Andrew W. |last3=Marcy |first3=Geoffrey W. |title=Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars |url=http://www.pnas.org/content/early/2013/10/31/1319909110 |date=Oktubre 31, 2013 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |doi=10.1073/pnas.1319909110 |accessdate=Nobiembre 5, 2013 |arxiv=1311.6806 |bibcode=2013PNAS..11019273P |archive-date=2013-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109010831/http://www.pnas.org/content/early/2013/10/31/1319909110 |url-status=dead }}</ref><ref name='nov2013_planet_estimate' /> 11 bilion kadagitoy a nakarkulo aplaneta ket mabalin a mangliklikmut dagiti kasla Init a bituen.<ref name="LATimes-20131104">{{cite news |last=Khan |first=Amina |title=Milky Way may host billions of Earth-size planets |url=http://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105,0,2673237.story |date=4 Nobiembre 2013 |work=[Los Angeles Times |accessdate=5 Nobiembre 2013 }}</ref> Ti kaasitgan iti kastoy a palneta ket mabalin a 12 a lawag a tawtawen iti kaadayo, segun kadagiti sientista.<ref name="NYT-20131104" /><ref name="PNAS-20131031" /> Dagiti kasta a kasla Daga ti kadakkel a planeta ket mabalin nga ad-adu ngem dagiti higante nga alingasaw.<ref name="Nature-20120111" /> Malaksid daiti eksoplaneta, naduktalan pay dagiti "[[eksokometa]]", dagiti [[kometa]] iti labes ti Sistema a Solar, ken mabalin a kadawyan dagitoy Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen.<ref name="Space-201301072">{{cite web |author=Staff |title='Exocomets' Common Across Milky Way Galaxy |url=http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |date=Enero 7, 2013 |publisher=Space.com] |accessdate=Enero 8, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140916085824/http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |archivedate=16 Septiembre 2014}}</ref> Dagiti disko ti bituen iti Nagririmpuok a Bitbituen ket awanan iti natadem nga igid iti labes dagiti awanan kadagiti bituen. Imbes ket, ti konsentrasion dagiti bituen ket bumassit iti distansia manipud iti tengnga ti Nagririmpuok a Bitbituen. Para kadagiti rason a saan a maawatan, iti labes ti rayus ti agarup a 40,000 ly (13 kpc) manipud iti tengnga, ti bilang dagitbituen iti tunggal maysa a kubikon [[parsec]] ket pumarpardas a bumassit iti rayus.<ref name=arxiv0909.3857 /> Ti mangpalikmut ti galaktiko a disko ket ti esperikal a [[Galaktiko a Bakud]] dagiti bituen ken [[globular a rimpuok]] a gumay-at nga agpaadayo ngem limitado iti kadakkel babaen dagiti panagtayyek dagiti dua a satelite ti Nagririmpuok a Bitbituen, ti Bassit ken Dakkel nga [[Ul-ulep Magallanes]], a ti [[Apsis|kaasitgan nga arngianna]] iti Galaktiko a Tengnga ket agarup a {{pagbaliwen|180000|ly|kpc|abbr=on}}.<ref name=mnras371_1_108 /> Iti daytoy a distansia wenno iti labes, dagiti pagtayyekan iti kaaduan dagiti bakud a banag ket guluento babaen ti Ul-ulep Magallanes. Isu a, dagiti kasta a banag ket mabalin a palsuten manipud iti kaarrubayan ti Nagririmpuok a Bitbituen. Ti naitiptipon a [[absoluto a bisual magnitud]] ti Nagririmpuok a Bitbituen ket nakarkulo iti −20.9.<ref name=coffey /> <gallery class="center" mode="packed-hover" heights="155px"> Papeles:Milkyway pan.jpg|Ti 360-grado panorama a pakaimatangan ti Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen (ti maysa a naaramid a mosaiko dagiti retrato) </gallery> == Dagiti nota == {{Reflist|group=nb|refs= <ref name=context>Adda dagitoy taudan nga agtengtengngel a ti, nainget a panagsao, ti termino a ''Nagririmpuok a Bitbituen'' ket nasken a mangitudo laeng ti banda ti lawag a buklen ti ariwanas iti [[rabii a langit]], bayat a ti ariwanas ket nasken a makaala ti napno a nagan nga ''Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen'', wenno ti sabali pay a kas ''ti Ariwanas''. Nupay kasta, saan a nalawag no kasano ti kawatiwat daytoy a pagalagadan, ken ti termino a ''Nagririmpuok a Bitbituen'' ket kankanayon a maus-usar kadagitoy a kontesto. Kitaen ti: * {{cite book | last1=Freedman | first1=Roger A. | last2= Kaufmann | first2=William J. | title=Universe | url=https://archive.org/details/universe0008edfree | publisher=WH Freeman & Co. | year=2007 | isbn=0-7167-8584-6 | page=[https://archive.org/details/universe0008edfree/page/605 605] }} * {{cite encyclopedia | title=Dagiti Ariwanas&nbsp;— Ariwanas a Nagririmpuok a Bitbituen | encyclopedia=Encyclopædia Britannica | volume=19 | pages=618 | publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. | year=1998}} * {{cite book | last=Pasachoff | first=Jay M. | authorlink=Jay Pasachoff | title=Astronomia: Manipud ti Daga aginggana ti Law-ang | publisher=Harcourt School | year=1994 | isbn=0-03-001667-3 | page=500 }}</ref> <ref name=bortle>Kitaen pay ti [[Bortle Nasipnget a Langit a Gantingan]]</ref> <ref name=scale>Ti gantingan ket 1&nbsp;mm dagup 1&nbsp;ly.</ref> }} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|refs= <ref name="ask-astro">{{cite web | last1=Christian | first1=Eric | last2=Safi-Harb | first2=Samar | publisher=NASA: Damagen ti maysa nga Astropisiko | title = Kasano ti kadakkel ti Nagririmpuok a Bitbituen? | url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980317b.html | accessdate = 2007-11-28 }}</ref> <ref name=ssr100_1_129>{{Cite journal | last1 = Gerhard | first1 = O. | title = Mass distribution in our Galaxy| journal = Space Science Reviews | volume = 100 | issue=1/4| pages = 129–138 | doi = 10.1023/A:1015818111633 | bibcode=2002astro.ph..3110G| arxiv=astro-ph/0203110| year = 2002 | pmid = | pmc = }}</ref> <ref name=nasa20071129>{{cite web | title=NASA&nbsp;– Ariwanas | publisher=Nasa.gov | work=NASA and World Book | date=Nobiembre 29, 2007 | url=http://www.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html | accessdate=2010-08-10 | archive-date=2005-05-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050508093645/http://www.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050508093645/http://www.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html |date=2005-05-08 }}</ref> <ref name=ut20081216>{{cite web | author=Staff | date=Disiembre 16, 2008 | title=Mano ti Bilang dagiti Bitbituen iti Nagririmpuok a Bitbituen? | publisher=Ti Law-ang tatta nga Aldaw | url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ | accessdate=2010-08-10 }}</ref> <ref name="frebel">{{Cite journal | display-authors=1| last1 = Frebel | first1 = A. | last2 = Christlieb | first2 = N. | last3 = Norris | first3 = J. E. | last4 = Thom | first4 = C. | last5 = Beers | first5 = T. C. | last6 = Rhee | first6 = J. | doi = 10.1086/518122 | title = Discovery of HE 1523-0901, a strongly ''r''-process-enhanced metal-poor star with detected uranium | journal = The Astrophysical Journal | volume = 660 | issue = 2 | pages = L117 | year = 2007 | bibcode=2007ApJ...660L.117F| arxiv=astro-ph/0703414| pmid = | pmc = }}</ref> <ref name=McMillan2011>{{Cite journal | last1 = McMillan | first1 = P. J. | title = Mass models of the Milky Way | doi = 10.1111/j.1365-2966.2011.18564.x | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 414 | issue = 3 | pages = 2446–2457 | date=Hulio 2011 | bibcode=2011MNRAS.414.2446M| pmid = | pmc = |arxiv = 1102.4340 }}</ref> <ref name=apj692_2_1075>{{Cite journal | display-authors=1| doi = 10.1088/0004-637X/692/2/1075 | last1 = Gillessen | first1 = S. | last2 = Eisenhauer | first2 = F. | last3 = Trippe | first3 = S. | last4 = Alexander | first4 = T. | last5 = Genzel | first5 = R. | last6 = Martins | first6 = F. | last7 = Ott | first7 = T.| title=Monitoring stellar orbits around the massive black hole in the Galactic Center| url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-02-20_692_2/page/1075| journal = Astrophysical Journal| volume = 692 | issue = 2| pages = 1075–1109| arxiv=0810.4674 | year = 2009| bibcode=2009ApJ...692.1075G}}</ref> <ref name="nasa_worldbook_sun">{{cite web | title=Ti Init | work=World Book at NASA | publisher=[[NASA]] | url=http://www.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html | accessdate=2010-03-22 | quote=Ti Init ket maysa kadagiti sumurok a 100 bilion a bitbituen iti Ariwanas a Nagririmpuok a Bitbituen. Daytoy ket agarup a 25,000 a lawag a tawtawen manipud iti tengnga iti Ariwanas, ket agtaytayyek ti maminsan ti lawlaw ti Tengnga a Galaktiko iti tunggal maysa a 250 a riwriw a tawtawen. | archive-date=2005-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050217044235/http://www.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050217044235/http://www.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |date=2005-02-17 }}</ref> <ref name=gasdynamics>{{Cite journal | last1 = Bissantz | first1 = N. | last2 = Englmaier | first2 = P. | last3 = Gerhard | first3 = O. | doi = 10.1046/j.1365-8711.2003.06358.x | title = Gas dynamics in the Milky Way: second pattern speed and large-scale morphology | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 340 | issue = 3 | pages = 949 | year = 2003 | bibcode=2003MNRAS.340..949B| arxiv=astro-ph/0212516| pmid = | pmc = }}</ref> <ref name=collins_ahsd>{{cite web | title=Collins nga Elementario Ingles a Disksionario&nbsp;– Kompleto ken saana Nakissayan 1991–2003 – Nagririmpuok a Bitbituen | work=Ti Tinawtawid a Siensia ti Amerikano a Diksionario | year=2005 | url=http://www.thefreedictionary.com/Milky+Way | publisher=thefreedictionary.com | accessdate=2012-05-20 }}</ref> <ref name="Jankowski">{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=Wp6E3y-58LkC&pg=PT6 | first1=Connie | last1=Jankowski | title=Pionero iti Lawag ken Uni | page=6 | isbn=0-7565-4306-1 | publisher=Compass Point Books | year=2010 }}</ref> <ref name="dipole">{{Cite journal | display-authors=1 | last1 = Kogut | first1 = A. | last2 = Lineweaver | first2 = C. | last3 = Smoot | first3 = G. F. | last4 = Bennett | first4 = C. L. | last5 = Banday | first5 = A. | last6 = Boggess | first6 = N. W. | last7 = Cheng | first7 = E. S. | last8 = De Amici | first8 = G. | last9 = Fixsen | first9 = D. J. | last10=Hinshaw | first10=G. | last11=Jackson | first11=P. D. | last12=Janssen | first12=M. | last13=Keegstra | first13=P. | last14=Loewenstein | first14=K. | last15=Lubin | first15=P. | last16=Mather | first16=J. C. | last17=Tenorio | first17=L. | last18=Weiss | first18=R. | last19=Wilkinson | first19=D. T. | last20=Wright | first20=E. L.| title = Dipole anisotropy in the COBE differential microwave radiometers first-year sky maps | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-12-10_419_1/page/1 | doi = 10.1086/173453 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 419 | pages = 1 | year = 1993 | bibcode=1993ApJ...419....1K| arxiv=astro-ph/9312056| pmid = | pmc = }}</ref> <ref name=eo_galaxy>{{cite web | url=http://www.etymonline.com/index.php?term=ariwanas | first1=Douglas | last1=Harper | title=ariwanas | work=Online a Diksionario ti Etimolohia | accessdate=2012-05-20 | archive-date=2015-06-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150603013354/http://www.etymonline.com/index.php?term=ariwanas | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150603013354/http://www.etymonline.com/index.php?term=ariwanas |date=2015-06-03 }}</ref> <ref name="Schiller">{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=nbnEjck_N84C&pg=PA163 | first1=Jon | last1=Schiller | title=Big Bang ken dagiti Nangisit nga Abut | page=163 | publisher=CreateSpace | year=2010 | isbn=1-4528-6552-3 }}</ref> <ref name="Nature-20120111">{{Cite journal | display-authors = 1| last1 = Cassan | first1 = A. | last2 = Kubas | first2 = D. | last3 = Beaulieu | first3 = J. -P. | last4 = Dominik | first4 = M. | last5 = Horne | first5 = K. | last6 = Greenhill | first6 = J. | last7 = Wambsganss | first7 = J. | last8 = Menzies | first8 = J. | last9 = Williams | first9 = A. | last10 = Jørgensen | doi = 10.1038/nature10684 | first10 = U. G. | last11 = Udalski | first11 = A. | last12 = Bennett | first12 = D. P. | last13 = Albrow | first13 = M. D. | last14 = Batista | first14 = V. | last15 = Brillant | first15 = S. | last16 = Caldwell | first16 = J. A. R. | last17 = Cole | first17 = A. | last18 = Coutures | first18 = C. | last19 = Cook | first19 = K. H. | last20 = Dieters | first20 = S. | last21 = Prester | first21 = D. D. | last22 = Donatowicz | first22 = J. | last23 = Fouqué | first23 = P. | last24 = Hill | first24 = K. | last25 = Kains | first25 = N. | last26 = Kane | first26 = S. | last27 = Marquette | first27 = J. -B. | last28 = Martin | first28 = R. | last29 = Pollard | first29 = K. R. | last30 = Sahu | first30 = K. C. | title = One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-01-12_481_7380/page/167| journal = Nature | volume = 481 | issue = 7380 | pages = 167–169 | date=Enero 11, 2012| pmid = 22237108| bibcode=2012Natur.481..167C| pmc = |arxiv = 1202.0903 }}</ref> <ref name=pasachoff1994>{{cite book | last1=Pasachoff | first1=Jay M. | authorlink=Jay Pasachoff | title=Astronomia: Manipud ti Daga aginggana ti Law-ang | publisher=Harcourt School | year=1994 | isbn=0-03-001667-3 | page=500 }}</ref> <ref name=steinicke_sakiel2007>{{cite book | first1=Wolfgang | last1=Steinicke | first2=Richard | last2=Jakiel | title=Dagiti ariwanas ken ti kasano a panagpalaliiw kaniada| series=Dagiti pagsurotan ti panagpalpaliiw ti astronomo | publisher=Springer | year=2007 | isbn=1-85233-752-4 | page=94 | url=http://books.google.com/books?id=GZLnxIRHKvAC&pg=PA94 }}</ref> <ref name="Karachentsevetal2006">{{Cite journal | last1 = Karachentsev | first1 = I. D. | last2 = Kashibadze | first2 = O. G. | doi = 10.1007/s10511-006-0002-6 | title = Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field | url = https://archive.org/details/sim_astrophysics_january-march-2006_49_1/page/3 | journal = Astrophysics | volume = 49 | issue = 1| pages = 3–18| year = 2006 | bibcode = 2006Ap.....49....3K| pmid = | pmc = }}</ref> <ref name="mass">{{cite web | last1=Vayntrub | first1=Alina | date=2000 | url =http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml | title=Mass of the Milky Way | work=The Physics Factbook | accessdate=2007-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813125916/http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml |archivedate=13 Agosto 2014 }}</ref> <ref name="galmass">{{Cite journal | display-authors = 1| last1 = Battaglia | first1 = G. | last2 = Helmi | first2 = A. | last3 = Morrison | first3 = H. | last4 = Harding | first4 = P. | last5 = Olszewski | first5 = E. W. | last6 = Mateo | first6 = M. | last7 = Freeman | first7 = K. C. | last8 = Norris | first8 = J. | last9 = Shectman | first9 = S. A. | title = The radial velocity dispersion profile of the Galactic halo: Constraining the density profile of the dark halo of the Milky Way | doi = 10.1111/j.1365-2966.2005.09367.x | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | pages = 433–442| year = 2005 | arxiv = astro-ph/0506102| bibcode = 2005MNRAS.364..433B| pmid = | pmc = }}</ref> <ref name=nrao20090105>{{cite press release | first1=Dave | last1=Finley | first2=David | last2=Aguilar | title=Milky Way a Swifter Spinner, More Massive, New Measurements Show | publisher=National Radio Astronomy Observatory | date=Enero 5, 2009 | url=http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ | accessdate=2009-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808002256/http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ |archivedate=8 Agosto 2014}}</ref> <ref name="reid2009">{{Cite journal | display-authors = 1| last1 = Reid | first1 = M. J. | last2 = Menten | first2 = K. M. | last3 = Zheng | first3 = X. W. | last4 = Brunthaler | first4 = A. | last5 = Moscadelli | first5 = L. | last6 = Xu | first6 = Y. | last7 = Zhang | first7 = B. | last8 = Sato | first8 = M. | last9 = Honma | first9 = M. | title = Trigonometric parallaxes of massive star-forming regions. VI. Galactic structure, fundamental parameters, and noncircular motions | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-07-20_700_1/page/137| doi = 10.1088/0004-637X/700/1/137 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 700 | pages = 137–148| year = 2009 | bibcode = 2009ApJ...700..137R| arxiv = 0902.3913| pmid = | pmc = }}</ref> <ref name="gnedin2010">{{Cite journal | display-authors = 1 | last1 = Gnedin | first1 = O. Y. | last2 = Brown | first2 = W. R. | last3 = Geller | first3 = M. J. | last4 = Kenyon | first4 = S. J. | title = The mass profile of the Galaxy to 80 kpc | doi = 10.1088/2041-8205/720/1/L108 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 720 | pages = L108 | year = 2010 | bibcode = 2010ApJ...720L.108G| arxiv = 1005.2619| pmid = | pmc = }}</ref> <ref name=villard20120111>{{cite news | first=Ray| last=Villard| title=The Milky Way Contains at Least 100 Billion Planets According to Survey | publisher=HubbleSite.org | date=Enero 11, 2012 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ | accessdate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140723213047/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ |archivedate=23 Hulio 2014}}</ref> <ref name=frommert_kronberg2005>{{cite web | last1=Frommert | first1=H. | last2=Kronberg | first2=C. | date=Agosto 25, 2005 | url=http://messier.seds.org/more/mw.html | title=The Milky Way Galaxy | publisher=SEDS | accessdate=2007-05-09 }}</ref> <ref name=wethington2010>{{cite web | url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ | title=How Many Stars are in the Milky Way? | first1=Nicholos | last1=Wethington | accessdate=2010-04-09 }}</ref> <ref name=young2006>{{cite web | last=Young | first=Kelly | date=Hunio 6, 2006 | url=http://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html | title=Andromeda Galaxy hosts a trillion stars | publisher=NewScientist | accessdate=2006-06-08 }}</ref> <ref name=science312_1773>{{Cite journal | last1 = Levine | first1 = E. S. | last2 = Blitz | first2 = L. | last3 = Heiles | first3 = C. | doi = 10.1126/science.1128455 | title = The spiral structure of the outer Milky Way in hydrogen | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-06-23_312_5781/page/1773 | journal = Science | volume = 312 | issue = 5781 | pages = 1773–1777 | year = 2006 | bibcode = 2006Sci...312.1773L| arxiv = astro-ph/0605728| pmid = 16741076| pmc = }}</ref> <ref name=araa28_215>{{Cite journal | last1 = Dickey | first1 = J. M. | last2 = Lockman | first2 = F. J. | doi = 10.1146/annurev.aa.28.090190.001243 | title = H I in the Galaxy | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-astronomy-and-astrophysics_1990_28/page/215 | journal = Annual Review of Astronomy and Astrophysics | volume = 28 | pages = 215 | year = 1990 | bibcode=1990ARA&A..28..215D| pmid = | pmc = }}</ref> <ref name=apj702_1472>{{Cite journal | last1 = Savage | first1 = B. D. | last2 = Wakker | first2 = B. P. | doi = 10.1088/0004-637X/702/2/1472 | title = The extension of the transition temperature plasma into the lower galactic halo | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-09-10_702_2/page/1472 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 702 | issue = 2 | pages = 1472 | year = 2009 | bibcode=2009ApJ...702.1472S| pmid = | pmc = |arxiv = 0907.4955 }}</ref> <ref name=borenstein2011>{{cite news | last=Borenstein | first=Seth | archivedate=2011-02-21 | date=Pebrero 19, 2011 | archiveurl=http://www.webcitation.org/5wg3VVKg4 | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/19/AR2011021902211.html | title=Cosmic census finds crowd of planets in our galaxy | agency=Associated Press | newspaper=The Washington Post }}</ref> <ref name=nasa20110526>{{cite web | url=http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm | title=Free-Floating Planets May be More Common Than Stars | date=Pebrero 18, 2011 | publisher=NASA's Jet Propulsion Laboratory | location=Pasadena, CA | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111209115031/http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm | archivedate=2011-12-09 | quote=The team estimates there are about twice as many of them as stars. | access-date=2015-01-27 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111209115031/http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm |date=2011-12-09 }}</ref> <ref name='nov2013_planet_estimate'>{{cite web | url = http://www.nbcnews.com/science/8-8-billion-habitable-earth-size-planets-exist-milky-way-8C11529186 | title = 8.8 billion habitable Earth-size planets exist in Milky Way alone | last = Borenstein | first = Seth | date = 2013-11-04 | work = The Associated Press | publisher = NBC News}}</ref> <ref name=arxiv0909.3857>{{Cite journal | display-authors = 1| last1 = Sale | first1 = S. E. | last2 = Drew | first2 = J. E. | last3 = Knigge | first3 = C. | last4 = Zijlstra | first4 = A. A. | last5 = Irwin | first5 = M. J. | last6 = Morris | first6 = R. A. H. | last7 = Phillipps | first7 = S. | last8 = Drake | first8 = J. J. | last9 = Greimel | first9 = R. | doi = 10.1111/j.1365-2966.2009.15746.x | title = The structure of the outer Galactic disc as revealed by IPHAS early A stars | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 402 | issue = 2 | pages = 713–723| year = 2010 | bibcode=2010MNRAS.402..713S| pmid = | pmc = |arxiv = 0909.3857 }}</ref> <ref name=mnras371_1_108>{{Cite journal | last1 = Connors | first1 = Tim W. | last2 = Kawata | first2 = Daisuke| last3 = Gibson | first3 = Brad K. | title = N-body simulations of the Magellanic stream | doi = 10.1111/j.1365-2966.2006.10659.x | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 371 | issue = 1| pages = 108–120| year = 2006 | arxiv = astro-ph/0508390| bibcode = 2006MNRAS.371..108C| pmid = | pmc = }}</ref> <ref name=coffey>{{cite web | url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/the-universe/absolute-magnitude/ | title=Absolute Magnitude | first1=Jerry | last1=Coffey | archive-url=https://web.archive.org/web/20110913181441/http://www.universetoday.com/41041/absolute-magnitude/ | archive-date=2011-09-13 | url-status=dead | access-date=2015-01-27 }}</ref> }} == Adu pay a mabasbasa == * Thorsten Dambeck in ''Sky and Telescope'', "Gaia's Mission to the Milky Way", Marso 2008, p.&nbsp;36–39. * [http://www.astro.caltech.edu/~george/ay20/Chiappini-MilkyWay.pdf Cristina Chiappini, The Formation and Evolution of the Milky Way, American Scientist, Nobiembre/Disiembre 2001, pp. 506–515] == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Milky Way Galaxy|Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen}} {{Wikiquote-inline}} * [http://www.3dgalaxymap.com/Galaxy/ 3D a Mapa ti Ariwanas] [[Kategoria:Ariwanas ti Nagririmpuok a Bitbituen]] [[Kategoria:Dagiti agkuskosikos nga ariwanas]] [[Kategoria:Galaktiko nga astronomia]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] punizh6e10ume559rujzjnzpln6ja5y 0 16134 406916 394729 2026-08-24T00:10:10Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406916 wikitext text/x-wiki {{Infobox comedian | image =Charlie Chaplin.jpg | imagesize = 225px | caption = Ni Chaplin a kas [[The Tramp|Ti Baliudung]], 1915 | name = Charlie Chaplin | birth_name = {{nowrap|Charles Spencer Chaplin}} | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1889|4|16|df=y}} | birth_place = [[Walworth]], Londres, Inglatera, Nagkaykaysa a Pagarian | death_date = {{nowrap|{{Petsa ti ipupusay ken tawen|1977|12|25|1889|4|16|df=y}}}} | death_place = [[Vevey]], Suisa | medium = Pelikula, musika, panagitultulad | nationality = Britaniko | active = 1895–1976<ref>{{cite web |url=http://imdb.com/title/tt0014624/trivia |title=Numo para iti Babai ti Paris : Drama iti Gasat (1923) |accessdate=22 Hunio 2007 |work=[[Internet Movie Database|IMDB]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120520202219/http://www.imdb.com/title/tt0014624/trivia |archivedate=2012-05-20 |url-status=dead }}</ref> | genre = Bulbullagaw, tinultulad, makitkita a komedia | influenced = [[Benny Hill]]<br />[[Marcel Marceau]]<br />[[The Three Stooges|Dagiti Tallo a Bulabullan]]<br />[[Federico Fellini]]<br />[[Milton Berle]]<br />[[Peter Sellers]]<br />[[Rowan Atkinson]]<br />[[Johnny Depp]]<br />[[Jacques Tati]]<br />[[Woody Allen]]<br />[[Roberto Benigni]]<br />[[Johnny Carson]] | spouse = [[Mildred Harris]] (1918–21)<br />[[Lita Grey]] (1924–27)<br />[[Paulette Goddard]] (1936–42)<br />[[Oona O'Neill]] (1943–77) |signature = Firma de Charles Chaplin.svg }} Ni '''Charles Spencer''' "'''Charlie'''" '''Chaplin''', [[Urnos iti Britaniko nga Imperio|KBE]] (16 Abril 1889{{spaced ndash}}25 Disiembre 1977) ket mays aidi nga Ingles a [[komoko nga aktor]], direktor ti pelikula ken komposer a nalatak a namammoan para kadagiti obrana idi panawen ti [[maulimek a pelikula]].<ref>Obituario ''[[Variety Obituaries]]'', 28 Disiembre 1977.</ref> Isu ti nagbalin a kalatakan anga artista ti pelikula iti sangalubongan sakbay ti panakalpas ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Ni Chaplin ket nagusar ti [[Artista ti panagitultulad|panagitultulad]], [[slapstick|bulbullagaw]] ken dagiti dadduma pay nga inararamid a [[makitkita a melmel|makitkita a komedia]], ken nalaing nagtultuloy aginggina idi panawen ti [[talkies|panagsasao]], ngem bimmassit ti kaadu dagiti pelikulana manipud idi gibus ti panawen ti 1920. Ti kadayegan a papelna ket isu idi ti [[The Tramp|Ti Baliudung]], nga immuna nga inay-ayamna idiay [[Estudio ti Keystone|Keystone]] a komedia a ''[[Kid Auto Races at Venice|Dagiti Lumba ti Karro ti Ubbing idiay Benisia]]'' idi 1914.<ref>{{cite book|last=Blanke|first=David|title=Ti panawen a 1910|edition=illustrado|series=American popular culture through history|year=2002|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-31251-9|page=226}}</ref> Manipud idi Abril 1914 ti [[one-reeler|maysa a pagpulipunan]] ''[[Twenty Minutes of Love|Duapulo a Minutos iti Ayat]]'' ken dagiti sumakbay isu ket nagsursurat ken nagiturturong kadagiti pelikulanaon, manipud idi 1916 isu ket nagpadpataud pay kadagitoy, kenmanipud idi 1918 isu ket nagisursurat pay kadagiti musika para kadagitoy. A kumaduaanna ni [[Mary Pickford]], [[Douglas Fairbanks]] ken [[D. W. Griffith]], isu ket kimmaddua a nagipatakder ti [[United Artists|Nagkaykaysa nga Ar-artista]] idi 1919.<ref>{{cite book|last=Haupert|first=Michael|title=Ti Industria ti Palpaliwa|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-32173-3|page=242}}</ref> Ni Chaplin ket maysa kadagiti kalaingan nga agparpartuat ken nakaimpluensia a personalidad iti panawen ti naulimek a pelikula. Isu ket naimpluensian babaen ti sinarunona a , ti Pranses a komidiante ti naulimek a pelikula a ni [[Max Linder]], a nagiruknoyanna ti maysa kadagiti pelikulana.<ref>{{cite book|last=Kelly|first=Shawna|title=Dagiti Agpatpatayab iti Nasapa a Hollywood|edition=nailadawan|year=2008|publisher=Arcadia Publishing|location=Mount Pleasant, SC|isbn=978-0-7385-5902-5|page=16}}</ref>Nagpaut ti panagobobrana iti panaglinglingay iti 75 a tawtawen, manipud iti [[Biktoriano a panawen|Biktoriano]] nga entablado ken ti [[salaan ti musika]] idiay nagkaykaysa a Pagarian a kas maysa nga ubing nga agpabpabuya, aginggan aidi gangani matayan idi agtawen ti 88. Ti nadayeg a publiko ken pribado a biagna ket liklikmuten ti panagraraem ken kontrobersia. Ni Chaplin ket nakilaslasin kadagiti [[kanigid a payak ti politika]] idi panawen ti [[McCarthy a panawen]] ken isu ket dimteng a napilit a nagsubli idiay Europa manipud idi 1952. Idi 1999, ti [[Amerikano nga Instituto ti Pelikula]] ket nagiranggo kenni Chaplin ti maika-10 a [[100 a Tawtawen ti AFI...100 nga Ar-artista|kalatakan kadagiti amain a panawen a lalaki ti sarita ti pelikula]].<ref>{{cite web|url=http://www.afi.com/tvevents/100years/stars.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822055357/http://www.afi.com/tvevents/100years/stars.aspx|archivedate=2008-08-22|title=AFI's 100 YEARS...100 STARS|date=16 Hunio 1999|publisher=Amerikano nga Instituto ti Pelikula|accessdate=4 Hunio 2010|url-status=live}}</ref> In 2008, Martin Sieff, iti panagrepaso ti libro a ''[[Chaplin: Ti Biag]]'', a nagisurat: "Ni Chaplin ket saan laeng a 'dakkel', isu ket maysa ahigante. Idi 1915, isu ket rimmuar ti napirpirgis ti gubat a lubong nga isu ket nagisangsangpet ti daton iti komedia, katkatawa ken bang-ar bayat a pispisangenna ti bukodna abagi babaen ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Kadagiti sumaganad a 25 a tawtawen, babaen ti [[Nalatak a Panagsagsagaba]] ken ti irurumsua ni [[Adolf Hitler]], isu ket nagtalinaay nga agtrabtrabaho.&nbsp;... Maduduaan no adda ti asinoman ti kaaduan a nakaited ti panaglinglingay, nam-ay ken bang-ar kadagiti kaaduan a tattao idi kaaduan a masapsapulanda".<ref name=Sieff>Sieff, Martin.[http://washingtontimes.com/news/2008/dec/21/his-gift-of-comedy-for-a-weary-world/ ''Washington Times -Books''] 21 Disiembre 2008</ref> Ni [[George Bernard Shaw]] ket tinawaganna ni Chaplin a "ti maymaysa ahenio a rimmuar ti industria ti pelikula".<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/people/news/the-big-question-does-charlie-chaplin-merit-a-museum-in-his-honour-and-what-is-his-legacy-1826871.html |title=Ti Dakkel a Saludsod: Nasken kadi nga adda Museo a pammadayaw para kenni Charlie Chaplin, ken ania ti legadona? – Damdamag, tattao |work=The Independent |location=UK |date=25 Nobiembre 2009 |accessdate=21 Abril 2010 |first=John |last=Walsh |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120828115648/http://www.independent.co.uk/news/people/news/the-big-question-does-charlie-chaplin-merit-a-museum-in-his-honour-and-what-is-his-legacy-1826871.html |archivedate=2012-08-28 |url-status=dead }}</ref> == Nasapa a tawtawen (1889–1913) == === Napalabas ken panagsagsagaba idi ubing === Ni Charles Spencer Chaplin ket inpasngay idi 16 Abril 1889 ni [[Hannah Chaplin]] (née Hannah Harriet Pedlingham Hill, 1865–1928) ken Charles Chaplin Sr. (1863–1901). Awan ti opisial a a rehistro i panakaipasngayna, ngem ni Chaplin ketnaipamatian nga isu ket naipasngay idiay [[East Street]], [[Walworth]], idiay [[Abagatan a Londres]].<ref name="rob10">Robinson, p. 10.</ref>{{#tag:ref|T maysa a MI5 nga inbestigasion idi 1952 ket saanda a nakabiruk ti ania man a rehistro ti panakaipasngay ni Chaplin.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/9086510/MI5-files-Was-Chaplin-really-a-Frenchman-and-called-Thornstein.html|title=MI5 a papeles: Ni kadi Chaplin ket maysa a ken natawtawagan ti Thornstein?|date=17 Pebrero 2012|work=The Telegraph|accessdate=11 Abril 2012}}</ref> Ti biograpo ni Chaplin a ni David Robinson ket nangipaammo a saan a nakakaskasdaaw a dagiti nagannak kaniana ket napaayda a nangirehistro ti panakaipasngayna: "Umanayen idi ti, a naisangsangayan kadagiti para kadagiti artista ti musika ti salaan, nga agtultuloy nga imal-alis (no nagasatanda) manipud kadagiti ili, ti panagitungtungkuada wenno panakalipatda iti daytoy a pormalidad; idi dayta a panawen dagiti dusa ket ket saan a nainget wenno saan a naipilpilit."<ref name="rob10" /> Iti 2011 a surat a naipatulod kenni Chaplin iidi panawen ti 1970 ket nangitunton daytoy nga isu ket naipasngay ti maysa a Hitano a karabana idiay [[Black Patch Park]] idiay [[Smethwick]], Staffordshire. Ti anak a lalaki ni Chaplin a ni [[Michael Chaplin (aktor)|Michael]] ket nagisingasing nga ti pakaammo ket naisangsangayn para iti amana no apay nga induldulinna daytoy a surat.<ref name="Charlie Chaplain was 'born into a Midland gipsy family'">{{cite web|url=http://www.expressandstar.com/news/2011/02/18/charlie-chaplin-was-born-into-midland-gipsy-family/|title=Ni Charlie Chaplain ket naipasngay iti maysa a Midland a pamilia ti hitano'|date=18 Pebrero 2011|work=Express and Star|accessdate=17 Pebrero 2012}}</ref>|group=note}} Ti inana ken amana ket nagasaawada sakbay ti uppat a tawen, nga iti daytoy a panawen ni Chaplin Sr. ket nagbalin nga isu ti legado a nagayaywan ti anak ti ruar ni Hannah, [[Sydney Chaplin|Sydney John]] (1885–1965).<ref>Robinson, p. 4 para iti panagasawa, p. 3. para itipanakaipasngay ni Sydney, p. 19 para iti legado a responsibilidad ni Charles Chaplin Sr. kenni Sydney.</ref>{{#tag:ref|Ni ydney idi agtawen ni Hannah Chaplin iti 19; ti biolohiko nga amana ketdi naamammoan. Ni Hannah Chaplin ket inbagana kadagiti annakna nga isu ket ti agararamid ti libro nga agnagan ti Hawkes, ngem daytoy ket saan a mabalin a mapasinkedan. Ti sertipikado ti panakaipasngay ni Sydney ken ti rehistro ti panakabuniganna ket naikkat ti nagan ti amana.<ref name="rob3" />|group=note}} Idi panawen ti panakaipasngayna, dagiti nagannak kenni Chaplin ket nagiliwliwada iti tinawtawid a [[musika a pagsalaan]]: Ni Hannah, ti anak a babai ti maysa a sapatero,<ref name="rob3">Robinson, p. 3.</ref> ket adda ti nababa a ken napaay a karreer ti naentablado a naganna a kas ni Lily Harley,<ref>Robinson, pp. 5–7.</ref> bayat a ni Charles Sr., anak ti maysa nga agparparti,<ref>Weissman (2009), p. 10.</ref> ket nagtrabaho a kas maysa a nadayeg a kumakanta.<ref>Robinson, pp. 9–10, 12.</ref> Ti pamilia a Chaplin ket nagsisinada idi agarup a 1891;<ref>Robinson, p. 13.</ref> ken kalpasan ti maysa a tawen, ni Hannah ket nagipasngay ti maikatlo nga anakna—ni [[Wheeler Dryden|George Wheeler Dryden]]—a pinutotan babaen ti mangliwliwa ti musika a salaan a ni [[Leo Dryden]]. Ti ubing ket innala babaen ni Dryden idi agedad ti innem a bulan, ken saanen a nagparparang ti kabibiag ni Chaplin para kadagiti sumakbay a 30 a tawtawen.<ref>Robinson, p. 15.</ref> == Dagiti paammo ken dagiti nagibasaran == ;Paammo {{Reflist|group=note|30em}} ;Dagiti nagibasaran {{Reflist}} === Dagiti taudan === {{Refbegin}} *{{cite book|last=Bloom|first=Claire|title=Limelight and After|year=1982|publisher=Weidenfeld & Nicolson|location=Londres|isbn=0-297-78051-4|authorlink=Claire Bloom}} *{{cite book|last=Brownlow|first=Kevin|title=The Search for Charlie Chaplin|year=2010 |publisher=UKA Press|location=London|isbn=978-1-905796-24-3|authorlink=Kevin Brownlow}} *{{cite book|last=Chaplin|first=Charles|title=[[My Autobiography (Chaplin)|My Autobiography]]|year=2003 |publisher=Penguin Classics|location=London|isbn=0-14-101147-5}} *{{cite book|last=Epstein|first=Jerry|title=Remembering Charlie|year=1988|publisher=Bloomsbury|location=Londres|isbn=0-7475-0266-8}} * {{Cite journal| last=Kuriyama| first=Constance B.| title=Chaplin's Impure Comedy: The Art of Survival| url=https://archive.org/details/sim_film-quarterly_spring-1992_45_3/page/26| journal=Film Quarterly| volume=45| issue=3| pages=26–38| publisher=University of California Press| date= 1992|authorlink=}} *{{cite book|last=Louvish|first=Simon|title=Chaplin: The Tramp's Odyssey|year=2010 |publisher=Faber and Faber|location=Londres|isbn=978-0-571-23768-5|authorlink=Simon Louvish}} *{{cite book|last=Lynn|first=Kenneth S.|title=Charlie Chaplin and His Times|year=1997|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-684-80851-X|authorlink=Kenneth S. Lynn}} *{{cite book|last=McCaffrey|first=Donald W.|title=Focus on Chaplin|year=1971 |publisher=Prentice Hall, Inc.|location=Englewood Cliffs, N.J.|isbn=0-13-128207-7}} *{{cite book|last=Maland|first=Charles J.|title=Chaplin and American Culture|year=1989|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=0-691-02860-5|authorlink=}} *{{cite book|last=Mast|first=Gerald|title=A Short History of the Movies: Third Edition|year=1985 |publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-281462-1}} * {{Cite journal| last=Raksin| first=David| author2=Berg, Charles M.| title="Music Composed by Charles Chaplin": Auteur or Collaborateur?| journal=Journal of the University Film Association| volume=31| issue=1| pages=47–50| publisher=University of Illinois Press| date= 1979|authorlink=David Raksin}} *{{cite book|last=Robinson|first=David|title=[[Chaplin: His Life and Art]]|year=1986 |publisher=Paladin|location=Londres|isbn=0-586-08544-0|authorlink=David Robinson (film critic)}} * {{Cite journal| last=Weissman| first=Stephen M.| title=Charlie Chaplin's Film Heroines| journal=Film History| volume=8| issue=4|pages=439–445| publisher=Indiana University Press| date= 1999|authorlink=Stephen M. Weissman}} *{{cite book|last=Weissman|first=Stephen M.|title=[[Chaplin: A Life]]|year=2009|publisher=JR Books|location=London|isbn=978-1-61145-040-8}} {{Refend}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Charlie Chaplin| ]] [[Kategoria:1889 a pannakaipasngay]] [[kategoria:1977 nga ipupusay]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] gnv8mny5knevqwt3p71rlealjpco4sc 0 16187 406742 406433 2026-08-23T21:34:28Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406742 wikitext text/x-wiki {{kahon ti sebbangan | name = Tao<ref name=msw3>{{MSW3 Groves | pages = | id = 12100795}}</ref> | pname = Homo sapiens | image = Akha cropped hires.JPG | image_caption = Manakman a tao a lalaki (kanigid) ken babai (kanawan) manipud idiay [[Tailandia]] | fossil_range = {{Fossil range|0.195|0}} <small>[[Tengnga a Pleistoseno]]</small> – <small>Kinaudi</small> | taxon = Homo sapiens | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = [[Subsebbangan]] | subdivision = [[Awanen|{{extinct}}]]''[[Homo sapiens idaltu]]'' <small>White ''et al.'', 2003</small><br /> ''[[Homo sapiens sapiens]]'' | range_map = World human population density map.png | range_map_caption = Densidad ti populasion ti ''Homo sapiens'' | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{IUCN|id=136584 |title=''Homo sapiens'' |assessor=<nowiki></nowiki>Global Mammal Assessment Team |version=2013.2 |year=2008 |accessdate=6 Abril 2014}}</ref> |synonyms = {{Marebba a listaan|bullets = true |title=<small>Sinonimo ti sebbangan</small><ref name=msw3 /> |''aethiopicus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''americanus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''arabicus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''aurignacensis''<br><small>Klaatsch & Hauser, 1910</small> |''australasicus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''cafer''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''capensis''<br><small>Broom, 1917</small> |''columbicus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''cro-magnonensis''<br><small>Gregory, 1921</small> |''drennani''<br><small>Kleinschmidt, 1931</small> |''eurafricanus''<br><small>(Sergi, 1911)</small> |''grimaldiensis''<br><small>Gregory, 1921</small> |''grimaldii''<br><small>Lapouge, 1906</small> |''hottentotus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''hyperboreus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''indicus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''japeticus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''melaninus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''monstrosus''<br><small>Linnaeus, 1758</small> |''neptunianus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''palestinus''<br><small>McCown & Keith, 1932</small> |''patagonus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''priscus''<br><small>Lapouge, 1899</small> |''proto-aethiopicus''<br><small>Giuffrida-Ruggeri, 1915</small> |''scythicus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''sinicus''<br><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''spelaeus''<br><small>Lapouge, 1899</small> |''troglodytes''<br><small>Linnaeus, 1758</small> |''wadjakensis''<br><small>Dubois, 1921</small> }} }} Ti '''tao''' ('''''Homo sapiens'''''<ref>{{cite journal |author=Goodman M |author2= Tagle D |author3= Fitch D |author4= Bailey W |author5= Czelusniak J |author6= Koop B |author7= Benson P |author8= Slightom J |title=Ti ebolusion ti primado ti lessaad ti DNA ken ti panakaidasig dagiti hominido |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |journal=J Mol Evol |volume = 30 |issue=3 |pages=260–266 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}</ref><ref>{{cite web |title=Hominidae Classification |work=Website ti Dibersidad dagiti Ayup @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |accessdate=2006-09-25}}</ref><ref>{{L&S|homo|hŏmo}} {{L&S|sapiens|săpĭens}}, {{L&S|sapio|săpĭo|ref}}</ref>), ti is-isu a sibibiag a kamkameng dahiti henero a ''[[Homo]]'', ket dagiti [[mamalia]] iti [[primado]] nga urnos a nagtaud manipud idiay [[Aprika]], a dagitoy ket nakaabotda ti [[Anatomiko a moderno a tattao|anatomiko a modernidad]] idi agarup a 200,000 tawtawen ken nangipakiatta ti napno a [[moderno a panagkukua]] idi agarup a 50,000 tawtawen.<ref name="evolutionthe1st4billionyears">{{cite book|title=Ebolusion: Dagiti Immuna nga Uppat a Bilion a Tawtawen |url=https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich |author=McHenry, H.M|chapter=Ebolusion ti Tao|editor=Michael Ruse & Joseph Travis|year=2009|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03175-3|page=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/265 265]}}</ref> Ti linia ti tao ket nagtaud manipud iti kinaudi a sapasap a kaputotan iti [[tsimpanse]] idi agarup a 5 a riwriw a tawtawen idiay Aprika, a nagbalin iti [[Australopithecines|Australopitekus]] ken dimteng iti henero a ''Homo''.<ref>Tattersall, Ian & Jeffrey Schwartz. 2009. Ebolusion iti Henero a Homo. Tinawen a Panagrepaso iti Daga ken Planetario a Siensia. Tom. 37: 67-92. DOI: 10.1146/annurev.earth.031208.100202</ref> Dagiti immuna a sebbangan ti tao a rimmuar idiay Aprika ket ti ''[[Homo erectus]]'', ti [[Homo ergaster|Aprikano a pannakaiduma a]], kimadduaan ti ''[[Homo heidelbergensis]]'', ket naikapanunotan nga isu ti kaasitgan a kaputotan iti moderno a tattao.<ref>Antón, Susan C. & Carl C. Swisher, III. 2004. Ti Nasapa a Pannakaiwarwaras iti homo manipud idiay Aprika. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 33: 271-296. DOI: 10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024</ref><ref>Trinkaus, Erik. 2005. Nasapa Moderno a Tattao. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 34: 207-30 DOI: 10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913</ref> Dagiti ''Homo sapiens'' ket nagrugida a nangtagtagitao kadgiti kontinente, simmangpetda idiay [[Australia]] idi agarup a 40,000 tawtawen, ti [[Kaamerikaan]] idi agarup a 15,000 a tawtawen, ken dagiti adayo nga is-isla a kas ti [[Hawaii]], [[Rapa Nui]], ken [[Madagascar]] idi nagbaetan ti 300 AD ken 1200 AD a tawtawen. Idi agarup a 10,000 a tawtawen ti tattao ket nagrugida a nagsanay ti sedentario nga agrikultura a nagpaamoda kadgiti mula ken ayup a nangipalubos ti nakaro a panag-adu ti populasion iti lubong. Nupay ti panagrang-ay dagiti pinatary ti [[sungrod]] a teknolohia ken dagiti baro a [[Pakasaritaan iti medisina|pamay-an para iti panagrang-ay ti salun-at]] idi maika-19 ken maika-20 a siglo, ti populasion ti táo ket imadadu pay manen. A adda dagiti agmaymaysa a pannakaiwarwaras kadagiti amin a [[kontinente]] malaksid ti [[Antartika]], ti tattao ket maysa a [[kosmopolita a pannakaiwarwaras|kosmopolitan]] a sebbangan. {{Manipud idi|2011|11}}, ti [[populasion ti lubong|populasion]] ti táo ket nakarkulo idi ti nagbaetan ti 6.97&nbsp;<ref name="popclock">{{cite web|url=http://www.census.gov/population/popclockworld.html|title=Populasion ti Lubong Clock|work=Census.gov|publisher=Opisina ti Senso ti Estados Unidos, Dibision ti Populasion|accessdate=2011-11-02}}</ref> ken 7&nbsp;a bilion.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/11/01/world/united-nations-reports-7-billion-humans-but-others-dont-count-on-it.html?_r=1|title=Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket Nagireporta kadagiti 7 Bilion a Tattao, ngem dagiti Dadduma ket saanda a Nagnamnama iti Daytoy|last=Roberts|first=Sam|date=31 Oktubre 2011|work=The New York Times|accessdate=2011-11-07}}</ref> Ti tattao ket naidasig babaen ti kaadda ti maysa a [[ensepalisasion|dakkel]] nga [[utek ti tao|utek]] a maigiddiat ti kadakkel ti bagi, nga adda ti naisangsangayn a nsayyat ti panakarang-ayna a [[neocortex|neokortesa]], [[prefrontal cortex|sakbay ti sango a kortesa]] ken dagiti [[temporal lobe|temporal a rutong]], a makaaramid kaniada a makabael kadagiti narigat a maaw-awatan a [[panagrason]], [[pagsasao]], [[introspesion]], [[panagpadles ti parikut]] ken [[kultura]] babaen ti sosial a panagadadal. Daytoy a kapasidad ti sirib, a mairaman ti panagampon ti [[bipedal|dua a saka]] a panaggunay a mangwaya dagiti ima para iti panagiggem dagiti banbanag, ket nakapalubos dagiti tao ti kaaduan a panagusarda kadagiti [[ramit]] kadagiti ania man a sibibiag a sebbangan iti Daga. Ti tattao ket is-isu laeng ti sibibiag a sebbangan nga ammona ti agaramid ti [[apoy]] ken [[agluto|agluto ti makan]], ken ti is-isu pay nga ammo a sebbangan nga [[kawes|agkawes]] ken agpartuat ken agusar kadagiti nadumaduma a [[teknolohia]] ken dagiti [[arte]]. Ti panagadal ti tattao ket ti sientipiko a displina iti [[antropolohia]]. Dagiti tao ket naisangsangayanda nga umampon ti panagusar kadagiti sistema ti simbolo a panagisarita a kas ti pagsasao para iti bukod a panagiyebkas, ti panakisinnukat ti kapanunotan, ken organisasion. Dagiti tao ket makapartuatda kadagiti narigat a maawatan a [[sosial nga estruktura]] a buklen dagiti adu nga agtitinnulong ken agsisinuppiat a grupo, manipud dagiti [[pamilia]] ken dagiti sapot ti [[kinabagian]] aginggana dagiti [[estado]]. Ti [[sosial a panakibiang]] a nagbaetan dagiti tao ket nakapatakder ti nawatiwat a kinaduma dagiti pateg, [[alagad (sosiolohia)|alagaden a sosial]], ken dagiti [[rito]], a no iraman amin dagitoy ket agporma ti batayan ti kagimongan ti tao. Dagiti tao ket naamammon para kadagiti essemda a makaawat ken mangimpluensia ti bukodda nga enbironmento, snga agsuksukisokda ti panagipalpalawag ken mangiturturong ti penomena babaen ti [[siensia]], [[pilosopia]], [[mitolohia]], ken [[relihion]]. ==Etimolohia ken panagilawlawagan== {{Adu pay|Lalaki (balikas)|Listaan dagiti sabali a nagnagan para iti sebbangan a tao}} Ti panakaduktal ken panagadal iti posil dagiti kaputotan iti moderno a tattao the kayat a sawen ti balikas a "tao" ket nagbalbaliw, a kas ti dati a nalawag a a beddengan a nagbaetan ti tao ken sunggo ket napusasaw, a tattan ket bukbuklen dagiti nadumaduma a [[sebbangan]]. Tatta nga aldaw para iti sientipiko a panagusar ti "tao" ket mabalin a mangitudo ti ania man a kameng ti henero ti ''Homo''. A maipanayon ti kaunegan ti ''Homo sapiens'', adda dagiti paggiddiatan a nagbaetan ti ''[[Anatomiko a moderno a tattao|anatomiko a moderno a Homo sapiens]]'' ken ''[[Arkaiko a Homo sapiens]]'', ti kasapaan a kameng ti posil iti sebbangan. Sagpaminsan a dagiti grupo a kas ti [[Neandertales]] ket naidasigda a kas maysa a [[subsebbangan]] iti ''Homo sapiens'' - ''Homo sapiens neanderthalensis''. Nupay kasta, iti inaldaw a panagusar, ken iti daytoy nga artikulo, ti balikas a "tao" ket sapasap a mangitudo ti is-isu laeng a sibibiag a sebbangan ti henero ti - anatomiko ken moderno a panagtagtagikua ti '' Homo sapiens''. Ti silulukat a saludsod a maipanggep kadagiti awanen nga subsebbangan ket masakupanto bassit. Dagiti posil ti tao ket nasakupan idiay artikulo ti "[[Homo]]", ken dagiti artikulo a maipanggep ti agmaymaysa a sebbangan ti henero. Ti Ingles a panagilasin a ''tao'' ket maysa a [[Tengnga nga Ingles]] a [[binulod a balikas]] manipud ti [[Daan a Pranses]] ''{{lang|fro|humain}}'', a kamaudianan a manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] ''{{lang|la|hūmānus}}'', ti panangilasin a porma iti ''{{lang|la|homō}}'' "lalaki". Ti panagusar ti balikas a ka maysa a pagnagan (ng adda ti ad-adu ngem maysa: ''tattao'') ket napetsaan idi maika-16 a siglo.<ref>OED, s.v. "human".</ref> Ti patneng nga Ingles a termino ''[[Lalaki (balikas)|lalaki]]'' ket mabalin a sapasap a mangitudo ti sebbangan (sinonimo para iti ''sangkataoan''), ken mabalin a dati a mangitudo ti naisangsangayan nga agmaymaysa iti ania man kadagitoy a sekso. Ti kinaudi a panagusar ket nabaak tattan.<ref>Ti OED maikapanunot a ''baak'' a ti kapanunotan a "ti maysa a pannakaidasig nga agpada a maipakat para iti naisangsangayan nga agmaymaysa iti aniaman kadagitoy a sekso", a dumakamat ti maysa a taudan idi 1597 a kas ti kinaudi a (''Ti Apo ket adda laeng ti maysa paris ti tao idiay Paraiso.'') bayat nga agtultuloy a lumagda ti kapanunotan "a kas sapasap wenno inganat inggana a pannakaidasig" a kas ti agdama iti Ingles.</ref> Ti sapasap a panagusar ti termino a "lalaki" ket maapapday, a maiparabor a maireserba a mangipatudo para iti maysa a manakman a lallaki. Ti balikas ket manipud iti [[Proto-Hermaniko]] ''{{lang|gem|*[[mannaz]]}}'', manipud iti [[sasao a Proto-Indo-Europeano|Proto-Indo-Europeano]] (PIE) a ramut ''{{PIE|*man-}}''. Ti sebbangan a [[binomio]] ''Homo sapiens'' ket inaramid idi babaen ni [[Carl Linnaeus]] iti obrana idi maika-18 a siglo a''[[Systema Naturae]]'', ken isu ti bukodna a [[lektotipo]] a pagkitaan.<ref>{{Cite journal | last1 = Spamer | first1 = E. E. | title = Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 | journal = Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia | volume = 149 | doi = | pages = 109–114 | year = 1999 | pmid = | pmc = }}</ref> Ti [[Nagan ti bilolohiko a henero|sapasap a nagan]] a ''[[Homo (henero)|Homo]]'' ket maysa a naadal a naala manipud iti Latin idi maika-18 a siglo ''{{lang|la|homō}}'' "lalaki", a dimtengan ti "naindagaan a parsua" ([[Daan a Latin]] ''{{lang|la|hemō}}'', maysa a [[kabagian]] ti Daan nga Ingles ''{{lang|ang|guma}}'' "lalaki", manipud ti [[sasao a Proto-Indo-Europeano|PIE]] ''{{PIE|*dʰǵʰ_emon-}}'', a kayatna a sawen ket "daga").<ref>Porkorny (1959) s.v. "g'hðem" pp. 414–416; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 Sep. 2008. {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Homo |publisher=Dictionary.com |title=Homo }}</ref> Ti sebbangan a nagan a ''sapiens'' a kayatna a sawen ket "nasirib" wenno "nasaririt". ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} ==Dagiti pay mabasa== * Freeman, Scott; Jon C. Herron, ''Evolutionary Analysis'' (4th ed.) Pearson Education, Inc., 2007. {{ISBN|0-13-227584-8}} pages 757–761. [[Kategoria:Tattao (sebbangan)| ]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] dw9mde6y3yvekz37b65jlh70b3422cb 0 16690 406773 406408 2026-08-23T22:08:44Z InternetArchiveBot 14943 Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406773 wikitext text/x-wiki {{Infobox sientista|name = Galileo Galilei |image = Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg |caption = Ladawan ni Galileo Galilei babaen ni [[Giusto Sustermans]] |birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1564|2|15|df=y}}<ref name="McTutor">{{cite web |last=O'Connor|first=J. J.|author2=Robertson, E. F. |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Galileo.html |publisher=[[Unibersidad iti St Andrews]], Eskosia |work=Arkibo ti MacTutor a Pakasaritaan ti Matematika |title=Galileo Galilei|accessdate=2007-07-24}}</ref> |birth_place = [[Pisa]],<ref name="McTutor" /> [[Dukado iti Florensia]], Italia |residence = [[Nalatak a Dukado iti Toskana]], Italia |nationality = Italiano (Toskano) |death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1642|1|8|1564|2|15}}<ref name="McTutor" /> |death_place = [[Arcetri]],<ref name="McTutor" /> [[Nalatak a Dukado iti Toskana]], Italia |field = Astronomia, pisika ken matematika |work_institutions = [[Unibersidad iti Pisa]]<br />[[Unibersidad iti Padua]] |alma_mater = Unibersidad iti Pisa |academic_advisors = [[Ostilio Ricci]]<ref>F. Vinci, ''Ostilio Ricci da Fermo, Maestro di Galileo Galilei'', Fermo, 1929.</ref> |notable_students = [[Benedetto Castelli]]<br />[[Mario Guiducci]]<br />[[Vincenzo Viviani]]<ref>[http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu.id.php?id=134975 NODAK.edu]{{Natay a silpo|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |known_for = [[Kinematiko]]<br />[[Analitiko a dinamika|Dinamika]]<br />[[Panagpalpaliiw ti teleskopio nga astronomia]]<br />[[Heliosentrismo]] |signature = Galileo Galilei Signature 2.svg |footnotes = Ti amana ket maysa a musikero [[Vincenzo Galilei]]. Ti kamalala ni Galileo Galilei a ni [[Marina Gamba]] (1570&nbsp;– 21 Agosto 1612?) ket nangiyanak ti dua a babbbai ([[Maria Celeste]] (Virginia, 1600–1634) ken Livia (1601–1659), a dagitoy du a ket nagbalinda a madre) ken maysa nga anak a lalaki a ni [[Vincenzo Gamba|Vincenzo]] (1606–1649), a [[laudista]]. }} Ni '''Galileo Galilei''' ({{IPA-it|ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi}}; 15 Pebrero 1564<ref name=birthdate>[[#Reference-Drake-1978|Drake (1978, p. 1).]] Ti petsa a panakaiyanak ni Galileo ket naited segun ti [[Kalendario a Huliano]], a daytoy ti inus-usar kadagiti amin a pagturayan ti Kristiano. Idi 1582 daytoy ket nasukatan iti [[Kalendario a Gregoriano]] idiay Italia ken dagiti dadduma pay a Katoliko a pagilian. No saan a sabali ti naibaga, dagiti petsa ti daytoy nga artikulo ket naited segun ti kalendario a Gregoriano.</ref>&nbsp;– 8 Enero 1642),<ref>{{ws|"[[s:Catholic Encyclopedia (1913)/Galileo Galilei|Galileo Galilei]]" itie 1913 ''Katoliko nga Ensiklopedia''}} babaen ni John Gerard. Naala idi 11 Agosto 2007</ref> ket maysa idi nga Italiano a [[pisisista]], [[matematiko]], [[astronomo]], ken [[pilosopo]] nga isu ket adda ti nangruna a papel iti [[Sientipiko a Rebolusion]]. Dagiti nagun-odanna ket mairaman ti pannakapasayaat ti [[teleskopio]] ken dagiti nagbanagan ti astronomiko a panagpalpaliiw ken ti panagsuporta para iti [[Nicolaus Copernicus|Kopernikanismo]]. Ni Galileo ket tinawtawagan idin a kas ti "ama ti moderno a [[mapalpaliiw nga astronomia astronomia]]",<ref>{{Cite document|title = Ti Ababa a Pakasaritaan ti Siensia iti Maikasangapulo ket sian a Siglo|first = Charles|last = Singer|year = 1941|publisher = Clarendon Press|url = http://www.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ&pgis=1|page =217}}</ref> i "ama ti moderno a [[pisika]]",<ref name="Einstein">{{cite book|last=Weidhorn|first=Manfred|title=Ti Tao iti Milenio: Ti Naisalsalumina nga Impakto ni Galileo iti Pakasaritaan ti Lubong|url=https://archive.org/details/personofmillenni0000weid|year=2005|publisher=iUniverse|isbn=0-595-36877-8|pages=[https://archive.org/details/personofmillenni0000weid/page/155 155]}}</ref> ti "ama ti siensia",<ref name="Einstein" /> ken "ti Ama ti Moderno a Siensia".<ref name=finocchiaro2007>[[#Reference-Finocchiaro-2007|Finocchiaro (2007)]].</ref> Dagiti naipaeawagna iti mapalpaliiw nga astronomia ket mairaman ti teleskopia a pannakapasingked [[dagiti paset ti Benus]], ti panakaduktal kadagiti uppat a kadakkelan a satelite ti [[Hupiter]] (a nanaganan ti [[Galileo a bulbulan]] a pammadayaw kaniana), ken ti pannakapalpaliiw ken panagusig [[dagiti turik ti init]]. Ni Galileo ket nagobra pay iti naipakat a siensia ken teknolohia, isu ket nagparnuay ken nangpasayaat iti [[Sektor (instrumento)|kompas ti militar]] ken dagiti nadumaduma pay nga instrumento. Ti panangipatakderan ni Galileo ti [[heliosentrismo]] ket kontrobersial idi kadagiti panawen ti kabibiagna, idi kaaduan ti umananamong iti [[heosentrismo]] wenno ti [[Tycho a sistema]].<ref name="Isabelle Pantin 1999">Isabelle Pantin (1999), "Ti Baro a Pilosopia ken dagiti Daan nga Ilem: Dagiti Aspeto ti Pagawatan ti Kopernikanismo iti Nabingbingay a Europa", Stud. Hist. Phil. Sci. 30: 237–262</ref> Isu ket sinuppiat dagiti adu nga astronomo, a nagdudua ti heliosentrismo gapu ti kaawan ti napaliiw a [[estelar a paralahe]].<ref name="Isabelle Pantin 1999" /> Daytoy a banag ket sinukisok babaen ti [[Romano a Panagsukisok]] idi 1615, ken nangipatinggada a mabalin a masuportaran a daytoy ket kasla posibilidad laeng, a saan a naipatakderan a kinapudno.<ref name="Isabelle Pantin 1999" /><ref name="contrary to scripture">[[#Reference-Sharratt-1994|Sharratt (1994, pp. 127–131)]], [[#Reference-McMullin-2005a|McMullin (2005a)]].</ref> Kalpasan daytoy ni Galileo ket inkaluyana dagitoy a kapanunotanna idiay ''[[Dialogo a Maipanggep ti Dua a Kangrunaan a Sistema ti Lubong]]'', a kasla nangipakpakita a nangiraut kenni Papa [[Urbano VIII]] ken isu ket nangisina kaniana ken [[dagiti Hesuita]], a dagitoy dua ket nagsuporta kenni Galileo aginggana ti daytoy a punto.<ref name="Isabelle Pantin 1999" /> Isu ket naidarum babaen ti Panagsukisok, ken napabasol ti "nakaro a panakasuspetsa ti erehia", ken napilit a nagisubli kadagiti inbagana, ken naibalod idiay pagtaengan kadagiti sumaganad a kabibiagna.<ref>[http://books.google.com/books?id=ewKMpRsF4Y8C&pg=PA47 Finocchiaro (1997), p. 47].</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=KBKSyHOLzZAC&pg=PA96 Hilliam (2005), p. 96].</ref> Idi naibalod idiay pagtaenganna a ni Galileo ket nagsurat iti maysa a kapintasan nga obrana, ''[[Dua a Baro a Siensia]]'', nga iti daytoy ket inpabuklanna ti inobrana kadagiti napalabas nga uppat a pulo a tawtawen, kadagiti dua a siensia a tattan ket tinawtawagan a kas ti [[kinematika]] ken [[kapigsa dagiti materiales]].<ref name=JoCarney>{{cite book| first=Jo Eldridge |last=Carney |year=2000 |title=Renasimiento ken Repormasion, 1500–1620: a| url=https://archive.org/details/renaissancerefor0000unse_t1p6 | publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-30574-9}}</ref><ref name="Allan-Olney 1870">Allan-Olney (1870)</ref> == Nasapa a biag == [[File:Galileo facing the Roman Inquisition.jpg|thumb|220px|left|]] Ni Galileo ket naipasngay idi idiay [[Pisa]] (a paset idi ti [[Dukado iti Florensia]]), Italia, ti kaunaan kadagiti innem nga annak ni [[Vincenzo Galilei]], timaysa a nadayeg a [[laudista]], kompositor, ken [[teoria ti musika|teorista ti musika]]; kenni Giulia Ammannati. Ni Galileo ket nagbalin pay a maysa a nadayeg a laudista ket nasapa a nakaadal kenni amana ti nasalun-at nga eskeptisismo para iti naipatakder a turay,<ref>John Gribbon. ''Ti Kumaduaan: Gilbert, Bacon, Harvey, Wren, Newton ken ti Sarita ti Sientiko a Rebolusion''. The Overlook Press, 2008. p. 26</ref> ti pateg ti nasayaat a pannakarukod wenno naaduan a panag-eksperimento, tipanagayat para iti periodiko wenno musiko a panagrukod ti oras wenno kumpas, ken ti pay naipalpalawagan a nagbanagan ti manamnama manipud iti panagtipon ti matematika ken eksperimento. Tallo kadagiti lima a kakabsat ni Galileo ket nagbiagda, ken ti kaubingan a ni Michelangelo (wenno [[Michelagnolo Galilei|Michelagnolo]]) ket nagbalin paya nadayeg a laudista ken kompositor, nupay isu ket nagparawad ti kinarigat ti busbos idi laus-ud ti ubing a kinaagtutubo ni Galileo. Ni Michelangelo ket saan idi a nakabael nga agparawad ti bingayna para iti naikari a palab-ong ti amana a para kadagiti kayongda, a kalpasan daytoy ket nagsukisok ti legado a pamuspusan para iti daytoy nga utang. Ni Michelangelo ket sagpaminsan pay nga immututang kenni Galileo para iti panagsuporta para kadagiti musika nga obrana. Dagiti a panagsagsagaba ti busbos ket nagparawad kenni Galileo ti panagayat ti panagparang-ay kadagiti maparnuay a magiyeg kaniana ti nayon ti matgedanna. Ni Galileo ket nainaganan manipud iti puonan a kabagianna, a ni Galileo Bonaiuti, nga isu ket maysa a mangngagas, manursuro iti unibersidad ken politiko a nagtaeng idiay Florensia manipud idi 1370 aginggan idi 1450; iti dayta a paset ti panawen ti naladaw a maika-14 a siglo, ti apelyido ti pamiliana ket nasukatan manipud iti Bonaiuti (wenno Buonaiuti) iti Galilei. Ni Galileo Bonaiuti ket naipunpon iti isu met laeng a simbaan, ti [[Basilika iti Santa Croce, Florensia|Basilika iti Santa Croce idiay Florensia]], nga iti agarup 200 a tawtawen ti napalabas ti nakaipunponan met laeng ti nadaydayeg a kaputotanna a ni Galileo Galilei. Idi agtawen ti 8 ni Galileo Galilei, ti pamiliana ket immalis idiay [[Floresia, Italia|Florensia]], ngem isu ket naibati kenni Jacopo Borghini para iti dua a tawen.<ref name="McTutor" /> Isu ket nagadal idiay Camaldolese a Monasterio idiay [[Vallombrosa]], 35&nbsp;km nga abagatan a daya ti Florensia.<ref name="McTutor" /> [[Papeles:Suor maria celeste.jpg|thumb|upright|Ti anak a babai ni Galileo, Virginia ([[Madre]] [[Maria Celeste]]), ket naisangsangayan a nagay-ayat idi iti amana. Isu ken ti amana ket naipuponda idiay [[Basilika iti Santa Croce, Florensia]].]] Nupay isu ket maysa a reliohiosa a Romano Katoliko,<ref>[[#Reference-Sharratt-1994|Sharratt (1994, pp. 17, 213)]]</ref> Ni Galileo ket nakaputo ti tallo nga annak babaen ti kamalalana a ni [[Marina Gamba]]. Adda dua nga annakda a babbai, ni Virginia idi 1600 kenni Livia idi 1601, ken maysa nga anak a lalaki, a ni [[Vincenzo Gamba|Vincenzo]], idi 1606. Gapu ti panakaanakda ti ruar, ti amada ket pinanunotanna a dagitoy dua a bababei ket saan a mabalin a makiasawa, ngem no saan daytoy ket mangited ti parikut ti nagina a panagsuporta wenno dagiti palab-ong, a daytoy ket kapadpadanto dagiti dati a parikut ti busbos dagiti dua a kakabsatna a babbai.<ref>John Gribbon. ''Ti Kumaduaan: Gilbert, Bacon, Harvey, Wren, Newton ken ti Sarita ti Sientipiko a Rebolusion''. The Overlook Press, 2008. p. 42</ref> Ti napateg laeng nga alternatiboda ket ti relihioso a biag. Dagitoy dua a babbai ket naipatulodda idiay konbento iti San Matteo idiay [[Arcetri]] ken nagtaengda idiay kadagiti dagup a panagbiagdaa.<ref name="daughters unmarriageable">[[#Reference-Sobel-2000|Sobel (2000, p. 5)]] [http://www.galileosdaughter.com/firstchapter.shtml Kapitulio 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000510012932/http://www.galileosdaughter.com/firstchapter.shtml |date=2000-05-10 }} Naala idi 26 Agosto 2007. "Gaputa isu ket saana met nga inasawa ti ina ni Virginia, naipanunotanna a daytoy a babai ket saan a mabalin a makiasawa. Kalpasan ti maika-13 a kasangayanna, isu ket nangipatulod kaniana idiay Konbento iti San Matteo idiay Arcetri."</ref> Ni Virginia ket nangala ti nagan a [[Maria Celeste]] idi simrrek idiay konbento. Ni Virginia ket pimmusay idi 2 Abril 1634, ken naipunpon a kaduna ni Galileo idiay [[Basilicka iti Santa Croce, Florensia]]. Ni Livia ket nanagal ti nagan a Madre Arcangela ken managsakit para kadagiti kaaduan a kabibiagna. Ni Vincenzo ket naipalegado a kas ti legado a tumawid kenni Galileo, ken inasawana ni Sestilia Bocchineri.<ref>{{cite conference| last=Pedersen|first=O.|title=Relihion ni Galileo| booktitle=Proceedings of the Cracow Conference, The Galileo affair: A meeting of faith and science| publisher = Dordrecht, D. Reidel Publishing Co.| pages=75–102|date=24–27 Mayo 1984|location=Cracow| bibcode=1985gamf.conf...75P}}</ref> == Paammo == {{Reflist}} == Dagiti nagibasaran == {{Refbegin|2}} *{{cite book |first=Mary |last=Allan-Olney |year=1870 |title=Ti Pribado a Biag ni Galileo: Naurnong manipud kadagiti sinursuratna ken dagiti sinursurat ti kaunaan nga anakna a babai, ni Madre Maria Celeste |publisher=Nichols ken Noyes |location=Boston |url=http://books.google.com/?id=zWcSAAAAIAAJ |accessdate=2008-06-09 }} *{{cite book |first= Mario |last= Biagioli |title= Galileo, Courtier: The Practice of Science in the Culture of Absolutism |year= 1993 |publisher= Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan |location= Chicago, IL |ref= Reference-Biagioli-1993 |isbn= 0-226-04559-5}} *{{cite book |title= Behind the Scenes at Galileo's Trial |url= https://archive.org/details/behindscenesatga0000blac_a1s8 |author= Blackwell, Richard J. |publisher= University of Notre Dame Press |year= 2006 |location= Notre Dame, IN |isbn= 0-268-02201-1 |ref=Reference-Blackwell-2006}} *{{cite book |title= Galileo: the man, his work, his misfortunes |author= Brodrick, James S. J. |publisher= G. Chapman |year= 1965 |location= London |ref=Reference-Brodrick-1965}} *{{cite book |first= Alan Francis |last= Chalmers |title= What is this thing called Science? |url= http://books.google.com/books?id=WQh5wDlE8cwC&printsec=frontcover |edition= third |year= 1999 |origyear= 1976 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0-7022-3093-6 }} *{{cite book |title= Nicole Oresme and the Medieval Geometry of Qualities and Motions; a treatise on the uniformity and difformity of intensities known as Tractatus de configurationibus qualitatum et motuum |last = Clagett |first = Marshall |publisher= University of Wisconsin Press |year= 1968 |location= Madison, WI |isbn= 0-299-04880-2 |ref=Reference-Clagett-1968}} *{{cite book |last=Clavelin |first=Maurice |title=The Natural Philosophy of Galileo |url=https://archive.org/details/naturalphilosoph00maur |publisher=MIT Press |year=1974}} *{{cite journal |last=Coffa |first=J. |title=Galileo's Concept of Inertia |journal=Physis Riv. Internaz. Storia Sci. |year=1968 |volume=10 |pages=261–281}} *{{cite book |last=Consolmagno |first=Guy |last2=Schaefer |first2=Marta |year=1994 |title=Worlds Apart, A Textbook in Planetary Science |location=Englewood, New Jersey |publisher=Prentice-Hall |isbn=0-13-964131-9}} *{{cite book |last=Cooper |first=Lane |title=Aristotle, Galileo, and the Tower of Pisa |url=https://archive.org/details/aristotlegalileo006316mbp |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, NY |year=1935 |isbn=1-4067-5263-0 |ref=Reference-Cooper-1935}} *{{cite book |title= The Church's Most Recent Attempt to Dispel the Galileo Myth |author= George V. Coyne |others= In [[#Reference-McMullin-2005|McMullin (2005, pp. 340–359)]] |year= 2005 |ref=Reference-Coyne-2005}} *{{cite book |editor-last=Drabkin |editor-first=Israel |editor2-last=Drake |editor2-first=Stillman |title=On Motion and On Mechanics |publisher=University of Wisconsin Press |year=1960 |isbn=0-299-02030-4}} *{{cite book |title= Notes to English translation of Galileo's Dialogue |last= Drake |first= Stillman |others= In [[#CITEREFGalilei1953|Galilei (1953, pp. 467–91)]] |year= 1953 |ref=Reference-Drake-1953}} *{{cite book |ref=Reference-Drake-1957 |last=Drake |first=Stillman |year=1957 |title=Discoveries and Opinions of Galileo |url=https://archive.org/details/discoveriesopini00gali_0 |location=New York |publisher=Doubleday & Company |isbn=0-385-09239-3}} *{{cite book |title= Introduction to the Controversy on the Comets of 1618 |last= Drake |first= Stillman |others= In [[#Reference-Drake&O'Malley-1960|Drake & O'Malley (1960, pp.vii–xxv)]] |year= 1960 |ref=Reference-Drake-1960}} *{{cite book |title= Galileo Studies |url= https://archive.org/details/galileostudiespe0000drak |last= Drake |first= Stillman |publisher= The University of Michigan Press |year= 1970 |location= Ann Arbor |isbn= 0-472-08283-3 |ref=Reference-Drake-1970}} *{{cite journal |last=Drake |first=Stillman |year=1973 |title=Galileo's Discovery of the Law of Free Fall |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1973-05_228_5/page/84 |journal=Scientific American |volume=228 |issue=5 |pages=84–92 |doi=10.1038/scientificamerican0573-84}} *{{cite book |ref=Reference-Drake-1978 |last=Drake |first=Stillman |year=1978 |title=Galileo At Work |url=https://archive.org/details/galileoatwork00stil |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-16226-5}} *{{cite book |title= Galileo: Pioneer Scientist |url= https://archive.org/details/galileo00stil_0 |last= Drake |first= Stillman |publisher= The University of Toronto Press |year= 1990 |location= Toronto |isbn= 0-8020-2725-3 |ref=Reference-Drake-1990}} *{{cite book |title= The Controversy on the Comets of 1618 |author= Stillman Drake |author2= O'Malley C.D. |publisher= University of Philadelphia Press |year= 1960 |location= Philadelphia, PA |ref=Reference-Drake&O'Malley-1960}} *{{cite journal |last1=Drake |first1=Stillman|last2=Kowal|first2=C. T. |year=1980 |title=Galileo's Sighting of Neptune |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1980-12_243_6/page/74 |journal=Scientific American |volume=243 |issue=6 |pages=74–81 |doi=10.1038/scientificamerican1280-74}} *{{cite book |last=Dugas |first=René |title=A History of Mechanics |url=https://archive.org/details/historyofmechani0000duga_i9m2 |origyear=1955 |publisher=Dover Publications |year=1988 |isbn=0-486-65632-2}} *{{cite book |last=Duhem |first=Pierre |title=Etudes sur Leonard de Vinci |year=1906–13}} *{{cite book |last=Duhem |first=Pierre |title=Le Systeme du Monde |year=1913}} *{{cite encyclopedia |last=Duhem |first=Pierre |title=History of Physics |encyclopedia=Catholic Encyclopedia}} *{{cite book |last=Einstein |first=Albert |year=1953 |chapter=Foreword |title=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |url=https://archive.org/details/dialogueconcerni0000gali_z9e2 |editor-last=Drake |editor-first=Stillman |publisher=University of California Press |location=Berkeley, CA |isbn=0-375-75766-X}} *{{cite book |title= Ideas and Opinions |url= https://archive.org/details/ideasopinions0000eins_p1u8 |last= Einstein |first= Albert |others= translated by Sonja Bargmann |publisher= Crown Publishers |year= 1954 |authorlink= Albert Einstein |location= London |isbn= 0-285-64724-5 |ref=Reference-Einstein-1954}} *{{cite book |last=Fantoli |first=Annibale |year=2003 |title=Galileo: For Copernicanism and the Church |url=https://archive.org/details/galileoforcopern0000fant_c2j8 |edition=third English |publisher=Vatican Observatory Publications |isbn=88-209-7427-4}} *{{cite book |title= The Disputed Injunction and its Role in Galileo's Trial |first= Annibale |last= Fantoli |others= In [[#Reference-McMullin-2005|McMullin (2005, pp. 117–149)]] |year= 2005 |ref=Reference-Fantoli-2005}} *{{Cite book |ref= Reference-Favaro-1890 |editor-last= Favaro |editor-first= Antonio |editor-link= :it:Antonio Favaro |date= 1890 |title= Le Opere di Galileo Galilei, Edizione Nazionale |url= http://moro.imss.fi.it/lettura/LetturaWEB.DLL?AZIONE=CATALOGO |language= Italiano |place= [[Florence]] |publisher= Barbera |isbn= 88-09-20881-1 }} A searchable online copy is available on the [http://www.imss.fi.it/istituto/index.html Institute and Museum of the History of Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081114183333/http://www.imss.fi.it/istituto/index.html |date=2008-11-14 }}, Florence, and a brief overview of ''Le Opere'' is available [https://web.archive.org/web/20110103231202/http://www.pacifier.com/~tpope/Additional_Info.htm here]. *{{cite book |last=Feyerabend |first=Paul |title=Againat Method |publisher=Verso |year=1975}} *{{cite book |title= Killing Time: The Autobiography of Paul Feyerabend |url= https://archive.org/details/killingtimeautob00feye |author= Feyerabend, Paul |authorlink= Paul Feyerabend |publisher= University of Chicago Press |year= 1995 |location= Chicago, MI |isbn= 0-226-24531-4 |ref=Reference-Feyerabend-1995}} *{{cite book |last=Fillmore |first=Charles |origyear=1931 |edition=17th |date=Hulio 2004 |title=Metaphysical Bible Dictionary |location=Unity Village, Missouri |publisher=Unity House |isbn=0-87159-067-0}} *{{cite book |title= Galileo on the world systems: a new abridged translation and guide |last= Finocchiaro |first= Maurice A. |publisher= University of California Press |year= 1997 |url= http://books.google.com/?id=Li4eh7JIMtIC |location= Berkeley and Los Angeles, CA |isbn= 0-520-20548-0 |ref= Reference-Finocchiaro-1997 }} *{{cite book |title= The Galileo Affair: A Documentary History |author= Finocchiaro, Maurice A. |publisher= University of California Press |url= http://books.google.com/?id=wKCZFJuMCaQC&printsec=frontcover&q= |year= 1989 |location= Berkeley, CA |isbn= 0-520-06662-6 |ref= Reference-Finocchiaro-1989 }} *{{Cite journal |last = Finocchiaro |first = Maurice A. |title = Book Review—The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History |url = https://archive.org/details/sim_historian_fall-2007_69_3/page/601 |journal =The Historian |volume = 69 |issue = 3 |pages = 601–602 |date = Fall 2007 |doi = 10.1111/j.1540-6563.2007.00189_68.x |ref = Reference-Finocchiaro-2007}} *{{cite book |title= The Assayer |author= Galilei, Galileo |others = Translated by [[Stillman Drake]]. In [[#Reference-Drake&O'Malley-1960|Drake & O'Malley (1960, pp. 151–336)]] |year= 1960 |origyear= 1623 |ref=Reference-Galileo-1960 |isbn= 1-158-34578-X}} *{{cite book |title= Dialogue Concerning the Two Chief World System |last= Galilei |first= Galileo |others= Translated by [[Stillman Drake]] |publisher= University of California Press |year= 1953 |origyear= 1632 |location= Berkeley, CA |isbn= 0-520-00449-3}} *{{Cite book |ref=Reference-Galileo-1954 |last=Galilei |first=Galileo |origyear=1638, 1914 |year=1954 |editor-last=Crew |editor-first=Henry |editor2-last=de Salvio |editor2-first=Alfonso |url=http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=753&Itemid=99999999 |title=Dialogues Concerning Two New Sciences |publisher=Dover Publications Inc. |location=New York, NY |isbn=0-486-60099-8 |access-date=2012-08-06 |archive-date=2013-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001015122/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=753&Itemid=99999999 |url-status=dead }} *Galilei, Galileo ''Galileo: Two New Sciences'' (Translation by Stillman Drake of Galileo's 1638 ''Discourses and mathematical demonstrations concerning two new sciences'') University of Wisconsin Press 1974 {{ISBN|0-299-06400-X}} *{{cite book |title= Discourse on the Comets |author= Galilei, Galileo |author2= Guiducci, Mario |others = Translated by Stillman Drake. In [[#Reference-Drake&O'Malley-1960|Drake & O'Malley (1960, pp. 21–65)]] |year= 1960 |origyear= 1619 |ref=Reference-Galileo&Guiducci-1960}} *{{cite book |title= On Sunspots |url= https://archive.org/details/onsunspots0000gali |last1= Galilei |first1= Galileo |first2= Christoph |last2= Scheiner |others= Translated and with and introduction by Eileen Reeves and Albert Van Helden |year= 2010 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn= 978-0-226-70715-0 |ref=Reference-Galileo-2010}} *{{cite book |title=Galileo Galilei and the Roman Curia |last=von Gebler |first=Karl |year=1879 |url=http://books.google.com/?id=FheRZAirWvQC |location=London |publisher=C.K. Paul & Co. |ref=Reference-Gebler-1879 |isbn=0-915172-11-9 }} *Geymonat, Ludovico (1965), ''Galileo Galilei, A biography and inquiry into his philosophy and science'', translation of the 1957 Italian edition, with notes and appendix by [[Stillman Drake]], McGraw-Hill *{{cite book |title=The Great Copernican Chase and other adventures in astronomical history |url=https://archive.org/details/greatcopernicusc00ging_0 |last= Gingerich |first=Owen |authorlink = Owen Gingerich |year=1992 |location=Cambridge, MA |publisher=Cambridge University Press |ref=Reference-Gingerich-1992 |isbn=0-521-32688-5}} *{{cite journal |last=Graney |first=Christopher M.|title=The Telescope Against Copernicus: Star Observations by Riccioli Supporting a Geocentric Universe |journal=Journal for the History of Astronomy |year=2010 |volume=41 |issue=4 |pages=453–467|bibcode = 2010JHA....41..453G}} *{{cite journal |last1=Graney |first1=Christopher M.|last2=Grayson|first2=Timothy P.|title=On the Telescopic Disks of Stars: A Review and Analysis of Stellar Observations from the Early Seventeenth through the Middle Nineteenth Centuries|journal=[[Annals of Science]] |year=2011 |volume=68 |issue=3 |pages=351–373 |doi=10.1080/00033790.2010.507472}} *Grant, Edward ''Aristotle, Philoponus, Avempace, and Galileo's Pisan Dynamics'' Centaurus, 11, 1965–7 *{{cite book |title= On the Three Comets of the Year MDCXIII |author= Grassi, Horatio |others =translated by C.D. O'Malley. In [[#Reference-Drake&O'Malley-1960|Drake & O'Malley (1960, pp. 3–19)]] |year= 1960a |origyear= 1619 |ref=Reference-Grassi-1960a}} *{{cite book |title= The Astronomical and Philosophical Balance |author= Grassi, Horatio |others =translated by C.D. O'Malley. In [[#Reference-Drake&O'Malley-1960|Drake & O'Malley (1960, pp. 67–132)]] |year= 1960 |origyear= 1619 |ref=Reference-Grassi-1960b}} *Grisar, Hartmann, S.J., Professor of Church history at the University of Innsbruck (1882). [http://books.google.com/books?vid=ISBN0790562294&id=aqMBAAAAQAAJ ''Historisch theologische Untersuchungen über die Urtheile Römischen Congegationen im Galileiprocess (Historico-theological Discussions concerning the Decisions of the Roman Congregations in the case of Galileo)''], Regensburg: Pustet. [[Google Books]] {{ISBN|0-7905-6229-4}}. [http://isbndb.com/d/book/galileistudien.html (LCC# QB36—''microfiche'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927233804/http://isbndb.com/d/book/galileistudien.html |date=2007-09-27 }} [http://books.google.com/books?id=aqMBAAAAQAAJ Reviewed here (1883), pp. 211–213] *Hall, A. R. ''From Galileo to Newton'' 1963 *Hall, A. R. ''Galileo and the Science of Motion'' in 'British Journal of History of Science', 2 1964-5 *Hilliam, R., ''[http://books.google.com/books?id=KBKSyHOLzZAC&pg=PA96 Galileo Galilei: Father of modern science]'', The Rosen Publishing Group, 2005, {{ISBN|1-4042-0314-1}}. *Hoskin, Michael (Ed) ''The Cambridge concise history of astronomy'' CUP 1999 *{{cite book |title= A Brief History of Time |url= https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_j2d2 |author= Hawking, Stephen |publisher= Bantam Books |year= 1988 |authorlink= Stephen Hawking |location= New York, NY |isbn= 0-553-34614-8 |ref=Reference-Hawking-1988}} *{{cite book |title= Censorship of Astronomy in Italy after Galileo |author= Heilbron, John L. |others= In [[#Reference-McMullin-2005|McMullin (2005, pp. 279–322)]] |year= 2005 |ref=Reference-Heilbron-2005}} *Hellman, Hal (1988). ''Great Feuds in Science. Ten of the Liveliest Disputes Ever''. New York: Wiley *{{cite book |title= Galileo |url= https://archive.org/details/galileo0000heil |last= Heilbron |first= John L. |publisher= Oxford University Press |location= New York, NY |year= 2010 |isbn= 978-0-19-958352-2 }} *{{cite book |title= The contemporaries of Tycho Brahe |first= Richard A. |last=Jarrel |others= In [[#Reference-Taton&Wilson-1989|Taton and Wilson (1989, pp. 22–32)]] |year= 1989 |ref=Reference-jarrel-1989}} *{{cite book |title= The Refusal to Accommodate. Jesuit Exegetes and the Copernican System |author= Kelter, Irving A. |others= In [[#Reference-McMullin-2005|McMullin (2005, pp. 38–53)]] |year= 2005 |ref=Reference-Kelter-2005}} *Humphreys, W. C. ''Galileo, Falling Bodies and Inclined Planes. An Attempt at Reconstructing Galileo's Discovery of the Law of Squares'' 'British Journal of History of Science' 1967 *{{cite book |title = [[The Sleepwalkers]]: A History of Man's Changing Vision of the Universe |author= [[Arthur Koestler|Koestler, Arthur]] |publisher= Penguin |year= 1990 |origyear = 1959 |isbn= 0-14-019246-8 |ref= Reference-Koestler-1990}} Original edition published by Hutchinson (1959, London). *[[Koyré]], Alexandre ''A Documentary History of the Problem of Fall from Kepler to Newton'' Transaction of the American Philosophical Society, 1955 *Koyré, Alexandre ''Galilean Studies'' Harvester Press 1978 *Kuhn, T. ''The Copernican Revolution'' 1957 *Kuhn, T. ''The Structure of Scientific Revolutions'' 1962 *Lattis, James M. (1994). ''Between Copernicus and Galileo: Christopher Clavius and the Collapse of Ptolemaic Cosmology'', Chicago: the University of Chicago Press *{{cite book |title= Galileo, Science and the Church |author= Langford, Jerome K. |publisher= St. Augustine's Press |edition= third |year= 1998 |origyear= 1966 |isbn= 1-890318-25-6 |ref=Reference-Langford-1998}}. Original edition by Desclee (New York, NY, 1966) *Lessl, Thomas, "[http://www.catholiceducation.org/articles/apologetics/ap0138.html The Galileo Legend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927233952/http://www.catholiceducation.org/articles/apologetics/ap0138.html |date=2013-09-27 }}". ''New Oxford Review'', 27–33 (June 2000). *{{cite book |title= From Eudoxus to Einstein—A History of Mathematical Astronomy |url= https://archive.org/details/fromeudoxustoein0000lint |author= Linton, Christopher M. |publisher= Cambridge University Press |year= 2004 |location= Cambridge |isbn= 978-0-521-82750-8 |ref=Reference-Linton-2004}} *Losee, J. ''Drake, Galileo, and the Law of Inertia'' American Journal of Physics, 34, p.&nbsp;430-2 1966 *{{cite book |title= The Church and Galileo |url= https://archive.org/details/churchgalileo0000unse |author= McMullin, Ernan |publisher= University of Notre Dame Press |year= 2005 |location= Notre Dame, IN |isbn= 0-268-03483-4 |ref=Reference-McMullin-2005}} *{{cite book |title= The Church's Ban on Copernicanism, 1616 |author= McMullin, Ernan |others= In [[#Reference-McMullin-2005|McMullin (2005, pp. 150–190)]] |year= 2005a |ref=Reference-McMullin-2005a}} *Mach, Ernst. ''The Science of Mechanics'' 1893 *Machamer, Peter (Ed) ''The Cambridge Companion to Galileo'' Cambridge University Press 1998 *{{cite book |title= Rhetoric & dialectic in the time of Galileo |first1= Jean Dietz |last1= Moss |first2= William |last2= Wallace |url= http://books.google.com/?id=Lw50esHmgacC |publisher= CUA Press |year= 2003 |location= Washington D.C. |isbn= 0-8132-1331-2 |ref= Reference-Moss&Wallace-2003 }} *Naylor, Ronald H. (1990). "Galileo's Method of Analysis and Synthesis", ''Isis'', 81: 695–707 *Newall, Paul (2004). [http://www.galilean-library.org/hps.html "The Galileo Affair"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090509101230/http://www.galilean-library.org/hps.html |date=2009-05-09 }} *{{Cite journal |last = Ondra |first = Leos |title = A New View of Mizar |journal = Sky & Telescope |pages = 72–75 |date= Hulio 2004 |ref = Reference-Ondra-2004}} *{{cite news|publisher=TimesOnline News|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article5612996.ece|title=Catholic Church abandons plan to erect statue of Galileo|date=2009-01-29|accessdate=2011-04-22|location=London|first1=Richard|last1=Owen|archive-date=2011-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814140428/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article5612996.ece|url-status=dead}} *{{cite news|publisher=TimesOnline News|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3478943.ece|title=Vatican recants with a statue of Galileo|date=2008-03-04|accessdate=2009-03-02|location=London|first1=Richard|last1=Owen|first2=Sarah|last2=Delaney|archive-date=2011-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007065245/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3478943.ece|url-status=dead}} *{{cite book |last=Remmert |first=Volker R. |year=2005 |chapter=Galileo, God, and Mathematics |editor-last=Koetsier |editor-first=Teun |editor2-last=Bergmans |editor2-first=Luc |title=Mathematics and the Divine. A Historical Study |location=Amsterdam |publisher=Elsevier |pages=347–360}} *{{cite book |title= Turning point for Europe? The Church in the Modern World—Assessment and Forecast |url= https://archive.org/details/turningpointfore0000bene |author= Ratzinger, Joseph Cardinal |authorlink= Pope Benedict XVI |others= translated from the 1991 German edition by Brian McNeil |publisher= Ignatius Press |year= 1994 |location = San Francisco, CA |isbn= 0-89870-461-8 |oclc= 60292876 |ref= Reference-Ratzinger-1994}} *{{cite book |last=Reston |first=James |year=2000 |title=Galileo: A Life |publisher=Beard Books |isbn=1-893122-62-X |ref=Reference-Reston-2000}} *{{cite book |title= Galileo Galilei, his life and his works |url= https://archive.org/details/galileogalileihi0000unse_u0u3 |author= Seeger, Raymond J. |publisher= Pergamon Press |year= 1966 |location= Oxford |ref= Reference-Seeger-1966 |isbn= 0-08-012025-3}} *{{cite journal |ref=Reference-Settle-1961 |last=Settle |first=Thomas B. |year=1961 |title=An Experiment in the History of Science |url=https://archive.org/details/sim_science_1961-01-06_133_3445/page/19 |journal=Science |volume=133 |pages=19–23 |doi=10.1126/science.133.3445.19 |pmid=17759858 |issue=3445|bibcode = 1961Sci...133...19S}} *{{cite book |ref=Reference-Sharratt-1994 |last=Sharratt |first=Michael |year=1994 |title=Galileo: Decisive Innovator |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56671-1}} *Shapere, Dudley ''Galileo, a Philosophical Study'' University of Chicago Press 1974 *{{cite book |title= Galileo in Rome: The Rise and Fall of a Troublesome Genius |url= https://archive.org/details/galileoinromeris00shea |author= Shea, William R. |author2= Artigas, Mario |publisher= Oxford University Press |year= 2003 |location= Oxford |isbn= 0-19-516598-5 |ref= Reference-Shea&Artigas-2003}} *{{cite book |title= Galileo's Daughter |url= https://archive.org/details/galileosdaughter0614sobe_KO053 |author= Sobel, Dava |publisher= Fourth Estate |year= 2000 |location= London |origyear= 1999 |isbn= 1-85702-712-4 |ref= Reference-Sobel-2000}} *{{cite book |title= The Beginnings of Modern Science from 1450 to 1800 |editor1-first= René |editor1-last= Taton |publisher= Thames and Hudson |origyear= 1958 |year= 1964 |location= London }} *{{cite book |title= Planetary astronomy from the Renaissance to the rise of astrophysics Part A: Tycho Brahe to Newton |editor1-first= René |editor1-last= Taton |editor2-first= Curtis |editor2-last= Wilson |publisher= Cambridge University Press |year= 1989 |location= Cambridge |isbn= 0-521-24254-1 |ref=Reference-Taton&Wilson-1989}} *{{cite book |title= Tycho Brahe |first= Victor E. |last=Thoren |others= In [[#Reference-Taton&Wilson-1989|Taton and Wilson (1989, pp. 3–21)]] |year= 1989 |ref=Reference-Thoren-1989 |isbn= 0-521-35158-8}} *{{cite book |title= Galileo, telescopic astronomy, and the Copernican system |first= Albert |last=Van Helden |others= In [[#Reference-Taton&Wilson-1989|Taton and Wilson (1989, pp. 81–105)]] |year= 1989 |ref=Reference-Vanhelden-1989}} *{{cite book |first= Albert |last= Van Helden |url= http://books.google.com/books?id=L-yb7GX9mQIC&printsec=frontcover |title= Measuring the Universe: Cosmic Dimensions from Aristarchus to Halley |year= 1985 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 0-226-84881-7 }} *Wallace, William A. (1984) ''Galileo and His Sources: The Heritage of the Collegio Romano in Galileo's Science,'' (Princeton: Princeton Univ. Pr.), {{ISBN|0-691-08355-X}} *{{cite book |title= Domingo de Soto and the Early Galileo |last = Wallace |first = William A. |publisher= Ashgate Publishing |year= 2004 |location= Aldershot |isbn= 0-86078-964-0 |ref= Reference-Wallace-2004}} *{{cite book |title= Ti Nabalitokan a panawen ti Mapalpaliiw nga Astronomia |last = Walusinsky |first = G. |others= Iti [[#CITEREFTaton1964|Taton (1964, pp. 268–286)]] |origyear= 1958 |year= 1964 }} *{{cite book |last=White |first=Andrew Dickson |year=1898 |url=http://cscs.umich.edu/~crshalizi/White/ |title=A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom |location=New York |publisher=D. Appleton and Company |isbn=0-7905-8168-X }} *{{cite book |last=White |first=Michael |year=2007 |title=Galileo: Antichrist: A Biography |url=https://archive.org/details/galileoantichris0000whit |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=London |isbn=978-0-297-84868-4}} *{{cite journal |last=Wisan |first=Winifred Lovell |year=1984 |title=Galileo and the Process of Scientific Creation |journal=Isis |volume=75 |issue=2 |pages=269–286 |doi=10.1086/353480}} *{{cite journal |last=Zik |first=Yaakov |title=Science and Instruments: The telescope as a scientific instrument at the beginning of the seventeenth century |journal=Perspectives on Science |year=2001 |season=Fall |volume=9 |issue=3 |pages=259–284 |doi=10.1162/10636140160176143}} {{Refend}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Galileo Galilei}} [[Kategoria:Galileo Galilei| ]] [[Kategoria:1564 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1642 nga ipupusay]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] jhkf133vfefpousaw3mzu88rte2iffy 0 16912 406740 406371 2026-08-23T21:32:48Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406740 wikitext text/x-wiki [[Papeles:2008-05-17-SuttonHoo.jpg|Replika iti helmet a nabirukan idiay [[Sutton Hoo]], idiay nakaipunponan ti maysa nga [[Anglo-Sahon]] a daulo, a mabalin a [[Rædwald iti Daya nga Anglia|maysa nga ari]], idi agarup a620 iti [[Nasapa Tengnga a Panawen]]<ref name=Nees109>Nees ''Nasapa a Mediebal Arte'' pp. 109–112</ref>|thumb|right|350px|upright]] Ti '''Tengnga a Panawen''' (dagiti pangilasin aporma: '''mediebal''', '''mediaebal''', ken '''mediæbal''') ket isu ti [[periodisasion|paset ti panawen]] iti [[Europeano a pakasaritaan]] a sumakop ti maika-5 aginggana ti maika-15 a sigsiglo, a kadawyan anamarkaan manipud iti [[Panakaapday iti Imperio a Romano|panakarebba]] iti [[Lumaud nga Imperio a Romano]] (i patingga ti [[Klasiko a Kina-ugma]]) aginggana ti panagrugi iti [[Renasimiento]] ken ti [[Panawen ti Panagduktal]], dagiti paset ti panawen a nangiyeg ti [[Moderno a Panawen]]. Ti mediebal a paset ti panawen ket isu ngarud ti tengnga nga oras ti tinawtawid a panagbingbingay ti Lumaud a pakasaritaan a pakapanan dagiti Klasiko, Mediebal, ken Moderno a paset ti panawen; ti pay maipatinayon, ti Tengnga a Panawen ket kadawyan a nabingbingay kadagiti [[Nasapa a Tengnga a Panawen]], ti [[Nangato a Tengnga a Panawen]], ken ti [[Naladaw a Tengnga a Panawen]]. Idi Nasapa a Tengnga a Panawen, ti depopulasion, deurbanisasion, ken ti panagraut dagiti [[barbaro]], ket nangrugi idi [[Naladaw a Kina-ugma]], ket napardas a nagtultuloy. Dagiti barbaro a nagraraut ket nagurnosda kadagiti baro a pagarian kadagiti tidda ti Akinlaud nga Imperio a Romano. Idi maika-7 a siglo ti [[Amianan nga Aprika]] ken ti [[Tengnga a Daya]], a paset idi ti Akindaya nga Imperio a Romano, ket nagbalin a [[Kalipato|Islamiko nga Imperio]] kalpasan ti panagrukma dagiti [[Panagsarsaruno kenni Muhammad|simmaruno]] kenni [[Muhammad]]. Nupay adda dagiti adu a panagbalbaliw dagiti patakder ti kagimongan ken politika, ti pannakaisina ti [[Klasiko a Kina-ugma|Kina-ugma]] ket saan idi a kompleto, gapu ta dagiti kaaduan a baro a pagarian ket innayonda dagiti adu a rimsua a Romano nga instituto; bayat a dagiti monestario ket nabangon idi nagpadpadakkel ti Kristianidad idiay Akinlaud nga Europa. Idi maika-7 ken maika-8 a sigloa, dagiti [[Pranko]], babaen ti [[Karolingio a dinastia]], ket nangibangon ti imperio a simmakup iti kaaduan ti Akinlaud nga Europa; ti [[Imperio a Karolingio]] ket nagpaut aginggana idi maika-9 a siglo, nga idi ket naparukma manipud kadagiti panagtalmeg iti panagraut — dagiti [[Viking]] manipud iti amianan; dagiti [[Magyar]] manipud iti daya, ken dagiti [[Saracen]] manipud iti abagatan. == Paammo == {{notelist}} == Dakamat == {{Reflist}} {{clear}} == Dagiti nagibasaran == {{refbegin|30em}} * {{cite book |author=Adams, Laurie Schneider |title=Ti Pakasaritaan ti Akinlaud nga Arte |publisher=McGraw Hill |location=Boston, MA |year=2001|isbn=0-07-231717-5 |edition=Maikatlo}} * {{cite book|author= Albrow, Martin |title=Ti Sangalubongan aPanawen: Estado ken Kagimongan ti Laus-ud ti Modernidad |year=1997| publisher=Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan |location=Stanford, CA |isbn= 0-8047-2870-4}} * {{cite book |author=Backman, Clifford R. |title=Dagiti Lubong iti Mediebal a Europa |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |location=Oxford, UK |year=2003 |isbn=978-0-19-512169-8}} * {{cite book |author=Bauer, Susan Wise |authorlink= Susan Wise Bauer |title=Ti Pakasaritaan iti Mediebal a Lubong: Manipud ti Panagibaliw ni Konstantino Aginggana ti Umuna a Kusada |url=https://archive.org/details/historyofmedieva0000baue |publisher=W. W. Norton |location=New York |isbn=978-0-393-05975-5| year=2010}} * {{cite book |author=Benton, Janetta Rebold |title=Arte ti Tengnga a Panawen |url=https://archive.org/details/artofmiddleages00bent |year=2002 |publisher=Thames & Hudson |series=Lubong ti Arte |location=Londres |isbn=0-500-20350-4 }} * {{cite book |author= Bordone, Renato |author2= Sergi, Giuseppe |title=Dieci secoli di medioevo |publisher=Einaudi |location=Turin |year=2009|language = Italiano |isbn= 978-88-06-16763-9}} * {{cite book |author=Brown, Peter |authorlink= Peter Brown (historiador) |title=Ti Lubong iti Naladaw a Kina-ugma AD 150–750 |year=1989 |url=https://archive.org/details/worldoflateantiq0000brow |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |isbn=0-393-95803-5 |series = Biblioteka ti Sibilisasion ti Lubong World}} * {{cite encyclopedia |author=Brown, Thomas |title=Ti Panakabalbaliw iti Romano a Mediteraneo, 400–900 |encyclopedia=Ti Oxford a Nailadawan a Pakasaritaan iti Mediebal a Europa |editor=Holmes, George |publisher=Unibersidad it Oxford a Pagmalditan |location=Oxford, UK |year=1998 |isbn=0-19-285220-5 |pages=1–62}} * {{cite book |author= Bruni, Leonardo |authorlink= Leonardo Bruni |editor= Hankins, James |title=Pakasaritaan dagiti Florentino a Tattao |publisher=Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan|location=Cambridge, MA |volume= 1|year=2001|isbn= 978-0-674-00506-8}} * {{cite book |author=Colish, Marcia L. |title=Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition 400–1400 |url=https://archive.org/details/medievalfoundati0000coli_s3o5 |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |year=1997 |isbn=0-300-07852-8 }} * {{cite book |author=Collins, Roger |authorlink= Roger Collins |title=Early Medieval Europe: 300–1000 |url=https://archive.org/details/earlymedievaleur0000coll_a7n9 |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1999 |isbn=0-312-21886-9 |edition=Second}} * {{cite book |author= Cosman, Madeleine Pelner |title= Medieval Wordbook: More the 4,000 Terms and Expressions from Medieval Culture |url= https://archive.org/details/medievalwordbook0000cosm |year= 2007|publisher=Barnes & Noble |location=New York |isbn=978-0-7607-8725-0 }} * {{cite book |author=Cunliffe, Barry |authorlink= Barry Cunliffe |title=Europe Between the Oceans: Themes and Variations 9000 BC-AD 1000 |url=https://archive.org/details/europebetweenoce0000cunl |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |year=2008 |isbn=978-0-300-11923-7}} * {{cite book |author=Davies, Norman |authorlink= Norman Davies |title=Europe: A History |url=https://archive.org/details/europehistory00davi_0 |publisher=Oxford University Press |location= Oxford, UK |year=1996 |isbn=0-19-520912-5}} * {{cite book |author= Dodwell, C. R. |title=The Pictorial Arts of the West: 800–1200 |url= https://archive.org/details/pictorialartsofw00dodw |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |series=Pellican History of Art |year=1993 |isbn=0-300-06493-4 }} * {{cite book |author= Eastwood, Bruce |title=Ordering the Heavens: Roman Astronomy and Cosmology in the Carolingian Renaissance |url= https://archive.org/details/orderingheavensr0004east |publisher=Brill |location= Boston, MA |series=History of Science and Medicine Library |isbn= 978-90-04-16186-3 |year=2007}} * {{cite book |author=Epstein, Steven A. |title=An Economic and Social History of Later Medieval Europe, 1000–1500 |url=https://archive.org/details/economicsocialhi0000epst |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2009 |isbn=978-0-521-70653-7}} * {{cite book |author=Gies, Joseph |author2= Gies, Frances |title=Life in a Medieval City |url=https://archive.org/details/lifeinmedievalci0000gies_l4y2 |publisher=Thomas Y. Crowell |location=New York |year=1973 |isbn=0-8152-0345-4}} * {{cite book |author=Grant, Edward |authorlink= Edward Grant |title= God and Reason in the Middle Ages |url=https://archive.org/details/godreasoninmiddl0000gran |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press|year= 2001 |isbn= 978-0-521-80279-6}} * {{cite book |author=Grant, E. |authorlink= Edward Grant |title=Planets, Stars, & Orbs: The Medieval Cosmos, 1200–1687 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press|year= 1994 |isbn= 978-0-521-43344-0}} * {{cite book |author= Griffiths, Antony |title= Prints and Printmaking |year= 1996 |publisher = British Museum Press |isbn= 0-7141-2608-X |location= London }} * {{cite book |author=Hamilton, Bernard |title=Religion in the Medieval West |url=https://archive.org/details/religioninmediev0002edhami |publisher=Arnold |location=London |year=2003 |isbn=0-340-80839-X |edition=Second}} * {{cite book |author=Heather, Peter |authorlink= Peter Heather |title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians |url=https://archive.org/details/fallofromanempir0000heat |publisher=Oxford University Press |year=2006 |location=Oxford, UK |isbn=978-0-19-532541-6}} * {{cite book |author= Henderson, George |title= Early Medieval |year= 1977 |edition= Revised |publisher=Penguin |location=New York |oclc= 641757789}} * {{cite book |author=Holmes, George |authorlink= George Holmes (historiador) |title=The Oxford History of Medieval Europe |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofm001492 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK |year=1988 |isbn=0-19-285272-8}} * {{cite book |author=James, Edward |authorlink= Edward James (historian) |title=Europe's Barbarians: AD 200–600 |url=https://archive.org/details/europesbarbarian0000jame |publisher= Pearson Longman |location=Harlow, UK |isbn=978-0-582-77296-0 |year=2009 |series =The Medieval World }} * {{cite book |author=Kamen, Henry |authorlink= Henry Kamen |title=Spain 1469–1714 |url=https://archive.org/details/spain14691714soc00kame |year=2005 |edition=Third |publisher=Pearson/Longman |location= New York |isbn= 0-582-78464-6}} * {{cite book |author=Kaufmann, J. E. |author2= Kaufmann, H. W. |title=The Medieval Fortress: Castles, Forts and Walled Cities of the Middle Ages |url=https://archive.org/details/medievalfortress0000kauf |publisher=De Capo Press |location=Cambridge, MA |isbn=0-306-81358-0|year=2001|edition=2004}} * {{cite book |author= Kitzinger, Ernst |authorlink= Ernst Kitzinger |title= Early Medieval Art at the British Museum |year= 1955 |edition = Second |publisher= British Museum|location = London |oclc= 510455}} * {{cite book |author= Lasko, Peter |title = Ars Sacra, 800–1200 |url= https://archive.org/details/arssacra800120000unse |series= Penguin History of Art (now Yale) |year= 1972 |publisher=Penguin |location =New York |isbn= 978-0-8109-3401-6}} * {{cite book |author=Lawrence, C.H |title=Medieval Monasticism: Forms of Religious Life in Western Europe in the Middle Ages|url=https://archive.org/details/medievalmonastic0000lawr_n3c1 |publisher=Longman |edition=Third |isbn=0-582-40427-4|year=2001}} * {{cite book |author=Lightbown, Ronald W. |title=Secular Goldsmiths' Work in Medieval France: A History |url=https://archive.org/details/seculargoldsmith0000ligh |series=Reports of the Research Committee of the Society of Antiquaries of London |publisher= Thames and Hudson |location=London |isbn= 0-500-99027-1 |year=1978}} * {{cite journal | author = Lindberg, David C.| authorlink = David C. Lindberg | title = Beyond War and Peace: A Reappraisal of the Encounter between Christianity and Science | url = https://archive.org/details/sim_church-history_1986-09_55_3/page/338| journal = Church History | volume = 55 | issue = 3 | pages = 338–354 | year = 1986 | doi = 10.2307/3166822 | jstor = 3166822}} * {{cite encyclopedia |author=Lindberg, David C. |authorlink = David C. Lindberg |title=The Medieval Church Encounters the Classical Tradition: Saint Augustine, Roger Bacon, and the Handmaiden Metaphor |editor=Lindberg, David C. |editor2= Numbers, Ronald L. |encyclopedia=When Science & Christianity Meet |location=Chicago, IL |publisher=University of Chicago Press |year=2003}} * {{cite book |author=Lock, Peter |title=Routledge Companion to the Crusades |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-39312-4 }} * {{cite encyclopedia |author=Loyn, H. R. |authorlink= H. R. Loyn |title=Avignon |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |page=45}} * {{cite encyclopedia |author=Loyn, H. R. |authorlink= H. R. Loyn |title=Famine |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |pages=127–128}} * {{cite encyclopedia |author=Loyn, H. R. |authorlink= H. R. Loyn |title=Great Schism |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |page=153}} * {{cite encyclopedia |author=Loyn, H. R. |authorlink= H. R. Loyn|title=Scholasticism |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |pages=293–294}} * {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Middle%20Ages |title=Middle Ages |publisher=Dictionary.com |year=2004 |accessdate=7 Abril 2012 }} * {{cite journal | author = Mommsen, Theodore |authorlink =Theodor Mommsen | title = Petrarch's Conception of the 'Dark Ages' | url = https://archive.org/details/sim_speculum_1942-04_17_2/page/226 | journal = [[Speculum (journal)|Speculum]] | volume = 17 | issue = 2 | pages = 226–242 | year = 1942 | jstor = 2856364| doi = 10.2307/2856364}} * {{cite book |author=Nees, Lawrence |title=Early Medieval Art |url=https://archive.org/details/earlymedievalart0000nees |publisher=Oxford University Press |series= Oxford History of Art |location=Oxford, UK |year=2002|isbn=978-0-19-284243-5}} * {{cite book |author=Nicolle, David |authorlink=David Nicolle |title=Medieval Warfare Source Book: Warfare In Western Christendom |url=https://archive.org/details/medievalwarfares0000nico |publisher=Brockhampton Press |location=London |year=1999 |isbn=1-86019-889-9 }} * {{cite book |author=Payne, Robert |authorlink= Pierre Stephen Robert Payne |title=The Dream and the Tomb: A History of the Crusades |url=https://archive.org/details/dreamtombhistory0000payn_r2w1 |publisher=Cooper Square Press |location=New York |edition=First paperback |year=2000 |isbn=0-8154-1086-7}} * {{cite encyclopedia |author= Peters, Ted |authorlink= Ted Peters |title= Science and Religion |editor=Jones, Lindsay |encyclopedia = Encyclopedia of Religion |edition =Second |publisher= Thomson Gale |year= 2005 |page=8182}} * {{cite book |author=Power, Daniel |year=2006|title=The Central Middle Ages: Europe 950–1320 |url=https://archive.org/details/centralmiddleage0000unse |series=The Short Oxford history of Europe |publisher= Oxford University Press |isbn= 978-0-19-925312-8}} * {{cite encyclopedia |author=Riley-Smith, Jonathan |authorlink= Jonathan Riley-Smith |title=Crusades |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |pages=106–107}} * {{cite book |author=Rosenwein, Barbara H. |title=Rhinoceros Bound: Cluny in the Tenth Century |url=https://archive.org/details/rhinocerosboundc0000rose |location=Philadelphia, PA |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1982 |isbn=0-8122-7830-5 }} * {{cite journal |author=Robinson, Fred C. |jstor=2846695 |title=Medieval, the Middle Ages |journal= [[Speculum (journal)|Speculum]] |volume=59 |issue=4 |year=1984}} * {{cite book |author=Russell, Jeffey Burton |title=Inventing the Flat Earth-Columbus and Modern Historians |publisher= Praeger |location= Westport, CT |year=1991 |isbn= 0-275-95904-X}} * {{cite book |author= Saul, Nigel |authorlink=Nigel Saul|title=A Companion to Medieval England 1066–1485 |url= https://archive.org/details/companiontomedie0000saul |year=2000 |publisher=Tempus |location= Stroud, UK|isbn=0-7524-2969-8 }} * {{cite encyclopedia |author=Schove, D. Justin |title=Plague |encyclopedia=The Middle Ages: A Concise Encyclopedia |publisher=Thames and Hudson |editor=Loyn, H. R. |location=London |year=1989 |isbn=0-500-27645-5 |pages=267–269}} * {{cite web |author=Staff |publisher=[[British Library]] |url=http://www.bl.uk/catalogues/istc/index.html |title=Incunabula Short Title Catalogue |date=8 Enero 2008 |accessdate=8 Abril 2012 |archive-date=2011-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110312185857/http://www.bl.uk/catalogues/istc/index.html |url-status=dead }} * {{cite book |author=Stalley, Roger |title=Early Medieval Architecture |url=https://archive.org/details/earlymedievalarc0000stal |publisher=Oxford University Press |series= Oxford History of Art |location=Oxford, UK |year=1999|isbn=978-0-19-284223-7}} * {{cite book |author=Thomson, John A. F. |title= The Western Church in the Middle Ages |url=https://archive.org/details/westernchurchinm0000thom |publisher=Arnold |location=London |year=1998 |isbn=0-340-60118-3 }} * {{cite book |author=Watts, John |title=The Making of Polities: Europe, 1300–1500 |url=https://archive.org/details/makingofpolities0000watt_y4o7 |publisher=Cambridge University Press |series = Cambridge Medieval Textbooks |location=Cambridge, UK |year=2009| isbn=978-0-521-79664-4}} * {{cite book |author=Wickham, Chris |authorlink= Christopher Wickham |title=The Inheritance of Rome: Illuminating the Dark Ages 400–1000 |url=https://archive.org/details/inheritanceofrom0000wick |publisher=Penguin Books |location=New York |year=2009 |isbn=978-0-14-311742-1}} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia|Middle Ages|Tengnga a Panawen}} [[Kategoria:Tengnga a Panpanawen| ]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] b38jl979b099pfa1wtptozlywej8k6g 0 17314 406743 406310 2026-08-23T21:35:29Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406743 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Mulmula | fossil_range = {{long fossil range|Mesoproterosoiko|agdama}} | image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png | image_caption = | image_alt = | taxon = Plantae | authority = ''sensu'' Copeland, 1956 | display_parents = 3 | subdivision_ranks = Dagiti superdibision | subdivision = * [[Chlorokybophyceae|Chlorokybophyta]] * [[Mesostigmatophyceae|Mesostigmatophyta]] * [[Spirotaenia]] * '''Chlorobionta''' <small>Kenrick & Crane 1997</small> ** [[Chlorophyta]] * '''[[Streptophyta|Streptobionta]]''' <small>Kenrick & Crane 1997</small> ** [[Klebsormidiophyceae]] ** [[Charophyta]] (stoneworts) ** ?[[Chaetosphaeridiales]] ** [[Coleochaetophyceae|Coleochaetophyta]] ** [[Zygnematophyceae|Zygnematophyta]] ** [[Embryophyta]] <small>Engler, 1892</small> (mulmula ti daga) *** [[Marchantiophyta]] (liverworts) *** [[Moss|Bryophyta]] (lumlumot) *** [[Anthocerotophyta]] (hornworts) *** †[[Horneophytopsida|Horneophyta]] *** †[[Aglaophyton|Aglaophyta]] *** [[Tracheophyta]] (baskular a mulmula) | synonyms = * [[Viridiplantae]] <small>Cavalier-Smith 1981</small><ref name=CavalierSmith1981>{{cite journal |first=T. |last=Cavalier-Smith|date=1981|title=Eukaryote kingdoms: Seven or nine?|url=https://archive.org/details/bio-systems_1981_14_3-4/page/461 |journal=BioSystems|volume=14|issue=3–4|pages=461–481|doi=10.1016/0303-2647(81)90050-2|pmid=7337818}}</ref> * Chlorobionta <small>Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004</small><ref name=LewisMcCourt>{{cite journal|last1=Lewis|first1=L.A.|first2=R.M.|last2=McCourt|date=2004|title=Green algae and the origin of land plants|journal=American Journal of Botany|volume=91|issue=10|pages=1535–1556|doi=10.3732/ajb.91.10.1535|pmid=21652308}}</ref> * Chlorobiota <small>Kenrick and Crane 1997</small><ref name=KenrickCrane1997>{{cite book |last1=Kenrick|first1=Paul|last2=Crane|first2=Peter R.|date=1997|title=The origin and early diversification of land plants: A cladistic study|url=https://archive.org/details/originearlydiver0000kenr|location=Washington, D.C.|publisher=Smithsonian Institution Press|isbn=978-1-56098-730-7}}</ref> * Chloroplastida <small>Adl et al., 2005 </small><ref name=Adl>{{cite journal|author=Adl, S.M.| date=2005|title=The new higher level classification of eukaryotes with emphasis on the taxonomy of protists|journal=Journal of Eukaryote Microbiology|volume= 52| issue=5|pages=399–451|doi=10.1111/j.1550-7408.2005.00053.x |display-authors=etal|pmid=16248873}}</ref> * Phyta <small>Barkley 1939</small> emend. <small>Holt & Uidica 2007</small> * Cormophyta <small>Endlicher, 1836</small> * Cormobionta <small>Rothmaler, 1948</small> * Euplanta <small>Barkley, 1949</small> * Telomobionta <small>Takhtajan, 1964</small> * Embryobionta <small>Cronquist et al., 1966</small> * Metaphyta <small>Whittaker, 1969</small> }} Ti '''mulmula''', ken tinawtawagan pay a '''berde a mulmula''' ('''Viridiplantae''' iti [[Pagsasao a Latin|Latin]]), ket dagiti [[Biag|sibibiag]] nga [[organismo]] ti [[Pagarian (biolohia)|pagarian]] a '''Plantae''' a mairaman dagiti adu ti selula a grupo a kas dagiti [[agsabsabong a mula]], [[konipero]], [[pako]] ken [[lumot]], ken dagiti pay, depende ti panagilawlawag, ti [[berde nga algas]], ngen saan a dagiti nalabbasit wenno kayumanggi [[ruot ti taaw]] a kas dagiti [[kuelpo]], wenno dagiti [[fungus|kudetdet]] wenno [[bakteria]]. Dagiti berde mula ket nadidingan ti selula nga adda ti selula ken naidasdasig a makaala ti kaaduan nga enerhia manipud iti [[Elektromagnetiko a radiasion|lawag ti init]] babaen ti [[potosintesis]] nga inus-usar ti [[kloropila]] a linaod kadagiti [[kloroplasto]], a dagitoy ti mangited ti marisda a berde. Adda dagiti múla a [[Parasitko a mulmula|parasitiko]] ken mabalin a saan nga agpataud kadagiti kadawyan a dagup ti kloropila wenno potosintesia. Dagiti múla ket naidasigda pay babaen ti [[seksula a panagpatubo]], [[Morpolohia ti mula|modular]] ken [[indeterminate growth|awan inggana a panagtubo]], ken ti maysa a [[alteration of generations|panagbalbaliw dagiti kaputotan]], urayno ti aseksual a panagpatubo ket kadawyan, ken adda dagiti mula [[Semelparity and iteroparity|maminsan laeng nga agsabong]] bayat a dagiti dadduma adaanda ti maysa laeng a [[Inflorescence|sabong]]. Ti apag-isu a bilang ket narigat a maammuan, ngem , adda dagiti agarup a 300–315 a ribu dagiti [[sebbangan]] ti mulmula, a kaaduan kadagitoy ket, adda ti 260–290 a ribu, ket dagiti [[agbukbukel a mula]] (kitaen ti [[#Dibersidad|tabla dita baba]]).<ref name="IUCNdata">http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf</ref> Dagiti berde a mula ket kaaduan a mangitited ti nawaya nga oksiheno ken kaaduan kadagitoy a batayan dagiti ekolohia ti Dadga, a naipangpangruna iti daga. Dagiti mula a naipalpalawag a kas dagiti [[bukel]], [[prutas]] ken [[nateng]] ket mangporma kadagiti kammasapulan a makmakan ti tao, ken naipaamo dagitoyen kadagiti napalabas a milenio. Dagiti mula ket pasayaatenda ti biagtayo a kas dagiti sabong ken ornamento. Iti kinaudi adu kadagitoy ket nagserbida a taudan kadagiti kaaduan a medisina ken druga. Ti sientipiko a pabagadal kadagitoy ket ammo a kas ti [[botanika]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{Taxonbar|from=Q756}} {{Kontrol ti autoridad}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Mulmula| ]] e9kbdk8qvui8frw54t83mh5h1cbel1v 0 17408 406789 400674 2026-08-23T22:22:50Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406789 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Election MG 3455.JPG|thumb|right|Ti babai nga agbutbutos iti maikadua a paset ti panagbutos iti presidente ti Pransia idi 2007]] [[Papeles:2019 Democracy index.svg|thumb|right|380px|]] Ti '''demokrasia''' ket maysa a [[porma ti gobierno]] a dagiti amin a naikeddeng nga umili ket adda ti agpapada a panagikeddeng kadagiti amin a panangipato a mabalin a mangbaliw kadagiti biagda. Ti demokrasia ket mangpalubos kadagiti tattao a makapada a makibinglay—no ti dagus wenno babaen kadagiti nabutosan a representatibo—iti panagisingasing, panagrang-ay, ken panagpartuat kadagiti [[linteg]]. Daytoy ket sakupanna dagiti kasasaad ti sosial, ekomnomiko ken kultura a mangipalubos ti nawaya ken agpadpada a panakasanay ti [[politiko a wayawaya|politiko a kinabukbukodan a panagikeddengl ]]. Daytoy ket nagtaud manipud iti {{lang-el|δημοκρατία}} (''dēmokratía'') "turay ti tattao",<ref>{{Cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry%3d%2324422 |title=Demokratia, Henry George Liddell, Robert Scott, "Ti Griego-Ingles a Leksikon", idiay Perseus |access-date=2007-09-14 |archive-date=2007-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070914202111/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry%3d%2324422 |url-status=live }}</ref> a naaramid manipud iti δῆμος (''dêmos'') "tattao" ken κράτος (''kratos'') "bileg", circa 400 BC, tapno mangibaga kadagiti [[politiko a sistema]] nga idi ket adda kadagiti [[Griego siudad-estado]], a naisangsangayan ti [[Klasiko nga Atenas|Atenas]]. Dagiti dadduma a kultura kalpasan ti Gresia ket nakaiparawadda kadagiti adu para iti ebolusion ti demokrasia a kas ti [[Taga-ugma a Roma]],<!--<ref name="BKDunn1992" />--> Europa,<!--<ref name="BKDunn1992" />--> ken ti Amianan ken Abagatan nga Amerika.<ref name="isbn0-449-90496-2">{{cite book |author=Weatherford, J. McIver |title=Dagiti Indiano nga agitited: kasano a binaliwan dagiti Indiano ti Amerika ti lubong |publisher=Fawcett Columbine |location=New York |year=1988 |pages=117–150 |isbn=0-449-90496-2 |oclc= |doi=}}</ref> Ti demokratiko a gobierno ket maigiddiat kadagiti porma ti gobierno a ti bileg ket tinengtengngel babaen ti maysa, a kas ti [[monarkia]], wenno ti bileg ket tinengtengngel babaen ti bassit a bilang dagiti tattao, a kas ti maysa nga [[oligarkia]] wenno [[aristokrasia]]. Nupay kasta, dagitoy a suppiatan, a tinawtawid manipud iti Griego a pilosopia, ket saanen a malaslasin gapu dagiti kontemporaneo a gobierno ket addaanda kadagiti naglalaok a demokratiko, oligarkiko, ken monarkiko nga elemnto. Ni [[Karl Popper]] ket inlawlawaganna ti demokrásia a maigiddiat ti [[diktadura]] wenno tirania, a daytoy ket mangipatpatengnga ti isip para kadagiti kalakaman dagiti tao a mangtengngel kadagiti dauloda ken ti mangikkat kaniada nga awan ti kammassapulan para iti maysa a [[rebolusion]]. Adda dagiti nadumaduma a kita ti demokrasia, ngem adda dagiti dua a porma, dagitoy dua ket ket maipanggepda no kasano ti sibubukel a bagi dagiti umili—ti naturay a bileg iti ania man a kita ti demokrasia—ti mangtungpal ti nakemna. Ti maysa a porma ti demokrasia ket ti [[dagus a demokrasia]], a dagiti umili ket addaanda ti dagus ken aktibo a pannakibinglay kadgiti panagikeddeng ti gobierno. Kaaduan kadagiti moderno a demokrasia, ti sibubukel a bagi dagiti umili ket agtultuloy nga isu ti naturay a bileg ngem ti politiko a bileg ket saan a dagus a naisansanay babaen dagiti nabutosan a representatibo; daytoy ket tinawtawagan a kas ti [[representatibo a demokrasia]]. Ti konsepto ti representatibo a demokrasia ket kaaduan a rimsua manipud kadagiti kapanunotan ken dagiti patakder a naparang-ay iti las-ud ti [[Europeano a Tengnga a Panawen]] ken ti [[Panawen ti Panagpalpalawag]] ken dagiti [[Amerikano a Rebolusion|Amerikano]] ken [[Pranses a Rebolusion]].<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/157129/democracy Demokrasia]".[[Encyclopædia Britannica]].</ref> == Dagiti pannakailasin == No adda konsenso no kasono ti mangipalawag iti demokrasia, ngem ti [[legado nga ekualidad]], [[Politikal a wayawaya|wayawaya]] ken ti [[alagaden ti linteg]] ket nailasin dagitoyen a kas dagiti nangruna a panangilasin manipuden kadagiti taga-ugma a panawen.<ref>[http://www.economist.com/markets/rankings/displaystory.cfm?story_id=8908438 Wayawaya ken hustisiapara iti dadduma] iti Economist.com</ref><ref name="AristotlePol1317b">{{cite web |url=http://www.schlanch.com/w/index.php?title=Democracy&action=pd&article102888=1 |title=Aristotle, Politics.1317b (Libro 6, Paset II) |publisher=Perseus.tufts.edu |date= |accessdate=2010-08-22 }}{{Natay a silpo|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dagitoy a pamunganayan ket naiballatek kadagit amin a mabalin nga umili a kas [[Pagapapada sakbay iti linteg|agpapada sakbay iti linteg]] ken addaan iti agpapada a pana-usar kadagiti lehislatibo a proseso. Kas pagarigan, iti representatibo a demokrasia, ti tunggal maysa a butos ket agpapada iti kadagsen, nga awan kadagiti awan gapuna a panangigawid a mabalin a maipakat iti sinoman nga agtartaray nga agbalin a representatibo, ken ti wayawaya dagiti mabalin nga umili ket masalaknibanda babaen kadagiti nalintegan a karbengan ken dagiti wayawaya a kadawyan a sinalaknibanna babaen ti [[batay-linteg]].<ref name="BKMIT">R. Alan Dahl, I. Shapiro, J. A. Cheibub, ''The Democracy Sourcebook'', MIT Press 2003, {{ISBN|0-262-54147-5}}, [http://books.google.co.uk/books?id=B8THIuSkiqgC silpo ti Liblibro ti Google]</ref><ref name="BKHenaff">M. Hénaff, T. B. Strong, ''Public Space and Democracy'', Pagmalditan ti Unibersidad ti Minnesota, {{ISBN|0-8166-3387-8}}</ref> Ti maysa a teoria ket agtengtengel a ti demkrasia ket makasapul kadagiti tallo a kammasapulan a pamunganayan: 1) panagtengngel iti panagpangato, kas iti kinaturay nga agtataeng kadagiti kababaan ng aagpang iti turay, 2) saan a panagpapada iti politikan ken 3) dagiti kadawyan a sosisal nga inkedkeddeng laeng a maawat babaen dagiti tattao ken instituto a mangiballatek ti immuna kadagiti dua a pamunganayan iti panagtengngel ti panagpangato ken ti saan a panagpapada iti politika.<ref>{{cite journal|last=Kimber|first=Richard|title=On Democracy|url=https://archive.org/details/sim_scandinavian-political-studies_1989_12_3/page/201|journal=Scandinavian Political Studies|year=1989|volume=12|issue=3|pages=201, 199–219|issn=0080-6757}}</ref> Ti termino a "demokrasia" ket sagpaminsan a naus-usar a kas pangyababaan para iti [[liberal a demokrasia]], a daytoy ket karuay ti representatibo a demokrasia amabalin a mangiraman kadagiti elemento a kas ti [[politikal pluralismo]]; ekualidad sakbay iti linteg; ti [[karbengan iti petision]] kadagiti nabutosan nga opisial para kadagiti panangirebbeng kadagiti reklamo; [[rumbeng a proseso]]; dagiti [[sibil a wayawaya]]; [[dagiti karbengan ti tao]]; ken dagiti elemento ti [[sibil a kagimongan]] iti ruar ti gobierno. Ni [[Roger Scruton]] ket insuppiatna a ti demokrasia laeng ket saan a makaited ti personal ken plikal a wayawaya malaksid no adda met dagiti instituto ti [[sibil a kagimongan]].<ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-23607302 | title=A Point of View: Is democracy overrated? | author=Roger Scruton | publisher=BBC News | date=2013-08-09}}</ref> Kadagiti adu a pagilian, a naipangpangruna ti Nagkaykaysa a Pagarian a nangipaammo iti [[Westminster a sistema]], ti kangrunaan a pamunganayan ket ti [[parlamentario a kinaturay]], bayat a nagtaltalinaay iti [[kinawaya ti hustisia]].<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/about/how/sovereignty/ |title=Parliamentary sovereignty |publisher=UK Parliament |accessdate=18 Agosto 2013}}</ref> Idiay Estados Unidos, ti [[panagsina dagiti bileg]] ket kanknayon a nadkdakamat a s ti sentral a gupit. Idiay [[India]], ti kadakkelan a demokrasia iti lubong, ti supremasia ti parlamentario ket suheto iti [[Batay-linteg ti India|batay-linteg]] a mangiraman ti [[panagrepaso iti hustisia]].<ref>{{cite news |url=http://newindianexpress.com/nation/All-party-meet-vows-to-uphold-Parliament-supremacy/2013/08/02/article1713808.ece |title=All-party meet vows to uphold Parliament supremacy |date=2 Agosto 2013 |accessdate=18 Agosto 2013 |publisher=The New Indian Express |archive-date=2016-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160327161524/http://www.newindianexpress.com/nation/All-party-meet-vows-to-uphold-Parliament-supremacy/2013/08/02/article1713808.ece |url-status=dead }}</ref> Dagiti sabali pay nga usar ti "demokrasia" ket mangiraman iti [[dagus a demokrasia]]. Urayno ti termino a "demokrasia" ket kadawyan nga inus-usar iti kontesto iti [[estado|politikal nga estado]], dagiti pamunganayan ket mabalin pay a maipakat kadagiti pribado a [[gunglo]]. Ti [[agturay ti kaaduan]] ket kankanayon a nailista a kas panangilasin iti demokrasia. Isu a ti demokrasia ket mangipalubos para kadagiti[[grupo ti minoridad|minoridad ti politika]] ta maparukma babaen ti "[[tirania ti kaaduan]]" iti kaawan kadagiti legado a panangsalaknib kadagiti tao wenno dagiti karbengan ti grupo. Ti maysa a kammasapulan a paset ti maysa a "umno" a representatibo a demokrasia ket dagiti kompetrtibo a [[panagbutos]] a nasayaat para kadagiti substantibo<ref>Kasayat a substantibo ket kaibuksilanna iti ekualida kadagiti amin a mabalin nga umili kadagiti amin a mairebbeng a banag, ka siti panagpapada iti opurtunidad, dagiti sosial a kasasaad, kdpy.</ref> ken pamay-an.<ref>Ti kasayaat ti panay-an ket kaibuksilanna a dagiti alagaden dagiti panagbutos ket nalawag, masakbayan a maiyasentar, ken saan a mangparabor iti ania man a grupo weno tao iti sabali.</ref> Iti pay maipatinayon, [[wayawaya (politikal)|wayawaya iti politikal a panangiyebkas]], [[wayawaya iti bitla]], ken [[wayawaya iti pablaak]] ket naikeddeng dagitoy kadagiti kammasapulan a karbengan a mangpalubos kadagiti mabalin nga umili tapno naskenda a mapaammuan ken mabalinda ti agbutos segun kadagiti bukod nga interesado.<ref name="Barak27">A. Barak,''The Judge in a Democracy'', Pagmalditan ti Unibersidad ti Princetons, 2006, p. 27, {{ISBN|0-691-12017-X}}, [http://books.google.co.uk/books?id=3HX7mAbjGOYC Silpo ti Liblibro ti Google]</ref><ref>H. Kelsen, ''Ethics'', Tom. 66, Blng. 1, Paset 2: Foundations of Democracy (Oktubre , 1955), pp. 1–101</ref> Naisingasing pay a ti batayan a langa ti demokrasia ket ti kapasidad dagiti amin nga agbutbutos ti nawaya ken napno a pannakibinglay iti biag ti kagimonganda.<ref>Martha Nussbaum, ''Women and human development: the capabilities approach'' (Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridges, 2000).</ref> Nga ddaan daytoy iti panangiyunay-unay kadagiti panangipagarup iti [[sosial a kontrato]] ken ti kolektibo a nakem dagiti amin nga agbutbutos, ti demokrasia ket mabalin pay a maiasin a kas porma ti politikal a [[kolektibismo]] gapu ta naipalawag daytoy a kas porma ti gobierno a dagiti amin a mabalin nga umili ket addaanda iti agpapada a karbengan iti panagaramid iti linteg.<ref name="JHUPress">Larry Jay Diamond, Marc F. Plattner (2006). [http://books.google.com/books?id=4BL5WqHHVrwC&pg=PA168&dq=democracy+definition+-+one+person+one+vote&hl=en&ei=4VaZTu-3MIOo8APNyY23BQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwADgK#v=onepage&q=democracy%20definition%20-%20one%20person%20one%20vote&f=false Dagiti elektoral a sistema ken demokrasia] p.168. Pagmalditan ti Umibersidad ti Johns Hopkins, 2006.</ref> Bayat a ti demokrasia ket kankanayon a maipadpada iti republikano a porma ti gobierno, ti termino a "[[republika]]" ket klasiko a mangsakop kadagiti demokrasia ken dagiti [[aristokrasia]].<ref>Montesquieu, ''Spirit of the Laws'', Bk. II, ch. 2–3.</ref><ref name="William R. Everdell 2000">William R. Everdell. The End of Kings: A History of Republics and Republicans. Pagmalditan ti Unibersidad ti Chicago, 2000.</ref> Adda met dagiti demokrasia a [[batay-linteg a monarkia]], a kas ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]. == Dagiti nagibasaran == '''Paammo''' {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} * {{dmoz|Society/Politics/Democracy/}} * [http://www.democracyfoundation.in/ Ti Opisial a Website ti Pundasion ti Demokrasia , Mumbai – INDIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420131353/http://democracyfoundation.in/ |date=2017-04-20 }} {{kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Demokrasia| ]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] nijuanye1gw6kyhioitc9tmvind60ai 0 17730 406748 402691 2026-08-23T21:43:20Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406748 wikitext text/x-wiki {{Infobox karayan | name = Karayan Amasona | name_native = Amazonas | name_native_lang = | name_other = Apurímac, Ene, Tambo, Ucayali, Solimões | name_etymology = | image = Sunset on the Amazon (7613489930).jpg | image_size = 300 | image_caption = Ti ilelennek ti init idiay Amasona iti asideg ti Leticia, Colombia | map = Amazonrivermap.svg | map_size = 300 | map_caption = Ti Karayan Amasona ken ti labnengna | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption= | subdivision_type1 = Pagilian | subdivision_name1 = [[Brasil]], [[Colombia]], [[Peru]], [[Ecuador]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Siudad | subdivision_name5 = [[Iquitos]] (Peru); [[Leticia, Amazonas|Leticia]] (Colombia);<br /> [[Tabatinga]] (Brasil); [[Tefé]] (Brasil);<br /> [[Itacoatiara, Amazonas|Itacoatiara]] (Brasil) [[Parintins]] (Brasil);<br /> [[Óbidos, Pará|Óbidos]] (Brasil); [[Santarém, Pará|Santarém]] (Brasil);<br /> [[Almeirim, Pará|Almeirim]] (Brasil); [[Macapá]] (Brasil);<br />[[Manaus]] (Brasil) | length = {{pagbaliwen|6992.6|km|mi|abbr=on}}<ref name=fao>{{cite web|url=http://www.britannica.com/place/Amazon-River|title=Amazon River|work=Encyclopædia Britannica|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006040541/http://www.britannica.com/place/Amazon-River|archivedate=6 Oktubre 2015}}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = {{pagbaliwen|180000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{pagbaliwen|209000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite web |title= Hydrological Control on the Temporal Variability of Trace Element Concentration in the Amazon River and its Main Tributaries |last= Seyler |first= Patrick |author2= Laurence Maurice-Bourgoin |author3= Jean Loup Guyot |publisher= Geological Survey of Brazil (CPRM) |url= http://www.cprm.gov.br/pgagem/Manuscripts/seylerp.htm |accessdate= 24 Hulio 2010 |url-status=live |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110721224824/http://www.cprm.gov.br/pgagem/Manuscripts/seylerp.htm |archivedate= 21 Hulio 2011 }}</ref> | discharge1_max = {{pagbaliwen|340000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | source1 = [[Karayan Mantaro|Rio Mantaro]] | source1_location = [[Huancayo]], [[Probinsia ti Huancayo]], [[Peru]] | source1_coordinates= {{coord|10|43|55|S|76|38|52|W|display=inline}} | source1_elevation = {{pagbaliwen|5220|m|abbr=on}} | mouth = [[Taaw Atlantiko]] | mouth_location = [[Brasil]] | mouth_coordinates = {{coord|0|42|28|N|50|5|22|W|display=inline,title}}<ref>{{GEOnet2|32FA88417DB73774E0440003BA962ED3|Karayan Amasona}}</ref> | mouth_elevation = {{pagbaliwen|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{pagbaliwen|7050000|km2|abbr=on}}<ref name=fao /> | tributaries_left = [[Karayan Marañón|Marañón]], [[Karayan Japurá|Japurá]]/[[Karayan Caquetá|Caquetá]], [[Rio Negro (Amasona)|Rio Negro]]/[[Karayan Guainía|Guainía]], [[Karayan Putumayo|Putumayo]] | tributaries_right = [[Karayan Ucayali|Ucayali]], [[Karayan Purús|Purús]], [[Karayan Madeira|Madeira]], [[Karayan Tapajós|Tapajós]], [[Karayan Xingu|Xingu]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} [[Papeles:Amazonas floating village, Iquitos, Photo by Sascha Grabow.jpg|thumb|upright=1.1|Tumtumpaw a purok ti Amasona, Iquitos.]] Ti '''Karayan Amasona'''<ref>{{cite-Rubino|''Amasona''|page=32}}</ref> ([[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]] ken {{lang-pt|'''Amazonas'''}}) iti [[Abagatan nga Amerika]] ket isu ti [[Listaan dagiti karayan babaen ti kaatiddog|maikadua a kaatiddogan]] <ref>[http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070619-amazon-river.html]</ref>a karayan iti lubong ken ti kadakkelan babaen ti panagayus ti danum iti natimbengan a [[Panagayus (hidrolohia)|panagayus]] a dakdakel ngem ti [[listaan dagiti karayan babaen ti panagayus|urayno itipon dagiti pito a sumaruno a kadakkelan a karayan]] (saan a mairaman ti [[Karayan Madeira|Madeira]] ken [[Rio Negro (Amasona)|Rio Negro]], a dagitoy ket tributario ti Amasona). Ti Amasona, nga adda ti kadakkelan a [[pagayusan a labneng]] iti lubong, ti agarup a {{pagbaliwen|7050000|km2|sqmi}}, a daytoy ket mangidagup para iti agarup a maysa a panglima ti dagup a panagayus ti karayan iti lubong.<ref name="sterling">Tom Sterling: ''Der Amazonas''. Time-Life Bücher 1979, 7th German Printing, p. 19</ref><ref name=smith>{{Cite book|last= Smith |first= Nigel J.H. |title= Amasona Nasam-it a Baybay: Daga, Biag, ken Danum iti Sabangan ti Karayan |year= 2003 |publisher= Unibersidad ti Texas a Pagmalditan |isbn= 978-0-292-77770-5 |url= http://books.google.com/books?id=SywgnV96puYC&pg=PA1 |pages= 1–2}}</ref> Kadagiti kangatuan a pakagay-atanna, ti ngato ti nagsasabtan ti [[Rio Negro (Amasona)|Karayan Negro]], ti Amasona ket tinawtawagan a Solimões idiay [[Brasil]]; nupay kasta, idiay [[Peru]], [[Colombia]] ken [[Ecuador]], ken dagiti pay dadduma nga agsasao ti Espaniol a lubong, daytoy a karayan ket sapasap a tinawtawagan ti Amasona idiay agpababa a pagayusanna manipud iti nagsasabtan ti karayan [[Karayan Marañón|Marañón]] ken [[Karayan Ucayali|Ucayali]] idiay Peru. Ti karayan Ucayali-[[Karayan Apurímac|Apurímac]] a sistema ket naipanunotan a kas ti kangrunaan a taudan ti Amasona. Ti kalawa ti Amasona ket naidumadumaan ti nagbaetan ti a {{pagbaliwen|1.6|and|10|km|mi|1}} iti ababaw nga agpang, ngem daytoy ket dumakdakkel iti las-ud ti nabasa a tiempo iti {{pagbaliwen|48|km|mi|0}} wenno ad-adu pay. Ti karayan ket sumrek ti [[Taaw Atlantiko]] iti nalawa a [[estuario]] ti agarup a {{pagbaliwen|240|km|mi}} a kalawa. Ti sabangan ti [[kangrunaan a sanga]] ket {{pagbaliwen|80|km|mi}}.<ref name=encarta>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571466/Amazon_(river).html|title=Amasona (karayan)|publisher=Microsoft Encarta Online Encyclopedia|edition=2007|accessdate=12 Agosto 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091029000733/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571466/Amazon_(river).html|archivedate=2009-10-29|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810021647/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571466/Amazon_(river).html |date=2007-08-10 }}</ref> Gapu kadagiti nawatiwat a rukrukodna, daytoy ket sagpaminsan a makunkuna a ''Ti Karayan Baybay''. Ti [[Rangtay Manaus Iranduba|immuna a rangtay ti karayan Amasona a sistema]] (idiay rabaw ti Rio Negro) ket nalukatan idi 10 Oktubre 2010. Daytoy ket adda idiay ruar ti Manaus. == Lugar a pagayusan ti danum == {{Nangruna|Labneng Amasona}} Ti Labneng Amasona, ti kadakkelan iti lubong, ket sakupenna ti agarup a 30% iti Abagatan nga Amerika, ti maysa a kalawa iti agarup a {{pagbaliwen|7,050,000|sqkm|sqmi}}. Daytoy ket maatianan manipud iti laud a mapan iti daya, manipud idiay Iquitos idiay Peru aginggana kadagiti dalan ti ballasiw ti Brasil aginggana idiay Atlantiko. Daytoy ket agala kadagiti danumna manipud iti [[maika-5 a paralelo amianan|5 a gradgrado nga amianan ti latitud]] aginggana ti [[maika-20 a paralelo abagatan|20 a gradgrado nga abagatan ti latitud]]. Dagiti kaadaywan a taudanna ket mabirukn idiay inter-[[Andes|Andino]] a banak, nga asideg laeng manipud iti [[Taaw Pasipiko]]. Ti Karayan Amasona ken dagiti tributariona ket nailaslasin babaen dagiti nawatiwat a kabakiran a lugar nga agbalin a malayusan iti tinawen a panagtutudo. Iti tinawen ti karayan ket umadalem ti ad-adu ngem {{pagbaliwen|9|m|ft}}, a manglaylayus kadagiti nakapalikmut a kabakiran, a tinawtawagan ti ''[[Kabakiran ti nasadiwa a danum a sagneb|várzea]]'' ("nalayus a kabakbakiran"). Dagiti nalayusan a kabakiran ti Amasona ket dagiti kaaduan a kas pagarigan iti daytoy a pagtaengan a kita iti lubong.<ref name=wwf>{{cite web|title= Ti Karayan Amasona ken ti Nalayusan a Kabakbakiran |publisher= Sangalubongan a Pundo para iti Katutubo |url= http://www.nationalgeographic.com/wildworld/profiles/g200/g147.html |accessdate=4 Agosto 2010}}</ref> Iti katimbengan ti [[kalgaw|panawen ti kalgaw]], {{pagbaliwen|110000|km2}} ti daga ket nasakupan ti danum, bayat nga iti [[nabasa a panawen]], ti nalayusan a lugar ti Labeng Amasona ket ngumatngato ti {{pagbaliwen|350000|km2}}.<ref name=guo>{{Cite book|last= Guo |first= Rongxing |title= Dagiti Teritorio a Suppiatan ken Panagtaripatu ti Rekurso: Ti Sangalubongan Polieto |year= 2006 |publisher= Nova |isbn= 978-1-60021-445-5 |url= http://books.google.com/books?id=z5Le627xQLgC&pg=PA44 |page= 44}}</ref> Ti kaadu ti danum nga ibbatan ti Amasona idiay Taaw Atlantiko ket adu unay: aginggana iti {{pagbaliwen|300000|m3/s|cuft/s}} iti panawen ti katuduan, nga adda ti katimbengan ti {{pagbaliwen|209000|m3/s|cuft/s}} manipud idi 1973 agingana idi 1990.<ref>Molinier et al. http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_6/colloques2/42687.pdf</ref> Ti Amasona ket karebbengan para iti agarup a 20% ti [[nasadiwa a danum]] iti Daga a sumsumrek iti taaw .<ref name=wwf /> Ti karayan ket agidurduron iti adu a pluma ti nasadiwa a danum iti taaw. Ti pluma ket {{pagbaliwen|400|km|mi}} ti kaatiddogna ken baetan ti {{pagbaliwen|100|and|200|km|mi}} a kalawa. Ti nasadiwa a danum, a nalaglag-an, ket agayus ti rabaw ti danum ti baybay, a mangnawnaw ti [[kaapgad]] ken mangbalbaliw ti maris ti rabaw ti taaw iti kalaw ti lugar iti {{pagbaliwen|1000000|sqmi|km2}}. Para kadagiti napalabas a siglo dagiti barko ket nagirepreportada a ti nasadiwa a danum idiay asideg ti sabangan ti Amasona nga adayo a makitkita manipud iti daga ket nangipagpagarupda a daytoy ket ti taaw.<ref name=smith /> Ti Atlantiko ket adda ti makaanay nga allon ken enerhia ti atab a mangawit ti kaaduan kadagiti [[sedimento ]] ti Amasona a mapan idiay baybay, isu nga ti Amasona ket saan nga agpayso a mangporma iti maysa a delta. Dagiti nalatak a delta iti lubong ket nasalsalakniban amin a bagbagi ti danum, bayat a ti Amasona ket dagus a maatianan kadagiti nagulo nga Atlantiko.<ref>{{Cite book|last= Penn |first= James R. |title= Dagiti Karayan ti Lubong |year= 2001 |publisher= ABC-CLIO |isbn= 978-1-57607-042-0 |url= http://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&pg=PA8 |page= 8}}</ref> Adda ti masna a panagtitipon a baetan ti Amasona ken dagiti labneng ti [[Orinoco]], ti nakunkuna a [[kanal Casiquiare]]. Ti Casiquiare ket maysa a karayan a [[distributario]] ti akin ngato nga Orinoco, nga agayayus nga agpa-abagatan idiay [[Rio Negro (Amazon)|Rio Negro]], a daytoy met ket agayus idiay Amasona. Ti Casiquiare ket isu ti kadakelan a karayan iti planeta a makisilpo kadagiti dua a kangrunaan a sistema ti karayan, ti nakunkuna a [[panagsangsanga ti Karayan|panagsangsanga]]. == Dagiti taudan == [[Papeles:Amazon origin at Mismi.jpg|thumb|left|Ti Amasona ket agtaud manipud iti derraas Apacheta iti [[Arequipa]] idiay [[Nevado Mismi]], a namarkaan laeng babaen ti kayo a krus.]] [[Papeles:The Source of the Amazon River.jpg|thumb|right|upright=1.15|Ti taudan ti Amasona]] Ti Karayan Amasona ket addaan kadagiti serye ti sistema ti karayan idiay [[Colombia]], [[Ecuador]] ken [[Peru]], ken adda kadagitoy ket agayus idiay [[Karayan Marañón|Marañón]] ken Ucayali, ken dagiti dadduma ket dagus nga idiay maitutop nga Amasona. Dagiti dadduma pay ket mairaman dagiti sumaganad a karayan: [[Karayan Putumayo|Putumayo]], [[Karayan Caquetá|Caquetá]], [[Karayan Vaupés|Vaupés]], [[Rio Negro (Amasona)|Guainía]], [[Morona]], [[Karayan Pastaza|Pastaza]], Nucuray, Urituyacu, [[Karayan Chambira|Chambira]], [[Karayan Tigre|Tigre]], [[Karayan Nanay|Nanay]], [[Karayan Napo|Napo]], ken [[Karayan Huallaga|Huallaga]]. Ti kaadaywan a taudan ti Amasona ket ammo idi 1996,<ref>{{cite web|url=http://www.palkiewicz.com/ekspedycje/index.php?p=zrodl_amaz |title=Source of the Amazon River Identificated (Jacek Palkiewicz) |publisher=Palkiewicz.com |date=19 Nobiembre 1999 |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> 2001,<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2000/12/1221amazon.html |title=Explorers Pinpoint Source of the Amazon (National Geographic News) |publisher=News.nationalgeographic.com |date=21 Disiembre 2000 |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> 2007,<ref name=bbc-amazon>{{cite news|title= Amazon river 'longer than Nile' |publisher= BBC News |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/6759291.stm |accessdate=3 Agosto 2010 | date=16 Hunio 2007}}</ref> and 2008,<ref name=inpe>{{cite web |title= Studies from INPE indicate that the Amazon River is 140&nbsp;km longer than the Nile |publisher= Brazilian National Institute for Space Research |url= http://www.inpe.br/ingles/news/news_dest29.php |accessdate= 3 Agosto 2010 |archive-date= 2011-04-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110411011122/http://www.inpe.br/ingles/news/news_dest29.php |url-status= dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411011122/http://www.inpe.br/ingles/news/news_dest29.php |date=2011-04-11 }}</ref> a kas waig ti glasier iti naniebe a pantok iti {{pagbaliwen|5597|m|ft|abbr=on}} a tinawtawagan iti [[Nevado Mismi]] idiay [[Andes]] ti Peru, ken agarup a {{pagbaliwen|160|km|mi|abbr=on}} itilaud ti [[Danaw Titicaca]] ken {{pagbaliwen|700|km|mi|abbr=on}} iti abagatan a daya ti [[Lima, Peru|Lima]]. Dagiti danum manipud iti pagsasabtan ti Nevado Mismi ket agayus idiay Quebradas [[Carhuasanta]] ken Apacheta, ken agayus met idiay [[Karayan Apurímac|Río Apurímac]] a daytoy ket tributario ti Ucayali ken kalpasanna ket tumipon iti Marañón tapno mangporma iti matutop nga Amasona. Bayat a ti pagsasabtan ti Ucayali–Marañón ket ti puntos a kaaduan dagiti heograpo ket ti lugar a pangikabilanda ti maitutop nga Amasona, idiay Brasil ti karayan ket ammo iti daytoy a puntos a kas ti ''[[Solimões]] das Águas''. Iti ad-adayo pay a paset ti baba ti karayan manipud iti pagsasabtan ket ti pagsabatan dagiti nangisit ti marisna a danum ti Rio Negro iti namarisan iti darat a [[Solimões|Rio Solimões]], ken para iti sumurok a {{pagbaliwen|6|km|0|abbr=on}}, dagitoy a danum ket agabayda nga agayus a saan nga aglaok. Kalpasan ti pagsasabtan idiay Apurímac ken Ucayali, ti karayan ket panawann ti lugar ti Andes ken palikmutan daytoy babaen ti tanap ti layus. Manipud ti daytoy a puntos aginggana idiay Marañón, iti agarup a {{pagbaliwen|1600|km|mi|abbr=on}}, dagiti kabakiran a bangkag ket asideg iti danum ken napauten a malayus sakbay a ti karayan ket makaabot iti kangatuan a gatad iti layusna. Dagaiti ababa a bangkag ti karayan ket lapdan laeng dagiti bassit a turod, ken ti karayan ket sumrek iti dakkel a [[katuduan a bakir ti Amasona]]. Dagiti sistema ti karayan ken dagiti tanap ti layus idiay Brasil, Peru, Ecuador, Colombia ken Venezuela, a dagiti danumda ket agayus idiay ''Solimões'' ken dagiti tributarioda, ket tinawtawagan iti "Akinngato nga Amasona". Ti maitutop a Karayan nga Amasona ket kaaduan nga agayus babaen ti Brasil ken Peru. Daytoy ket paset ti pagbeddengan a nagbatean ti Colombia ken Perú, ken addaan kadagiti tribuario nga umabot idiay Venezuela, Colombia, Ecuador, ken Bolivia. {{clearleft}} == Panaglayus == [[Papeles:Amazon-river-NASA.jpg|thumb|Ti ladawan nga ala ti satelite ti [[NASA]] iti nalayus a paset ti karayan]] Saan amin dagiti tributario ti Amasona ket aglayus iti agpapada a tiempo iti tinawen. Adu kadagiti sanga ket mangrugi nga aglayus iti Nobiembre ket mabalin nga agtuloy nga aglayus aginggana iti Hunio. Ti panaglayus ti Rio Negro ket mangrugi iti Pebrero wenno maysa ket mangrugi a umababaw iti Hunio. Ti Karayan Madeira ket aglayus ken umababaw kadagiti nasapsapa a bulan ngem dagiti dadduma iti Amasona. Ti kaadalem ti Amason aiti nagbaetan ti [[Manacapuru]] ken [[Óbidos, Brazil|Óbidos]] ket nakarkulo a kas ti nagbaetan ti {{pagbaliwen|20|to|26|m|ft}}. Idiay Manacapuru ti kaadalem ti danum ti Amasona ket agarup laeng iti {{pagbaliwen|24|m|ft}} iti ngato ti [[pantar ti baybay|natimbeng a pantar ti baybay]]. Ad-adu ngem kagudua ti danum iti Amason a iti baba ti karayan ti Manacapuru ket adda iti baba ti pantar ti baybay.<ref name=junk>{{Cite book|last= Junk |first= Wolfgang J. |title= The Central Amazon Floodplain: Ecology of a Pulsing System |year= 1997 |publisher= Springer |isbn= 978-3-540-59276-1 |url= http://books.google.com/books?id=1eMWTwL4rbEC&pg=PA44 |page= 44}}</ref> Iti kababaan a pasetna ti kaadalem ti Amasona ket agtimbeng iti {{pagbaliwen|20|to|50|m|ft}}, kadagiti dadduma a lugar ket ad-adu a kas iti {{pagbaliwen|100|m|ft}}.<ref name=whitton>{{Cite book|last= Whitton |first= B.A. |title= River Ecology |year= 1975 |publisher= University of California Press |isbn= 978-0-520-03016-9 |url= http://books.google.com/books?id=q5H_1PtdvrAC&pg=PA462 |page= 462}}</ref> Ti nangruna a karayan ket malayag dagiti dakkel a barko ti taaw a mapmapan idiay [[Manaus]], iti {{pagbaliwen|1500|km|mi}} iti ngato ti karayan manipud iti [[sabangan]]. Dagiti babbabassit a barko ti taaw iti 3,000 a tontonelada wenno 9,000 a tontonelada<ref name=encarta /> ken {{pagbaliwen|5.5|m|ft}} a kalado et makaabot iti kaadayo a kas idiay [[Iquitos]], Peru, ken {{pagbaliwen|3600|km|mi}} manipud iti baybay. Dagiti babbabassit a bangkag ti karayan ket makaabot iti {{pagbaliwen|780|km|mi}} iti nangatngato ken ad-adayo a kas idiay Puntos Achual. Iti labes iti dayta, dagiti bassit a bangka ket kankanayonda a sumalog idiay [[Pongo de Manseriche]], iti ngato bassit ti Punto Achual. Ti tinawen a panaglayus ket patauden dagiti atab dagiti allon a tinawtawagan ti "pororoca". Dagiti allon ket mapasamak iti naladaw a paset ti panaglalam-ek iti atab, no ti [[Taaw Atlantiko]] ket abutenna ti karayan. Dagiti pagresultaan nga allon ket mabalin nga agtayag kadagiti 4 a metro ken mabalin a lumasat kadagiti 13 kilometro iti kaunegan a daga.<ref>{{Cite web |url=http://amazingstuff.co.uk/sport/surfing-the-pororoca-2/#.UiXxWDbIVoZ |title=Archive copy |access-date=2015-02-10 |archive-date=2015-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417095442/http://amazingstuff.co.uk/sport/surfing-the-pororoca-2/#.UiXxWDbIVoZ |url-status=dead }}</ref> == Heograpia == [[Papeles:Manaus Encontro das aguas 10 2006 103 8x6.jpg|thumb|left|Ti [[Pagsarungkaran dagiti Danum]] ket ti pagsasabtan ti [[Rio Negro (Amasona)|Rio Negro]] (nangisit) ken ti Rio Amadonas (kadaratan) idiay asideg ti [[Manaus]], Brasil.]] Kadagiti dadduma a puntos ti karayan ket mabingay kadagiti sanga a pumanaw iti nangruna a dalan ti danum, wenno nadumaduma a pagayusan ti danum, ken kadawyan nga atiddog unay, nga addaan iti akin-uneg a daga ken dagiti lateral a [[Kanal ti waig|kanal]], nga amin ket naikapet babaen ti narikut a sistema dagiti natural a kanal, a mangiwa ti ababa, nadalumpinas a dagdaga ti ''igapó'', a dagitoy ket saan a ad-adu ngem {{pagbaliwen|5|m|ft}} iti ngato ti ababa a karayan, kadagiti adu nga isla. Manipud ti ili ti Canaria idiay nalatak a tikor ti Amasona aginggana iti Negro, dagiti nawatiwat a lugar ti daga ket lumnedda iti nagato a danum, nga iti ngato ket agparang laeng dagiti tuktok dagiti kayo ti kabakiran. Idiay asideg ti sabangan ti Rio Negro aginggana idiay Serpa, ken ganggani a kasumbangir ti karayan Madeira, dagiti igid ti Amasona ket ababa, aginggana intono umasideg idiay Manaus, ngumatoda tapno agbalinda kadagiti agkupkupin a turod. Idiay Óbidos, ti derraas iti {{pagbaliwen|17|m|ft|abbr=on}} iti ngato ti karayan ket nalikudan babaen dagiti ababa a turod. Ti ab-ababa nga Amasona ket mabalin idi a maysa a golpo ti Taaw Atlantiko, ken dagiti danumna ket dinalusanna dagiti derraas idiay asideg ti Óbidos. Agarup laeng a sangapulo a porsiento ti danum ti Amasona ket sumrek a sumalog idiay Óbidos, bassit laeng ti agtaud manipud iti akin-amianan a bakras ti ginget. Ti pagayusan a lugar ti labneng Amasona iti ngato ti siudad ti Óbidos ket agarup a {{pagbaliwen|5000000|km2|sqmi}}, ken iti baba ti agarup a {{pagbaliwen|1000000|km2|sqmi}} (agarup a 20%), ken eksklusibo iti {{pagbaliwen|1400000|km2|sqmi}} iti labneng ti Tocantins. Ti [[Karayan Tocantins]] ket sumrek iti akin-abagatan a paset ti delta ti Amasona. Kadagiti ab-ababa a gay-at ti karayan, ti amianan nga igid ket buklen dagiti serye ti napadsok, nadalumpinas a turturod para iti agarup a {{pagbaliwen|240|km|mi}} manipud iti kasumbangir a sabangan ti Xingu ken ad-adayo a kas idiay [[Monte Alegre, Pará|Monte Alegre]]. Dagiti a turod ket naguduagudua a kas ti [[Teresa (agrikultura)|teresa] a mabirukan iti nagbaetanda ken ti karayan. Iti abagatan nga igid, iti ngato ti Xingu, ti linia dagiti ababa a deraas a nagbeddengan dagiti tanap ti layus ket ganggani a sumakop idiay [[Santarém, Brasil|Santarém]] kadagiti serye ti naulumaymay a bakkog sakbay nga agsikkoda iti abagatan a laud, ken dumenna iti akin-baba a Tapajós, ken tumipon dagiti deraas a mangporma ti pagbaetan ti teresa ti ginget ti karayan ti Tapajós. == Sabangan == [[Papeles:Amazon-river-delta-NASA.jpg|thumb|Ti ladawan nga ala ti satelite iti sabangan ti Karayan Amasona, a tumantan-aw iti abagatan]] Ti panangipalawag no ania ti eksakto a pakabirukan ti sabangan ti Amasona, ken kasano ti kalawana, ket banag a pagsusuppiatan, gapu ti pekuliar a heograpia ti lugar. Ti Pará ken ti Amasona ket naisilpo babaen dagiti serye ti pagayusan ti danum ti karayan a tinawtawagan ti ''furos'' idiay asideg ti ili ti [[Breves, Brasil|Breves]]; iti baetanda ket mabirukan ti [[Marajó]], ti kadakkelan a naipagtitipon a karayan/baybay nga isla iti lubong. No mairaman ti daga ti sanguanan ti karayan Pará ken ti isla ti taaw ti Marajó, ti [[estuario]] ti Amasona ket agarup a {{pagbaliwen|325|km|mi}} iti kalawa.<ref name=guo /> Iti daytoy a kaso, ti kaakaba ti sabangan ket kadawayn a marukod manipud idiay Cabo Norte, ti rawis a mabirukan iti dagus a daya ti [[Pracuúba]] idiay estado ti Brasil iti [[Amapá]], aginggana idiay Ponta da Tijoca idiay asideg ti ili ti [[Curuçá]], idiay estado ti [[Pará]]. Ti ad-adu a konserbatibo a panagrukod a mailaksid ti estuario ti Pará, manipud iti sabangan ti [[Karayan Araguari (Amapá)|Karayan Araguari]] aginggana idiay Ponta do Navio idiay akin-amianan nga aplaya ti Marajó, ngem mangited pay laeng ti kaakaba ti sabangan ti Amasona iti sumurok a {{pagbaliwen|180|km|mi}}. No maikeddeng laeng ti nagruna a pagayusan ti danum ti karayan, iti nagbaetan dagiti isla ti Curuá (estado ti Amapá) ken Jurupari (estado ti Pará), ti kaakaba ket bumassit iti agarup a {{pagbaliwen|15|km|mi}}. == Fauna == [[Papeles:Amazon river.JPG|thumb|Ti [[Katuduan a bakir ti Amasona]]]] [[Papeles:Piranha1.jpg|thumb|Dagiti [[Characin]], a kas dagiti sebbangan ti [[pirana]], ket sidsidaen dagiti [[higante a nutria]], ngem dagitoy nga agresibo nga ikan ket makadangran pay kadagiti tatttao.]] Ad-adu ngem maysa a pagkatlo kadagiti amin nga ammo a sebbangan iti lubong ket agnanaed idiay [[katuduan a bakir ti Amasona]],<ref>{{cite web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0,,contentMDK:20757099~pagePK:64257043~piPK:437376~theSitePK:4607,00.html |title=Amazon rainforest fact sheet |publisher=Web.worldbank.org |date=15 Disiembre 2005 |accessdate=13 Pebrero 2011 |archive-date=2014-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503151515/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0,,contentMDK:20757099~pagePK:64257043~piPK:437376~theSitePK:4607,00.html |url-status=dead }}</ref> ti higante a tropikal a kabakiran ken labneng ti karayan nga addaan iti maysa a kalawan a sumakop iti ad-adu ngem {{pagbaliwen|5400000|km2|sqmi}}. Daytoy ti kabaknangan a tropikal a kabakiran iti lubong kadagiti termino iti [[biodibersidad]]. Adda dagiti sumurok a 3,000 sebbangan ti ikan nga agdama a mabigbigan iti labneng ti Amasona, ken adu pay dagiti agdama a madukduktalan iti tinawen.<ref>{{cite book |editor1-last=Albert|editor1-first=J. S. |editor2-first=R. E.|editor2-last=Reis |year=2011 |title=Historical Biogeography of Neotropical Freshwater Fishes |publisher=University of California Press |location=Berkeley }}</ref> Iti pay maipatinayon kadagiti rinibu a sebbangan ti ikan, ti karayan ket mangsuporta pay kadagiti kappi, algas, ken dagiti pag-ong. == Heolohia == Ti Karayan Amasona ket nagtaud a kas transkontinental a karayan iti Pnawen ti Mioseno idi baetan ti 11.8 riwriw ken 11.3 riwriw a tawtawen iti napalabas ken nakaal aiti agdama a sukogna idi agarup a 2.4 a riwriw a tawtawen iti naplabas. Ti Amasona ket nagayus idi iti laud a kas paset ti sistema ti karayan ti proto-Amasona-Kongo, manipud iti interior iti agdama nga aldaw nga Aprika idi dagiti kontinente ket nagsilpoda a kas ti akinlaud a Gondwana. Kadagiti sangapulo ket lima a riwriw a tawtawen iti napalabas, naporma dagiti banbantay ti Andes babaen ti panagdinnungpar ti plata ti Abagatan nga Amerika iti plata Nazca. Ti pannakaipangato ti Andes ken ti pannakaisilpo dagiti kalasag ti bato ti Brasil ken Guyana, ket nanglapped ti karayan ken gapuanan ti Amasona a nagbalin a nawatiwat nga uneg ti daga a baybay. Nagininut daytoy a baybay iti uneg ti daga a nagbalin a dakkel a nalugnak, nasadiwa a danum a danaw ken dagiti agtataeng iti baybay ket nangamponda iti biag iti nasadiwa a danum. Kas pagarigan, dagiti sumurok a 20 a sebbangan ti pagi, a kaaduan a kaasitgan a kabagian kadagiti mabirukan idiay Taaw Pasipiko, ket mabalin a mabirukan ita nga aldaw kadagiti nasadiwa a danum ti Amasona. Sangapulo ken sangapulo ket maysa a riwriw a tawtawen iti napalabas, dagiti danum ken nakutikotanda dagiti gubang manipud iti laud ken ti Amasona ket nangrugin nga agayus nga agpadaya, ken nakaiturongan daytoy iti irurumsua ti katuduan a bakir ti Amasona. Idi las-ud dagidi Panawen ti Yelo, dagiti pantar ti baybay ket immababawda ken ti nalatak a danaw ti Amasona ket pimmardas a naatianan ken nagbalin a karayan, ken kanungpalan a nagbalin a ti kadakkelan iti lubong, ken nagayus ti kaaduan a gay-at iti kautuduan a bakir iti planeta.<ref>{{cite journal|first=J.|last=Figueiredo|author2= C. Hoorn, P. van der Ven and E. Soares|title=Late Miocene onset of the Amazon River and the Amazon deep-sea fan: Evidence from the Foz do Amazonas Basin.|url=https://archive.org/details/sim_geology_2009-07_37_7/page/619|journal=Geology|year=2009|volume=37|pages=619–622|doi=10.1130/g25567a.1 }}</ref> == Dagiti kangrunaan a tributario == Ti Amasona ket addaan kadagiti sumurok a 1,100 [[tributario]], 17 kadagitoy ket sumurok a {{pagbaliwen|1500|km}} iti kaatiddog.<ref>Tom Sterling: ''Der Amazonas''. Time-Life Bücher 1979, 8th German Printing, p. 20</ref> Dagiti nangruna ket dagiti sumaganad: [[Papeles:Aerial view of the Amazon Rainforest.jpg|thumb|right|Ti [[Solimões]], ti paset ti akinngato a Karayan Amasona]] {| |- | valign=top | * [[Karayan Branco|Branco]] * [[Kanal Casiquiare]] * [[Karayan Caqueta]] * [[Karayan Huallaga|Huallaga]] * [[Karayan Putumayo|Putumayo (wenno Karayan Içá)]] * [[Karayan Javary|Javary]] | style="width:40px;"| &nbsp; || valign=top | * [[Karayan Juruá|Juruá]] * [[Karayan Madeira|Madeira]] * [[Karayan Marañón|Marañón]] * [[Morona]] * [[Karayan Nanay|Nanay]] * [[Karayan Napor|Napo]] | style="width:40px;"| &nbsp; || valign=top | * [[Rio Negro (Amasona)|Negro]] * [[Karayan Pastaza|Pastaza]] * [[Karayan Purús|Purús]] * [[Karayan Tambo (Peru)|Tambo]] * [[Tapajós]] * [[Karayan Tigre|Tigre]] | style="width:40px;"| &nbsp; || valign=top | * [[Karayan Tocantins|Tocantins]] * [[Trombetas]] * [[Karayan Ucayali|Ucayali]] * [[Karayan Xingu|Xingu]] * [[Karayan Japurá|Yapura]] |} === Listaan babaen ti kaatiddog === # {{Pagbaliwen|6,259.2|km|mi|abbr=on}} aginggana iti {{Pagbaliwen|6712|km|mi|abbr=on}} – Amasona, Abagatan nga Amerika<ref>{{cite web |url=http://www.extremescience.com/zoom/index.php/earth-records/3-greatest-river |title=Greatest River |publisher=Extremescience.com |accessdate=13 Pebrero 2011 |archive-date=2011-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808200252/http://www.extremescience.com/zoom/index.php/earth-records/3-greatest-river |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808200252/http://www.extremescience.com/zoom/index.php/earth-records/3-greatest-river |date=2011-08-08 }}</ref> # {{Pagbaliwen|3250|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Madeira|Madeira]], Bolivia/Brasil<ref>{{cite web|url=http://www.talktalk.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0023864.html |title=Madeira (river) |publisher=Talktalk.co.uk |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> # {{Pagbaliwen|3211|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Purús|Purús]], Peru/Brasil<ref>{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/purus-river-geoglam-in-encyclopedia |title=Purus River: Information from |publisher=Answers.com |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> # {{Pagbaliwen|2820|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Japurá|Yapura]], Colombia/Brasil<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/301337/Japura-River |title=Japura River (river, South America) – Encyclopædia Britannica |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> # {{Pagbaliwen|2639|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Tocantins|Tocantins]], Brasil<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0848937.html |title=Private Tutor |publisher=Infoplease.com |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> [[Papeles:Amazonie jt01.png|thumb|Ti naala iti tangatang a pakaimatangan ti maysa a tributario ti Amasona]] # {{Pagbaliwen|2627|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Araguaia|Araguaia]], Brasil (tributario ti Tocantins)<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31943/Araguaia-River |title=Araguaia River (river, Brazil) – Encyclopædia Britannica |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> # {{Pagbaliwen|2400|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Juruá|Juruá]], Peru/Brasil<ref>{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/ju-ru-river |title=Juruá River: Information from |publisher=Answers.com |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> # {{Pagbaliwen|2250|km|mi|abbr=on}} – [[Rio Negro (Amasona)|Rio Negro]], Brasil/Venezuela/Colombia<ref>{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/negro-river-chaco |title=Negro River: Information from |publisher=Answers.com |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> # {{Pagbaliwen|1992|km|mi|abbr=on}} – [[Tapajós]], Brasil<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/583075/Tapajos-River |title=Tapajos River (river, Brazil) – Encyclopædia Britannica |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> # {{Pagbaliwen|1979|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Xingu|Xingu]], Brasil<ref>{{cite web|url=http://www.internationalrivers.org/en/xingu |title=Xingu River |publisher=International Rivers |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> # {{Pagbaliwen|1900|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Ucayali]], Peru<ref>{{cite web |url=http://geography.howstuffworks.com/south-america/the-ucayali-river.htm |title=HowStuffWorks "The Ucayali River" |publisher=Geography.howstuffworks.com |date=30 Marso 2008 |accessdate=13 Pebrero 2011 |archive-date=2012-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401063627/http://geography.howstuffworks.com/south-america/the-ucayali-river.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401063627/http://geography.howstuffworks.com/south-america/the-ucayali-river.htm |date=2012-04-01 }}</ref> # {{Pagbaliwen|1749|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Guaporé|Guaporé]], Brasil/Bolivia (tributario ti Madeira)<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/247824/Guapore-River |title=Guapore River (river, South America) – Encyclopædia Britannica |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=13 Pebrero 2011}}</ref> # {{Pagbaliwen|1575|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Putumayo|Içá (Putumayo)]], Abagatan nga Amerika # {{Pagbaliwen|1415|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Marañón|Marañón]], Peru # {{Pagbaliwen|1370|km|mi|abbr=on}} – [[Teles Pires]], Brasil (tributario ti Tapajós) # {{Pagbaliwen|1300|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Iriri|Iriri]], Brasil (tributario ti Xingu) # {{Pagbaliwen|1240|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Juruena|Juruena]], Brasil (tributario ti Tapajós) # {{Pagbaliwen|1130|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Madre de Dios|Madre de Dios]], Peru/Bolivia (tributario ti Madeira) # {{Pagbaliwen|1100|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Huallagar|Huallaga]], Peru (tributario ti Marañón) == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} * {{1911|wstitle=Amazon}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} * [http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=82 Bibliograpia kadagiti Rekurso ti Danum ken Internasional a Linteg] Biblioteka ti Kappia a Palasio * [http://www.extremescience.com/AmazonRiver.htm Pakaammo iti Amasona manipud iti Nakaro a Siensia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206042928/http://www.extremescience.com/AmazonRiver.htm |date=2010-02-06 }} * [http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=410&theme=2 Pakaammo ken mapa ti taudan ti danum ti Amasona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041214073810/http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=410&theme=2 |date=2004-12-14 }} * [http://jordibusque.com/index.php?lang=en&current=stories&subcurrent=amazonas&subsubcurrent=CF0646-DSC_5912.jpg Ti potograpiko ti agpangato a panagbanniaga idi Karayan Amsona manipud iti sabanganna aginggana iti taudanna] * [http://www.lightandshadow.tv/index.php?option=com_content&view=article&id=57&Itemid=113&lang=en Sibibiag nga Amasona: Lawag ken Anniniwan a dokumentario ti pelikula a maipanggep iti Karayan Amasona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826071647/http://www.lightandshadow.tv/index.php?option=com_content&view=article&id=57&Itemid=113&lang=en |date=2017-08-26 }} * [http://www.discover-peru.org/peru-geography-amazon-river-ecosystem/ Ekosistema ti Karayan Amasona] * [http://dornsife.usc.edu/labs/capone/anacondas Panagsukisok iti impluensia ti Karayan Amasona iti Taaw Atlantiko idiay Unibersidad ti Akin abagatan a California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109011024/https://dornsife.usc.edu/labs/capone/anacondas/ |date=2019-11-09 }} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Amasona}} [[Kategoria:Karayan Amasona| ]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Brasil]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Colombia]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Peru]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Ecuador]] [[Kategoria:Dagiti sangalubongan a karayan ti Abagatan nga Amerika]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Colombia–Peru]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] hfdrtctg0asq0lp7ca3t0gh2jff87qu 0 17938 406847 404595 2026-08-23T23:19:48Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406847 wikitext text/x-wiki {{Infobox tao | name = Chanakya | image = Chanakya artistic depiction.jpg | image_size = | alt = | caption = Ti maysa a panakaipanunotan ti artista kenni Chanakya | birth_date = c. 370 BCE<!--<ref name="VKSubramanian1980"/>--> | birth_place = Di ammo ti nakaipasngayan, mabalin a dagitoy a lugar: [[Pataliputra]], [[Taxila]] wenno [[Abagatan nga India]] | death_date = c. 283 BCE<!--<ref name="VKSubramanian1980"/>--> | death_place = Pataliputra | other_names = Kauṭilya, Vishnugupta | alma_mater = [[Takshashila]] | occupation = Manursuro ken naarian nga agbalbalakad | known_for = Pundasion ti [[Maurya nga Imperio]] | notable_works = [[Arthashastra]] (nasuppiatan ti nangisurat), Chanakya Neeti | influences = | influenced = | footnotes = }} Ni '''Chanakya''' (c. 370–283 BCE)<ref name="SKAgarwal2008">{{cite book | author=S. K. Agarwal | title=Para iti Panagpasayaat ti Panagturay | url=http://books.google.com/books?id=1nIkFqh_TmEC&pg=PA17 | accessdate=2012-06-06 | date=1 Septiembre 2008 | publisher=Akademiko a Pundasion | isbn=978-81-7188-666-1 | page=17 }}</ref> ket maysa idi nga Indiano a manursuro, pilosopo ken naarian nga agbalbalakad. Isu ket kasisigud a manursuro ti taga-ugma a [[Taxila|Unibersidad ti Takshashila]], ni Chanakya ket nangimaton idi ubing ti immuna a pannakaipangato ti bileg ti [[Maurya nga Imperio|Maurya]] nga emperador ti [[Chandragupta Maurya|Chandragupta]]. Isu ti kaaduan a naipammadayawan para iti nangruna a papelna iti pannakabangon ti Maurya nga Imperio, isu daytoy ti immuna nga imperio iti pakasaritaan ti arkeolohiko a kaaduan a nagturay ti Indiano a subkontinente. Ni Chanakya ket nagserbi a kas ti nangruna nga agbalbalakad kenni Chandragupta ken ti anakna a lalaki a ni [[Bindusara]]. Ni Chanakya ket tinawtawid a nailaslasin a kas '''Kautilya''' wenno '''Vishnu Gupta''', a nangisurat ti taga-ugma a treatado ti politika ti India a nakunkuna a ti [[Arthaśāstra]].<ref name="Mabbett">{{cite journal | last1 = Mabbett | first1 = I. W. | title = Ti Petsa ti Arthaśāstra | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1964_84_2/page/162 | journal = Warnakan ti Oriental a Kagimongan ti Amerikano | volume = 84 | issue = 2 | pages = 162–169 | id = ISSN 0003-0279 | doi = 10.2307/597102 | jstor = 597102 | year = 1964 | publisher = Oriental a Kagimongan ti Amerikano }}</ref> Iti kastoy, isu ket naipanpanunotan a kas pionero iti paset ti [[ekonomiko]] ken [[siensia politika]] idiay India, ken ti obrana ket naipagpagarup a kas maysa a nangruna a simmarunnuan ti [[Klasiko nga Ekonomiko]].<ref>L. K. Jha, K. N. Jha (1998). "Chanakya: ti pionero nga ekonomista ti lubong", ''Internasional a Warnakan ti Sosial nga Ekonomiko'' '''25''' (2-4), p. 267–282.</ref><ref name="bss.sfsu.edu">Waldauer, C., Zahka, W.J. ken Pal, S. 1996. [http://bss.sfsu.edu/mbar/ECON605/Arthashastra.pdf Kauṭilya's Arthashastra: Ti binabaybay-an a simmarunnuan ti klasiko nga ekonomiko]. ''Indiano a Panagrepaso ti Ekonomiko'', Tom. XXXI, No. 1, pp. 101-108.</ref><ref>Tisdell, C. 2003. [http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:84337 Ti Lumaud a perspektibo ti Arthasastra ni Kauṭilya : daytoy kadi ket mangited ti batayan para iti ekonomiko a siensia?] ''Ekonomiko a Teoria, dagiti Panakaipakat ken Banbanag ti Obra a Papel Blg. 18''. Brisbane: Eskuela ti Ekonomiko, Ti Unibersidad ti Queensland.</ref><ref>Sihag, B.S. 2007. Kauṭilya kadagiti patakder, panagturay, pannakaammo, etiko ken prosperidad. ''Humanomics'' 23 (1): 5-28.</ref> Ni Chanakya ket sagpaminsan a tinawtawagan a kas ti "Indiano a [[Machiavelli]]",<ref>[http://www.jstor.org/stable/2142992 "Ti Indiano a Machiavelli" wenno Politikal a Teoria idiay India idi Dua a Ribu a Tawtawen] babaen ni Herbert H. Gowen. Political Science Quarterly Tom. 44, No. 2 (Hun., 1929), pp. 173-192. Nangipablaak: Ti Akademia ti Politikal a Siensia.</ref> nupay dagiti obrana ket immununa babaen ti 1,800 a tawtawen ngem ni Machiavelli.<ref>Herbert H. Gowen (1929). [http://www.jstor.org/stable/2142992 ken iti adadu a naitaripnong a lubong wenno Politikal a Teoria idiay India idi Dua a Ribu a Tawtawen], ''Political Science Quarterly'' '''44''' (2), p. 173–192.</ref> Dagiti onrana ket napukpukaw idi asideg ti gibus ti [[Gupta a dinastia]] ken saan a naduktalan manen aginggana idi 1915.<ref name="bss.sfsu.edu"/> {{pungol-nangruna}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{wikiquote-inline}} * [http://www.hinduism.co.za/chanakya.htm Chanakya Nitishastra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140716182652/http://www.hinduism.co.za/chanakya.htm |date=2014-07-16 }} {{DEFAULTSORT:Chanakya}} [[Kategoria:Taga-ugma a pakasaritaan ti Pakistan]] [[Kategoria:Baisnabismo]] [[Kategoria:Dagiti Hindu a pilosopo]] [[Kategoria:Dagiti milisia a teorista]] [[Kategoria:Dagiti Taga-ugma nga Indiano a mannurat ti milisia]] [[Kategoria:Sakbay ti klasiko nga ekonomista]] [[Kategoria:Dagiti Indiano a pilosopo]] dq61mi0lhi9j0shzssyso6ynicrrdp7 0 17995 406763 406313 2026-08-23T21:58:08Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406763 wikitext text/x-wiki {{Napili nga artikulo}}{{Infobox kabambantayan |name=Himalaya |photo=Everest North Face toward Base Camp Tibet Luca Galuzzi 2006 edit 1.jpg |photo_caption=Ti amianan a sango ti [[Bantay Everest]] a kas nakitkita manipud iti dalan a mapan idiay kuartel a kampo idiay [[Naturay a Rehion ti Tibet]], [[Tsina|Republika ti Tattao ti Tsina]]. |country = [[Apganistan]] |country1 = [[Butan]] |country2 = [[Burma]] |country3 = [[Tsina]] |country4 = [[India]] |country5 = [[Nepal]] |country6 = [[Pakistan]] |region_type= |region= |border= |highest=Bantay Everest |elevation_m=8848 |highest_location=[[Nepal]] ken [[Tsina]] |coordinates = {{coord|27|59|17|N|86|55|31|E|region:IN|format=dms|display=inline,title}} |geology= | period= | orogeny= |map_image = Himalayas Map.png |map_caption=Ti sapasap a lokasion ti Himalaya a kabambantayan. }} Ti '''Himalaya''', ([[Sanskrito]], ti ''hima'' ([[niebe]]) + ''ālaya'' (pagtaengan), literal a, "pagtaengan ti niebe"<ref name=oed>{{cite web|url=http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0378930#m_en_gb0378930|title=Panakailawlawagan ti Himalaya|work=Dagiti Online a Diksionario ti Oxford|accessdate=2011-05-09|archive-date=2011-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110212174328/http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0378930#m_en_gb0378930|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212174328/http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0378930#m_en_gb0378930 |date=2011-02-12 }}</ref>) ket maysa a [[kabambantayan]] idiay [[Asia]] a nangisinsina kadagiti tanap ti [[Indiano a subkontinente]] manipud iti [[Tibetano a Banak]]. Ti Himalaya a kabambantayan ket pagibalayan kadagiti kangatuan a pantok iti lubong, a mairaman ti kangatuan, ti [[Bantay Everest]]. Ti Himalaya ket mangiraman kadagiti [[Listaan dagiti kangatuan a bantay|ginasut a banbantay]] a sumurok ti {{pagbaliwen|7200|m|ft}} iti kangato. Iti paggiddiatan, ti kangatuan a pantok ti ruar ti Asia—ti [[Aconcagua]], idiay [[Andes]]— ket {{pagbaliwen|6961|m|ft}} ti katayagna.<ref>{{cite web |url=http://books.google.com/books?id=4q_XoMACOxkC&pg=PA25&lpg=PA23&dq=%22South+Tibet+Valley%22&output=html&sig=cplbaHyY4CGV0ogUvw0NT8o0EfM |title=Bantay a Sistema ti Himalaya|publisher=|accessdate=2007-08-07}}</ref> Ti Himalaya a kabambantayan, a pagbuklan ti tallo a paralelo nga apo dagiti kabambantayan, kadenna wenno ballasiwenna dagiti [[Dagiti estado ti Himalaya|lima a pagilian]]: ti [[Bhutan]], [[India]], [[Nepal]], [[Tsina]], ken [[Pakistan]], a dagiti immuna a tallo a pagilian ket adda ti kaaduan a katurayan kadagitoy a kabambantayan.<ref name=bishop-britannica>{{cite web|last=Bishop|first=Barry|authorlink= (alpinista)|title=Himalaya (bantay, Asia)|publisher=Encyclopaedia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/266037/Himalayas|accessdate=1 Oktubre 2012}}</ref> Ti Himalaya ket nabeddengan iti amianan a laud babaen dagiti kabambantayan ti [[Karakoram]] ken [[Hindu Kush]], iti amianan babaen ti Tibetano a Banak, ken iti abagatan babaen ti [[Tanap Indo-Ganges]]. Adda dagiti kangrunaan a [[karayan]] iti lubong, ti [[Karayan Indus|Indus]], ti [[Karayan Ganges|Ganges]], ken ti [[Karayan Yarlung Tsangpo|Tsangpo]]-[[Karayan Brahmaputra|Brahmaputra]], ket tumaudda ti Himalaya, ken dagiti naitiptipon a [[pagayusan a labneng]] ket pagtaengan ti 600 a riwriw a tattao. Ti Himalaya ket adda ti nangruna a panagsukogna kadagiti kultura ti [[Abagatan nga Asia]]; adu kadagiti pantok ti Himalaya ket sagrado iti [[Hinduismo]] ken [[Budismo]]. Daytoy ket nabagkat babaen ti [[subduksion]] ti [[Indiano a Plato|Indiano a tektoniko a plato]] idiay sirok ti [[Eurasiano a Plato]], ti kabambantayan a Himalaya ket sumakop iti, laud-amianan a laud nga aginggana iti daya-abagatan a daya, iti maysa nga arko iti {{pagbaliwen|2400|km|mi}} a kaatiddog. Ti akinlaud nga angklana, ti [[Nanga Parbat]], ket naisanglad idiay abagatan ti akin-amianan unay a tikor ti karayan Indus, ti akindaya nga angklana, ti [[Namcha Barwa]], ti laud ti nalatak a tikor ti karayan Tsangpo. Ti kabambantayan ket naidumaduma iti kaakaba manipud iti {{pagbaliwen|400|km|mi}} iti laud aginggana iti {{pagbaliwen|150|km|mi}} iti daya. == Etimolohia == Ti taudan ti nagan a Himalaya ket [[Sanskrito]] a {{lang|sa-Latn|Himālaya}} ({{wikt-lang|sa|हिमालय}} "pagnaedan ti [[niebe]]", manipud iti {{lang|sa-Latn|hima}} ({{wikt-lang|sa|हिम}} "[[lamiis]], [[lam-ek]]" ken {{lang|sa-Latn|ālaya}} ({{wikt-lang|sa|आलय}} "[[pagtaengan]], [[pagnaedan]], [[balay]]". Pagaammo ti kabambantayan kas ti ''Himālaya'' iti [[pagsasao a Nepali|Nepali]] ken [[pagsasao a Hindi|Hindi]] (agpadpada a naisurat kas {{lang|hi|हिमालय}}), ''Hinvāl'' (हिंवाळ) in [[pagsasao a Garhwali|Garhwali]], ''Himāl'' (हिमाल) in [[pagsasao a Kumaoni|Kumaoni]], ''Himalaya'' ({{lang|bo|ཧི་མ་ལ་ཡ་}}) wenno "Daga ti Niebe" ({{lang|bo|གངས་ཅན་ལྗོངས་}}) iti [[Pagalagadan a Tibetano]], {{lang|ne-Latn|Himālaya}} iti [[pagsasao a Sinhala|Sinhala]] (naisurat kas {{lang|si|හිමාලය}}), ''Himāliya'' a kabambantayan ({{lang|ur|{{Nastaliq|سلسلہ کوہ ہمالیہ}}}}) iti [[Urdu]], ''Himaloy Parvatmala'' ({{lang|bn|হিমালয় পর্বতমালা}}) iti [[pagsasao a Bengali|Bengali]], ken ''Ximalaya'' a kabambantayan ({{lang-zh|s=喜马拉雅[[wikt:山脉|山脉]]|p=Xǐmǎlāyǎ Shānmài|c=|t=喜馬拉雅[[wikt:山脉|山脉]]}}) iti [[pagsasao nga Insik|Insik]]. Iti daan a sursurat, agraman ti Sanskrit [[epiko]] a [[Mahabharata]], sagpaminsan a naited ti nagan kas [[Himavat|Himavan]].<ref>{{cite book |author=Roshen Dalal |author-link=Roshen Dalal |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |url=https://books.google.com/books?id=zrk0AwAAQBAJ |publisher=[[Penguin Books]] |date=2014|isbn=9788184752779 |lang=en }} Entry: "Himavan"</ref> Ni [[Himavat]] ({{lang-sa|हिमवत्}}) wenno Himavan '''Himavān''' ({{lang-sa|हिमवान्}}) ken maysa a didiosen ti Hindu nga isu ti pannakailadawan ti Himalaya a kabambantayan. Mairaman ti dadduma pay nga epiteto ti '''Himaraja''' ({{lang-sa|हिमराज}}, {{lit|"ari ti niebe"}}) wenno '''Parvateshwara''' ({{lang-sa|पर्वतेश्वर}}, {{lit|"apo dagiti bantay"}}). Iti Lumaud a [[literatura]], aw-awagan dayta ti dadduma a mannurat a ''Himalaya''. Daytoy ket sigud a naisurat met a kas ''Himmaleh'', kas iti dandaniw ni [[Emily Dickinson]]<ref>{{citation |last=Dickinson |first=Emily |title=The Himmaleh was known to stoop |author-link=Emily Dickinson |title-link=:s:The Himmaleh was known to stoop |lang=en}}.</ref> ken dagiti panagsurat ni [[Henry David Thoreau]].<ref>{{citation |last=Thoreau |first=Henry David |title=A Week on the Concord and Merrimack Rivers |date=1849 |author-link=Henry David Thoreau |lang=en}}.</ref> == Ekolohia == {{Nangruna|Elolohia ti Himalaya}} Dagiti mula ken ayup ti Himalaya ket agdumaduma babaen ti klima, tudo, kangato, ken dagiti daga. Dagiti panagbalbaliw ti klima ket sumakuop mabnipud ti tropikal a babba ti kabambantayan aginggana iti permanente a yelo ken niebe kadagiti kangatuan pantok. Iti kangatuan a lugar ti [[Tropiko ti Kanser]], ti permanente [[linia ti niebe]] ket isu kadagiti kangatuan iti lubong iti agarup a {{pagbaliwen|5500|m|ft|-2}}.<ref>{{cite journal|last1=Shi|first1=Yafeng|last2=Xie|first2=Zizhu|last3=Zheng|first3=Benxing|last4=Li|first4=Qichun|url=http://itia.ntua.gr/hsj/redbooks/126/iahs_126_0111.pdf|title=Pannakaiwarwaras, Langa ken dagiti Panagdumaduma dagiti Glasier iti Tsina|journal=Penpen ti Glasier ti Lubong|year=1978|publisher=Riederalp Workshop|access-date=2013-02-22|archive-date=2013-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424125203/http://itia.ntua.gr/hsj/redbooks/126/iahs_126_0111.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424125203/http://itia.ntua.gr/hsj/redbooks/126/iahs_126_0111.pdf |date=2013-04-24 }}</ref> Iti maigiddiatan, dagiti [[ekuador|ekuatorial]] a kabambantayan idiay [[Baro a Guinea]], ti [[Rwenzoris]] ken [[Colombia]] ket adda ti ab-ababa a linia ti niebe iti {{pagbaliwen|900|m|ft|-1}} .<ref>{{cite book|last1=Henderson-Sellers|first1=Ann|last2=McGuffie|first2=Kendal|title=Ti Kasakbayan ti Klima ti Lubong: Ti Panagmodelo a Perspektibo|year=2012|url=https://archive.org/details/futureofworldscl0000unse|pages=[https://archive.org/details/futureofworldscl0000unse/page/199 199]–201|isbn=978-0-12-386917-3}}</ref> Ti kaadu ti tinawen a panagtudtudo ket umad-adu manipud iti laud nga agpadaya idiay igid ti akin-abagatan a sanguanan ti kabambantayan. Daytoy a panagduduma ti kangato, tudo ken kasasaad ti daga a maitipon ti nangato unay a linia ti niebe ket mangsuporta kadagiti adu a kita ti komunidad dagiti naisangsangayan a mula ken ayup. Kas pagarigan dagiti nakaro ti kangato nga altitud (nababa nga atmosperiko a presion) no mairaman ti nakaro a kalamiis ket mangpalubos ti panagbiag dagiti [[ekstremopilo]] nga organismo.<ref>{{cite web|first=C. Michael|last=Hogan|year=2010|url=http://www.eoearth.org/article/Archaea?topic=49496|title=Archaea|editor1-first=E.|editor1-last=Monosson|editor2-first=C.|editor2-last=Cleveland|work=Ensiklopedia ti Daga|publisher=Nailian a Konsilo para iti Siensia ken Enbironmento|location=Washington DC}}</ref> Ti naisangsangayan a kabaknang ti agsabsabong ken mulmula ti Himalaya ket mapmapan kadagiti estruktural ken komposisional a panagbalbaliw gapu ti [[panagbalbaliw ti klima]]. Ti panagpangato ti temperatura ket mabalin a mangiyalis kadagiti nadumaduma a sebbangan kadagiti nangatngato nga elebasion. Ti kabakiran ti diraan ket pinarparukma babaen dagiti kabakiran ti pino idiay rehion ti Garhwal Himalaya. Adda dagiti reporta dagiti nasapa a panagsabsabong ket panagbungbunga kadagiti sebbangan ti kayo, a naipangpangruna ti [[rododendro]], [[mansanas]] ken ''[[Myrica esculenta]]''. Ti kangatuan nga ammo a sebbangan ti kayo idiay Himalayas ket ti ''Juniperus tibetica'' a mabirukan idiay {{pagbaliwen|4900|m|ft|-1}} idiay Akin-daya a Tibet.<ref>{{cite journal|url=http://www.uni-marburg.de/fb19/personal/professoren/miehe/pdfs/20074.pdf|title=Kangatuan a Linia ti kayo idiay Akin-amianan a Hemisperio ket Mabirukan idiay Akin-abagatan a Tibet|first1=Georg|last1=Miehe|first2=Sabine|last2=Miehe|first3=Jonas|last3=Vogel|first4=Sonam|last4=Co|first5=La|last5=Duo|journal=Panagsukisok ken Panagrang-ay ti Bantay|volume=27|issue=2|date=Mayo 2007|pages=169–173|doi=10.1659/mrd.0792}}</ref> == Heolohia == [[Papeles:Himalaya-formation.gif|thumb|Ti ad-adu ngem 6,000&nbsp;km a panagbaniaga ti daga a masa ti India (Indiano Plato) sakbay ti panagidungparna iti Asia (Eurasiano a Plato) idi agarup a 40 aghinggaan idi 50 a riwriw a tawtawen]] {{Nangruna|Heolohia ti Himalaya}} Ti Himalaya ket dagiti kaubingan a kabambantayan iti planeta ken kangrunaan a buklen ti nabagkat a [[sedimentario]] ken [[metamorpiko a bato]]. Segun ti moderno a teoria ti [[plato a tektoniko]], ti pannakapormada ket ti nagbanagan ti maysa a [[kontinental a panagdinnungpar]] wenno [[orohenesis]] idiay igid ti [[pagsasabatan a pagbeddengan]] a baetan ti [[Indo-Australiano a Plato]] ken ti [[Eurasiano a Plato]]. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti [[nakulpi a bantay]]. Ti panagdungpar ket nangrugi iti [[Kretaseo|Akin-ngato a Kretaseo]] a paset ti panawen idi 70 riwriw a tawtawen, idi ti aggunggunay ti amianan nga [[Indo-Australiano a Plato]], nga aggungunay iti agarup a 15&nbsp;cm ti tunggal maysa atawen, ket nakidinnungpar iti [[Eurasiano a Plato]]. Idi agarup a 50 riwriw a tawtawen, daytoy napardas nga aggungunay nga Indo-Australiano a plato ket kompleto a nangrikep ti [[Taaw Tethys]], a ti kaada daytoy ket naikeddeng babaen dagiti [[sedimentario a bato]] a mabirukan idiay dataran ti taaw , ken dagiti [[bulkan]] nga umarariping kadagiti igidna. Gapu ta dagitoy a sedimento ket nalag-anda, nalumesda kadagiti kabambantayan imbes a limned iti datar. Ti Indo-Australiano a plato ket agtultuloy maipipan a horisontal iti baba ti [[Tibetano a banak ]], a mangpilit ti banak nga agpangato. Ti [[Arakan Yoma]] bambantay idiay [[Myanmar]] ken ti [[Is-isla Andaman ken Nicobar ]] idiay [[Luek tiBengal]] ket naporma pay a kas ti maysa a nagbanagan ti daytoy a panagdungpar. Ti Indo-Australiano a plato ket aggunggunay pay laeng iti 67&nbsp;mm ti tunggal maysa a tawen, ken kadagiti sumaruno a 10 a riwriw a tawtawen daytoy ket mapanto iti agarup a 1,500&nbsp;km idiay Asia. Agarup a 20&nbsp;mm ti tunggal maysa a tawen iti India-Asia c a panagsabsabat ket masagepsep babaen ti [[Duyok a babak|panagduyok]] iti igid ti akin-abagatan a sanguanan ti Himalaya. Daytoy ket pagbanagan ti Himalaya nga agpangato babaen ti agarup 5&nbsp;mm ti tunggal maysa a tawen, a mangaramid kadagitoy a heolohiko nga aktibo. Ti panagggunay ti Indiano a plato idiay plato ti Asia ket mangaramid daytoy a rehion a [[seismiko]] nga aktibo, a agbanagan kadagiti [[giingined]] Idi las-ud ti kinaudi a [[panawen ti yelo]], adda idi ti maysa a naikapet nga alog ti yelo dagiti [[glasier]] ti baetan ti [[Kangchenjunga]] iti daya ken [[Nanga Parbat]] iti laud.<ref name=K2011>{{cite book|last=Kuhle|first=M.|year=2011|chapter=Ti Nangato a Glasial (Kaudian a Panawen ti Yelo ken Kaudian a Glasial Maximum) a Yelo a Kalob ti Nangato ken Tengnga nga Asia, nga adda ti Maysa a Kritiko a Panagrepaso Kadagiti Kinaudi a Petsa ti OSL ken TCN|editor1-last=Ehlers|editor1-first=J.|editor2-last=Gibbard|editor2-first=P.L.|editor3-last=Hughes|editor3-first=P.D.|title=Kuatenario a Glasiasion – Gay-ay ken Kronolohia,Ti Asasideg a Panagkita|location=Amsterdam|publisher=Elsevier BV|pages=943–965}} (dagiti imapa ti glasier [http://booksite.elsevier.com/9780444534477/ mabalin a maikarga])</ref> Iti laud, dagiti glasier ket timmiponda ti network iti alog ti yelo idiay [[Karakoram]], ken iti amianan, timmiponda ti dati a [[Tibet]]ano a kaunegan ti daga a yelo iti abagatan, ti ruar a panagayos dagiti glasier ket nagpatingga iti baba ti elebasion iti {{pagbaliwen|1000|-|2000|m|ft}}.<ref name=K2011 /><ref>{{cite journal|last=Kuhle|first=M|year=1987|title=Subtropikal a bantay- ken bambantay a gasasion idi ti panawen ti yelo ket nangkalbit ti panagawan dagiti maipapan ti glasier a paset ti panawen iti Pleistoseno|url=https://archive.org/details/geojournal_1987-12_14_4/page/393|journal=GeoJournal|volume=14|issue=4|pages=393–421|doi=10.1007/BF02602717}}</ref> Bayat a ti agdama a ginget dagiti glasier ti Himalaya ket umabot ti {{pagbaliwen|20|to|32|km|mi}} iti kaatiddog, adda dagiti kangrunaan a ginget dagiti glasier idi ket {{pagbaliwen|60|to|112|km}} ti kaatiddogda idi las-ud ti panawen ti yelo.<ref name=K2011 /> Ti glasier a linia ti niebe (ti altitud a lugar ti pakapenpenan ken [[ablasion]] ti glasier ket natimbeng) ket agaru idi a {{pagbaliwen|1400|-|1660|m|ft}} nga abab-baba ngen tatta nga aldaw. Isu nga, ti klima ket saanna a {{pagbaliwen|7.0|to|8.3|C|F}} a nalamlamiis ngem tatta nga aldaw.<ref>{{cite journal|last=Kuhle|first=M.|year=2005|title=The maximum Ice Age (Würmian, Last Ice Age, LGM) glaciation of the Himalaya – ti glasioheomorpolohiko a pangsukisok dagiti linia a pagrimriman ti glasier, kapuskol ti yelo ken kababaan a dati nga igid a puespuesto dagiti Bantay Everest-Makalu-Cho Oyu a massif (Khumbu- ken Khumbakarna Himal) a mairaman kadagiti pakaammo ti naladaw a glasial-, neoglacsial-, ken dagiti naipakasaritaan nga agpang ti glasier, dagiti depresion ti linia ti niebe ken tawtawen|url=https://archive.org/details/sim_geojournal_2005_62_3-4/page/n8|journal=GeoJournal|volume=62|location=Dordrecht|publisher=Kluwer|pages=193–650|issue=3–4|doi=10.1007/s10708-005-2338-6}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{reflist|33em}} == Adu pay a mabasbasa == * Aitken, Bill, ''Footloose idiay Himalaya'', Delhi, Permanent Black, 2003. {{ISBN|81-7824-052-1}} * Berreman, Gerald Duane, ''Hindus ti Himalaya: Etnograpia ken Panagbaliw'', maiak-2 rev. ed., Delhi, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1997. * Bisht, Ramesh Chandra, ''Esiklopedia ti Himalaya'', New Delhi, Mittal Publications, c2008. * ''Everest'', ti IMAX a pelikula(1998). {{ISBN|0-7888-1493-1}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Kategoria ti Commons-nailinia}} * [http://www.digitalhimalaya.com/ Ti dihital a panagsukisok ti Himalaya idiay Cambridge ken Yale] * [http://comp1.geol.unibas.ch/~zanskar/CHAPITRE2/page23.html Ti pannakaaramid ti Himalaya ken dagiti kangrunaan a tektoniko a subdibision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131223034305/http://comp1.geol.unibas.ch/~zanskar/CHAPITRE2/page23.html |date=2013-12-23 }} * [http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html Heolohia dagiti bantay ti Himalaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616162641/http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html |date=2010-06-16 }} * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/earth/birth.html Pannakaipasngay ti Himalaya] [[Kategoria:Himalaya| ]] [[Kategoria:Dagiti kabambantayan ti Asia]] [[Kategoria:Dagiti kabambantayan ti Tsina]] [[Kategoria:Dagiti kabambantayan ti India]] [[Kategoria:Dagiti kabambantayan ti Nepal]] [[Kategoria:Dagiti kabambantayan ti Pakistan]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] kiljw4mkvmyq7m2xlrx93ds7ih4nwm4 0 18055 406886 398654 2026-08-23T23:50:19Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406886 wikitext text/x-wiki {{Baw-ing|Everest}} {{Infobox bantay | name = Bantay Everest<br />(Qomolongma / Sagarmatha) | other_name = Kangatuan a Bantay iti Lubong | photo = Everest kalapatthar crop.jpg | photo_caption = Ti Everest manipud ti [[Kala Patthar]] idiay Nepal | elevation_m = 8848 | elevation_ref = <ref>Naibatay ti kangato ti gora ti niebe, saan a ti ulo a bato. Para kadagiti adu pay a salaysay, kitaen ti ''[[#Panagrukod|Panagrukod]]''.</ref><br /><small> [[Listaan dagiti kangatuan a bantay|Nairanggo nga umuna]]</small> | prominence_m = 8848 | prominence_ref = <br /><small>[[Topograpiko a kalatak#Dagiti pannakaipalpalawag|Pakaammo ti naisangsangayan a pannakaipalpalawag para iti Everest.]]</small> | map = Nepal | map_caption = Lokasion iti Sona ti Sagarmatha, a pagbeddengan ti Nepal – Tibet, Tsina | label = Bantay Everest | label_position = left | listing = [[Dagiti Pito a Pantok]]<br />[[Walo a rinibu]]<br />[[Listaan dagiti pagilian baaen ti kangatuan a puntos|Kangatuan a puntos ti pagilian]]<br />[[Ultra a kalatakan a pantok|Ultra]] | location = {{wagaywayikono|NEP}} [[Distrito ti Solukhumbu]], [[Sona ti Sagarmatha]], Nepal<br />{{wagaywayikono|PRC}} [[Kondado ti Tingri]], [[Prepektura ti Shigatse]], Naturay a Rehion ti Tibet, Republika ti Tattao ti Tsina <ref>Ti puesto ti pantok ti Everest idiay internasional a pagbeddengan ket nalawag a naipakpakita iti naisalaysayan a pannakaimapa ti topograpiko, a mairaman ti opisial a pannakaimapa ti Nepal.</ref> | range = [[Mahalangur Himal]], [[Himalaya]] | coordinates = {{coord|27|59|17|N|86|55|31|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref =<ref>Ti [[WGS84]] a nagsasabtan a naited ditoy ket kinarkulo nga inusar ti naisalaysayan a pannakaimapa ti topograpiko ken ti pannakaiyannnumong iti [http://www.adventurestats.com/tables/8000ergeo.shtml adventurestats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108073753/http://www.adventurestats.com/tables/8000ergeo.shtml |date=2014-01-08 }}. Mabalin nga awan dagiti biddut babaen ti ad-adu ngemn 2". Dagiti nagsasabtan a mangipakpakita ti Everest ti ad-adu ngem maysa a minuto nga ad-adayo ti daya a naiparang ti daytoy a panid manipud ti kinaudi, ket agparparang pay laeng ti Wikipedia kadagiti sabsabali a pagsasao, ket saan a husto.</ref> | first_ascent = 29 Mayo 1953<br />{{wagaywayikono|NZL}} [[Edmund Hillary]]<br />{{wagaywayikono|NEP}} [[Tenzing Norgay]] | easiest_route = [[Abagatan a Col]] (Nepal) }} {{Naglaon ti Tibetano a testo}} Ti '''Bantay Everest''' ({{lang-ne|सगरमाथा}}, '''Sagarmāthā'''; {{bo|t=ཇོ་མོ་གླང་མ|w=jo mo glang ma}}; '''Chomolungma<ref name=8000ersweb>{{cite web|url=http://www.8000ers.com/cms/everest-general-info-185.html |title=Everest |publisher=8000ers.com |date=2008-02-13 |accessdate=2011-10-04}}</ref><ref name=about.com>{{cite web |url=http://geography.about.com/od/specificplacesofinterest/a/mounteverest.htm |title=Bantay Everest |publisher=about.com |date=2011-03-02 |accessdate=2011-10-04 |archive-date=2012-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115020755/http://geography.about.com/od/specificplacesofinterest/a/mounteverest.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=motp>{{cite web |url=http://www.mountainsoftravelphotos.com/Everest/Main.html |title=Ladawan a Palko ti Everest |publisher=mountainsoftravelphotos.com |date=Mayo 2010 |accessdate=2011-10-04 |archive-date=2011-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008020209/http://mountainsoftravelphotos.com/Everest/Main.html |url-status=dead }}</ref>''' wenno '''Qomolangma''' {{IPAc-en|ˈ|tʃ|oʊ|m|oʊ|ˌ|l|ɑː|ŋ|m|ə}} {{respell|CHOH|moh|LAHNG|mə}},<ref name=motp/><!--<ref name="pd"/>--> "''Nasantuan nga Ina''"; {{zh|s=珠穆朗玛峰|p=Zhūmùlǎngmǎ Fēng}}; <ref>{{Cite web |url=http://www.nepalresearch.org/dictionaries/nep_eng/nep_eng.pdf |title=Archive copy |access-date=2012-10-11 |archive-date=2009-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206060012/http://nepalresearch.org/dictionaries/nep_eng/nep_eng.pdf |url-status=dead }}</ref>) ket isu ti [[Listaan dagiti kangatuan a bantay|kangatuan a bantay]] iti [[Daga (planeta)|Daga]], nga adda ti pantok iti {{pagbaliwen|8848|m|ft|0}} ti ngato ti [[lessaad ti baybay]]. Daytoy ket mabirukan idiay [[Mahalangur Himal|Mahalangur]] a paset ti [[Himalaya]]. Ti internasional a pagbeddengan a nagbaetan ti [[Tsina]] ken [[Nepal]] ket gumay-at ti pudno a puntos ti pantok.Ti bukodna a [[massif]] ket mangiraman kadagiti kaarrubana a pantok ti [[Lhotse]], {{pagbaliwen|8516|m|ft|abbr=on}}; [[Nuptse]], {{pagbaliwen|7855|m|ft|abbr=on}}; ken [[Changtse]], {{pagbaliwen|7580|m|ft|abbr=on}}. Idi 1856, ti [[Nalatak a Trigonometriko a Panagsukimat]] ti [[Dagiti presidensia ken probinsia ti Britaniko nga India|Britaniko nga India]] ket nangibangon ti immuna a naipablaak a kangato ti Everest, a naam-ammuan idi a kas ti '''Pantok XV''', iti {{pagbaliwen|29002|ft|m|0|abbr=on}}. Idia 1865, ti Everest ket naikkan idi ti opisial a nagan babaen ti [[Naarian a Kagimongan ti Heograpiko]] kalpasan ti panangisingasing babaen ni [[Andrew Scott Waugh|Andrew Waugh]], ti Britaniko ti Heneral nga agsuksikamat ti India. Ni Waugh ket ninagananna ti bantay manipud ti sinarununa ti puesto, a ni [[Apo George Everest]]. Urayno dagiti Tibetano ket tinawtawaganda idin ti Everest a kas ti "Chomolungma" kadagiti napalabasen a sigsiglo, ni Waugh ket saanna idi nga ammo daytoy gapu ta ti [[Nepal]] ken [[Tibet]] ket narikpan idi manipud kadagiti ganganaet. ==Pannakaduktal== Idi 1802, dagiti Britaniko ket nangirugi iti [[Nalatak a Trigonometriko a Panagsukisok]] ti India tapno mangikeddeng ti lokasion ken nagnagan dagiti katayagan a bantay iti lubong. Nangrugi idiay akin-abagatan nga India, ti timpuyogan ti panagsukisok ket napanda nga nagpaamianan nga agus-usar kadagiti higante [[teodolito]], ti tunggal maysa kadagitoy ket agdagsen iti {{pagbaliwen|500|kg|lb|abbr=on}} ken makasapul kadagiti 12 a tao a mangawit, tapno umiso ken nasayaat a mangrukod kadagiti katayag. Naabotda ti sakaana ti bantay Himalaya babaen idi tawtawen ti 1830, ngem ti Nepal ket saan a nangipalubos kadagiti Britaniko a sumrek iti pagilian gapu kadagiti pannakailen iti politikal nga agresion ken ti posible a panangikapet. Dagiti nadumaduma a kiddaw a sumrek iti Nepal dagiti agsuksukisok ket napaay.<ref name=everest_bwp70>{{cite book |title= Everest – The Best Writing and Pictures from Seventy Years of Human Endeavour |editor=Peter Gillman| year=1993 |publisher=Little, Brown and Company|isbn=978-0-316-90489-6 |pages=10–13}}</ref> Dagiti Britaniko ket napilitda nga nagtuloy kadagiti panagpalpaliiwda manipud idiay [[Terai]], ti rehion iti abagatan ti Nepal ken paralelo iti Himalaya. Narigat dagidi kasasaad idiay Terai gapu kadagiti nakaro a panagtudtudo ken [[malaria]]. Tallo ti natay kadagiti opisial ti panagsukisok manipud ti malaria bayat a dua pay ti nagretiro gapu ti napapa-ay a salun-at.<ref name=everest_bwp70/> Uray kasta, isi 1847, dagiti Britaniko ket nagtultuloyda iti Nalatak a Trigonometriko a panagsukisok ken nangrugrugi kadagiti naisalaysayan a panagpalpaliiw kadagiti pantok ti Himalaya manipud kadagiti estasion a pagpaliiwan aginggan iti kaadayo iti {{pagbaliwen|240|km|mi|abbr=on}}. Ti klima ket nangrestrikto ti obra kadagiti naudi a tallo a bulan iti tawen. Idi Nobiembre 1847, ni [[Andrew Scott Waugh|Andrew Waugh]], ti Britaniko a [[Agrimensura Heneral ti India]] ket nagaramid kadagiti nadumaduma a panagpaliiw manipud ti estasion ti [[Sawajpore]] a mabirukan idiay akindaya a patingga ti Himalaya. Ti [[Kangchenjunga]] ket isu idi ti [[Listaan dagiti dati a naipagarup a kangatuan a bantay|naikeddeng a kangatuan a pantok iti lubong]], ken iti kaada iti interesado nakitana ti panatok iti labesna, iti agarup a kaadayo iti {{pagbaliwen|230|km|mi|abbr=on}}. Ni John Armstrong, maysa kadagiti opisial ni Waugh, ket nakitana met ti pantok manipud tilokasion iti ad-adayo a laud ken tinawaganna it pantok "b". Ni Waugh intono kua ket sinuratna dagiti panagpalpaliiw ket nangiturong a ti pantok "b" ket nangatngato ngem ti Kangchenjunga, ngem gapu ti kaadayo ti distansia dagiti panagpalpaliiw, dagiti as-asideg a panagpalpaliiw ket nasken tapno mapasaingkedan. Tisimmaruno a tawen, nangipatulod ni Waugh ti agsukisok nga opisial nga agsubli idiay Terai tapno agaramid kadagiti as-asideg a panagpalpaliiw iti pantok "b", ngem dagiti ulep ket nangipasardeng met dagiti panagipadasda.<ref name=everest_bwp70/> Idi 1849, ni Waugh ket inpatulodna ni James Nicolson iti dayta a lugar, ket nagaramid met kadagiti dua a panagpalpaliiw manipud idiay [[Jirol]], iti kaadayo iti {{pagbaliwen|190|km|mi|abbr=on}}. Ni Nicolson ket innalana ti kadakkelan a [[teodolito]] ken napan a nagpadaya, ken nakagun-od kadagiti sumurok a 30 a panagpalpaliiw manipud kadagiti lima a nadumaduma a lokasion, a ti kaasitgan ket {{pagbaliwen|174|km|mi|abbr=on}} manipud ti pantok.<ref name=everest_bwp70/> Nagsanod ni Nicolson idiay [[Patna]] iti [[Ganges]] tapno agtignay kadagiti kammasapulan a panagarkulo a naibatay kadagiti panagpalpaliiwna. Dagiti naata a datosna ket nangited ti natimbeng a katayag iti {{pagbaliwen|9200|m|ft|abbr=on}} para iti pantok "b", ngem daytoy ket saan a nangikeddeng ti [[repraksion ti lawag]] a mangrungad kadagiti kangato. Nupay kasta, ti numero ket nalawag a nangibaga a ti pantok "b" ket nataytayag ngem ti Kangchenjunga. Kalpasanna, ni Nicolson nagsakit iti malaria ken napilit idi a nagawid ken saan a nakalpas kadagiti karkulona. Ni Michael Hennessy, maysa kadagiti katulong ni Waugh, ket nangrugrugin a nanginagan kadagiti pantok a naibatay kadagiti [[Dagiti Romano a numeral|Romano a numeral]], a ti Kangchenjunga ket nanagana iti Pantok&nbsp;IX, bayat a ti "b" itan ket nagablinen a Pantok&nbsp;XV.<ref name=everest_bwp70/> Idi 1852, ti naestasion iti kuartel ti pagsukisokan idiay [[Dehradun]], ni [[Radhanath Sikdar]], ti maysa nga Indiano a matematiko ken agrimensura manipud idiay [[Bengal]], ket isu idi ti immuna a nanginagan ti Everest a kas ti kangatuan a pantok iti lubong ,ken nagusar kadagiti [[trigonometria|trigonometriko]] a panagkarkulo a naibatay kadagiti rukod ni Nicolson.<ref name=BBC_mwde>{{cite news|title=The man who "discovered" Everest|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3193576.stm|publisher=BBC News|date=20 Oktubre 2003|accessdate=11 Abril 2008|first=Soutik|last=Biswas}}</ref> Ti maysa nga opisial a panangirangarang a ti Pantok&nbsp;XV ket isu ti kanagtuan ket nataktak kadagiti adu a tawen gapu kadagiti panagulit kadagiti panagkarkulo tapno mapasingkedan. Ni Waugh ket nangrugrugi a nagobra kadagiti datos ni Nicolso idi 1854, ken kaduana met dagiti empleadona ket gangani nakausar kadagiti dua a tawen a nagob-obra kadagiti panagkarkulo, ken nangibanag kadagiti parikut iti repraksion iti lawag, barometriko a presion, ken temperatura kadagiti adayo a distansia dagiti panagpalplaiiw. Kanungpalanna, iidi Marso 1856, inrangarangna dagiti nasukimatna iti maysa a surat iti deputadona idiay [[Kolkata|Calcutta]]. Ti Kangchenjunga ket nairangarang idi a kas {{pagbaliwen|28156|ft|m|abbr=on}}, bayat a ti Pantok&nbsp;XV ket naikan idi iti katayag iti {{pagbaliwen|29002|ft|m|abbr=on}}. Nangikeddeng ni Waugh a ti Pantok&nbsp;XV ket isu idi ti "mabalin a kangatuan iti lubong".<ref name=everest_bwp70/> Ti Pantok&nbsp;XV (rinukod iti kadapan) ket nakarkulo idi iti eksakto a {{pagbaliwen|29000|ft|m|abbr=on|sigfig=5}} iti katayag, ngem publiko a nairangarang a {{pagbaliwen|29002|ft|m|abbr=on|sigfig=5}} tapno maliklikan ti impresion a ti eksakto a katayag iti {{pagbaliwen|29000|ft|m|sigfig=5}} ket ti laeng napabukel a karkulo.<ref name=tas1982>{{cite journal|title=Letters to the Editor|url=https://archive.org/details/sim_american-statistician_1982-02_36_1/page/n69|journal=The American Statistician|volume=36|number=1|date=Pebrero 1982|pages=64–67|jstor=2684102|doi=10.1080/00031305.1982.10482782}}</ref> Ni Waugh ket naisarirt nga isu "ti immuna a tao a pimmaddak iti dua a saka iti Bantay Everest". ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} ==Adu pay a mabasbasa== * Astill, Tony. ''Bantay Everest : Ti Rekonosimiento 1935'', Ti Mannurat, 2005. * ''Warnakan ti Amerikano nga Alpino'', 2005, p.&nbsp;393. == Dagiti akinruar a silpo == *{{commons-nailinia}} *{{wikiquote-inline|Mount Everest|Bantay Everest}} * [http://www.nationalgeographic.com/everest/ Sitio ti ''National Geographic'' iti Baytay Everest] {{DEFAULTSORT:Everest, Bantay}} [[Kategoria:Bantay Everest| ]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Tsina ken Nepal]] [[Kategoria:Dagiti patingga a punto iti Daga]] [[Kategoria:Himalaya]] [[Kategoria:Sangalubongan a banbantay ti Asia]] [[Kategoria:Banbantay ti Tsina]] [[Kategoria:Banbantay ti Nepal]] [[Kategoria:Banbantay ti Tibet]] [[Kategoria:Sagrado a banbantay]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] n7lqlnlt9hxh7lbuwz7fmup11chay2h 0 18070 406887 404813 2026-08-23T23:50:43Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406887 wikitext text/x-wiki {{Baw-ing|Kilimanjaro}} {{Infobox bantay | name = Kilimanjaro | photo = Mount Kilimanjaro.jpg | photo_caption = Kibo a Pantok ti Kilimanjaro | elevation_m = 5895 | elevation_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.mountkilimanjaroguide.com/kilimanjaro-height.html|title=Kilimajaro alagaden—Kilimanjaro 2010 a Panagbanniaga ti Husto a Panagrukod ti Kangato| accessdate=16 Mayo 2009}}</ref> | prominence_m = 5885 | prominence_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 |title=Kilimanjaro |publisher=Peakbagger.com |date= |accessdate=2012-08-16}}</ref><small>[[Listaan dagiti pantok babaen ti kalatak|Nairanggo a maika-4]]</small> | map = Tanzania | map_caption = | label_position = left | listing = [[Pito a Panpantok]]<br />[[Pito a Panpantok ti Bulkaniko]]<br />[[Listaan dagiti pagilian babaen ti kangato a puntos|Kangatuan apuntos ti pagilian]]<br />[[Ultra prominente a pantok|Ultra]] | location = Ti lokasion ti Kilimanjaro idiay [[Tanzania]] | coordinates = {{coord|03|04|33|S|37|21|12|E|type:mountain_region:TZ-09_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = | topo = Ti mapa ti Kilimanjaro ken alagaden babaen ni Wielochowski<ref name=map>{{cite map|publisher=EWP|title=Mapa ti Kilimanjaro ken Pagsurutan ti Turista|url=http://www.ewpnet.com/KILIMAP.HTM|edition=Maika-4|year=2009|cartography=EWP|scale=1:75,000 nga adda ti 1:20,000 ken 1:30,000 naikabil ti uneg|series=EWP a Pagsurotan ti mapa|isbn=0-906227-66-6|access-date=2012-10-12|archive-date=2011-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220060149/http://ewpnet.com/kilimap.htm|url-status=dead}}</ref> | type = [[Estratobulkan]] | age = | last_eruption = Awan iti nairehistro a pakasaritaan | easiest_route = [[Panagpagna|Pagna]] | first_ascent = Idi 1889 babaen ni [[Hans Meyer (heolohista)|Hans Meyer]], [[Ludwig Purtscheller]] }} [[Papeles:Kilimanjaro 3D - version 1.gif|300px|thumb|Kibo 3D]] [[Papeles:Mount Kilimanjaro Dec 2009 edit1.jpg|thumb|300px|Ti Bantay Kilimanjaro manipud iti tangatang]] [[Papeles:German East Africa MKL Bd. 14 1890 (128624470).jpg|thumb|Naipakasaritaan a mapa nga adda ti "''Kilima-Ndscharo''" idiay [[Aleman a Daya nga Aprika]], 1890]] Ti '''Kilimanjaro''', nga adda dagiti tallo a [[bulkaniko a balisongsong]], ti '''Kibo''', '''Mawenzi''', ken '''Shira''', ken maysa a malmalmeng a bulkan idiay [[Nailian a Parke ti Kilimanjaro]], [[Tanzania]] ken ti [[Kapatinggaan ti Altitud|kangatuan a bantay]] idiay [[Aprika]] iti {{pagbaliwen|5,895|m|ft|0|disp=or}} ti ngato ti [[lessaad ti baybay]] (ti '''Pantok Uhuru'''/'''Pantok Kibo''').<ref>{{cite web|url=http://www.fig.net/pub/fig2009/papers/ts08c/ts08c_fernandes_teamkili2008_3438.pdf|title=Ti Pudno a Pannakaikeddeng ti Ortometriko a Kangato ti Bantay Kilimanjaro|author=ti Kilimanjaro 2008 a Panagbanniaga ti Husto a Panagrukod ti Kangato|accessdate=Mayo 12, 2009}}</ref> == Heolohia == Ti Kilimanjaro ket buklen dagiti tallo a naisangsangayan bulkaniko a balisongsong: ti Kibo {{pagbaliwen|5895|m|ft|0|abbr=on}}; Mawenzi {{pagbaliwen|5149|m|ft|0||abbr=on}}; ken Shira {{pagbaliwen|3962|m|ft|-3|abbr=on}}. Ti Pantok Uhuru ket isu ti kangatuan a tuktok idiay ngarab ti abut ti Kibo. Ti Kilimanjaro ket maysa a dakkel a [[estratobulkan]]. Dua kadagiti tallo a pantokna, ti Mawenzi ken Shira, ket nataydan bayat a ti Kibo (ti kangatuan a pantok) ket malmalmeng ken mabalin a bumsuakto manen. Ti kinaudi a kangrunaan a panagbussuak ket napasamak idi baetan ti 150,000 ken 200,000 a tawtawen.<ref>[http://hal.univ-brest.fr/docs/00/30/44/58/PDF/Nonnotte_et_al.J.Volc.Geoth.Res-08.pdf "Baro a panagikeddeng ti tawen ti K-Ar ti bulkan Kilimanjaro idiay pagsasabtan a renggat ti Amianan a Tanzania, Daya nga Aprika", ''Warnakan ti Bulkanolohia ken Heotermal a Panagsukimat'', 173, 1-2 (2008) 99-11]</ref> Uray no daytoy ket malmalmeng, ti Kibo ket adda kadagiti [[pumarola]] nga agisangsang-aw ti alingasaw idiay abutna. Adda dagidi nadumaduma a panagrebba ken dagiti guedday a napasamak idiay Kibo, a ti maysa ket nakapartuatan ti lugar ng aammo a kas ti [[Akinalaud a Giwangan]]. == Pakasaritaan == Segun ti Ingles a heograpo a ni [[Halford Mackinder]], idi 1848 ti misionario a ni [[Johannes Rebmann]] iti Mombasa ket isu idi ti immuna nga Europeano a nangireporta ti kaadda ti Kilimanjaro.<ref>{{cite journal | last= Mackinder | first= Halford | year= 1900 | title= A Journey to the Summit of Mount Kenya, British East Africa | url= https://archive.org/details/sim_geographical-journal_1900-05_15_5/page/3 | journal= The Geographical Journal | volume= 15 | issue= 5 | pages= 453–476 | jstor= 1774261}}</ref> === Nagan === Ti taudan ti nagan a "Kilimanjaro" ket saan unay nga ammo, ngem adda dagiti adu nga adda a teoria. Dagiti Europeano nga eksplorador ken inamponda ti nagan babaen idi 1860 ken inreprtada a ti "Kilimanjaro" ket ti [[Kiswahili]] a nagan ti banaty.<ref name="Krapf">[http://books.google.com/books?id=z78NAAAAQAAJ&pg=PA255#v=onepage&q&f=false ''Travels, researches, and missionary labours, during an eighteen years' residence in Eastern Africa: Together with journeys to Jagga, Usambara, Ukambani, Shoa, Abessinia and Khartum; and a coasting voyage from Mombaz to Cape Delgado'', authored by Johann Ludwig Krapf and Ernest George Ravenstein, Trübner and Company, 1860, page 255]</ref> Ngem segun ti 1907 nga edision ti ''The Nuttall Encyclopædia'', thi nagan ti bantay idi ket "Kilima-Njaro".<ref>[http://www.fromoldbooks.org/Wood-NuttallEncyclopaedia/k/kilima-njaro.html ''The Nuttall Encyclopædia'', 1907, FromOldBooks.com, 2006]</ref> Insurat ni [[Johann Ludwig Krapf]] idi 1860 a dagiti Swahili iti igid ti aplaya ket tinawtawagan ti bantay iti "Kilimanjaro". Uray no isu ket saan a nangsuporta iti daytoy a panagtunton,<ref name="Hutchinson" />tinuntonna a ti kayat a sawen ti "Kilimanjaro" ket "bantay iti kinalatak" wenno "banaty dagiti karaban". Babaen ti kayat a sawen ti, "Kilima" a ti kaibuksilanna ket "bantay" ken "Jaro" mabalin a kaibuksilanna ket "dagiti karaban".<ref name="Krapf" /> Tinunton ni Jim Thompson idi 1885, ngem isu ket saan met a nangsuporta daytoy a panagtunton,<ref name="Hutchinson" /> <blockquote>Ti termino a Kilima-Njaro ket kadawyanen a naaw-awat a kaibuksilanna ti Banatay (Kilima) iti KInalatak (Njaro). Daytoy ket mabalin a nasaysayaat a panangiyulog ngem iti ania man a sabali, ngem saan nga improbable a mabalin a kaibuksilanna iti "Puraw" a banbantay, a kas namatmatiak a ti termino a "Njaro" ket kadagiti dati a panawen ket naus-usar a panangibaga ti kinapuraw, ken urayno daytoy a panangipakat ti balikas ket saanen a maus-usar iti aplaya, daytoy ket mangmangeg pay laeng kadagiti akinuneg a tribu. Mabalin a ti panangipatarus ket kapada a maipakat.... Babaen ti Wa-chaga[,] ti bantay ket saan nga ammo babaen ti maysa a nagan, dagiti dua a masa a mangporma daytoy ket agdama a nainaganan iti Kibo ken Kimawenzi.<ref>[http://books.google.com/books?id=9PETAAAAIAAJ&pg=PA116#v=onepage&q&f=false ''Through Masai land: a journey of exploration among the snowclad volcanic mountains and strange tribes of eastern equatorial Africa'', sinurat babaen ni Johann Ludwig Krapf and Ernest George Ravenstein, Low, Marston, Searle, & Rivington, Londres, 1887]</ref></blockquote> Ti "Njaro" ket maysa a taga-ugma a balikas ti Kiswahili para iti "agsilsilnag".<ref>[http://www2.jpl.nasa.gov/srtm/tanzania.htm NASA-Tanzania "SRTM TANZANIA IMAGES", Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, 28 Agosto 2005]</ref> Iti pay maipada, insurat ni Krapf a ti hepe iti [[Tattao a Kamba|Wakamba a tattao]], a binisitana idi 1849, "ket napanen idiay Jagga ken nakitanan ti Kima jaJeu, bantay iti kinapuraw, ti nagan ngainted babaen dagiti Wakamba iti Kilimanjaro...."<ref>[http://books.google.com/books?id=z78NAAAAQAAJ&pg=PA544#v=onepage&q&f=false ''Travels, researches, and missionary labors, during an eighteen years' residence in Eastern Africa: Together with journeys to Jagga, Usambara, Ukambani, Shoa, Abessinia and Khartum; and a coasting voyage from Mombaz to Cape Delgado'', sinurat babaen ni Johann Ludwig Krapf and Ernest George Ravenstein, Trübner and Company, 1860, panid 544]</ref> Nasaysayaat iti [[pagsasao a Kikamba]], daytoyto ket Kiima Kyeu, ken daytoy a mabalin a panangiyulog ket nadayeg kadagiti nadumaduma nga agsuksukimat.<ref name="Hutchinson" /> Dagiti dadduma ket nangipagarup a ti "Kilima" ket Kiswahili para iti "bantay". Ti problema iti daytoy a panangipagarup ket ti "Kilima" ket pudno a kaibuksilan ti "turod" ken isu a daytoy ket, ti basbassit iti "Mlima", ti husto a balikas ti Kiswahili para iti bantay. Nupay kasta, "daytoy ket … mabalin … a dagiti nasapa nga agbisbisita nga Europeano, a saan unay a makaammo iti [Kiswahili], ket binaliwanda ti mlima iti kilima babaen ti analogo dagiti dua a Chagga a nagnagan; Kibo ken Kimawenzi."<ref name="Hutchinson" /> Ti sabali pay nga arngian ket ti panangipagarup a ti "Kileman" a paset ti Kilimanjaro ket nagtaud manipud iti Kichagga ti "kileme", a kayatn a sawen ket "ti mang-abak", wenno "kilelema", a ti kayatna a sawen ket "nagbalinen a narigat wenno imposible". Ti "Jaro" a paset ket agbalinen a "tnaal aidi manipud iti njaare, ti billit, wenno, segun kadagiti sabali a nangibagbaga, ti leopardo, wenno, mabalin a manipud iti jyaro ti karaban." <blockquote>SEgun ti maysa a [Wachagga] nangibagbaga, ti lakay a lalaki ket nangibagbaga ti sarita nga idi un-una a panawen ti Wachagga, idi nakakita ti naniebe a simborio, ket nangikeddeng a kumalay-at tapno agsukimat; natural met a saanda unay a nakadayo. Isu a ti nagan: a kilemanjaare, wenno kilemanyaro, wenno mabalin a kilelemanjaare kdpy.- "ti mang-abak," wenno ti imposible para iti, ti billit ti leopardo, wenno ti karaban. Daytoy ket atraktibo a kas intero nga inramid kadagiti [Wachagga] elemento a naibatay iti maysa a naipagpagarupa as situasion , ngem ti kinapudno ket nagtultuloy a ti nagan a Kilimanjaro ket saan a, ken maawatan a saanen, nga agdama kadagiti Wachagga a kas nagan ti bantay. Mabalin kadi a dayto laeng ket, a kas insingasing ti sabali a Wachagga, ti kinaudi nga aldaw a panangipadas iti panangbiruk ti [Wachagga] panangipalawag no mapailit a maaramid babaen ti agsalsalusod a gangganaet? Mabalin a maisuppiat a dagiti nasapa a portero manipud iti aplaya a nakangkangeg a nangibagbaga dagiti Wachagga iti kilemanjaare wenno kilemajyaro, a simple a kaibuksilanna ket imposible a kalay-aten ti bantay, ken nangipagpagarup a daytoy ket ti nagan ti banatay, ken nanaginaig iti daytoy iti bukodda a kilima? Inreportada kadain kadagiti dauloda nga Europeano iti ekspedision a ti nagan ti bantay idi ket, iti bersionda iti Kichagga, a naipaad-adu a naasimilado babaen dagiti nakangeg nga Europeano, ken kanungpalan a nagablain a pagalagadan a kas Kilimanjaro?<ref name="Hutchinson" /></blockquote> IKadagiti tawen ti 1880, ti banatay ket nagbalin a paset ti [[Aleman a Daya nga Aprika]] ken tinawagan idi a aks ti "Kilima-Ndscharo" iti [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]] iti panagsurot kadagiti komponente a nagan iti Kiswahili.<ref>Briggs, Philip (1996): "Guide to Tanzania; 2nd edition." Bradt Guides.</ref> Idi 6 Oktubre 1889, ni [[Hans Meyer (gheologo)|Hans Meyer]] ket naabotna ti kangatuan a pantok iti abut a bakras ti Kibo. Ninagananna daytoy ti "Kaiser-Wilhelm-Spitze" ("[[Wilhelm II, Emperador ti Alemania|pantok Kaiser Wilhelm]]").<ref>{{Cite web |url=http://hostmaster.icaci.org/files/documents/ICC_proceedings/ICC2003/Papers/110.pdf |title="German Contributions to the Cartography of South West and East Africa from Mid 19th Century to World War I", ''Proceedings of the 21st International Cartographic Conference'', Durban, South Africa, sinurat babaen ni I. J. Demhardt, Department of Geography, University of Technology Darmstadt, panid 903, 2003 |access-date=2015-01-26 |archive-date=2014-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303103416/http://hostmaster.icaci.org/files/documents/ICC_proceedings/ICC2003/Papers/110.pdf |url-status=dead }}</ref> Dayta a nagan ket naus-usar aginggana idi naporma ti [[Tanzania]] idi 1964,<ref>[http://www.jstor.org/stable/1788958 Refer, for example, to "Further Notes on the Kibo Inner Crater and Glaciers of Kilimanjaro and Mount Kenya", authored by P. C. Spink, ''The Geographical Journal'', vol. 106, no. 5/6, Nobiembre – Disiembre 1945, panid 213]</ref> idi ti pantok ket nanaganan manen iti"Uhuru", a kayan a asawen ket "Wayawaya a Pantok" iti Kiswahili.<ref>[http://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1965_files/AJ%201965%20320-330%20Dangar%20Alpine%20Notes.pdf "Dangar Alpine Notes", ''The Alpine Journal'', sinurat babaen ni D. F. O. Dangar, tomo 70, bilbilang 310 ken 311, 1965, panid 328]</ref> [[Papeles:Mount Kilimanjaro peeking through the clouds.jpg|thumb|Peeking]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|30em|refs= <ref name="Hutchinson">{{cite web | url = http://www.ntz.info/gen/b00769.html | title = The Meaning of Kilimanjaro | author = Hutchinson, J. A. | year = 1965 | work = Department of Language and Liguistics | publisher = University College | location = Dar Es Salaam}}</ref> }} == Adu pay a mabasbasa == * Freeman, Sue C. 'In My Wildest Dreams, A Woman's Humorous Perspective Of Her Mt. Kilimanjaro Experience' *''The Snows of Kilimanjaro'' ket ti naidayegan nga ababa a sarita babaen ni [[Ernest Hemingway]]. == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Kilimanjaro}} * [http://www.tanzaniaparks.com/kili.html Nailian a Parke ti Bantay Kilimanjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |date=2012-09-23 }} * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 panid ti NASA Eksplorador ti Daga] * [http://collections.lib.uwm.edu/cdm4/results.php?CISOOP11=exact&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOROOT=/agsafrica&CISOBOX1=Kilimanjaro+%28mountain%29 Naala iti tangatang a retrato ti Bantay Kilimanjaro, 1937–38]—Unibersidad ti Wisconsin-Dagiti Bibilioteka ti Milwaukee Dagiti Dihital nga Urnong {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Kilimanjaro}} [[Kategoria:Bantay Kilimanjaro|Bantay Kilimanjaro]] [[Kategoria:Banbantay ti Tanzania]] [[Kategoria:Dagiti estratobulkan]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] gslo4658d3qhewkukk6wiith35s3s3w 0 18260 406730 369428 2026-08-23T21:20:38Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406730 wikitext text/x-wiki {{Infobox karayan | name = Indus | name_native = | name_native_lang = | name_other = Darya-e-Sindh | name_etymology = | image = Indus.A2002274.0610.1km.jpg | image_size = 240px | image_caption = Ala ti satelite a ladawan ti labneng ti Karayan Indus idiay Pakistan. | map = Indus River basin map.svg | map_size = | map_caption = Mapa ti labneng ti Karayan Indus a mailaksid dagiti tributario nga agayus iti [[Rann ti Kutch]] | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | subdivision_type1 = Pagilian | subdivision_name1 = [[Tsina]], [[India]], [[Pakistan]] | subdivision_type2 = Estado | subdivision_name2 = [[Jammu and Kashmir]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]], [[Khyber Pakhtunkhwa]], [[Sindh]], [[Gilgit-Baltistan]], [[Autonomo a Rehion ti Tibet|Tibet]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Dagiti siudad | subdivision_name5 = [[Leh]], [[Skardu]], [[Dasu]], [[Besham]], [[Thakot]], [[Swabi]], [[Dera Ismail Khan]], [[Sukkur]], [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] | length = {{pagbaliwen|3,610|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= [[Baybay Arabiano]] | discharge1_min = {{pagbaliwen|1,200|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{pagbaliwen|6600|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = {{pagbaliwen|58,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | source1 = [[Sênggê Zangbo]] | source1_location = [[Banak Tibetano]] | source1_coordinates= | source1_elevation = | source2 = [[Gar Tsangpo]] | source2_location = | source2_coordinates= | source2_elevation = | source_confluence = | source_confluence_location = [[Shiquanhe]], [[Prepektura ti Ngari]], [[Tibet]] ken [[India]] | source_confluence_coordinates= {{coord|32|29|54|N|79|41|28|E|display=inline}} | source_confluence_elevation = {{pagbaliwen|4255|m|abbr=on}} | mouth = [[Baybay Arabiano]] (kangrunaan), [[Rann ti Kutch]] (sekondario) | mouth_location = [[Delta ti Karayan Indus]] (kangrunaan), [[Waig Kori]] (sekondario), [[Pakistan]], [[India]] | mouth_coordinates = {{coord|23|59|40|N|67|25|51|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{pagbaliwen|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{pagbaliwen|1165000|km2|abbr=on}} | tributaries_left = [[Karayan Zanskar]], [[Karayan Suru (Indus)|Karayan Suru]], [[Karayan Soan]], [[Karayan Jhelum]], [[Karayan Chenab]], [[Karayan Ravi]], [[Karayan Beas]], [[Karayan Sutlej]], [[Karayan Panjnad]], [[Karayan Ghaggar-Hakra]], [[Karayan Luni]] | tributaries_right = [[Karayan Shyok]], [[Karayan Hunza]], [[Karayan Gilgit]], [[Karayan Swat]], [[Karayan Kunar]], [[Karayan Kabul]], [[Karayan Kurram]], [[Karayan Gomal]], [[Karayan Zhob]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} [[Papeles:Thal Canal.JPG|thumb|right|Ti Kanal Thal manipud iti karayan Indus, [[Pakistan]]]] Ti '''Karayan Indus ''' ({{lang-sa|सिन्धु Sindhu}}; {{Nastaliq|دریائے سندھ}}; {{lang-ur|Daryā-e Sindh}}; {{lang-hi|सिन्धु नदी Sindhu}}; {{lang-sd|سنڌو Sindhu}}; {{lang-pnb|{{Nastaliq|سندھ Sindh}}}}; {{lang-gu|સિંધુ નદી Sindhu}}; {{lang-ps|اباسين [[Abasyn|Abāsin]] Ama ti Karkarayan}}; {{lang-fa|رود سند Rūd-e Sind}}; {{lang-ar|السند Al-Sind}}; {{bo|t=སེང་གེ།་གཙང་པོ|}} ''Sênggê Zangbo'' "Karayan Leon"; {{lang-el|Ἰνδός}}, ''Indós''; [[Turki]]: ''Nilab'') ket maysa a nangruna a karayan nga agayus idiay [[Pakistan]]. Adda pay dagiti dalannna babaen ti akinlaud a [[Tibet]] (idiay [[Tsina]]) ken [[Akin-abagatan nga India]]. Daytoy ket nagtaud idiay [[Banak Tibetano|Tibetano a banak]] idiay asideg ti [[Danaw Mansarovar]], ti karayan ket agayus babaen ti rehion ti [[Ladakh]] ti [[Jammu ken Kashmir]], [[Gilgit]], [[Baltistan]] ken agayus babaen ti Pakistan iti maysa a turong nga agpaabagatan idiay intero a kaatiddog ti Pakistan a tumipon idiay [[Baybay Arabiano]] idiay asideg ti puerto a siudad ti [[Karachi]] idiay [[Sindh]]. Ti dagup a kaatiddog ti karayan ket {{pagbaliwen|3,180|km|mi|abbr=on}}. Daytoy ti kaatiddogan a karayan idiay Pakistan. Daytoy a karayan ket addaan iti dagup a kalawa ti panagayus ti sumurok a {{pagbaliwen|1,165,000|km2|sqmi|abbr=on}}. Ti nakarkulo a tinawen a panagayusna ket agarup a {{pagbaliwen|207|km3|abbr=on}}, isu daytoy ti makaaramid ti maika-21 a kadakkelan a karayan iti lubong iti termino ti tinawen a panagayus. Ti [[Karayan Zanskar|Zanskar]] ket isu ti akin kanigid a tributario ti igidna idiay Ladakh. Kadagidiay tanap, ti akin kanigid nga igidna a tributario ket ti [[Chenab]] ket adda met daytoy kadagiti uppat a nangruna a tributario, a nanaganan ti [[Karayan Jhelum|Jhelum]], [[Karayan Ravi|Ravi]], [[Karayan Beas|Beas]] ken [[Sutlej|Satluj]]. Ti kangrunaan nga akin-kanawan nga igidna a tributario ket ti [[Karayan Shyok|Shyok]], [[Karayan Gilgit|Gilgit]], [[Karayan Kabul|Kabul]], [[Karayan Gomal|Gomal]] ken [[Karayan Kurram|Kurram]]. Daytoy ket agtaud manipud kadagiti karayan ken dagiti [[glasier]] ti Himalaya, ken ti karayan ket mangsuporta kadagiti [[ekosistema]] dagiti kalalainganna ti temperatura a kabakiran, dagiti [[tanap]] ken dagiti namaga nga igid ti away. Ti Indus ket mangporma ti [[Karayan Indus Delta|delta]] ti [[Pakistan]] a naibagbaga idiay [[Vedic]] [[Rigveda]] a kas ti ''[[Sapta Sindhu]]'' ken ti [[Tattao nga Irani|Iraniko]] a [[Zend Avesta]] a kas ti ''[[Hapta Hindu]]'' (ti kayatna a sawen dagitoy dua ket ''Pito a Karkarayan''). Ti karayan ket isun ti taudan ti panakaskasdaaw idi las-ud ti Klasiko a Paset ti Panawen. Ni Ari Darius ti [[Persia]] ket inpatulodna ni [[Scylax ti Caryanda]] tapno sukimatenna ti karayan idi 510 BCE. == Nagnagan ken etimolohia == Ti [[Sanskrito]] a balikas ti '''''Sindhu''''' ket kaibuksilaan ti karayan, alog wenno taaw, mabalin a nagtaud daytoy ti ramut a ''sidh'' a kayatna a sawen ket "saan a mapan". Ti ''Sindhu'' ket isu pay laeng ti lokal a panangibagbaga ti Karayan Indus. Idiay [[Rigveda]], ti "Sindhu" ({{lang-sa|सिन्धु}}) ket isu ti nagan ti Karayan Indus. Ti ''Sindhu'' ket naibagbaga iti mamin 176 a beses iti Rigveda, mamin 95 a beses iti ad-adu ngem maysa, nga ad-adu a naus-usar iti sapasap a kaibuksilan. Idiay Rigveda, a naisangsangayan kadagiti naud-udi a himno, ti kayat a sawen ti balikas ket naipabassit a mangitudo ti Karayan Indus, kas pagarigan ti listaan dagiti karayan ti [[Nadistuti sukta]]. Daytoy ket ti nagbanagan ti anomalia ti karayan nga adda ti maipapan ti lalaki a henero: amin a dadduma a [[Dagiti karayan ti Rigvedic|karkarayan ti Rigvedic]] ket maipapan ti babai a henero, saan laeng nga iti gramatika, ngem naipanpanunotan a kas dagiti [[diosa ti karayan|diosa]] ken maipadpada kadagiti nuang ken kabalio a babbai nga agpatpataud ti gatas ken mantekilia. Ti balikas a ''Sindhu'' ket nagbalin a ''[[Hindu]]'' iti [[Pagsasao a Daan a Persiano|Daan a Persiano]]. Ti [[Taga-ugma a Griego]] a Ἰνδός ''(Indós,'' bunulod manipud iti Latin a kas ti ''Indus'') ket maysa a bibulbulod iti Daan nga [[Dagiti Irani a pagsasao|Iraniani]] a balikas.{{Sfn|Kuiper|2010|p=86}} Ti nagan nga ''Indós'' ket naus-usay iti libro nga [[Indica (Arrian)|Indica]] ni Megasthenes para iti naingel a karayan a linasat babaen ni [[Alehandro ti Natan-ókt|Alejandro]] a naibatay iti nakaitawenan a pannkalaglagip ni [[Nearchus]]. Dagiti [[Taga-ugma a Gresia|taga-ugma a Griego]] ket nanginagnagan kadagiti Indiano (a ti agdama nga India iti labes ti Karayan Indus) a kas Ἰνδοί ''(Indói)'', ti tattao ti Indus.{{Sfn|Kuiper|2010|p=86}}{{Sfn|Encyclopædia Britannica}} Iti [[Urdu]], ti opisial a pagsasao ti Pakistan, ti Indus ket naamammuan akas ti {{Nastaliq|'''درياۓ سِندھ'''}} ''(Daryā-e Sindh)''. Kadagiti sabsabali a pagsasao iti rehion, ti karayan ket ammo a kas ti सिन्धु नदी ''(Sindhu Nadī)'' iti [[Hindi]], سنڌو ''(Sindhu)'' iti [[Pagsasao a Sindhi|Sindhi]], {{Nastaliq|سندھ}} ''(Sindh)'' iti [[Pagsasao a Punjabi|Punjabi]], સિંધુ નદી ''(Sindhu)'' iti [[Pagsasao a Gujarati|Gujarati]]; اباسين ''([[Abasyn|Abāsin]],'' lit. "Ama ti Karkarayan") iti [[Pagsasao a Pashto|Pashto]], رود سند ''(Rūd-e Sind)'' iti [[Pagsasao a Persiano|Persiano]], نهر السند ''(Naḥar al-Sind)'' iti [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]], སེང་གེ།་གཙང་པོ ''(Sênggê Zangbo'', lit. "Karyan Leon") iti [[Pagsasao a Tibetano|Tibetano]], ken ''Nilab'' iti [[Turki]]. == Heograpia == === Dagiti triburtario === * [[Karayan Nagar]] * [[Karayan Astor]] * Karayan Balram * [[Karayan Dras]] * Karayan Gar * Karayan Ghizar * [[Karayan Gilgit]] * [[Karayan Gumal]] * [[Karayan Kabul]] * [[Karayan Kurram]] * [[Karayan Panjnad ]] * [[Karayan Shigar]] * [[Karayan Shyok]] * [[Karayan Sohan]] * Karayan Tanubal * [[Karayan Zanskar]] == Heolohia == [[Papeles:IndusZanskar.jpg|thumb|Pagsasantan ti karayan Indus ken Zanskar . Ti Indus ket ab-ababa, nga agy-ayus manipud iti kanawan nga agpakanigid.]] Ti Karayan Indus ket pakanenna ti Indus a paid ti submarino, nga isu daytoy ti maikadua a kadakkelan a sedimento a bagi iti Daga iti agarup a 5 riwriw a kubiko kilometro kadagiti materiales a nainurunor manipud kadagiti bantay. Ti panagad-adal kadagiti sedimento iti moderno a karayan ket mangipakpakita a ti [[Karakoram]] a Kabambantayan iti akin-amianan a Pakistan ken India ket isu ti agmaymaysa a kangrunaan a taudan ti material, a ti Himalaya ti kaaduan a mangit-ited, kaaduan a babaen kadagiti dakkel a karayan ti Punjab (Jhelum, Ravi, Chenab, Beas ken Sutlej). Ti panagusig kadagiti sedimento manipud iti Baybay Arabo ket nangipakpakita a sakbay idi lima a riwriw a tawtawen ti Indus ket naisilpo kadagiti karayan ti rehion ti [[Punjab region|Punjab]] nga idi ket nagay-ayus nga agpadaya idiay [[Ganges]] ken natiwtiliw kalpasan ti dayta a panawen.<ref>{{cite journal | last = Clift | first = Peter D. | author2 = Blusztajn, Jerzy | date = Disiembre 15, 2005 | title = Panagurnos manen ti akinlaud a sistema ti karayan ti Himalaya kalpasan idi lima a riwriw a tawtawen | journal = Katutubo | volume = 438 | pages = 1001–1003 | doi = 10.1038/nature04379 | pmid = 16355221 | issue = 7070 }}</ref> Ti nasapsapa nga obra ket nangipakpakita a ti darat ken lan-ak manipud idiay akinlaud a Tibet ket aba-butenna ti Baybay Arabo babaen idi 45 a riwriw a tawtawen, a mangipakpakita nga adda ti rimsua idi a duog a Karayan Indus ti dayta a panawen.<ref>{{cite journal | last = Clift | first = Peter D. | author2 = Shimizu, N.| author3 = Layne, G.D.| author4 = Blusztajn, J.S.| author5 = Gaedicke, C.| author6 = Schlüter, H.-U.| author7 = Clark, M.K.| author8 = Amjad, S. | date = Agosto 2001 | title = Panagrang-ay ti Indus a Paid ken ti kinapangrunana para iti pakasaritaan ti panagkutkot ti Lumaud a Himalaya ken Karakoram | url = https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_2001-08_113_8/page/1039 | journal = GSA Bulletin | volume = 113 | issue = 8 | pages = 1039–1051 | doi = 10.1130/0016-7606(2001)113<1039:DOTIFA>2.0.CO;2 }}</ref> Ti delta ti daytoy a karayan ti roto-Indus ket dimteng a nabirukan idiay Labneng Katawaz, idiay pagbeddengan ti Apgano-Pakistan. Idiay rehion ti [[Nanga Parbat]], ti kaadu ti panagkukot babaen ti Karayan Indus kalpasan ti pannakatiliw ken panangibaw-ing iti kaunegan ti dayta a lugar ket naipanpanunotan a nangiyeg kadagiti tengnga ken akin-baba nga ukis ti batbato iti rabaw.<ref>{{cite journal | last = Zeitler | first = Peter K. | author2 = Koons, Peter O.| author3 = Bishop, Michael P.| author4 = Chamberlain, C. Page| author5 = Craw, David| author6 = Edwards, Michael A.| author7 = Hamidullah, Syed| author8 = Jam, Qasim M.| author9 = Kahn, M. Asif| author10 = Khattak, M. Umar Khan| author11 = Kidd, William S. F.| author12 = Mackie, Randall L.| author13 = Meltzer, Anne S.| author14 = Park, Stephen K.| author15 = Pecher, Arnaud| author16 = Poage, Michael A.| author17 = Sarker, Golam| author18 = Schneider, David A.| author19 = Seeber, Leonardo| author20 = Shroder, John F. | date = Oktubre 2001 | title = Naukisan a panagobra manen idiay Nanga Parbat, Pakistan: Dagiti metamorpiko a nagbanagan ti maipapan ti pudot ken mekanikal a panagtitipon nga inaramid ti panagkutkot | journal = Tektonika | volume = 20 | issue = 5 | pages = 712–728 | doi = 10.1029/2000TC001243 }}</ref> == Dagiti paammo == {{Reflist}} == Dagiti nagibasaran == *Albinia, Alice. (2008) ''Dagiti Imperio ti Indus: Ti Sarita ti maysa a Karayan''. Umuna nga Edision ti Amerikano (20101) W. W. Norton & Company, New York. {{ISBN|978-0-393-33860-7}}. *{{1911|wstitle=Indus}} *World Atlas, Mileni nga Edision, pg 265. *Jean Fairley, "Ti Leon a Karayan", Karachi, 1978 == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Indus River|Karayan Indus}} *[http://blankonthemap.free.fr/ Blankonthemap] Sapot a pagsaadan ti Akin-amianan a Kashmir {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Indus}} [[Kategoria:Karayan Indus| ]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti India]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Pakistan]] [[Kategoria:Dagiti Rigveda a karayan]] [[Kategoria:Dagiti sagrado a karayan]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Tsina]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Tibet]] [[Kategoria:Dagiti sangalubongan a karayan ti Asia]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] d1r0xkcpnb0og5d1zxf1vwgf6ibh0vv 0 18337 406812 405620 2026-08-23T22:46:19Z InternetArchiveBot 14943 Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406812 wikitext text/x-wiki {{Infobox taaw | name = Baybay Nangisit | image = | caption = | image_bathymetry = Black Sea map.png | caption_bathymetry = | location = | coords = {{Coord|44|N|35|E|type:waterbody_scale:8000000 |display=inline,title}} | type = | inflow = [[Danube]], [[Karayan Dnieper|Dnieper]], [[Karayan Rioni|Rioni]], [[Akin-abagatan a Bug]], [[Karayan Kızılırmak|Kızılırmak]], [[Dniester]] | outflow = [[Bosporo]] | catchment = | basin_countries = | length = {{pagbaliwen|1175|km|mi|0|abbr=on}} | width = | area = {{pagbaliwen|436402|km2|sqmi|-2|abbr=on}} | depth = | max-depth = {{pagbaliwen|2212|m|ft|0|abbr=on}} | volume = {{pagbaliwen|547000|km3|cumi|-2|abbr=on}} | residence_time = | shore = | elevation = | frozen = | islands = [[:Kategoria:Dagiti isla ti Baybay Nangisit|10+]] | islands_category = Dagiti isla ti Baybay Nangisit | cities = | reference = }} [[Papeles:Black Sea Coast of Batumi, Georgia (Europe).jpg|thumb|Ti Baybay Nangisit idiay [[Batumi]], [[Georgia (pagilian)|Georgia]]]] [[Papeles:The Swallow's Nest castle on the Aurora cliffs of cape Ai-Todor (2005-09-229).jpg|thumb|Ti [[Umok ti Golondrina]] idiay Krimea, Ukrainia]] Ti '''Baybay Nangisit''' ket bineddengan babaen ti [[Europa]], [[Anatolia]] ken ti [[Kaukaso]] ken naipatinggaan a naisilpo idiay [[Taaw Atlantiko]] babaen dagiti baybay ti [[Baybay Mediteraneo|Mediteraneo]] ken [[Baybay Egeo|Egeo]] ken dagiti nadumaduma nga [[kipet]]. Ti Kipet ti [[Bosporo]] ket maisilpo iti [[Baybay ti Marmara]], ken ti Kipet ti [[Dardanelo]] ket maisilpo ti baybay idiay rehion ti Baybay Egeo iti Mediteraneo. Dagitoy a dandanum ket mangisina ti [[Akindaya nga Europa]] ken [[Akinlaud nga Asia]]. Ti Baybay nangisit ket maisilpo pay idiay [[Baybay Azov]] babaen ti [[Kipet ti Kerch]]. Ti Baybay nangisit ket addaan iti kalawa ti {{pagbaliwen|436400|km2|sqmi|abbr=on}} (saan a mairaman ti Baybay ti Azov),<ref>Kalawa ti rabaw—{{cite web |title=Heograpia ti Baybay Nangisit |work=Unibersidad ti Delaware Kolehio ti Panagadadal ti Marina |url=http://www.ocean.udel.edu/blacksea/geography/index.html |year=2003 |accessdate=2006-12-02 |archive-date=2007-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070429164645/http://www.ocean.udel.edu/blacksea/geography/index.html |url-status=dead }}</ref> ti kaadalem iti {{pagbaliwen|2212|m|ft|0|abbr=on}},<ref>Kaadalem—{{cite web |title=Europa – Sapot a Pagsaadan a Sumrekan ti Kappon ti Europa |work=Enbironmento ken Panagpadakkel – Ti Baybay Nangisit: Dagiti Kinapudno ken Bilang |url=http://ec.europa.eu/environment/enlarg/blackseafactsfigures_en.htm}}</ref> ken tomo iti {{pagbaliwen|547000|km3|cumi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite web |title=Unexpected changes in the oxic/anoxic interface in the Black Sea |work=Nature Publishing Grupo |url=http://www.nature.com/nature/journal/v338/n6214/abs/338411a0.html |date=1989-03-30 | accessdate = 2006-12-02}}</ref> Ti Baybay Nangisit ket mangporma ti maysa a agpa-daya ken agpa-laud nga eliptiko a depresion a naisanglad idiay nagbaetan ti [[Bulgaria]], [[Georgia (pagilian)|Georgia]], [[Romania]], [[Rusia]], [[Turkia]], ken [[Ukrania]].<ref name="UNEP2001">{{Cite web|title=Sosio-ekonomiko a panangibagbaga para kadagiti labneng ti pagilian ti Baybaya Nangisit|year=2001|author=UNEP/GRID-Arendal Biblioteka dagiti Mapa ken Grapiko|url=http://maps.grida.no/go/graphic/sosio_economic_indicators_for_the_countries_of_the_black_sea_basin_giwa|accessdate=2010-12-11|archive-date=2011-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110210044702/http://maps.grida.no/go/graphic/sosio_economic_indicators_for_the_countries_of_the_black_sea_basin_giwa|url-status=dead}}</ref> Daytoy ket nalappedan babaen ti [[Banbantay Pontiko]] iti abagatan, ti [[Banbantay Kaukaso]] iti daya ken mangipakpakita ti naakaba a samang iti amianan a laud. Ti kaatiddogan a daya-laud a sakupna ket agarup a 1,175&nbsp;km. Dagiti nangruna a siudad iti igid ti aplaya ket mairaman ti [[Batumi]], [[Burgas]], [[Constanța]], [[Giresun]], [[Hopa]], [[Kerch]], [[Mangalia]], [[Năvodari]], [[Novorossiysk]], [[Odessa]], [[Ordu]], [[Poti]], [[Rize]], [[Samsun]], [[Sevastopol]], [[Sochi]], [[Sukhumi]], [[Trabzon]], [[Varna]], [[Yalta]] ken [[Zonguldak]]. Ti Baybay Nangisit ket adda ti positibo a [[kaimbengan ti danum]]; a daytoy ket, ti dagup a ruar a panagayus ti danum a 300&nbsp;km³ ti tunggal maysa a tawen ti uneg ti Bosporo ken ti Dardanelles a mapan idiay Baybay Egeo. Ti danum ti Mediteraneo ket agayus idiay Baybay Nangisit a kas paset ti dua a dalan ti hidrolohiko a panagsinnukat. Ti ruar a panagayus ti Baybay Nangisit ket nalamlamiis ken saan unay a [[naapgad a danum|naapgad]], ken tumpaw ti rabaw ti napudpudot, ken naapapgad nga umuneg nga ayus ti Mediteraneo – a daytoy ket pagbanagan ti paggiddiatan iti densidad a gapuanan babaen kadagiti paggiddiatan iti kaapgad – a pakaiturongan ti kaaduan nga [[Anoksiko a dandanum|anoksiko]] a tuon ti baba ti rabaw ti dandanum. Ti Baybay Nangisit ket makaawat pay ti danum ti karayan manipud iti dakkel a sistema ti [[Eurasia]]no a [[fluvial]] idiay amianan ti Baybay, nga isu ti naikasangsangayan ti [[Karayan Don (Rusia)|Don]], [[Dnieper]] ken [[Danube]]. Iti napalabas, ti kaadalem ti danum kaaduan a nagdumaduma. Gapu kadagitoy a pagduduma iti kaadalem ti danum iti labneng a nangpalpalikmut ti samang ken dagiti mainaig a bidang ket sagpaminsan a ti dagdaga. Iti dadduma pay a kritiko a kaadalem ti danum mabalin a maikapet dagiti naipalikmut a bagi ti danum. Babaen dagitoy nga aktibo a pannakaikapet dagitoy a dalan, [[dagiti Turko nga Ilet]], ti baybay Nangisit ket maitipon iti [[taaw ti lubong]]. No awan dayoy a maipapan ti danum a panagsilpo, ti Baybay nangisit ket maysa a [[danaw]], a nawaya a manipud iti sangalubongan a sistema ti taaw. Iti agdama ti agpang ti danum ti Baybay Nangisit ket nangato, isu a ti danum ket makisinsinnukat iti [[Mediteraneo]]. Dagiti Turko nga Ilet ket kumapet kadagiti Baybay Nangisit ken Egeo ken buklenna ti Bosporo, ti Baybay ti Marmara ken ti Dardanelo. == Kadakkel == Ti [[Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko]] ket mangipalplawag kadagiti patingga ti Baybay Nangisit a kas dagiti sumaganad:<ref>{{cite web|url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|title=Dagiti Patingga dagiti Taaw ken dagiti Baybay, maika-3 nga edision|year=1953|publisher=Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko|accessdate=Pebrero 7, 2010|archive-date=2010-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101015152118/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|url-status=dead}}</ref> ::''Idiay Abagatan a laud.'' Ti Amianan a daya a patingga ti [[Baybay ti Marmara]] Ti Linia a mangitipon ti [[Rawis ti Rumili]] iti [[Rawis ti Anatoli]] (41°13'N)]. ::''Idiay [[Kipet ti Kerch]].'' Ti linia a mangitipon ti Rawis ti Takil ken [[Rawis ti Panaghia]] (45°02'N). == Populasion == {|class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! style="text-align:center;" colspan="11"|Kaaduan ti populasion nga urbano a luglugar idiay igid ti aplaya ti Baybay Nangisit |- !rowspan=23 width:150|<br /> [[Papeles:Ortakoy mosque.jpg|135px|Odessa]]<br />Istanbul<br /> [[Papeles:Odessa 1.jpg|border|135px|Samsun]]<br />Odessa<br /> ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Ranggo ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Siudad ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Pagilian ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Rehion/Kondado ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Populasion (urbano) !rowspan=23 width:150| [[Papeles:Samsun.jpg|135px|Sevastopol]]<br />Samsun<br /> [[Papeles:Sevastopol004.jpg|135px|Sochi]]<br />Sevastopol<br /> |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|1||align=left|'''[[Istanbul]]'''||Turkia||[[Probinsia ti Istanbul|Istanbul]]||13,624,240<ref>[http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=34&p_kod=1&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html Instituto ti Estadistika ti Turkia]</ref> |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|2||align=left|'''[[Odessa]]'''||Ukrania||[[Odessa Oblast|Odessa]]||1,003,705 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|3||align=left|'''[[Samsun]]'''||Turkia||[[Samsun Province|Samsun]]||535,401<ref>{{Cite web |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=55&p_kod=1&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |title=Instituto ti Estadistika ti Turkia |access-date=2013-02-08 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116125342/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=55&p_kod=1&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|4||align=left|'''[[Sevastopol]]'''||Ukrania||[[Krimea]]||379,200 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|5||align=left|'''[[Sochi]]'''||Rusia||[[Krasnodar Krai]]||343,334 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|6||align=left|'''[[Varna]]'''||Bulgaria||[[Proninsia ti Varnae|Varna]]||334,870 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|7||align=left|'''[[Trabzon]]'''||Turkia||[[Probinsia ti Trabzone|Trabzon]]||305,231<ref>{{Cite web |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=61&p_kod=1&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |title=Instituto ti Estadistika ti Turkia |access-date=2013-02-08 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116125412/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=61&p_kod=1&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|8||align=left|'''[[Constanța]]'''||Romania||[[Kondado ti Constanța|Constanța]]||254,693<ref>{{Cite web |url=http://stiati.ca/cele-mai-mari-orase-din-romania/ |title=Cele mai mari orase din Romania |access-date=2013-02-08 |archive-date=2014-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111075839/http://stiati.ca/cele-mai-mari-orase-din-romania/ |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|9||align=left|'''[[Novorossiysk]]'''||Rusia||[[Krasnodar Krai]]||241,952 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|10||align=left|'''[[Zonguldak]]'''||Turkia||[[Probinsia ti Zonguldak|Zonguldak]]||215,407<ref>[http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=67&p_ilce1=1741&p_kod=2&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html Instituto ti Estadistika ti Turkia]</ref> |} {{clear}} == Nagan == === Moderno a nagnagan === Dagiti agdama a nagan ti Baybaya ket maipada kadagiti Ingles a nagan, a "Black Sea", a mairaman ti:<ref>{{cite book|url=http://www.karalahana.com/makaleler/karadeniz/karadeniz-ozhan-ozturk.htm|author=Özhan Öztürk|title=Karadeniz Ansiklopedik Sözlük|publisher=Heyamola Yayınları|place=İstanbul|year=2005|pages=617–620|access-date=2013-02-08|archive-date=2012-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015182227/http://www.karalahana.com/makaleler/karadeniz/karadeniz-ozhan-ozturk.htm|url-status=dead}}</ref> *[[Pagsasao nga Abhasio|Abhasio]]: ''Amshyn Eikʷa'' (Амшын Еиқәа) *{{lang-ady|Khy Shʼuts}} (Хы ШӀуцӀ) *[[Pagsasao a Bulgaro|Bulgaro]]: ''Cherno more'' (Черно море, {{IPA-bg|ˈtʃɛrno moˈrɛ|IPA}}) *[[Pagsasao a Georgiano|Georgiano]]: ''Shavi zghva'' (შავი ზღვა) *[[Pagsasao a Laz|Laz]]: ''Ucha zuğa'' (უჩა ზუღა), wenno laeng ti ''Zuğa'' 'Baybay' *{{lang-ro|Marea Neagră}} ({{IPA-ro|ˈmare̯a ˈne̯aɡrə|IPA}}) *[[Pagsasao a Ruso|Ruso]]: ''Chornoye morye'' (Чёрное мо́рe, {{IPA-ru|ˈtɕɵrnəjə ˈmorʲə|IPA}} *[[Pagsasao a Turko|Turko]]: ''Karadeniz'' ({{IPA-tr|kaˈɾadeniz|IPA}}) *[[Pagsasao nga Ukraniano|Ukraniano]]: ''Chorne more'' (Чорне море, {{IPA-uk|ˈtʃɔrnɛ ˈmɔrɛ|IPA}}) Dagiti kastoy a nagan ket saan pay a naikeddeng a naipakpakita a kasakbayan ti maikaduapulo a siglo, ngem adda dagiti pannakaibagbagaan a dagitoy ket mabalin a kaaduan ket duog. [[Papeles:Crimea Laspi Sunset.jpg|thumb|Ti ilelennek idiay Baybay Nangisit idiay [[Laspi]]]] [[Papeles:Veleka-sinemorets-mouth-dinev.jpg|thumb|Ti estuario ti [[Veleka]] idiay Baybay Nangisit. Ti [[Longshore nga anud]] ket nakaikabkabil kadagiti [[sedimento]] idiay igid nga aplaya a gapuanan ti pannakaporma ti maysa a [[durudor (porma ti daga)|durudor]], [[Sinemorets]], Bulgaria]] Ti Baybay Nangisit ket maysa kadagiti uppat a baybay iti Ingles kalpasan kadagiti [[termino ti maris]] — dagiti sabali pay ket ti [[Baybay Nalabbasit]], ti [[Baybay Puraw]] ken ti [[Baybay Duyaw]]. === Naipakasaritaan a nagnagan === Ti Heograpia ti [[Strabo]] (1.2.10) ket nangibagbaga nga iti kinaduog, ti Baybay Nangisit ket kankanayon a tinawtawagan laeng "ti Baybay" (''ho pontos''). Para iti kaaduan daytoy, ti Graeco-Romano a tradison ket mangibagbaga ti Baybaya Nangisit a kas ti 'Managsangaili a baybay', ''Euxeinos Pontos'' ({{lang|grc|Εὔξεινος Πόντος}}). Daytoy ket maysa a [[eupemismo]] a mangsuksukat ti maysa a nasapsapa a 'Di managsangaili a Baybay', ''Pontos Axeinos'', nga immuna a naibagbaga iti [[Pindar]] (nasapa a maikalima a siglo BCE,~475 BC). Ni Strabo (7.3.6) ket kapanunotanna a ti Baybay Nangisit ket tinawtawagan idi ti "di managsangaili" sakbay ti panagkolonia dagiti Griego gapu ta daytoy ket narigat a daliasaten, ken gapu ta dagiti aplayana ket tinataengan babaen dagiti salbahe a tribu. Ti nagan ket sinukatan iti "managsangaili" kalpasan dagiti [[Tattao a Milesio (Griego)|Milesio]] ket nakolonianda ti akin abagatan nga aplaya, ti [[Pontus]], a pinagbalinda a paset ti Griego a sibilisasion. Daytoy ket mabalin pay a ti nagan ket ''Axeinos'' a nagtaud babaen ti [[Folk nga etimolohia|nadayeg nga etimolohia]] manipud iti maysa a [[Escita]] [[Dagiti pagsasao nga Irani|Iraniko]] ''axšaina-'' 'di nasilawan,' 'nasipnget'; ti panangibagbaga ti "Baybaya Nangisit" ket mabalin a nangrugi idi [[Klasiko a kina-ugma|Taga-ugma]]. Ti mapa ti Asia a napetsaan idi 1570,a natituloan iti Asiae Nova Descriptio, manipud dagiti Theatrum nga etiketa ti Ortelis ti baybay "Mar Maggior." Dagiti mannurat ti pagsasao nga Ingles iti maika-18 a siglo ket kankanayonda nga inus-usar ti nagan nga "Euxine Sea" ({{IPAc-en|ˈ|j|uː|k|s|ᵻ|n}} wenno {{IPAc-en|ˈ|j|uː|k|ˌ|s|aɪ|n}}) a mangibagbaga ti Baybay Nangisit. Ni [[Edward Gibbon]], kas pagarigan, ket tinawtawaganna ti baybaya babaen ti daytoy a nagan iti kadagupan ti ''[[Ti Pakasaritaan ti Pannaka-apday ken Pannarebba ti Romano nga Imperio]]''.<ref>Gibbon, Edward. ''Ti Pakasaritaan ti Pannaka-apday ken Pannakarebba ti Romano nga Imperio.'' Biblioteka ti Amin a tao, 1910; naiprenta manen idi 1993. {{ISBN|0-679-42308-7}}. Passim.</ref> == Heolohia == [[Papeles:Sudak vlasenko.jpg|thumb|Thi luek ti [[Sudak]], Krimea]] Dagiti heolohiko a taudan ti langneng ket matugotan kadagiti dua a naisangayan a duog a [[arko ti likudan a labneng]] a naaramid babaen ti panagsina ti [[bulkaniko nga arko]] ti [[Albania]] ken ti [[subduksion]] dagiti Taaw [[Taaw Paleo-Tetis|Paleo]]- ken Neo-[[Taaw Tetis|Tethys]], ngem ti panangitiempo dagitoy a pasamak ketagtultuloy a kontrobersial.<ref>{{cite journal|pmid=16057188|year=1970|last1=McKenzie|first1=DP|title=Plate tectonics of the Mediterranean region|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1970-04-18_226_5242/page/239|volume=226|issue=5242|pages=239–43|doi=10.1038/226239a0|journal=Nature|bibcode=1970Natur.226..239M }}</ref><ref>{{cite journal|last=McClusky|first= S.|last2=Balassanian |first2=S. |year=2000|title=Global Positioning System constraints on plate kinematics and dynamics in the eastern Mediterranean and Caucasus|journal=Journal of Geophysical Research|volume=105|issue=B3|pages=5695–5719|url=http://www.ipgp.fr/~armijo/paraseminario/McClusky2000.pdf|bibcode=2000JGR...105.5695M|doi=10.1029/1999JB900351 }}</ref> Manipud iti pannakairugina, dagiti enbironmento ti ti kompresion ti tektoniko ketnakaiturongan ti [[subsidensia]] iti labneng, ken nasarsarunuan dagiti napaiyatiddog a paset a nagresultaan itidakkel a gantingan a [[bulkanismo]] ken dagiti nadumaduma nga [[orohenesis]], a nagtaudan ti panagsalto ti [[Kalatakan a Kaukaso]], [[Banbantay Pontiko]], Akin-abagatan a [[Krimea|Peninsula ti Krimea]] ken dagiti kabambantayan ti [[Balkan]].<ref name="ReferenceA">{{cite journal|doi=10.1016/j.epsl.2007.10.033|title=Cenozoic evolution of the eastern Black Sea: A test of depth-dependent stretching models|url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2008-01-30_265_3-4/page/360|year=2008|last1=Shillington|first1=Donna J.|last2=White|first2=Nicky|last3=Minshull|first3=Timothy A.|last4=Edwards|first4=Glyn R.H.|last5=Jones|first5=Stephen M.|last6=Edwards|first6=Rosemary A.|last7=Scott|first7=Caroline L.|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=265|issue=3–4|pages=360–378|bibcode=2008E&PSL.265..360S}}</ref> Ti agdama a panagdinnungpar a nagabetan dagiti plata ti [[Eurasiano a Plata|Eurasia]] ken [[Aprikano a Plata|Aprika]] ken ti agpalaud a panagtalaw ti muton ti [[Plata ti Anatolia|Anatolia]] iti igid it [[Tukki ti Amianan nga Anatolia]] ken dagiti [[Tukki ti Daya nga Anatolia]] ket mangidiktado ti agdama a kita ti tektoniko,<ref name="ReferenceA" /> bayat a dagiti langa ket mangpasayaat iti subsidensia iti labneng ti Baybay Nangisit ken ti adu nga aktibidad ti bukan idiay rehion ti Anatolia.<ref>{{cite journal|doi=10.1016/S0037-0738(02)00286-5|bibcode=2003SedG..156..149N|title=The Black Sea basin: tectonic history and Neogene–Quaternary rapid subsidence modelling|url=https://archive.org/details/sim_sedimentary-geology_2003-02-10_156_1-4/page/149|year=2003|last1=Nikishin|first1=A|journal=Sedimentary Geology|volume=156|pages=149–168}}</ref> Dagitoy ti heolohikal a mekanismo nga, iti napaut a termino, ketnangpataud dagiti periodiko a pannakaisina ti Baybay Nangisit manipud kadagiti amin a global a sistema ti taaw. Ti moderno a labneng ket nabingbingay kadagiti dua a sub-labneng babaen ti panagbakkog a gumay-at iti abagatan manipud iti [[Krimea|Peninsula ti Krimea]]. Ti dakkel a samang iti amianan ti labneng ket aginggana iti {{pagbaliwen|190|km|abbr=on}} iti kaakaba, ken mangilanga ti ababaw a bidang nga addaan kadagiti gradiente a nagbaetan ti 1:40 ken 1:1000. Ti akin-abagatan nga igid idiay likmut ti Turkia ken ti akinlaud nga igid iti likmut ti [[Georgia (pagilian)|Georgia]], nupay kasta, ket representatibo iti akikid a samang a manmano a sumurok iti {{pagbaliwen|20|km|abbr=on}} iti kaakaba ket ti napadsok a bidang a kadawyan a 1:40 a gradiente kadagiti nadumaduma nga adda iti sirok ti baybay a kanyon ken dagiti pagpaatiddog ti kanal. Ti [[abisal a tanap Euxine]] iti tengnga ti Baybay Nangisit ket makaabot ti kaadalem iti {{pagbaliwen|2212|m|2|abbr=off}} iti abagatan bassit ti [[Yalta]] idiay [[Krimea|Peninsula ti Krimea]].<ref>{{cite book|title=Remote Sensing of the European Seas|year=2008|isbn=1-4020-6771-2|url=http://books.google.com/books?id=9B3D5-HBTzkC&pg=PA17|page=17}}</ref> Ti [[litoral a sona]] ti Baybay Nangisit ket masansan a naibagbaga a kas ti '''Pontiko litoral''' wenno '''Pontiko a sona'''.<ref name=Prothero1>{{cite book|last=Prothero|first=G.W.|title=Anatolia|year=1920|publisher=H.M. Stationery Office|location=London|url=http://www.wdl.org/en/item/11766/view/1/17/|access-date=2015-01-28|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402171106/http://www.wdl.org/en/item/11766/view/1/17/|url-status=dead}}</ref> Ti lugar a mangpalikmut ti Baybay Nangisit ket kadawyan a tinawtawagan a kas ti ''Rehion ti Baybay Nangisit''. Ti akin-amianan apartena ket mabirukan iti uneg ti ''barikes [[Chernozem]]'' (barikes ti nangisit a daga) nga agtaud manipud idiay akindaya a Kroasia ([[Eslobenia]]), ti igid ti [[Danubio]] (akin-amianan a Serbia, akin-amianan a Bulgaria ([[Tanap ti Danubio (Bulgaria)|Tanap ti Danubio]]) ken ti akin-abagatan a Romania ([[Tanap ti Wallachia]])) akinggana idiay amianan a daya nga Ukrania ken umadayo iti ballasiw ti [[Rehion ti Sentral a Nangisit a Daga]] ken ti akin-abagatan a Rusia aginggana idiay [[Siberia]].<ref>{{cite web |url=http://bs-agro.com/index.php/about-us |title=Agriculture in the Black Sea Region |publisher=Bs-agro.com |date= |accessdate=Enero 14, 2014 |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072227/http://bs-agro.com/index.php/about-us |url-status=dead }}</ref> == Hidrolohia == [[Papeles:The Danube Spills into the Black Sea.jpg|thumb|300px|Dagiti namarisan a panagallon dagiti ayus iti rabaw ti baybay]] Ti Baybay Nangisit ket maysa a [[pingir a baybay]] <ref name=Talley>Descriptive Physical Oceanography. Talley, Pickard, Emery, Swift.</ref> ken isu daytoy ti kadakkelan a bagi ti danum iti lubong nga addaan iti [[meromiktiko a danaw|meromiktiko]] a labneng.<ref name=Merriam>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/meromictic |title=Meromictic|publisher=Merriam-webster.com |date= |accessdate=Enero 14, 2014}}</ref> Dagiti adalem a danum ket saanda a makilaok kadagiti akinngato a tuon ti danum a makaawat iti oksiheno manipud iti atmosperio. Kas resulta, sumurok a 90% iti ad-adalem a tomo ti Baybay Nangisit ket [[Anoksiko a dandanum|anoksiko]] a danum.<ref name=Exploring>{{cite web|url=http://www.ceoe.udel.edu/blacksea/research/index.html |title=Exploring Ancient Mysteries: A Black Sea Journey |publisher=Ceoe.udel.edu |date= |accessdate=Enero 14, 2014}}</ref> Dagiti tabas ti sirkulasion ti Baybay Nangsit ket kangrunaan a tinengngel babaen ti topograpia ti labneng ken dagiti maikabil ti [[fluvial]], a pagresultaan iti estruktura ti nakaro estratipiko a bertikal a panagtutuon. Gapu ti daytoy a nakaro nga estratipikasion, daytoyket naidasig a kas [[estuario#Asin apasengseng|esturio ti asin a pasengseng]]. Ti Baybay Nangisit ket makasanay laeng ti panagakar ti danum iti [[Baybay Mediteraneo]], isu nga amin a panagayus iti uneg ken panagayus iti ruar ket mapasamak idiay [[Bosporo]] ken [[Dardanelo]]. Ti panagayus ti uneg manipud iti Mediteraneo ket nangatngato iti kaagad ken densidad ngem ti panagayus iti ruar, ken mangpartuat daytoy iti klasiko a sirkulasion ti esturio. Gapu ti daytoy ti panagayus ti uneg ti napuspusek a danum ti Mediteraneo ket mapasamak iti baba ti labneng bayat a ti panagayus ti ruar ti nasadsadiwa a danum ti rabaw ti Baybay Nangisit iti [[Baybay Marmara]] ket mapasamak iti asideg ti rabawe. Ti nasadsadiwa a danum ti rabaw ket produkto dagiti maikabil ti fluvial, ken mangaramid daytoy iti Baybay Nangisit iti maysa a positibo a baybay. Ti dagup a maikabil ti nasadiwa a danum keta gpartuat ti maysa a panagayus ti ruar iti tomo a manimdua nga nga ad-adu ngem ti panagayus ti uneg. Ti panagbawbaw ken panagtudo ket ket agarup a kapada ti 300&nbsp;km³/year.<ref name=Talley /> Gapu ti kaakikid ken kaababaw ti Bosporo ken Dardanelo (ti respektibo a kaadalemda ket 33 ken 70 metmetro), dagiti kapardas ti ayus ti panagayus ti uneg ken panagayus ti ruar ket nangato ken adda met adua a bertikal a kartib. Daytoy ket mangpalubos para iti nariro a panaglaok dagiti dua a tuon.<ref name=Talley /> Ti rabaw ti danum ket panawanna ti Baybay Nangisit iti kaapgad iti 17 psu ken danonenna ti Mediteraneo iti kaapgad iti 34 psu. Ti kasta met, ti panagayus ti uneg ti Mediteraneo iti kaapgad iti 38.5 psu ket makasanay ti panagpabassit iti agarup a 34 psu.<ref name=Talley /> Ti natimbeng a sirkulasion ti rabaw ket siloniko ken dagiti danum ti likmut ti perimetro ti Baybay Nangisit ket agkusikos iti kaakaba ti labneng a panagalipuno nga ammo kas ti Ayus ti Ngarab ket addaan iti kapardas iti agarup a 50–100&nbsp;cm/s. Iti uneg daytoy a langa, adda met dagiti dua a basbassit a sikloniko a panagalipuno, a mangsakop ti akindaya ken akinlaud a sektor ti labneng.<ref name=Talley /> Ti Akindaya ken Akinlaud a panagalipuno ket dagiti nasayaat ti unosna a sistema iti panaglalam-ek ngem kumapsot kadagiti serye dagiti nagsisilpo a nakapsot a panagalipuno iti kalgaw ken otonio. Iti ruar ti Ayus ti Ngarab, dagiti nadumaduma a kasla permanente a nakapsot a panagalipuno iti aplaya ket maporma a kas resulta ti panagallon iti likmut ti bidang ti aplaya ken dagiti mekanismo ti ‘panagkulot ti angin’. Ti tinawen a kapigsa dagitoy a langa ket tinengngel babaen ti maipapan ti tiempo nga atmosperiko ken dagiti fluvial a panagdumaduma. Iti las-ud ti panagsusulbod, ti nakapsut nga alipuno ti Batumi ket maporma idiay akin-bagatan a daya a suli ti baybay.<ref name=Korotaev>{{Cite journal | last1 = Korotaev | first1 = G. | title = Seasonal, interannual, and mesoscale variability of the Black Sea upper layer circulation derived from altimeter data | doi = 10.1029/2002JC001508 | journal = Journal of Geophysical Research | volume = 108 | year = 2003 | pmid = | pmc = }}</ref> Iti sirok dagiti danum ti rabaw—manipud iti agarup a 50–100 metmetro—addan daytoy iti [[halocline|haloklina]] nga agsardeng iti Agtengnga a Tuon ti Lamiis (Cold Intermediate Layer wenno CIL iti Ingles). Daytoy a tuon ket buklen ti nalamiis, naagap a dandanum ti rabaw, a resulta daytoy ti lokalisado nga atmosperiko a panaglamiis ken panagpabassit dagiti maikabil ti fluvial iti las-ud dagiti bulan ti panaglalam-ek. Daytoy ket tidda ti tuon ti nailaok a rabaw ti panaglalam-ek.<ref name=Talley /> Ti batayan ti CIL ket namarkaan babaen ti nangruna a [[piknoklina]] iti agarup a 100–200&nbsp;m (330–660 kadkadapan) ken daytoy a panagiddiat ti densidad ket isu ti kangrunaan a mekanismo para iti pannakaisalumina ti adalem a danum. Iti baba ti piknoklina ket ti masa ti Adalem a Danum, ken ti kaapgad ket ngumato iti 22.3 psu ken dagiti temperatura ket ngumato iti agarup a 8.9&nbsp;°C.<ref name=Talley /> Ti hidrokemikal nga enbironmento ketumalis manipud iti naikkan iti oksiheno iti anoksiko, gapu ti panagusar amin nga adda ngaoksiheno babaen ti panaglungsot ti bakteria kadagiti limned a biomasa. Ti nakapsot a [[heotermal a panagpapudot]] ken ti atiddog a panawen ti panagtaeng ket mangpartuat ti napuskol makapapudot a tuon ti baba.<ref name=Korotaev /> == Klima == [[Papeles:Ice on the Gulf of Odessa.jpg|thumb|Ti yelo idiay [[Golpo ti Odessa]]]] Ti saan a napaut a panagdumaduma ti klima idiay rehion ti Baybay Nangisit ket kaaduam a maimpluensiaan babaen ti operasion ti [[Oksilasion ti Amianan nga Atlantiko]], ti mekanismo ti klima a pagresultaan manipud iti panagtignay ti nagabetan dagiti masa ti angain ti amianan nga Atlantiko ken ti tengnga a latitud.<ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.269.5224.676|title=Decadal Trends in the North Atlantic Oscillation: Regional Temperatures and Precipitation|url=https://archive.org/details/sim_science_1995-08-04_269_5224/page/676|year=1995|last1=Hurrell|first1=J. W.|journal=Science|volume=269|issue=5224|pages=676–679|pmid=17758812|bibcode=1995Sci...269..676H}}</ref> Bayat a ti eksakto a mekanismo nga agpataud ti Oksilasion ti Amianan nga Atlantiko ket agtultuloy a saan a nalawag,<ref>{{cite journal|last=Lamy|first=F.|last2=Arz|first2=H.w>|last3=Bond|first3=C.G.|last4=Barh|first4=A.|last5=Pätzold|first5=J.|year=2006|title=Multicentennial-scale hydrological changes in the Black Sea and northern Red Sea during the Holocene and the Arctic/North Atlantic Oscillation|doi=10.1029/2005PA001184|url=http://www.atmos.colostate.edu/ao/other_papers/Lamy2006.pdf|journal=Paleoceanography|volume=21|bibcode=2006PalOc..21.1008L|access-date=2015-01-28|archive-date=2015-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610204956/http://www.atmos.colostate.edu/ao/other_papers/Lamy2006.pdf|url-status=dead}}</ref> naipagpagarup daytoy a dagiti kasasaad ti klima a napundar idiay Europa ket pakappiaenna ti pudot ken panagtudo nga umabot iti Sentral nga Europa ken Eurasia, ken mangregulado ti pannakaporna dagiti [[siklon]] ti panaglalam-ek, a kaaduan kadagitoy ti akinrebbeng para iti rehional a panagtutudo<ref>{{cite journal|bibcode=1996IJCli..16.1057T|doi=10.1002/(SICI)1097-0088(199609)16:9<1057::AID-JOC75>3.3.CO;2-4|journal=International Joynal of Climatology|title=Spatial and temporal analysis of annual rainfall variations in Turkey}}</ref> ken impluensianna ti Mediterranean Sea Surface Temperatures (SST's).<ref>{{cite journal|last=Cullen |first=H. M.|last2=Kaplan |first2=A.|year=2002|title=Impact of the North Atlantic Oscillation on Middle Eastern climate and streamflow|url=http://rainbow.ldeo.columbia.edu/~alexeyk/Papers/Cullen_etal02.pdf|journal=Climatic Change |volume=55|issue=3|pages=315–338|doi=10.1023/A:1020518305517}}</ref> Ti relatibo a kapigsa dagitoy a sistema ket mangipatingga pay ti gatad ti sumangpet a nalamiis nga angin manipud kadagiti rehion ti amianan iti las-ud ti panaglalam-ek.<ref>{{cite journal|doi=10.1016/S0012-8252(97)81859-4|author=Ozsoy, E. and U. Unluata|year=1997|title=Oceanography of the Black Sea: A review of some recent results|url=https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_1997-11_42_4/page/231|journal=Earth-Science Reviews|volume=42|issue=4|pages=231–272|bibcode=1997ESRv...42..231O}}</ref> Dagiti sabali pay a banag a makaimpluensia ket mairaman ti rehional a [[topograpia]], no dagiti sistema ti depresion ken bagio a sumangsangpet manipud iti [[Mediteraneo]] ket maipanda babaen ti tanap iti likmut ti Bosporo, ti kabambantayan ti [[Banbantay Pontiko|Pontiko]] ken [[Banbantay Kaukaso|Kaukaso]] ket agtignayda a kas dagiti tarabay tiallon, ken manglimitado ti kapardas ken dagiti dalan ti siklon a lumabas babaen ti rehion.<ref>Brody, L. R., Nestor, M.J.R. (1980). [http://www.nrlmry.navy.mil/forecaster_handbooks/Med_2/Handbook%20for%20Forecasters%20in%20the%20Mediterrean%20Pt2%20Cover%20Page.pdf Regional Forecasting Aids for the Mediterranean Basin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126045318/http://www.nrlmry.navy.mil/forecaster_handbooks/Med_2/Handbook%20for%20Forecasters%20in%20the%20Mediterrean%20Pt2%20Cover%20Page.pdf |date=2011-11-26 }}. Handbook for Forecasters in the Mediterranean, Naval Research Laboratory. Part 2.</ref> == Pakasaritaan == === Pannakaikapet ti Mediteraneo iti las-ud ti Holoseno === [[Papeles:Istanbul and Bosporus big.jpg|thumb|left|upright|Ti Bosporo, naal manipud iti [[International Space Station]]]] [[Papeles:Dardanelles map2.png|thumb|300px|Mapa ti Dardanelo]] Ti Baybay Nangisit ket naikapet iti [[Taaw ti Lubong]] babaen ti kawar dagiti dua nga ababaw a kipet, the [[Dardanelo]] ken ti Bosporo. Ti Dardanelo ket {{pagbaliwen|55|m|abbr=on}} iti kaadalen ken ti Bosporo ket ab-ababaw ngem {{pagbaliwen|36|m|abbr=on}}. Babaen ti panangiyasping, tikatayag ti naudi a panawen tiyelo, dagiti pantar ti baybay ket nangatngato ngem {{pagbaliwen|100|m|abbr=on}} ken nababbabada ngem tatta nga aldawen. Adda pay ebidensia a dagiti lesaad ti danum idiay Baybay Nangisit ket ab-ababaw iti punto idi las-ud idi kalpasan ti panawen ti yelo, Isu a, kas pagarigan, dagiti arkeologo ket nakabirukda dagiti bato ti suso ken dagiti estruktura nga inaramid ti tao iti agarup a {{pagbaliwen|100|m|abbr=on}} iti danum idiay aplaya ti Baybay Nangisit iti moderno a Turkia. Isu a naituntunosan a ti Baybay Nangisit ket danaw a naseraan ti daga (kadagiti akingato a tuon) iti las-ud ti naudi a panawen ti yelo ken iti pay panawen kalpasan dayta. Iti nagresultaan ti naudi a paset ti panawen ti yelo, dagiti lessaad ti danum idiay Baybay Nangisit ken ti Baybay Egeo ket nawayada nga immadalem aginggana idi addaandan iti makaanay a pannakisinnukat a danum. Ti eksakto a linia ti panawen iti daytoy a panagrang-ay ket suheto pay laeng iti debato. Ti maysa aposibilidad ket immuna a napunno ti Baybay Nangisit, a dagiti sobra a danum ket nagayus idiay Bosporo ken kanungpalan idiay Mediteraneo. Adda pay dagiti makadidigra a senario, a kas ti "[[Teoria ti Layus ti Baybay Nangisit]]" nga insingasing babaen ni [[William Ryan (heologo)|William Ryan]], [[Walter Pitman (heologo)|Walter Pitman]] ken ni [[:bg:Петко Димитров|Petko Dimitrov]]. {{clear}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Bibliograpia == * Stella Ghervas, "Odessa et les confins de l'Europe: un éclairage historique", iti Stella Ghervas et François Rosset (ed), ''Lieux d'Europe. Mythes et limites'', Paris, Editions de la Maison des sciences de l'homme, 2008. {{ISBN|978-2-7351-1182-4}} * [[Charles King (mannurat)|Charles King]], ''Ti Baybay Nangisit: Ti Pakasaritaan'', 2004, {{ISBN|0-19-924161-9}} * William Ryan ken Walter Pitman, ''Layus ni Noah'', 1999, {{ISBN|0-684-85920-3}} * [[Neal Ascherson]], ''Baybay Nangisit'' (Vintage 1996), {{ISBN|0-09-959371-8}} * [[Özhan Öztürk]]. Karadeniz: Ansiklopedik Sözlük (Baybay Nangisit: Ensiklopediko a Diksionario). 2 Cilt (2 Volumes). Heyamola Publishing. Istanbul.2005 {{ISBN|975-6121-00-9}}. * Rüdiger Schmitt, "Dagiti Konsiderasion iti Nagan ti Baybay Nangisit", in: ''Hellas und der griechische Osten'' (Saarbrücken 1996), pp.&nbsp;219–224 * West, Stephanie. "‘Ti Kakaskasdaawan kadagiti Amin a Baybay’: ti Griego a Pannakasarak iti Euxine", ''Gresia ken Roma'', Tom.&nbsp;50, Pablaak&nbsp;2 (2003), pp.&nbsp;151–167. * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=392&Itemid=88 Petko Dimitrov, Dimitar Dimitrov. Ti Baybay Nangisit, Ti Layus ken dagiti Taga-ugma a Mito. – Varna, 2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006084203/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=392&Itemid=88 |date=2014-10-06 }} * Dimitrov, D. 2010. Heolohia ken Saan a tawid a rekurso ti Baybay Nangisit. LAP Lambert Academic Publishing. {{ISBN|978-3-8383-8639-3}}. 244p. == Dagiti akinruar a silpo == {{commonscat-inline|Black Sea|Baybay Nangisit}} {{Listaan dagiti baybay}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Nangisit, Baybay}} [[Kategoria:Baybay Nangisit| ]] [[Kategoria:Dagiti baybay ti Europa]] [[Kategoria:Dagiti baybay ti Rusia]] [[Kategoria:Dagiti baybay ti Taaw Atlantiko]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Georgia–Rusia]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Georgia–Turkia]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Bulgaria–Turkia]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Bulgaria–Romania]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Romania–Ukrania]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Rusia–Ukrania]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] it11i1aic9q8326xq7xxrbwnh6rsxq6 0 18521 406875 406577 2026-08-23T23:42:50Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406875 wikitext text/x-wiki {{Napili nga artikulo}}{{Infobox karayan | name = Ganges | name_native = Ganga | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = | image = Varanasiganga.jpg | image_size = 300 | image_caption = Ti Ganges idiay [[Varanasi]] | map = Ganges-Brahmaputra-Meghna basins.jpg | map_size = | map_caption = Map a dagiti naitiptipon a pagayusan a labneng ti Ganges (narangha), Brahmaputra (bioleta), ken Meghna (berde) | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | subdivision_type1 = Pagilian | subdivision_name1 = [[India]], [[Banglades]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Dagiti siudad | subdivision_name5 = [[Dhaka]], [[Rajshahi]], [[Narayanganj]], [[Distrito ti Rajbari|Rajbari]], [[Pabna]], [[Rishikesh]], [[Haridwar]], [[Kannauj]], [[Kanpur]], [[Jajmau]], [[Raebareli]], [[Fatehpur, Bihar|Fatehpur]], [[Allahabad]], [[Varanasi]], [[Buxar]], [[Patna]], [[Munger]], [[Farakka Barrage|Farakka]], [[Murshidabad]], [[Palashi|Plassey]], [[Nabadwip]], [[Kolkata]] | length = {{pagbaliwen|2525|km|mi|abbr=on}}{{sfn|Jain|Agarwal|Singh|2007}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= [[Farakka Barrage]]{{sfn|Kumar|Singh|Sharma|2005}} | discharge1_min = {{pagbaliwen|2000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{pagbaliwen|16648|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = {{pagbaliwen|70000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge2_location= [[Luek ti Bengal]]{{sfn|Kumar|Singh|Sharma|2005}} | discharge2_min = | discharge2_avg = {{pagbaliwen|38129|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge2_max = | source1 = [[Glasier Gangotri]], [[Glasier Satopanth]], Glasier Khatling, ken dagiti danum manipud iti natunaw a niebe manipud kadagiti pantok a kas ti [[Nanda Devi]], [[Trisul]], [[Kedarnath (bantay)|Kedarnath]], [[Nanda Kot]], ken [[Kamet]]. | source1_location = [[Uttarakhand]], [[India]] | source1_coordinates= {{coord|30|59|N|78|55|E|display=inline}} | source1_elevation = {{pagbaliwen|3892|m|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Banglades]] | mouth_coordinates = | mouth_elevation = | progression = | waterfalls = | river_system = | basin_size = {{pagbaliwen|1080000|km2|abbr=on}}{{sfn|Suvedī|2005}} | tributaries_left = [[Ramganga]], [[Karayan Gomti|Gomti]], [[Karayan Ghaghara|Karnali]], [[Karayan Gandak|Gandaki]], [[Karayan Koshi|Koshi]], [[Karayan Mahananda|Mahananda]] | tributaries_right = [[Yamuna]], [[Karayan Tamsa|Tamsa]], [[Karayan Son|Son]], [[Karayan Punpun|Punpun]], [[Karayan Tons|Tons]] Uttarakhand, Uttar Pradesh, Bihar, Jharkhand, ken Laud a Bengal., [[Karayan Hindon|Hindon]], [[Kunta]], Gir, Rishiganga, Hanuman Ganga, [[Sasur Khaderi]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} {{coord|25.30|83.01|display=title}} Ti '''Ganges''' wenno '''Ganga''' ({{IPA-hns|ˈɡəŋɡaː|IPA|hi-Ganga.ogg}}), ket maysa a [[trans-boundary river|adu a pagbeddengan a karayan]] ti [[India]] ken [[Banglades]]. Ti {{pagbaliwen|2525|km|mi|abbr=on}} a karayan ket agtaud idiay [[Himalaya]] idiay Indiano nga estado ti [[Uttarakhand]], ken agayus ti amianan ken daya ti uneg ti [[Tanap Ganges]] ti Amianan nga India a mapan idiay Banglades, nga idiay ket agayus idiay [[Luek ti Bengal]]. Daytoy ti kaatiddogan a karayan idiay India ken ti maikadua a kalatakan a karayan iti lubong babaen ti [[Listaan dagiti karayan babaen ti panagayus|panagayus]] ti danum.<ref>[http://books.google.com/books?id=yUc7Cus2a-MC&pg=PA33&lpg=PA33&dq=It+is+the+second+largest+river+on+the+Indian+subcontinent+by+discharge&source=bl&ots=xr5fEOeB9U&sig=gN-NyIEvrRnho6_F0WjfKVEmrX0&hl=en&ei=VUysTd2GGcW3rAegx4CoCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CFkQ6AEwCQ#v=onepage&q&f=false Ti Ganga: ti panagusar ti danum idiay Indiano a subkontinente], babaen ni Pranab Kumar Parua, p. 33</ref> Ti labneng ti Ganges basin ket isu ti kaaduan ti populasion a labneng ti karayan iti lubong, nga adda dagiti sumurok a 400 a riwriw a tattao ken ti densidad ti populasion ti agarup a {{pagbaliwen|1000|PD/sqmi}}.<!--<ref name="Arnold2000" />--> Ti Ganges ket isu ti kasagraduan a karayan kadagiti Hindu ken isu pay ti pagbiagan dagiti riniwriw nga Indiano nga agtataeng kadagiti igid ti dalanna ken agkamkammatalekda ti daytoy kadagiti inaldaw a kammasapulanda.<ref>{{cite news|url=http://www.zeenews.com/news587747.html |title=US TV host takes dig at Ganges |publisher=Zeenews.com |date=16 Disiembre 2009 |accessdate=4 Hulio 2012}}</ref> Daytoy ket nararaeman a kas ti diosen a ''[[Ganges iti Hinduismo|Ganga]]'' iti [[Hinduismo]].<ref name="BhattacharjiBandyopadhyay1995">{{cite book|last1=Bhattacharji|first1=Sukumari|last2=Bandyopadhyay|first2=Ramananda|title=Dagiti Sarita ti Devi|url=http://books.google.com/books?id=B0j0hRgWsg8C&pg=PA54|accessdate=27 Abril 2011|year=1995|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-0781-4|page=54}}</ref> Daytoy ket naipakasaritaan pay a nagruna: adu kadagiti dati a kapitolio ti probinsia ken imperio (a kas ti [[Patliputra]],<ref name="Ghosh">{{cite book|last=Ghosh|first=A.|title=Ti Ensiklopedia ti Indiano nga arkeolohia|url=http://books.google.com/books?id=law3AAAAIAAJ&pg=PA334|accessdate=27 Abril 2011|publisher=BRILL|oclc=313728835|isbn=978-90-04-09264-8|page=334}}</ref> [[Kannauj]],<ref name="Ghosh" /> [[Kara (Kaushambi)|Kara]], [[Varanasi|Kashi]], [[Allahabad]], [[Murshidabad]], [[Munger]], [[Baharampur]] ken [[Kolkata]]) ket mabirukan kadagiti igidna. Ti Ganges ket mairanggo kadagiti lima a karugitan a karayan iti lubong idi 2007,<ref name=greendiary /> nga adda ti agpang ti [[fecal coliform]] iti kayrayan idiay asideg ti [[Varanasi]] ti ad-adu ngem sangagasut a beses nga opisal a patingga ti Indiano a gobierno.<!--<ref name=economist2008-ganges-pollution />--> Ti rugit ket sanna laeng a dangran dagiti tao, ngem dagiti pay 140 a sebbangan ti ikan, 90 a sebbangan ti anpibio ken ti nadangran a [[delpin ti karayan Ganges]].<ref name=greendiary>{{cite web |author=kapanan ti 1 Abril 2007 |url=http://www.greendiary.com/entry/ganga-is-dying-at-kanpur/ |title=Matmatayen ti Ganga, pumatay a rugit |publisher=Greendiary.com |date=1 Abril 2007 |accessdate=4 Hulio 2012 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623121337/http://www.greendiary.com/entry/ganga-is-dying-at-kanpur |url-status=dead }}</ref> Ti [[Tignay a Plano ti Ganga]], ti maya mga enbironmental a tignay a panagdalus ti karayan, ket agdama a maysa nangruna pannakapaay,<!--<ref name=haberman />--><!--<ref name=gardner />--><ref name=cleanperish>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-19/edit-page/28148254_1_national-river-conservation-plan-ganga-action-plan-ganga-and-yamuna "Agdalus Wenno Matay"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103162858/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-19/edit-page/28148254_1_national-river-conservation-plan-ganga-action-plan-ganga-and-yamuna |date=2011-11-03 }}, ''The Times of India'', 19 Marso 2010</ref> gapu ti padaksen ken ti kaawan ti teknikal a kalaing,<!--<ref name=sheth />--> ti kaawan ti enbironmental a panagplano,<!--<ref name=singh />--> dagiti Indiano a tradison ken pammati,<!--<ref name=tiwari />--> ken ti kaawan ti suporta manipud kadagiti relihioso a turay.<!--<ref name=puttick3 />--> == Paglasatan == [[Papeles:Bhagirathi River at Gangotri.JPG|right|300px|thumb|Ti [[Karayan Bhagirathi]] idiay [[Gangotri]].]] [[Papeles:Devprayag Bhagirathi Alaknanda.jpg|thumb|300px|right|Ti [[Devprayag]], a pagsasabtan ti karayan Alaknanda (kanawan) ken Bhagirathi (kanigid), a pangrugian ti pakaitutupan ti Ganges.]] [[Papeles:HeadwatersGanges1.jpg|thumb|300px|Ti [[Himalaya]] a taudan ti danumm ti karayan Ganges idiay [[Garhwal a dibision|Garhwal]] a rehion ti [[Uttarakhand]], India. Ti taudan ti danum ti alog ken karkarayan ket nanaganan ti nakairig a teksto; ti katayag dagiti bantay, dandanaw, ken dagiti ili ket naipakpakita iti pangserra kadagiti metro.]] Ti Ganges ket mangrugi idiay [[pagsasabtan]] iti karayan [[Karayan Bhagirathi|Bhagirathi]] ken [[Alaknanda]]. Ti Bhagirathi ket naipanpanunotan nga isu ti agpayso a [[Taudan (karayan wenno alaog)|taudan]] iti Hindu a kulura ken mitolohia, urayno ti Alaknanda ket atatiddog.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |year= 2011 |title= Karayan Ganges|encyclopedia= [[Encyclopædia Britannica]] |edition= |url= http://www.library.eb.com/eb/article-48077 |accessdate=23 Abril 2011}}</ref><ref name="Penn2001">{{cite book|last=Penn|first=James R.|title=Dagiti karayan ti lubong: ti sosisal, heograpiko, ken enbironmenta a taudan ti libro|url=http://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC|accessdate=23 Abril 2011|year=2001|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-042-0|page=88}}</ref> Ti taudan ti danum ti Alakananda ket naporma babaen ti pannakatunaw ti niebe manipud kadagiti patok ti [[Nanda Devi]], [[Trisul]], ken [[Kamet]]. Ti Bhagirathi ket agpanagto manipud iti sakaanan ti [[Glasier Gangotri ]], idiay [[Gaumukh]], iti kangato iti {{pagbaliwen|3892|m|ft|abbr=on}}.<ref name="Scientific Study">{{cite book|author1=C. R. Krishna Murti|author2=Gaṅgā Pariyojanā Nideśālaya|author3=Komite ti Enbironmento a Panagsukisok ti India|title=Ti Ganga, a sientipiko a panagadal|url=http://books.google.com/books?id=dxpxDSXb9k8C&pg=PA19|accessdate=24 Abril 2011|year=1991|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-021-5|page=19}}</ref> Urayno adda dagiti babassit nga alog a mangbukel kadagiti taudan ti danum ti Ganges, dagiti innem a kadakkelan ken dagiti pagsasabtanda ket naikedkeddeng a sagrado. Ti innem a taudan ti danum nga alog ket dagiti karayan [[Alaknanda]], [[Karayan Dhauliganga|Dhauliganga]], [[Nandakini]], [[Karayan Pindar|Pindar]], [[Karayan Mandakini|Mandakini]], ken [[Karayan Bhagirathir|Bhagirathi]]. Dagiti lima a pagsasabtan, a naam-ammuan a kas ti [[Panch Prayag]], ket adda iti agid ti Alaknanda. dagitoy ket ti, iti agpababa nga anod nga urnos, [[Vishnuprayag]], a ti ayan ti pagtiponana ti Dhauliganga ken ti Alaknanda; [[Nandprayag]], nga ayan ti tiponan ti Nandakini; [[Karnaprayag]], nga ayan ti tiponan ti Pindar, [[Rudraprayag]], nga ayan ti tiponan ti Mandakini; ken ti kanungpalan, ti [[Devprayag]], nga ayan ti tiponan ti Bhagirathi iti Alaknanda tapno mangporma ti pakaitutopan ti Karayan Ganges.<ref name="Britannica" /> Kalpasan ti panagayayosna iti {{pagbaliwen|250|km|mi}}<ref name="Scientific Study" /> babaen ti nailet a ginget ti Himalaya, ti Ganges ket rummuar manipud kadagiti bantay babaen ti [[Rishikesh]], ken sumrek idiay kadagaan ti [[Gangetiko a Tanap]] idiay peregrino nga ili ti [[Haridwar]].<ref name="Britannica" /> Idiay Haridwar, ti maysa apenend ket mangturong kadagiti danumna idiay [[Kanal Gangesl]], a mangsibog ti rehion ti ''[[Doab]]'' iti [[Uttar Pradesh]], a ti karayan, iti panaglaslasatna ket agarup nga agpa-abagatan alaud aginggan iti daytoy a puntos, ket mangrugi nga agayusen iti abagatan a daya babaen kadagiti tanap ti akin amianan nga India. Ti Ganges ket sumurot iti maysa a {{pagbaliwen|800|km|mi|adj=on}} nga agararko a panaglasat a manglabas kadagiti siudad ti [[Kannauj]], [[Farukhabad]], ken [[Kanpur]]. Iti panaglablabasna daytoy ket makitiptipon babaen ti [[Ramganga]], a mangitited ti ti natimbeng a tinawen apanagayos iti agarup a {{pagbaliwen|500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="JainAgarwal2007-341">{{cite book|last1=Jain|first1=Sharad K.|last2=Agarwal|first2=Pushpendra K.|last3=Singh|first3=Vijay P.|title=Hydrolohia ken danum a rekurso ti India|url=http://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA341|accessdate=26 Abril 2011|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|page=341}}</ref> Ti Ganges ket tumipon iti [[Yamuna]] idiay [[Triveni Sangam]] idiay [[Allahabad]], ti maysa a nasantuan apagsasabtan iti Hinduismo. Iti pagsasabtanda ti Yamuna ket dakdakkel ngem ti Ganges, a mangit-ited ti agarup a {{pagbaliwen|2950|m3/s|cuft/s|abbr=on}},<ref name="JainAgarwal2007-341" /> wenno agarup a 58.5% iti naitipo a panagayos.<ref name="Gupta2007">{{cite book|last=Gupta|first=Avijit|title=Dadakkel a karayan: heomorpolohia ken panangtaripatu|url=http://books.google.com/books?id=gXgyHLT_hwIC&pg=PA347|accessdate=23 Abril 2011|year=2007|publisher=John Wiley ken Annak a Lallaki|isbn=978-0-470-84987-3|page=347}}</ref> Itan ket agayayos nga agpadaya, ti karayan ket sabtenna ti [[Karayan Tamsa]] (tinawtawagan pay iti''Tons''), nga gayayos iti amianan manipud iti [[Kabanbantayan Kaimur]] ken mangiited ti natimbeng a pabagayos iti agarup a {{pagbaliwen|190|m3/s|cuft/s|abbr=on}}. Kalpasan ti Tamsa ti [[Karayan Gomti]] ket tumipon, nga agayayos iti abagatan manipud iti Himalaya. Ti Gomti ket mangitited ti natimbeng a tinawen a panagayos iti agarup a {{pagbaliwen|234|m3/s|cuft/s|abbr=on}}. Ken kalpasan daytoy ti [[Karayan Ghaghara]], nga agayayos met laeng nga agpa-abagatan manipud iti pagtiponan ti Himalaya. Ti Ghaghara, nga adda iti natimbeng a tinawen apanagayos iti agarup a {{pagbaliwen|2990|m3/s|cuft/s|abbr=on}}, ket isu ti kadakkelan a tributario ti Ganges. Kalpasan ti Ghaghara a pagsasabtan ti Ganges ket tiponan manipud iti abagatan babaen ti [[Karayan Son]], a mangited ti agarup a {{pagbaliwen|1000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}. Ti [[Karayan Gandaki]], ken ti [[Karayan Kosi ]], ket agtipon manipud iti amianan, a mangitited ti agarup a {{pagbaliwen|1654|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ken {{pagbaliwen|2166|m3/s|cuft/s|abbr=on}}. Ti Kosi ket isu ti maikatlo a kadakkelan a tibutario ti Ganges, kalpasan ti Ghaghara ken Yamuna.<ref name="JainAgarwal2007-341" /> Iti malabsan a baetan ti [[Allahabad]] ken [[Malda]], Laud a Bengal, ti Ganges ket labsanna dagiti ili ti [[Chunar]], [[Mirzapur]], [[Varanasi]], [[Ghazipur]], [[Patna]], [[Bhagalpur]], [[Ballia]], [[Buxar]], [[Simaria]], [[Sultanganj]], ken [[Saidpur, Ghazipur|Saidpur]]. Idiay Bhagalpur, ti karayan ket mangrugi nga gayos iti abagatan-abagatan adaya ket idiay [[Pakur]], daytoy ket mangrugi ti panagpabassitna iti panagsangsanga iti umuna a [[distributario]], ti[[Karayan Hooghly|Bhāgirathi-Hooghly]], a pagbalinan ti [[Karayan Hooghly]]. Sakbay ti pagbeddengan ti [[Banglades]] ti [[Farakka Barrage]] ket mangtengngel ti panagayos ti Ganges, a mangiturturong ti danum iti maysa a pangipakanan a kanal a mangisilpo iti Hooghly para iti panggep a panagikkat ti lan-ak. Ti Karayan Hooghly ket pinorma babaen ti panagsabsabat ti Karayan Bhagirathi ken [[Karayan Jalangi]] idiay [[Nabadwip]], ken ti Hooghly ket adda dagiti adu a bukodna a tributario. Ti kadakkelan ket ti [[Karayan Damodar]], a daytoy ket adda ti kaatiddog iti {{pagbaliwen|541|km|mi|abbr=on}} , nga adda ti pagatianan a labneng iti {{pagbaliwen|25820|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name="DhungelPun2009">{{cite book|last1=Dhungel|first1=Dwarika Nath|last2=Pun|first2=Santa B.|title=Ti Nepal-India Danum a Kumadduaan: Dagiti Karit|url=http://books.google.com/books?id=cgYwDW13ILoC&pg=PA215|accessdate=27 Abril 2011|year=2009|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8402-7|page=215}}</ref> Ti Karayan Hooghly ket maatianan iti Luek ti Bengal idiay asideg tir [[Isla ti Sagar]].<!--<ref name="Chakrabarti2001" />--> Iti baetan ti Malda ken ti Luek ti Bengal, ti Karayan Hooghly ket labsanna dagiti ili ken dagiti siudad ti [[Murshidabad]], [[Nabadwip]], [[Kolkata]] ken [[Howrah]]. Kalpasan ti iseserrekna iti Bangladeh, ti kangrunaan a sanga ti Ganges ket naamammuan a kas ti [[Karayan Padma|Padma]]. Ti Padma ket tiponan babaen ti [[Karayan Jamuna (Banglades)|Karayan Jamuna]], ti kadakkelan a distributario ti [[Brahmaputra]]. Iti adayo pay nga agpa-ababa nga ayos, ti Padma ket tumipon iti [[Karayan Meghna]], ti maikadua a kadakkelan a distributario ti Brahmaputra, ken mangala ti nagan ti Meghna iti iseserekna iti [[Meghna nga Estuario]], a maatianan idiay Luek ti Bengal. Ti [[Delta Ganges]], ket ket nagruna pormaen ti dakkel, nga adu ti sedimentona nga ayos ti karayan Ganges ken Brahmaputra , ket isu daytoy ti kadakkelan a delta iti lubong, iti agarup a {{pagbaliwen|59000|km2|sqmi|abbr=on}}.<!--<ref name="Parua2010" />--> Daytoy ket gumay-at iti {{pagbaliwen|322|km|mi|abbr=on}} idiay igid ti Luek ti Bengal.<!--<ref name="Arnold2000" />--> Ti laeng karayan [[Karayan Amasona|Amasona]] ken [[Karayan Kongo|Kongo]] ti adda ti ad-adu a natimbeng a panagayus ngem ti naitipon a panagayus ti Ganges, ti Brahmaputra, ken ti [[Sistema ti Karayan Surma-Meghna|Surma-Meghna a sistema ti karayan]].<!--<ref name="Arnold2000" />--> Iti napno a panaglayus ti Amasona laeng ti dakdakkel.<!--<ref name="Elhance1999" />--> == Heolohia == Ti sublontinente ti India ket naisanglada iti ngato ti [[Indiano Plato|tektonika a plato ti India]], ti bassit a plato iti kaunegan ti [[Indo-Australian Plata]].<ref name=ali>{{cite journal |last=Ali |first=Jason R. |author2=Jonathan C. Aitchison |title=Kalatakan nga India |url=https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_2005-10_72_3-4/page/170 |journal=Earth-Science Reviews |volume=72 |issue=3–4 |year=2005 |pages=170–173 |doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005 |ref=ali}}</ref> Daytoy a panangilawag a proseso ti heolohiko ket nangrugi idi pitopulo a riwriw a tawtawen, idi kas paset ti akin-abagatan a nalatak a kontinente ti [[Gondwana]], nangrugi datoy ti amianan a nagpadaya a [[Plato a tektonika|panaganud]] a nagpaut ti limapulo a riwriw a tawtawen iti ballasiw idi ti saan pay a naporma a Taaw Indiano.<ref name=ali /> Ti simmarsaruno a panagdungpar ti subkontinente iti [[Eurasiano a Plato]] ken ti [[subduksion]] iti sirokna, ket isu ti nangpataud ti [[Himalaya]], ti kanagtuan a bambantay iti planeta.<ref name=ali /> Iti dati a sirok ti baybay a dagus nga abagatan iti rumrummuar a Himalaya, ti panaggungunay ti plato ket nagpartuat ti dakkel a [[kalasugan (heolohia)|kalasugan]], a nain-inut a napunno kadagiti sedimento nga inyeg babaen ti [[Karayan Indus|Indus]] ken dagiti tributariona ken ti [[Karayan Ganges|Ganges]] ken dagiti tributariona,<ref>{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=7.|Ref=dikshit}}</ref> ket mangporma itan ti [[Tanap Indo-Gangetiko]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=B. |author2=Sudhir Kumar|author3= M. Someshwar Rao|author4= S. C. Giri |title=Dagiti holoseno tektoniko a panagggunay ken ti pagbennatan a lugar kadagiti akinlaud a Gangetiko a tanap |journal=Current Science |volume=79 |issue=4 |year=2000 |pages=438–449 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf |format=PDF }}</ref> Ti Indo-Gangetiko a Tanap ket heolohiko a naamammuan a kas maysa kasakbayan a naadalem wenno [[foreland basin|labneng ti kasakbayan a daga]].<ref name="Dmowska2003">{{cite book|last=Dmowska|first=Renata|title=Dagiti Panagpasayaat ti Heopisika|url=http://books.google.com/books?id=ikFcqh1u1Q0C&pg=PA14|accessdate=6 Mayo 2011|year=2003|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-018846-8|page=14}}</ref> == Hidrolohia == [[Papeles:GangesValley&Plain.jpg|thumb|200px|right|Ti mapa idi 1908 a mangipakpakita ti dalan ti Ganges ken dagiti tributariona. Dagiti nangruna a tributariona iti kanigid nga igid ket mairaman ti [[Karayan Gomti|Gomti (Gumti)]], [[Karayan Ghaghara|Ghaghara (Gogra)]], [[Karayan Gandaki|Gandaki (Gandak)]], ken ti [[Karayan Kosi|Kosi (Kusi)]]; dagiti nangruna a tributariona iti kanawan nga igid ket mairaman ti [[Karayan Yamuna|Yamuna (Jumna)]], [[Karayan Son|Son]], [[Punpun]] ken ti [[Karayan Damodar|Damodar]].]] Ti [[hidrolohia]] ti Karayan Ganges ket narikut unay, a naipangpangruna ti rehion ti Delta Ganges. Ti maysa a resulta ket dagiti nadumaduma awaya ti panangikeddeng ti kaatiddog ti karayan, ti [[Panagayus (hidrolohia)|panagayusna]], ken ti kadakkel ti [[labneng a pagayusan ti danum]]na. [[Papeles:River Ganga with Howrah bridge in the backdrop.jpg|thumb|200px|Ti karayan Ganges idiay [[Kolkata]], nga adda iti likudan ti [[Rangtay Howrah]]]] [[Papeles:Lower Ganges in Lakshmipur, Bangladesh.jpg|thumb|200px|Ti akin-baba a Ganges idiay Lakshmipur, Banglades]] [[Papeles:River Ganga in Patna 201 (1).JPG|thumb|200px|Ti Karayan Ganga idiay Patna, nga adda iti likudan ti Rangtay Gandhi Setu]] Ti nagan a''Ganges'' ket inus-usar para iti karayan a nagbaetan ti nagsasabtan dagiti karayan Bhagirathi ken Alaknanda, idiay Himalaya, ken ti pagbeddengan ti India-Banglades, idiay asideg ti Penned Farakka ken ti umuna a [[pagsasangaan ti karayan|pagsasangaan]] iti karayan. Ti kaatiddog ti Ganges ket kankanayon a naibagbaga a gangani a sumurok a kaatiddog iti {{pagbaliwen|2500|km|mi|abbr=on}}, agarup a {{pagbaliwen|2505|km|mi|abbr=on}},<ref name="Merriam-WebsterInc1997">{{cite book|author=Merriam-Webster|title=Heograpiko a Diksionario ti Merriam-Webster|url=http://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA412|accessdate=23 Abril 2011|year=1997|publisher=Merriam-Webster|isbn=978-0-87779-546-9|page=412}}</ref> aginggana ti {{pagbaliwen|2525|km|mi|abbr=on}},<ref name="JainAgarwal2007">{{cite book|author1=Sharad K. Jain|author2=Pushpendra K. Agarwal|author3=Vijay P. Singh|title=Hidrolohia ken dagiti danum a rekurso ti India|url=http://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA334|accessdate=18 Abril 2011|date=5 Marso 2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|pages=334–342}}</ref><ref name="Gupta2007" /> wenno mabalin a {{pagbaliwen|2550|km|mi|abbr=on}}.<ref name="Berga2006">{{cite book|author=L. Berga|title=Dagiti Penned ket dagiti Pagidulinan ti Danum, dagiti Kagimongan ken Enbironmento ti Maika-21 a Siglo: Dagiti Nagbanagan ti Internasional a Timpuyogan dagiti Penend kadagiti Kagimongan iti Maika-21 a Siglo, Maika-22 nga Internasional a Kongreso kadagiti Dadakkel a Penned (ICOLD), Barcelona, Espana, 18 Hunio 2006|url=http://books.google.com/books?id=T01W4Jbe1q8C&pg=PA1304|accessdate=23 Abril 2011|date=25 Mayo 2006|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-40423-5|page=1304}}</ref> Kadagitoy a kaso ti taudan ti karayan ket kadawyan a naipagpagarup a ti Karayan Bhagirathi, [[Glasier Gangotri]] idiay [[Gomukh]], ken ti sabanganna nga isu ti sabangan ti Karayan Meghna idiay Luek ti Bengal.<ref name="JainAgarwal2007" /><ref name="Gupta2007" /><ref name="Merriam-WebsterInc1997" /><ref name="Berga2006" /> Sagpaminsan a ti taudan ti Ganges ket naikedkeddeng nga adda idiay [[Haridwar]], nga adda idiay dagiti waig ti taudan ti danumna iti Himalayan ket mapan idiay Gangetiko a Tanap.<ref name="DhungelPun2009" /> Iti dadduma pay a kaso, ti kaatiddog ti Ganges ket nai-tited para iti distributariona iti Karayan Hooghly, nga at-atiddog ngem ti kangrunaan a rummuaranna babaen ti Karayan Meghna, a pangibanagan ti kaatiddog ti agarup a {{pagbaliwen|2620|km|mi|abbr=on}}, manipud iti taudan iti Bhagirathi,<ref name="Parua2010">{{cite book|author=Pranab Kumar Parua|title=Ti Ganga: panagusar ti danum idiay subkontinente ti India|url=http://books.google.com/books?id=yUc7Cus2a-MC&pg=PA267|accessdate=18 Abril 2011|date=3 Enero 2010|publisher=Springer|isbn=978-90-481-3102-0|pages=267–272}}</ref> wenno {{pagbaliwen|2135|km|mi|abbr=on}}, manipud idiay Haridwar aginggana idiay sabangan ti Hooghly.<ref name="DhungelPun2009" /> Dagiti dadduma pay a kaso ti kaatiddog ket naibagbaga nga agarup a {{pagbaliwen|2240|km|mi|abbr=on}}, manipud iti taudan ti Bhagirathi aginggan idiay pagbeddengan ti Banglades, nga idiay ket agbalbaliw ti naganna iti ''Padma''.<ref name="MirzaMirjā2004">{{cite book|author1=M. Monirul Qader Mirza|author2=Ema. Manirula Kādera Mirjā|title=Ti dibersion ti danum ti Ganges: dagiti pagbanagan ti enbironmento ken implikasion|url=http://books.google.com/books?id=g854ur_f6xcC&pg=PA1|accessdate=18 Abril 2011|year=2004|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-2479-5|pages=1–6}}</ref> Para pay dagiti kapadpada a rason, dagiti taudan ket maigiddiat ti kadakkel ti pagayusan ti danum a labneng ti karayan. Ti labneng ket sakupenna dagiti uppat a pagilian, ti [[India]], Nepal, [[Tsina]], ken [[Banglades]]; dagiti sangapulo ket maysa nga estado ti India, [[Himachal Pradesh]], Uttarakhand, [[Uttar Pradesh]], Madhya Pradesh, [[Chhattisgarh]], Bihar, [[Jharkhand]], [[Punjab, India|Punjab]], Haryana, [[Rajasthan]], Laud a Bengal, ken ti Kappon a Teritorio ti [[Delhi]].<ref>{{cite journal | title=Ti Danum a Makina ti Ganges| author=Roger Revelle ken ni V. Lakshminarayan| journal=Siensia| date=9 Mayo 1975| volume=188 |issue=4188| pages=611–616| url=http://www.sciencemag.org/content/188/4188/611.extract | doi=10.1126/science.188.4188.611 }}</ref> Ti labneng Ganges, a mairaman ti delta ngem saan a dagiti labneng ti Brahmaputra wenno Meghna, ket agarup a {{pagbaliwen|1080000|km2|sqmi|abbr=on}}, a dagiti {{pagbaliwen|861000|km2|sqmi|abbr=on}} ket adda idiay India (agarup a 80%), {{pagbaliwen|140000|km2|sqmi|abbr=on}} idiay Nepal (13%), {{pagbaliwen|46000|km2|sqmi|abbr=on}} idiay Banglades (4%), ken {{pagbaliwen|33000|km2|sqmi|abbr=on}} idiay Tsina (3%).<ref name="Suvedī2005">{{cite book|last=Suvedī|first=Sūryaprasāda|title=Internasional linteg dagiti dalan ti danum para iti maika-21 a siglo: ti kaso iti karayan Ganges basin|url=http://books.google.com/books?id=Vn4OSPZXo3QC&pg=PA61|accessdate=24 Abril 2011|year=2005|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-4527-6|page=61}}</ref> Sagpaminsan a ti Ganges ken dagiti pagayusan a labneng ti Brahmaputra–Meghna ket naitiptipon para iti dagup iti agarup a {{pagbaliwen|1600000|km2|sqmi|abbr=on}},<ref name="Elhance1999">{{cite book|last=Elhance|first=Arun P.|title=Hidropolitika iti Maikatlo a Lubong: suppiat ken pagtitinnulongan kadagiti labneng ti karayan|url=http://books.google.com/books?id=uB0ZSZjTECsC&pg=PA156|accessdate=24 Abril 2011|year=1999|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=978-1-878379-91-7|pages=156–158}}</ref> wenno {{pagbaliwen|1621000|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name="Arnold2000">{{cite book|last=Arnold|first=Guy|title=Dagiti Estratihiko a Dalan iti Lubong|url=http://books.google.com/books?id=FarwCNdYdmoC&pg=PA223|accessdate=26 Abril 2011|year=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-57958-098-8|pages=223–227}}</ref> Ti naitiptipon a labneng ti Ganges-Brahmaputra-Meghna (naipangyababaan iti GBM wenno GMB) a [[pagayusan ti danum a labneng]] ket naiwarwaras iti ballasiw ti Banglades, [[Butan]], India, Nepal, ken Tsina.<ref name="ServatSystems2002">{{cite book|author1=Eric Servat|author2=IAHS Internasional a Komision kadagiti Sistema ti Rekurso ti Danum|title=FRIEND 2002: Rehional Hidrolohia: Panangikabit ti bessang a baetan ti panagsukisok ken panagsanay|url=http://books.google.com/books?id=9NxqSD-V-acC&pg=PA308|accessdate=18 Abril 2011|year=2002|publisher=IAHS|isbn=978-1-901502-81-7|page=308}}</ref> Ti labneng ti Ganges ket sumakop manipud iti [[Himalaya]] ken ti [[Transhimalaya]] iti amianan, aginggan kadagiti bangkirig iti kabambantayan ti [[Vindhya]] iti abagatan, manipud kadagiti akindaya bangkirig ti [[Aravalli]] iti laud aginggana ti [[banak Chota Nagpur]] ken ti delta [[Sunderbans]] iti daya. Ti adu a paset ti panagayus manipud iti Ganges ket agtaud manipud iti sistema ti bantay Himalaya. Iti kaunegan ti Himalaya, ti labneg ti Ganges ket maiwarwaras ti gangani a 1,200&nbsp;km manipud iti Yamuna-Satluj a pakabingayan idiay igid ti pantok ti Simla a mangporma ti pagbeddengan iti labneng ti [[Indus]] iti laud aginggana ti Pantok ti Singalila idiay igid ti pagbeddengan ti Nepal-Sikkim a mangporma ti pagbeddengan iti labneng ti [[Brahmaputra]] iti daya. Daytoy a pase ti Himalaya ket aglaon iti 9 kadagiti 14 a kangatuan a tuktok iti lubong iti sumurok a kangato iti 8,000&nbsp;m, a mairaman ti [[Bantay Everest]] nga isu daytoy ti kangatuan a puntos ti labneng ti Ganges . Dagiti dadduma pay a pantok ti sumurok a 8,000&nbsp;m idiay labneng ket ti [[Kangchenjunga]], [[Lhotse]], [[Makalu]], [[Cho Oyu]], [[Dhaulagiri]], [[Manaslu]], [[Annapurna]] ken ti [[Shishapangma]]. Ti Himalaya a paset ti labneng ket mangiraman ti abagatan-daya a paset ti estado ti Himachal Pradesh, ti intero nga estado ti Uttarakhand, ti intero a pagilian ti of Nepal ken ti kaadaywan a paset ti amianan-laud nga estado ti Laud a Bengal. Ti panagayus ti Ganges ket maigiddiat pay babaen ti taudan. Kankanayon a ti panagayus ket naibagbaga para iti sabangan ti Karayan Meghna, isunga naitiptipon ti Ganges iti Brahmaputra ken Meghna. Daytoy ket pagbanagan ti natimbengan a dagup ti tinawen a panagayuis iti agarup a {{pagbaliwen|38000|m3/s|cuft/s|abbr=on}},<ref name="Arnold2000" /> wenno {{pagbaliwen|42470|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Parua2010" /> Iti dadduma pay a kaso ti natimbeng a tinawen a panagayus ti Ganges, Brahmaputra, ken ti Meghna ket naisinsinada a nait-ited, iti agarup a {{pagbaliwen|16650|m3/s|cuft/s|abbr=on}} para iti Ganges, agarup a {{pagbaliwen|19820|m3/s|cuft/s|abbr=on}} para iti Brahmaputra, ken agarup a {{pagbaliwen|5100|m3/s|cuft/s|abbr=on}} para iti Meghna.<ref name="JainAgarwal2007" /> == Dagiti nailinia a dakamat == {{Reflist}} == Dagiti nagibasaran == {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Alley|first=Kelly D.|title=Kadagiti igid a bangkag ti Gaṅgā: no ti narugit a danum ket sabtenna ti sagrado a karayan|url=http://books.google.com/books?id=gVOryDX8KdUC|accessdate=26 Hulio 2011|year=2002|publisher=Unibersidad ti Michigan a Pagmalditan|isbn=978-0-472-06808-1}} * {{citation|last=Alter|first=Stephen|title=Sagrado a dandanum: ti peregrino a pannakapan idiay Karayan Ganges aginggana idiay taudan ti Hindu a kultura|url=http://books.google.com/books?id=qb9yQgAACAAJ|accessdate=26 Hulio 2011|year=2001|publisher=Harcourt|isbn=978-0-15-100585-7}} * {{citation|last=Blurton|first=T. Richard|title=Hindu nga rate|url=http://books.google.com/books?id=xJ-lzU_nj_MC|accessdate=26 Hulio 2011|year=1993|publisher=Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan|isbn=978-0-674-39189-5}} * {{citation|last=Darian|first=Steven G.|title=Ti Ganges iti mito ken pakasaritaan|url=http://books.google.com/books?id=0obUy_W9NREC|accessdate=26 Hulio 2011|year=2001|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1757-9}} * {{Citation|last=Dikshit|first= K.R.|author2=Joseph E. Schwartzberg|title= Encyclopædia Britannica|accessdate=29 Septiembre 2007|year=2007|pages= 1–29|chapter= India: Ti Daga|chapterurl= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India|ref=dikshit}} * {{citation|last=Eck|first=Diana L.|title=Banaras, siudad iti lawag|url=http://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC|accessdate=26 Hulio 2011|year=1982|publisher=Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan|isbn=978-0-231-11447-9}} * {{Citation|last=Eck|first=Diana|chapter= Gangā: Ti Diosen a Ganges iti Sagrado a Heograpia ti Hindu|pages=137–153|editor1-last=Hawley|editor1-first=John Stratton|editor2-last=Wulff|editor2-first=Donna Marie|title=Devī: Dagiti Diosen ti India|year=1998|publisher=Berkeley ken Los Angeles: Unibersidad ti California a Pagmalditan; Delhi: Motilal Banarasi Das Publishers. Pp. 352|isbn=81-208-1491-6}} * {{citation|author1=Museo ti Arte ti Kondado ti Los Angeles|last2=Pal|first2=Pratapaditya|title=Indiano nga Eskultura: 700–1800|url=http://books.google.com/books?id=-fvKVDxcJoUC|accessdate=26 Hulio 2011|year=1988|publisher=Unibersidad ti California a Pagmalditan|isbn=978-0-520-06477-5}} * {{citation|last1=Markandya|first1=Anil|last2=Murty|first2=Maddipati Narasimha|title=Panagdalus ti Ganges: ti ngina a pagimbagan iti Aksion a Plano ti Ganga|url=http://books.google.com/books?id=MefsAAAAMAAJ|accessdate=29 Hulio 2011|year=2000|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|isbn=978-0-19-564945-1}} * {{citation|last=Newby|first=Eric|title=Nain-inut a panagpababa idiay Ganges|url=http://books.google.com/books?id=S4sBAAAACAAJ|accessdate=26 Hulio 2011|year=1998|publisher=Lonely Planet|isbn=978-0-86442-631-4}} * {{citation|last=Hillary|first=Sir Edmund|title=Manipud ti taaw aginggana idiay langit|url=http://books.google.com/books?id=ipe5VGHlmlkC|accessdate=26 Hulio 2011|year=1980|publisher=Ulverscroft|isbn=978-0-7089-0587-6}} * {{citation|last=Maclean|first=Kama|title=Peregrino ken bileg: ti Kumbh Mela iti Allahabad, 1765–1954|url=http://books.google.com/books?id=MALacgnsroMC|accessdate=27 Hulio 2011|year=2008|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan Estados Unidos|isbn=978-0-19-533894-2}} * {{citation|last=Pal|first=Pratapaditya|title=Dagiti Nainlangitan a Ladawan, dagiti panirigan ti tao: ti Max Tanenbaum nga urnong iti Abagatan nga Asia ken Himalaya nga arte idiay Nailian a Galeria ti Kanada|url=http://books.google.com/books?id=PMUp4nxAqwwC|accessdate=27 Hulio 2011|year=1997|publisher=Nailian a Galeria ti Kanada|isbn=978-1-896209-05-0}} * {{citation|last=Parua|first=Pranab Kumar|title=Ti Ganga: ti panagusar ti danum idiay subkontinente ti India|url=http://books.google.com/books?id=yUc7Cus2a-MC|accessdate=29 Hulio 2011|year=2010|publisher=Springer|isbn=978-90-481-3102-0}} * {{citation|last=Rahaman|first=M.M.|year=2009|url=http://www.iwaponline.com/wp/01102/wp011020168.htm|title=Naipagkaykaysa a Panagtaripato ti Labneng Ganges: dagiti suppiat ken namnama para iti rehional a panagrang-ay|journal=Water Policy|volume=11|issue=2|pages=168–190|doi=10.2166/wp.2009.012}} * {{citation|last=Rahaman|first=M.M.|year=2009|url=http://www.informaworld.com/smpp/content~db=all~content=a908040534 |title=Dagiti pamunganayan iti panagtaripato ti pagbebeddengan a rekurso ti danum ken dagiti Tulagan iti Ganges: Maysa aPanagusig|journal=Internasional a Warnakan iti Panagrang-ay dagiti Rekurso ti Danum|volume=25|issue=1|pages=159–173|doi=10.1080/07900620802517574}} * {{citation|last=Sack |first=DA|last2= Sack|first2= RB|last3= Nair |first3=GB|last4= Siddique|first4= AK |title=Cholera |journal=Lancet |volume=363 |issue=9404 |pages=223–33 |year=2004 |pmid=14738797 |doi= 10.1016/S0140-6736(03)15328-7|url=}} * {{Citation|last=Singh|first=Indra Bir|title=Heolohiko nga Ebolusion iti Tanap Ganga|journal=Warnakan iti Palaentolohiko a kagimongan ti India|volume=41|year=1996|pages=99–137}} * {{citation|last=Stone|first=Ian|title=Kanal a Panagsibog idiay Britaniko nga India: Dagiti Perspektibo iti Teknolohiko a Panagbalbaliw iti maysa nga Agtaltalon nga Ekonomia|url=http://books.google.com/books?id=7WLUWxIcyogC|accessdate=26 Hulio 2011|year=2002|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|isbn=978-0-521-52663-0}} * {{citation|last=Wangu|first=Madhu Bazaz|title=Dagiti ladawan dagiti diosen ti India: dagiti mito, dagiti kaibuksilan, ken dagiti modelo|url=http://books.google.com/books?id=k8y-vKtqCmIC|accessdate=26 Hulio 2011|year=2003|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-416-5}} {{refend}} == Adu pay a mabasbasa == * {{cite book|last=Berwick|first=Dennison|title=A walk along the Ganges|year=1987|url=https://archive.org/details/walkalongganges0000berw|publisher=Dennison Berwick|isbn=978-0-7137-1968-0}} * {{cite book|last=Cautley|first= Proby Thomas|title=Ganges canal. A disquisition on the heads of the Ganges of Jumna canals, North-western Provinces |url=http://www.archive.org/stream/gangescanaladis01cautgoog#page/n7/mode/1up|year=1864|publisher=London, Printed for Private circulation}} * {{cite book|last=Fraser|first=James Baillie|title=Journal of a tour through part of the snowy range of the Himala Mountains, and to the sources of the rivers Jumna and Ganges|url=http://www.archive.org/stream/journaloftourthr00fras#page/n3/mode/2up|year=1820|publisher=Rodwell and Martin, London}} * {{cite book|last=Hamilton|first=Francis|title=An account of the fishes found in the river Ganges and its branches |url=http://www.archive.org/stream/accountoffishesf00hami#page/n7/mode/2up|year=1822|publisher=A. Constable and company, Edinburgh}} * {{cite book|last= Jain |first=Sharad K. | last2=Agarwal |first2= Pushpendra K. |last3=Singh |first3= Vijay P. |title=Hydrology and water resources of India|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|url=http://books.google.co.in/books?id=ZKs1gBhJSWIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} == Dagiti akinruar a silpo == *{{Commonscat-inline|Ganges River|Ganges}} *{{wikivoyage-inline}} {{Aglaon ti teksto nga Indio}} {{DEFAULTSORT:Ganges}} [[Kategoria:Ganges| ]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti India]] [[Kategoria:Dagiti nailian a simbolo ti India]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Uttarakhand]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Uttar Pradesh]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Banglades]] [[Kategoria:Dagiti sangalubongan a karayan ti Asia]] [[Kategoria:Dagiti sagrado a karayan]] [[Kategoria:Dagiti Rigveda a karayan]] [[Kategoria:Dagiti karayan a pagbeddengan]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Banglades–India]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] 7n3f1k560z7tubb9uagcmvq6bhjodj7 0 18581 406811 406263 2026-08-23T22:43:17Z InternetArchiveBot 14943 Add 4 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406811 wikitext text/x-wiki {{Infobox danaw | name = Danaw Victoria | location = Aprika | image = Topography of Lake Victoria.png | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | coords = {{Coord|1|S|33|E|type:waterbody_scale:3000000|display=inline,title}} | outflow = [[Puraw a Nilo]] (karayan) (ammo a kas ti "Victoria Nilo" gapu ta rummuar nga agayus iti danaw) | inflow = [[Karayan Kagera]] | catchment = {{pagbaliwen|184000|km2|sqmi|abbr=on}}<br />{{pagbaliwen|238900|km2|sqmi|abbr=on}} a labneng | basin_countries = [[Tanzania]]<br />[[Uganda]]<br />[[Kenya]] | length = {{pagbaliwen|337|km|mi|abbr=on}} | width = {{pagbaliwen|250|km|mi|abbr=on}} | area = {{pagbaliwen|68800|km2|sqmi|abbr=on}} | depth = {{pagbaliwen|40|m|ft|abbr=on}} | max-depth = {{pagbaliwen|83|m|ft|abbr=on}} | volume = {{pagbaliwen|2750|km3|mi3|abbr=on}} | shore = {{pagbaliwen|3440|km|mi|abbr=on}} | elevation = {{pagbaliwen|1133|m|ft|abbr=on}} | residence_time = | islands = 3,000 ([[Is-isla ti Ssese]], Uganda) | islands_category = Is-isla ti Danaw Victoria | cities = [[Bukoba, Tanzania|Bukoba]], Tanzania<br />[[Mwanza]], Tanzania<br />[[Musoma]], Tanzania<br />[[Kisumu]], Kenya<br />[[Luek Kendu]], Kenya<br />[[Luek Homa]], Kenya<br />[[Kampala]], Uganda<br />[[Entebbe]], Uganda<br />[[Jinja, Uganda|Jinja]], Uganda }} Ti '''Danaw Victoria''' (''Nam Lolwe'' iti [[Pagsasao a Luo|Luo]]) ket maysa kadagiti [[Dagiti Nalatak a Danaw ti Aprika|Nalatak a Danaw ti Aprika]]. Ti danaw ket nainaganan kenni [[Reina Victoria ti Nagkaykaysa a Pagarian]], babaen ni [[John Hanning Speke]], ti immuna a Europeano a nakaduktal iti danaw. Iti kalawa ti rabaw ti {{pagbaliwen|68800|km2|sqmi}}, ti Danaw Victoria ket isu ti kadakkelan a danaw idiay Aprika babaen ti kalawa, ken isu ti kadakkelan a [[tropiko|tropikal]] a danaw iti lubong. Ti Danaw Victoria ket isu ti maikadua a kadakkelan a [[nasadiwa a danum]] a danaw iti lubong babaen ti kalawa ti rabaw; ti laeng [[Danaw Superior]] idiat Amianan nga Amerika ti dakdakkel. Iti termino ti tomo, ti Danaw Victoria ket isu ti [[Listaan dagiti danaw babaen ti tomo|maikasiam a kadakkelan a kontinental a danaw]], ken aglaon ti danum ti agarup a 2,750 kubiko kilometro (2.2 bilion acre-pié). Ti Danaw Victoria kaaduam a makaawat ti danumna manipud iti dagus a [[Panagtudo (meteorolohia)|panagtudo]] wenno manipud kadagiti ginasut a babbassit a [[waig]]. Ti kadakkelan a waig nga gayayus iti daytoy a danaw ket ti [[Karayan Kagera]], a naisanglad ti [[delta ti karayan|sabanganna]] idiay laud nga aplaya ti danaw. Dua akarayan ti pumanaw ti daytoy a danaw, ti [[Puraw a Nilo]] (naamammoan a kas ti "Victoria Nilo" gapu ta panawanna ti danaw), nga agayus idiay [[Jinja, Uganda]] idiay amianan nga aplaya ti danaw, ken ti [[Karayan Katonga]] nga agayus idiay [[Lukaya]] idiay laud nga aplaya a kumapet ti danaw idiay [[Danaw George (Uganda)|Danaw George]].<ref>{{cite book |author=J.-P. vanden Bossche, G. M. Bernacsek |year=1990 |title=Taudan a libro para iti uneg ti daga a rekurso ti pangalapan ti Aprika. Tomo 1 |series=CIFA a Teknikal a Papel Blng. 18/1 |publisher=Organisasion ti Taraon ken Agrikultura |isbn=92-5-102983-0 |chapter=Danaw Victoria |pages=83–87 |url=http://books.google.co.uk/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA65}}</ref> Ti Danaw Victoria ket sakupenna ti ababaw a depresion idiay Aprika ken adda ti kaadalem ti {{pagbaliwen|84|m|ft|abbr=on}} ken ti natimbeng a kaadalem ti {{pagbaliwen|40|m|ft|abbr=on}}.<ref name=UNEP99>Nagkaykaysa aPagpagilian, ''Panagrang-ay ken Panagitunos kadagiti Linteg ti Enbironmento Tomo 1: Reporta iti legado ken Patakder a Banbanag idiay Labneng ti Danaw Victoria'', Nagkaykaysa a Pagpagilian, 1999, panid 17</ref> Ti [[Labneng a pagayusan|pagayusanna a lugar]] ket sakupenna ti 184,000 a kuadrado kilometro (71,040&nbsp;sq&nbsp;mi). Ti danaw ket adda ti aplaya ti {{pagbaliwen|4828|km|mi|abbr=on}}, nga adda dagiti isla a mangbukel ti 3.7% ti kaatiddogna,<ref name="Hickling61">{{cite book |author=C. F. Hickling |year=1961 |title=Tropical Inland Fisheries |url=https://archive.org/details/tropicalinlandfi0000cfhi |location=London |publisher=Longmans}}</ref> ken nabingbingay kadagti tallo a pagilian: ti [[Kenya]] (6% wenno {{pagbaliwen|4,100|km2|sqmi|abbr=on|disp=or}}), ti [[Uganda]] (45% wenno {{pagbaliwen|31,000|km2|sqmi|abbr=on|disp=or}}) ken [[Tanzania]] (49% wenno {{pagbaliwen|33,700|km2|sqmi|abbr=on|disp=or}}).<ref>J. Prado, R. J. Beare, J. Siwo Mbuga & L. E. Oluka, 1991. Ti katologo dagiti pamay-an tipanagkalap ekn ramit nga inus-usar idiay Danaw Victoria. UNDP/FAO Rehional a Gandat para iti Panagrang-ay ti Kaunegan a Pangngalapan (IFIP), FAO RAF/87/099-TD/19/91 (En). Roma, Organisasion ti Taraon ken Agrikultura.</ref> Ti danaw ket agsupsuporta ti kadakkelan a panagkalap ti kaunegan a daga ti Aprika. == Heolohia == [[Papeles:Rift.svg|thumb|right|Ti Danaw Victoria ken ti [[Ginget ti Nalatak a Rengngat]]]] Ti Danaw Victoria ket adda, iti las-ud ti heolohiko a pakasaritaannna, ket napan kadagiti panagbalbaliwna a sumakup ti agdama nga ababawg depresion, babaen kadagiti mabalin a serye ti ad-adu a babassit a danaw.<ref name="Hickling61" /> Dagiti [[bugas a wadan|heolohiko a bugas]] a naala idiay lansadna ket mangipakpakita ti Danaw Victoria ket kompleto a namagaan ti saan a basbassit ngem tallo a beses manipud idi naporma.<ref name="Reader" /> Dagitoy a siklo a panagmagmaga ket mabalin a mainanig kadagiti [[Kuaternario a glasiasion|paawen ti yelo]], a dagiti panawen idi ti [[tudo (meteorolohia)|tudo]] ket bimasbassit iti sangalubongan.<ref name="Reader" /> Ti kinaudi a panagmaga ti Danaw Victoria ket idi 17,300 a tawtawen, ken napunno manen idi agarup a rugi ti 14,700 a tawtawen. No maipapana ti heolohiko, ti Danaw Victoria ket ubing pay laeng – nga agarup ti 400,000 a tawtawen – ken daytoy ket naporma idi dagiti agpalpalaud nga ayus dagiti karayan ket napennedan babaen ti maysa nga agpangato a naipalladaw nga naukisan a muton.<ref name="Reader">{{cite book |author=John Reader |year=2001 |title=Aprika |location=Washington, D.C. |publisher=Kagimongan ti Nalian a Heograpiko |isbn=0-7922-7681-7 |pages=227–228}}</ref> Daytoy a heolohiko a pakasaritaan ket nagparawad ti dramatiko a [[cichlid]] nga esesiasion a mangilaslasin ti ekolohiana, ken dagiti pay dadduma a Nalatak a Danaw ti Aprika,<ref>{{cite journal |author=Christian Sturmbauer |author2=Sanja Baric |author3=Walter Salzburger |author4=Lukas Rüber |author5=Erik Verheyen |year=2001 |title=Dagiti panagbalbaliw ti lessad ti danaw ket mangurnos kadagiti henetiko a panagsasabat dagiti cichlid nga ikan kadagiti danaw ti Aprika |journal=Ti Molekular a Biolohia ken Ebolusion |volume=18 |pages=144–154 |url=http://sorayavillalba.com/lukas/pdf/MBE2001.pdf |format=PDF |pmid=11158373 |access-date=2013-02-20 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716105143/http://sorayavillalba.com/lukas/pdf/MBE2001.pdf |url-status=dead }}</ref> ngem adda dagiti agsuksukisok a mangsuppiat dagitoy, a mangsuppiat a bayat a ti Danaw Victoria ket adda iti kinaababaw idi baetan ti18,000 ken 14,000 a tawtawen, ken nagmaga ti ti maminsan iti dayta a las-ud ti panawen, awan ti ebidensia kadagiti nabatbati nga alog wenno dagiti kalugnakan a makitkita iti kaunegan ti namagaan a labneng. No adda dagiti kastoy a langa, mabalin a bassitda laeng idi, ababaw, balibeg, ken/wenno naapgad, ken isunga adu a maigiddiat manipud iti danaw nga ita nga aldawen ket nakaamponan dagiti sebbangan.<ref>{{cite journal |author=J. C. Stager & T. C. Johnson |year=2008 |title=Ti naladaw a Pleistocene a panagmaga ti Danaw Victoria ken ti taudan bukodna nga endemiko a biota|journal=LongmansHidrobiologia. |volume=596 |issue=1 |pages=5–16 |doi=10.1007/s10750-007-9158-2}}</ref> Ti kaababaw ti Danaw Victoria, dagiti napatinggaan a panagayus ti uneg ti [[karayan]], ken ti nalawa a rabawna no maipada ti tomona ket makaaramid daytoy a madanar kadagiti pagbanagan dagiti [[panagbalbaliw ti klima]]. == Hidrolohia == Ti Danaw Victoria ket gangani a nakaal-ala kadagiti amin a (80%) a danumna manipud iti dagus a panagtudtudo.<ref name="Hickling61" /> Ti natimbengan a panagbawbaw ti danaw ket baetan ti {{pagbaliwen|2.0|and|2.2|m|ft}} ti tunggal maysa a tawen, gagani a maninpamindua ti panagtudtudo kadagiti lugar ti [[riparian|igid ti karayan]].<ref>{{cite book |editor=S. H. Ominde |year=1971 |title=Dagiti Adalen ti Heograpia ti Daya nga Aprika ken Panagrang-ay|author=Simeon H. Ominde |chapter=Rural nga akonomia idiay Laud aKenya |publisher=Heinemann Educational Books Ltd. |location=Londres |pages=207–229 |url=http://books.google.co.uk/books?id=WgamvCA98usC&pg=PA220 |isbn=0-520-02073-1}}</ref> Idiay Kenya a Sektor, dagiti kangrunaan a makaimpluensia a karayan ket ti [[Karayan Sio|Sio]], [[Nzoia]], [[Karayan Yala|Yala]], [[Karayan Nyando|Nyando]], [[Sondu Miriu]], [[Mogusi]]ken ti [[Migori]]. No maitiptipon, dagitoy a karayan ket mangiparawad pay ti ad-adu a danum iti danaw ngem ti kadakkelan nga agay-ayus ti uneg a karayan, ti [[Karayan Kagera|Kagera]], a sumrek iti danaw manipud iti laud.<ref>{{cite journal |author=P. J. P. Whitehead |year=1959 |title=Ti karayan a panagalapan ti Kenya 1: Probinsia ti Nyanza|journal=Warnakan ti Agrikultura ti Daya nga Aprika ken Pagbakiran |volume=24 |issue=4 |pages=274–278}}</ref> Ti danaw ket rummuar nga agayus idiay [[Puraw a Nilo]] ken ti [[Karayan Katonga]], a dagitoy dua ket paset ti akin-ngato a sistema ti karayan ti [[Nilo]]. Ti danaw ket mangipakpakita kadagiti [[Eutrophication|eutropiko a kasasaad]]. Idi 1990–1991, dagiti konsetrasion ti oksiheno iti nailalaok a tuon ket nangatngato ngem idi 1960–1961, nga adda ti ganganai nga agtultuloy a nakaro a pannakaipasagepsep kadagiti rabaw ti danum. Dagiti konsetrasion ti oksiheno kadagiti [[Hypolimnion|hipolimnetiko a danum] (a kas ti tuoon ti danum nga adda ti sirok iti [[termoklina]], ket saan nga maiwarwaras, ken kankanayon a nalamiis) ket nababbaba dagitoy idi 1990–1991 para iti napapaut a paset ti panawen ngem idi 1960–1961, nga adda dagiti pateg iti basbassit ngem 1&nbsp;mg tunggal maysa a litro (< 0.4&nbsp;[[Bukel (masa)|gr]]/ku&nbsp;pie) a rumrumsua iti danum nga ab-ababaw ngem {{pagbaliwen|40|m|ft}} no maipada iti ab-ababaw nga irurumsua ti ad-adu ngem {{pagbaliwen|50|m|ft}} idi 1961. Dagiti panagbalbaliw ti pannaka-oksiheno ket naikedkeddeng a kapadpada dagiti panagrukod kadagiti nagatngato ti algasna a biomasa ken panagpataud.<ref>{{cite journal |author=R. E. Hecky |author2= F. W. B. Bugenyi |author3= P. Ochumba |author4= J. F. Talling |author5= R. Mugidde |author6= M. Gophen |author7= L. Kaufman |year=1994 |title=Panagikkat ti oksineho iti adalem a danum ti Danaw Victoria, Daya nga Aprika |journal=Limnolohia ken Oseanograpia |volume=39 |issue=6 |pages=1476–1481 |jstor=2838147}}</ref> Dagitoy a panagbalbaliw ket ngimmatngatao gapu kadagiti adu a rason: dagiti adu a panagur-uram iti kaunegan ti labnengna,<ref>{{Cite journal |author=R. E. Hecky |year=1993 |title=Ti eutropikasion ti Danaw Victoria |journal=Verhandlungen der Internationale Vereinigung für Limnologie |volume=25 |pages=39–48}}</ref> iro ken dapo a naideposito kadagiti nawatiwat a paset ti danaw; manipud iti ngimmatngato a taraon a nagay-ayus ti uneg babaen kadagiti karayan,<ref name="OchumbaKibaara">{{cite journal |author=Peter B. O. Ochumba & David I. Kibaara |year=1989 |title=Panagpalplaiiw kadagiti asul-berde a sabsabong ti alaga kadagiti nawaya a danum ti Danaw Victoria, Kenya |url=https://archive.org/details/sim_african-journal-of-ecology_1989-03_27_1/page/23 |journal=Warkan ti Aprikano nga Ekolohia|volume=27 |issue=1 |pages=23–34 |doi=10.1111/j.1365-2028.1989.tb00925.x}}</ref> ken manipud iti ngumatngato a panagrugit a mainaig ti panagtataeng kadagiti igid ti aplayana. Ti panagawan dagiti [[cichlid]] a henero ti ''[[Haplochromis]]'' ket naipabasol pay iti eutropikasion ti danaw. Ti kalames dagiti tropikal a danum ket agkamkammatalek iti gatad a pannakaiyeg a panakailaok dagiti taraon. Dagiti makaimpluensia a karayan ti Danaw Victoria ket mangited laeng ti bassit a taraon iti danaw no mainaig ti kadakkelna. Gapu ti daytoy, kaaduan kadagiti taraon ti Danaw Victoria ket naipagpagarup a naiduldulin kadagiti deposito ti lansad ti danaw.<ref name="Hickling61" /><ref name="Beauchamp54">{{cite journal |author=R. S. A. Beauchamp |year=1954 |title=Pangalapan a panagsukisok idiay Daya nga Aprika|journal=Warnakan ti Agrikultura ti Daya nga Aprika |volume=19 |issue=4 |pages=203–207}}</ref> No ti agmaymayasa, daytoy mulmula a banag ket agin-inu a malungsot. Dagiti lasag ti ayup ket naparpardasda a malungsot, nupay kasta, isunga ti kalames ti danaw ket agkamkammatalek iti kapardas dagitoy a taraon a maala dagiti ikan ken dadduma pay nga organismo.<ref name="Beauchamp54" /> Adda laeng bassit a panagdudua a ti ''Haplochromis'' ket adda idi ti nangruna a papel iti panangisubli kadagiti detrito ken plankton kadagiti pannakailalaok.<ref name="Kaufman92">{{cite journal |author=Les Kaufman |year=1992 |title=Katastropiko a panagbalbaliw kadagiti nabaknang ti sebbangan nga ekosistema ti nasadiwa a danum: dagiti adalen ti Danaw Victoria |url=https://archive.org/details/sim_bioscience_1992-12_42_11/page/846 |journal=Bioscience (warnakan) |volume=42 |issue=11 |pages=846–858 |jstor=1312084}}</ref><ref name="KaufmanOchumba93">{{cite journal |author=Les Kaufman & Peter Ochumba|year=1993 |title=Ebolusionario ken koserbasion a biolohia dagiti cichlid nga ikan a kas naipakita babaen dagiti amin a tidda ti ayup idiay akin-amianan a Danaw Victoria |url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_1993-09_7_3/page/719|journal=Konserbasion a Biolohia |volume=7 |issue=3 |pages=719–730 |jstor=2386703 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.07030719.x}}</ref><ref name="Goldschmidt93">{{cite journal |author=Tijs Goldschmidt, Frans Witte & Jan Wanink |year=1993 |title=Dagiti agsariap a pagbanagan ti panangiyammo ti Nile perch dagiti sebbangan ti detrivorous/phytoplantivorous iti sublitoral a luglugar ti Danaw Victoria |url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_1993-09_7_3/page/686 |journal=Konserbasion a Biolohia Biology |volume=7 |issue=3 |pages=686–700 |jstor=2386700 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.07030686.x}}</ref> Adda dagiti 80% dagiti sebbangan ti ''Haplochromis'' a mangmangan kadagiti detrito, ken makapada a makabael mangkaan kaniada, dagitoy ket nangirepresenta ti nailet, kaunegan a panagusar manen a sistema, nga agiyak-akar kadagiti taraon ken biomasa nga agpangato ken horinsontal babaen ti batong ti danum, ken mangtimbeng ti danaw babaen panagkaan dagiti tao ken naindagaan nga ayup ken tattao.<ref name="Kaufman92" /> Ti panagikkat kadagiti ''Haplochromis'', nupay kasta, ket mabalin a nagparawad ti ngumatngato a ka-adda dagiti [[panagsabong ti alagas]],<ref name="OchumbaKibaara" /><ref name="KaufmanOchumba93" /><ref name="Goldschmidt93" /> a mabalin pay a nagtaudan dagiti adu a [[pannakatay ti ikan]].<ref name="OchumbaKibaara" /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Lake Victoria}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Danaw Victoria| ]] [[Kategoria:Dagiti Nalatak a Danaw ti Aprika]] [[Kategoria:Dagiti danaw ti Tanzania|Victoria]] [[Kategoria:Dagiti danaw ti Uganda|Victoria]] [[Kategoria:Dagiti danaw ti Kenya|Victoria]] [[Kategoria:Kampala]] [[Kategoria:Nilo]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Kenya–Uganda]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Kenya–Tanzania]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Tanzania–Uganda]] [[Kategoria:Dagiti sangalubongan a danaw ti Aprika|Victoria]] [[Kategoria:Dagiti tallo a puntos a pagbeddengan]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] 8o0zbid78cu22p9tdh7ov4bpdxzulyb 0 18590 406876 403618 2026-08-23T23:43:39Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406876 wikitext text/x-wiki {{Infobox karayan | name = Rin | name_native = {{lang|la|Rhenus}}, {{lang|rm|Rein}}, {{lang|de|Rhein}}, {{lang|fr|le Rhin}},<ref name=French>{{cite web |url=http://tab.geoportail.fr/?c=7.503120422363362,47.67887135071144&z=12&l0=ORTHOIMAGERY.ORTHOPHOTOS:WMTS(1)&l1=GEOGRAPHICALGRIDSYSTEMS.MAPS.SCAN-EXPRESS.STANDARD:WMTS(1)&permalink=yes |title=Le Rhin |publisher=L'Institut National de l'Information Geographique et Forestrière IGN |location=Paris, France |type=official site |language=Pranses |accessdate=2016-03-06 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306110938/http://tab.geoportail.fr/?c=7.503120422363362,47.67887135071144&z=12&l0=ORTHOIMAGERY.ORTHOPHOTOS:WMTS(1)&l1=GEOGRAPHICALGRIDSYSTEMS.MAPS.SCAN-EXPRESS.STANDARD:WMTS(1)&permalink=yes |url-status=dead }}</ref> {{lang|nl|Rijn}} | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = Keltiko a ''Rēnos'' | image = Loreley mit tal von linker rheinseite.jpg | image_size = 300 | image_caption = Ti bato ti [[Lorelei]] idiay [[Renania-Palatinado]] | map = Flusssystemkarte Rhein 04.jpg | map_size = 240 | map_caption = Mapa ti labneng ti Rin | pushpin_map = | pushpin_map_size = 240 | pushpin_map_caption= | subdivision_type1 = Pagilian | subdivision_name1 = [[Suisa]], [[Liechtenstein]], [[Austria]], [[Alemania]], [[Pransia]], [[Olanda]] | subdivision_type2 = Labneng ti Rin | subdivision_name2 = [[Suisa]], [[Liechtenstein]], [[Vorarlberg]], Abagatan ken Akinlaud nga Alemania, Amianan-Akindaya a Pransia, [[Belhika]], [[Olanda]], [[Val di Lei]], Italia | subdivision_type3 = Rehion | subdivision_name3 = Tengnga ken Akinlaud nga Europa | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = | length = {{pagbaliwen|1230|km|mi|abbr=on}}, | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = {{pagbaliwen|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{pagbaliwen|2900|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = {{pagbaliwen|13000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | source1 = [[Vorderrhein|Rein Anteriur/Vorderrhein]] | source1_location = [[Tomasee]] ({{lang-rm|Lai da Tuma}}), [[Surselva (distrito)|Surselva]], [[Graubünden]], [[Suisa]] | source1_coordinates= {{coord|46|37|57|N|8|40|20|E|display=inline}} | source1_elevation = {{pagbaliwen|2345|m|abbr=on}} | source2 = [[Hinterrhein (karayan)|Rein Posteriur/Hinterrhein]] | source2_location = [[Glasier Paradies]], [[Graubünden]], [[Suisa]] | source2_coordinates= | source2_elevation = | source_confluence = [[Reichenau, Suisa|Reichenau]] | source_confluence_location = [[Tamins]], [[Graubünden]], [[Suisa]] | source_confluence_coordinates= {{coord|46|49|24|N|9|24|27|E|display=inline}} | source_confluence_elevation = {{pagbaliwen|585|m|abbr=on}} | mouth = [[Baybay Amianan]] | mouth_location = [[Olanda]] | mouth_coordinates = {{coord|51|58|54|N|4|4|50|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{pagbaliwen|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{pagbaliwen|185000|km2|abbr=on}} | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = <ref>Frijters and Leentvaar (2003)</ref> }} Ti '''Rin''' ket maysa a [[karayan]] nga agayus manipud idiay [[Grisons]] idiay akindaya nga [[Suiso nga Alpes]] a mapan idiay [[Baybay Amianan]] nga aplaya iti [[Olanda]] ken isu ti maika-12 a kaatiddogan a [[Listaan dagiti karayan ti Europa|karayan]] idiay [[Europa]], nga adda ti agarup a {{pagbaliwen|1233|km|abbr=on}},<ref name=kurzerRhein>{{cite web |url=http://www.sueddeutsche.de/wissen/981/507145/text/ |title=Der Rhein ist kürzer als gedacht – Jahrhundert-Irrtum |work=sueddeutsche.de |accessdate=27 Marso 2010 |last1=Schrader |first1=Christopher |last2=Uhlmann |first2=Berit |language=Aleman |date=28 Marso 2010 |archive-date=2010-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331134239/http://www.sueddeutsche.de/wissen/981/507145/text/ |url-status=dead }}</ref><ref name=shortRhine>{{cite web |url=http://www.thelocal.de/society/20100327-26161.html |title=Ti Karayan Rin abababa iti 90&nbsp;km a napampanunotan ti kaaduan |work=Ti Lokal – agdamag iti Ingles ti Aleman|date=27 Marso 2010 |accessdate=9 Abril 2010}}</ref> nga adda ti natimbengan a panagayus ti ad-adu ngem {{pagbaliwen|2300|m3/s|abbr=on}}. Ti Rin ken ti [[Danube]] ket mangporma ti kaaduan ti akin-amianan nga uneg ti daga a prontera ti [[Romano nga Imperio]] ken, manipud kadagita a panawen, ti Rin ket nangruna idin ken nangruna a madaliasat a dalan ti danum nga agawit kadagiti tagilako idiay kaunegan nga uneg ti daga. Daytoy ket nagserbi pay a kas panagsalaknib a langa ket nagibatayan daytoy para kadagiti rehional ken sangalubongan a pagbeddengan. Dagiti adu a [[kastilio]] ken dagiti prehistoriko a [[pagsammakedan]] idiay igid ti Rin ket mangipakita ti kinapangrunana ka maysa dalan ti danum. Ti trapiko ti karayan ket mabalin a maipasardeng kadagitoy a lokasion, a kadawyan para iti panggep a panagsingir kadagiti bayad, babaen dagiti estado nga agtengtengngel ti paset ti karayan. == Etimolohia ken nagnagan == Ti nagan a Rin ket naala manipud iti [[Daan nga Ingles]] ti ''Rīn'', a nagtaud manipud iti [[Proto-Hermaniko]] *''Rīnaz''. Daytoy pay ti taudan ti nagan kadagiti sabsabai a a Hermaniko a pagsasao a kas ti Danes a balikas ti ''Rijn'' (dati pay a kas ti ''Rhijn''), ti Aleman a balikas ti ''Rhein'', [[Pagsasao a Romansh|Romansh]] ''Rain'' (babaen ti Aleman) ken ti balikas ti pranses a ''Rhin'' ken Espaniol a balikas ti ''Rin'', a napan iti pagsasao babaen ti [[Daan a Pranko]]. Daytoy ket nagtaudan pay manipud iti Indo-Europeano a *''Reynos'', manipud iti ramut a *''rey-'' "agayus, tumaray", nga isu pay ti ramut ti balikas a kas ti ''karayan'' ken ''tumaray''.<ref name=etym>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Rin |title=Rin |work=Online a Diksionario ti Etimolohia |accessdate=10 Pebrero 2009 |publisher=Douglas Harper |date=Nobiembre 2001 |archive-date=2015-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150509230413/http://www.etymonline.com/index.php?term=Rin |url-status=dead }}</ref> Ti Keltiko/[[Galo]] a nagan para iti Rin ket''Rēnos'', a naala manipud iti taudan nga Indo-Europeano a kas ti Hermaniko a nagan. Daytoy ket mabirukan pay kadagiti sabali a nagan a kas ti [[Karayan Reno]] idiay Italia, a nakaalaan ti naganna manipud iti Galo.<ref>Johannes Hoops, Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Tomo 24</ref> Ti Latin a nagan a''Rhēnus'' ken ti Taga-ugma a Griego a ''Ῥῆνος'' (''Rhēnos'') ket nagtaud dagitoy manipud iti Keltiko a balikas, ken saan a dagus a nanipud ti Indo-Europeano, gapu ta dagitoy ket nakibinningayda ti panagbalbaliw manipud iti -''ei''- iti -''ē''-, a pakailaslasinan [[dagiti Keltiko a pagsasao]] ngem saan a Latin wenno Griego (ti Latin a nagan ket mabalinton a kas ti *''Rīnus''). Ti nagan ket nailetra nga adda ti -h- kadagiti adu a pagsasao iti tatta nga aldaw, ngem ti pannakakitkita manipud kadagiti nasapsapa a panagibagbaga ti nagan ket awan ti -h- (a kas ti Daan nga Ingles), daytoy ket saan nga etimolohiko a panangiletra. Daytoy ket mabalin a naibatay ti Latin transliterasion ti Griego a porma ti nagan, a ''Rhenos'',<ref name=etym /> makitkita pay iti ''rheos'', alog, ken ''rhein'', agayus. Ti Latin pannakailetra ket mabalin idi a naala manipud iti Griego, ngem ti nagan ti karayan ket mabalin nga adda idin iti Latin sakbay ti dayta. Ti moderno a taudanna ket mabirukan iti Italiano a balikas ti ''Reno'' (ken nagan pay ti maysa a karayan idiay Italia, a kas ti naibagbaga dita ngato). == Dagiti paammo == {{Reflist}} == Dagiti nagibasaran == * {{cite book|title=Palaeoheograpiko a Panagrang-ay ti Rin-Meuse Delta, Ti Olanda|last1=Berndsen|first1=Henk J.A.|last2=Stouthamer|first2=Esther|year=2001|publisher=Koninklijke Van Gorcum|location=Assen|isbn=90-232-3695-5|oclc=495447524|url=http://www.geo.uu.nl/fg/palaeogeography/books/palaeogeographic-development|access-date=2017-07-13|archive-date=2008-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20081224235314/http://www.geo.uu.nl/fg/palaeogeography/books/palaeogeographic-development|url-status=dead}} * {{cite book |title=Ti Panagparukna ti Katutuboi: Danum, Langa iti daga, ken ti Panagaramid ti Moderno nga Alemania|last=Blackbourn|first=David|authorlink= David Blackbourn|year=2006|publisher=Jonathan Cape|location=Londres|isbn=0-224-06071-6|oclc=224244112|url= }} * {{cite journal|last1=Cohen|first1=K.M.|last2=Stouthamer|first2=E.|last3=Berendsen|first3=H.J.A.|date=Pebrero 2002|title=Fluvial Deposits As a Record for Late Quaternary Neotectonic Activity in the Rhine-Meuse Delta, The Netherlands|journal=Olanda a Warnakan dagiti Heosiensia – Geologie en Mijnbouw|volume=81|issue=3–4|pages=389–405|url=http://www.njgonline.nl/publish/articles/000210/article.pdf|issn=0016-7746|access-date=2012-11-05|archive-date=2007-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070810070737/http://www.njgonline.nl/publish/articles/000210/article.pdf|url-status=dead}} * {{cite book |title=Kaso a Panagadal ti Rin|last1= Frijters|first1=Ine D.|last2=Leentvaar|first2=Jan|year=2003|publisher=UNESCO a Programa ti Sangalubongan a Hidrolohiko, (Rep. No. SC/2003/WS/54)|location=Paris|url= http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001333/133303e.pdf|series= Dagiti teknikal a dokumento ti hidrolohia, blng. 17|oclc=55974122}} * {{cite journal|last1=Gouw|first1=M.J.P.|last2=Erkens|first2=G.|date=Marso 2007|title=Arkitektura ti Holoceno Rin-Meuse delta (ti Olanda) – Ti nagbanagan ti panagsinnukat kadagiti ruar a panagtengngel|journal=Olanda a Warnakan dagiti Heosiensia – Geologie en Mijnbouw|volume=86|issue=1|pages=23–54|url=http://www.njgonline.nl/publish/articles/000306/english.html|issn=0016-7746|access-date=2012-11-05|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927220422/http://www.njgonline.nl/publish/articles/000306/english.html|url-status=dead}} * {{cite journal |last1= Hoffmann|first1=T.|last2=Erkens|first2=G.|last3=Cohen|first3=K.|last4=Houben|first4=P.|last5=Seidel|first5=J.|last6=Dikau |first6=R.|year=2007|title= Holocene Floodplain Sediment Storage and Hillslope Erosion Within the Rhine Catchment|journal=The Holocene|volume=17|issue=1|pages=105–118|doi=10.1177/0959683607073287}} * {{cite journal |last1=Ménot |first1=Guillemette|last2=Bard|first2=Edouard|last3=Rostek|first3=Frauke|last4=Weijers|first4=Johan W.H.|last5=Hopmans|first5=Ellen C.|last6=Schouten|first6=Stefan|last7= Sinninghe Damsté|first7=Jaap S.|date=15 Septiembre 2006|title=Early Reactivation of European Rivers During the Last Deglaciation |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-09-15_313_5793/page/1623 |journal=Science|pmid=16973877|volume= 313|issue=5793|pages= 1623–1625|doi=10.1126/science.1130511}} * {{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/501316/Rhine-River/34453/History|title=Pakasaritaan ti Karayan Rin|year=2010|work=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=29 Marso 2010}} * {{cite web|url=http://www.rollintl.com/roll/rhine.htm|title=Dagiti Mapa ken Pakasaritaan ti Krayan Rin|last=Roll|first=Mitch|year=2009|work=The ROLL "FAME" Family|accessdate=29 Marso 2010|archive-date=2010-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323191454/http://www.rollintl.com/roll/rhine.htm|url-status=dead}} == Dagiti akinruar a silpo == {{wikiquote-inline|Rhine|Rin}} {{commons-nailinia|Rhine|Rin}} [[Kategoria:Pagbeddengan ti Austria–Suisa]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Pransia–Alemania]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Alemania–Suisa]] [[Kategoria:Dagiti sangalubongan a karayan ti Europa]] [[Kategoria:Pagbeddengan ti Liechtenstein–Suisa]] [[Kategoria:Baybay Amianan]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Austria]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Pransia]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Alemania]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Olanda]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Listenstain]] [[Kategoria:Dagiti karayan ti Suisa]] [[Kategoria:Rin| ]] [[Kategoria:Dagiti karayan a pagbeddengan]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] 6s4zdtkfgbkb3cdz4s0k36lywra3vhf 0 18604 406826 406578 2026-08-23T23:05:42Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406826 wikitext text/x-wiki {{Infobox taaw |name = Baybay Amianan |image = NASA NorthSea1 2.jpg |caption = |image_bathymetry = |caption_bathymetry= |location = Taaw Atlantiko |coords = {{coord|56|N|03|E|scale:5000000_type:waterbody|name=Baybay Amianan|display=inline,title}} |type = |inflow = [[Karayan Forth|Forth]], [[Estuario Ythan|Ythan]], [[Elbe]], [[Weser]], [[Ems (karayan)|Ems]], [[Rin]]/[[Waal (karayan)|Waal]], [[Karayan Meuse|Meuse]], [[Scheldt]], [[Karayan Spey|Spey]], [[Karayan Tay|Tay]], [[Thames]], [[Humber]], [[Karayan Tees|Tees]], [[Karayan Tyne|Tyne]], [[Karayan Wear|Wear]], [[Karayan Crouch|Crouch]] |outflow = |catchment = |basin_countries = [[Norwéga]], [[Dinamarka]], [[Alemania]], [[Olánda]], [[Belhika]], [[Pransia]] ken ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]] ([[Inglatera]], [[Eskósia]]) |length ={{pagbaliwen|960|km|abbr=on}} |width ={{pagbaliwen|580|km|abbr=on}} |area ={{pagbaliwen|570000|km2|abbr=on}} |depth ={{pagbaliwen|95|m|abbr=on}} |max-depth ={{pagbaliwen|700|m|abbr=on}} |volume ={{pagbaliwen|54000|km3|acre.ft|abbr=on}} |residence_time = |salinity =3.4 agingana iti 3.5% |temperature_high ={{pagbaliwen|17|C|F|abbr=on}} |temperature_low ={{pagbaliwen|6|C|F|abbr=on}} |shore = |islands = |cities = |trenches = |benches = |frozen = |reference= [http://www.safetyatsea.se/index.php?section=northsea Panagitalgedan iti Baybay] and [http://www.mumm.ac.be/EN/NorthSea/facts.php Nailian nga Instituto ti Belhika dagiti Masna a Siensia] }} Ti '''Baybay Amianan''' ket maysa a [[pingir a baybay]] iti [[Taaw Atlantiko]] a mabirukan idiay nagbaetan ti [[Gran Británia|Gran Britania]], [[Eskandinabia]], [[Alemania]], ti [[Olanda]], [[Belhika]], ken [[Pransia]]. Daytoy ket maysa nga [[uneg ti daga a baybay]] (wenno "samang") a baybay idiay [[kontinental a samang]] ti [[Europa]], daytoy ket maikapet ti taaw babaen ti [[Kanal Ingles]] iti abagatan ken ti [[Baybay Norwego]] iti amianan. Daytoy ket ad-adu ngem {{pagbaliwen|970|km|mi}} ti kaatiddogna ken {{pagbaliwen|580|km|mi}} ti kalawana, nga adda ti kalawa ti agarup a {{pagbaliwen|750000|km2|sqmi}}. Ti Baybay Amianan ket napauten a lugar dagiti Europeano a pagdaliasatan ken tipay nangruna a [[pagkalapan]]. Ti baybay ket nadayeg a papanan para kadagiti panagliwliwa ken turismo kadagiti naibeddeng a pagilian ken ti kinaudi datoy ket nakarang-ay iti maysa a nabaknang a rekurso ti enerhia a mairaman dagiti [[posil a sungrod]], [[enerhia ti angin|angin]], ken dagiti nasapa a panagikeddeng ti [[allon abileg]]. Iti naipakasaritaan, ti Baybay Amianan ket nakaipakita ti kinaprominente iti heopolitiko ken dagiti milisia a panakibiang, a naisangsangayan idiay Akin-amianan nga Europa ngem ti pay sangalubongan babaen dagiti agtigtignay a bileg ti akin-amianan nga Europa a naipan iti sangalubongan idi kaaduan a las-ud ti [[Tengnga a Panpanawen]] ken moderno a panawen. Ti Baybay Amianan ket sentro idi ti [[Viking a Panawen|pannakabangon ti Vikings]] ken dimtengan , ti [[Hanseatika a Liga]], ti [[Nabalitokan a Panawen ti Olandes|Olanda]], ken ti [[Britaniko nga Imperio|Britaniko]] a ti tunggal maysa ket nagsuksukisok a mangituray ti Baybay Amianan ken babaen ti panagtengngel ti sumrekan dagiti pagtagilakuan ken dagiti rekurso iti lubong. A kas ti is-isu a rummuaran idiay taaw ti [[Alemania]], ti Baybay Amianan ket nagtultuloy nga estratehiko a nangruna kadagiti dua a Gubat ti Sangalubongan. Ti aplaya ti Baybay Amianan ket mangited ti dibersidad ti heolohiko ken heograpiko a langlanga. Idiay amianan, dagiti adalem a [[piordo]] ken nasalagasag a derraas ket mangmarka kadagiti aplaya ti [[Norwéga|Norwega]] ken [[Eskosia|Eskoses]], bayat nga idiay abagatan ket nangruna a buklen dagiti kadaratan nga playa ken dagiti nalawa a naakaba a [[mudflat|kapitakan]]. Gapu ti kapusek ti populasion, ti adu unay nga industrialisasion, ken ti nakaro a panagusar ti baybay ken ti naipalawlaw a luglugar, adda dagiti adu nga enbiromental a parikut a nakabanagan dagiti ekosistema ti baybay. Dagiti enbironmento a pakadanagan—a sapasap a mairaman ti [[overfishing|nakaro unay a panagkalkalap]], industria ken agrikultura a [[surface runoff|panagay-ayus]], [[dragado]], panagibelleng ken dagiti dadduma pay—a nakaiturongan kadagiti panagikeddeng a panagpawil ti pannakaapday ti baybay bayat a mausay pay laeng kadgiti ekonomiko a pannakabalinna. == Heograpia == Ti Baybay Amianan ket bineddengan babaen ti [[Is-isla Orkney]] ken ti daya nga aplaya ti [[Gran Britania]] iti laud<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |last = L.M.A. |editor = University of Chicago |encyclopedia =Encyclopædia Britannica Macropædia |title = Europe |edition = Maiak-15 |year = 1985 |publisher = Encyclopadia Britannica Inc. |volume =18 |location = Estados Unidos |isbn =0-85229-423-9 |pages = 832–835 }}</ref> ken ti akin-amianan ken ti nangruna a daga ti [[Sentral nga Europa]] iti daya ken abagatan, mairaman daytoy ti [[Norwega]], [[Dinamarka]], [[Alemania]], ti [[Olandas]], [[Belhika]], ken [[Pransia]].<ref name="American">{{cite book |last=Ripley |first=George |author2=Charles Anderson Dana |title=The American Cyclopaedia: A Popular Dictionary of General Knowledge |url=http://books.google.com/?id=GEpMAAAAMAAJ&pg=PA499&dq=Norway,+Denmark,+Germany,+the+Netherlands,+Belgium,+and+France+%22North+Sea%22 |format=Digitized 11 October 2007 by Google Books online |accessdate=26 Disiembre 2008 |year=1883 |publisher= D. Appleton and company |page=499 }}</ref> Idiay abagatan a laud, iti labes ti [[Linglingsat Dover]], ti Baybay Amianan ket agbalin a ti [[Kanal Ingles]] a maisilpo iti Taaw Atlantiko.<ref name="Britannica" /><ref name="American" /> Iti daya, daytoy ket maisilpo iti [[Baybay Baltiko]] babaen ti [[Skagerrak]] ken ti [[Kattegat]],<ref name="American" /> dagiti lingsat a mangisina ti Dinamarka manipud iti Norwega ken Suesia.<ref name="Britannica" /> Iti amianan, daytoy ket bineddengan babaen ti [[Is-isla Shetland]], ken maisilpo iti [[Baybay Norwego]], a naisanglad iti akin-amian a daya unay a paset ti Atlantiko.<ref name="Britannica" /><ref>{{cite web|last=Helland-Hansen|first=Bjørn|author2=Fridtjof Nansen|title=IV. The Basin of the Norwegian Sea.|work=Report on Norwegian Fishery and Marine-Investigations Vol. 11 No. 2|year=1909|publisher=Geofysisk Institutt|url=http://web.gfi.uib.no/The%20Norwegian%20Sea/TNS-002.htm|accessdate=9 Enero 2009|archive-date=2009-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114230040/http://web.gfi.uib.no/The%20Norwegian%20Sea/TNS-002.htm|url-status=dead}}</ref> Ti Baybay Amianan ket nasursurok ngem {{pagbaliwen|970|km|mi}} iti kaatiddog ken {{pagbaliwen|580|km|mi}} iti kalawa, ken addaan daytoy iti kalawa iti {{pagbaliwen|750000|km2|sqmi}} ken tomo iti {{pagbaliwen|94000|km3}}.<ref name="Safety">{{cite web|title = About the North Sea: Key facts|publisher = Safety at Sea project: Norwegian Coastal Administration|year = 2008|url = http://www.safetyatsea.se/index.php?section=northsea|accessdate = 2 Nobiembre 2008|archive-date = 2008-12-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20081209095426/http://www.safetyatsea.se/index.php?section=northsea|url-status = dead}}</ref> Iti likmut dagitiigid ti Baybay Amianan ket dagiti [[Listaan dagiti kadakkelan nga isla iti Baybay Amianan|dakkel nga isla]] ken dagiti [[purpuro]], a mairaman ti [[Shetland]], [[Orkney]], ken ti [[Is-isla Frisia].<ref name="American" /> Ti Baybay Amianan ket makaawat ti nasadiwa a danum manipud kadagiti nadumaduma a a kontinental a pagayusan iti danum ti Europa, ken ti pay [[Is-isal Britanika]]. Ti dakkel a paset ti pagayusan a labneng ti Europa ket maibusan idiay Baybay Amianan ken mairaman ti danum manipud iti [[Baybay Baltiko]]. Ti kadakkelan ken dagiti kangrunaan a karayan nga agay-ayus iti Baybay Amianan ket ti [[Elbe]] ken ti [[Karayn Rin|Rin]] – pagayusan ti danum ti [[Meuse (karayan)|Meuse]].<ref name="Ray">{{cite book |last=Ray |first= Alan |author2=G. Carleton |author3=Jerry McCormick-Ray |title=Coastal-marine Conservation: Science and Policy |url=http://books.google.com/?id=E7xLaYVGEF4C&pg=PA262&dq=%22North+Sea%22+watershed |year= 2004 |edition= ilustrado |accessdate=21 Enero 2009 |format=Digitized by Google Books online |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-632-05537-5 |page=262 }}</ref> Agarup a 185 a riwriw a tattao ti agtataeng iti pagayusan a labneng dagiti karayan nga agay-ayus iti Baybay Amianan ken sakupenna ti industrialisado unay a luglugar.<ref name="NorthSeaPDF">{{cite web |title = Chapter 5: North Sea |work = Environmental Guidebook on the Enclosed Coastal Seas of the World |publisher = International Center for the Environmental Management of Enclosed Coastal Seas |year = 2003 |url = http://www.emecs.or.jp/guidebook/eng/pdf/05north.pdf |format = PDF |accessdate = 24 Nobiembre 2008 |archive-date = 2008-12-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081217143715/http://www.emecs.or.jp/guidebook/eng/pdf/05north.pdf |url-status = dead }}</ref> == Heolohia == Dagiti ababaw nga [[epikontinental]] a baybay a kas ti agdama a Baybay Amianan ket adda dagitoy idin iti [[kontinental a samang]] ti Europa. Ti panagrengngat a nangporma ti akin-amianan apaset ti Taaw Atlantiko idi las-ud dagiti paset ti panawen ti [[Hurasiko]] ken [[Kretasiko]], manipud idi agarup a 150 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ket nagpataud iti [[tectonic uplift|tektoniko nga isasalto]] idiay Is-isla Britanika.<ref name="Ziegler">{{cite journal |last = Ziegler |first = P. A. |title =Geologic Evolution of North Sea and Its Tectonic Framework |journal=AAPG Bulletin|volume =59 |year=1975 |doi = 10.1306/83D91F2E-16C7-11D7-8645000102C1865D }}</ref> Manipud idin, ti ababaw a baybay ket ganganin nga nagtultuloy nga adda iti nagbaetan dagiti nangato a [[Fennoscandia]] a kalasag aken ti Is-isla Britanika.<ref>See Ziegler (1990) or Glennie (1998) for the development of the paleogeography around the North Sea area from the Jurassic onwards</ref> Daytoy taudan ti agdama a Baybay Amianan ket dimmakkelen ken bimmassit iti panagpadur-as iti [[pantar ti bayaby|eustatiko]] a lessaad ti baybay iti las-ud ti heolohiko a panawen. Sagpaminsan daytoy a naikonekta kadagiti sabali nga ababaw a baybay, kas ti baybay ti ngato ti [[Seine|Labneng ti Paris]] iti abagatan-laud, ti [[Baybay Paratetis]] iti abagatan-daya, wenno ti [[Taaw Tetis]] iti abagatan.<ref name="Torsvik">{{cite web |last = Torsvik |first = Trond H. |author2=Daniel Carlos |author3=Jon L. Mosar |author4=Robin M. Cocks |author5=Tarjei N. Malme |title = Global reconstructions and North Atlantic paleogeography 440 Ma to Recen |date=Nobiembre 2004 |url = http://www.earthdynamics.org/torsvik/torsvik-papers/2002/2002-Torsvik-etal-BATLAS.pdf |format = PDF |accessdate =19 Nobiembre 2008 }}</ref> Idi las-ud ti Naladaw a [[Kretasiko]], idi agarup a 85 a riwriw a tawtawen iti napalabas, amin iti moderno a nangruna a daga ti Europa malaksid ti Eskandinabia ket dagidi naiwarwaras nga isla. Babaen ti Nasapa nga [[Oligoseno]], idi 34 aginggana ti 28 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ti irurumsua ti Akinlaud ken Sentral nga Europa ket gangani nangisina ti [[Baybay Amianan]] manipud iti Taaaw Tetis, ken nagin-inut dagitoy a bimmassit ken nagbalin daytoy iti Mediteraneo idi ti Akin-abagatan nga Europa ken ti Abagatan a laud nga Asia ket nagablin a nagmaga a daga.<ref>{{cite book |last=Smith |first= A. G.| title=Atlas of Mesozoic and Cenozoic Coastlines |publisher=Cambridge University Press| year=2004 | isbn=0-521-60287-4 | pages=27–38 |url=http://books.google.com/?id=ZSuuvlMuQaEC&pg=PA66&dq=%22north+sea%22+paleogeography |accessdate=24 Nobiembre 2008 |format=Digitized by Google Books online }}</ref> Thi Baybay Amianan ket nalappedan manipud iti Kanal Ingles babaen ti akikid a [[rangtay a daga]] aginggana idi daytoy ket nawasang babaen ti saan a basbassit ngem dua a katastropiko a layus idi baetan ti 450,000 ken 180,000 a tawtawen ti napalabas.<ref>{{cite journal |last=Gibbard |first= P.| title=Palaeogeography: Europe cut adrift |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-19_448_7151/page/259 |journal=Nature | volume=448| pages=259–60| date=19 Hulio 2007 | doi=10.1038/448259a |pmid=17637645 |issue=7151 |bibcode = 2007Natur.448..259G }} (Nasken ti Agrehistro)</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=Sanjeev |last2=Collier |first2=Jenny S. |last3=Palmer-Felgate |first3=Andy |last4=Potter |first4=Graeme |title=Catastrophic flooding origin of shelf valley systems in the English Channel |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-19_448_7151/page/342 |journal=Nature |volume=448 |year=2007 |pages=342–5 |doi=10.1038/nature06018 |pmid=17637667 |issue=7151 |bibcode=2007Natur.448..342G }}</ref> manipud idi rugi ti paset ti panawen ti [[Kuaternario]] idi agarup a 2.6 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ti eustatiko nga agpang ti lessaad ti baybay ket simmuek idi las-ud ti tunggal maysa a ppaset ti panaswen ti glasier ken kalpasanna ngimmato manen. Iti tunggal maysa a panawen a makaabot ti kalatakan a gay-at ti [[sabanas ti yelo]], ti Baybay Amianan ket nagbalin a gangani a kompleto a nagmaga. Ti agdama nga aldaw nga aplaya a naporma kalpasan ti [[Last Glacial Maximum|Kinaudi a Kangatuan a Glasier]] idi ti bayaby ket nangrugi a manglayus ti samang ti kontinente ti Europa.<ref name="Plant">{{cite book |last = Sola |first = M. A. |author2 = D. Worsley, Muʼassasah al-Waṭanīyah lil-Nafṭ |title =Geological Exploration in Murzuq Basin |work = A contribution to IUGS/IAGC Global Geochemical Baselines |publisher = Elsevier Science B.V. |year =2000 |isbn=978-0-08-053246-2 |url =http://books.google.com/?id=WX2iJQmKTvcC&pg=PA18&lpg=PA18&dq=%22intracratonic+basin%22+%22north+sea%22 |format=Digitized by Google Books online |accessdate =19 Nobiembre 2008 }}</ref> Idi 2006 adda nabirukan idi a tipping ti tulang bayat a nagkulukol iti lana idiay Baybay Amianan. Ti panangusig ket nangibaga a dayta ket [[Plateosaurus]] manipud idi 199 aginggana idi 216 a riwiriw a tawtawen iti napalabas. Daytoy idi ti kaunegan a posil ti dinausoro a nabirukan ken ti immuna para iti Norwega.<ref>{{cite web |url=http://palaeosbios.blogspot.co.uk/2006/04/dinosaur-of-deep.html |title=Dinosaur of the Deep |author=Lindsey, Kyle |date=25 Abril 2006 |work=Paleontology Blog |accessdate=23 Hunio 2013}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} *{{cite web | title = Baybay Amianan | work = Dagiti Ababa a Pangusig ti Pagilian | publisher = Administrasion ti Pakaammo ti Enerhia(EIA) | date = Enero 2007 | url = http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/absolute_advantage | accessdate = 2008-01-23}} *{{cite web|url=http://www.mumm.ac.be/EN/NorthSea/facts.php|title=NORTH SEA FACTS|work=Nailian nga Instituto ti Belhika dagiti Masna a Siensia|publisher=Panangimaton a Paset dagiti Matematiko a Modelo ti Baybay Amianan|accessdate=2009-02-15|archive-date=2008-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602103541/http://www.mumm.ac.be/EN/NorthSea/facts.php|url-status=dead}} == Adu pay a mabasbasa == *{{cite book|last=Starkey|first=David J.|author2=Morten Hahn-Pedersen |title=Bridging troubled waters: Conflict and co-operation in the North Sea Region since 1550|publisher=Fiskeri-og Søfartsmuseets|location=Esbjerg [Denmark]|year=2005|isbn=87-90982-30-4}} *{{cite book|last=Ilyina|first=Tatjana P |title=The fate of persistent organic pollutants in the North Sea multiple year model simulations of [gamma]-HCH, [alpha]-HCH and PCB 153Tatjana P Ilyina;|publisher=Springer|location=Berlin ; New York|year=2007|isbn=978-3-540-68163-2 }} *{{cite book|last=Karlsdóttir|first=Hrefna M. |title=Fishing on common grounds: the consequences of unregulated fisheries of North Sea Herring in the postwar period|publisher=Ekonomisk-Historiska Inst., Göteborg Univ.|location=Göteborg|year=2005|isbn=91-85196-62-2 }} *{{cite book|last=Tiedeke|first=Thorsten |author2=Werner Weiler |title=North Sea coast: landscape panoramas|publisher=Nelson: NZ Visitor; Lancaster: Gazelle Drake Academic|year=2007|isbn=978-1-877339-65-3 }} *{{cite book|title=Rural history in the North Sea area: a state of the art (Middle Ages – beginning 20th century)|publisher=Brepols|location=Turnhout|year=2007|isbn=978-2-503-51005-7|author= Erik Thoen }} *{{cite book|last=Waddington|first=Clive |author2=Kristian Pedersen |title=Mesolithic studies in the North Sea Basin and beyond: proceedings of a conference held at Newcastle in 2003|url=https://archive.org/details/mesolithicstudie0000unse|publisher=Oxbow Books|location=Oxford|year=2007|isbn=1-84217-224-7}} *{{cite book|last=Zeelenberg|first=Sjoerd |title=Offshore wind energy in the North Sea Region: the state of affairs of offshore wind energy projects, national policies and economic, environmental and technological conditions in Denmark, Germany, The Netherlands, Belgium and the United Kingdom|publisher=University of Groningen|location=Groningen|year=2005|oclc=71640714}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} {{Listaan dagiti baybay}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Amianan, Baybay}} [[Kategoria:Baybay Amianan| ]] [[Kategoria:Dagiti baybay ti Europa]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] 9lzy2m38fimw3b1pwy6j0blvhsotqpo 0 18628 406874 399107 2026-08-23T23:42:20Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406874 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Galen detail.jpg|thumb|"Claude Galien". Lithograpo babaen ni Pierre Roche Vigneron. (Paris: Lith de Gregoire et Deneux, ca. 1865)]] Ni '''Aelius Galenus''' wenno '''Claudius Galenus''' (Septiembre 129 AD – c. 200/c. 216), nadaydayeg nga ammo a kas ni '''Galen ti Pergamon''' (moderno nga aldaw ti [[Bergama]], [[Turkia]]), ket maysa idi a prominente a [[Taga-ugma a Romano|Romano]] (ti [[Dagiti Taga-ugma a Griego|Griego]] nga etnisidad) [[mangngagas]], [[sirhano]] ken [[Pilosopia|pilosopo]].<ref>"''[http://books.google.com/books?id=HPjqJWakX7IC&pg=PA63&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Biag, patay, ken panagpalpaliwa idiay Romano nga Imperio]''". David Stone Potter, D. J. Mattingly (1999). [[Unibersidad it Michigan a Pagmalditan]]. p.63. {{ISBN|0-472-08568-9}}</ref><ref>"''[http://books.google.com/books?id=DQY9AAAAIAAJ&pg=PA1&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Galen iti panagpadpadara: ti panagadal kadagiti taudan, panagrang-ay, ken ti kinapudno kadagiti kapanunotanna, nga adda dagiti naipatarud kadagiti tallo nga obra]''". Peter Brain, Galen (1986). Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p.1. {{ISBN|0-521-32085-2}}</ref><ref name="nutton73">{{cite journal | author = Nutton Vivian | year = 1973 | title = Ti Kronolohia ti Nasap a Karrer ni Galen'| url =https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1973-05_23_1/page/158| journal = Classical Quarterly | volume = 23 | issue = 1| pages = 158–171 | doi = 10.1017/S0009838800036600 | pmid = 11624046 }}</ref> Nga isu ti lkalaingan kadagiti amin a [[mediko a panagsukisok|mediko a managsuksukisok]] ti [[Taga-ugma a pakasaritaan|kinaugma]], ni Galen ket adu a nangiparawad ti pannakaawat kadagiti nadumaduma a [[Siensia|sientipiko]] a disiplina, a mairaman ti [[anatomia]],<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1081972/ Ni Galen kadagiti naapektaran a paset]</ref> [[pisiolohia]], [[patolohia]],<!--<ref name="brock"/>--> [[parmakolohia]],<ref>[http://books.google.com/books?id=al9FH5tynlAC&printsec=frontcover&dq=galen+on+pharmacology&source=bl&ots=q9JZ5JRP2D&sig=bBRFNdLCu4aeyJVj0EKpStKbcRU&hl=en&ei=ytfVS9b6A4LO8wSSoO20Dw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CB8Q6AEwAQ#v=onepage&q&f=false Ni Galen iti parmakolohia]</ref> ken [[neurolohia]], ken ti pay pilosopia<ref name="Galen on the brain">[http://www.amazon.com/Galen-Brain-Physiological-Speculation-Multilingual/dp/9004125124 Ni Galen iti Utek]</ref> ken [[lohika]]. ==Paammo== {{Reflist}} ==Adu pay a mabasbasa== *{{cite book|last=Brock|first=Arthur John|title=Griego a Medisina, Dagiti Naala a Nailadawan kadagiti Mediko a Mannurat manipud kenni Hipokrates aginggana kenni Galen|year=1929|publisher=Dent|location=London}} *{{cite book|last=Galen|title=Iti terapiutiko a pamay-an|year=1991|publisher=Clarendon a Pamalditan|location=Oxford|isbn=0-19-824494-0|others= R.J. Hankinson, trans}} == Dagiti akinruar a silpo == {{wikiquote-inline}} * [http://classicsindex.wikispaces.com/Galen Klasiko a pagsurotan: Galen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224233754/http://classicsindex.wikispaces.com/Galen |date=2008-12-24 }} {{Kontrol ti autoridad}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:129 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:Maika-3 a siglo nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Romano ti maika-2 a siglo]] [[Kategoria:Dagiti anatomista ti Taga-ugma a Griego]] [[Kategoria:Dagiti mangngagas ti Taga-ugma a Griego]] [[Kategoria:Dagiti mannurat ti Taga-ugma a Griego]] ojm11t4h3vojcz29mrmwjph2ih5aeax 0 18636 406863 404260 2026-08-23T23:32:21Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406863 wikitext text/x-wiki [[Papeles:James Clerk Maxwell big.jpg|thumb|Ni James Clerk Maxwell (1831–1879)]] Ni '''James Clerk Maxwell''' {{Post-nominals|post-noms=[[Fellow of the Royal Society of London|FRS]] [[Fellow of the Royal Society of Edinburgh|FRSE]]}} (13 Hunio 1831&nbsp;– 5 Nobiembre 1879) ket maysa idi nga Eskoses<ref name=EB>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/370621/James-Clerk-Maxwell|title=James Clerk Maxwell | quote = Eskoses a pisiko ket nadayeg a naam-ammuan para iti panagannurot ti elektromagnetiko a teoria |publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=24 Pebrero 2010}}</ref> [[Matematiko a pisika|matematiko a pisiko]].<ref>[http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/HistTopics/Knots_and_physics.html Topolohia ken Eskoses a matematiko a pisika]</ref> Ti kalatakan a nagun-odna ket ti panagannurot ti klasiko nga [[elektromagnetiko a teoria]]. Daytoy ket mangitipon kadagiti amin a dati a saan a mainaig a panagpalpaliiw, dagiti eksperimento, ken dagiti ekuasion ti [[elektrisidad]], [[magnetismo]], ken [[optika]] iti maysa a maitunos a teoria.<ref>{{cite web | title = James Clerk Maxwell | url = http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/James_Clerk_Maxwell |accessdate=2011-06-21 |publisher= IEEE Global History Network |year= 2011}}</ref> Dagiti [[Dagiti ekuasion ni Maxwell|ekuasion ni Maxwell]] ket mangipakpakita a ti elektrisidad, magnetismo ken lawag ket pagbanagan ti amian a penomena, a ti [[elektromagnetio a lugar]]. Iti dimtengan daytoy, amin dagiti dadduma pay a klasiko a linteg wenno dagiti ekuasion dagitoy a displina ket naipalaka a kasokadagiti ekuasion ni Maxwell. Dagiti nagun-od ni Maxwell a maipanggep ti elektromagnetismo ket tinawtawagan ti "maikadua a nalatak a panakaykaysa iti pisika",<ref>{{cite journal|doi=10.1109/6.123329 |author=Nahin, P.J.|journal=Spectrum, IEEE|volume =29|issue =3|year=1992 |page=45|title=Ti Nalatak a Panagkaykaysa ni Maxwell|url=https://archive.org/details/ieee-spectrum_1992-03_29_3/page/45 }}</ref> kalpasan ti immuna a naibanagan babaen ni [[Isaac Newton]]. {{pungol-nangruna}} ==Paammo== {{Reflist}} ==Bibliograpia== * {{cite book | first=Lewis | last=Campbell | author2=Garnett, William | title=Ti Biag ni James Clerk Maxwell | publisher=MacMillan | location=Edinburgh | year=1882 | url=http://www.sonnetusa.com/bio/maxbio.pdf | format=PDF | oclc=2472869 | accessdate=2008-02-20 | archive-date=2008-02-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080227051634/http://www.sonnetusa.com/bio/maxbio.pdf | url-status=dead }} * {{cite book | first=R. T. | last=Glazebrook| title=James Clerk Maxwell ken ti Moderno pisika | publisher=MacMillan | year=1896 | isbn=978-1-4067-2200-0}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia|James Clerk Maxwell}} {{wikiquote-inline}} {{Wikisource-inline| author:James Clerk Maxwell|James Clerk Maxwell}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Maxwell, James Clerk}} [[Kategoria:James Clerk Maxwell| ]] [[Kategoria:1831 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1879 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Eskoses nga inbentor]] [[Kategoria:Dagiti Eskoses a matematiko]] [[Kategoria:Dagiti Eskoses a pisiko]] 69zifsqnfjeq4nao6h5erknwebxt32j 0 18667 406895 359741 2026-08-23T23:55:05Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406895 wikitext text/x-wiki {{Infobox pilosopo | region = [[Maghreb]] | era = Mediebal a panawen Ibn khaldun by Midou abbes | image = Ibn Khaldoun-Kassus.jpg | caption = Estatua ni Ibn Khaldun idiay [[Tunis]] | name = '''Ibn Khaldun''' | | birth_date = 27 Mayo 1332 AD / 732 [[Muslim a kalemdario|AH]] idiay [[Tunis]] | death_date = 19 Marso 1406 AD / 808 [[Muslim a kalemdario|AH]] idiay [[Cairo]] | school_tradition = [[Maliki]] [[madhab]] | main_interests = [[Pakasaritaan]]<br />[[Sosiolohia]]<br />[[Islamiko nga ekonomia|Ekonomia]] | influences = [[Muhammad ibn Zakarīya Rāzi]] | influenced = [[Ibn al-Azraq]], [[Al-Maqrizi]] | notable_ideas = [[Asabiyyah]] }} Ni '''Ibn Khaldūn''' or '''Ibn Khaldoun''' (napno a nagan, {{lang-ar| أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي}}, {{transl|ar|DIN|'''Abū Zayd ‘Abdu r-Raḥmān bin Muḥammad bin Khaldūn Al-Ḥaḍrami'''}}, Mayo 27, 1332 AD/732 [[Hijri a tawen|AH]] – Marso 19, 1406 AD/808 [[Hijri a tawen|AH]]) ket maysa idi a Muslim historiograpo ken historiador nga isu ket kankanayon a naipnapanunotan a kas ti ama ti moderno a [[historiograpo]],<ref name="HistoryAndSociology" group="n" /> [[sosiolohia]]<ref name="HistoryAndSociology" group="n" /> ken [[ekonomia]].<ref>• [[Joseph J. Spengler]] (1964). "Ekonomiko a Panunot ti Islam: Ibn Khaldun", ''Komparatibo a panagadal ti Kagimongan ken Pakasaritaan'', 6(3), pp. [http://www.jstor.org/pss/177577 268]-306.<br />&nbsp;&nbsp;• Jean David C. Boulakia (1971). "Ibn Khaldûn: Maikasangapulo ket uppat-a Siglo nga Ekonomista", ''Warnakan ti Politikal nga Ekonomia'', 79(5), pp. [http://www.jstor.org/pss/1830276 1105]-1118.</ref><ref name="Economics" group="n" /> Isu ket nadayeg a naamammoan para iti bukodna a ''[[Muqaddimah]]'' (makunkuna a ''Prolegomenon'' iti Ingles), a naduktalan idi, nausig ket napno nga immuna a kinaynayatan babaen dagiti maika-19 a siglo nga Europeano nga eskolar a ni,<ref>[[Bernard Lewis]]: "Ibn Khaldun idia Turkia", iti: ''Ibn Khaldun: Ti Mediteraneo iti maika-14 a siglo: Pannakabangon ken Panarebba dagiti Imperio'', Pundasion El Legado Andalusí, 2006, {{ISBN|978-84-96556-34-8}}, pp. 376–380 (376)</ref> urayno daytoy ket adda pay dagiti adu a pannakaimpluensia idi maika-17 a siglo nga [[Otomano nga Imperio|Otomano]] a historiador a kas ni [[Ḥajjī Khalīfa]] ken ni [[Mustafa Naima]] a nagkamkammatalek kadagiti teoriana tapno usigenda ti idadakkel ken pannakaapday ti [[Otomano nga Imperio]].<ref>{{Cite book| publisher = BRILL| isbn = 978-965-264-014-7| editor-last = Ayalon| editor-first = David| editor2-first = Moshe| editor2-last= Sharon| title = Dagiti Panagadadal ti Islamiko a pakasaritaan ken sibilisasion: a pammadayaw kenni propesor David Ayalon| year = 1986| first=Bernard| last=Lewis | pages=527–530| contribution=Ibn Khaldūn idiay Turkia| postscript =}}</ref> Iti kinaudi ti maika-19 a siglo, dagiti Lumaud nga eskolar ket binigbiganda nga isu ket maysa kadagiti kalatakan a pilosopo a rimmuar iti [[Muslim a lubong]].<ref>S. M. Deen (2007) "''Siensia babaen ti Islam: pannakabangon, pannakaapday ken panagpabaro''". p.157. {{ISBN|1-84799-942-5}}</ref> == Biograpia == Ti biag ni Ibn Khaldun ket nasayaat a nadokumentuan, gapu ta isu ket nagsurat iti maysa nga [[autobiograpia]] (التعريف بابن خلدون ورحلته غربا وشرقا; ''Al-Taʻrīf bi Ibn-Khaldūn wa Riħlatuhu Għarbān wa Sharqān''<ref>Inpablaak babaen ni Muħammad ibn-Tāwīt at-Tanjī, Cairo 1951</ref>) nga iti daytoy ket adda dagiti nadumaduma a dokumento a maipanggep ti biagna ket naadaw a naisasao kadagiti tunggngal maysa a balikas. Nupay kasta, ti autobiograpia ket nagibagbaga laeng ti bassit a maipanggep ti pribado a biagna, isu a bassit laeng ti pakaammo a maipanggep ti pamiliana. Isu ket sapasap a naamammuan a kas ni "Ibn Khaldūn" manipud iti adayo a tinaudanna, isu ket naipasngay idiay [[Tunis]] idi AD 1332 (732 A.H.) iti maysa a nangatngato a klase ti [[Al-Andalus|Andalusiano]] a pamilia, ti ''Banū Khaldūn''. Ti pamiliana, nga isuda ket nagtengtengngel kadagiti adu a nangato nga opisina idiay Andalusia, ket napanda idiay [[Tunisia]] kalpasan ti pannakatnag ti [[Seville]] kadagiti [[Reconquista]] a buyot idi agarup a tengnga ti maika-13 a siglo. Babaen ti [[Hafsid a dinastia]] ti Tunisia adda dagiti pamiliana ket nagtengtengelda iti polikal nga opisina; nupay kasta ti ama ken apong ni Ibn Khaldūn ket nagikkatda manipud iti politikal a biag ken timmiponda iti maysa a mistikal a timpuyogan. Ti kabsatna a lalaki, a ni Yahya Ibn Khaldun, ket maysa pay idi a [[historiador]] a nangisursurat ti libro iti [[Abdalwadid]] a dinastia, ken isu ket inasasinado babaen ti maysa a kasuppiat gapu ta isu ket ti opisial a [[historiograpor]] iti korte.<ref>{{iti sao|fr}} [http://books.google.ca/books?id=blQpAAAAYAAJ&pg=PA484&dq=Zakariya+Yahya+Ibn+Khaldoun&hl=fr#PPA491,M1 « Lettre à Monsieur Garcin de Tassy », ''Journal asiatique'', troisième série, tome XII, éd. Société asiatique, Paris, 1841, p. 491]</ref> Iti autobiograpiana, ni Ibn Khaldun ket nagsursuro ti tinaudanna iti paset ti panawen ni [[Mahoma]] babaen ti [[Arabo]] a tribu manipud idiay [[Yemen]], a naisangsangayan idiay [[Hadhramaut]], a napan idiay España idi maika-walo a siglo idi rugi ti Islamiko a panagrukma. Kadagiti bukod a balikasna: "Ken dagiti taudanmi ket manipud idiay [[Hadhramaut]], manipud kadagiti Arabo ti Yemen, babaen ti Wa'il ibn Hajar, manipud kadagiti kalaingan nga Arabo, nalatak ken nadaydayaw." (p.&nbsp;2429, [http://www.alwaraq.com/ Al-Waraq] nga edision). Nupay kasta, ti biograpo a ni Mohammad Enan ket nagsalsalusod ti daytoy a panagtuntonna, a nangisingsingasing a ti pamiliana ket mabalin a dagiti [[Muladi]] a naginkukuna nga Arabo ti tinaudanda tapno makagun-odda ti sosial a kasasaad.<ref>A., Ibn Khaldun: Ti Biag ken dagiti Obrana para kenni Mohammad Enan</ref> Ni Enan ket nangibagbaga pay ti maysa a nasayaat a nadokumentuan a napalabas a tradision, a maipanggep kadagiti dadduma a grupo ti Berber, nga isuda ket nangiyallilaw a "nagpalatak" ti bagbagida manipud kadagiti Arabo a tinaudan. Ti panggep ti kasta a panagar-aramid ket kankanayon idi ti regget para iti politikal a panakaipangato. Adda dagiti nagipagpagarup a kastoy ti pamilian ni Khaldun; nangibagbaga a ni Ibn Khaldun ket produkto iti isu met laeng a Berber a tinaudan a kas dagiti patneng a kaaduan idiay lugar a nakaipasngayanna. Ti maysa a punto a maitutop ket nangipakpakita kadagiti naisangsangayan a naipakatengngaan ti isip a panagsursurat ni Ibn Khaldun, ken ti panagay-ayat kadagiti [[Berber]] ket mangiparparang ti panagiparabor kaniada gapu ti naikeddeng a panagayat iti panagpreserba kaniada iti turayan ti naipanunotan a pakasaritaan; a dagiti agpayso nga Arabo iti panawenna ket saanda a kinaykayata ti kastoy ken isunga adda ti panagayat a panaglapped kadagitoy. Iti pay maipatinayon, ti naipangpangruna a puesto a maipanggep kadagiti Berber kadagiti obrana ket napno a naikeddeng no maipada iti sumarragid a panagkukuana kadagiti Arabo, ken ti saanna a panagayat kadagiti kasasaad a pannakibiang iti ruar ti [[Maghreb]]. Iti pannakaigiddiatt, ni Muhammad Hozien ket nagpilpili a namatmati: "Ti saan nga husto a [Berber] nga identidad ket balin a husto iti panawen a ipapanaw dagiti tinaudan ni Ibn Khaldun idiay Andalusia ken idi napanda idiay Tunisia ken saanda a nagibalbaliw ti panagtuntonda iti Arabo a tinaudan. Urayno dagiti panawen a panagturturay dagiti Berbers iti [[Al-Andalus]], dagiti panagturturay dagiti [[Almoravid]] ken dagiti [[Almohas]], dagiti Ibn Khaldun ket saanda a nagtunton manen ti Berber tinaudan.".<ref>[http://www.muslimphilosophy.com/ik/knts.htm#n1 IBN KHALDUN: Biag ken Obrana babaen ni Muhammad Hozien]</ref> daytoy a pamanunotan ket saanna nga ikaskaso ti naibagbaga a penimeno iti panagampon ti Arabo a tinaudan tapno makaala ti kadayaw. == Dagiti nota ken nagibasaran == ; Dagiti nota {{Reflist|group="n" |refs= {{#tag:ref| * "...naipanpanunotan babaen dagiti adu a Taga-laud a kas ti husto nga ama ti historiagrapo ken sosiologo".<ref>{{cite journal|last=Gates|first=Warren E.|title=Ti panakaiwarwaras kadagiti kapanunotan ni Ibn Khaldûn iti Klima ken Kultura|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_july-september-1967_28_3/page/415|journal=Warnakan ti Pakasaritaan dagiti Kapanunotan|year=1967|volume=28|issue=3|pages=415–422|publisher=Unibersidad ti Pennsylvania a Pagmalditan|doi=10.2307/2708627}}</ref> * "Ni Ibn Khaldun ket naitunton a kas ti nagrugian ti nalatak a bilang dagiti Europeano nga agpanpanunots, a kaaduan kadagiti sosiolohista, historiador, ken dagiti pilosopo".{{harv|Boulakia|1971}} * "Ti nangbangon nga ama ti Akin-daya Sosiolohia.<ref>{{cite journal|last=Dhaouadi|first=M.|title=IBN KHALDUN: TI NANGBANGON NGA AMA TI AKINDAYA A SOSIOLOHIA|journal=Internatsional a Sosiolohia|date=1 Septiembre 1990|volume=5|issue=3|pages=319–335|doi=10.1177/026858090005003007}}</ref> * Daytoy a nalatak a pamay-an ti panagbiruk ti baro a siensia ti kagimongan ket mangaramid kaniana ti nangiyuna kadagiti adu a maikasangapulo ket walo ken maikasangapulo ket siam a sigsiglo a nangitaktakder ti sistema a kas ni Vico, Comte and Marx." "A kas maysa kadagiti nasapa a nangbangon kadagiti siensia sosial...".<ref>{{cite journal|last=Haddad|first=L.|title=TI MAIKA SANGAPULO KET UPPAT A SIGLO A TEORIA TI EKONOMIKO A PANAGDAKKEL KEN PANAGRANG-AY|url=https://archive.org/details/sim_kyklos_1977_30_2/page/195|journal=Kyklos|date=1 Mayo 1977|volume=30|issue=2|pages=195–213|doi=10.1111/j.1467-6435.1977.tb02006.x}}</ref> |group ="n" |name="HistoryAndSociology"}} {{#tag:ref| * "Ni Ibn Khaldun ket isu ti immuna kadagiti adu nga ekonomista, isu ket aksidente ti pakasaritaan ken awan ti nagbanaganna kadagiti ebolusion ti ekonomiko a panunot...Nasken a ti naganna ket maysa kadagiti amma ti ekonomo a siensia".{{harv|Boulakia|1971}} * "Isu ket naipanpanunotan babaen dagiti adu a kas ti ama ti moderno nga ekonomiko, wenno maysa kadagiti kangrunaan. Ti Lumaud a lubong ket bigbigenda ni Khaldun a kas ti ama ti sosiolohia ngem aganannada a mangbigbig kanian a kas ti nalatak nga ekonomista a nangitakder ti immuna a pundasionna. Isu ti immuna a sistematiko a nangusig ti panagtignay ti ekonomia, ti kinapangruna ti teknolohia, espesialisasion ken gangganaet a pangtagtagilako kadagiti sobra nga ekonomiko ken ti papael ti gobierno ken dagiti agipatalinaay nga annurotenna tapno mapaadu ket mapataud ken pannagpatrabaho. Nupay kasta, isu ket nangibanag kadagiti parikut ti panakaadu ti panagbuis ,dagiti kinabassit ti serbisio ti gobierno, dagiti insentibo, institusional a pagibatayan, integ ken urnos, dagiti manamnama, produksion, ken ti teoria ti patege".[http://www.ovidius-stec.ro/html/anale/ENG/cuprins%20rezumate/2009%20vol2.pdf Cosma, Sorinel (2009). "Ti Ekonomiko a Panagpanpanunot ni Ibn Khaldun". Ovidius University Annals of Economics (Ovidius University Press) XIV:52–57] |group ="n" |name="Economics"}} }} ; Dagiti dakamat {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{wikiquote-inline}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Ibn Khaldun}} [[Kategoria:1332 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1406 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Tunisiano a historiador]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] dbefm37b8vrewibwzj47keiiofkm822 0 19792 406851 405143 2026-08-23T23:22:08Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406851 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |name=Biag |image=Ruwenpflanzen.jpg |image_upright=1.2 |image_caption=Mulmula iti [[Banbantay Rwenzori]], Uganda |taxon = Biag |subdivision_ranks=Dagiti [[Dominio (biolohia)|dominio]] ken dagiti [[Pagarian (biolohia)#Dagiti pagarian ti Eukaryota|supergrupo]] |subdivision=Biag iti [[Daga (planeta)|Daga]]: * [[Saan a selular a biag]]<ref group="nota">Ti 'ebolusion' dagiti birus ken dagiti kapada a porma ket di pay ammo. Isunga, daytoy a pannakaidasig ket mabalin a [[Parapilia|parapiletiko]] gapu ta ti selular a biag ket mabalin a nagtaud manipud iti saan a selular a biag, wenno [[Polipili|polipiletikio]] gapu ti kinaudi a sapasap a tinaudan ket mabalin a saan a nairaman.</ref> ** [[Birus]]es<ref group="nota">Ti naisangayan nga espesipiko nga organismo a maiyasping kadagiti organiko nga estruktura ket mabalin a maikeddeg a kas dagiti subbirus nga ehente, a mairaman dagiti entidad nga agkamkammatalek iti birus: dagiti [[satelite (biolohia)|satelite]] ken dagiti [[depektibo a mangsinga a partikula]], nga isuda a duaket makasapul iti [[katulong a birus|sabali a birus]] para iti panagpaaduda</ref> ** [[Viroid]]e * [[Selular a biag]] ** Dominio ti [[Bakteria]] ** Dominio ti [[Archaea]] ** Dominio ti [[Eukarya]] *** [[Archaeplastida]] *** [[Supergrupo ti SAR|SAR]] *** [[Excavata]] *** [[Amoebozoa]] *** [[Opisthokonta]] }} Ti '''biag''' ket maysa a nakailasinan a mangisalumina dagiti [[pisikal a bagi|banag]] nga adda kadagiti [[biolohiko a pamay-an|panangisenial ken bukod a panagsaranay a pamay-an]] manipud kadagiti saan a kastoy,<ref name=Koshland>{{Cite journal |title=Dagiti Pito nga Adigi ti Biag|journal=Siensia |date=Marso 22, 2002 |first=Daniel E. |last=Koshland Jr |volume=295 |issue=5563 |pages=2215–2216 |doi= 10.1126/science.1068489 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/295/5563/2215 |accessdate=2009-05-25 |pmid=11910092}}</ref><ref name=AHDLife>Ti Tawidan a Diksionario ti Amerikano iti pagsasao nga Ingles, maika-4 nga edision, inpablaak babaen ti Houghton Mifflin Company, babaen ti [http://www.answers.com/topic/life Answers.com]: * "Ti tagikua wenno kababalin a mangisalsalumina kadagiti sibibiag nga organismo manipud kadagiti natay nga organismo ken inanimado a banag, a nipakpakita kadagiti opisio a kas ti [[metabolismo]], panagdakkel, reproduksion, ken ti sungbat iti panagtignay wenno ti pangampon iti enbironmento a nagtaud ti kaunegan ti organismo." * "Ti pannakailasinan a kasasaad wenno kasasaad ti sibibiag nga organismo."</ref> no gapu ta dagiti kastoy nga opisio ket nagsardengen ([[patay]]), wenno gapu ta awananda kadagiti kastoy nga opisio ken nailasinda a kas [[wiktionary:inanimate|inanimado]].<ref>[http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=inanimate Panangilawlawag iti ''inanimado''.] WordNet a Panagbiruk babaen ti Unibersidad ti Princeton.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life |title=Diksionario ti Merriam-Webster |accessdate=2009-06-21 |publisher=Diksionario ti Merriam-Webster}}</ref> Ti [[biolohia]] ket isu ti siensia a maipanggep ti panagadal ti biag. Ti ania man a kasigkay a sibibiag a sistema ket tinawtawagan ti maysa nga [[organismo]]. Dagiti organismo ket mapanda kadagiti metabolismo, agtartaripatoda kadagiti [[homeostasis]], agtagikuada kadagiti kapasidad nga [[panagpadakkel ti selula|agpadakkel]], sumongbat kadagiti [[panagtignay (pisiolohia)|panagtignay]], [[reproduce|agpaadu]] ken, babaen ti [[masna a panagpili]], makaampon kadagiti enbironmentoda kadagiti agsasaruno a kaputotan. Dagiti ad-adu pay a narikut nga organismo ket mabalinda ti makisinnarita babaen kadagiti nadumaduma pamay-an.<ref name=Koshland /><ref name=Chambers>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Maika-21 a Siglo a Diksionario ti Chambers |publisher=Chambers Publishers Ltd |edition=online |year=1999 |title=organismo |url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=organism |accessdate=2012-05-26}}</ref> Dagiti nadumaduma a kita ti organismo ken mabirukan iti [[biospera]] iti [[Daga (planeta)|Daga]], ken dagiti tagikua a sapasap kadagitoy nga organismo— ti [[mula|mulmula]], [[ayup|ay-ayup]], dagiti [[fungus|hongo]], dagiti [[protista]], [[archaea]], ken [[bakteria]]—ket maysa a naibatay ti [[naibatay ti karbon a biag|karbon]]- ken [[Danum ken biag|danum]] a porma ti [[selula (biolohia)|selula]] nga adda ti narikut nga [[organisasion]] ken ti matawid a [[Henero (biolohia)|henetiko]] a pakaammo. Dagiti sientipiko nga ebidensia ket nangisingsingasing a ti [[Abiohenesis|biag ket nangrugi]] iti Daga idi agarup a3.5&nbsp;[[bilion a tawtawen]].<ref>{{cite web | title=3.5 bilion tawen a deposito ti organiko ket nakaipakpakita ti taudan ti biag |url=http://arstechnica.com/science/2012/09/3-5-billion-year-old-organic-deposts-show-signs-of-life/ | accessdate=2012-09-04 }}</ref> Iti maysa a panagadal ti [[Dagiti Nailian nga Instituto ti Salun-at]], dagiti mannurat ket nagpanpanunotda a no ti biolohiko a karikut ket umado unay iti las-ud ti [[ebolusion]], ti biag ti [[law-ang]] ket mabalin a nangrugi idi "10 bilion a tawtawen"<ref name="NIH-20060612">{{cite journal |last=Sharov |first=Alexei A. |title=Ti Genome ket umad-adu a kas maysa a pagurasan para iti nagtaudan ken ti ebolusion ti biag |journal=Biology Direct |volume=1 |pages=1–17 |date=12 Hunio 2006 |issue= |doi=10.1186/1745-6150-1-17|pmc=1526419}}</ref> – ti ad-adu ngem 5 bilion a tawtawen sakbay a rimsua ti [[Daga (planeta)|Daga]]. Nupay kasta, ti mekanismo babaen ti irurumsua ti biag ditoy Daga ket di ammo urayno [[Abiohenesis|adu dagiti hipotesis]] a napagannurotan. Manipud idin, ti biag ket nagbalin ti maysa nga adu ti panagdumadumaanna iti porma, a dagiti biologo ket [[biolohiko a pannakaidasig|nangidasig]] kadagiti pagsasarunuan iti [[Taxon|taxa]]. Ti biag ket makaungar ket rumang-ay kadagiti nawatiwat a sakup kadagiti kasasaad. Ti [[kaibuksilan ti biag]]—ti kinapangrunana, taudan, panggep, ken ti dumtengan a nakaikarian—ket maysa a sentaral a konsepto ken salusod iti [[pilosopia]] ken [[relihion]]. Ti pilosopia ken relihion ket ket nangidatonda kadagiti panangipatpatarus no kasano ti pakainaigan ti biag iti [[existence|pannkaparsua]] ken ti [[consciousness|kinaadda iti rikna]], ken kadagiti pakainaigan a banag a kas ti [[takder ti biag]], panggep, ti [[Dagiti konsepto ti dios|konsepto ti maysa adios wenno dagiti dios]], ti maysa a [[Kararua (espiritu)|kararua]] wenno ti maysa a [[biag kalpasan ti ipupusay]]. Dagiti nadumaduma a kultura iti amin a pakasaritaan ket addaanda iti nadumaduma nga arngian kadagitoy a banag. Urayno ti kaadda ti biag ket napasingkedan laeng ditoy Daga, adu kadagiti sientista ket namatmati a ti [[nainlangitan a biag]] ket saan a makaguyugoy, ngem mabalin. Dagiti sabali a planeta ken dagiti bulan iti [[Sistema a Solar]] ket nasuksukisoken para kadagiti ebidensia ti panagsuporta idi ti simple a biag, ken dagiti gandat a kas ti [[SETI]] ket nangpadas a mangkita kadagiti panangirangarang manipud kadagiti mabalin a sibilisasion dagiti taga sabali a daga. Segun ti [[panspermia]] a hipotesis, ti biag iti Daga ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti layap a nagiwarwaras kadagiti organiko a molekula wenno ti simple a biag nga immuna a rimsua iti sabali a lugar. == Dagiti nasapa a teoria == === Materialismo === {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 <!-- Ladawan 1 --> | image1 = Hoh rain forest trees.jpg | alt1 = | caption1 = Ti panagtubo ti [[mula]] idiay [[Katuduan a bakir ti Hoh]] <!-- Ladawan 2 --> <!--| image2 = Herds Maasi Mara (cropped and straightened).jpg | alt2 = | caption2 = Dagiti sangaarbanan iti zebra ken impala idiay tanap ti [[Maasai Mara]]--> <!-- Ladawan 3 --> | image3 = Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg | alt3 = | caption3 =Ti naala iti tangatang a ladawan ti kamen ti mikrobio idiay kaarrubayan ti [[Nalatak a Prismatiko nga Ubbog]] iti [[Nailian a Parke ti Yellowstone]] }} Adda dagiti kasapaan a teoria iti biag ket dagidi [[materialista]], a nagtengtengngel a ti amin nga adda ket banaga banag, ken ti biag ket isu laeng ti narikut a porma wenno pannakaurnos iti banag. Ni [[Empedocles]] (430 BC) ket nangsuppiat a ti amin a banag iti law-ang ket naaramid kadagiti panagtitipon dagiti [[Klasiko nga elemento|uppat nga eternal nga "elemento"]] wenno "dagiti ramut ti amin": daga, danum, angin, ken apuy. Amin a pangbalbaliw ket naipalplawag babaen ti pannakaurnos ket pannakaurnos manen kadagitoy nga uppat nga elemento. Dagiti nadumaduma a porma iti biag ket gapuanan babaen ti maysa a nasayaat a panaglalaok dagiti elemento.<ref>{{cite web | first1=Richard | last1=Parry | date=Marso 4, 2005 | title=Empedocles | work=Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford | url=http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ | accessdate=2012-05-25 }}</ref> Ni [[Democritus]] (460 BC) ket nagpanpanunot a ti kamamsapulan a pannakailasin ti biag ket isu ti kaadda ti kararua. Kasla met laeng dagiti taga-ugma a mannurat, isu ket nangpadpadas a nangipalpalawag ti pannakaaramid ti maysa a ''sibibiag'' a banag. Ti panangipalpalawagna idi ket dagiti naapuyan nga atomo ket isu ti mangaramid ti kararua iti isu met laeng a pamay-an a dagiti atomo ken kodapis a pakabilangan para kadagiti sabali a banag. Isu ket nangiyunay-unay iti apuy gapu ti makitkita a pannakainaigan ti baetan ti biag ken pudot, ken gapu ta ti apuy ket aggunay.<ref name=democritus>{{cite web | first1=Richard | last1=Parry | date=Agosto 25, 2010 | title=Democritus | work=Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford | url=http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 | accessdate=2012-05-25 }}</ref> {{quote|Ti eternal ken saan nga agbalbaliw a balikas dagiti [[Teoria dagiti Porma|Porma]] ni Plato, ket saan a nasayaat a nairepresentar iti banag babaen ti maysa a nainlangitan nga [[demiurgo|Artisano]], ket nakaro a maigiddiat kadagiti nadumaduma a mekanistiko a [[Weltanschauungen]], a kas idi ti [[atomismo]], babaen idi maikapat a siglo, ti kaaduan a prominente... Daytoy a panagsuppiat ket nagtultuloy iti amin a paset ti panawen ti taga-ugma lubong. Ti atomistiko a mekanismo ket napasayaat idi manipud kenni [[Epicuro]]... bayat a dagiti [[Istoiko]] ket nagamponda iti maysa a nainlangitan a teleolohia... Daytoy a pagpilian ket kasla nalaka: iti panangipakita no kasano ti naysa a naestriktura, a kadawyan a lubong ket rumsua kadagiti saan a naiturong a proseso, wenno mangikabil ti kasaririt iti sistema.<ref>{{cite book |title=Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego |last=Hankinson |first=R. J. |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |year=1997 |isbn=978-0-19-924656-4 |url=http://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |page=125}}</ref>|R. J. Hankinson|''Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego''}} Ti mekanistiko a materialismo a nagtaud iti taga-ugma a Gresia ket napaungar idi ken binaliwan babaen ti maysa a Pranses a pilosopo a ni [[René Descartes]], nga isu ket nagtengtengngel idi a dagiti ayup ken tattao ket naaramid dagiti parte a no agtitiponda ket agannongda a kas maysa a makina. Idi maika-19 a siglo, ti panagpasayaat iti [[selula a teoria]] iti bilolohiko a siensia ket nangaw-awis iti daytoy a panirigan. Ti [[ebolusion|ebolutionario]] a teoria ni [[Charles Darwin]] (1859) ket maysa a mekanistiko a panangipalplawag para iti taudan dagiti sebbangan babaen ti pamay-an ti [[masna a panagpili]].<ref>{{cite book | first1=Paul | last1=Thagard | title=Ti Kognitibo a Siensia iti Siensia: Pannakaipalplawag, Pannakaduktal, ken maipapan ti Konsepto a Panagbalbaliw | publisher=MIT Press | year=2012 | isbn=0-262-01728-8 | pages=204–205 | url=http://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 }}</ref> === Hilomorpismo === Ti [[Hilomorpismo]] ket teoria (nagtaud kenni [[Aristoteles]] (322 SK)) a dagiti amin a biag ket panaglalaok ti banag ken porma. Ti biolohia idi ket maysa kadagiti nangruna nga interesado, ken adda idi dagiti adu a material iti biolohia kadagiti sinursuratna a maipanggep ti sibibiag a parsua. Iti daytoy a panirigan, amin a banag iti material nga uniberso ket addaan dagitoy ti banag ken porma, ken ti porma ti sibibiag a parsua ket ti [[Kararua (espiritu)|kararuana]] (Griego ''psyche'', Latin ''anima''). Adda dagiti tallo a kita ti kararua: ti ''kararua ti mula'' ti mulmula, a gapuanan ti idadakkelda ken panaglungsot ket bukbukodanda a pakataraonan, ngem saan a gapu ti panagkuti ken panagrikna; ti ''kararua ti ayup,'' a gapuanan dagiti ayup nga agkuti ken makarikna; ken ti ''kararu a rasional,'' nga isu daytoy ti taudan ti pakinakem ken panagrason, a (namatmatian ni Aristoteles) mabirukan laeng iti tao.<ref>Aristoteles, ''De Anima'', Libro II</ref> Ti tunggal maysa a nangatngato a kararua ket adda dagiti gupitna manipud iti nabab-baba. Namatmati ni Aristoteles a bayat a rumsua dagiti banag nga awan pormana, saan a rumsua ti porma nga awan banagna, ken isunga ti kararua ket saan a mabalin a rumsua nga awan bagina.<ref>{{cite book | first1=Don | last1=Marietta | page=104 | title=Pangyuna ti taga-ugma a pilosopia | publisher=M. E. Sharpe | year=1998 | isbn=0-7656-0216-4 | url=http://books.google.com/books/about/Introduction_to_Ancient_Philosophy.html?id=Gz-8PsrT32AC }}</ref> Daytoy a naibagbaga ket maitunos iti [[teleolohiko]] a panangipalpalawag iti biag, a pakaibilangan ti penomena kadagiti termino ti panggep wenno kadagusan ti gandat. Isunga ti kinapuraw ti dutdot ti polar nga uso ket naipalawag babaen ti ''panggepna'' iti parawpaw. Ti turong ti gapuanan (manipud timasakbayan ken napalabas) ket maisuppiat iti sientipiko nga ebidensia para ti masna a panagpili, a mangipalplawag kadagiti pagbanagan kadagiti termino iti napalabas a gapuanan. Dagiti biolohiko a langa ket naipalplawag babaen ti panagkita kadagiti kasayaatan a resulta ti masakbayan, ngem babaen ti panagkita kadagiti napalabas nga ebolusionario a pakasaritaan ti sebbangan, a nakaiturongan ti masna a panagpili kadagiti langa a nasalsalusod.<ref name=stewert_williams2010>{{Cite book | first1=Steve | last1=Stewart-Williams | year=2010 | title=Darwin, Dios ken ti kaibuksilan ti biag: kasano a mangisuppiat kadagiti amin ti ebolusionario a teoria a napanunot nga ammom iti biag | publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan | isbn=0-521-76278-2 | pages=193–194 | url=http://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 | postscript= }}</ref> === Bitalismo === Ti [[bitalismo]] ket isu ti pammati a ti pamunganayan ti biag ken saan a material. Daytoy ket nagtaud kenni [[Georg Ernst Stahl|Stahl]] (maika-17 a siglo), ket nagtengtengngel ti daytoy a panirigan aginggana idi tengnga ti maika-19 a siglo. Daytoy ket kinaynayat dagiti pilosopo a kas kenni [[Henri Bergson]], [[Nietzsche]], [[Wilhelm Dilthey]],<ref>{{cite book | first1=Sanford | last1=Schwartz | title=C. S. Lewis iti Kinaudi a Prontera: Siensia ken Supernatural iti Trilohia ti Limbang | publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan| year=2009 | isbn=0-19-988839-6 | page=56 | url=http://books.google.com/books?id=4hQLdPtJe9EC&pg=PA56 }}</ref> dagiti anatomo a kas kenni [[Marie François Xavier Bichat|Bichat]], ken kimiko a kas kenni [[Justus von Liebig|Liebig]].<ref name=wilkinson>{{cite journal | first1=Ian | last1=Wilkinson | title=Pakasaritaan ti Klinikal a Kimika&nbsp;– Ni Wöhler ken ti Pannkaipasngay ti Klinikal a Kimika | journal=Ti Warnakan ti Internasional a Pederasion ti Klinikal a Kimika ken Laboratorio a Medisina | volume=13 | issue=4 | year=1998 | url=http://ifcc.nassaro.com/index.asp?cat=Publications&scat=eJIFCC_&suba=Vol_13_No_4&subx=History_of_Clinical_Chemistry_W%C3%B6hler_and_the_Birth_of_Clinical_Chemistry_&zip=1&dove=1&zona=full&numero=&aq=1 | accessdate=2012-06-12 }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ti bitalismo ket nangiramraman ti kapanunotan nga adda idi ti kammasapulan a paggiddiatan ti organiko ken inorganiko a material, ken ti pammati a ti organiko a material ket mabalin laeng a maala manipud kadagiti sibibiag a banag. Daytoy ket naisupapak idi 1828, idi ni [[Friedrich Wöhler]] ket insaganana ti [[urea]] manipud kadagiti inorganiko a materiales.<ref>{{cite journal | title = Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs | author = Friedrich Wöhler | journal = Annalen der Physik und Chemie | volume = 88 | issue = 2 | pages = 253–256 | year = 1828 | doi = 10.1002/andp.18280880206 | url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer|bibcode = 1828AnP....88..253W }}</ref> Daytoy [[Wöhler a sintesis]] ket naikedkeddeng a ti nangrugian ti moderno nga [[organiko a kimika]]. Daytoy ket nangruna iti pakasaritaan gapu ta immuna a napataud ti [[organiko a kompuesto manipud ]] kadagiti [[inorganiko a kompuesto|inorganiko]] a reaktibo<ref name=wilkinson /> Idi las-ud ti tawtawen ti 1850, ni [[Hermann von Helmholtz|Helmholtz]], nga inpakpakauna babaen ni [[Julius Robert von Mayer|Mayer]], ket nangipakpakita nga awan ti mapukaw nga enerhia iti panaggunay ti piskel, nangisingasing daytoy nga awan dagiti "nangruna a puersa" a naken a mangkuti ti maysa a piskel.<ref>{{cite book | first1=Anson | last1=Rabinbach | title=Ti Motor ti Tao: Enerhia, Bannog, ken dagiti Taudan ti Modernidad| publisher=Unibersidad ti California a Pagmalditan | year=1992 | isbn=0-520-07827-6 | pages=124–125 | url=http://books.google.com/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124&lpg=PA124 }}</ref> Isu dagitoy a resulta ti panagbaybayan ti sientipiko a panagay-ayat kadagiti teoria ti bitalismo, ngem daytoy a pammati ket nagtultuloy kadagiti [[pospolipido|pseudosientipiko]] a teoria a kas ti [[homeopatia]], a nagipatpatarus kadagiti sakit ken dagiti kirokiro a kas gapuanan babaen dagiti disturbo iti maysa a naipagpagarup a nangruna a puersa wenno peursa ti biag.<ref>{{cite web | title=Puesto a papel ti NCAHF iti Homeopatia | date=Pebrero 1994| publisher=National Council Against Health Fraud | url=http://www.ncahf.org/pp/homeop.html | accessdate=2012-06-12 }}</ref> == Dagiti panangipalpalawag == Karit kadagiti sientista ken dagiti pilosopo ti mangipalawag ti biag kadagiti nalawag a termino.<ref>{{cite web | first1=Leslie | last1=Mullen | date=Hunio 19, 2002 | title=Defining Life | work=Taudan ti Ebolusion ti Biag | publisher=Astrobiolohia | url=http://www.astrobio.net/exclusive/226/defining-life | accessdate=2012-05-25 }}</ref><ref>{{cite web | first1=Claus | last1=Emmeche | year=1997 | title=Panangipalplawag ti Biag, Panangipalplawag ti Irurumsua | publisher=Niels Bohr Institute | url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html | accessdate=2012-05-25 | archive-date=2012-03-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://artsandsciences.colorado.edu/magazine/2009/03/can-we-define-life/ |title=Maipalwag tayo kadi ti Biag |accessdate=2009-06-22 |year=2009 |publisher=Colorado Arts & Sciences |archive-date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610005441/http://artsandsciences.colorado.edu/magazine/2009/03/can-we-define-life/ |url-status=dead }}</ref> Daytoy ket narigat gapu ta ti biag ket maysa a proseso, ken saan a puro a sustansia.<ref name="DefinitionMotivation">{{Cite journal | last = Mautner | first = Michael N. | title = Naidagus a panspermia. 3. Dagiti estratehia ken motibasion para iti panangimula kadagiti ulep a mangporma ti bituen | journal = Warnakan ti Britaniko nga Interplanetario a KagimonganJ | year = 1997 | volume = 50 | pages = 93–102 | url = http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf | bibcode = 1997JBIS...50...93M | access-date = 2013-08-13 | archive-date = 2012-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="SeedingBook">{{Cite book | last = Mautner | first = Michael N. | title = Panangimula ti Uniberso iti Biag: Panangiseguridad iti Kosmolohiko a Kasakbayan tayo | publisher = Legacy Books (www.amazon.com) | location = Washington D. C. | year = 2000 | isbn = 0-476-00330-X | url = http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf | access-date = 2013-03-05 | archive-date = 2012-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf | url-status = dead }}</ref> Ti ania man a panangipalplawag ket nasken a nalawa a makaanay a mansakop iti amin a biag nga ammo tayo, ken nasken a sapasap a makaanay tapno mangiraman ti biag a mabalin a kammasapulan a maigiddiat manipud iti biag iti Daga.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K. H. |last2=Conrad |first2=P. G. |title=Biag: napalabas, agdama ken masakbayan |journal=Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan dagiti Londres B a Siensia ti Biolohia |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–39 |date= Disiembre 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=http://journals.royalsociety.org/content/7r10hqn3rp1g1vag/fulltext.pdf}}</ref><ref name=McKay>{{Cite journal |title=Ania kadi ti Biag—ken Kasano a Biruken tayo kadagiti Sabali a Lubong? |journal=Publiko a Biblioteka ti Siensia&nbsp;– Biolohia |date=Septiembre 14, 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=2(9) |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302}}</ref><ref name="Bioethics">{{Cite journal | last = Mautner | first = Michael N. | title = Dagiti naipatengnga ti biag nga etika, ken ti masakbayan ti tao iti limbang | journal = Bioethics | volume = 23 | pages = 433–440 | year = 2009 | doi = 10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x | pmid = 19077128 | url = http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf | issue = 8 | access-date = 2013-08-13 | archive-date = 2012-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf | url-status = dead }}</ref> == Taudan == Ti ebidensia ket mangisingasing a ti biag iti Daga ket ket mabalin a rimsua idi 3.7&nbsp;[[bya|bilion a tawtawen]],<ref>{{cite book | first1=Clare | last1=Milsom | first2=Sue | last2=Rigby | title=Pannagitaldiap kadagiti posil | edition=Maika-2 nga | publisher=John Wiley & Sons | year=2009 | isbn=1-4051-9336-0 | page=134 | url=http://books.google.com/books?id=OdrCdxr7QdgC&pg=PA134 }}</ref> a dagiti kaduogan a tugot ti biag a nabirukan kadagiti posil a napetsaan manipud idi 3.4 bilion a tawtawen.<ref>{{Cite journal | last1 = Wacey | first1 = D. | last2 = Kilburn | first2 = M. R. | last3 = Saunders | first3 = M. | last4 = Cliff | first4 = J. | last5 = Brasier | first5 = M. D.| title = Microfossils of sulphur-metabolizing cells in 3.4-billion-year-old rocks of Western Australia | doi = 10.1038/ngeo1238 | journal = Nature Geoscience | volume = 4 | issue = 10 | pages = 698 | year = 2011 | pmid = | pmc = }}</ref> Iti maysa nga inadal babaen ti [[Dagiti Nailian a Patakder ti Salun-at]], dagiti mannurat ket [[Panspermia#CKarikut|nangipagpagarup]] a no ti biolohiko a karikut ket umadu unay iti las-ud ti [[ebolusion]], ti biag iti [[law-ang]] ket mabalin a ganganai a nangrugi idi 10 bilion a tawtawen<ref name="arXiv-20130328">{{cite journal |last1=Sharov |first1=Alexei A. |last2=Gordon| first2=Richard |title=BIag Sakbay ti Daga| url=http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1304/1304.3381.pdf |date=28 Marso 2013 |journal=[[arXiv]]|arxiv=1304.3381v1 |accessdate=16 Abril 2013 }}</ref><ref name="NIH-20060612" /> – dagiti bilion a tawen sakbay a rimsua ti [[Daga (planeta)|Daga]], a nagisingasing a ti Daga ket minulaan babaen ti [[panspermia]] wenno [[naidagusan a panspermia]]. Amin a naam-ammuan a porma ti biag ket makibinningay kadagiti kammasapulan a mekanismo ti molekula, a mangipakpakita ti [[sapasap a tinaudan]]; naibatay kadgitoy a panagpalpalaiiw, hipotesis iti tinaudan ti biag ket mangpadas a mangbiruk ti mekanismo a mangipalawag ti pannakaporma ti maysa a [[unibersal a sapasap a tinaudan]], manipud kadagiti simple nga [[organiko a molekula]] babaen ti kasakbayan ti selula a biag aginggana kadagiti protoselula ken metabolismo. Nabingbingayen dagiti modelo a katkategoria ti "immuna ti gene" ken "immuna ti metabolismo", ngem ti kinaudi a pagduyosan ket ti irurumsua kadagiti hibrido a modelo a mangitipon kadagitoy dua a kategoria.<ref>{{cite journal | last1=Coveney | first1=Peter V. | first2=Philip W. | last2=Fowler | title=Panagmodelo ti karikut ti biolohia: ti maysa a perspektibo ti sientista | journal=Warnakan ti INterface ti Naarian a Kagimongan | year=2005 | volume=2 | issue=4 | pages=267–280 | doi=10.1098/rsif.2005.0045 }}</ref> Awan dagiti agdama a sientipiko a konsenso no kasano a nangrugi ti biag. NUpay kasta, kaaduan kadagiti naaw-awat a sientipiko a modelo ket mangitakder kadagiti sumaganad a panagpalpaliiw: * Ti [[eksperimento Miller-Urey]], ken ti obra ni [[Sidney W. Fox|Sidney Fox]], ket mangipakpakita kadagiti kasasaad ti primitibo a Daga ket nagparabor kadagiti kimiko a reaksion a nangsintesado kadagiti [[amino asiso]] ken dagiti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a tinaudan.<ref>{{cite web | url = http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars145.php | title = Habitabilidad ken Biolohia: Ania kadi dagiti Tagikua ti Biag? | accessdate = 2013-06-06 | work = Mision ti Phoenix Mars | publisher = Ti Unibersidad ti Arizona | archive-date = 2014-04-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140417155949/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars145.php | url-status = dead }}</ref> * Dagiti [[Phospholipid]] ken kellaatda a nangporma kadagiti [[dua a tuon ti lipido]], ti batayan nga estruktura ti maysa a [[kulanit ti selula]]. Dagiti sibibiag nga organismo ket agsintesadoda kadagiti [[protina]], ken dagitoy ket dagiti [[polimero]] dagiti amino asido nga agus-usar kadagiti panangiyammo a naikodigo babaen ti [[deoksiribonukleiko nga asido]] (DNA). Ti [[sintesis ti protina]] ket buklen dagiti intermediario a [[ribonucleiko asido ]] (RNA) a polimero. Ti maysa a posibilidad no kasano a nangrugi ti biag ket ti pannakaiyuna dagiti gene, ken sinaruno dagiti protina;<ref>{{cite book | last1=Senapathy | first1=Periannan | authorlink= | title=Nawaya pannkaipasangay dagiti organismo| location=Madison, WI | publisher=Genome Press | year=1994 | isbn=0-9641304-0-8 | url=http://books.google.com/books?id=3hJFAQAAIAAJ }}</ref> ti alternatibo ket maibaga nga immuna dagiti protina kalpasanna dagiti gene.<ref>{{cite book | last1=Eigen | first1=Manfred | first2=Ruthild | last2=Winkler | title=Dagiti addang para iti biag: ti perpektibo iti ebolusion (Aleman nga edision, 1987) | publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan | year=1992 | page=31 | isbn=0-19-854751-X | url=http://books.google.com/books/about/Steps_towards_life.html?id=R7QTAQAAIAAJ }}</ref> Nupay kasta, gapu ta dagiti gene ken dagiti protina ket nasken tapno mapataud ti tunggal maysa kadagitoy, ti parikut a panangikeddeng no ania ti immuna ket kasla ti [[manok wenno ti itlog]]. Kaaduan kadagiti sientista ket nangampon ti hipotesis a gapu iti daytoy, saan a mabalin a dagiti gene ken dagiti protina ket nawayada a rimsua.<ref name="Barazesh, Solmaz 2009">{{cite journal | last1=Barazesh | first1=Solmaz | title=Kasano a nangrugi ti RNA: Agbirbiruk dagiti Sientista kadagiti Tinaudan ti Biag | journal=Science News | date=Mayo 13, 2009 | url=http://www.usnews.com/science/articles/2009/05/13/how-rna-got-started-scientists-examine-the-origins-of-life | accessdate=2012-05-25 }}</ref> Isu a ti posibilidad nga immuna nga insingasing babaen ni [[Francis Crick]],<ref>{{cite book | last1=Watson | first1=James D. | title=Prologo: dagiti nasapa pannagipagpgarup ken dagiti kinapudno a maipanggep kadagiti plantilia ti RNA | pages=xv–xxiii | work=The RNA World | editor1-first=R. F. | editor1-last=Gesteland | editor2-first=J. F. | editor2-last=Atkins | publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press | location=Cold Spring Harbor, New York | year=1993 }}</ref> ket isu ti biaga a naibatay iti [[RNA]],<ref name="Barazesh, Solmaz 2009" /> nga addaan kadagiti kasla DNA a tagikua ti panagipenpen ti pakaammo ken dagiti [[katalisis|kataliktiko]] a tagikua dagiti dadduma a protina. Daytoy ket tinawtawagan ti [[RNA a hipotesis ti lubong]], ken daytoy ket sinuportaran babaen ti panagpalplaiiw nga adu kadagiti kritikal a komponente dagiti selulaa (dagiti kabuntogan a [[Ebolusion|nagbaliw]]) ket kaaduan a buklen dagitoy ti RNA. Ken dagiti pay kritikal a kumaduaan a banag ti ([[Adenosine triphosphate|ATP]], [[Acetyl-CoA]], [[NADH]], kdpy.) ket mabalin dagitoy a nukleotides wenno dagiti sustansia a nalawag a maikabagian kaniada. Dagiti kataliktiko a tagikua ti RNA ket saan pay idi a naipakpakita idi immuna a naisingasing ti hipotesis,<ref>{{cite journal | first1=Walter | last1=Gilbert | title=Ti Taudan ti Biag: Ti lubong ti RNA| journal=Nature | volume=319 | issue=618 | date=Pebrero 20, 1986 | doi=10.1038/319618a0 |bibcode = 1986Natur.319..618G | pages=618 }}</ref> ngem pinasingkedan daytoy babaen ni [[Thomas Cech]] idi 1986.<ref>{{cite journal | last1=Cech | first1=Thomas R. | title=Ti modelo ti nakatalisado nga RNA a replikasion ti RNA | pages=4360–4363 | volume=83 | journal=Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia ti Siensia ti Estados Unidos| year=1986 | url=http://www.pnas.org/content/83/12/4360.abstract | accessdate=2012-05-25 | issue=12 | bibcode=1986PNAS...83.4360C | doi=10.1073/pnas.83.12.4360}}</ref> Ti maysa a parikut ti lubong ti RNA a hipotesis ket ti sisntesis ti RNA manipud iti simple nga inorganiko a tinaudan ket narigrigat ngem kadagiti organiko a molekula. Ti maysa arason ti daytoy ket dagiti tinaudan ti RNA ket natalinaayda unay ken nabuntogda a makitinnignay iti tunggal maysa babaen kadagiti ambiente a kasasaad, ken naisingasingen a dagiti sibibiag nga organismo ket mangbukel kadagitoy iti tunggal maysa a molekula sakbay ti RNA.<ref name=Cech>Cech, T.R. (2011). Dagiti Lubong ti RNA iti KOntesto. Source: Departamento ti Kimika ken Biokimika, Unibersidad ti Colorado, Boulder, Colorado 80309-0215. Cold Spring Harb Perspect Biol. 2011 Peb 16. pii: cshperspect.a006742v1. {{DOI|10.1101/cshperspect.a006742}}.</ref> Nupay kasta, ti nagballigi a sintesis dagiti dadduma a molekula ti RNA babaen kadagitoy nga adda a kasasaad sakbay ti biag iti Daga ket nagun-oden babaen ti pananginayon kadagiti alternatibo a tinaudan iti naisangayan ngaurnos iti tinaudan ti [[pospato]] nga adda kadagiti amin a reaksion.<ref>{{cite journal | last1=Powner | first1=Matthew W. | first2=Béatrice | last2=Gerland | first3=John D. | last3=Sutherland | title=Sintesis ti matignay a pirimidine ribonukleotides kadagiti mabalin a kasasaad ti prebiotiko | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-14_459_7244/page/239 | journal=Nature | volume=459 | pages=239–242 | date=Mayo 14, 2009 | doi=10.1038/nature08013 | pmid=19444213|bibcode = 2009Natur.459..239P | issue=7244 }}</ref> Daytoy a panagadal ket mangpabalin ti hipotesis ti lubong ti RNA.<ref>{{cite journal | last1=Szostak | first1=Jack W. | title=Dagiti Taudan ti Biag: Dagiti sistema ti kimika iti nasapa a Daga | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-14_459_7244/page/171 | journal=Nature | volume=459 | pages=171–172 | date=Mayo 14, 2009 | doi=10.1038/459171a |bibcode = 2009Natur.459..171S | issue=7244 | pmid=19444196 }}</ref> Dagiti heolohiko a natakuatan idi 2013 ket nangipakpakita a ti reaktibo a sebbangan ti [[posporo]] (kasla ti [[pospito]]) ket adu dagitoy iti taaw sakbay idi 3.5 Ga, ken ti [[Schreibersita]] ket nalaka a makitinnignay iti naibatay ti danum a [[glycerol]] tapno agpataud ti pospito ken [[glycerol 3-pospito]].<ref name=Pasek>{{cite journal|last=Pasek|first=Matthew A.|title=Ebidensia para iti reaktibo a napabassit a sebbangan ti posporo iti nasapa nga Archaea a taaw|journal=PNAS|date=Hunio 18, 2013|volume=110|issue=25|pages=10089-10094|doi=10.1073/pnas.1303904110|url=http://www.pnas.org/content/110/25/10089|accessdate=16 Hulio 2013}}</ref> Daytoy ket naipagpagarup a ti aglaon ti [[Schreibersita]] a [[meteorites]] manipud iti [[Naladaw a Nakaro a Panagbomba]] ket mabalin a nakaited ti nasapa a napabassit a posporo, a mabalin nga agtignay kadagiti prebiotiko nga organiko a molekula tapno mangporma kadagiti [[posporilasion|posporilado]] a biomolekula, a kasla ti [[RNA]]. Idi 2009, dagiti eksperimento ket nangipakita ti [[Darwinio nga ebolusion]] iti maysa a dua ti komponente a sistema dagiti ensima ti RNA ([[ribosima]]) ''in vitro''.<ref>{{cite journal | last1=Lincoln | first1=Tracey A. | first2=Gerald F. | last2=Joyce | title=Bukod a Natalinaay a Replikasion ti maysa nga Ensima ti RNA| journal=Science | date=Pebrero 27, 2009 | volume=323 | issue=5918 | pages=1229–1232 | doi=10.1126/science.1167856 | pmid=19131595 | pmc=2652413|bibcode = 2009Sci...323.1229L }}</ref> Ti obra ket naaramid iti laboratorio ni [[Gerald Joyce]], a nangibagbaga, "Daytoy ti immuna a kas pagarigan, iti ruar ti biolohia, ti ebolusionario a panagampon ti maysa a sistema ti molekular a henetiko."<ref>{{cite journal | last1=Joyce | first1=Gerald F. | title=Ebolusion ti maysa a lubong ti RNA | journal=Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology | pmc=2891321 | doi=10.1101/sqb.2009.74.004 | pmid=19667013 | volume=74 | year=2009 | pages=17–23}}</ref> Dagiti prebiotiko a kompuesto ket mabalin nga adda kadagiti ekstraterestial a tinaudan. Dagiti natakuatan ti [[NASA]] idi 2011, a naibatay kadagiti panagadal kadagiti [[meteorite]] a mabirukan iti [[Daga (planeta)|Daga]], ket mangisingasing a dagiti kompuesto ti [[DNA]] ken RNA ([[adenine]], [[guanine]] ken dagiti maikabagian nga organiko a molekula) ket mabalin a naporna iti [[akinruar a limbang]].<ref name="Callahan">{{cite web |last1=Callahan |last2=Smith |first2=K.E. |last3=Cleaves |first3=H.J. |last4=Ruzica |first4=J. |last5=Stern |first5=J.C. |last6=Glavin |first6=D.P. |last7=House |first7=C.H. |last8=Dworkin |first8=J.P. |date=11 Agosto 2011 |title=Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases |url=http://www.pnas.org/content/early/2011/08/10/1106493108 |publisher=[[PNAS]] |doi=10.1073/pnas.1106493108 |accessdate=15 Agosto 2011 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918104518/http://www.pnas.org/content/early/2011/08/10/1106493108 |url-status=dead }}</ref><ref name="Steigerwald">{{cite web |last=Steigerwald |first=John |title=NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space |url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html |publisher=[[NASA]] |date=Agosto 8, 2011 |accessdate=2011-08-10 |archive-date=2020-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511192941/https://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html |url-status=dead }}</ref><ref name="DNA">{{cite web |author=ScienceDaily Staff |title=DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110808220659.htm |date=Agosto 9, 2011 |publisher=ScienceDaily |accessdate=2011-08-09}}</ref><ref name=Lincei>{{cite journal |last=Gallori |first=Enzo |title=Astrokimika ken ti tinaudan ti henetiko a material |journal=Rendiconti Lincei |date=Nobiembre 2010 |volume=22 |issue=2 |pages=113–118 |id= |url=http://www.springerlink.com/content/x332837483630g24/ |accessdate=2011-08-11 |doi=10.1007/s12210-011-0118-4 }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Dagiti nota == {{Reflist|group=nota}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * Kauffman, Stuart. [http://www.edge.org/3rd_culture/kauffman03/kauffman_index.html The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman] *''[http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf Seeding the Universe With Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |date=2012-11-02 }}'' Legacy Books, Washington D. C., 2000, {{ISBN|0-476-00330-X}} * Walker, Martin G. [http://rationalphilosophy.net/index.php/the-book ''LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724030023/http://rationalphilosophy.net/index.php/the-book |date=2011-07-24 }} Dog Ear Publishing, 2006, {{ISBN|1-59858-243-7}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Tree of life|Puon ti Biag}} {{Dagiti ranggo ti taksonomia}} [[Kategoria:Biag| ]] [[Kategoria:Dagiti biolohiko a sistema]] [[Kategoria:Biolohia]] [[Kategoria:Terminolohia ti biolohia]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] fr0jy39up2zp00jqu28dh2maj128txv 0 20001 406715 404833 2026-08-23T21:08:49Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406715 wikitext text/x-wiki [[Papeles:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|right|Dagitoy ''[[Escherichia coli]]'' a selula ket mangited ti kas pagarigan iti maysa a [[prokarote|prokariotiko]] a [[mikroorganismo]].]] Iti [[biolohia]], ti maysa nga '''organismo''' ket ti aniaman nga [[Contiguity|agkakasigkay]] a [[biag|sibibiag]] a [[sistema]] (a kas ti [[ayup]], [[fungus]], [[mikro-organismo]], wenno [[mula]]). Iti saan a basbassit a sumagmamano a porma, amin a kita dagiti organismo a makabael iti [[panagtignay (sikolohia)|panagsungbat]] iti [[panagtignay (sikolohia)|panagtignay]], [[reproduksion]], idadakkel ken [[panagrang-ay a biolohia|panagrang-ay]], ken ti panagtaripato iti [[homeostasis]] a kas maysa a natalinaay a sibubukel. Ti maysa nga organismo ket mabalin nga [[uniselular]] (maymaysa a selula) wenno, iti kaso a kas dagiti tao, buklen dagiti trilion kadagiti [[selula (biolohia)|selula]] a naigrupo kadagiti naipangpangruna a [[kulapot (biolohia)|kulapot]] ken dagiti [[organo (biolohia)|organo]]. Ti termino a ''[[multiselular]]'' (adu a selula) ket mangipalawag ti aniaman nga organismo a buklen dagiti ad-adu ngem maysa a selula. Amin dagiti [[biag|sibibiag nga organismo iti Daga]] ket nabingbingayda kadagiti [[eukariote]] ken dagiti [[prokariote]] a naibatay ti kaadda wenno kaawan kadagiti husto a [[tengnga ti selula|pagtengngaan]] kadagiti selulada. Dagiti prokariote ket mangirepresenta kadagiti dua a nagsisina a [[tallo a dominio a sistema|dominio]], ti [[Bakteria]] ken [[Archaea]]. Dagiti eukariotiko nga organismo, nga adda dagiti nabedbedan iti kulanit a [[tengnga ti selula]], ket aglaon pay kadagiti [[organelle|organulo]], a nainganan kadagiti [[mitochondria]] ken (iti mulmula) kadagiti [[plastid]], sapasap dagitoy a naipanpanunotan a nagtaud manipud iti [[endosimbiotiko a teoria|endosimbiotiko]] a bakteria.<ref name=cavaliersmith1987>T.Cavalier-Smith (1987) Ti taudan dagiti eukariote ken arkaebakterial a selula, [[Dagiti Salaysay ti Akademia dagiti Siensia iti New York]] 503, 17–54</ref> Dagiti [fungus]], dagiti [[ayup]] ken dagiti [[mula]] ket kas pagarigan dagiti [[sebbangan]] a eukariote. Idi 2002 ni [[Thomas Cavalier-Smith]] ket nangisingasing ti maysa a [[klado]], [[Neomura]], a naigrupo dagitoy ti [[Archaea]] ken [[Eukarya|Eukaria]]. Ti neomura ket naipanpanunotan a nagggapu manipud iti [[Bakteria]], a kaaduan a naisangsangayan manipud iti [[Actinobacteria|Aktinobakteria]].<ref name=cavaliersmith2002>T. Cavalier-Smith (2002) [http://ijsb.sgmjournals.org/content/52/1/7.full.pdf Ti neomura ataudan iti arkaeobakteria, ti negibakterial a ramut iti unibersal a kayo ken maipapan ti bakteria a megaklasipikasion]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Ti [[Internasional a Warkan iti Sistematiko ken Ebolusionario a Mikrobiolohia]] 52, 7–76 [[pmid:11837318|PMID 11837318]].</ref> Kitaen ti ''[[Pannakaisanga nga urnos ti maipapan ti bakteria a pila (Cavalier-Smith, 2002)|Pannakaisanga nga urnos ti maipapan ti bakteria a pila]]''. == Etimolohia == Ti termino nga "organismo" ([[Pagsasao a Griego|Griego]] ὀργανισμός – ''organismos'', manipud iti [[Taga-ugma a Griego]] ὄργανον – ''organon'', "instrumento, implemento, ramit, organo iti kaipanunotan wenno aprehension"<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do%29%2Frganon ὄργανον], Henry George Liddell, Robert Scott, ''Ti Griego-Inggles a Leksikon'', iti Perseus</ref>) ket immuna a nagparang iti pagsasao nga Ingles idi 1701 ken nakaala daytoy ti agdama a pannakaipalpalawagna babaen idi 1834 ([[Inggles a Diksionario ti Oxford]]). Daytoy ket dagus a maikabagian iti termino nga "organisasion". Adda ti maysa a napaut a tradision iti panangipalpalawag kadagiti organismo a kas dagiti agbukbukod nga agur-urnos a parsua.<ref>Kant I., [[Critique of Judgment|Panagdillaw iti Panagukom]]: §&nbsp;64.</ref> Adda metten dagiti adu nga agdama a kontrobersia a maipanggep ti kasayaatan a panangilawlawag ti organismo<ref>{{Cite journal | volume = 58 | issue = s1 | pages = 19–31 | last = Dupré | first = J. | title = Ti polihenomiko nga organismo | journal = Sosiolohiko a Panagrepaso | year = 2010 }} {{Cite journal | issn = 0033-5770 | volume = 85 | issue = 4 | page = 447 | last = Folse 3rd | first = H. J. | author2 = J. Roughgarden | title = Ania kadi ti agmaymaysa nga organismo? Ti adu nga agpang a perspektibo ti panagpili. | url = https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_2010-12_85_4/page/447 | journal = Ti Mamitlo a panagrepaso ti biolohia | year = 2010 }} {{Cite journal | volume = 32 | pages = 247–268 | last = Pradeu | first = T. | title = Ania kadi ti organismo? Ti maysa nga immunolohiko a sungbat | journal = Pakasaritaan ken Pilosopia dagiti Siensia ti Biag | year = 2010 }} {{Cite journal | volume = 22 | issue = 4 | pages = 659–671 | last = Gardner | first = A. | author2 = A. Grafen | title = Panagtiliw ti superorganismo: ti pormal a teoria iti grupo a panagampon | journal = Warnakan iti Ebolusionario a Biolohia| year = 2009 }} {{Cite book | publisher = Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan | isbn = 978-0-691-05011-9 | last = Michod | first = R E | title = Dagiti Darwiniano a dinamiko: dagiti ebolusionario a panagdaliasat iti kababalin ken panagmaymaysa| year = 1999 }} {{Cite journal | volume = 364 | issue = 1533 | page = 3143 | last = Queller | first = D. C | author2 = J. E Strassmann | title = Labes ti kagimongan: ti ebolusion iti organismalidad | journal = Dagiti Pilosopiko a Panagisinnukat iti Naarian aKagimongan B: Dagiti Biolohiko a Siensia | year = 2009 | doi=10.1098/rstb.2009.0095 }} {{Cite journal | volume = 14 | issue = 4 | pages = 152–155 | last = Santelices | first = B. | title = Mano kadi dagiti kita dagiti agmaymaysa? | journal = Dagiti pagduyosan iti Ekolohia ken Ebolusion | year = 1999 }} {{Cite journal | last = Wilson | first = R | title = Ti bilolohiko apagarup iti agmaymaysa | journal = Stanford nga Ensiklopidia iti Pilosopia | year = 2007 }}</ref> kenno agpayso a daytoy wenno ti kastoy a panangipalplawag ket nasken.<ref>{{Cite journal | volume = 83 | issue = 4 | pages = 621–627 | last = Pepper | first = J. W | author2 = M. D Herron | title = Ti kadi bilolohia ket makasapul ti maysa a konsepto ti organismo? | url = https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2008-11_83_4/page/621 | journal = Dagiti Biolohiko a Panagrepaso | year = 2008 | pmid=18947335 | doi=10.1111/j.1469-185X.2008.00057.x }} {{Cite journal | pages = 301–311 | last = Wilson | first = J | title = Ontolohiko a panagparti: dagiti konsepto nga organismo ken bilolohik a panagisapasap | journal = Pilosopia ti Siensia | year = 2000 | jstor=188676 }}</ref> Nadumaduma a parparawad<ref>{{Cite journal | volume = 30 | pages = 31–39 | last = Bateson | first = P. | title = Ti panagsubli ti sibubukel nga organismo | journal = Warnakan iti Biosiensia| year = 2005 }}</ref> ket dagiti sungbat kadagiti singasing a ti kategoria iti "organismo" ket mabalin a makaanay iti biolohia.<ref>Dawkins R. (1982) Ti Naipaatiddog a Penotipo. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan.</ref> == Semantika == Ti balikas nga ''organismo'' ket mabalin a nalawa a maipalawag a kas maysa nga asemblia dagiti [[molekula]] nga agtigtignay a kas ad-adu wenno basbassit a natalinaay a sibubukel a mangipakpakita kaditi tagikua iti biag. Nupay kasta, adu kadagiti taudan ket nagisingsingasing kadagiti panangipalplawag a mangikkat kadagiti [[birus]] ken dagiti teoretiko a mabalin mga inaramid ti tao a porma dagiti [[pagpilian a biokimika|saan nga organiko a biag]].<ref name=OED>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Inggles a Diksionario ti Oxford|edition=online |year=2004 |title= organismo}}</ref> Dagiti [[birus]] ket agkamkammatalekda iti biokimiko a makina iti maysa nga agsangsangaili a selula para iti reproduksion. Ti [[Chambers Online Reference|Reperensia nga Online ti Chambers]] ket mangitited ti nalawa a panangilawlawag: "ti aniaman a sibibiag nga estruktura, a kas ti maysa a mula, ayup, fungus wenno bakteria, a makabael iti panagdakkel ken reproduksion".<ref name=Chambers>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Maika-21 a Siglo a Diksionario ti Chambers |edition=online |year=1999 |title=organismo}}</ref> Kadagiti adu a selula a termino, ti "organismo" ket kadawyan a mangilawlawag ti sibubukel a pagsasarunuan a pannakaaramid kadagiti sitema (kas pagarigan [[sirkulatorio a sistema|sirkulatorio]], [[panaglumpa a sistema|panaglupma]], wenno [[reproduktibo a sistema|reproduktibo]]) a dagitoy ket urnong ti [[organo dagiti (anatomia)|organo]]; dagitoy ket, dagiti urnong ti kulanit, a dagitoy ket naaramid met kadagiti [selula (biolohia)|selula]]. Kadagiti daduma a mula ken ti [[nematodo]] ''[[Caenorhabditis elegans]]'', dagiti agmaymaysa a selula ket dagiti [[totipotente]]. Ti [[nalatak nga organismo]] ket ti maysa nga organismo a mangbukel kadagiti adu nga agmaymaysa nga agkakadua nga agtigtignay a kas maysa nga agtigtignay wenno [[sosial a paset]]. === Saan a maipapan ti selula a biag === {{Nangruna|Saan a maipapan ti selula a biag}} Dagiti [[birus]] ket kadawyan a saan a naipanpanunotan a dagitoy ket organismo gaputa saanda a makabael iti autonomo a [[reproduksion]], idadakkel wenno [[metabolismo]]. Daytoy a kontrobersia ket problematiko gaputa adda dagiti dadduma maipapan ti selula nga organismo a saanda met a makabael iti nnawaya a panagbiag (ngem saan nga iti nawaya a metabolismo ken panagpaadu) ken agbiag a kas dagiti obligatorio nga intrasekular a parasitiko. Urayno dagiti birus ket addaanda laeng kadagiti bassit a [[ensima]] ken dagiti molekula nakailaslasinan dagiti sibibiag nga organismo, awan dagitoy ti bukodda a metabolismo ken saanda a makasintesar ken makaurnos kadagiti organiko a kompuesto a mangporma kaniada. Isun a daytoy ket mangisina ti autonomo a reproduksion ket mabalinda laeng a pasibo a matuladan babaen ti makina iti [[selula (biolohia)|agsangsangaili a selula]]. Iti daytoy a kapanunotan dagitoy ket kapadpadada ti inanimado a banag. Bayat a dagiti birus ket saanda nga agsarsaranay ti nawaya a metabolismo, ken isunga kadawyanda a saan a naibilbilang a kas dagiti organismo, addaanda met kadagiti bukodda a [[gene|puonan]] ken isuda ket [[ebolusion|agbaliw]] babaen kadagiti kapadpada a mekanismo a pangibalbaliwan dagiti organismo. Ti kadawyan a suppiat iti panagsuporta kadagiti birus a kas dagiti sibibiag ng aorganismo ket ti abilidadda a mapan it iebolusion ken agpaadu babaen ti kabukbukodan a panangaramid. Adda dagiti dadduma a sientista a sumupsuppiat a dagiti birus ket saanda nga agbalbaliw, wenno bukbukodda a makapaaduno. Iti kinapudno, dagiti birus ket agbaliwda babaen dagiti mangsangsangaili kaniada a selula,a ti kaibuksilanna ket adda iti ti kimmadduan nga ebolusion dagiti birus ken dagiti agsangsangaili a selula. No awan dagiti agsangsangaili a selula, ti maipapan ti birus nga ebolusion ket imposible. Daytoy ket saan nga husto kadagiti selula. No awan dagiti birus, ti turong ti ebolusion ket mabalin a sabali; nupay kasta, ti abilidad nga agbaliw ket saan a mabanagan. Iti met reproduksion, dagiti birus ket dagupda nga agkamkammatalek iti makina ti agsangsangaili tapno makapaaduda.<ref>{{cite journal|last=Moreira|first=D.|author2=López-garcía|title=Dagiti sangapulo a rason tapno ilaksid dagiti birus manipud iti kpuon ti biag.|journal=Dagiti Panagrepaso ti Katutubo. Mikrobiolohia|year=2009|volume=7|issue=4}}</ref> Ti pannakaduktal ti maipapan kadagiti birus a megagenom nga adda dagiti puonan a panagkodigo para iti enerhia ametabolismo ken sintesis ti protina ket nangsungrod ti suppiat a maipanggep no dagiti birus ket tagikua iti [[puon ti biag]]. Ti kaadda dagitoy a puonan ket mangisingsingasing a dagiti birus ket makabaelda kadagiti napalabas nga agmetabolisado. Daytoy ket nabirukan iti kalpasanna a dagiti puonan a panagkodigo para iti enerhia ken protina a metabolismo ket adda ti maipapan ti selula a taudan. Mabalin a dagitoy ket nakaaldad babaen ti [[horisontal a pannkaiyakar ti puonan]] manipud kadagiti maipapan ti birus a nagsangsangaili.<ref>{{cite journal|last=Moreira|first=D.|author2=López-garcía|title=Dagiti sangapulo a rason tapno ilaksid dagiti birus manipud iti puon ti biag.|journal=Dagiti Pangrepaso ti Katutubo. Microbiology|year=2009|volume=7|issue=4}}</ref> Ti sabali pay a nasayaat a suppiat iti panangilaksid kadagiti birus iti puon ti biag ket ti [[polipiletiko]] a taudan.<ref>{{cite journal|last=Moreira|first=D.|author2=Lopez-Garcia|title=Dagiti sangapulo a rason tapno ilaksid dagiti birus manipud iti puon ti biag.|journal=Dagiti Panagrepaso ti Katutubo. Mikrobiolohia.|year=2009|volume=7|issue=4}}</ref> Dagiti birus ket saanda a makibinningay ti homologo a pannakailasinan kadagti maipapan ti selula nga organismo, wenno dagiti dadduma pay a birus. Gaputa daytoy ket imposible nga agsubli a suroten ti maipapan ti birus nga ebolusion iti [[kinaudi nga unibersal a kaputotan]], daytoy pay ket imposible a maikabilda iti puon ti biag, wa daytoy ket naibatay iti puonan ti homologo == Dagiti Nota == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/944790.stm BBCNews: 27 Septiembre 2000, No ti kella ket saan unay a napuskol] Citat: "Ti kaibuksilanna ket adda dagiti kababaan a parsua dagiti pagarian ti mula ken ayup, a kas ti kella ke and amiba, ken mabalin a naduduog ngem ti naipagpagarup" ** [http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=4742 SpaceRef.com, Hulio 29, 1997: Dagiti Sientista ket Nakduktalda kadagiti Yelo a Metano nga Igges idiay datar ti Golpo ti Mehiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403040654/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=4742 |date=2020-04-03 }} *** [http://www.science.psu.edu/iceworms/iceworms.html Ti Eberly a Kolehio iti Siensia: Nakduktalan kadagiti Yelo a Metano nga Igges idiay datar ti Golpo ti Mehiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601140743/http://science.psu.edu/iceworms/iceworms.html |date=2009-06-01 }} maala a maipablaak a kababalin ti ladladawan [[Kategoria:Biag]] [[Kategoria:Dagiti organismo| ]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] rgq52ii90kxxcs3cabo5s6rm4rc3j1p 0 20035 406879 396880 2026-08-23T23:45:23Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406879 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|thumb|right|Babaen ti tengnga ti maika-20 a siglo, ti tattao ket nakagun-oden ti pannakalaing ti teknolohia nga umanayen ti umuna a panagpanaw ti atmospera iti Daga ken [[panagsukisok ti limbang|panagsukimat ti limbang]].]] Ti balikas a '''teknolohia''' ket mangitudtudo ti panagaramid, panagbalbaliw, panagusar, ken ti pannakaammmo kadagiti [[ramit]], [[makina]], wagas, [[craft|maararamid]], [[sistema]],ken dagiti pamay-an ti gunglo, tapno masolbar dagiti parikut, mapasayaat dagiti addan ti maysa a pangsungbat ti maysa a problema, panaggun-od ti maysa a gandat, panagtengngel ti maysa a naipakat a nait-ited/nairuruar a pannakaikabagian wenno agaramid ti maysa a naisangsangayan a tignay. Daytoy ket mabalin pay a mangitudo iti urnong kadagiti a kasta a ramit, a mairaman dagiti maikina, dagiti panagbalbaliw, panagurnos ken dagiti pamuspusan. Dagiti teknolohia ket ket kaaduan a mabanagann ti tao ket dagiti pay sabali a sebbangan ti ayup ti abilidadna a mangtengngel kadagiti masna a katutuboda. Ti termino ket mabalin a sapasap a maipakat wenno maipakat kadagiti naisangsangyan a lugar: dagiti kas pagarigan ket mairaman ti ''panagipatakder a teknolohia'', ''maipapan ti medisina ateknolohia'', ken ti ''pakaaamo a teknolohia''. Ti panagusar ti sebbangan ti tao iti teknolohia ket nangrugi kadagiti panangibalin kadagiti masna a rekurso iti simple a ramramit. Ti [[kasakbayan a pakasaritaan|prehistoriko]] a pannkaduktal iti [[Pangtengngel ti apuy babaen dagiti kasapaan a tao|a panagtengngel ti apuy]] ket nagpa-adu kadagiti mabalin a magun-od a taudan ti makan ken ti imbension iti [[pilid]] ket nangtulong ti tattao iti panagbanniaga ken panagtengngel kadagiti enbiromentoda. Dagiti kaudian a panagrang-ay ti teknolohia, a mairaman ti [[pagimalditan]], ti [[telepono]], ken ti [[Internet]], ket nangpabassit kadagiti bangen iti [[komunikasion]] ken nangpalubos ti tatto a nawaya a makitignay iti maysa a sangalubongan a gantingan. Nupay kasta, saan nga amin a teknolohia ket naus-usar iti nakappia a panggep; ti panagrang-ay kadagiti [[armas]] iti uamad-adu a panagdadael a bileg ket nagprogreso iti kadagupan ti pakasaritaan, manipud dagiti [[pang-or (armas)|pang-or]] aginggana kadagiti [[nuklear nga armas]]. Ti teknolohia ket naaringanna ti [[kagimongan]] ken dagiti bukodna nga arubayan iti adu a bilang dagiti waya. Kaaduan kadagiti kagimongan, ti teknolohia ket nakatulong idi a nagparang-ay kadagiti ad-adu a nasaysayaat nga [[eekonomia]] (a mairaman tatta nga aldaw ti [[ekonomiko a globalisasion|sangalubongan nga ekonomia]]) ken nangpalubosen ti panagpa-adu iti maysa a [[liwliwa]] a [[sosial a klase|klase]. Adu kadagiti maipapan ti teknolohia a proseso ket agpataud kadagiti di kayat a nagbanagan ti produkto, a makunkuna iti [[polusion|rugit]], ken mangib-ibus kadagiti masna a rekurso, iti pakadadaelan ti [[Daga (planeta)|Daga]] ken ti bukodna a [[masna nga enbironmento|enbironmento]]. Dagiti nadumaduma a pannakaipakat ti teknolohia ket nakaimpluensia kadagiti [[Pateg (personal ken kultural)|pateg]] iti maysa a kagimongan ken ti baro a teknolohia ket kankanayon a mangiruruar kadagiti baro a maipapan ti etika a saludsod. Ti kas pagarigan ket mangiraman ti irurumsua ti pagarupan iti [[panagusar ti episiente nga enerhia|kina-episiente]] kadagiti termino iti produktibidad ti tao, ti maysa a termino a kasisigud laeng a naipakat kadagiti makina, ken ti karit kadagiti karit ti tradisional a pagalagadan. Dagiti pilosopiko a suppiatan ket rimmuar kadagiti agdama ken masakbayan a panagusar ti teknolohia iti kagimongan, nga adda dagiti pagsusuppiatan no ti teknolohia ket mangpasayaat ti [[kasasaad ti tao]] wenno pamaddienna daytoy. Ti [[Neo-Ludismo]], [[anarko-primitibismo]], ken dagiti kapadpada dagitoy a tignay ket agdildilawda ti kaadu unay iti teknolohia iti moderno a lubong, nga agsangsangiitda a daytoy ket makadangran ti enbironmento ken mangipaadayo dagiti tao; dagiti nagkaykayat kadagiti ideolohia a kas ti [[transhumanismo]] ken [[tekno-progresibismo]] ket kumitkitada a ti agtultuloy a panagrang-ay ti teknolohia a kas pagimbagan ti kagimongan ken ti kasasaad ti tao. Isunga iti kinaudi, daytoy ket namatmatian a ti panagrang-ay ti teknolohia ket malaplappedan laeng ti tattao a parsua, ngem dagiti kinaudi a sientipiko a pangad-adal ket nagibagbaga a dagiti dadduma a [[primado]] ken ti dadduma a kita ti [[dolpin]] a komunidad ket nakaparang-ayda kadagiti simple a ramramit let naka-adalda a mangipasa ti pakaammoda kadagiti dadduma a kaputotan . == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{Commons-nailinia}} * {{Cite journal |authorlink=Michael Kremer |last=Kremer |first=Michael |year=1993 |title=Ti Iyaadu ti Populasion ken Maipapan ti Teknolohia a Panagbalbaliw: Maysa Bilion B.C. aginggan ti 1990 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_1993-08_108_3/page/681 |journal=Dagiti Maminpat a Warnakan ti Ekonomia|volume=108 |issue=3 |pages=681–716 |doi=10.2307/2118405 |publisher=The MIT Press |postscript=<!--None--> |jstor=2118405 }}. * [[Frank Popper]] (2007) ''Manipud ti Teknolohiko aginggana ti Virtual nga Arte'', Liblibro ti Leonardo, MIT a Pagmalditan * [[Charlie Gere]] (2005) ''Arte, Oras ken Teknolohia: Dagiti Pakasaritaan ti Mapukpukaw a Bagi'', Berg * {{cite journal | author=Ambrose, Stanley H. | title=Paleolitioko a Teknolohia ken ti Ebolusion ti Tao | publisher=Science | date=2001-03-02 | url=http://www3.isrl.uiuc.edu/~junwang4/langev/localcopy/pdf/ambrose01science.pdf | format=PDF | accessdate=2007-03-10 | bibcode=2001Sci...291.1748A | volume=291 | pages=1748–53 | journal=Siensia | doi=10.1126/science.1059487 | pmid=11249821 | issue=5509 | archive-date=2007-06-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070614011947/http://www3.isrl.uiuc.edu/~junwang4/langev/localcopy/pdf/ambrose01science.pdf | url-status=dead }} *[[Kevin Kelly (editor)|Kevin Kelly]]. ''Ania ti Kayat ti Teknolohia''. New York, [[Viking Press]], Oktubre 14, 2010, natangken nga aklub, 416 a pampanid. {{ISBN|978-0-670-02215-1}} [[Kategoria:Teknolohia| ]] {{pungol-nangruna}} j4vilsf3zaznchknj2ldn0i6kmaz929 0 20694 406884 406275 2026-08-23T23:49:22Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406884 wikitext text/x-wiki [[Papeles:1873 Pierre Auguste Cot - Spring.jpg|thumb|Pierre Auguste Cot (1873)]] Ti balikas nga '''ayat''' ket mabalin a mangitudo kadagiti nadumaduma rikna, kasasaad, ken dagiti wagas, a mabalina sumakop manipud iti rag-o aginggana iti [[interpersonal panagkayat]]. Daytoy ket mabalin a mangitudo iti maysa a [[rikna]] iti maysa a napigsa a [[pagay-ayatan]] ken ti personal [[pannakaipideg (sikolohia)|pannakaipideg]].<ref name="oxford">''Nailustrado a Diksionario ti Amerikano ti Oxford'' (1998) + ''Kolehial a Diksionario ti Merriam-Webster'' (2000)</ref> Daytoy ket mabalin pay a maysa a [[kinasingpet]] a mangirepresenta ti [[kina-anus]] ti tao, [[pannakipagrikna]], ken ti pagay-ayatan "ti naparabor a matalek ken managayat a pakaseknan para iti pagsayaatan ti sinoman".<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/love Diksionario ti Merriam Webster]</ref> Ken mabalin a maibagbaga kadagiti pannakipagrikna ken managayat a tignay iti dadduma a tattao, iti bukod a bagi wenno dagiti ayup.<ref name="Fromm, Erich 1956">Fromm, Erich; ''Ti Arte ti Panagayat'', Harper Perennial (1956), Kasisigud a Bersion ti Ingles, {{ISBN|978-0-06-095828-2}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti taudan == {{Refbegin|30em}} *{{cite book |last=Chadwick|first=Henry|title=Dagiti Konpesar ni San Agstin|url=https://archive.org/details/confessions0000augu_f9h1|location=Oxford|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|year=1998|isbn=0-19-283372-3}} *{{cite book |last=Fisher|first=Helen|title=Apay nga Agayattayo: ti Kasasaad ken Kimika ti Romantiko nga Ayat|isbn=0-8050-6913-5}} *{{cite journal |author=Giles, James|title=Ti teoria ti ayat ken seksual nga essem|url=https://archive.org/details/sim_journal-for-the-theory-of-social-behaviour_1994-12_24_4/page/339|year=1994|journal=Warnakan para iti Teoria ti Sosial a Panagkukua |volume=24|pages=339–357|doi=10.1111/j.1468-5914.1994.tb00259.x|issue=4}} *{{cite book |last=Kierkegaard|first=Søren|title=Dagiti Obra ti Ayat|url=https://archive.org/details/worksoflove0000kier_c2m5|location=New York City|publisher=Harper Perennial Modern Classics|year=2009|isbn=978-0-06-171327-9}} *{{cite book |last=Oord|first=Thomas Jay|title=Panagipalplaway ti Ayat: Ti Pilosopiko, Sientipiko, ken Teolohiko a Pannakitignay|url=https://archive.org/details/defininglovephil0000oord|location=Grand Rapids, MI|publisher=Brazos|year=2010|isbn=978-1-58743-257-6}} *{{cite book |last=Singer|first=Irving|title=Ti Kasasaad ti Ayat|publisher=Random House|year=1966|edition= v.1 naimaldit manen ken dagiti kinaudi a tomo manipud iti Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan, 1984|isbn=0-226-76094-4}} *{{cite journal |author=Sternberg, R.J.|title=Ti trianggulo a teoria ti Ayat|year=1986|journal=Sikolohiko a Panagrepaso|volume=93|pages=119–135|doi=10.1037/0033-295X.93.2.119|issue=2}} *{{cite journal |author=Sternberg, R.J.|title=Panagkayat a mangisuppiat ti panagayat: Ti panangipada a panangigatad dagiti teoria|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1987-11_102_3/page/331|year=1987|journal=Psychological Bulletin|volume=102|pages=331–345|doi=10.1037/0033-2909.102.3.331|issue=3}} *{{cite book |last=Tennov|first=Dorothy|title=Ayat ken Limerensia: ti Padas iti Panagayat|url=https://archive.org/details/lovelimerenceexp00tenn|location=New York|publisher=Stein ken ni Day|year=1979|isbn=0-8128-6134-5}} *{{cite book |author=Wood Samuel E., Ellen Wood ken ni Denise Boyd|title=Ti Lubong ti Sikolohia|url=https://archive.org/details/masteringworldof00wood|edition=Maika-5|year=2005|publisher=Pearson Education|pages=[https://archive.org/details/masteringworldof00wood/page/406 402]–403|isbn=0-205-35868-3}} {{Refend}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Wikiquote-inline|Love|Ayat}} *{{Commons category-inline|Love|Ayata}} {{Kontrol ti autoridad}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Ayat| ]] [[Kategoria:Dagiti rikna]] [[Kategoria:Dagiti pamunganayan nga etika]] [[Kategoria:Kabukbukodan a biag]] fokpxdbvmirye1x0retffo0trrdp790 0 21583 406831 403591 2026-08-23T23:09:05Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406831 wikitext text/x-wiki Ti '''Virtual International Authority File''' ('''VIAF''') ket maysa nga internasional a [[turay ti papeles]]. Daytoy ket kadua a gandat dagiti nadumaduma a nailian a bibioteka ken impatpataray babaen ti [[Online Computer Library Center]] (OCLC).<ref>{{cite journal |last1=Kelley |first1=Michael | last2 =Schwartz |first2=Meredith |year=2012 |title=VIAF service transitions to OCLC |url=https://archive.org/details/sim_library-journal_2012-05-01_137_8/page/16 |journal=[[Library Journal]] |volume=137 |issue=8 |page =16 | publisher=[[Media Source Inc.| Media Source]]}}</ref><ref>{{Citation | url = http://www.oclc.org/viaf/ | title = VIAF | publisher = OCLC}}.</ref> Ti gandat ket inrugi babaen ti [[Nailian a Biblioteka ti Alemania]] ken ti [[Biblioteka ti Kongreso ti Estados Unidos]]. Ti gandatna daytoy ket ti mangisilpo dagiti papeles ti nailian a turay (a kas ti Aleman a [[Turay a Papaeles ti Nagan]]) iti agmaymaysa a birtual a turay ti papales. Iti daytoy a papeles, dagiti agpapada a rehistro manipud kadagiti sabali nga agasmang ti datos ket naisilsilpoda. Ti VIAF a rehistro ket makaala ti alagaden a numero ti datos, aglaon kadagiti nangruna a rehistro ti "kitaen" ken "kitaen pay" manipud kadagiti kasisigud a rehistro, ken mangitudo kadagiti kasisigud a rehistro ti turay. Dagiti datos ket mabalin a magun-od iti online babaen ken mabalin a magun-od para kadagiti agsuksukisok ken pakisinnukatan ken pakibinningayan iti datos. Ti resiprokal a panagpabaro ket agus-usar ti protokol ti [[Open Archives Initiative]]. Dagiti numero ti papeles ket agdama a mainaynayon kadagiti biograpiko nga artikulo ti [[Wikipedia]].<ref>{{Citation | url = http://www.cni.org/news/wikipedia-to-add-viaf-identifiers/ | title = Ti Wikipedia ket aginayon kadagiti VIAF a panagilasin| publisher = CNI}}</ref> == Kitaen pay == *[[Integrated Authority File]] (''Gemeinsame Normdatei'', GND) == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{official website|http://viaf.org/}} * [https://www.oclc.org/services/brochures.en.html Polieto a maipanggep kadagiti aspeto ken panggep iti VIAF] (iti [[OCLC]]) [[Kategoria:Dagiti panagilasin]] s1jqhj250hiphk8ldjfq3eiu232zrnr 0 21818 406836 406382 2026-08-23T23:13:19Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406836 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Music lesson Staatliche Antikensammlungen 2421.jpg|thumb|right|200px|Ti pinintaan iti Taga-ugma a Gresia a mangipakkaita ti panagadal ti musika (c. 510 BC).]] Ti '''musika''' wenno '''samiweng''' ket maysa a porma ti [[arte]] a ti [[midia (arte)|pamay-anna]] ket [[uni]] ken kaulimek. Dagiti sapasap nga elementona ket dagiti [[resina (musika)|resina]] (a mangiturong ti [[melodia]] ken [[harmonia]]), [[ritmiko]] (ken dagiti mainaig a konsepto [[tempo]], [[metro (musika)|metro]], ken [[artikulasion (musika)|artikulasion]]), [[dinamika (musika)|dinamika]], ken dagiti soniko a kababalin iti [[timbre]] ken [[linabag (musika)|linabag]]. Ti balikas ket nagtaud manipud ti [[Pagsasao a Griego|Griego]] ''[[wiktionary:μουσική#Ancient Greek|μουσική]]'' (''mousike''; "arte dagiti [[Musa]]").<ref>{{Cite web |title=Mousike |script-title=el:μουσι^κή |url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2368891 |website=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus |language=en |trans-website=Henry George Liddell, Robert Scott, Ti Griego-Inggles a Leksikon}}</ref> {{pungol-nangruna}} ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} ==Adu pay a mabasbasa== {{refbegin}} * {{Cite book |last=Colles |first=Henry Cope |title=The Growth of Music: A Study in Musical History |url=https://archive.org/details/growthofmusicstu0000coll |date=1978 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-316116-8 |edition=Maika-4 |location=London |language=en |trans-title=Ti Iranrang-ay ti Musika: Ti Panagadak ti Pakasaritaan ti Musika}}([http://books.google.com/books?id=PrkNAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=the+growth+of+music online nga edison idi 1913] idiay [[Liblibro ti Google]]) * {{Cite journal |last=Harwood |first=Dane |date=1976 |title=Universals in Music: A Perspective from Cognitive Psychology |url=https://archive.org/details/sim_ethnomusicology_1976-09_20_3/page/521 |trans-title=Dagiti Sangalubongan iti Musika: Ti Perspektibo manipud ti Kognitibo a Sikolohia |journal=Ethnomusicology |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=521–533 |doi=10.2307/851047}} * {{Cite book |last=Small |first=Christopher |title=Music, Society, Education: A Radical Examination of the Prophetic Function of Music in Western, Eastern and African Cultures with Its Impact on Society and Its Use in Education |date=1977 |publisher=John Calder Publishers |isbn=0-7145-3614-8 |location=London |language=en |trans-title=Musika, Kagimongan, Edudasion}} {{refend}} ==Dagiti sipo ti ruar== {{commons-nailinia|Music|Musika}} [[Kategoria:Palpaliwa]] [[Kategoria:Musika| ]] [[Kategoria:Dagiti maipabpabuya nga arte]] sp4pylxbxuqylowesqw4nj8yunn3r5q 0 21904 406904 406314 2026-08-24T00:01:28Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406904 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit | Name = Panagpakamatay | Image = Edouard Manet - Le Suicidé.jpg| Caption = ''[[Le Suicidé|Ti Panagpakamatay]]'' babaen ni [[Édouard Manet]] 1877–1881 | ICD10 = {{ICD10|X|60||x|60}}–{{ICD10|X|84||x|60}} |ICD9 = {{ICD9|E950}} |MedlinePlus = 001554 | eMedicineSubj = artikulo | eMedicineTopic = 288598 | MeshName = Panagpakamatay | MeshNumber = F01.145.126.980.875 }} Ti '''panagpakamatay''' ([[Pagsasao a Latin|Latin]] ''suicidium'', manipud ti ''sui caedere'', "agpakamatay") ket isu ti tignay iti naigagara a gapuanan ti bukod nga ipapatay. Ti Panagpakamatay ket kanknayon a naitaltalek gapu iti [[Awanan-namnama (rikna)|awanan-namnama]], a ti gapuanan ket ti kankanayon a naigupit iti [[sakit ti isip]] a kas ti [[nakaro a sakit ti ladingit|ladingit]], [[bipolar a sakit]], [[eskisoprenia]], bartek, wenno [[abuso ti sustansia|abuso ti druga]].<ref name=Hawton2009>{{cite journal |author=Hawton K, van Heeringen K |title=Panagpakamatay |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1372 |journal=Lancet |volume=373 |issue=9672 |pages=1372–81 |date= Abril 2009 |pmid=19376453 |doi= 10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}</ref> ==Dagiti nota== {{Reflist}} ==Adu pay a mabasbasa== *{{cite book |author=Gambotto, Antonella |title=The Eclipse: A Memoir of Suicide |url=https://archive.org/details/eclipsememoirofs0000gamb |publisher=Broken Ankle Books |location=Australia |year=2004 |isbn=0-9751075-1-8}} *{{Cite book|title=Suicide in Nazi Germany |first=Christian |last=Goeschel |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=0-19-953256-7 |url=https://books.google.com/books?id=EIjccRg7_UYC&pg=PA5&lpg=PA5 }} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} * {{DMOZ|Health/Mental_Health/Disorders/Suicide}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Panagpakamatay| ]] 4u9b1hz9q2dhie5bk9j27gfi5rfvgem 0 21912 406783 406489 2026-08-23T22:17:19Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406783 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Chimp Brain in a jar.jpg|thumb|alt=Ti tumtumpaw nga utek iti napunno ti likido a garapon.|Ti utek ti [[chimpanzee]]. ]] Ti '''utek''' ket isu ti sentro iti [[sistema ti nerbios]] kadagiti amin nga ayup a [[bertebrata]] ken kaaduan kadagiti [[inbertebrata]], bassit laeng kadagiti inbertebrata a kas dagiti [[esponhe]], [[cnidaria|karominas]], ti manakman a [[tunicate]] ken [[ekinodermata]] ti awan utekna, urayno ti adda ti nerbios a kulapot. Daytoy ket mabirukan iti ulo, kadawyan nga asideg kadagidiay kangrunaan nga organo ti panagrikna para kadagiti panagrikna iti panagkita, panagdengngeg, timbeng, panagraman, panagangot. Ti utek iti maysa a bertebrata ket isu ti karikutan nga organo iti bagaina. Iti tipikoa tao ti [[cerebral cortex]] (ti kadakkelan apaset) ket nakarkulo nga aglaon kadagiti 15–33 bilion a [[neurona]],<ref>{{Cite journal |last=Pelvig |first=DP |last2=Pakkenberg |first2=H |last3=Stark |first3=AK |last4=Pakkenberg |first4=B |title=Dagiti bilang ti neokortiko glial a selula iti utek ti tao|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2008-11_29_11/page/1754 |journal=Neurobiolohia iti Panaglakay |year=2008 |volume=29 |pages=1754–1762 |pmid=17544173 |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2007.04.013 |issue=11}}</ref> iti tunggal maysa ket naikapet babaen kadagiti [[sinapsis]] aginggana kadagiti rinibu a sabsabali a neurona. Dagitoy a neurona ket makisinnaritada iti tungngal maysa baben iti pamay-an iti atiddog a [[protoplasma|protoplasmiko]] nga urat a tinawtawagan kadagiti [[axon]], a mangawit kadagiti tren a pulso ti senial a tinawtawagan iti [[makapataud nga aksion]] kadagiti adayo a parte iti utek wenno bage a mangpunta kadagiti naisangayan a mangawat a selula. {{pungol-nangruna}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{Refbegin}} * <cite id="refPrinciples">{{cite book | last = Kandel | first = ER | last2 = Schwartz | first2= JH | last3=Jessel | first3=TM | title = Dagiti pamunganayan iti Neural a Siensia | year = 2000 | publisher = McGraw-Hill Professional | isbn = 978-0-8385-7701-1 | url =https://archive.org/details/isbn_9780838577011 }}</cite> * <cite id="refPurvesLichtman">{{cite book | title = Dagiti pamunganayan iti Neural Panagrang-ay | last=Purves | first=D | last2=Lichtman | first2=J | publisher = Sinauer Associates | year = 1985 | isbn = 978-0-87893-744-8 | url = http://books.google.com/?id=t9JqAAAAMAAJ }}</cite> {{Refend}} == Dagiti akinruar a silpo == *{{wikiquote-inline|Brain|Utek}} *{{Commonscat-inline|Brain|Utek}} * [http://brainmuseum.org/ Brain Museum] [[Kategoria:Utek| ]] [[Kategoria:Dagiti organo]] sqn1rj8xkxyb9qqu1r4u1nxj1y55r0c 0 22004 406829 398230 2026-08-23T23:07:51Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406829 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | fossil_range = [[Neoproterosoiko]] – Agdama | image = Protist collage.jpg | image_upright = 1.2 | domain= [[Eukaryota]] | subdivision_ranks = | subdivision = <div> ---- {{center|'''Dagiti mailaksid a grupo'''}} * [[Fungi]] * [[Plantae]] * [[Animalia]] ---- {{center|Dagiti '''supergrupo<ref name="Adl2012">{{cite journal | author = Adl Sina M. | year = 2012 | title = The revised classification of eukaryotes | url = http://www.paru.cas.cz/docs/documents/93-Adl-JEM-2012.pdf | format = PDF | journal = Journal of Eukaryotic Microbiology | volume = 59 | issue = 5 | pages = 429–514 | doi = 10.1111/j.1550-7408.2012.00644.x | display-authors = etal | pmid = 23020233 | pmc = 3483872 | access-date = 2017-05-02 | archive-date = 2016-06-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160616160800/http://www.paru.cas.cz/docs/documents/93-Adl-JEM-2012.pdf | url-status = dead }}</ref> ken ti kadawyan a pilaa'''}} * '''[[Archaeplastida]] (sangkapaset)''' ** [[Red alga|Rhodophyta]] (nalabbasit nga algas) ** [[Glaucophyta]] * '''[[Supergrupo ti SAR|SAR]]''' ** '''[[Stramenopiles]]''' (kayumanggi nga algas, dagiti diatomo, dagiti oomycete, …) ** '''[[Alveolata]]''' *** [[Apicomplexa]] *** [[Ciliophora]] *** [[Dinoflagellata]] ** '''[[Rhizaria]]''' *** [[Cercozoa]] *** [[Foraminifera]] *** [[Radiolaria]] * '''[[Excavate|Excavata]]''' ** [[Euglenozoa]] ** [[Percolozoa]] ** [[Metamonad]]a * '''[[Amoebozoa]]''' * '''[[Hacrobia]]''' * '''[[Apusozoa]]''' * '''[[Opisthokonta]] (sangkapaset)''' ** [[Choanozoa]] ---- {{center|'''Adu pay a dadduma;<br />agdumaduma ti pannakaidasig'''}}</div> }} Dagiti '''protista''' ket dagiti agdumaduma a grupo dagiti [[Eukaryote|eukaryotiko]] a [[mikroorganismo]]. Iti naipakasaritaan, dagiti protista ket natrato idi a kas maysa a biolohiko a [[pagarian (biolohia)|pagarian]] ken pormal a tinawtawagan iti '''Protista''', ken kaaduan a nairaman dagiti [[Uniselular nga organismo|uniselular]] nga [[organismo]] a saan a naibagay kadagiti sabali a pagarian. Ti molekular pakaammo ket naus-usaren tapno mapasayaat ti pannakaipalawag daytoy a grupo iti moderno a [[Taksonomia (biolohia)|taksonomia]] nga agdumaduma ken kankanayon nga adayo a maikabagian dagiti [[pilo]]. Dagiti grupo ti protista ket naipanpanunotan tattan a kaibuksilan dagiti agdumaduma a pilo a saan nga asideg nga agkabagian babaen ti ebolusion ket adda dagiti sabali a [[biolohiko a siklo ti biag|siklo ti biag]], dagiti agpang ti [[tropiko]], dagiti [[mobilidad|moda ti lokomosion]], ken dagiti selular nga estruktura.<ref name=Simonite2005>{{cite journal |author=Simonite T |title=Dagiti protista ket induronda iti igid dagiti ayup iti panagbalbaliw ti alagaden |journal=Nature |volume=438 |issue=7064 |pages=8–9 |date=Nobiembre 2005 |pmid=16267517 |doi=10.1038/438008b |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-11-03_438_7064/page/n25}}</ref><ref name="isbn1-4051-4157-3">{{cite book |author=Harper, David |author2= Benton, Michael |title=Pangyuna iti Paleobiolohia ken ti Rehistro ti Posil|publisher=Wiley-Blackwell |location= |year=2009 |pages=207 |isbn=1-4051-4157-3 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Malaksid dagiti nalaka nga agpang ti pannakaurnosda iti gunglo, dagiti protista ke tawan unay ti panagpapadada.<ref name="urlSystematics of the Eukaryota">{{cite web |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/alllife/eukaryotasy.html |title=Sistematika ti Eukaryote |work= |accessdate=2009-05-31}}</ref> Dagitoy ket uniselular, wenno dagitoy ket [[Multiselular nga organism|multiselular]] nga awan dagiti naipangpangruna a [[kulapot (biolohia)|kulapot]], ken ti daytoy a nalaka a selular nga organisasion ket mangilasin kadagiti protista manipud kadagiti eukaryote, a kas dagiti [[fungus]], dagiti [[ayup]] ken dagiti [[mula]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commonscat-inline|Protista}} * [http://tolweb.org/Eukaryotes/3 Puonan ti Biag: Dagiti Eukariota] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129074456/http://tolweb.org/Eukaryotes/3 |date=2012-01-29 }} {{Taxonbar|from=Q10892}} {{Kontrol ti autoridad}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Dagiti eukaryote]] [[Kategoria:Protista| ]] cwfxpbda7a76ykvzjms9d6y3yz62apy 0 22017 406891 402619 2026-08-23T23:53:23Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406891 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Insect collage.png|250px|thumb|right|Dagiti nadumaduma kita ti insekto]] Dagiti '''insekto''' (manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] ''{{lang|la|insectum}}'', binulod a pannakaipatarus manipud iti [[Taga-ugma a Griego|Griego]] {{lang|el|ἔντομον}} [''{{lang|el|éntomon}}''], "napisi iti pas-paset") ket dagiti [[klase (biolohia)|klase]] iti [[inbertebrata]] iti kaunegan ti [[pilo]] ti [[arthropoda]] nga adda dagiti [[kuitina]] nga [[eksoeskeleto]], ti tallo a paset a bagi ([[ulo]], [[Torax (anatomia ti insekto)|torax]] ken [[tian]]), tallo a paris kadagiti nagsilpo-silpo a [[saka ti antropoda|saka]], dagiti [[kompuesto a mata]] ken maysa paris dagiti [[antena (biolohia)|antena]]. Dagitoy ket dagiti kadumadumaan a grupo dagiti [[ayup]] iti planeta, a mairaman dagiti ad-adu ngem maysa a riwriw a naipalpalawagan a [[sebbangan]] ken mangirepresnta ti ad-adu ngem gudua kadagiti amin a naamammuan nga organismo.<ref name="Chapman">{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2006 |title=Bilang dagiti sibibiag nga organismo idiay Australia ken ti Lubong |pages=60pp |publisher=Canberra: Australiano a Panagadal kadagiti Biolohiko a Rekurso |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html |access-date=2013-05-23 |archive-date=2012-11-30 |archive-url=https://archive.today/20121130101928/http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html|title=Dagiti Pangta iti Global a Dibersidad|last=Wilson|first=E.O.|accessdate=2009-05-17|archive-date=2015-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |date=2015-02-20 }}</ref> Dagiti bilang ti [[Sibibiag a takson|sibibiag]] a sebbangan ket nakarkulo nga adda iti baetan ti innem ken sangapulo a riwriw,<ref name="Chapman" /><ref>{{cite journal |author=Vojtech Novotny|author2= Yves Basset|author3= Scott E. Miller|author4= George D. Weiblen|author5= Birgitta Bremer|author6= Lukas Cizek |author7= Pavel Drozd |year=2002 |title=Ababa a panagsangaili nga espesipisidad kadagiti herbiboro nga insekto iti maysa a tropikal a bakir |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-04-25_416_6883/page/841|journal=Nature|pmid=11976681 |volume=416 |issue=6883 |pages=841–844 |doi=10.1038/416841a}}</ref><ref name="number">{{cite book|author=Erwin, Terry L. |year=1997 |title=Biodibersidad iti kasayaatanna: DagitiBarairong iti Tropikal a Bakir |pages=27–40}} Iti: {{cite book |author=Reaka-Kudla|author2= M. L.|author3= D. E. Wilson |author4= E. O. Wilson |title=Biodibersidad II |publisher=Joseph Henry Press, Washington, D.C.}}</ref> ken mabalin a mangirepresenta ti 90% kadagiti nagdumaduma a porma ti biag ti ayup iti Daga.<ref>{{cite journal|last=Erwin|first=Terry L.|year=1982|title=Dagiti tropikal a bakir: dagiti kinabaknangda iti Coleoptera ken dadduma pay a sebbanagan ti arthropoda|journal=Coleopt. Bull.|volume=36|pages=74–75}}</ref> Dagiti insekto ket mabalin a gangani a mabirukan kadagiti amin a [[Masna nga enbironmento|enbironmento]], urayno adda met laeng dagiti bilang ti sebbangan nga agnanaed kadagiti taaw, ti pagtaengan a kaaduan babaen ti sabali pay a grupo ti antropoda, dagiti [[crustacea]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *{{commons-nailinia|Insecta}} * [http://bugguide.net/node/view/52/tree/ Dagiti insekto ti Amianan nga Amerika] * [http://bugguide.net/node/view/222292 Pakabuklan dagiti Urnos dagiti Insekto] {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Dagiti insekto| ]] [[Kategoria:Arthropoda]] [[Kategoria:Entomolohia]] rk47wxtlaxf5g90qpyvre4tfhm5nwmg 0 22667 406741 406282 2026-08-23T21:34:01Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406741 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |name = Archaea (Archaebakteria) |fossil_range = {{long fossil range|3500|0|3.5-0Ga|earliest=3800}} [[Paleoarcheano]] wenno mabalin nga [[Eoarcheano]] – kaudian |image = Halobacteria.jpg |image_caption = ''[[Halobacterium]]'' sp. strain NRC-1,<br />ti tunggal maysa a selula ket 5&nbsp;[[μm]] iti kaatiddog |taxon = Archaea |authority = [[Carl Woese|Woese]], [[Otto Kandler|Kandler]] & [[Mark Wheelis|Wheelis]], 1990<!--<ref name="Woese" />--> |subdivision_ranks = Dagiti subpagarian<ref>{{cite journal | vauthors = Petitjean C, Deschamps P, López-García P, Moreira D | title = Rooting the domain archaea by phylogenomic analysis supports the foundation of the new kingdom Proteoarchaeota | journal = Genome Biology and Evolution | volume = 7 | issue = 1 | pages = 191–204 | date = December 2014 | pmid = 25527841 | pmc = 4316627 | doi = 10.1093/gbe/evu274 |name-list-style=amp }}</ref> ken dagiti pilo<ref name="NCBI taxonomy page on Archaea">{{cite journal |title=NCBI taxonomy page on Archaea |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Undef&id=2157&lvl=5&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock }}</ref> |subdivision = * "[[Euryarchaeota]]" <small>Woese et al. 1990</small> ** "[[Methanopyri]]" <small>Garrity and Holt 2002</small> ** "[[Methanococci]]" <small>Boone 2002</small> ** "[[Eurythermea]]" <small>Cavalier-Smith 2002</small><ref name="CS2002">{{cite web|url=http://www.bacterio.net/-aboveclass.html|title=Taxa above the rank of class|work=List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature|access-date=8 Agosto 2017}}</ref> ** "[[Neobakteria]]" <small>Cavalier-Smith 2002</small><ref name="CS2002" /> * "[[DPANN]]" ** "[[ARMAN]]" *** <small>"[[Micrarchaeota]]" Baker et al. 2010</small> *** <small>"[[Parvarchaeota]]" Rinke et al. 2013</small> ** "[[Aenigmarchaeota]]" <small>Rinke et al. 2013</small> ** "[[Diapherotrites]]" <small>Rinke et al. 2013</small> ** "[[Nanoarchaeota]]" <small>Huber et al. 2002</small> ** "[[Nanohaloarchaeota]]" <small>Rinke et al. 2013</small> ** "[[Pacearchaeota]]" <small>Castelle et al. 2015</small> ** "[[Woesearchaeota]]" <small>Castelle et al. 2015</small> * "[[Proteoarchaeota]]" <small>Petitjean et al. 2015</small> ** (TACK)"[[Filarchaeota]]" <small>Cavalier-Smith, T. 2014</small><ref>{{ cite journal | author = Cavalier-Smith, T. | date = 2014 | title = The neomuran revolution and phagotrophic origin of eukaryotes and cilia in the light of intracellular coevolution and a revised tree of life | journal = Cold Spring Harb. Perspect. Biol. | volume = 6 | issue = 9 | pages = | pmid = 25183828 | doi = 10.1101/cshperspect.a016006 }}</ref> *** <small>"[[Aigarchaeota]]" Nunoura et al. 2011</small> *** <small>"[[Bathyarchaeota]]" Meng et al. 2014</small> *** <small>[[Crenarchaeota]] Garrity & Holt 2002</small> *** <small>"[[Geoarchaeota]]" Kozubal et al. 2013</small> *** <small>"[[Korarchaeota]]" Barns et al. 1996</small> *** <small>[[Thaumarchaeota]] Brochier-Armanet et al. 2008</small> ** "[[Asgard (archaea)|Asgardarchaeota]]" <small>Violette Da Cunha ''et al.'', 2017</small> *** <small>"[[Lokiarchaeota]]" Spang et al. 2015</small> *** <small>"[[Thorarchaeota]]" Seitz et al. 2016</small> *** <small>"[[Odinarchaeota]]" Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2017</small> *** <small>"[[Heimdallarchaeota]]" Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2017</small> | synonyms = * Archaebakteria <small>Woese & Fox, 1977</small> * Mendosicutes <small>Gibbons & Murray, 1978</small> * Metabakteria <small>Hori and Osawa 1979</small> }} Ti '''Archaea''' ket buklen ti [[Dominio (biolohia)|domimio]] wenno [[pagarian (biolohia)|pagarian]] dagiti [[Uniselular nga organismo|agmaymaysa a selula]] a [[mikroorganismo]]. Dagitoy a mikrobio ket awananda ti [[pagtengngaan a selula]] wenno dagiti dadduma pay a mangbedbed a kulanit nga [[organulo]] iti kaunegan dagiti selula. Iti napalabas ti Archaea ket naiklase idi kadagiti [[bakteria]] a kas dagiti [[prokaryote]] (wenno [[Monera|Pagarian ti Monera]]) ken nanganan iti '''archaebakteria''', ngem daytoy a pannakaidasig ket naikeddengen a duog.<ref>{{cite journal |author=Pace NR |title=Panawenen ti panagbaliw |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/289 |journal=Nature |volume=441 |issue=7091 |page=289 |date=Mayo 2006 |pmid=16710401 |doi=10.1038/441289a|bibcode = 2006Natur.441..289P }}</ref> Iti kinapudno, ti Archaea ket adda ti nawaya nga [[ebolusion]]ario a pakasaritaan ken mangipakpakita kadagiti adu a paggigiddiatan kadagiti bukodda a [[biokimika]] manipud kadagiti sabali a porma ti biag, ken isu a tattan ket naidasigda a kas maysa a nailasin a dominio iti [[sistema ti tallo a dominio]]. Iti daytoy a sistema, ti maipapan ti [[pilohenetiko]] a naisangayan a sangsanga iti [[ebolusion]]ario a tinaudan ket ti Archaea, [[Bakteria]] ken ti [[Eukaryota]]. Itan ket ti Archaea ket nabingbingay pay kadagiti uppat a mabigbigan a [[pilo]]; mabalin pay nga adu kadagiti pilo ti mabangon manipud kadagiti masakbayan a panagsukisok. Kadagitoy a grupo, ti [[Crenarchaeota]] ken ti [[Euryarchaeota]] ket isuda dagiti kaaduan a naad-adal. Ti panagidasig ket narigat pay laeng, gapu ta ti kaaduan ket saan pay a naad-adal iti laboratorio ken naduktalan laeng babaen ti panagusig kadagiti bukodda a [[nukleiko nga asido]] dagiti wadan manipud iti enbironmento. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * {{cite book |author=Howland, John L. |title=Ti Nakasidsiddaaw Archaea: Pannakaduktal ti Sabali pay a Dominio iti Biag |url=https://archive.org/details/surprisingarchae0000howl |location=Oxford |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |year=2000 |isbn=0-19-511183-4}} * {{cite book |author=Martinko JM, Madigan MT |title=Ti Brock a Biolohia dagiti Mikro organismo|edition=11th |publisher=Prentice Hall |location=Englewood Cliffs, N.J |year=2005 |isbn=0-13-144329-1}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commonscat-inline|Archaea}} '''Sapasap''' * [http://www.ucmp.berkeley.edu/archaea/archaea.html Pangyuna ti Archaea, ekolohia, sistematiko ken morpolohia] * [http://www.microeco.unizh.ch/uni/kurs/mikevol03/scinews/ASM_news_69_2003_503.pdf Dagiti taaw iti arkea]{{Natay a silpo|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– E.F. DeLong, ''ASM News'', 2003 {{Taxonbar|from=Q10872}} {{Kontrol ti autoridad}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Archaea]] [[Kategoria:Dagiti dominio (biolohia)]] tpwoz8jmo0jjg2ngnxbfkw6fc1m1ftr 0 23193 406724 406465 2026-08-23T21:16:19Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406724 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Maquina vapor Watt ETSIIM.jpg|240px|thumb|Ti [[Watt steam engine|pison a makina ni Watt]]. Ti [[pison a makina]], a nasungrodan babaen ti [[karbon]], ket isu ti nangiyaddang ti Industrial Rebolusion idiay [[Nagkaykaysa a Pagarian|Gran Britania]] ken ti lubong.<ref name="industrial" />]] Ti '''Industrial a Rebolusion''' ket isu idi ti nagdaliasatan dagiti proseso ti panagpataud a napasamak idi paset ti panawen manipud idi 1760 agnggana idi baetan ti 1820 ken 1840. Daytoy a panagdaliasat ket mangiraman a naggapuan manipud kadagiti pamay-an a panagpataud babaen ti ima a napan kadagiti makina, ti baro a panagpataud babaen ti kimiko ken ken dagiti proseso ti panagpataud ti landok, ket nangpasayaat ti [[pilid ti danum|bileg ti danum]], ti panagpaadu ti panagusar iti pison a bileg ken ti panagparang-ay kadagiti [[ramit a makina]]. Ti panagdaliasat ket mangiraman pay ti panagbalbaliw manipud iti tarikayo ken dagiti dadduma a bio-sungrod iti karbon. Ti Industrial a Rebolusion ket nangrugi idiay [[Nagkaykaysa a Pagarian|Gran Britania]] ken iti kaunegan ti bassit laeng a dekada, daytoy ket naiwarwaras idiay Lumaud a Europa ken idiay Estados Unidos. Ti Industrial a Rebolusion ken nangmarka a punto a nagsikkuan iti pakasaritaan; ganggani amin nga aspeto ti inaldaw a panagbiag ket naimpluensiaan idi kadagiti nadumaduma a waya. A naipangpangruna ti natimbeng a matgedan ken ti populasion ket nangrugi a nangipakpakita ti di pay nakitkita a natalinaay nga idadakkel. Kadagiti balikas ti nagunggunaan ti Premio Nobel a ni [[Robert Lucas, Jr.|Robert E. Lucas, Jr.]], "Para iti kaunaan iti pakasaritaan, dagiti kasasaad ti panagbiag iti masa ti ordinario a tattao ket mapmapanen iti natalinaay nga idadakkel&nbsp;... Awan pay ti asideg a kastoy a panagkukua a naibagbaga babaen dagiti klasiko nga ekonomista, uray ti teoretiko a posibilidad."<ref name="Lectures on Economic Growth" /> [[Papeles:William Bell Scott - Iron and Coal.jpg|thumb|right|240px|Ti ''Landok ken Karbon'' ni [[William Bell Scott]] , 1855–60]] Ti paset ti panawen a nasakupan babaen ti Industrial a Rebolusion ket aggigiddiat kadagiti nadumaduma a historiador. Ni [[Eric Hobsbawm]] ket nagtengtengngel a daytoy ket 'nangrugi' idiay Britania idi tawtawen ti 1780 ken saan a napno a narna aginggana idi tawtawen ti 1830s weno tawtawen ti 1840,<ref name="revolution" /> bayat a ni [[T. S. Ashton]] ket nagtengtengngel a daytoy ket napasamak idi baetan ti 1760 ken 1830.<ref name="Inikori 2002" /> Adda dagiti historiador ti maika-20 a siglo a kas ni [[John Clapham]] ken ni [[Nicholas Crafts]] ket nakisinnuppiat a dagiti proseso iti ekonomiko ken ti sosial a panagbalbaliw ket nagin-inut a nangrugi ken ti termino a ''rebolusion'' ket saan a husto. Daytoy ket suheto pay laeng a suppiatan kadagiti historiador.<ref name="Rehabilitating the Industrial Revolution" /><ref name="lorenzen" /> Ti [[Dagup ti domestiko a produkto|GDP]] ti tunggal maysa atao ket nawatiwat a natalinaay sakbay ti Industrial a Rebolusion ken ti irurumsua ti moderno a [[kapitalismo|kapitalista]] nga ekonomia.<ref name="The Industrial Revolution a" /> Ti Industrial a Rebolusion ket nangirugi ti panawen iti [[ekonomiko nga idadakkel]] ti tunggal maysa a tao kadagiti kapitalista nga ekonomia.<ref name="The Industrial Revolution b" /> Dagiti historiador ti ekonomia ket nakitunosda a ti pannakagteng ti Industrial a Rebolusion ket isu ti kangrunaan a pasamak iti pakasaritaan ti nagtagitaon manipud kadagiti panagpaammo ti ayup ken mulnula.<ref name="ReviewOfCambridge" /> Ti Immuna nga Industrial a Rebolusion ket nagbalin iti [[Maikadua nga Industrial a Rebolusion]] kadagiti nagdaliasatan a a tawen a baetan ti 1840 ken 1870, idi ti teknolohiko ken ekonomiko a panagparang-ay ket pimmardas gapu ti kadda ti immad-adu a panagampon kadagiti napataray ti pison a bangka, dagiti bapor ken dagiti perokaril, ti adu a gatad a panagpataud kadagiti ramit a makina ket ti immad-adu a panagusar kadagiti napataray ti pison a paktoria.<ref name="Taylor 1951">{{Cite book |last=Taylor |first=George Rogers |title=The Transportation Revolution, 1815–1860 |publisher=Routledge |isbn=978-0-87332-101-3 |language=en |trans-title=Ti Rebolusion ti Pagluganan, 1815–1860}} Awan ti nagan a naited iti dagitoy a tawen ti panagdalisat. Ti "Rebolusion ti Pagluganan" ket nangrugi kadagiti napasayaat a kalsada iti naladaw a maika-18 a siglo.</ref><!--<ref name="Roe1916" />--><ref>{{Harvnb|Hunter|1985|pp=}}</ref> == Etimolohia == Ti kasapaan a panagusar ti termino nga "Industrial a Rebolusion" ket mabalin a ti surat idi Hulio 6, 1799 babaen ti Pranses a naibaon a ni [[Louis-Guillaume Otto]], a nagirangrangarang a ti Pransia ket simreken iti lumba ti industrialisado.<ref name="The industrial revolution in national context: Europe and the USA" /> Iti librona idi 1976 ''[[Nagruna a balbaikas: Ti Bokabulario ti Kultura ken Kagimongan]]'', ni [[Raymond Williams]] ket nangibagbaga iti iseserrek para iti "Industria": "Ti kapanunotan iti baro a sosial nga urnos a naibatay kadagiti nangruna a panagbalbaliw ti industria ket nalawag idi ken ni [[Robert Southey|Southey]] ken ni [[Robert Owen|Owen]], idi nagbaetan ti 1811 ken 1818, ken nasapsapa a nalawag met idi ken ni [[William Blake|Blake]] kadagiti kasapaan a tawtawen ti 1790s ken ni [[William Wordsworth|Wordsworth]] iti sikko ti maika-19 a siglo." Ti termino nga ''Industrial a Rebolusion'' ket naipakat iti teknolohiko a panagbalbaliw ken kanknayonen a kadawyan babaen ti naladaw a tawtawen ti 1830, a kas ti panangipalpalawag ni [[Jérôme-Adolphe Blanqui]] idi 1837 iti ''la révolution industrielle''.<ref>{{Cite book |last=Blanqui |first=Jérôme-Adolphe |title=Histoire de l'économie politique en Europe depuis les anciens jusqu'à nos jours |year=1837 |language=fr}}</ref> Ni [[Friedrich Engels]] iti ''[[Ti Kasasaad ti Agtrabtrabaho a Klase idiay Inglatera]] idi 1844'' ket nangibagbaga iti "maysa nga industrial a rebolusion, ti rebolusion nga iti isu met laeng a panawen a nanngibalbaliw ti napno a sibil a kagimongan". Nupay kasta, urayno ni Engels ket nangisurat idi tawtawen ti 1840, ti librona ket saan a naipatarus iti Ingles aginggana idi naladaw a maika-19 a siglo, ken ti panangiyebkasna ket saan a simrek iti inaldaw a panangisao aginggana idin. Ti pammadayaw iti pannakaidayeg ti termino ket naited ken ni [[Arnold Toynbee]], a dagiti lekturana a naited idi 1881 ket nangited ti naisalaysayan a pannakalagip iti daytoy.<ref name="The Industrial Revolution13" /> == Dagiti kangrunaan a panagrang-ay ti teknolohia == [[Papeles:Mule-jenny.jpg|thumb|240px|Ti laeng nabatbatin a kas pagarigan ti pannibbian a pinartuat babaen ti imbentor a ni [[Samuel Crompton]]]] === Nangruna a panagrang-ay ti teknolohia === Ti panagpatingga ti Industrial a Rebolusion ket asideg a naisilpo iti bassit a bilang dagiti panagbabaro,<ref name="The Industrial Revolution – Innovations" /> a nangrugi idi maikadua a gudua ti maika-18 a siglo. Babaen ti tawtawen ti 1830 dagiti sumaganad ket naaramiden a pannakagun-od kadagiti nangruna a teknolohia: *'''Ab-abel''' – Dagiti mekaniko a pannibbian ti kapas a pinaadar babaen ti alibungabong wenno danum ket immadu ti pinataud ti agtrabtrabaho babaen ti paktor iti agarup a 1000. Ti nabilegan a pagablan ket nangpaadu ti pinataud ti agtrabtrabaho babaen ti paktor iti surok a 40.<ref>{{Harvnb|Ayres|1989|pp=17}}</ref> Ti laddit ti kapas ket nagpaadu ti produktibidad wenno panagikkat ti bukel manipud iti kapas babaen ti paktor iti 50.<!--<ref name="Roe1916" />--> Dagiti dakkel a pannakagun-od iti produktibidad ket napasamak pay iti pannibi ken panagabel iti lana ken lienso, ngem saan dagitoy a nalatlatak ngem ti kapas.<!--<ref name="Landes1969" />--> *'''Alibungabong a bileg''' – Ti kasayaat dagiti alibungabong a makina ket immadu isunga nagusarda ti nagbaetan ti maysa a panglima ken maysa a pangsangapulo a kaadu iti sungrod. Ti pannaka-ampon dagiti natalinaay nga alibungabong a makina iti agtaytayyek a panaggunay ket nakaaramid kadagitoy a nasayaat iti industrial a panagusar. Ti nangato a presion a makina ket addaan iti nangato a bileg iti pannakaibagi ti kadagsen, a nakaaramid iti daytoy a nasayaat para iti transportasion. Ti alibungabong a bileg ket napan iti napardas a panagpadakkel kalpasan idi 1800. *'''Panagaramid ti landok''' – Ti panangisukat ti [[coke (sungrod)|coke]] para iti unging ket kaaduan a nagipababab ti ngina ti sungrod kadagiti nadumaduma akita ti panagpataud ti landok.<ref>{{Harvnb|Landes|1969|pp=89–93}}</ref> Ti panagusar ti coke ket nangpalubos pay kadagiti daddadakkel a pugon,<ref>{{Harvnb|Landes|1969|pp=218}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rosen |first=William |title=The Most Powerful Idea in the World: A Story of Steam, Industry, and Invention |url=https://archive.org/details/mostpowerfulidea0000will |date=2012 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-72634-2 |page=[https://archive.org/details/mostpowerfulidea0000will/page/149 149] |trans-title=Ti Kabilegan a Kapanunotan iti Lubong: Ti Sarita ti Alibungabong, Industria ken Inbension}}</ref> a nagbanagan kadagiti ekonomia ti gantingan. Ti panagpuyot a silindro ti napundision alandok ket immuna idi a nausar idi 1760. Kanungpalan daytoy a napasayaat babaen ti pannakapartuat daytoy nga agtignay iti mamindua, a nangpalubos kadagiti nangatngato a temperatura ti pugon. Ti [[panagluknak (metalurhia)|proseso ti panaglugnak]] ket nangpataud ti estriktural a grado ti landok iti ab-ababa a ngina ngem dagiti dati a proseso.<ref name="Harvnb|Landes|1969|pp=91">{{Harvnb|Landes|1969|pp=91}}</ref> Ti agtultulatid a molino ket mamin sangapulo ket lima a naparpardas idi ngem ti panagmartilio ti napanday a landok.<ref name="Harvnb|Landes|1969|pp=91" /> Ti [[Hot blast|napudot a pugso]] (1829) ket kaaduan a nangpaadu ti panaginut ti sungrod iti panagpataud ti landok kadagiti simmaruno a dekada. == Dagiti nota == {{Reflist|refs= <ref name="industrial">Ladawan ti [[Watt steam engine|pison a makina ni Watt]]: a mabirukan idiay sala iti Superior a Teknikal nga Eskuela dagiti Industrial nga Inhenniero iti UPM (Madrid)</ref> <ref name="Lectures on Economic Growth">{{Cite book |last=Lucas |first=Robert E., Jr. |title=Lectures on Economic Growth |url=https://archive.org/details/lecturesoneconom00luca |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01601-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/lecturesoneconom00luca/page/109 109]–110 |language=en |trans-title=Dagiti Lektura iti Idadakkel ti Ekonomia}}</ref> <ref name="revolution">{{Cite book |last=Hobsbawm |first=Eric |title=The Age of Revolution: Europe 1789–1848 |year=1962 |url=https://archive.org/details/bwb_W7-CAM-073 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |isbn=0-349-10484-0 |language=en |trans-title=Ti Panawen ti Rebolusion: Europa 1789–1848}}</ref> <ref name="lorenzen">{{Cite web |last=Lorenzen |first=Julie |title=Rehabilitating the Industrial Revolution |trans-title=Panagpasayaat ti Industrial a Rebolusion |url=http://www.julielorenzen.net/berg.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061109022755/http://www.julielorenzen.net/berg.html |archive-date=2006-11-09 |access-date=<!--Nobiembre 2006--> |website=julielorenzen.net |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061109022755/http://www.julielorenzen.net/berg.html |date=2006-11-09 }}</ref> <ref name="ReviewOfCambridge">{{Cite web |last=McCloskey |first=Deidre |date=2004 |title=Review of The Cambridge Economic History of Modern Britain. Edited by Roderick Floud and Paul Johnson. Cambridge University Press. |trans-title=Panagrepaso ti Ekonomiko a Pakasaritaan ti Cambridge iti Moderno a Britania (inurnos babaen ni Roderick Floud ken ni Paul Johnson), Times Higher Education Supplement, 15 Enero 2004 |url=http://deirdremccloskey.org/articles/floud.php |website=deirdremccloskey.org |language=en}}</ref> <ref name="Rehabilitating the Industrial Revolution">{{Cite journal |last=Berg |first=Maxine |last2=Hudson |first2=Pat |date=1992 |title=Rehabilitating the Industrial Revolution |url=https://archive.org/details/sim_economic-history-review_1992-02_45_1/page/n21 |trans-title=Panagpasayaat ti Industrial a Rebolusio |journal=The Economic History Review |language=en |volume=45 |issue=1 |pages=24–50 |doi=10.2307/2598327 |jstor=2598327}}</ref> <ref name="Inikori 2002">{{Cite book |last=Inikori |first=Joseph E. |url=https://books.google.com/books?id=IRJDv5tmF1MC&lpg=PA102&pg=PA102 |title=Africans and the Industrial Revolution in England |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-01079-9 |trans-title=Dagiti Aprikano ken ti Industrial a Rebolusion idiay Inglatera}}</ref> <ref name="The Industrial Revolution a">{{Cite web |last=Lucas |first=Robert E., Jr. |date=2003 |title=The Industrial Revolution: Past and Future |trans-title=Ti Industrial a Rebolusion: Napalabas ken Masakbayan |url=http://www.minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127032512/http://minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |archive-date=2007-11-27 |access-date=2007-11-14 |website=Federal Reserve Bank of Minneapolis |language=en |quote=...it is fairly clear that up to 1800 or maybe 1750, no society had experienced sustained growth in per capita income. (Eighteenth century population growth also averaged one-third of 1 percent, the same as production growth.) That is, up to about two centuries ago, per capita incomes in all societies were stagnated at around $400 to $800 per year. |trans-quote=...nalawag daytoy nga aginggan idi 1800 wenno mabalin nga idi 1750, awan pay ti kagimongan a nakasanay ti natalinaay nga idadakkel iti matgedan ti tungngal maysa a tao. (Ti idadakkel ti populasion idi maika-18 a siglo ket natimbengan pay timaysa apagkatlo iti 1 a porsiento, a kapadpada ti idadakkel ti panagpataud.) Isu daytoy ti agarup nga aginggan idi dua a siglo , dagiti [[pudno a matgedan|matgedan]] ti tunggal maysa a tao kadagiti amin a kagimongan ket nagsarden iti agarup a $400 aginggana ti $800 iti tunggal maysa atawen. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127032512/http://minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |date=2007-11-27 }}</ref> <ref name="The Industrial Revolution b ">{{Cite web |last=Lucas |first=Robert E., Jr. |date=2003 |title=The Industrial Revolution: Past and Future |trans-title=Ti Industrial a Rebolusion: Napalabas ken Masakbayan |url=http://www.minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127032512/http://minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |archive-date=2007-11-27 |website=Federal Reserve Bank of Minneapolis |language=en |quote=[consider] annual growth rates of 2.4 percent for the first 60 years of the 20th century, of 1 percent for the entire 19th century, of one-third of 1 percent for the 18th century. |trans-quote=[ikeddeng] dagiti gatad a tinawen nga idadakkel iti 2.4 a pirsiento para kadagiti immuna a 60 a tawtawen iti maika-20 a siglo, iti 1 a porsiento para iti intero a maika-19 a siglo, iti maysa a pagkatlo iti 1 a porsiento para iti maika-18 a siglo. |access-date=2013-06-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127032512/http://minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |date=2007-11-27 }}</ref> <ref name="The industrial revolution in national context: Europe and the USA">{{Cite book |last=Crouzet |first=François |title=The Industrial Revolution in National Context: Europe and the USA |url=https://archive.org/details/industrialrevolu0000unse_k6l6 |last2=Mikuláš |first2=Teich |last3=Porter |first3=Roy |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40940-7 |page=[https://archive.org/details/industrialrevolu0000unse_k6l6/page/45 45] |chapter=France}}</ref> <ref name="The Industrial Revolution13">{{Cite book |last=Hudson |first=Pat |title=The Industrial Revolution |url=https://archive.org/details/industrialrevolu0000huds |publisher=Edward Arnold |year=1992 |isbn=978-0-7131-6531-9 |page=[https://archive.org/details/industrialrevolu0000huds/page/11 11] |language=en}}</ref> <ref name="The Industrial Revolution – Innovations">{{Cite web |last=Bond |first=Eric |last2=Gingerich |first2=Sheena |last3=Archer-Antonsen |first3=Oliver |last4=Purcell |first4=Liam |last5=Macklem |first5=Elizabeth |title=The Industrial Revolution – Innovations |url=http://industrialrevolution.sea.ca/innovations.html |access-date=2011-01-30 |website=The Industrial Revolution |language=en}}</ref> }} == Adu pay a mabasbasa == {{refbegin}} * {{Cite book |last=Ayres |first=R. U. |url=http://www.iiasa.ac.at/Admin/PUB/Documents/RR-89-001.pdf |title=Technological Transformations and Long Waves |date=1989 |publisher=International Institute for Applied Systems Analysis |isbn=3-7045-0092-5 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716175240/https://iiasa.ac.at/Admin/PUB/Documents/RR-89-001.pdf |archive-date=2011-07-16 |access-date=2021-07-29 |url-status=dead }} * {{Cite book |title=The Industrial Revolution and Work in Nineteenth-Century Europe |date=1992 |publisher=Routledge |editor-last=Berlanstein |editor-first=Lenard R. |language=en}} * {{Cite book |last=Griffin |first=Emma |title=Short History of the British Industrial Revolution |url=https://archive.org/details/shorthistoryofbr0000grif |date=2010 |publisher=Palgrave |language=en}} * {{Cite book |last=Landes |first=David S. |url=https://archive.org/details/unboundprometheu0000land_m6c4 |title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present |date=1969 |publisher=Press Syndicate of the University of Cambridge |isbn=978-0-521-09418-4 |language=en }} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Commonscat-inline|Industrial revolution|Industrial a Rebolusion}} * {{dmoz|Society/History/By_Time_Period/Eighteenth_Century/Industrial_Revolution/}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Industrial a Rebolusion| ]] [[Kategoria:Pakasaritaan ti teknolohia]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] scac7lfsbnh1rklvj77pr4d9xc31fz9 0 24846 406758 339921 2026-08-23T21:52:15Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406758 wikitext text/x-wiki [[File:Stomach colon rectum diagram.svg|thumb|right|250px|Pannakailadawan tii silet wenno bassit a bagbagis.]] Ti '''silet''' wenno '''bassit a bagbagis''' ket isu ti parte ti [[pannakalpa|pangalpaan nga alimunumon]] kalpasan ti [[bituka]] ken sarunuen babaen ti [[dakkel a bagbagis]], ken isu daytoy ti kaaduan nga ayan ti pakaaramidan ti [[pannakalpa]] ken panagsagepsep ti makan. Daytoy ket makaawat kadagiti tubbog ti apro ken tubbog ti pali babaen ti heptopankreatiko nga alimunumon. Kadagiti [[inbertebrata]] a kas dagiti igges, dagiti termino a "pangalpaan nga alimunumon" ken "dakkel a bagbagis" ket kankanayon dagitoy a naus-usar a mangilawlawag ti intero a [[bagbagis]]. Daytoy nga artikulo ket kangrunaan a maipanggep iti [[Lalaem (soolohia)|lalaem]] ti [[anatomia ti tao|tao]] , urayno ti pakaammo a maipanngep ti prosesona ket dagus a maipakat kadagiti kaaduan a nakadkaduaan a mamalia. Ti kangrunaan nga annong ti silet ket ti panagsagepsep kadagiti taraon ken mineral a mabirukan iti makan.<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/275485/human-body</ref> (Ti kangrunaan a mailaksid ket dagiti [[baka]]; para iti pakaaamo a maipanngep ti panagkalpa dagiti baka ken dadduma pay a kapadpadana a mamalia, kitaen dagiti [[managngalngal]].) ==Dagiti nagibasaran== * {{cite book | last = Sherwood | first = Lauralee | authorlink = | title = Dagiti kammasapulan ti pisiolohia: ti perspektibo ti tao | publisher = Cengage Learning | year = 2006 | edition = Maikatlo | location = Florence, KY | pages = 768 | url = http://books.google.com/?id=GoMD0tpYgBkC | doi = | id = | isbn = 0-534-46697-4}} * Solomon et al. (2002) Biolohia Maikanem nga Edision, Brooks-Cole/Thomson Learning {{ISBN|0-03-033503-5}} * Townsend et al. (2004) Sabiston a Libro ti Siruhia, Elsevier {{ISBN|0-7216-0409-9}} * {{cite journal | author = Thomson A |author2= Drozdowski L |author3= Iordache C |author4= Thomson B |author5= Vermeire S |author6= Clandinin M |author7= Wild G | title = Panagrepaso ti bassit a pagtakian: Normal a pisiolohia, paset 1. | url = https://archive.org/details/sim_digestive-diseases-and-sciences_2003-08_48_8/page/1546 | journal = Dig Dis Sci | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1546–64 | year = 2003 | pmid = 12924651 | doi = 10.1023/A:1024719925058}} * {{cite journal | author = Thomson A |author2= Drozdowski L |author3= Iordache C |author4= Thomson B |author5= Vermeire S |author6= Clandinin M |author7= Wild G | title = Panagrepaso ti bassit a pagtakian: Normal a pisiolohia, paset 2. | url = https://archive.org/details/sim_digestive-diseases-and-sciences_2003-08_48_8/page/1565 | journal = Dig Dis Sci | volume = 48 | issue = 8 | pages = 1565–81 | year = 2003 | pmid = 12924652 | doi = 10.1023/A:1024724109128}} ==Dagiti nota== {{Reflist}} {{pungol-nangruna}} {{DEFAULTSORT:Silet}} [[Kategoria:Sistema ti pannakalpa]] [[Kategoria:Dagiti organo]] lf1678neef9r8qrb0hckpy7dv0wjkw3 0 25047 406859 396710 2026-08-23T23:29:32Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406859 wikitext text/x-wiki Ti '''pannakairuam''' ket isu ti agtultuloy a panagusar iti [[natenggel a sustansia|mangbaliw ti panagwa a sustansia]] wenno panagkukua urayno adda dagiti saan a nasayaat a pagbanagan,<ref name="pmid18790142">{{cite journal | author = Angres DH, Bettinardi-Angres K | title = Ti sakit iti pannakairuam: dagiti taudan, agas, ken panagimbag | journal = Dis Mon | volume = 54 | issue = 10 | pages = 696–721 | date = Oktubre 2008 | pmid = 18790142 | doi = 10.1016/j.disamonth.2008.07.002 | url = }}</ref> wenno maysa a neurolohiko a pannkarebkas a pangiturongan kadagiti kastoy a panagkukua .<ref>{{cite journal| author = Amerikano a Kagimongan para iti Pannakairuam a Medisina| title = Panagilawlawag ti Pannkairuam| journal = | volume = | issue = | pages = | year = 2012| url = http://www.asam.org/for-the-public/definition-of-addiction| access-date = 2013-07-25| archive-date = 2018-06-14| archive-url = https://web.archive.org/web/20180614082421/https://www.asam.org/for-the-public/definition-of-addiction| url-status = dead}}</ref> Dagiti pannkairuam ket mabalin a mangiran ti, ngem saan a limitado iti, [[panagabuso ti druga]], [[panagabuso ti panagwatwat]], [[panagabuso ti makan]], [[panagabuso ti sekso]], [[panagabuso ti kompiuter]], ken [[panagsugal]]. Dagiti klasiko a pakailasinan ti pannakairuam ket mairaman ti di-nasayaat a panagtengngel kadagiti sustansia wenno panagkukua, panagikaskaso laeng kadagiti sustansia wenno panagkukua, panagtultuloy a panagusar urayno adda dagiti madi a pagbanagan, ken panaglibak.<ref name="pmid1501306">{{cite journal | author = Morse RM, Flavin DK | title = Ti panangilawlawag ti alkoholismo. Ti Nagtipon a Komiet iti Nailian a Konseho iti Alkoholismo ken Panagtalek iti Druga ken ti Amerikano a Kagimongan iti Panagsanay a Medisina tapno Agadal ti Panagilawlawag ken Kammasapulan para iti Panagsukimat ti Puon ti Sakit iti Alkoholismo| url = https://archive.org/details/sim_jama_1992-08-26_268_8/page/1012 | journal = JAMA | volume = 268 | issue = 8 | pages = 1012–4 | date = Agosto 1992 | pmid = 1501306 | doi = 10.1001/jama.1992.03490080086030 }}</ref> Dagiti ruam ken tabas a mainaig iti pannkairuam ket kadawyan a mailasin babaen ti dagus a gratipikasion (nabiit ti bayagna a gunguna), a mairaman ti natatak a makapasakit a pagbanagan (agbayag a pagbanagan).<ref name="pmid3278676">{{cite journal | author = Marlatt GA|author2 = Baer JS |author3 = Donovan DM |author4 = Kivlahan DR | title = Dagiti panangkukua ti pannakairuam: etiolohia ken agas | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1988_39/page/223| journal = Annu Rev Psychol | volume = 39 | issue = | pages = 223–52 | year = 1988 | pmid = 3278676 | doi = 10.1146/annurev.ps.39.020188.001255 }}</ref> ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Pannakairuam| ]] sjo1ywdqoccu7k7u37ru9bbt7ph5o4h 0 25702 406898 404893 2026-08-23T23:56:21Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406898 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Mula nga agsabsabong | fossil_range = [[Nasapa a Kretasio]] – [[Holoseno|agdama]], {{fossilrange|130|0|earliest=174}} Mabalin a rehistro ti [[Nasapa a Hurasiko]] | image = Flower poster 2.jpg | image_caption = ''Panagdumaduma dagiti Angiospermae'' | taxon = Angiospermae | subdivision_ranks = Dagiti grupo (APG IV){{sfn|Angiosperm Phylogeny Group|2016}} | subdivision = ''†[[Nanjinganthus]]''? [[Basalo nga angiospermae]] * [[Amborellales]] * [[Nymphaeales]] * [[Austrobaileyales]] [[Bugas nga angiospermae]] * [[magnoliids]] * [[Chloranthales]] * [[monocots]] * [[Ceratophyllales]] * [[eudicotidae]] | synonyms = *Anthophyta <small>Cronquist</small>{{sfn|Cronquist|1960}} * Angiospermae <small>[[John Lindley|Lindl.]]</small> * Magnoliophyta <small>[[Arthur J. Cronquist|Cronquist]], [[Takht.]] & [[W.Zimm.]]</small><ref>{{Cite web |title=Indices Nominum Supragenericorum Plantarum Vascularium – M |url=http://www.plantsystematics.org/reveal/pbio/fam/allspgfileM.html |access-date=28 Agosto 2017 |website=plantsystematics.org |language=en |archive-date=2013-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827073817/http://www.plantsystematics.org/reveal/pbio/fam/allspgfileM.html |url-status=dead }}</ref> * Magnolicae <small>Takht.</small>{{sfn|Takhtajan|1964}} }} Ti '''mula nga agsabsabong''' ('''angiosperma'''), wenno makunkuna pay nga '''Angiospermae''' <small>[[John Lindley|Lindl.]]</small><ref name="Lindley">{{Cite book |last=Lindley |first=J |url=http://www.biodiversitylibrary.org/item/31944#page/21/mode/1up |title=An Introduction to the Natural System of Botany: Or, A Systematic View of the Organisation, Natural Affinities, and Geographical Distribution, of the Whole Vegetable Kingdom : Together with the Uses of the Most Important Species in Medicine, the Arts, and Rural Or Domestic Economy |date=1830 |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, and Green |location=London |pages=xxxvi |language=en |trans-title=Pangyuna iti Natural a Sistema ti Botaniko |doi=10.5962/bhl.title.7551 |via=Biodiversity Heritage Library |doi-access=free}}</ref><ref name="Cantino">{{Cite journal |last=Cantino |first=Philip D. |last2=Doyle |first2=James A. |last3=Graham |first3=Sean W. |last4=Judd |first4=Walter S. |last5=Olmstead |first5=Richard G. |last6=Soltis |first6=Douglas E. |last7=Soltis |first7=Pamela S. |last8=Donoghue |first8=Michael J. |date=2007 |title=Towards a Phylogenetic Nomenclature of ''Tracheophyta'' |trans-title=Mapan iti Pilohenetiko a Nomenklatura ti ''Tracheophyta'' |journal=Taxon |language=en |volume=56 |issue=3 |pages=E1–E44 |doi=10.1002/tax.563001}}</ref> wenno '''Magnoliophyta''', ket isu dagitoy ti kaaduan a grupo dagiti [[Embryophyta|mula ti daga]]. Dagiti angiospermae ket dagiti [[Spermatophyta|agpatpataud iti bukel a mulmula]] a kasla dagiti [[gymnospermae]] ken mabalin a mailasin kadagiti gymnospermae babaen kadagiti serye ti [[sinapomorpia]] (naala a [[karakter (biolohia)|pakailasinan]]). Dagitoy a pakailasinan ket mairaman kadagiti [[sabong]], [[endospermo]] iti kaunegan dagiti bukel, ken ti panagpataud kadagiti [[bunga]] nga aglaon ti bukbukel. Iti pannakainagan ti kayatna a sawen ti [[wiktionary:angiosperm|angiosperma]] ket ti mula nga agpataud ti bukbukel iti kaunegan ti maysa a bungon; isu dagitoy dagiti agbungbunga a mula, urayno dagitoy ket kadawyan a tinawtawagan kadagiti mula nga agsabsabong. Dagiti tinaudan dagiti mula nga agsabsabong ket nagtaud kadagiti [[gymnospermae]] idi agarup a 245–202 a riwriw a tawtawen, ken dagiti immuna a naamammuan nga agsabsabong a mula ket rimsuada idi 140 a riwriw a tawtawen. Kaaduan sagitoy a nagbalbaliw idi las-ud ti [[Nasapa a Kretaseo]] ken immadu dagitoy idi agarup a 100 a riwriw a tawtawen, ngem nangsukat kadagiti [[Pinophyta|konipero]] a kas dagiti kaaduan a kayo idi agarup laeng a 60–100 a tawtawen. == Dagiti nagibasaran == {{reflist}} == Bibliograpia == {{refbegin}} * {{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |date=2016 |title=An Update of the Angiosperm Phylogeny Group Classification for the Orders and Families of Flowering Plants: APG IV |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |language=en |volume=181 |issue=1 |pages=1–20 |doi=10.1111/boj.12385 |doi-access=free}} * {{Cite journal |last=Cronquist |first=Arthur |date=1960 |title=The Divisions and Classes of Plants |url=https://archive.org/details/sim_botanical-review_october-december-1960_26_4/page/n2 |journal=The Botanical Review |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=425–482 |doi=10.1007/BF02940572 |s2cid=43144314}} * {{Cite journal |last=Takhtajan |first=A. |date=1964 |title=The Taxa of the Higher Plants Above the Rank of Order |journal=Taxon |language=en |volume=13 |issue=5 |pages=160–164 |doi=10.2307/1216134 |jstor=1216134}} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commonscat-inline|Magnoliophyta}} {{1911|wstitle=Angiosperms}} {{Taxonbar|from=Q25314}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Mula nga agsabsabong}} [[Kategoria:Angiospermae|01]] [[Kategoria:Mulmula|F01]] 1neqmehg9mmts10o7wh4w0dpk8gqes3 0 25868 406720 406679 2026-08-23T21:12:27Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406720 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Echinochloa colona.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiospermae]] |unranked_classis = [[Monocots]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = [[Poales]] |familia = [[Poaceae]] |subfamilia = [[Panicoideae]] |genus = ''[[Echinochloa]]'' |species = '''''E. colona''''' |binomial = ''Echinochloa colona'' |binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Johann Heinrich Friedrich Link|Link]] |synonyms = *''Panicum colonum'' <small>L.</small> *''Echinochloa colonum'' <small>(L.) Link</small> (''[[lapsus]]'') *''Echinochloa equitans'' <small>(Hochst ex A. Rich.) Hubb. ex Troup.</small> *''Echinochloa zonalis'' <small>(Guss.) Parl.</small> *''Milium colonum'' <small>(L.) Moench</small> *''Oplismenus clonus'' <small>(L.) Kunth</small> *''Oplismenus muticus'' <small>Philippi</small> *''Oplismenus repens'' <small>J. Presl</small> *''Panicum equitans'' <small>Hochst. ex A. Rich.</small> *''Panicum incertum'' <small>Bosc ex Steud.</small> *''Panicum musei'' <small>Steud.</small> *''Panicum prorepens'' <small>Steud.</small> *''Panicum zonale'' <small>Guss.</small> }} Ti '''dakkayang''' (wenno '''dakayang''' ken '''dukayang''')<ref>{{cite book |last=Elmer |first=Merril |authorlink=Elmer Drew Merrill|title= Enumerasion ti mulmula nga agsabsabong ti Pilipinas, tom. 1|year=1925 |publisher=Opisina ti Pagmalditan, Manila. |location=Pilipinas |isbn=978-1117720005 |page=62}}</ref> (''Echinochloa colona'') ket maysa a kita ti ruot a nagtaud manipud iti tropikal nga Asia. Daytoy idi ket dati a naidasig a kas maysa a sebbangan ti ''[[Panicum]]''. Daytoy ti naatap a tinaudan iti naimuyongan nga apit ti sereal nga ''[[Echinochloa frumentacea]]'', ti sawa a sabog.<ref name="Hilu">{{Cite journal |doi = 10.1007/BF00939730 | volume = 189 |issue = 3 |pages = 247–257 | last = Hilu |first = Khidir W. | title = Ebidensia manipud kadagiti marka ti RAPD iti ebolusion dagiti sabog ti ''Echinochloa'' (Poaceae) |url = https://archive.org/details/sim_plant-systematics-and-evolution_1994_189_3-4/page/247 | journal = Sistemika ti Mula ken Ebolusion | year = 1994 }}</ref> Adda met dagiti taksonomo a mangtrato ti taksa a kas agmaymaysa a sebbangan, iti daytoy a kaso dagitinaimuyongan a porma ket mabalin met a tawagan a kas ti ''E. colona''. ==Nakaiwarwarasan== Daytoy a ruot ket adda kadagiti amin a tropikal nga Asia ken Aprika iti taltalon ken igid ti kalkalsada. Naturalisado daytoyen idiay Amianan nga Amerika.<ref>{{cite web | url = http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ECCO2 | title = ''Echinochloa colona'' | publisher = Natural Resources Conservation Service; Datos a batayan ti mulmula. USDA | accessdate = 9 Agosto 2013 }}{{Natay a silpo|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *{{commonscat-inline|Echinochloa colona|Dakkayang}} *[http://www.ipm.ucdavis.edu/PMG/WEEDS/junglerice.html ''Echinochloa colona''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305102125/http://www.ipm.ucdavis.edu/PMG/WEEDS/junglerice.html |date=2009-03-05 }} UC Davis IPM. {{Taxonbar|from=Q3338174}} {{DEFAULTSORT:Dakkayang}} [[Kategoria:Panicoideae]] 6uvrzii54fkpnpmgb8k8ycvfcz5rzpr 0 25944 406885 396774 2026-08-23T23:49:45Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406885 wikitext text/x-wiki Ti '''saan a selular a biag''' ket ti [[biag]] a rimsua nga awan ti [[selula (biolohia)|selula]] nga estrukturana. Daytoy a panangibaga ket mangipagarup ti [[pilohenetiko]] a [[sientipiko a pannakaidasig]] dagiti [[birus]] a kas dagiti porma ti biag,<ref>{{cite web |url=http://www.wisegeek.com/what-is-non-cellular-life.htm |title=Ania kadi ti Saan a selular a biag? |accessdate=2009-08-02 |year=2009 |work=Wise Geek |publisher=Conjecture Corporation }}</ref> ken kontrobresial daytoy a banag.<ref name='Villarreal 2004'>{{cite web | url = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=are-viruses-alive-2004 | title = Sibibiag kadi dagiti birus? | accessdate = 2013-04-27 | last = Villarreal | first = Luis P. | date = Disiembre 2004 | work = Scientific American}}</ref><ref name='Forterre 2010'>{{cite journal | title = Panangipalawag ti Biag: Ti Puntos a Panirigan ti Birus| journal = Orig Life Evol Biosph. | date = 3 Marso 2010 | first = Patrick | last = Forterre | volume = 40 | issue = 2 | pages = 151–160. | doi = 10.1007/s11084-010-9194-1 | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2837877/ | accessdate = 2013-04-27}}</ref><ref name='Greenspan'>{{cite journal | title = Sibibiag kadi dagiti birus? | journal = Ti Panagrepaso ti Ebolusion ken Medisina| date = 28 Enero 2013 | first = Neil | last = Greenspan | url = http://evmedreview.com/?p=1508 | accessdate = 2013-04-27}}</ref> Ti naipagarup nga [[artipisial a biag]], dagiti [[bukod nga agpataud a makina]], ken dagiti simple unay a molekula a makabael iti [[bukod a panagpataud]], a kas dagiti [[kristal]], ket kadawyan dagitoy a saan a naikedkeddenga sibibiag. (Kiaten ti [[Biag#Dagiti panangipalplawag|panangipalawag ti biag]].) Adda met dagiti biologo a dagiti napno nga organismo a [[sinsitio]] a kas "asellular" gapua ta dagitibagida ket aglaon kadagiti adu a [[ctengnga ti selula|tengnga]] a saan a naisina babaen dagiti kulanit ti selula, nupay kasta dagitoy a bedbed ti selula nga organismo addaan iti ruar ti sakup itidaytoy nga agdana nga artikulo. == Pakasaritaan == Para kadagiti agarup a 100 a tawtawen, ti sientipiko a komunidad ket kankanayon a nagul-ulit a nagbalbaliw ti naumnong nga isipna no ania dagiti birus. Immununa dagitoy a nakitkita a kas dagiti [[sabidong]], kalpasanna a kasla dagiti porma ti biag, kalpasanna dagiti biolohiko a kimiko, ken itan adu kadagiti sientista a nagpanpanunot a dagiti birus a rimrimsua iti pagbeddengan a nagbaetan ti kimiko ken biag: ti saan a nalawag a pagyanan a nagbaetan ti sibibiag ken saan a nabiag.<ref name='Villarreal 2004' /> Ti banag ti biag nga ''awan'' ti selula nga estrukturana ket nabisita manen iti 2003 a pannakaduktal ti dakkel ken narikut a ''[[Mimibirus]]'' a kasintesado kadagiti [[protina]].<ref>[http://ftp.esrf.eu/pub/UserReports/36718_A.pdf Ti Mimibirus a protina a nairaman iti patarus]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daytoy a pannakaduktal ket mangisingasing ti posibilidad nga adda dagiti dadduma abirus a mabalin a nagbalbaliw manipud kadagiti nasapa a porma a mabalin a nawaya a makapataud kadagiti protina iti mangsangaili a selula.<ref>Luis P. Villarreal (2005). Dagiti Birus ken ti Ebolusion ti Biag. New York ASM Press.</ref> No kastoy, mabalin nga adad idi iti maysa a panawen a ''maipapan ti birus'' a [[dominio (biolohia)|dominio]] iti biag. Daytoy ket saan a nalawag a dagiti amina a bassit a birus ket nagtaud manipud kadagiti narikrikut a birus babaen ti panagpabassit ti henoma. Ti maipapan ti birus a dominio iti biag ket mabalin laeng kadagitinaisangayan a dakkel a birus a kas ti [[dadakkel a nukleositoplasmiko a birus ti DNA]] a kasla ti ''Mimibirus''.<ref name=AmSci-099-4>American Scientist, "Dagiti Higante a Birus", James L. Van Etten, ''Hulio-Agosto 2011'', Tomo 99, Bilang 4</ref> Ti maysa nga adal ti 2012 ket mangisingasing a dagiti [[higante a birus]], a kas dagiti ''Mimibirus'', ket sabali a dominio iti biag, a kakuyogna dagiti tradisional a tallo iti [[eukarya]], [[prokarya]] ken [[archaea]], babaen ti panagadal tiagkupkupin nga estruktura tiprotina nga inaramid babaen dagiti birus.<ref name=LiveScience-2012-09-14>LiveScience.com, [http://www.livescience.com/23209-giant-viruses-have-ancient-lifelike-properties.html "Dagiti Higante a Birus Ket Dagiti Antigo a Sibibiag nga Organismo, Insingasing ti Panagadal"], 14 Septiembre 2012</ref> Ti panagadal ket nangikeddeng a dagiti higante a birus ket nagbalbaliwda manipud kadagiti narikrikut nga organismo iti nakarkaro a parasitiko a pormada, ken dagitoy ket antigo ti tinaudanda, a kakuyogna dagiti sabali pay a [[dominio (biolohia)|dominio]].<ref name=LiveScience-2012-09-14 /> Ti maipapan ti birus a bukod a panagaramid ket adda dagiti pagbanagan para iti panagadal ti [[abiohenesis|taudan ti biag]],<ref name=pmid16984643>{{cite journal |author=Koonin EV |author2=Senkevich TG |author3=Dolja VV |title=Ti Lubong ti Antigo a Birus ken ebolusion dagiti selula |journal=Biol. Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |url=http://www.biology-direct.com/content/1//29 |accessdate=2009-08-01 |archive-date=2012-12-04 |archive-url=https://archive.is/20121204144019/http://www.biology-direct.com/content/1//29 |url-status=dead }}</ref> a mangipabulod ti kinaagpayso iti [[hipotesis]] a ti biag ket nangrugi a kas ti bukod a panagaramid dagiti organiko a molekula.<ref name="pmid16044244">{{cite journal |author=Vlassov AV |author2= Kazakov SA |author3= Johnston BH |author4= Landweber LF |title=Ti RNA a lubong iti yelo: ti baro a senario para iti irurumsua ti pakaammo ti RNA |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2005-08_61_2/page/264 |journal=J. Mol. Evol. |volume=61 |issue=2 |pages=264–73 |date=Agosto 2005 |pmid=16044244 |doi=10.1007/s00239-004-0362-7}}</ref><ref>{{cite journal |title=Dagiti Rumrumsua a Konsepto iti Bukod nga Organisasion ken ti Sibibiag a Kasasaad |journal=Biosystems |year=1997 |first=Mark D. |last=Nussinov |first2=Vladimir A. |last2=Otroshchenkob |first3= Salvatore |last3=Santoli |volume=42 |issue=2–3 |pages=111–118 |doi=10.1016/S0303-2647(96)01699-1 |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T2K-3W0FTTV-G&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2ee9045613a39f99b996e96f342023d3 |accessdate=2009-08-02 |pmid=9184757}}</ref> == Birus == {{Nangruna|Birus}} Iti panakisinnarita dagiti [[taksonomiko]] a [[dominio (biolohia)|dominio]] iti biag, dagiti panangibaga ti '''Acytota''' wenno '''Aphanobionta''' ket sappaminsan a naus-usar a kas ti nagan iti maysa a '''[[birus|maipapan ti birus]]''' a [[pagarian (biolohia)|pagarian]], dominio, owenno [[imperio (biolohia)|imperio]]. Ti maipada a nagan ti [[selula]]r a biag ket ti [[Cytota]]. Dagiti saan a selular nga organismo ken ti selular a biag ket isudanto ti kangatuan nga agpang dagiti subdibision iti biag, bayat a ti biag a kas sibubukel ket maammuanto a kas dagiti organismo, [[Biota (biolohia)|Biota]], [[Katutubo|Naturae]], wenno [[Vitae]]. Ti Takson a Cytota ket mairamanto ti tallo a kaangtuan nga agpang kadagiti bukodna asubdibisionn, dagiti Dominio ti [[Bakteria]], [[Archaea]], ken [[Eukarya]]. == Viroid == {{Nangruna|Viroid}} Dagiti [[viroid]] ket dagiti [[patoheno]] ti [[mula]] a buklen ti ababa agay-at ti nagtimbukel, maymaysa ti nginabras nga [[RNA]] nga awan iti [[capsid|abungot a protina]] a kadawyan kadagiti [[birus]]. Ti viroid nga RNA ket saan nga agkodigo para kadagiti [[protina]].<ref>{{cite journal |author=Tsagris EM |author2= de Alba AE |author3= Gozmanova M |author4= Kalantidis K |title=Viroids |journal=Cell. Microbiol. |date=Septiembre 2008 |pmid=18764915 |doi=10.1111/j.1462-5822.2008.01231.x |volume=10 |pages=2168–79 |issue=11}}</ref> == Kontrobersia == [[Papeles:TMV structure full.png|300px|left|thumb|Naugis-ugis a modelo ti [[mosaiko a birus ti tabako]]: '''1-''' nukleiko asido ([[RNA]]); '''2-''' [[capsomere]]; '''3-''' [[capsid]]]] Ti immuna nga interesado kadagiti birus ket nangrugi manipud iti panakainaogda kadagiti sakit—ti balikas a "birus" ket addan kadagiti ramut iti Latin a panagibaga para iti "sabidong."<ref name='Villarreal 2004' /><ref name='Forterre 2010' /> Ti pannakaiyulogda kadagiti inerto a kimiko ket immay kalpasan idi 1935, idi ni [[Wendell M. Stanley]] ken dagiti kakuyogna, nga itan ket ti Unibersidad ti Rockefeller idiay Siudad ti New York, iti immuna a [[Kristalisasion ti protina|kristalisado a birus]]—ti [[mosaiko a birus ti tabako]]. Nakitada daytoy a binukel iti maysa a pakahe dagitinarikut a biokimiko ngem awan dagiti kammasapulan a sistema para kadagiti [[Metabolismo|metaboliko nga annong]], ti biokimiko a tignay iti biag. Ni Stanley ket nakibinningay ti [[Premio Nobel]] ti 1946 iti kimika-a saan nga iti pisiolohia wenno medisina-para iti daytoy nga obra.<ref name='Villarreal 2004' /> Ti adu pay apanagsukisok babaen ni ken dagiti dadduma ket nangikeddeng a dagiti birus ket buklen dagiti [[nukleiko asido]] ([[DNA]] wenno [[RNA]]) a naabingotan iti maysa nga [[Capsid|abungot ti protina]] a mabalin pay a mangibalay kadagiti maipapaan ti birus a protina a gapuanan ti inpeksion. Babaen ti daytoy a deskripsion, ti maysa a birus ket mabalin a kapadpadana ti agasmang ti kimika ngem ti maysa nga organismo.<ref name='Villarreal 2004' /> Ti kasla nalaka a saludsod no dagiti birus ket sibibiagda, ket mangiparsua ti maysa a kammasapulan a parikut: Ania kadi ti husto a panangipalawag ti "biag?" Ti apag-isu a sientipiko a panangiplawag ti biag ket maysa a narigat a mabirukan a banag.<ref name='Forterre 2010' /><ref name='Greenspan' /> (Kitaen ti [[Biag#Biolohia|panagipalawag ti biag]].) Urayno dagiti birus ket karitenda dagiti bukod tayo a konsepto no ania ti kaibuksilan ti "sibibiag", dagitoy ket nangruna a kameng iti sapot iti biag. Iti kabukbukodan nga antigo nga ebolusionario a pakasaritaan dagiti birus, a napetsaan manipus ti nagtaudan ti selular a biag. Nabigbiganen a dagiti birus ket nagpapelda (ken agpappapel pay laeng ) ti nangruna nga makapabaro a papael iti ebolusion dagiti selular nga organismo.<ref name='Forterre 2010' /> Kaaduan kadagiti ebolusionario a biologo ketmangkitkita kadagitibirus a kas nagtataud manipud kadagiti mangsangsangaili a gene a mabalin a nakatalaw itinagsangaili ken nakagunod ti protina nga abungot . Iti daytoy a panirigan, dagiti birus ket dagiti nakatalaw a mangsangsangaili a gene a nagbalwbaliw kadagiti parasitiko.<ref name='Villarreal 2004' /> Nge ti panagkitkita kadagiti birus a kas inanimato, dagitoy nga agsuksukimat ketmangikabil kaniada iti isu met laeg a kategoria kadagiti [[Masna nga enbironmento|enbironmental]] mga impluensia.<ref name='Villarreal 2004' /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Saan a Selular a Biag}} [[Kategoria:Biag]] [[Kategoria:Biolohia]] [[Kategoria:Sientipiko a pannakaidasig]] [[Kategoria:Birolohia]] [[Kategoria:Dagiti birus]] o31sdf4pq2lvkvm2s6wp7vj5z8jx13v 0 25991 406728 395043 2026-08-23T21:19:34Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406728 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Fabales | image = Senna occidentalis.jpg | taxon = Fabales | authority = [[Edward Ffrench Bromhead|Bromhead]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract |format=PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |archive-date=2017-05-25 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |url-status=dead }}</ref> | subdivision_ranks = [[Pamilia (biolohia)|Dagiti pamilia]] | subdivision = *[[Fabaceae]] (dagiti legume) *[[Quillajaceae]] *[[Polygalaceae]] (pamilia ti [[milkwort]]) *[[Surianaceae]] | synonyms = *Caesalpiniales <small>Martius</small> *Cassiales <small>Link</small> *Mimosales <small>Link</small> *Polygalales <small>Berchtold & J. Presl</small> *Quillajales <small>Doweld</small> *Surianales <small>Doweld</small> }} Ti '''Fabales''' ket dagiti [[urnos (biolohia)|urnos]] dagiti [[mula nga agsabsabong]] a nairaman iti [[Rosids|rosid]] a grupo dagiti [[eudicot]] iti [[Sistema APG II|Grupo II ti Angiosperma Pilohenia]] a sistema ti pannakaidasig. Kadagiti patingga ti taksonomia a grupo dagiti organismo ti APG II, daytoy nga urnos ket mangiraman kadagiti pamilia ti [[Fabaceae]] wenno dagiti legume (mairaman dagiti subpamilia ti [[Caesalpinioideae]], [[Mimosoideae]], ken [[Faboideae]]), [[Quillajaceae]], [[Polygalaceae]] wenno ''milkworts'' (mairaman dagiti pamilia ti [[Diclidantheraceae]], [[Moutabeaceae]], ken [[Xanthophyllaceae]]), ken [[Surianaceae]]. Babaen ti [[sistema Cronquist]] ken dagiti dadduma pay s sistema a panangidasig ti mula, ti urnos ti Fabales ket aglaon laeng ti pamilia ti Fabaceae. Dagiti dadduma a pamilia a matrato iti Fabales babaen ti APG II a panangidasig ket inkabil kadagiti sabali nga urbos babaen ti Cronquist, ti Polygalaceae iti isu met laeng nga urnosna, ti [[Polygalales]], ken ti Quillajaceae ken Surianaceae iti kaunegan ti [[Rosales]]. Ti Fabaceae, nga isu ti maikatlo a kadakkelan a pamilia ti mula iti lubong, ket aglaon ti kaaduan iti dibersidad dagiti Fabales, dagiti sabali a pamilia a mangbukel ti maigiddiat a basbassit a paset ti urnos ti dibersidad. Ti panagsukisok iti urnos ket kaaduan a naipatengngaan iti isip iti Fabaceae, gapu ti kaadu ti biolohiko a dibersidadna, ken ti kinapangrunana a kas dagiti masida a mula. Ti Polygalaceae ket masansanda met a nasuksukisok kadagiti pamilia ti mula, gapu ti kadakkel ti dibersidad ti henero ti ''[[Polygala]]'', ken gapu ti kamkameng ti pamilia, kasla ti Fabaceae, a dagitoy ket sidsida a mula para kadagiti nadumaduma a sebbangan ti [[Lepidoptera]] ([[kulibangbang]] ken [[burbur]]).<ref>{{cite journal|last = Janz|first = N|last2 = Nylin |first2=S.|title = Dagiti kulibangbang ken mulmula: Ti pilohenetiko a panagadal|url = https://archive.org/details/sim_evolution_1998-04_52_2/page/486|journal = Ebolusion|volume = 52|issue = 2|pages = 486–502|publisher = Kagimongan para iti Panagadal ti Ebolusion|year = 1998|jstor = 2411084|doi = 10.2307/2411084}}</ref><ref>{{cite journal|last = DeVries|first = PJ|last2 = Chacon |first2=AI |title = Para iti nasaysayaat a pannakaawat ti mangsangaili a panagusar ken biodibersidad iti kulibangbanga a riodinid |journal = Warnakan ti Panagsukisok iti Lepidoptera|volume = 31|issue = 1–2|pages = 103–126|year = 1992}}</ref> Bayat a dagiti taksonomo nga agus-usar kadagiti [[Molekular a sistematika|molekular pilohenetiko a pamay-an]] ket makabiruk ti napigsa a suporta para iti urnos, agtultuloy dagiti saludsod a maipanggep ti morpolohiko a pannakaikabagian ti Quillajaceae ken Surianaceae kadagiti dadduma nga urnos, gapu ti limitado a panagsukisok kadagitoy a pamilia.<ref>{{cite journal|last = Morgan|first = DR|last2 = Soltis|first2= DE |last3=Robertson |first3=KR|title = Sistematiko ken ebolusionario a pagbanagan ti rbcL a panagduduma ti panagsasaruno ti Rosaceae|url = https://archive.org/details/american-journal-of-botany_1994-07_81_7/page/890|journal = Amerikano a Warnakan ti Botanika|volume = 81|issue = 7|pages = 890–903|publisher = Botaniko a Kagimongan ti Amerika|date = Hulio 1994|doi = 10.2307/2445770|jstor = 2445770}}</ref> == Pannakaiwarwaras == Ti Fabales ket dagiti [[Kosmopolitano a pannakaiwarwaras|kosmopolitano]] nga urnos ti mulmula, malaksid ti subpamilia ti [[Papilionoideae]] (Faboideae) ken ti Fabaceae ket adu dagitoy a naiwarwaras iti amin a parte ti [[Temperado|Sona ti Temperado nga Amianan]].<ref>{{cite web|last = Stevens|first = PF|title = Website ti Angiosperma Pilohenia|publisher = Botaniko a Hardin ti Missouri|date = Mayo 7, 2006|url = http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/| accessdate = 2006-11-20}}</ref> == Galeria == {{Galeria |width=200 | height=150 | lines=6 |align=center |style=border:none |Papeles:Lathyrus tuberosa (Guixa).jpg |alt1=Ti ''[[Lathyrus tuberosus]]'' iti [[Fabaceae]] |Ti ''[[Lathyrus tuberosus]]'' iti [[Fabaceae]] |Papeles:Quillaja saponaria.jpg |alt2=Ti ''[[Quillaja saponaria]]'' iti [[Quillaja]]ceae |Ti ''[[Quillaja saponaria]]'' iti [[Quillaja]]ceae |Papeles:Polygala myrtifolia0.jpg |alt3=Ti ''Polygala myrtifolia'' iti [[Polygalaceae]] |Ti ''Polygala myrtifolia'' iti [[Polygalaceae]] |Papeles:Polygala elongata in Talakona, AP I IMG 8388.jpg |alt4=Ti ''Polygala elongata'' iti [[Polygalaceae]] |Ti ''Polygala elongata'' iti [[Polygalaceae]] |Papeles:Suriana maritima flowers.JPG |alt5=Ti ''[[Suriana maritima]]'' iti [[Surianaceae]] |Ti ''[[Suriana maritima]]'' iti [[Surianaceae]] |Papeles:Desmodium gangeticum 2 W IMG 2769.jpg |alt6=Ti ''[[Desmodium gangeticum]]'' |Ti ''[[Desmodium gangeticum]]'' }} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commonscat-inline}} {{wikispecies-inline}} {{Taxonbar|from=Q21878}} [[Kategoria:Fabales| ]] o861i1eh939ywbog119l1hh7vs5iepk 0 26142 406731 398503 2026-08-23T21:21:15Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406731 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Runny hunny.jpg|thumb|right|250px|Ti maysa a garrapon ti diro.]] [[Papeles:Honey comb.jpg|thumb|right|250px|]] [[Papeles:Bee on -calyx 935.jpg|thumb|right|250px|]] Ti '''diro ''' ket ti nasam-it a makan babaen dagiti uyokan a nagus-usar ti [[nektar (mula)|nektar]] manipud iti sabsabong. Tikaruay a mapataud babaen dagiti [[uyokan ti diro]] (ti [[henero (biolohia)|henero]] nga ''Apis'') ket maysa kadagiti kanayon a naibagbaga, gapu ta isu daytoy ti kita ti diro nga inur-urnong babaen dagiti [[agtartaraken ti uyokan]] ken kankannen babaen ti tattao. Ti diro a pinataud babaen dagiti sabali nga [[uyokan]] ken dagiti insekto ket adda kadagiti naisangayan a tagkikua. Dagiti uyokan ti diro ket agibaliwda kadagiti nektar iti dirobabaen ti prosesso iti [[regurgitasion (panagkalpa)|regurgitasion]] ken panagbawbaw. Ipenpenda dagitoy a kas nangruna a taudan ti taraon iti allid dagiti [[kalaba]] iti uneg ti [[balay ti uyokan]]. Ti diro ket makaala ti kasam-itna manipud iti [[monosakarido]] [[pruktosa]] ken [[glukosa]], ken addaan iti agarup a kapada ti [[kinasam-it]] iti [[sukrosa|granulado nga asukar]].<ref name="NHB carbs">National Honey Board. [http://www.honey.com/images/downloads/carb.pdf "Karbohidrato ken Kasam-it ti Diro"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110701123525/http://www.honey.com/images/downloads/carb.pdf |date=2011-07-01 }}. Naala idi 1 Hunio 2012.</ref><ref name="Oregon State University">Estado nga Unibersidad ti Oregon. [http://food.oregonstate.edu/learn/faq/faq_sugar53.html "Ania kadi ti relatibo a kinasam-it dagiti nadumaduma nga asukar ken dagiti sukat ti asukar?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101092211/http://food.oregonstate.edu/learn/faq/faq_sugar53.html |date=2012-11-01 }}. Naala idi 1 Hunio 2012.</ref> Daytoy ket addaan iti nasayaat a kimiko a tagtagikua para itipanagiyurno ket ti naisalsalumin a nanam a pakaiturongan ti tattao a mangayat iti daytoy ngem ti asukar ken dadduma pay a pagpasam-it.<ref name="NHB carbs" /> Kaaduan kadagiti [[mikroorganismo]] ket saanda nga agaramid ti diro gapu ti ababa a [[aktibidad ti danum]]na iti 0.6.<ref name="Prescott 1999">{{cite book|author=Prescott, Lansing |author2= Harley, John P. |author3= Klein, Donald A. |title=Mikrobiolohia|publisher=WCB/McGraw-Hill|location=Boston|year=1999|isbn=0-697-35439-3}}</ref> Nupay kasta, ti diro ket sagpaminsan nga aglaon kadagiti malmalmeng nga [[endospora]] ti bakteria a ''[[Clostridium botulinum]]'', ken mabalin daytoy a makadangran kadagiti maladaga, gapu ta dagiti endospora ket mabalinda nga agbaliw kadagiti bakteria a makapataud ti sabidong kadagiti ubing pay a bagis ti maladaga, ken pakaiturongan ti sakit ken mabalin pay a makapatay.<ref name="botulism">{{Cite journal|last=Shapiro|first=Roger L.|last2=Hatheway|first2=Charles|last3=Swerdflow|first3=David L.|title=Botulismo idiay Estados Unidos : Ti Klinikal ken Epidemiolohiko a Panagrepaso |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1998-08-01_129_3/page/n84|year=1998|pmid=9696731|journal=Annals of Internal Medicine|volume=129|issue=3|pages=221–8|doi=10.1059/0003-4819-129-3-199808010-00011}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Bibliograpia == *{{cite book|author=Krell, R.|publisher=Gunglo ti Makan ken Agrikultura ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|title=Dagiti produkto a makanayon ti pateg manipud iti panagtaraken ti uyokan|url=http://books.google.com/books?id=BzzBBbnIJhIC&pg=PA5|year=1996|isbn=978-92-5-103819-2|ref=Krell}} *{{cite book|author=Root, A. I.|author2=Root, E. R.|title=The ABC and Xyz of Bee Culture|url=http://books.google.com/books?id=i0PoSYNEsh0C&pg=PA355|year=2005|publisher=Kessinger Publishing|isbn=978-1-4179-2427-1|ref=Root}}{{Natay a silpo|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://www.honey.com/ Nailian nga Opisina ti Diro ti Estados Unidos] * [http://www.mieliditalia.it/colori/inglese/home.htm Nadumaduma a karuay ti diro nga addaan iti ladawan] {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Diro| ]] [[Kategoria:Panagtaraken ti uyokan]] [[Kategoria:Dagiti pangpasam-it]] db73qmnsolwnzfj0pagpnaoeuve7989 0 26179 406737 403060 2026-08-23T21:25:58Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406737 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Olinguito | image =Olinguito_ZooKeys_324,_solo.jpg | status = | status_system = | status_ref = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mamalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Procyonidae]] | genus = ''[[Bassaricyon]]'' | species = '''''B. neblina''''' | binomial = ''Bassaricyon neblina'' | binomial_authority = Helgen, 2013 | range_map = ZooKeys-distribution of B. neblina.jpg }} Ti '''olinguito''' ({{IPA-en|ˌoʊlɪŋˈɡiːtoʊ}}, {{respell|oh|lihn|GEE|toe}}<ref name="Borenstein2013"/>; ''Bassaricyon neblina''), daytoy ket Espaniol para iti "bassit nga [[olingo]]", ket maysa a [[mamalia]] ti [[henero (biolohia)|henero]] ti ''[[Bassaricyon]]'' iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Procyonidae]] (ti pamilia ti [[Procyon lotor]] ({{lang-en|raccoon}}) nga agnanaed idiay [[Montano nga ekolohia#Subtropikal ken tropikal a klima|montano a kabakbakiran]] ti [[Colombia]] ken [[Ecuador]]. Ti pannakatukdalna ket nairangaranng idi Agosto 15, 2013.<ref name="Stromberg2013"/><ref name="Kays2013"/> ==Deskripsion== Ti olinguito ket naisangayan manipud kadagiti sabali a sebbangan ti [[olingo]] iti kaunegan ti [[henero (biolohia|henero]], ken manipud pay ti [[kinkajou]] (dagiti kinkajous ket kapadpadada dagiti olingo, ngem saanda nga asideg nga agkabagian).<ref name="Koepfli2007"/> Ti natimbeng a kadagsenna ket {{pagbaliwen|900|g|lb|0}}, a makaaramid daytoy ti kabassitan a [[procyonid]].<ref name="Borenstein2013"/><ref name="Stromberg2013"/><ref name="O'Brien2013"/> Daytoy nga ayup ket maysa nga [omniboro]] a [[prugiboro]]<ref name="Kays2013"/> a mangmangan laeng kadagiti [[bunga]] (a kas dagiti [[igos]]), ngem mangan pay kadagiti [[insekto]] ken [[nektar]] a resulta tio panagtakina ti kadakkel dagiti bassit a [[blueberry]].<ref name="Landau2013" /><ref name="O'Brien2013"/> Ti olinguito ket naipagpagarup a maysa a solitario nga ayup, [[nokturnal]]<ref name="Kays2013"/>{{rp|29:30}} ken managlimed bassit. Dagiti olinguito ket maiparparangda laeng a kas dagiti [[Arborikola|arboreal]].<ref name="Kays2013"/><ref name="Helgen2013"/> Dagitoy ket addaan ti agmaymaysa a paris ti [[Glandula mamaria|mammae]], ken mabalin nga agpataud ti maysa a putot iti maysa abese.<ref name="Kays2013"/><ref name="Helgen2013"/><ref name="O'Brien2013"/> Dagiti agsuksukimat ti sebbangan ket saanda a nakatakkuat kadagiti aniaman a lokal a nagan a naisangayan iti daytoy.<ref>[http://www.theguardian.com/science/2013/aug/15/teddy-bear-olinguito-ecuador-carnivore Ti 'Teddy bear' karniboro ket rimmuar manipud ti alibuyong ti Ecuador] ''The Guardian'', Agosto 15, 2013</ref> ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist|refs= <ref name=Borenstein2013>{{cite news|title = Adorable New Mammal Species Found 'In Plain Sight'|date =Agosto 15, 2013|url = http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/adorable-mammal-species-found-plain-sight-19967921|last = Borenstein|first = Seth|publisher = ABC News|accessdate =Agosto 15, 2013}}</ref> <ref name="Helgen2013">{{cite journal|doi= 10.3897/zookeys.324.5827 |title=Taxonomic revision of the olingos (''Bassaricyon''), with description of a new species, the Olinguito|last1=Helgen |first1=K. M. |last2=Pinto |first2=M. |last3=Kays |first3=R.|last4=Helgen |first4=L. |last5=Tsuchiya |first5=M. |last6=Quinn |first6=A. |last7=Wilson|first7=D. |last8=Maldonado |first8=J.|journal= ZooKeys|volume= 324|date=Agosto 15, 2013|pages= 1–83}}</ref> <ref name="Kays2013">Roland Kays. Press conference at North Carolina Museum of Natural Sciences. Livestream (video). Agosto 15, 2013 [http://www.livestream.com/naturalsciences/video?clipId=pla_130bbb77-166c-4545-b596-9d916c7e4251&utm_source=lslibrary&utm_medium=ui-thumb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508223857/http://www.livestream.com/naturalsciences/video?clipId=pla_130bbb77-166c-4545-b596-9d916c7e4251&utm_source=lslibrary&utm_medium=ui-thumb |date=2014-05-08 }}</ref> <ref name = "Koepfli2007">{{cite journal|doi=10.1016/j.ympev.2006.10.003 |title=Phylogeny of the Procyonidae (Mammalia: Carnivora): Molecules, morphology and the Great American Interchange |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2007_43_3/page/1076 |year=2007 |last1=Koepfli|first1=Klaus-Peter |last2=Gompper |first2=Matthew E. |last3=Eizirik |first3=Eduardo |last4=Ho|first4=Cheuk-Chung |last5=Linden |first5=Leif |last6=Maldonado |first6=Jesus E. |last7=Wayne|first7=Robert K. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=43 |issue=3|pages=1076–95 |pmid=17174109}}</ref> <ref name="Landau2013">{{cite web| title= New cute furry mammal species discovered|url=http://www.cnn.com/2013/08/15/world/americas/new-mammal-smithsonian/ | first= Elizabeth|last=Landau | date=Agosto 15, 2013 | publisher= CNN| accessdate=Agosto 15, 2013}}</ref> <ref name="O'Brien2013">{{cite web|last=O'Brien |first=Jane |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23701151 |title= Olinguito: 'Overlooked' mammal carnivore is major discovery|publisher=BBC News |date=Agosto 15, 2013 |accessdate=Agosto 15, 2013}}</ref> <ref name="Stromberg2013">{{cite web|last=Stromberg|first=Joseph|url=http://www.smithsonianmag.com/science-nature/For-the-First-Time-in-35-Years-A-New-Carnivorous-Mammal-Species-is-Discovered-in-the-Western-Hemisphere--219762981.html|title=For the First Time in 35 Years, A New Carnivorous Mammal Species is Discovered in the American Continents|work=Smithsonian Magazine|date=Agosto 15, 2013|accessdate=Agosto 15, 2013|archive-date=2013-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130830075503/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/For-the-First-Time-in-35-Years-A-New-Carnivorous-Mammal-Species-is-Discovered-in-the-Western-Hemisphere--219762981.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130830075503/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/For-the-First-Time-in-35-Years-A-New-Carnivorous-Mammal-Species-is-Discovered-in-the-Western-Hemisphere--219762981.html |date=2013-08-30 }}</ref> }} == Dagiti akinruar a silpo == *[http://savingspecies.org/2013/spectacular-new-pictures-of-mom-and-baby-olinguito-in-la-mesenia-reserve-conservation-project-colombia/ Baro a ladawan ti babai nga olinguito ken anakna idiay Konserbasion a Gandat ti Reserba ti La Mesenia, Colombia] {{Taxonbar|from=Q14592562}} {{pungol-biolohia}} [[Kategoria:Procyonidae]] 25fh7c8a9qscrrf00htfd049kwula3r 0 26711 406882 406299 2026-08-23T23:48:26Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406882 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Lactose.svg|thumb|right|310px|Ti [[laktosa]] ket [[disakarido]] a mabirukan iti [[gatas]]. Daytoy ket buklen ti molekula [[galaktosa|D-galaktosa]] ken molekula [[glukosa|D-glukosa]] a nabedbedan babaen ti beta-1-4 [[glukosidigo a piansa]]. Daytoy ket adda pormulana iti C₁₂H₂₂O₁₁.]] Ti '''karbohidrato''' ket maysa nga [[organiko a kompuesto]] a buklen laeng ti [[karbon]], [[hidroheno]], ken [[oksiheno]], ken kadawyan iti hidroheno:oksiheno nga [[atomo]] a pannakaibagi ti 2:1 (a kas iti [[danum]]); iti sabali a pannakaibaga, with the [[emperika a pormula]] {{nowrap|C_''m''(H₂O)_''n''}} (a ti ''m'' ket mabalin a sabali manipud iti ''n'').<ref>{{cite web | url =http://bioweb.wku.edu/courses/biol115/wyatt/biochem/carbos.htm | title =WKU BIO 113 Carbohydrates | author =''Western Kentucky University'' | publisher =wku.edu | date =Mayo 29, 2013 | access-date =2013-08-26 | archive-date =2014-01-12 | archive-url =https://web.archive.org/web/20140112080341/http://bioweb.wku.edu/courses/BIOL115/Wyatt/Biochem/Carbos.htm | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112080341/http://bioweb.wku.edu/courses/BIOL115/Wyatt/Biochem/Carbos.htm |date=2014-01-12 }}</ref> Adda dagiti adda a mailaksid; kas pagarigan, [[desokirribosa]], ati asukar a komponente ti [[DNA]],<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/?id=itHVNZicPgwC&pg=PT86&lpg=PT86&dq=C5H10O4+Deoxyribose | title =Biology |author1=Eldra Pearl Solomon |author2=Linda R. Berg |author3=Diana W. Martin | publisher =Cengage Learning | pages =52 | isbn =978-0-534-27828-1 | via =google.books.com | year =2004}}</ref> ket addan ti emperika a pormula ti C₅H₁₀O₄.<ref>{{cite web | url =http://webbook.nist.gov/cgi/inchi/InChI%3D1S/C5H10O4/c6-2-1-4(8)5(9)3-7/h2,4-5,7-9H,1,3H2 | title =Material Measurement Library D-erythro-Pentose, 2-deoxy- | author =''National Institute of Standards and Technology'' | publisher =nist.gov | year =2011 }}{{Natay a silpo|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dagiti karbohidrato ket teknikal dagitoy a dagiti [[hidrato]] ti karbon;<ref>{{cite web | url =http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/che4x/e5chos.pdf | title =The Chemistry of Carbohydrates | author =''Long Island University'' | publisher =brooklyn.liu.edu | date =Mayo 29, 2013 | access-date =2013-08-26 | archive-date =2016-12-25 | archive-url =https://web.archive.org/web/20161225032837/http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/che4x/e5chos.pdf | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225032837/http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/che4x/e5chos.pdf |date=2016-12-25 }}</ref> iti pannaka-estruktura daytoy ket napudpudno ti pannakakita kaniada a kas dagiti [[aldosa|polihidrosia aldehideo]] ken dagiti [[ketona]].<ref>{{cite web | url=http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/1biochem/carbo5.html | title =Carbohydrates: The Monosaccharides | author =''Purdue University'' | publisher =purdue.edu | date =Mayo 29, 2013}}</ref> Ti panangibaga ket kadawyan iti [[biokimika]], nga idiay ket sinonimo ti '''sakarido'''. Dagiti karbohidrato (dagiti sakarido) ket nabingbingay kadagiti uppat a pannakaigrupo ti kimiko: dagiti [[monosakarido]], dagiti [[disakarido]], dagiti [[oligosakarido]], ken dagiti [[polisakarido]]. Iti sapasap, dagiti monosakarido ken dagiti disakarido, a dagiti ket basbassit (dagiti nababbaba ti [[molekular a kadagsen]]) a karbohidrato, ket kadawyan dagitoy a makunkuna a kas dagiti [[asukar]].<ref>{{cite journal|doi=10.1038/421219a|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|year=2003|last1=Flitsch|first1=Sabine L.|last2=Ulijn|first2=Rein V|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–20|pmid=12529622}}</ref> Ti balikas a ''sakarido'' ket nagtaud manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a balikas ti ''σάκχαρον'' (''sákkharon''), a ti kaibuksilanna ket "[[asukar]]." Bayat a ti sientipiko a nomenklatura dagiti karbohidrato ket narikut, ti nagnagan dagiti monosakarido ken dagiti disakarido ket masansan nga agpatingga ti suldong ti [[-osa]]. Kas pagarigan, ti [[glukosa|asukar ti ubas]] ket isu ti monosakarido ti [[glukosa]], [[unas|asukar ti unas]] ket isu ti disakarido ti [[sukrosa]], ken ti asukar ti gatas ket isu ti disakarido ti [[laktosa]]. Dagiti karbohidrato ket akin-rebbeng dagiti nadumaduma a papel kadagiti sibibiag ngaorganismo. Dagiti polisakarido para iti panagipenpen ti [[enerhia]] (a kas ti [[almidon]] ken [[glukoheno]]), ken kas dagiti estruktural a komponente (a kas ti [[selulosa]] kadagiti mula ken [[kuitina]] kadagiti artropoda). Ti 5 tikarbonna a monosakarido [[ribosa]] ket maysa a nangruna a komponente dagiti [[koensima]] (a kas ti [[Adenosin tripospato|ATP]], [[Plabin adenin dinukleotido|FAD]], ken [[Nikotinamida adenina dinukleotido|NAD]]) ken ti batayan ti henetiko a molekula a naamammuan a kas ti [[RNA]]. Ti maikabagian a deoksirribosa ket komponente ti DNA. Dagiti sakarido ket dagiti derabotiboda ket mairaman kadagiti adu ken sabali a nangruna a [[biomolekula]] nga addaan kadagiti nangruna a papel iti [[sistema ti immuno]], [[pertilisasion]], panagpawil ti [[patohenesis]], [[pellapella]], ken [[biolohia ti panagdakkel|panagdakkel]].<ref>{{cite book|last=Maton|first=Anthea|author2=Jean Hopkins |author3=Charles William McLaughlin |author4=Susan Johnson |author5=Maryanna Quon Warner |author6=David LaHart |author7=Jill D. Wright |title=Human Biology and Health|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho|publisher=Prentice Hall|year=1993|location=Englewood Cliffs, New Jersey, USA|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52]–59|isbn=0-13-981176-1}}</ref> Iti [[siensia ti makan]] ken dagiti pay adu nga inpormal a kontesto, ti karbohidrato a panangibaga ket masansan a mangibaga ti ania man a [[makan]] a naisangyan a nabaknang iti narikut nga [[almidon]] ti karbohidrato (kasla dagiti [[sereal]], [[tinapay]], ken [[pasta]]) wenno simple laeng a dagiti karbohidrato, a kas ti [[asukar]] (a mabirukan iti [[kendi|sinam-it]], dagiti [[jam|palatipot]], ken dagiti [[dulse]]). == Kitaen pay == * [[Asukar]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Carbohydrates|Karbohidrato}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Dagiti karbohidrato| ]] [[Kategoria:Nutrision]] mrfj6r6og5zmqr7nsxbu9fb7dwno9uw 0 27222 406718 393286 2026-08-23T21:11:10Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406718 wikitext text/x-wiki {{Infobox sintoma |Name = Sakit ti ulo |Image = Migraine.jpg |Caption = Ti tao nga agsaksakit ti ulona. |ICD10 = {{ICD10|G|43||g|40}}-{{ICD10|G|44||g|40}}, {{ICD10|R|51||r|50}} |ICD9 = {{ICD9|339}}, {{ICD9|784.0}} |DiseasesDB = 19825 |MedlinePlus = 003024 |eMedicineSubj = neuro |eMedicineTopic = 517 |eMedicine_mult = {{eMedicine2|neuro|70}} |MeshID = D006261 }} Ti '''sakit ti ulo''' ket isu ti [[ut-ot]] iti aniaman a lugar iti rehion tia [[ulo]] wenno [[tengnged]]. Daytoy ket mabalin a [[sintoma ]] iti bilang dagiti nadumaduma a kasasaad ti ulo ken tengnged.<ref>{{DorlandsDict|four/000047369|headache}}</ref> Ti [[kulanit ti utek]] ket saan a sensitibo iti ut-ot gapu ti kaawan dagiti [[nociceptors|reseptor to ut-ot]]. Ngem ti ut-ot ket gapuanan babaen ti pannakariro dagiti sensitibo ti ut-ot nga estruktura iti arubayan ti utek. Siam dagiti lugar ti ulo ken tengned ti addaan kadagitoy a sensitibo ti ut-ot nga estruktura, isu daytoy ti karanio (ti [[perikranio|periosteum ti banga-banga]]), dagiti [[piskel]], dagiti [[urat ti nerbios]], dagiti [[arteria]] ken dagiti [[urat]], dagiti [[subkutaneo a kulanit]], dagiti [[Mata ti tao|mata]], dagiti [[lapayag]], dagiti [[senos paranasales]] ken dagiti [[mucous membranes|aangotan]]. Adda met dagiti nadumaduma a bilang a sistema ti pannakaidasig para kadagiti sakit ti ulo. Ti kaaduan a mabigbigan ket ti [[International Headache Society]]. Ti sakit ti ulo ket [[di naisangayan a sintoma]], a ti kaibuksilanna ket mabalin nga adda dagiti adu a gapuanan. Ti panangagas ti sakit ti ulo ket depende iti nagtaudan nga [[etiolohia]] wenno gapuanan, ngem sapasap daytoy a mairaman kadagiti [[analhesiko]]. ==Pannakaidasig== Dagiti sakit ti ulo ket natalipupos a naidasig babaen ti Internasional a Pannakaidasig dagiti Kirokiro ti Sakit ti Ulo ti [[International Headache Society]] nga isu ti nangipablaak ti maikadua nga edision idi 2004.<ref name=ICHD2>{{cite web |url=http://216.25.100.131/ihscommon/guidelines/pdfs/ihc_II_main_no_print.pdf |title=216.25.100.131 |format=PDF |work=the Headache Classification Subcommittee of the International Headache Society |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040613165925/http://216.25.100.131/ihscommon/guidelines/pdfs/ihc_II_main_no_print.pdf |archivedate=2004-06-13 |url-status=live }}</ref> Daytoy a pannakaidasig ket aw-awatemn met babaen ti [[WHO]].<ref>Olesen et al., p. 9&ndash;11</ref> Adda met dagiti sabali a sistema ti pannakaidasigt. Maysa kadagiti mmuna apanangipadas ket naipablaak idi 1951.<ref>{{cite journal |author=BROWN MR |title=The classification and treatment of headache |journal=Med. Clin. North Am. |volume=35 |issue=5 |pages=1485–93 |date=Septiembre 1951 |pmid=14862569 |doi= |url=}}</ref> Ti [[National Institutes of Health]] ket nagparang-ay ti sistema a pannakaidasig idi 1962.<ref>{{Cite journal |journal= JAMA |author=Ad Hoc Committee on Classification of Headache |title= Classification of Headache |url= https://archive.org/details/sim_jama_1962-03-03_179_9/page/127 |volume=179 |pages=717–8 |year=1962 |doi= 10.1001/jama.1962.03050090045008 |issue= 9 }}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} ==Adu pay a mabasbasa== *{{Cite document| author=Gorman, Christine| author2=Park, Alice| title=The New Science of Headaches| publisher=Time| date=Oktubre 7, 2002| url=http://www.time.com/time/covers/1101021007/story.html| accessdate=22 Pebrero 2010| postscript=<!--None-->| archiveurl=https://web.archive.org/web/20030212204449/http://www.time.com/time/covers/1101021007/story.html| archivedate=2003-02-12| url-status=dead}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Neurological_Disorders/Headaches/}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Dagiti sakit ti ulo| ]] 0cl5i2wnlci7cpblzysrlsyuig9288k 0 27301 406771 367190 2026-08-23T22:06:06Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406771 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Holozoa | image = Elephant-ear-sponge.jpg |image_caption = Kahel a lapayag ti elepante nga espongha, ti ''[[Agelas clathrodes]]'', iti sanguanan. Dua a korales iti likudadan: ti ''[[Iciligorgia schrammi]]'', ken ti ''[[Plexaurella nutans]]''. | fossil_range = [[Ediakariko]] – [[Holoseno|Agdamat]], {{fossilrange|610|0}} | display_parents = 3 | taxon = Holozoa | authority = Lang ''et al.'' 2002 | subdivision_ranks = Dagiti subgrupo | subdivision = * [[Mesomycetozoea|Ichthyosporea]] (= Mesomycetozoea) * [[Corallochytrium]] * [[Filasterea]] * [[Choanoflagellata]] * [[Metazoa]] (ay-ayup) }} Ti '''holozoa''' ket isu ti grupo dagiti organismo a mangiraman dagiti [[ayup]] ken ti kaasitganda nga [[mikroorganismo|agmaymaysa a selula]] a kabkabagian, ngem saan a mairaman dagiti [[fungus]].<ref name="pmid18205615">{{cite journal |author=Aleshin VV |author2= Konstantinova AV |author3= Mikhailov KV |author4= Nikitin MA |author5= Petrov NB |title=Do we need many genes for phylogenetic inference? |journal=Biochemistry Mosc. |volume=72 |issue=12 |pages=1313–23 |date= Disiembre 2007 |pmid=18205615 |doi= 10.1134/S000629790712005X|url=http://protein.bio.msu.ru/biokhimiya/contents/v72/full/72121610.html}}</ref><ref name="pmid12401173">{{cite journal |author=Lang BF |author2= O'Kelly C |author3= Nerad T |author4= Gray MW |author5= Burger G |title=The closest unicellular relatives of animals |journal=Curr. Biol. |volume=12 |issue=20 |pages=1773–8 |date=Oktubre 2002 |pmid=12401173 |doi= 10.1016/S0960-9822(02)01187-9|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0960982202011879}}</ref><ref name="pmid18461162">{{cite journal | last1 = Shalchian-Tabrizi | first1 = Kamran | last2 = Minge | first2 = Marianne A. | last3 = Espelund | first3 = Mari | last4 = Orr | first4 = Russell | last5 = Ruden | first5 = Torgeir | last6 = Jakobsen | first6 = Kjetill S. | last7 = Cavalier-Smith | first7 = Thomas | title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=PLoS ONE |volume=3 | editor1-first = Rodolfo |issue=5 |pages=e2098 |year=2008 | editor1-last = Aramayo |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |url=http://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0002098 | last8 = Aramayo | first8 = Rodolfo}}</ref> <ref name="pmid19393304">{{cite journal |author=Elias M, Archibald JM |title=The RJL family of small GTPases is an ancient eukaryotic invention probably functionally associated with the flagellar apparatus |journal=Gene |volume=442 |issue=1-2 |pages=63–72 |date=Agosto 2009 |pmid=19393304 |doi=10.1016/j.gene.2009.04.011 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378-1119(09)00185-1}}</ref> Ti ''holozoa'' ket isu pay ti daan a nagan para iti [[henero]] ti [[tunicate]] ''Distaplia''.<ref>{{cite journal | last1 = Tatiàn | first1 = Marcos | last2 = Antacli | first2 = Julieta Maria | last3 = Sahade | first3 = Ricardo | year = 2005 | title = Ascidians (Tunicata, Ascidiacea): dagiti pannakaiwarwaras dagiti sebbangan iti igid ti Arko ti Scotia | journal = Scientia Maria | volume = 69 | issue = suppl. 2 | pages = 205–214 }}</ref> Gapu ta ti Holozoa ket [[klado]] a mairaman dagiti amin nga organismo nga as-asideg a kabagian dagiti ayup ngem dagiti fungus, adda met dagiti mannurat a kaykayatda ti mangbigbig kadagiti grupo ti [[parapiletiko]] a kas ti [[Choanozoa]], a kaaduan kadagitou ket buklen ti Holozoa a saan a mairaman dagiti ayup.<ref name="Steenkamp">{{cite journal | last1 = Steenkamp | first1 = Emma T. | last2 = Wright | first2 = Jane | last3 = Baldauf | first3 = Sandra L. | title = The Protistan Origins of Animals and Fungi | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2006-01_23_1/page/93 | journal = Molecular Biology & Evolution | volume = 23 | issue = 1 | pages = 93–106 | doi = 10.1093/molbev/msj011 | pmid = 16151185 | year = 2006 }}</ref> Dagiti kaaduan nga ammo a holozoa, malaksid kadagiti ayup, ket dagiti [[choanoflagellate]], a kapdpada unay dagiti kuelio a selula dagiti [[espongha]], ken isunga naiteoria a maikabagian dagitoy kadagiti espongha uray idi maika-19 a siglo. Ti ''[[Proterospongia]]'' ket maysa a kas pagarigan ti kolonial a choanoflagellate a mabalin a makaipalawag ti tinaudan dagiti espongha. Ti pannakaikabagian dagiti sabali nga agmaymaysa a selula a holozoan ket nangrugi laeng a mabigbigan idi tawtawen ti 1990.<ref>{{cite journal | doi = 10.1073/pnas.93.21.11907 | last1 = Ragan | first1 = Mark A. | last2 = Goggin | first2 = C. Louise | last3 = Cawthorn | first3 = Richard J. | last4 = Cerenius | first4 = Lage | last5 = Jamieson | first5 = Angela V.C. | last6 = Plourde | first6 = Susan M. | last7 = Rand | first7 = Thomas G. | last8 = Söoderhäll | first8 = Kenneth | last9 = Gutell | first9 = Robin R. | display-authors=2 | year = 1996 | title = A novel clade of protistan parasites near the animal-fungal divergence | journal = PNAS | volume = 93 | pages = 11907–11912 | url = http://www.pnas.org/content/93/21/11907.short?related-urls=yes&legid=pnas;93/21/11907 | pmid = 8876236 | issue = 21 | pmc = 38157 }}</ref> Ti grupo a kaaduan a parasitiko a sebbangan a tinawatawagan ti [[Mesomycetozoea|Icthyosporea wenno Mesomycetozoea]] ket sagpaminsan a naigrupo kadagiti sebbangan iti [[Mesomycetozoa]] (kitaen ti paggiddiatan iti pagpatingaan). Dagiti henero ti amoeboid ti ''[[Ministeria]]'' ken ti ''[[Capsaspora]]'' ket mabalin a maikaykaysa iti grupo a tinawtawagan ti [[Filasterea]] babaen ti estrukturada dagiti kasla kuerdas a [[pseudopod]]. A kakuyog dagiti choanoflagellate, filasterean ket mabalin dagitoy nga asideg a kabagian dagiti ayup, ken ti maysa a panagusig ket nangigrupo kadagitoy a kas klado ti [[Filozoa]].<ref name="pmid18461162" /> == Rekord ti posil == Dagiti kaduogan a posil dagiti holozoa ket dagiti ayup, a napetsaan idi panawen ti [[Ediakariko]], iti agarup a 600 riwriw a tawtawen.<ref name="Porter">{{cite journal | last = Porter | first = Suzannah M. | year = 2004 | title = Ti posil a rekord ti nasapa nga eukariotiko a dibersipikasion | journal = Paleontological Society Papers | volume = 10 | pages = 35–50 }}</ref> == Kladograma == {{klado | style = font-size:100%; line-height:100% | label1 =[[Opisthokonta]]&nbsp;&nbsp; | 1={{klado |label2 ='''Holozoa''' |1={{klado |1=[[Fungi]] |2=[[Nucleariid]]a }} |2={{klado |label2 =[[Filozoa]] |1=[[Mesomycetozoa]] |2={{klado |1=[[Filasterea]] |2={{klado |1=[[Choanoflagellatea]] |2=[[Animalia]] }} }}}}}}}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Eukaryota}} [[Kategoria:Dagiti eukaryote]] dtbbuaaqsehy3g2d47bxpnypmh14d31 0 29724 406777 333247 2026-08-23T22:11:48Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406777 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |taxon=Diaphoretickes |authority= |image= |image_alt= |image_caption= |subdivision_ranks=di nairanggo a grupgrupo |subdivision= *[[Archaeplastida]] *[[Hacrobia]] *[[Supergrupo ti SAR]] }} Ti '''megagrupo ti mullula+HC+SAR''' ket grupo dagiti [[eukaryote]].<ref>{{Cite journal| first1 = F.| last2 = Shalchian-Tabrizi| last3 = Pawlowski | first2 = K. | first3 = J.| title = Phylogenomics reveals a new 'megagroup' including most photosynthetic eukaryotes| last1 = Burki| journal = Biology Letters| volume = 4| issue = 4| pages = 366–369| year = 2008| pmid = 18522922| pmc = 2610160 | doi = 10.1098/rsbl.2008.0224}}</ref> Daytoy ket mangiraman kadagiti: * [[Mula|Mulmula]] * [[Hacrobia]] (ti "HC" ket mangitudo iti [[Haptophyta]] ken [[Cryptophyta]], dagiti dua a kangrunaan a kameng ti daytoy a grupo) * [[Supergrupo ti SAR]] Naipalpalawagen a kas ti pakaidagupan ti [[Archaeplastida]], [[Rhizaria]], ken dagiti [[chromalveolate]].<ref>{{Cite journal| last3 = Leigh | first1 = V. | first2 = L.| last2 = Hug | first3 = J. | first4 = J.| last5 = Lang| last4 = Dacks| last7 = Roger | first5 = B. | first6 = A.| last1 = Hampl | first7 = A.| last6 = Simpson| title = Phylogenomic analyses support the monophyly of Excavata and resolve relationships among eukaryotic "supergroups"| url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-03-10_106_10/page/3859 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America| volume = 106| issue = 10| pages = 3859–3864| year = 2009| pmid = 19237557| pmc = 2656170 | doi = 10.1073/pnas.0807880106|bibcode = 2009PNAS..106.3859H }}</ref> Nupay kasta, daytoy ket simple laeng a mangitudo ti sabali a waya ti pannakaigrupo kadagiti isu met laeng nga organismo, a naipangruna gapu ti pannakaduktal idi a ti chromalveolata ket saan a [[monopiletiko]]. Daytoy ket kaaduan a mangiraman kadagiti sebbangan a mangikukua iti [[potosintesis]], malaksid ti [[Euglenozoa]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Eukaryota}} {{pungol-biolohia}} [[Kategoria:Dagiti eukaryote]] 6nnjlp3rlpydqmodc02j4vhdudxewnq 0 30441 406821 405665 2026-08-23T23:00:33Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406821 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image = Weihnachtsstern - groß.jpg |genus = Euphorbia |species = pulcherrima |authority = Willd. ex Klotzsch }} Ti '''paskuas''' (''Euphorbia pulcherrima'' {{lang-en|Poinsettia}}) ket nangruna iti kultura ken komersio a mula dagiti sebbangan ti nadumaduma a [[euphorbiaceae|dakkel a pamilia ti agsabsabong a mula]] a patubo iti [[Mehiko]] ken [[Tengnga nga Amerika]]. Daytoy ket nalatak a naamammuan iti nalabbasit ken berde a bulbulongna ken kaaduan a maus-usar a kas masetas iti [[Paskua]] . Daytoy ket nakaala iti naganna iti Ingles manipud kenni [[Joel Roberts Poinsett]],<ref name=bussell /> ti immuna nga embahador ti Estados Unidos idiay Mehiko,<ref>{{Cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ho/po/com/10948.htm |title=Mehiko |access-date=2002-10-22 |archive-date=2002-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021022153350/http://www.state.gov/r/pa/ho/po/com/10948.htm |url-status=live }}</ref> nga isu ti immuna a nangipayammo ti mula idiay Estados Unidos idi 1825. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|refs = <ref name = bussell>{{cite journal|journal=Southern Living|date= Disiembre 2009|title=Agsagana kadagiti Sabsabong ti Piesta|url=https://archive.org/details/sim_southern-living_2009-12_44_12/page/n109|last=Bussell|first=Gene|volume=44|issue=12|page = 88}}</ref> }} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia|Euphorbia pulcherrima}} * [http://www.explorelifeonearth.org/poinsettia.html Panid ti Naatap a Paskuas: Ladladawan ti Euphorbia pulcherrima idiay kaatapan ti Mehiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220123411/http://www.explorelifeonearth.org/poinsettia.html |date=2008-02-20 }} * [http://www.snopes.com/holidays/christmas/poinsettia.asp Dagiti pakaammo iti kinasabidong] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=EUPU9 Database ti mulmula ti USDA, Simbolo EUPU9, E. pulcherrima Willd. ex Klotzsch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060528003437/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=EUPU9 |date=2006-05-28 }} * [http://www.urbanext.uiuc.edu/poinsettia/ Pampanid ti Paskuas ti Unibersidad ti Illinois, UIUC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201010239/http://www.urbanext.uiuc.edu/poinsettia/ |date=2009-02-01 }} * [http://www.museums.org.za/bio/plants/euphorbiaceae/index.htm Dagiti Paskuas idiay Aprika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108173057/http://www.museums.org.za/bio/plants/euphorbiaceae/index.htm |date=2007-01-08 }} * [http://ohioline.osu.edu/hyg-fact/1000/1248.html Pkaammo ti Paskuas idiay Estado nga Unibersidad ti Ohio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061220002126/http://ohioline.osu.edu/hyg-fact/1000/1248.html |date=2006-12-20 }}. * [http://aggie-horticulture.tamu.edu/plantanswers/flowers/poinsettia.html Dagiti masansana saludsod para iti Paskuas]. {{Taxonbar|from=Q208253}} {{biolohia-pungol}} [[Kategoria:Euphorbia|pulcherrima]] 3yn1tus34hd437hmqqtmmicf7nfw0cw 0 30587 406852 406351 2026-08-23T23:22:58Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406852 wikitext text/x-wiki {{Infobox karayan | name = Karayan Agus | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = | image = MariaCristinaFallsJuly2006.jpg | image_size = | image_caption = Ti [[Dissuor Maria Cristina]], maysa kadagiti prominente a dulon ti Karayan Agus. | map = Lake Lanao-Agus watershed.png | map_size = 250 | map_caption = Dagiti taudan ti danum ti Karayan Lanao-Agus | pushpin_map = | pushpin_map_size = 250 | pushpin_map_caption= | subdivision_type1 = Pagilian | subdivision_name1 = [[Filipinas]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = Rehion | subdivision_name3 = [[Amianan a Mindanao]], [[Agwaywayas a Rehion ti Bangsamoro iti Muslim a Mindanao|ARBMM]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = | length = {{pagbaliwen|36.5|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= [[Luek Iligan]] | discharge1_min = | discharge1_avg = {{pagbaliwen|10|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = | source1 = [[Danaw Lanao]] | source1_location = [[Lanao del Sur]], [[Agwaywayas a Rehion ti Bangsamoro iti Muslim a Mindanao|ARBMM]] | source1_coordinates= {{coord|7|53|31|N|124|15|09|E|display=inline}} | source1_elevation = {{pagbaliwen|700|m|abbr=on}} | mouth = [[Luek Iligan]] | mouth_location = [[Siudad ti Iligan]], [[Amianan a Mindanao]] | mouth_coordinates = {{coord|8|11|50|N|124|11|21|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{pagbaliwen|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{pagbaliwen|1645|km2|abbr=on}} | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} Ti '''Karayan Agus''' ket karayan nga agayus kadagiti 36.5&nbsp;km <ref>{{cite web |url=http://www.iligan.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=423&Itemid=359 |title=Opisial a Website ti Gobierno ti Siudad ti Iligan – Irarang-ay ti Industrial a Siudad |accessdate=2008-03-29 |author=Prof. Geoffrey G. Salgado |date= |work= |publisher=Gobierno ti Siudad ti Iligan |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080412115028/http://www.iligan.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=423&Itemid=359 |archivedate=2008-04-12 |url-status=live }}</ref><ref>"Dagiti Nangruna a Labneng ti Karayan ti Filipinas", Impablaak babaen ti Opisina ti Nailian a Rekurso ti Danum, Oktubre 1976 (p. 12)</ref> manipud iti [[Danaw Lanao]] aginggana idiay [[Luek Iligan]], [[Filipinas]]. Daytoy ket labsanna dagiti probinsia ti [[Lanao del Sur]] ken [[Lanao del Norte]]. Dagiti pagtaengan ti igid a bangkag ti karayan ket mairaman ti [[Marawi|Siudad ti Marawi]], ti [[Linamon, Lanao del Norte|Ili ti Linamon]] ken ti [[Iligan|Siudad ti Iligan]]. Daytoy ket maisina kadagiti dua a pagayusan ti danum no agay-ayus idiay Luek Iligan; ti maysa ket mapan idiay [[Dissuor Maria Cristina]] bayat a ti sabali ket mapan idiay Dissuor Linamon.<ref name="haribon">{{cite web|url=http://www.iwmi.cgiar.org/wetlands/pdf/Philippines.pdf|title=Filipinas|accessdate=2008-03-29|last=Pundasion Haribon|first=|date=|work=|publisher=Instituto ti Internasional a Panangimaton ti Danum|pages=69–70|archive-date=2010-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100717034113/http://www.iwmi.cgiar.org/wetlands/pdf/Philippines.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100717034113/http://www.iwmi.cgiar.org/wetlands/pdf/Philippines.pdf |date=2010-07-17 }}</ref> Ti karayan ket agpababa para iti agarup a {{pagbaliwen|2200|ft|m}} manipud iti taudanna nga agay-ayus para kadagiti {{pagbaliwen|21|mi|km}} sakbay nga agayus idiay baybay. Ti karayan ket ababaw ken daytoy ket agadalem laeng ti {{pagbaliwen|4|ft|m}} kadagiti dadduma a lugar.<ref>{{cite book |title=United States Coast Pilot, Philippine Islands... |url=https://archive.org/details/bub_gb_AslBAAAAIAAJ |last=U.S. Coast and Geodetic Survey |first= |authorlink= |year=1921 |publisher=Govt. print. off. |location= |isbn= |page=[https://archive.org/details/bub_gb_AslBAAAAIAAJ/page/n142 134] }}</ref> Dagiti taudan ti danum ti Karayan Agus ket sumakop ti agarup a 11,320.00 hektaria.<ref>{{cite web |url=http://r10.denr.gov.ph/watershedslanaodelnorte.html |title=Dagiti Lugar a Taudan ti Danum |accessdate=2008-03-29 |last= |first= |date=2006 |work= |publisher=Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso (Filipinas) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080411203057/http://r10.denr.gov.ph/watershedslanaodelnorte.html |archivedate=2008-04-11 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411203057/http://r10.denr.gov.ph/watershedslanaodelnorte.html |date=2008-04-11 }}</ref> Idi 1992, ti Korporasion ti Nailian a Bileg ket pinunduanna ti panagmulmula ti kabakiran ti taudan ti danum ti Danaw Lanao-Agus, ken minulmulaan dagiti 1500 nga hektaria iti ''[[Acacia mangium]]'', ''[[Durio zibethinus]]'' ken dagiti dadduma pay a patneng a kay-kayo. Daytoy ket addaan iti panagayus iti agarup a 10 segundo-metro manipud iti akikid a depresion iti amianan a laud a ngarab ti danaw<ref>{{cite journal |last=Pendleton |first=Robert L.|date=Abril 1942 |title=Panagusar ti Daga ken Agrikultura iti Mindanao, Is-isla ti Filipinas|url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_1942-04_32_2/page/n7 |journal=Heograpiko a Panagrepaso |volume=32 |issue=2 |pages=180–210 |id= |quote= |doi=10.2307/210270 |jstor=210270}}</ref> ken agayus kadagiti basalto a pormasion ti bato.<ref>{{cite book |title=Monograph |last=Opisina ti Siensia ti Filipinas |first= |authorlink= |year= |publisher= |location= |isbn= |page=207 }}</ref> Ti baw-ang a kinitikitan babaen ti karayan ket mangisingasing ti nabiit a paset ti panawen a panagrnurunor.<ref>{{cite book |title=Papers on Evolution |last=Ehrlich |first=Paul R. |authorlink= |author2= Richard W. Holm |author3= Peter H. Raven |year=1969 |publisher=Little, Brown |location= |isbn= |pages= }}</ref> == Kinapangruna iti tattao == Ti danaw ken ti karayan ket inus-usar para iti komersial ken pagliwliwaan a panagkalap, ken dagiti pay pagliwliwaan nga aktibidad a kas ti panagbangka ken panaglangoy. Iti kadagupan ti karayan, nupay kasta, ket saan a mabalin a madaliasat gapu ti ayus kadagiti dadduma a a lugar ket makaabot ti kapardas iti tallo pulo a milia tunggal maysa nga oras.<ref>{{cite book |title=Ti panagrepaso ti Filipinas (Revista filipina): (Revista Filipino); ti Binulan a … |last=Nieva |first=Gregorio|year=1921 |publisher=Gregorio Nieva |location= |isbn= |page=102}}</ref> No kakuyogna ti Danaw Lanao , ti Karayan Agus ket agpataud ti 70% ti elektrisidad nga inus-usar idiay Mindanao gapu kadagiti hidroelektriko nga estasion iti karayan ken Dissuor Maria Cristina.<ref name="haribon" /> Nupay kasta, dagiti hidroelektriko nga estasion ken mangimatmaton iti penned ket nagbalbaliw ti lessaad ti danum ti Danao Lanao, ken mang-apektar kadagiti patneng a tattao, ken pagbanagan kadagiti suppiat kadagiti lokal a populasion.<ref>{{cite web |url=http://www.international-alert.org/pdfs/econonics_and_conflict_in_mindanao.pdf |title=Breaking the links between economics and conflict in Mindanao |accessdate=2008-03-29 |last=Concepciòn |first=Sylvia |last2=Digal |first2=Larry |last3=Guiam |first3=Rufa |last4=de la Rosa |first4=Romulo |last5=Stankovitch |first5=Mara |date=Disiembre 2003 |work= |publisher=International Alert |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513153421/http://www.international-alert.org/pdfs/econonics_and_conflict_in_mindanao.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513153421/http://www.international-alert.org/pdfs/econonics_and_conflict_in_mindanao.pdf |date=2008-05-13 }}</ref> Iti [[Maranao]] a mitolohia, ti Danaw Lanao ket nangipangpangta idi a mangmalmes ti tattao ti Sebbangan kadagiti umad-adalem a danumna. Ni [[Arkanghel Gabriel]] ket naipampanunotan nga isu ti nagaramid ti Karayan Agus tapno atiananna ti danaw.<ref>{{cite web |url=http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/folktales/Maranao/how_the_angels_built_lake_lanao.htm |title=Kasano nga Inaramid dagiti Anghel ti Danaw Lanao |accessdate=2008-03-29 |author= |date= |work= |publisher=SEAsite: Sentro para kadagiti Panagadal ti Abagatan a daya nga Asia ti Unibersidad ti Akin-amianan nga Illinois |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220003549/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/folktales/Maranao/how_the_angels_built_lake_lanao.htm |url-status=dead }}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Dagiti nangruna a sistema ti karayan ti Filipinas}} {{DEFAULTSORT:Agus}} [[Kategoria:Dagiti karayan ti Filipinas]] ftdc7jlueg8lqctbgemha8p6hq8hdey 0 32096 406833 406380 2026-08-23T23:10:33Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406833 wikitext text/x-wiki {{Infobox mainum |name = Tsa |original_name = |type = Napudot wenno nalamiis a [[mainum]] |bgcolor = Sienna |image = Tea leaves steeping in a zhong čaj 05.jpg |image_size = 200px |alt = Bulbulong ti tsa |caption = Maysa a tasa iti tsa |origin = Tsina<ref>{{cite news | first = Thomas | last = Fuller | title = A Tea From the Jungle Enriches a Placid Village | url = http://www.nytimes.com/2008/04/21/world/asia/21tea.html | work=The New York Times | location = New York | page = A8 | date = 21 Abril 2008 }}</ref> |introduced = Agarup a maika-10 a siglo SK (dagiti kasapaan a naisurat a rehistro)<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563182/Tea.html|title=Tea|publisher=[[Encarta]]|accessdate=23 Hulio 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308234307/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563182/Tea.html|archivedate=2008-03-08|url-status=dead}}</ref> |color = }} Ti '''tsa''' wenno '''itsa''' ket aromatiko a [[mainum]] a kadawyan a naisagana babaen ti panagibuyat ti napudot wenno nagburek a danum kadagiti bulong ti mula a tsa, ti ''[[Camellia sinensis]]''.<ref>[[#Martin|Martin]], p. 8</ref> Kalpasan ti [[danum]], ti tsa ket isu ti kaduan a main-inum iti lubong.<ref name="Macfarlane">{{cite book|author=Alan Macfarlane|author2=Iris Macfarlane|title=The Empire of Tea|url=https://archive.org/details/empireoftearemar00macf|publisher=The Overlook Press|isbn=1-58567-493-1|page=[https://archive.org/details/empireoftearemar00macf/page/32 32]|year=2004}}</ref> Daytoy ket addaan iti mapakalamiis, napait bassit, ken [[astringente]] a raman a nanamen ti adu a tattao.<ref name="ody">{{cite book |author=Penelope Ody |title=Complete Guide to Medicinal Herbs |url=https://archive.org/details/completeguidetom0000odyp |publisher=Dorling Kindersley Publishing |location=New York, NY |year= 2000|page=[https://archive.org/details/completeguidetom0000odyp/page/48 48] |isbn=0-7894-6785-2 |doi=}}</ref> Ti tsa ket nagtaud idiay Tsina a kas makaagas a mainum.<!--<ref name="storyoftea" />--> Daytoy ket immuna a naipayammo babaen dagidi [[Portugal|Portugues]] a [[padi]] ken dagiti nagtagtagilako idiay Tsina idi las-ud ti maika-16 a siglo.<!--<ref name="caff" />--> Ti panaginum ti tsa ket nagbalin a nadayeg idiay Britania idi las-ud ti maika-17 a siglo. Dagidi Britaniko ket impayammoda daytoy idiay India, tapno makisalisalda iti Insik a momopolia iti daytoy a produkto.<!--<ref name="Sen" />--> Ti tsa ket nairagpaten gapu ti kaddana kadagiti nadumaduma a positibo a pagimbagan iti salun-at. Dagiti kinaudi a panagdal ket nagisingsingasing a ti tsa ket mabalin a makatulong a mangpabassit ti riesgo ti kardiobaskular a sakit ken dagiti dadduma a porma ti kanser, mangiragpat iti maipapan iti ngiwat a salun-at, mangipababa ti presion ti dara, makatulong iti panagtimbeng ti kaadagsen, mangpasayaat ti kontra bakteria ken kontra birasiko nga aktibidad, mangited pay daytoy ti panagsalaknib manipud iti ultrabioleta a lawag ti solar,<ref>{{cite journal|last=Heinrich|first=Ulrike|last2==Moore |first2=Carolyn E. |last3= Tronnier |first3=Hagen |last4=Stahl |first4=Wilhelm |title=Green Tea Polyphenols Provide Photoprotection, Increase Microcirculation, and Modulate Skin Properties of Women|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2011-06_141_6/page/1202|journal=J. Nutr.|date=27 Abril 2011|volume=141|issue=6|pages=1202–1208|doi=10.3945/jn.110.136465|pmid=21525260}}</ref> ken mangpa-adu ti densidad ti minerales ti tulang. Ti berde a tsa ket naibagaga pay nga addaan kadagiti "kontra-pibrotiko a tagikua, ken neuroprotektibo a bileg"<ref name="pmid16582024">{{Cite journal | last1 = Cabrera | first1 = C. | last2 = Artacho | first2 = R. | last3 = Giménez | first3 = R. | title = Beneficial effects of green tea--a review | journal = Journal of the American College of Nutrition | volume = 25 | issue = 2 | pages = 79–99 | year = 2006 | pmid = 16582024| doi=10.1080/07315724.2006.10719518}}</ref> Nasken pay dagiti mainayon a panagsukisok tapno "napno a maawatan dagiti kontribusionna iti salun-at ti tao, ken ti panagbalakad ti kankanayon a panaginum kadagiti Akinlaud a dieta."<ref name="pmid16582024" /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Bibliograpia == {{cite book |url= http://books.google.com/books?id=DJ2j_bX6WTUC&pg=PA8#v=onepage&q&f=false |title=Tea: The Drink that Changed the World |author= Martin, Laura C. |publisher=Tuttle Publishing|year=2007 |ref=Martin|isbn=0-8048-3724-4}} == Dagiti akinruar a silpo == *{{Commonscat-inline|Tea|Tsa}} * {{dmoz|Shopping/Food/Beverages/Coffee_and_Tea/Tea/}} [[Kategoria:Tsa|*]] [[Kategoria:Dagiti apit]] [[Kategoria:Makaagas a mulmula]] {{nangruna-pungol}} ggbxam2cjlywk9vtu44s6pv7uymybgf 0 32515 406764 406413 2026-08-23T22:00:37Z InternetArchiveBot 14943 Add 5 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406764 wikitext text/x-wiki Ti '''Internasional a Ponetiko nga Alpabeto''' ('''IPA''')<ref group=note>"Ti akronimo nga 'IPA' ket nainget a mangitudo [...] iti Inggles nga 'International Phonetic Association'. Ngem itan ket kadawyanen a panagsanay a maus-usar ti akronimo a mangitudo iti alpabeto (manipud ti Inggles iti 'International Phonetic Alphabet'). Dagiti linaon ket isuda metten ti mangipalawag kadagiti dua a panag-usar." (Laver 1994:561) </ref> ket maysa a sistema ti [[alpabeto]] iti [[ponetiko a transkripsion|ponetiko a notasion]] a kangrunaan a naibatay iti [[Latin nga abesedario|Latin nga alpabeto]]. Daytoy ket inaramid babaen ti [[Gunglo ti Internasional a Ponetiko]] a kas alagaden a representasion kadagiti uni ti [[maisasao a pagsasao]].<ref name="IPA 1999">International Phonetic Association (IPA), ''Handbook''.</ref> Ti IPA ket inus-usar babaen dagiti [[leksikograpia|leksikograpo]], dagiti estudiante ken dagiti manursuro ti [[ganganaet a pagsasao]], [[lingguistika|lingguista]], [[patolohia ti maibitla a pagsasao|patologo ti maibitla a pagsasao]], dagiti [[kumakanta]], dagiti [[aktor]], dagiti agar-aramid ti [[naaramid a pagsasao]], ken dagiti [[patarus|agipatpatarus]].<ref name="world">{{Cite book|last=MacMahon|first=Michael K. C.|chapter=Phonetic Notation|editor=P. T. Daniels ke ni W. Bright |title=The World's Writing Systems|url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780195079937/page/821 821]–846|publisher=Oxford University Press|year=1996|location=New York|isbn=0-19-507993-0}}</ref><ref>{{Cite book|first=Joan |last=Wall |title=International Phonetic Alphabet for Singers: A Manual for English and Foreign Language Diction |publisher=Pst |year=1989 |isbn=1-877761-50-8 |url=http://www.amazon.com/International-Phonetic-Alphabet-Singers-Language/dp/1877761508}}</ref> ==Dagiti nota== {{Reflist|group=note}} ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} ==Adu pay a mabasbasa== {{Refbegin|30em}} *{{Cite journal|last=Ball|first=Martin J.|last2= Esling |first2= John H. |last3= Dickson |first3= B. Craig. |year=1995|title=The VoQS system for the transcription of voice quality|url=https://archive.org/details/sim_international-phonetic-association-journal_1995-12_25_2/page/71|journal=Journal of the International Phonetic Alphabet|volume=25|issue=2|pages=71–80|doi=10.1017/S0025100300005181}} *{{Cite journal|last=Duckworth |first=M. |author2=G. Allen, M.J. Ball |date=Disiembre 1990 |title=Extensions to the International Phonetic Alphabet for the transcription of atypical speech |url=https://archive.org/details/clinical-linguistics-phonetics_october-december-1990_4_4/page/273 |journal=Clinical Linguistics and Phonetics |volume=4 |issue=4 |pages=273–280 |doi=10.3109/02699209008985489}} *{{Cite journal|last=Hill |first=Kenneth C. |date=Marso 1988 |last2=Pullum |first2=Geoffrey K. |last3=Ladusaw |first3=William |title=Review of ''Phonetic symbol guide'' by G. K. Pullum & W. Ladusaw |url=https://archive.org/details/sim_language_1988-03_64_1/page/143 |journal=Language |volume=64 |issue=1 |pages=143–144 |doi=10.2307/414792 |jstor=414792}} *{{Cite journal|author=International Phonetic Association|year=1989|title=Report on the 1989 Kiel convention|journal=Journal of the International Phonetic Alphabet|volume=19|issue=2|pages=67–80}} *{{Cite book|author=International Phonetic Association|year=1999|title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet|url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-65236-7}} (hb); {{ISBN|0-521-63751-1}} (pb). * {{Cite book|last=Jones |first=Daniel|title=English pronouncing dictionary |year=1988| edition= revised 14th |publisher=Dent |location=London |oclc=18415701|isbn=0-521-86230-2}} *{{Cite journal|last=Ladefoged |first=Peter |date=Septiembre 1990 |title=The revised International Phonetic Alphabet |url=https://archive.org/details/sim_language_1990-09_66_3/page/550 |journal=Language |volume=66 |issue=3 |pages=550–552 |doi=10.2307/414611 |jstor=414611}} *{{Cite journal|last=Ladefoged |first=Peter |author2=Morris Hale |date=Septiembre 1988 |title=Some major features of the International Phonetic Alphabet |url=https://archive.org/details/sim_language_1988-09_64_3/page/577 |journal=Language |volume=64 |issue=3 |pages=577–582 |doi=10.2307/414533 |jstor=414533}} *{{Cite book|last=Laver|first=John|title=Principles of Phonetics|url=https://archive.org/details/principlesofphon0000lave|year=1994|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=0-521-45031-4}} (hb); {{ISBN|0-521-45655-X}} (pb). *{{Cite book|last=Pullum |first=Geoffrey K. |author2=William A. Ladusaw |title=Phonetic symbol guide |url=https://archive.org/details/phoneticsymbolgu0000pull |year=1986 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0-226-68532-2}} *{{Cite book|last=Skinner |first=Edith |last2= Monich |first2=Timothy |last3= Mansell |first3= Lilene |title=Speak with Distinction |url=https://archive.org/details/speakwithdistinc0000skin |location=New York, NY |publisher=Applause Theatre Book Publishers |year=1990|isbn=1-55783-047-9}} {{Refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia|International Phonetic Alphabet|{{PAGENAME}}}} {{Commonscat-inline|IPA charts}} *[http://www.langsci.ucl.ac.uk/ipa/ Website ti Gunglo ti INternasional a Ponetiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502080218/http://www.langsci.ucl.ac.uk/ipa/ |date=2010-05-02 }} *[http://web.uvic.ca/ling/resources/ipa/ipa-lab.htm Laboratorio ti Lingguistika ti IPA LAB] [[Kategoria:Internasional a Ponetiko nga Alpabeto| ]] [[Kategoria:Unicode]] {{pungol}} n409pzfpo5rroc0ke8u6gnui8dpcv3a 0 32560 406905 403106 2026-08-24T00:02:22Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406905 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Limburges |nativename=Lèmbörgs |pronunciation= [ˈlembœrxs] |states= Olanda ([[Limburgo (Olanda)|Limburgo]]), Belhika ([[Limburgo (Belhika)|Limburgo]] ken Amianan a Daya a [[Liège (probinsia)|Liege]]), Alemania ([[Rhineland]]) |region= |speakers=1.3 a riwriw |date=2001 |ref=e17 |speakers2=(saan a maibilang ti Alemania) |script=[[Latin a sinuratan|Latin]] |familycolor=Indo-Europeano |fam2=[[Sasao a Hermaniko|Hermaniko]] |fam3=[[Sasao a Laud a Hermanikos|Laud a Hermaniko]] |fam4=[[Meuse-Rhenish]] |nation=[[Olanda]] (a kas rehional a pagsasao); awan ti opisial a kasasaad idiay [[Belhika]] wenno [[Alemania]] |agency=Veldeke Limburg, Raod veur 't Limburgs |iso1=li |iso2=lim |iso3=lim |lingua=52-ACB-al |map=Languages Benelux.PNG |mapcaption=Puesto ti Limburges (''kahel'') kadagiti sabali a minoridad a pagsasao, rehional a pagsasao ken dialekto iti [[Benelux]] |notice=IPA }} Ti '''Limburges''', tinawtawagan pay ti ''Limburgiano'' wenno ''Limburhiko'' (Limburges: ''Lèmbörgs'' [{{IPA|ˈlem.bœrxs}}] [[Pagsasao nga Olandes|Olandes]]: ''Limburgs'' {{IPA-nl|ˈlɪm.bʏrxs|}}, [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]]: ''Limburgisch'' {{IPA-de|ˈlɪm.buɐ.ɡɪʃ|}}, [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Limbourgeois'' {{IPA-fr|ˈlɛ̃.buʁ.ʒwa|}}) ket grupo dagiti [[Daya nga Ababa a Franconiano]] a [[karuay ti pagsasao]] a naisasao kadagiti rehion ti [[Probinsia ti Limburgo (1815–1839)|Limburgo]] ken [[Rhineland]], kadagiti pagbeddengan ti [[Olanda]]–[[Belhika]]–[[Alemania]]. Ti lugar a nakaisasaoannaket agaraup a ti kalawa iti sirkulo manipud idiay [[Venlo]] aginggana idiay [[Düsseldorf]] aginggana idiay [[Aachen]] aginggana idiay [[Maastricht]] aginggana idiay [[Tienen]] ken agsubli idiay Venlo. Kadagiti dadduma a paset iti daytoy a lugar ket sapasap nga inususar a kas lokal a pagsasao ti inaldaw a panagsasao. Daytoy ket makibinningay kadagiti adu a pakailasinan iti [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]] ken [[Pagsasao nga Olandes|Olandes]] ken kankanayon a naikedkeddeng a kas karuay dagitoy a pagsasao (kitaen pay ti ''[[Dachsprache]]''). Iti kaunegan dagiti moderno a komunidad dagiti probinsia ti Belhika ken Olanda ti Limburgo, dagiti naipakatengnaan nga [[idiolekto]] ket kadawyan pay dagitoy, a mangitipon ti alagaden nga [[Pagsasao nga Olandes|Olandes]] iti [[Ayug (dialekto)|ayug]] ken dagiti gagangay ti gramatika ken pannakabalikas a naala manipud ti Limburges. Daytoy a 'Olanda a Limburges' ket makaallilaw pay a kankanayon a maibagbaga a kas laeng ti "Limburges". == Dagiti nota == {{Reflist}} ==Dagiti nagibasaran== {{refbegin}} * Bakkes, Pierre (2007): ''Mofers Waordebook''. {{ISBN|978-90-902229-4-3}} {{iti sao|nl}} * {{cite book|last1=Belemans|first1=Rob|last2=Keulen|first2=Ronny|year=2004|title=Belgisch-Limburgs|language=Olandes|publisher=Lannoo Uitgeverij|isbn=978-9020958553|url=https://books.google.com/books?id=zP4_GRBd2z8C}} *{{cite book |last=Cornelissen|first=Georg |year=2003|title=Kleine niederrheinische Sprachgeschichte (1300&ndash;1900) : eine regionale Sprachgeschichte für das deutsch-niederländische Grenzgebiet zwischen Arnheim und Krefeld : met een Nederlandstalige inleiding|location=Geldern / Venray|publisher=Stichting Historie Peel-Maas-Niersgebied|language=Aleman}} * Driessen, Geert (2012): ''[http://www.its-nijmegen.nl/pdf/NTR12%20dialect1995-2011.pdf Ontwikkelingen in het gebruik van Fries, streektalen en dialecten in de periode 1995-2011]''. Nijmegen: ITS. *Frins, Jean (2005): ''Syntaktische Besonderheiten im Aachener Dreilãndereck. Eine Übersicht begleitet von einer Analyse aus politisch-gesellschaftlicher Sicht''. Groningen: RUG Repro [Undergraduate Thesis, Groningen University] {{iti sao|de}} *Frins, Jean (2006): ''Karolingisch-Fränkisch. Die ''plattdůtsche'' Volkssprache im Aachener Dreiländereck''. Groningen: RUG Repro [Master's Thesis, Groningen University] {{iti sao|de}} *{{cite book |last=Grootaers |first=L. |author2=Grauls, J. |year=1930 |title=Klankleer van het Hasselt dialect |location=Leuven |publisher=de Vlaamsche Drukkerij|language=Olandes}} *{{citation|last1=Gussenhoven|first1=Carlos|last2=Aarts|first2=Flor|year=1999|title=The dialect of Maastricht|publisher=University of Nijmegen, Centre for Language Studies|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=29|pages=155–166|doi=10.1017/S0025100300006526|url=http://gep.ruhosting.nl/carlos/gussenhoven_aarts.pdf|access-date=2017-08-04|archive-date=2017-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011044945/http://gep.ruhosting.nl/carlos/gussenhoven_aarts.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011044945/http://gep.ruhosting.nl/carlos/gussenhoven_aarts.pdf |date=2017-10-11 }} *{{cite journal |last=Gussenhoven |first=C. |author2=van der Vliet, P. |year=1999 |title=The phonology of tone and intonation in the Dutch dialect of Venlo |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-linguistics_1999-03_35_1/page/99 |journal=Journal of Linguistics |volume=35 |pages=99–135 |doi=10.1017/S0022226798007324}} *{{cite journal |last=Peters |first=Jörg |year=2006 |title=The dialect of Hasselt |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=36 |issue=1 |pages=117–124 |doi=10.1017/S0025100306002428}} *{{cite book |last=Staelens |first=X. |year=1989 |title=Dieksjneèèr van 't (H)essels. Nederlands-Hasselts Woordenboek |location=Hasselt |publisher=de Langeman|language=Olandes}} *Welschen, Ad 2000–2005: Course ''Dutch Society and Culture'', International School for Humanities and Social Studies ISHSS, Universiteit van Amsterdam. {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{InterWiki}} {{Commonscat-inline|Limburgian language|{{PAGENAME}}}} {{DEFAULTSORT:Limburges, Pagsasao}} [[Kategoria:Pagsasao a LImburges| ]] {{pagsasao-pungol}} m40h5ygcxewlm6ffa6h32xkx7710qmn 0 32712 406736 406402 2026-08-23T21:24:41Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406736 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Birmano |nativename=မြန်မာစာ (naisurat a Birmano)<br/>မြန်မာစကား (naisasao a Birmano) |pronunciation={{IPA-my|mjəmàzà|IPA}} wenno {{IPA-my|mjəmà zəɡá|IPA}} |states= [[Myanmar]] |region=[[Tailandia]], [[Malaysia]], [[Singapur]] |ethnicity=[[Tattao a Bamar]] |speakers = {{sigfig|33.2|2}} a riwriw |date = 2007 |ref = <ref>[[Nationalencyklopedin]] "Världens 100 största språk 2007" Dagiti 100 a Kadakkelan a Pagsasao idi 2007</ref> |speakers2=Maikadua a pagsasao: 10 a riwriw |familycolor=Sino-Tibetano |fam2=([[Sasao a Tibeto-Burma|Tibeto-Burma]]) |fam3=[[Sasao a Lolo–Birmano|Lolo–Birmano]] |fam4=[[Sassao a Burmish|Burmish]] |fam5=Akin-abagatn |ancestor=[[Daan a Birmano]] |ancestor2=[[Tengnga a Birmano]] |script=[[Birmano a sinuratan]]<br>[[Birmano a Braille]] |nation={{MYA|Burma}} |agency=[[Komision ti Pagsasao ti Myanmar]] |iso1=my |iso2b=bur |iso2t=mya |iso3=mya |lc1=int|ld1=[[Intha a dialekto|Intha]] |lc2=tvn|ld2=[[Tavoyan a dialektot|Tavoyan]] |lc3=tco|ld3=[[Dawei a dialekto|Dawei]] (Taungyo) |notice=IPA |map=Ethnolinguistic map of Burma 1972 en.svg |mapsize=250px |mapcaption=Heograpiko a pannakaiwarwaras ti [[Tattao a Bamar|Bamar]] (dalandan) }} Ti '''Birmano''' (Birmano: မြန်မာဘာသာ {{IPA-my|mjəmà bàðà|pron}}<ref>မြန်မာ ''mranma'' mabalin a maibalikas iti {{IPA-my|mjəmà|}} wenno, iti kaaduan a lokal, ဗမာ {{IPA-my|bəmà|}}.</ref> [[Sistema ti Transkripsion ti MLC|MLCTS]]: ''myanma [[Bahasa (panangilawlawag)|bhasa]]'') ket isu ti [[opisial a pagsasao]] ti [[Myanmar]]. Ti Birmano ket ti [[Umuna a pagsasao|patneng a pagsasao]] dagiti [[Tattao a Bamar|Bamar]] ken dagiti mainaig a sub-etniko a grupgrupo iti Bamar, ken dagiti pay dadduma nga etniko a minoridad idiay Burma kasla kadagiti [[Tattao a Mon|Mon]]. Ti Birmano ket insasao babaen dagiti 32 a riwriw a kas ti umuna a pagsasao ken kas maikadua a pagsasao babaen dagiti 10 a riwriw, a naisangayan dagiti etniko a minoridad idiay Burma ken dagiti kaarubayanna a pagilian. (Urayno ti [[Batay-linteg ti Myanmar]] ket opisial a bigbiganna ti Ingles a nagan ti pagsasao a kas ti '''Myanmar language''',<ref>Batay-linteg ti Republika ti Kappon ti Myanmar (2008), Kapitulo XV, Probision 450</ref> kaaduan kadagiti agsasao ti Ingles ket agtultuloyda a mangibagbaga iti pagsasao a kas Birmano.) ==Dagiti nota== {{Reflist}} ==Dagiti nagibasaran== {{refbegin}} *{{cite book|title=The Unicode Standard Version 6.1 – Core Specification|editor=Julie D. Allen|publisher=The Unicode Consortium|location=Mountain View, CA|pages=368–373|date=Abril 2012|chapter=11. Southeast Asian Scripts|isbn=978-1-936213-02-3|url=http://www.unicode.org/versions/Unicode6.1.0/ch11.pdf}} * {{cite book | last = Aung-Thwin | first = Michael | title = The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma | url = https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung | edition = illustrated | publisher = University of Hawai'i Press | year = 2005 | location = Honolulu | isbn = 978-0-8248-2886-8 }} * {{cite journal | author = Aung Bala | year = 1981 | title = Contemporary Burmese literature | work = Contributions to Asian Studies | volume = 16 }} {{refend}} ==Adu pay a mabasbasa== *{{cite book | last = Becker | first = Alton L. | editor = E. M. Bruner | title = Text, play, and story: The construction and reconstruction of self and society | url = https://archive.org/details/textplaystorycon00brunrich | year = 1984 | publisher = American Ethnological Society | location = Washington, D.C. | pages = 135–55 | chapter = Biography of a sentence: A Burmese proverb}} *{{cite book | last = Bernot | first = Denise | title = Le prédicat en birman parlé | year = 1980 | publisher = SELAF | location = Paris | language = Pranses | isbn = 2-85297-072-4}} *{{cite book | last = Cornyn | first = William Stewart | title = Outline of Burmese grammar | year = 1944 | publisher = Linguistic Society of America | location = Baltimore}} *{{cite book | last = Cornyn | first = William Stewart | last2 = Roop | first2= D. Haigh | title = Beginning Burmese | url = https://archive.org/details/beginningburmese0000corn | year = 1968 | publisher = Yale University Press | location = New Haven}} *{{cite book | last = Green | first = Antony D. | editor = J. Watkins | title = Studies in Burmese linguistics | year = 2005 | publisher = Pacific Linguistics | location = Canberra | isbn = 0-85883-559-2 | pages = 1–25 | chapter = Word, foot, and syllable structure in Burmese}} *{{cite book | last = Okell | first = John | title = A reference grammar of colloquial Burmese | year = 1969 | publisher = Oxford University Press | location = London | isbn = 0-7007-1136-8}} *{{cite book | last = Roop | first = D. Haigh | title = An introduction to the Burmese writing system | year = 1972 | publisher = Yale University Press | location = New Haven | isbn = 0-300-01528-3}} *{{cite book | author = Taw Sein Ko | title = Elementary handbook of the Burmese language | year = 1924 | publisher = American Baptist Mission Press | location = Rangoon}} *{{cite journal | first = Justin W. | last = Watkins | year = 2001 | title = Illustrations of the IPA: Burmese | url = https://archive.org/details/sim_international-phonetic-association-journal_2001-12_31_2/page/291 | journal = Journal of the International Phonetic Association | volume = 31 | issue = 2 | pages = 291–95 | doi = 10.1017/S0025100301002122}} *{{cite book | editor =Patricia M Herbert, Anthony Milner | year=1989 | title=South East Asia Languages and Literatures: Languages and Literatures: A Select Guide | url =https://archive.org/details/southeastasialan0000unse | publisher=University of Hawaii Press | isbn=0-8248-1267-0 }} == Dagiti akinruar a silpo == {{InterWiki}} *[http://www.omniglot.com/writing/burmese.htm Omniglot: Pagsasao a Birmano] {{DEFAULTSORT:Birmano, Pagsasao}} [[Kategoria:Pagsasao a Birmano| ]] {{pagsasao-pungol}} bu6obfyaip21mdx65yq3oy9qp7kjp4g 0 33288 406858 406323 2026-08-23T23:27:58Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406858 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Panoramic photo of a lake in the Andes Mountains.jpeg|thumb|upright=1.7|right|Panoramiko a ladawan ti danaw idiay [[Andes|Kabambantayan ti Andes]] ]] Ti '''danaw''' wenno '''dan-aw''' ket bagi ti danum iti relatibo a natalna a likido iti mausig a kadakkel, lokalisado iti [[Depresion (heolohia)|labneng]], a napalikmutan babaen ti daga a naisina manipud iti karayan wenno sabali a rummuaran nga agserbi a mangpakan wenno mangattian ti danaw. Dagiti danaw nga adda iti daga ket saan a paset iti [[Baybay|taaw]], ken isu a dagitoy ket maisalumina manipud kadagiti [[laguna (heolohia)|laguna]], ken dagitoy ket dakdakkel pay ken ad-adalem ngen dagiti [[alog]].<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/328083/lake |author=Britannica online |accessdate=2008-06-25 |title=Danaw (pisikal a langa) |quote=[ti danaw ket] ti ani aman a dakkel a bagi ti danum iti nabuntog nga agay-ayus wenno saan nga agkutkuti a danum a mangsakop ti maysa nga akin-uneg a labneng iti mausig a kadakkel. Dagiti panangipalawag a husto a mangilasin kadagiti danaw, dagiti alog, dagiti kalugnakan, ken uray pay dagiti karayan ken dagiti sabali a bagi ti danum iti saan a taaw a danum ket nasayaaten a naipaammo. Makunkuna pay, nupay kasta, a dagiti karayan ken dagiti waig ket napardasda nga agay-ayus; ken dagiti kalugnakan ket aglaonda kadagiti adu a gatad ti ruot, kaykayo ken babassit a mula; ken dagiti alog ket bassitda met no maipada kadagiti danaw. No maipalawag iti heolohia, dagiti danaw ket dagiti temporario a bagi ti danum.}}</ref><ref>{{cite web |title=Dictionary.com definition |accessdate=2008-06-25 |url=http://dictionary.reference.com/browse/lake}}</ref> Dagiti danaw ket mabalin nga igiddiat kadagiti [[karayan]] wenno dagiti [[waig]], a dagitoy ket kadawyan nga agay-ayus. Nupay kasta kaaduan kadagiti danaw ket pinakpakan ken inat-atianan babaen dagiti karayan ken dagiti waig. Dagiti masna a danaw ket mabirukan kadagiti kabambanatayan a lugar, dagiti [[sona ti rengngat]], ken dagiti lugar nga addaan kadagiti agdama a [[glasier|glasiasion]]. Dagiti sabali a danaw ket mabirukan kadagiti [[endoreika a labneng]] wenno kadagiti igid dagiti duog a karayan. Kadagiti sabali a paset iti lubong adda met dagiti adu a danaw gapu kadagiti nakariro a tab-tabas ti panagattian manipud iti kinaudi a [[Panawen ti Yelo]]. Amin dagiti danaw ket temporario kadagiti heolohiko a gantingan ti panawen, gapu ta dagitoy ket agin-inutda a mapunno kadagiti sedimento wenno agluppiasda kadagiti labneng a naglaon kaniada. Adu met kadagiti danaw ket artipisial ket naaramid para iti panagusar ti industria wenno agrikultura, para iti panagpataud ti [[hidro-elektriko a bileg]] wenno panagipaay ti domestiko a danum wenno para kadagiti pamay-an nga estetiko wenno pagliwliwaan. == Pannakaiwarwaras dagiti danaw == [[Papeles:Rila 7 lakes circus panorama edit1.jpg|right|thumb|Ti [[Pito Rila a Dandanaw]] ket grupo dagiti nayelo a dandanaw idiay kabambanatayan ti [[Rila]], [[Bulgaria]].]] [[Papeles:Wayanad lake.jpg|thumb|Ti [[Distrito ti Wayanad]] [[Kerala]] [[India]]]] Kaaduan kadagiti danaw iti lubong ket [[nasadiwa a danum]], ken kaaduan ket mabirukan idiay [[Akin-amianan a Hemisperio]] kadagiti nagatngato a [[latitud]]. Ti [[Kanada]], ket addaan iti nakarkulo a 31,752 a dandanaw ken dakdakkel ngem {{pagbaliwen|3|km²}}<ref>http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html/#numberoflakes {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114222216/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html/#numberoflakes |date=2013-01-14 }} ([http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html|date=20120415102959]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})</ref> ken ti di ammo a dagup a bilang dagiti danaw, ngem nakarkulo a saan a basbassit ngem 2 a riwriw.<ref>{{Cite web |url=http://atlas.nrcan.gc.ca/auth/english/maps/environment/hydrology/watershed1/1 |title=Archive copy |access-date=2014-04-15 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120104411/http://atlas.nrcan.gc.ca/auth/english/maps/environment/hydrology/watershed1/1 |url-status=dead }}</ref> Ti [[Pinlandia]] ket addaan kadagiti 187,888 a danaw iti {{pagbaliwen|500|m²}} wenno dakdakkel, a dagiti 56,000 ket dadakkel ({{pagbaliwen|10000|m²}} wenno dakdakkel).<ref>http://www.ymparisto.fi/default.asp?contentid=240894&lan=fi&clan=en</ref> Kaaduan kadagiti danaw ket addaan iti saan a basbassit ngem maysa a masna a pagruaran iti porma ti [[karayan]] wenno [[alog]], ken isu daytoy ti mangtalinaay ti natimbeng a kaadalem ti danaw babaen ti panangpalubos ti panagattian ti sobra a danum.<ref name="fenh">{{cite book |title=The Family Encyclopedia of Natural History |url=https://archive.org/details/isbn_0711202257 |editor1-first=Rosalind |editor1-last=Carreck |year=1982 |publisher=The Hamlyn Publishing Group |isbn=978-0-7112-0225-2|pages=[https://archive.org/details/isbn_0711202257/page/205 205] }}</ref> Adda met dagiti danaw nga awanan iti masna a pagruaran iti danum ken makapukaw laeng babaen ti panagbawbaw wenno ti panagagsep iti sirok ti daga wenno isuda a dua. Dagitoy ket naitermino a kas dagiti [[endoreika]] a danaw. Adu met kadagiti danaw ket artipisial ken naaramid para iti panagusar ti industria wenno agrikultura, para iti panagpataud ti [[hidro-elektriko a bileg]] wenno panangipaay ti domestiko a danum wenno para kadagiti pamay-an nga estetiko wenno pagliwliwaan. Iti lubong, dagiti danaw ket inatiw met ti bilang babaen dagiti alog: kadagiti nakarkulo a 304 a riwriw ti natalinaay a bagbagi ti danum iti sangalubongan, 91% kadagitoy ket {{pagbaliwen|1|ha}} wenno basbassit iti kalawa (kitaen ti panangipalawag dagiti [[Alog#Dagiti teknikal a panangipalawag|alog]]).<ref name="DowningPrairie2006">{{cite journal|last1=Downing|first1=J. A.|last2=Prairie|first2=Y. T.|last3=Cole|first3=J. J.|last4=Duarte|first4=C. M.|last5=Tranvik|first5=L. J.|last6=Striegl|first6=R. G.|last7=McDowell|first7=W. H.|last8=Kortelainen|first8=P.|last9=Caraco|first9=N. F.|last10=Melack|first10=J. M.|title=The global abundance and size distribution of lakes, ponds, and impoundments|url=https://archive.org/details/limnology-and-oceanography_2006-09_51_5/page/2388|journal=Limnology and Oceanography|volume=51|issue=5|year=2006|pages=2388–2397|issn=00243590|doi=10.4319/lo.2006.51.5.2388}}</ref> Dagiti bassit a danaw ket ad-aduda pay ngem dagiti dadakkel a danaw: iti termino ti kalawa, maysa a pagkatlo kadagiti natalinaay a danum ti lubong ket nairepresenta babaen dagiti danaw ken dagiti alog iti {{pagbaliwen|10|ha}} wenno basbassit. Nupay kasta, dagiti dakkel a danaw ket mangirepresenta para iti kaaduan a kalawa ti natalinaay a danum nga addaan kadagiti 122 dakkel a danaw iti 1,000 kilometro kuadrado (390 kd mi, 100,000 [[Hektaria|ha]], 247,000 [[akre]]) wenno mangirepresenta ti agarup a 29% iti dagup ti sangalubongan a kalawa ti natalinaay nga akin-uneg a danum. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Lakes|{{PAGENAME}}}} * [http://www.ilec.or.jp/database/index/idx-lakes.html Database dagiti danaw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080328152855/http://www.ilec.or.jp/database/index/idx-lakes.html |date=2008-03-28 }} * [http://www.mlswa.org/lkclassif1.htm Dagiti Sistema ti Panangidasig ti Danaw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212124510/http://www.mlswa.org/lkclassif1.htm |date=2008-02-12 }} * [http://www.huffingtonpost.com/2010/10/06/most-beautiful-lakes_n_751662.html#s150822 Dagiti Kapintasan a Danaw iti Lubong] [[Kategoria:Dagiti danaw| ]] [[Kategoria:Dagiti bagi ti danum]] e1tzed3bli8eee8b38jvs2h2fmx4sok 0 33417 406796 405765 2026-08-23T22:31:29Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406796 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Primemeridian.jpg|thumb|300px|Pannakabingbingay ti [[Daga (planeta)|Daga]] babaen ti [[ekuador]] ken [[kangrunaan a meridiano]].]] Iti heograpia ken kartograpia, '''dagiti hemisperio ti Daga''' ket mangibagbaga ti amianan a dua a pannakabingbingay ti globo iti hemisperio (manipud iti [[Taga-ugma a Griego]] {{lang|grc|ἡμισφαίριον hēmisphairion}} a ti kaibuksilanna ket "gudua ti [[espera]]"). Ti kadawyan kadagitoy a pannakabingbingay ket babaen dagiti marka ti latitud ken longitud<ref>{{Cite web| url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/hemisphere/| title=Hemisphere| date=2011-03-22| access-date=2020-04-29| archive-date=2019-07-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20190709192357/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/hemisphere/| url-status=dead}}</ref>: * Amianan-Abagatan **[[Akin-amianan a Hemisperio]], ti gudua nga amianan ti [[ekuador]] **[[Akin-abagatan a Hemisperio]], ti gudua nga abagatan ti ekuador * Daya-Laud **[[Akindaya a Hemisperio]], ti gudua a daya ti [[kangrunaan a meridiano]] ken laud ti longitud 180° **[[Akinlaud a Hemisperio]], ti gudua a naisanglad iti laud ti kangrunaan a meridiano ken daya ti longitud 180° Ti pannakabingbingay ti Daya-Laud ket mabalin pay a makita iti kultural a kapanunotan -- dagiti [[kultural a hemisperio]]. Nupay kasta, dagiti sabali pay a pamuspusan ket nagtunton a mangbingay ti planeta iti waya a mangpasayaat ti herarkia iti maysa a heograpiko a langa wenno iti sabali iti tunggal maysa a pannakabingbingay: * Daga-Danum<ref>{{Cite journal | doi=10.1080/00221344508986498|title = This Hemisphere| url=https://archive.org/details/sim_journal-of-geography_1945-12_44_9/page/345| journal=Journal of Geography| volume=44| issue=9| pages=345–355|year = 1945|last1 = Boggs|first1 = S. W.}}</ref> **[[Hemisperio ti daga]], ti hemisperio iti [[Daga (planeta)|Daga]] wenno Lubong nga aglaon ti mabalin a kadakkelan a paset ti daga **[[Hemisperio ti danum]], ti hemisperio iti Daga nga aglaon ti kadakkelan a paset ti danum {{adu a ladawan <!-- Dagitinagruna a parametro --> | align = center | direction = horizontal | width = 180 <!-- Ladawan 1 --> | image1 = Land hemisphere.png | width1 = 180 | alt1 = Ti Hemisperio ti Daga | caption1 = Ti Hemisperio ti Daga <!-- Ladawan 2 --> | image2 = Water hemisphere.png | width2 = 180 | alt2 = Ti Hemisperio ti Danum | caption2 = Ti Hemisperio ti Danum <!-- Ladawan 3 --> | image3 = | width3 = 180 | alt3 = Adda iti ngato ti Hemisperio ti Daga, ken iti baba ti Ti Hemisperio ti Danum. | caption3 = Adda iti ngato ti Hemisperio ti Daga, ken iti baba ti Ti Hemisperio ti Danum. <!-- Ladawan 4 --> | image4 = | width4 = 180 | alt4 = Adda iti ngato ti Hemisperio ti Daga, ken iti baba ti Ti Hemisperio ti Danum. | caption4 = Adda iti ngato ti Hemisperio ti Daga, ken iti baba ti Ti Hemisperio ti Danum. }} {{-}} Ti Daga ket mabalin pay a maisina kadagiti hemisperio ti [[panawen ti aldaw|aldaw]] ken [[rabii]] babaen ti naindagaan a [[terminador (solar)|terminador]]. == Kitaen pay == * [[Antartika]] ** [[Abagatan nga Ungto]] * [[Taaw Artiko]] ** [[Amianan nga Ungto]] * [[Akindaya a Hemisperio]] * [[Dagiti hemisperio ti daga ken danum]] * [[Akin-amianan a Hemisperio]] * [[Akin-abagatan a Hemisperio]] * [[Akinlaud a Hemisperio]] == Dagiti nagibasaran == {{reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commonscat-inline|Earth's hemispheres}} {{Dagiti hemisperio ti Daga}} [[Kategoria:Dagiti hemisperio ti Daga| ]] [[Kategoria:Heograpia]] odctemw7f4bis6prqmpcixaj09hutxm 0 33424 406848 394802 2026-08-23T23:20:28Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406848 wikitext text/x-wiki {{multiple image <!-- Dagiti nasken a parametro --> | align = right | direction = horizontal | width = 180 <!-- Ladawan 1 --> | image1 = Land hemisphere.png | width1 = 180 | alt1 = Ti hemisperio ti daga | caption1 = Ti hemisperio ti daga <!-- Ladawan 2 --> | image2 = Water hemisphere.png | width2 = 180 | alt2 = Ti hemisperio ti danum | caption2 = Ti hemisperio ti danum }} '''Dagiti hemisperio ti daga ken danum''' iti Daga, sagpaminsan pay a napadakkel a nailetra a kas ti '''Hemisperio ti Daga''' ken '''Hemisperio ti Danum''', ket dagiti [[Dagiti hemisperio ti Daga|hemisperio ti Daga]] nga aglaon ti mabalin a kadakkelan a dagup ti luglugar ti [[porma ti daga|daga]] ken [[taaw]]. Agdumaduma met dagiti panagikeddeng ti sentro dagiti hemisperio. Ti maysa a panangikeddeng ket mangikabil ti sentro ti hemisperio ti daga iti {{Coord|47|13|N|1|32|W|format=dms|type:landmark_region:FR_scale:10000|display=inline}} (idiay siudad ti [[Nantes]], [[Pransia]]).<ref name="Boggs">{{Cite journal |last=Boggs |first=Samuel Whittemore |date=1945 |title=This Hemisphere |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-geography_1945-12_44_9/page/345 |journal=Journal of Geography |volume=44 |issue=9 |pages=345–355 |doi=10.1080/00221344508986498}}</ref> Babaen ti panangipalawag, ti sentro ti hemisperio ti danum ket ti [[antipodal a punto]] iti tengnga ti hemisperio ti daga, ken isu a mabirukan iti {{coord|47|13|S|178|28|E|format=dms|type:landmark_region:FR_scale:10000|display=inline}}, idiay asideg ti [[Is-isla ti Bounty]] ti [[Baro a Selanda]].<ref name="Boggs" /> Ti maysa pay nga alternatibo a panagikeddeng ti sentro ti hemisperio ti daga koma ket iti {{coord|47.411667|N|2.620833|W|format=dms|type:landmark_region:FR_scale:10000|display=inline}} (idiay île Dumet idiay asideg ti [[Saint-Nazaire]], [[Pransia]])<ref>{{Cite book |last=Berget |first=Alphonse |url=http://www.archive.org/stream/annalesdelinstit05instuoft#page/n587/mode/2up/ |title=Répartition géographique des Océans (détermination du pôle continental) |publisher=Annales de l'Institut océanographique |year=1913 |series=10 |volume=V |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |title=L’île Dumet : le nombril du monde |url=http://www.france-secret.com/dumet_art.htm |url-status=dead |website=France Secret |language=fr |access-date=2014-04-24 |archive-date=2013-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110192441/http://www.france-secret.com/dumet_art.htm }}</ref> Ti hemisperio ti daga ket addaan laeng ti basbassit ngem pito a pagkawalo iti daga ti [[Daga (planeta)|Daga]], a mairaman ti [[Europa]], [[Aprika]], [[Amianan nga Amerika]], ken ganggani amin nga [[Asia]] ken kaaduan ti [[Abagatan nga Amerika]]. Nupay kasta, uray iti hemisperio ti daga, ti kalawa ti taaw ket atiwenna ti kalawa ti daga. Ti hemisperio ti danum ket addaan laeng ti maysa a pagkawalo iti daga ti lubong,<ref name="Boggs" /> a mairaman ti [[Australia]], [[Baro a Selanda]], [[Antartika]], [[Hawaiʻi]], ti [[Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia]], ken ti akin-abagatan a paset ti [[Abagatan nga Amerika]]. Kaaduan ti [[Taaw Pasipiko]] ken ti [[Taaw Indiano]] ket addada iti hemisperio ti danum. Iti pannakaipada, ti hemisperio ti danum ket agarup a 89% a danum, 6% namaga a daga ken 5% [[polar a gora ti yelo]].<ref name="Boggs" /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Dagiti hemisperio ti Daga}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Pisikal a heograpia]] [[Kategoria:Dagiti hemisperio ti Daga]] [[Kategoria:Tataaw]] 6sdo2fv87h8054fn5no5nscmwbnh2cw 0 33460 406767 393110 2026-08-23T22:02:48Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406767 wikitext text/x-wiki [[Papeles:World Time Zones Map.png|thumb|right|Dagiti agdama a sona ti oras]] Ti '''pagalagadan nga oras''' ket ti resulta ti panangipadpada kadagiti [[pagorasan]] kadagiti nadumaduma a heograpikal a lokasion iti kaunegan ti [[sona ti oras]] iti agpada nga oras imbes a ti panagusar ti lokal a [[meridiano (heograpia)|meridiano]] a kas ti [[natimbeng a lokal nga oras]] wenno [[solar nga oras]]. Iti pakasaritaan, daytoy ket nakatulong iti proseso ti [[panangipadto ti tiempo]] ken ti panagbanniaga iti tren. Ti konsepto ket naipatakder iti naladaw a maika-19 a siglo. Ti oras a naisaad ket nagbalinen a naipalawag kadagiti termino dagiti timbengan manipud ti [[Unibersal nga oras]]. Dagiti lugar a maus-usar ti [[Oras a panagin-inut ti lawag]], ti termino nga '''pagalagadan nga oras''' ket kadawyan a mangibaga ti oras nga awan ti timbenganna para iti oras a panagin-inut ti lawag. Ti pannakaampon ti Pagalagadan nga Oras, gapu ti di maisina a pannakainaig ti nagbaetan ti [[panawen]] ken [[longitud]], ket nangpasingked kadagiti konsepto iti panagguddua ti globo kadagiti [[Akindaya a Hemisperio|akindaya]] ken [[Akinlaud a Hemisperio|akinlaud a hemisperio]], iti maysa a [[Kangrunaan a Meridiano]] (ken ti pay kasumbangirn a [[Internasional a Linia ti Oras]]) a nangsukat kadagiti [[Kangrunaan a Meridiano#Pakasaritaan|nadumaduma a Kangrunaan a Meridiano]] a naus-usar idi. ==Kitaen pay== *[[Oras a panagin-inut ti lawag]] *[[Konperensia ti Internasional a Meridiano]] ti 1884 *[[Oras ti Meka]] *[[Wadan ti oras]] *[[Sona ti oras]] *[[Unibersal nga Oras]] ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} ==Adu pay a mabasbasa== *{{cite journal|author=Ian R. Bartky|title=The adoption of standard time|url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1989-01_30_1/page/25|journal=Technology and Culture|volume=30|issue=1|date=Enero 1989|pages=25–56|doi=10.2307/3105430|jstor=3105430}} *{{cite journal|author=Eviatar Zerubavel|title=The standardization of time: a sociohistorical perspective|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1982-07_88_1/page/1|journal=The American Journal of Sociology|volume=88|issue=1|date=Hulio 1982|pages=1–23|doi=10.1086/227631|jstor=2779401}} *{{cite web |url = http://physics.nist.gov/GenInt/Time/world.html |title = Dagiti Gantingan ti Oras iti Lubong |accessdate = Agosto 17, 2016 |year = 2002 |publisher = National Institute of Standards and Technology Physics Laboratory |archiveurl = https://web.archive.org/web/19970729054246/http://physics.nist.gov/GenInt/Time/world.html |archivedate = 1997-07-29 |url-status = live }} [[Kategoria:Dagiti gantingan ti oras]] {{pungol}} 42y1tuyl0zmo3ar9k72qw4teyu1zdxd 0 34026 406781 395150 2026-08-23T22:15:44Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406781 wikitext text/x-wiki {{Infobox sientista | honorific_prefix = [[Marquis]] | name = Guglielmo Marconi | image = Guglielmo Marconi.jpg | image_size = | birth_name=Guglielmo Giovanni Maria Marconi | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|df=yes|1874|4|25}} | birth_place = Palazzo Marescalchi, [[Bologna]], Italia | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1937|7|20|1874|4|25}} | death_place = [[Roma]], Italia | residence = Italia | nationality = [[Tattao nga Italiano|Italiano]] | alma_mater = [[Unibersidad ti Bologna]] | known_for = [[Radio]] | academic_advisors = [[Augusto Righi]] | notable_students = | prizes = {{nowrap|[[Premio Nobel iti Pisika]] {{small|(1909)}}<br>[[Medalia Albert (Naarian a Kagimongan dagiti Arte)|Medalia Albert]] {{small|(1914)}}<br>[[Medalia Franklin]] {{small|(1918)}}<br>[[Medalia ti Dayaw ti IEEE]] {{small|(1920)}}<br>[[Medalai John Fritz]] {{small|(1923)}}}} | signature = Guglielmo Marconi Signature.svg }} Ni '''Guglielmo Marconi, Umuna a Markes ti Marconi''' ({{IPA-it|ɡuʎˈʎɛlmo maɾˈkoːni|lang}}; 25 Abril 1874{{spaced ndash}}20 Hulio 1937) ket maysa idi nga [[Tattao nga Italiano|Italiano]] nga inbentor ken [[inhenniero a maipapan ti elektrisidad]], ken naam-ammuan para iti pionero nga obrana iti adayo a distansia a [[transmision ti radio]]<ref>{{cite journal|doi=10.1109/EUMA.1995.337090|title=25th European Microwave Conference, 1995|year=1995|last1=Bondyopadhyay|first1=Prebir K.|page=879}}</ref> ken para iti panangidur-asna iti [[linteg ni Marconi]] ken ti sistema ti [[awan barot a telegrapia|telegrapo ti radio]]. Ni Marconi ket kankanayon a naipammadayawan nga isu ti [[inbentor ti radio]], ken isu ket nakibinningay iti [[Premio Nobel iti Pisika]] idi 1909 kenni [[Karl Ferdinand Braun]] "iti pannakabigbig kadagiti kontribusionda iti panagpadur-as iti awan barot a telegrapia".<ref name=NPbio>"[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/marconi-bio.html Guglielmo Marconi: Ti Premio Nobel iti Pisika 1909]"</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1109/5.658778|title=Sir J.C. Bose diode detector received Marconi's first transatlantic wireless signal of December 1901 (the 'Italian Navy Coherer' Scandal Revisited)|url=https://archive.org/details/sim_ieee-proceedings_proceedings-of-the-ieee_1998-01_86_1/page/259|year=1998|last1=Bondyopadhyay|first1=P.K.|journal=Proceedings of the IEEE|volume=86|page=259}}</ref><ref>{{cite news|first=Amit|last=Roy|url=http://www.telegraphindia.com/1081208/jsp/nation/story_10221833.jsp|work=The Telegraph|location=[[Kolkata]]|title=Cambridge 'pioneer' honour for Bose|date=8 Disiembre 2008|accessdate=10 Hunio 2010}}</ref> Maysa nga empresario, [[negosiante]], ken pundador idiay [[Nagkaykaysa a Pagarian|Britania]] idi 1897 iti [[Marconi Company|Kompania Ti Awan Barot a Telegrapia ken Senial]] (a nagbalin nga iti [[Marconi Company]]), Ni Marconi ket nagballigi iti panagaramid ti komersial a panagballigi iti radio babaen ti panagpabaro ken panagpuonan iti obra dagiti dati a nagparnuay ken dagiti pisiko.<ref>{{cite book|title=Icons of invention: the makers of the modern world from Gutenberg to Gates|publisher=ABC-CLIO|url=http://books.google.com/books?id=WKuG-VIwID8C&pg=PA161|accessdate=7 Agosto 2011}}</ref><ref>{{cite book|title=Ingenious Ireland: A County-by-County Exploration of the Mysteries and Marvels of the Ingenious Irish|publisher=Simon and Schuster | url= http://books.google.com/books?id=exics12jmtwC&pg=PA313 | accessdate = 7 Agosto 2011}}</ref> Idi 1924 ti Ari ti Italia ket pinatan-okna ni Marconi a kas [[Markes]]. ==Dagiti nota== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia|Guglielmo Marconi}} *Unibersidad ti Oxford [http://www.marconicalling.com/ Tumawtawag ni Marconi] *[http://fi.edu/case_files/marconi/ Papeles ti Kaso ni Marconi] *Ti Kaso Guglielmo Marconi [http://www.mercury.gr/tesla/marcen.html Sino kadi ti pudno nga inbentor ti Radio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031217181216/http://www.mercury.gr/tesla/marcen.html |date=2003-12-17 }} *[http://www.wsone.com/fecha/electra.htm Sino ti nangirugi ti panawen ti elektroniko?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814222019/http://www.wsone.com/fecha/electra.htm |date=2006-08-14 }} *Premio Nobel: [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/marconi-bio.html Biograpia ni Guglielmo] {{Premio Nobel iti Pisika}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Marconi, Guglielmo}} [[Kategoria:1874 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1937 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]] {{bio-pungol}} 6y0t48i5p0jmww0disv41stuhklvadj 0 34032 406790 373388 2026-08-23T22:23:23Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406790 wikitext text/x-wiki {{Infobox sientista | name = Wilhelm Wien | image = Wilhelm Wien 1911.jpg | image_size = 180px | birth_name = Wilhelm Carl Werner Otto Fritz Franz Wien | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1864|1|13|df=y}} | birth_place = Gaffken near [[Fischhausen]], [[Probinsia ti Prusia]] | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1928|8|30|1864|1|13|df=y}} | death_place = [[Munich]], [[Republika ti Weimar|Alemania]] | spouse = Luise Mehler (1898) | nationality = Aleman | field = [[Pisika]] | workplaces = [[Unibersidad ti Giessen]]<br />[[Unibersidad ti Würzburg]]<br />[[Unibersidad ti Munich]]<br />[[RWTH Aachen]]<br />[[Unibersidad ti Columbia]] | alma_mater = [[Unibersidad ti Göttingen]]<br />[[Unibersidad ti Berlin]] | doctoral_advisor = [[Hermann von Helmholtz]] | doctoral_students = [[Karl Hartmann]]<br />[[Gabriel Gabrielsen Holtsmark|Gabriel Holtsmark]]<br />[[Eduard Rüchardt]] | known_for = [[Radiasion ti nangisit a bagi]]<br />[[Panakaiyallatiw a linteg ni Wien]] | prizes = [[Nobel Prize for Physics]] (1911) }} Ni '''Wilhelm Carl Werner Otto Fritz Franz Wien''' (13 Enero 1864 – 30 Agosto 1928) ket maysa idi nga Aleman a [[pisika|pisiko]], nga isu idi 1893, ket nagusar kadagiti teoria iti [[pudot]] ken [[elektromagnetismo]] tapno mangpasingked ti [[pan nakaiyallatiw a linteg ni Wien]], ken isu daytoy ti mangkarkulo ti [[Sengngaw (elekromagnetiko a radiasion)|sengngaw]] ti [[nangisit a bagi]] iti ania man a temperatura manipud iti sengngaw iti animan a maysa reperensia iti temperatura. Isu pay ti nangpormula ti maysa a panangiyebkas para iti radiasion iti nangisit a bagi nga husto iti patingga ti [[poton-alingasaw]]. Dagiti argumentona ket naibatay idi iti panaggunay ti [[adiabatiko a paggiddiatan]], ken nangruna idi dagitoy para iti pormulasion iti [[kuantum mekanika]]. Ni Wien ket nagungunaan idi 1911 iti [[Premio Nobel iti Pisika]] para iti obrana iti [[radiasion ti pudotn]]. == Dagiti nagibasaran == * {{cite journal |last=Rüchardt |first=E. |date=1955 |title=Zur Erinnerung an Wilhelm Wien bei der 25. Wiederkehr seines Todestages |url=https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1955_42_3/page/57 |language=de |journal=Naturwissenschaften |volume=42 |issue=3 |pages=57–62 |doi=10.1007/BF00589524 |bibcode=1955NW.....42...57R }} * {{cite journal |last=Rüchardt |first=E. |date=1936 |title=Zur Entdeckung der Kanalstrahlen vor fünfzig Jahren |language=de |journal=Naturwissenschaften |volume=24 |issue=30 |pages=57–62 |doi=10.1007/BF01473963 |bibcode = 1936NW.....24..465R }} {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia|Wilhelm Wien}} * [http://www.nobel-winners.com/Physics/wilhelm_wien.html Wilhelm Wien] * {{MacTutor Biography|id=Wien}} {{Premio Nobel iti Pisika}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Wien, Wilhelm}} [[Kategoria:1864 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1928 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]] {{bio-pungol}} c5uy2zwqzmw7a5tk2uzvz6xvozq4jv3 0 34213 406845 404836 2026-08-23T23:18:44Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406845 wikitext text/x-wiki {{Infobox sientista | name = Heike Kamerlingh Onnes | image = Kamerlingh Onnes signed.jpg | image_size = 220px | birth_name = Heike Kamerlingh Onnes | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1853|9|21|df=y}} | birth_place = [[Groningen (siudad)|Groningen]], Olanda | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1926|2|21|1853|9|21|df=y}} | death_place = [[Leiden]], Olanda | nationality = Olanda | fields = [[Pisika]] | workplaces = [[Unibersidad ti Leiden]]<br>[[TU Delft]] | alma_mater = [[Unibersidad ti Heidelberg ]]<br> [[Unibersidad ti Groningen]] | doctoral_advisor = [[Rudolf Adriaan Mees]] | academic_advisors = [[Robert Bunsen]]<br>[[Gustav Kirchhoff]]<br>[[Johannes Bosscha]] | doctoral_students = [[Jacob Clay]]<br>[[Claude Crommelin]]<br>[[Wander de Haas]]<br>[[Gilles Holst]]<br>[[Johannes Kuenen]]<br>[[Remmelt Sissingh]]<br>[[Ewoud van Everdingen]]<br>[[Jules Verschaffelt]]<br>[[Pieter Zeeman]] | known_for = [[Epekto-Onnes]]<br>[[Superpluides]]<br>[[Superkonduktibidad]]<br>Birial nga Ekuasion ti Kasasaad | awards = {{nowrap|[[Medalia Rumford]] {{small|(1912)}}<br>[[Premio Nobel iti Pisika]] {{small|(1913)}}<br>[[Medalia Franklin]] {{small|(1915)}}}} }} Ni '''Heike Kamerlingh Onnes''' (21 Septiembre 1853 – 21 Pebrero 1926) ket Olandes [[pisika|pisiko]] ken [[Premio Nobel iti Pisika|Nobel a laureado]]. Isu ti nangpionero kadagiti pamay-an ti [[reprigerasion]] ken nagusar kadagitoy tapno agsukimat no kasano nga agkukua kadagiti materiales no malamiisanda iti [[sero absoluto]]. Isu idi ti immuna a [[nangilikido iti helio]]. Ti panagpataudna kadagiti nakaro a temperatura ti krioheniko ket isu ti nakaiturongan ti panagduktalna iti [[superkonduktibidad]] idi 1911: para kadagiti naisangayan a materiales, ti [[resistansia ti elktriko]] ket kellaat a mapukaw kadagiti nababa unay a temperatura.<ref>van Delft, Dirk (2007) [http://www.dwc.knaw.nl/wp-content/HSSN/2007-10-Van%20Delft-Freezing%20Physics.pdf ''Freezing physics, Heike Kamerlingh Onnes and the quest for cold''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511164012/http://www.dwc.knaw.nl/wp-content/HSSN/2007-10-Van%20Delft-Freezing%20Physics.pdf |date=2019-05-11 }}, Edita, Amsterdam, {{ISBN|9069845199}}.</ref> ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} ==Adu pay a mabasbasa== * {{cite journal | last = de Bruyn Ouboter | first = Rudolf |date=Marso 1997 | title = Heike Kamerlingh Onnes’s Discovery of Superconductivity | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1997-03_276_3/page/98 | journal = Scientific American | volume = 276 | issue = 3 | pages = 98–103 | doi = 10.1038/scientificamerican0397-98}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia|Heike Kamerlingh Onnes}} * [[Premio Nobel]], [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1913/onnes-bio.html Pisika 1913]—opisial a sitio. {{Premio Nobel iti Pisika}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Kamerlingh Onnes, Heike}} [[Kategoria:1853 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1926 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]] {{pungol-bio}} pg568sti21ycyokxddfa7bcydjejtx0 0 34445 406786 403702 2026-08-23T22:20:11Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406786 wikitext text/x-wiki [[File:Fair use logo.svg|frame|border|right|alt=Ti logo ti Fair use|Ti logo ti Fair use.<ref name="EFA">{{cite web|url=https://www.efa.org.au/2013/06/11/fair-use-australia/|title=Is fair use coming to Australia?|last=Lawrence|first=Jon|date=11 Hunio 2013|accessdate=26 Agosto 2013|publisher=Electronic Frontiers Australia}}</ref><ref name="WCoL">{{cite web|url=http://www.ipbrief.net/2011/07/19/fair-use-connected-to-economic-strength-study-shows/|title=Fair Use Connected to Economic Strength, Study Shows|last=Sager|first=Carrie Ellen|date=19 Hulio 2011|accessdate=26 Agosto 2013|publisher=Washington College of Law}}</ref>]] Ti '''fair use''' ket ti limitasion ken laksid iti [[karbengan nga ekslusibo]] nga ited babaen ti linteg ti [[karbengan ti kopia]] ti autor iti obra a kreatibo. Iti [[linteg ti karbengan ti kopia ti Estados Unidos]], ti ''fair use'' ket ti [[nainkalintegan a doktrina|doktrina]] a mangipalubos ti limitado a panagusar iti nakarbengan ti kopia a material nga awan ti panangala iti pammalubos manipud kadagiti agtagikua ti karbengan. Dagiti pagarigan ti fair use ket mairaman ti komentario, dagiti makina ti panagbiruk, kritisismo, parodia, panagireporta ti damdamag, panagsukisok, panangisuro, panag-arkibo iti bibloteka ken panagad-adal. Daytoy ket mangited para iti nainkalintegan, saan a nalisensiaan a dakamat wenno panangitipon ti nakarbengan ti kopia a material iti sabali nga obra ti mannurat babaen ti uppat a banag a [[panagtimbeng a panagsubok]]. Ti termino a ''fair use'' ket nagtaud idiay Estados Unidos. ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} ==Adu pay a mabasbasa== * {{cite journal|last=Depoorter|first=Ben|author2=Parisi, Francesco|year=2002|title=Fair Use and Copyright Protection: A Price Theory Explanation|url=https://archive.org/details/sim_international-review-of-law-and-economics_2002-05_21_4/page/453|journal=International Review of Law and Economics|volume=21|issue=4|pages=453–473|doi=10.1016/S0144-8188(01)00071-0}} * {{cite journal|last=Gordon|first=Wendy J.|year=1982|title=Fair Use as Market Failure: A Structural and Economic Analysis of the 'Betamax' Case and Its Predecessors|journal=Columbia Law Review|volume=82|issue=8|pages=1600–1657|doi=10.2307/1122296|jstor=1122296}} * {{cite journal|last=Samuelson|first=Pamela|year=1995|title=Copyright's fair use doctrine and digital data|url=https://archive.org/details/sim_publishing-research-quarterly_spring-1995_11_1/page/27|journal=Publishing Research Quarterly|volume=11|issue=1|pages=27–39|doi=10.1007/BF02680415}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://www.copyright.gov/fls/fl102.html US Copyright Office: Fair Use] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071220093741/http://www.copyright.gov/fls/fl102.html |date=2007-12-20 }} {{iti sao|en}} * [http://infojustice.org/wp-content/uploads/2013/03/band-and-gerafi-2013.pdf The Fair Use/Fair Dealing Handbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113013250/http://infojustice.org/wp-content/uploads/2013/03/band-and-gerafi-2013.pdf |date=2018-11-13 }} {{iti sao|en}} {{pungol}} {{DEFAULTSORT:Fair Use}} [[Kategoria:Linteg ti karbengan ti kopia]] cc7myhtekauvxbnut0mg024dv2xt35s 0 35560 406872 406579 2026-08-23T23:41:26Z InternetArchiveBot 14943 Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406872 wikitext text/x-wiki {{Infobox sientista | name = James Franck | image = James Franck.jpg | image_size = 220px | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1882|8|26|df=y}} | birth_place = [[Hamburg]], [[Imperio ti Alemania]] | nationality = [[Alemania|Aleman]] | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1964|5|21|1882|8|26|df=y}} | death_place = [[Göttingen]], [[Laud nga Alemania]] | field = [[Pisika]] | workplaces = [[Unibersidad ti Humboldt ti Berlin|Unibersidad ti Berlin]]<br />[[Unibersidad ti Göttingen]]<br />[[Unibersidad ti Johns Hopkins]]<br />[[Unibersidad ti Chicago]] | alma_mater = [[Unibersidad ti Heidelberg]]<br />[[Unibersidad ti Humboldt ti Berlin|Unibersidad ti Berlin]] | doctoral_advisor = [[Emil Gabriel Warburg]] | doctoral_students = [[Wilhelm Hanle]]<br />[[Arthur R. von Hippel]]<br />[[Theodore Puck|Theodore T. Puck]] | known_for = [[Pamunganayan Franck–Condon]]<br />[[Eksperimento Franck–Hertz]] | prizes = [[Premio Nobel iti Pisika]] (1925) }} Ni '''James Franck''' (26 Agosto 1882 – 21 Mayo 1964) ket [[Tattao nga Aleman|Aleman]] a [[pisika|pisiko]] ken [[Premio Nobel|Nobel a laureado]].<ref>{{Cite journal | doi = 10.1063/1.3051727 | title = James Franck | url = https://archive.org/details/physics-today_1964-07_17_7/page/80 | journal = Physics Today | volume = 17 | issue = 7 | pages = 80 | year = 1964 | pmid = | pmc = }}</ref><ref name="frs" /><ref>{{Cite journal | last1 = Shampo | first1 = M. A. | title = James Franck and Gustav Hertz | url = https://archive.org/details/sim_jama_1984-09-21_252_11/page/n59 | doi = 10.1001/jama.252.11.1426 | journal = JAMA: the Journal of the American Medical Association | volume = 252 | issue = 11 | pages = 1426 | year = 1984 | pmid = | pmc = }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Rosenberg | first1 = J. L. | title = The Contributions of James Franck to Photosynthesis Research: A Tribute | url = https://archive.org/details/photosynthesis-research_2004_80_1-3/page/71 | doi = 10.1023/B:PRES.0000030453.66865.f6 | journal = Photosynthesis Research | volume = 80 | issue = 1–3 | pages = 71–76 | year = 2004 | pmid = 16328811| pmc = }}</ref> == Biograpia == Ni Franck ket maysa idi a Hudio; dagiti nagannak kaniana ket ni Jacob Franck ken ni Rebecca Nachum Drucker. Nakompletona ti Ph.D. idi 1906 ket nakagun-od iti ''[[venia legendi]]'', wenno Habilitasion, para iti pisika idi 1911, idiay [[Unibersidad ti Humboldt ti Berlin|Unibersidad ti Berlin]], nga idiay ket naglektura ken nangisuro aginggana idi 1918, ken nakaabot iti puesto iti naisangsangayan a propesor. Ni Franck ket nagserbi a kas boluntario iti Buyot ti Alemania idi las-ud ti [[Sangalubongan a Gubat I]]. Isu ket nakaro a nasugatan idi 1917 iti panag-atake iti gas ken nagunggunaan iti Umuna a Klase ti [[Landok a Krus]]. Ni Franck ket nagbalin a Daulo ti Dibision ti Pisika iti [[Instituto Kaiser Wilhelm|Kaiser Wilhelm Gesellschaft]] para iti Pisikal a Kemika. Idi 1920, ni Franck ket nagbalin a naisangayan a propesor iti eksperimental a pisika ken Direktor ti Maikadua nga Instituto para iti Eksperimental a Pisika idiay [[Unibersidad ti Göttingen]]. Bayat nga idiay ket nagob-obra iti [[kuantum a pisika]] ken ni [[Max Born]], nga isu idi ket Direktor ti Instituto ti Teoretikal a Pisika. Idi 1925, ni Franck ket nakagun-od iti [[Premio Nobel iti Pisika]], ken kaaduan daytoy kadagiti obrana idi 1912–1914, a nairaman ti [[eksperimento Franck–Hertz]], ti maysa nga importante a panagpasingked ti [[modelo Bohr]] iti [[atomo]]. Idi 1933, kalpasan ti panagturay dagiti [[Nazismo|Nazi]], ni Franck, gapu ta isu ket Hudio, ket nagikkat iti puestona idiay Alemania iti maysa a surat nga impatulodna a maipablaak iti warnakan.<ref>Medawar & Pyke. Panid 138.</ref> Isu ket timmulong ken ni Frederick Lindermann iti panagtulong kadagiti naikkat a Hudio a sientista tapno makabirukda iti trabaho iti ballasiw-taaw, sakbay a pimmanaw idiay Alemania idi Nobiembre 1933 tapno agituloy kadagiti panagsukisokna idiay Estados Unidos, iti umuna ket idiay [[Unibersidad ti Johns Hopkins]] idiay [[Baltimore, Maryland|Baltimore]] ken kalpasanna, kalpasan ti makatawen idiay [[Dinamarka]], idiay [[Chicago, Illinois|Chicago]]. Idiay ti nakairamananna iti [[Proyekto Manhattan]] idi las-ud ti [[Sangalubongan a Gubat II]]; isu idi ti Direktor ti Dibision ti Kimika ti [[Laboratorio ti Metalurhika]]<ref>Ti Laboratorio ti Metalurhika – a naam-ammuan a kas ti Met Lab – ket maysa idi kadagiti uppat a nangruna a sitio nga agob-obra iti Proyekto Manhattan. Dagiti tallo a sabali ket idiay [[Sientipiko a Laboratorio ti Los Alamos]], [[Nailian a Laboratorio ti Oak Ridge]], ken [[Sitio Hanford]].</ref> idiay [[Unibersidad ti Chicago]]. Isu pay idi ti mangidaulo ti Komite iti Politikal ken dagiti Sosial a Problema a maipanggep iti atomiko a bomba; ti komite ket nangiraman kaniana ken dagiti dadduma a sientista iti Met Lab, a mairaman ni [[Donald J. Hughes]], [[J. J. Nickson]], [[Eugene Rabinowitch]], [[Glenn T. Seaborg]], J. C. Stearns ken ni [[Leó Szilárd]]. Ti komite ket kasayaatan a naam-ammuan para iti kompilasion iti [[Reporta Franckt]], a nalpas idi Hunio 11, 1945, a nangisingasing a saan nga usaren dagiti [[atomiko a bomba]] kadagiti siudad ti Hapon, a naibatay kadagiti problema a nagresultaan manipud kadagiti kasta a panangipakat iti militar. Kalpasan ti panagpatingga ti gubat, ken napaiden iti panagusar ti atomiko a bomba isu ket nagbaliw iti pagsukisokanan nga obra iti potosintesis. Idi rinaut ti [[Nazi nga Alemania]] ti [[Operasion Weserübung|Dinamarka]] idi [[Sangalubongan a Gubat II]], ti Hangaro a kimiko a ni [[George de Hevesy]] ket tinunawna ti balitok a [[Premio Nobel]] ni [[Max von Laue]] ken ni James Franck iti [[aqua regia]] tapno mapawilan a matakaw dagiti Nazi. Inkabilna ti nagresultaan a solusion idiay samang ti laboratoriona idiay [[Insituto Niels Bohr]]. Kalpasan ti gubat, idi nagsubli ket nakitana a ti solusion ket saan a nadisturbo ken innalana ti balitok manipud iti asido. Ti Kagimongan ti Nobel ket inpasublida nga inaramid dagiti Premio Nobel a nagusar kadagidi orihinal a balitok.<ref>[https://archive.org/stream/adventuresinradi01heve#page/27/mode/1up/search/medals "Adventures in radioisotope research"], George Hevesy</ref> == Personal a biag == Idi 1946, inasawa ni Franck ni [[Hertha Sponer]],ti dati a katakunaynayna idiay Göttingen. Isu ket kellaat a pimmusay idi 1964 bayat a nagbisbisita idiay Göttingen.<ref>Kitaen [http://www.phy.duke.edu/about/HerthaSponer/ daytoy a sitio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210192624/http://www.phy.duke.edu/about/HerthaSponer/ |date=2012-02-10 }} idiay Unibersidad ti Duke.</ref> Kadagiti relihioso a paniriganna, ni Franck ket nagkomentario a ti siensia ket isu idi ti Diosna ken ti katutubo ket isu ti relihionna.<ref name="David Nachmansohn 1979 62">{{cite book|title=German-Jewish pioneers in science, 1900–1933: highlights in atomic physics, chemistry, and biochemistry|url=https://archive.org/details/germanjewishpion0000nach|year=1979|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-0-387-90402-3|author=David Nachmansohn|page=[https://archive.org/details/germanjewishpion0000nach/page/62 62]|quote=Ni James Franck ket naipasngay idi idiay Hamburg, ti anak a lalaki ti agbanbanko a Hudio. ...A kas kinunana, ti siensia ket isu idi ti Diosna ken ti katutubo ket ti relihionna. Isu ket saan a nangpilpilit dagidi annakna a babai a sumrek kadagiti relihioso a klase (Religionsunterricht) iti eskuela. Ngem isu ket napasindayag iti tawidna a Hudio...}}</ref> == Dagiti pammadayaw ken dagiti gunguna == [[Papeles:Franck,James Autogramm 1952..jpg|thumb|Ni James Franck, Chicago 1952]] * 1917: [[Landok a Krus]], Umuna a klase * 1925: [[Premio Nobel iti Piska]] Ti gunguna ket kabingayna ken ni [[Gustav Ludwig Hertz]], ken daytoy ket para iti pannakaduktal kadagiti linteg a mangituray iti impakto dagiti elektron kadagiti atomo * 1951: [[Medalia Max Planck]] iti [[Deutsche Physikalische Gesellschaft]] * 1953: Honorario nga umili iti Göttingen * 1955: [[Medalia Rumford]] iti Amrikano nga Akademia dagiti Arte ken Siensia – Para iti obrana iti potosintesis * 1964: Nabutosan a kas Ganganaet a Kameng ti [[Naarian a Kagimongan ti Londres]],<ref name="frs">{{Cite journal | last1 = Kuhn | first1 = H. G. | doi = 10.1098/rsbm.1965.0004 | title = [[James Franck]] 1882–1964 | journal = Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society | volume = 11 | pages = 53–26 | year = 1965 | pmid = | pmc = }}</ref> para iti kontribusionna iti panangawat kadagiti panagsisinnukat ti enerhia kadagiti panagdudungpar ti elektron, ken iti panangipatarus iti molekular nga espektra , ken dagiti parikut ti potosintesis == Dagiti nagibasaran == {{reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} *[http://nobelprize.org/physics/laureates/1925/franck-bio.html Biograpia ti Premio Nobel] {{Premio Nobel iti Pisika}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Franck, James}} [[Kategoria:1882 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1964 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]] 1g3synq3t9g9tenhc0k8u4qmezi2e5o 0 35565 406744 398229 2026-08-23T21:37:48Z InternetArchiveBot 14943 Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406744 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Opisthokonta collage.jpg | image_caption = Agpakanawan, manipud iti ngato a kanigid: ''[[Abeoforma whisleri]]'' ([[Ichthyosporea]]); ''[[Amanita muscaria]]'' ([[Fungi]]); ''[[Desmarella moniliformis]]'' ([[Choanoflagellatea]]); [[Bonnet Macaque]] ([[Metazoa]]); ''[[Nuclearia thermophila]]'' ([[Nucleariida]]); ''[[Ministeria vibrans]]'' ([[Filozoa]]) | display_parents = 2 | taxon = Opisthokonta | authority = [[Herbert Copeland|Copeland]] 1956,<ref>Copeland, H. F. (1956). ''[https://archive.org/details/classificationof00cope The Classification of Lower Organisms]''. Palo Alto: Pacific Books.</ref> ''emend''. [[Thomas Cavalier-Smith|Cavalier-Smith]] 1987,<!--<ref name="cavalier1987" />--> ''emend''. Adl ''et al''., 2005<ref>{{cite journal | last1 = Adl | first1 = S.M. | display-authors = etal | date = September–October 2005 | title = The new higher level classification of eukaryotes with emphasis on the taxonomy of protists | url = | journal = Journal of eukaryotic microbiology | volume = 52 | issue = | pages = 399–451 | pmid = 16248873 | doi=10.1111/j.1550-7408.2005.00053.x}}</ref> | fossil_range = {{long fossil range|632|0|earliest=1481|ref=<ref name="Parfrey2011">{{cite journal|last1=Parfrey|first1=Laura Wegener|last2=Lahr|first2=Daniel J. G.|last3=Knoll|first3=Andrew H.|last4=Katz|first4=Laura A.|title=Estimating the timing of early eukaryotic diversification with multigene molecular clocks|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=August 16, 2011|volume=108|issue=33|pages=13624&ndash;13629|doi=10.1073/pnas.1110633108|url=http://www.pnas.org/content/108/33/13624.abstract|pmid=21810989|pmc=3158185|bibcode=2011PNAS..10813624P|access-date=February 22, 2019|archive-date=February 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218060903/https://www.pnas.org/content/108/33/13624.abstract|url-status=dead}}</ref>}} | subdivision_ranks = Dagiti subgrupo | subdivision= *[[Holomycota]] *[[Holozoa]] }} Dagiti '''opisthokonta''' ([[Pagsasao a Griego|Griego]]: {{lang|grc|ὀπίσθιος}} (''opísthios'') = "likudan, ubet" + {{lang|grc|κοντός}} (''kontós'') = "ungto" a kas ti "flagelo") ket dagiti adu a grupo dagiti [[eukaryote]], a mangiraman ti [[pagarian (biolohia)|pagarian]] ti [[ayup]] ken [[fungus]],<ref name="pmid18461162">{{cite journal|author=Shalchian-Tabrizi K|author2= Minge MA|author3= Espelund M.|editor1-last=Aramayo|editor1-first=Rodolfo |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=PLoS ONE |volume=3 |issue=5 |pages=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |url=http://www.plosone.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0002098|bibcode = 2008PLoSO...3.2098S }}</ref> a mairaman dagitoy kadagiti eukariotiko a [[mikroorganismo]] a sagpaminsan a maigrupo iti [[parapiletiko]] [[pilo]] [[Choanozoa]] (naitaripnong a naidasig iti 'pagarian' ti [[protista]] ).<ref name="pmid16151185">{{cite journal|author=Steenkamp ET|author2= Wright J|author3= Baldauf SL|title=The protistan origins of animals and fungi|journal=Mol. Biol. Evol. |volume=23|issue=1|pages=93–106|date=2006|pmid=16151185|doi=10.1093/molbev/msj011|url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16151185}}</ref> Dagiti opisthokonta, ket sagpaminsan a naibagbaga a kas ti grupo dagiti 'Fungus/Metazoa',<ref name="urlFungi/Metazoa group">{{cite web |url=http://www.uniprot.org/taxonomy/33154 |title=Fungi/Metazoa group |format= |work= |accessdate=2009-03-08}}</ref> ken kadawyan a mabigbigan a kas [[monopiletiko]] a [[klado]].<ref>{{cite journal |last1=Huang |first1=Jinling |first2=Ying |last2=Xu |first3=Johann Peter |last3=Gogarten |title=The presence of a haloarchaeal type tyrosyl-tRNA synthetase marks the opisthokonts as monophyletic |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2005-11_22_11/page/2142 |journal=Molecular biology and evolution |volume=22 |issue=11 |date=2005 |pages=2142–2146}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Steenkamp |first1=Emma T |first2=Jane |last2=Wright |first3=Sandra L. |last3=Baldauf |title=The protistan origins of animals and fungi |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2006-01_23_1/page/93 |journal=Molecular biology and Evolution |volume=23 |issue=1 |date=2006 |pages=93–106}}</ref><ref>{{cite journal |author=Parfrey, Laura Wegener |title=Evaluating support for the current classification of eukaryotic diversity |journal=PLoS genetics |volume=2 |issue=12 |date=2006 |page=e220}}</ref><ref>{{cite journal |author=Torruella, Guifré |title=Phylogenetic relationships within the Opisthokonta based on phylogenomic analyses of conserved single-copy protein domains |url=https://archive.org/details/molecular-biology-and-evolution_2012-02_29_2/page/n90 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=29 |issue=2 |date=2012 |pages=531–544}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikispecies-inline|Opisthokonta}} {{Commonscat-inline|Opisthokonta}} * [http://tolweb.org/Eukaryotes/3 Dagiti eukaryote ti Puon iti Biag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129074456/http://tolweb.org/Eukaryotes/3 |date=2012-01-29 }} {{iti sao|en}} {{Eukaryota}} {{Taxonbar|from=Q129021}} {{biolohia-pungol}} [[Kategoria:Dagiti eukaryote]] oiu1cd5muxtw0jeqk515w1iigg0wf1e 0 37055 406745 402025 2026-08-23T21:40:36Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406745 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Sub-Saharan Africa definition UN.png|thumb|299px|'''Nangisit ken napuspusasaw a berde:''' Panagipalawag ti "Sub-Sahara nga Aprika" a kas naus-usar iti estadistika dagiti institusion ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.<br />'''Napusasaw a berde:''' Nupay kasta, ti [[Sudan]] ket naidasig a kas Amianan nga Aprika babaen ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]].<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=United Nations Statistics Division |date=11 Pebrero 2013|accessdate=20 Hulio 2013}} "The designation sub-Saharan Africa is commonly used to indicate all of Africa except northern Africa, with the Sudan included in sub-Saharan Africa."</ref>]] Ti '''Sub-Sahara nga Aprika''' no maipapaan iti heograpia, ket ti lugar ti kontinente ti [[Aprika]] a mabirukan iti abagatan ti [[Sahara|Desierto ti Sahara]]. No maipapan iti politika, daytoy ket buklen amin dagiti [[Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a teritorio ti Aprika|pagilian ti Aprika]] a napno wenno sangkapaset a mabirukan iti abagatan ti Sahara (malaksid ti [[Sudan]], urayno ti Sudan ket adda iti Akindaya a paset ti [[Sahara|desierto ti Sahara]]).<ref>{{cite web |url=http://esa.un.org/unpp/definition.html |title=Political definition of "Major regions", according to the UN. |accessdate=15 Disiembre 2010}}</ref> Daytoy ket maigiddiat iti [[Amianan nga Aprika]], a naikeddeng a paset ti [[Arabo a lubong]]. Ti [[Somalia]], [[Djibouti]], [[Komoros]], ken ti [[Mauritania]] ket heograpiko a paset ti Sub-Sahara nga Aprika, ngem paset pay ti Arabo a lubong.<ref>Halim Barakat, ''The Arab World: Society, Culture, and State'', (University of California Press: 1993), p.[https://books.google.co.uk/books?id=kLCR9zGH774C&pg=PA80 80], [http://www.arableagueonline.org/las/index.jsp Arab League Online: League of Arab States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509170538/http://www.arableagueonline.org/las/index.jsp |date=2006-05-09 }}, {{cite web |url=http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID=2314&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=UNESCO – Arab States |publisher=Portal.unesco.org |date= }}, {{cite web |author=Infosamak |url=http://www.infosamak.org/english/countries.cfm |title=Centre for Marketing, Information and Advisory Services for Fishery Products in the Arab Region |publisher=Infosamak.org |date= }}, Khair El-Din Haseeb et al., ''The Future of the Arab Nation: Challenges and Options'', 1 edition (Routledge: 1991), p.54, John Markakis, ''Resource conflict in the Horn of Africa'', (Sage: 1998), p.39, Ḥagai Erlikh, The struggle over Eritrea, 1962–1978: war and revolution in the Horn of Africa, (Hoover Institution Press: 1983), p.59, Randall Fegley, ''Eritrea'', (Clio Press: 1995), p.xxxviii, Michael Frishkopf, ''Music and Media in the Arab World'', (American University in Cairo Press: 2010), p.[http://www.google.com/books?id=KANOAYzkhA8C& 61]</ref> Ti [[Sahel]] ket ti transisional a sona a pagbaetan ti Sahara ken ti [[tropikal a sabana]] (ti [[Sudan (rehion)|rehion ti Sudan]]) ken ti [[mosaiko ti kabakiran a sabana]] iti abagatan. Mabalin a manipud idi 3500 B.C.E,<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm "Sahara's Abrupt Desertification Started by Changes in Earth's Orbit, Accelerated by Atmospheric and Vegetation Feedbacks"], Science Daily.</ref><ref>{{cite journal |last=Claussen |first=Mark |last2=Kubatzki |first2=Claudia |last3=Brovkin |first3=Victor |last4=Ganopolski |first4=Andrey |last5=Hoelzmann |first5=Philipp |last6=Pachur |first6=Hans-Joachim |year=1999 |title=Simulation of an Abrupt Change in Saharan Vegetation in the Mid-Holocene |url=https://archive.org/details/geophysical-research-letters_1999-07-15_26_14/page/2037 |journal=Geophysical Research Letters |volume=26 |issue=14 |pages=2037–2040 |doi=10.1029/1999GL900494 |postscript=<!--None--> |bibcode=1999GeoRL..26.2037C}}, {{cite journal |url=http://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |title=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |work=Science Daily |date=12 Hulio 1999 |publisher=Science Daily |postscript=<!--None--> }}</ref> dagiti rehion ti Sahara ken Sub-Sahara ti Aprika ket naisinsinan babaen ti narusanger unay a klima iti manmano ti populasionna a Sahara, ken mangporma iti maysa nga epektibo a bangen a pasardengen laeng babaen ti [[Karayan Nilo]] idiay Sudan, ngem ti Nilo ket nalappedan idi babaen dagiti [[Dagiti Katarata ti Nilo|katarata]]. Ti [[Teoria ti Bomba ti Sahara]] ket mangipalawag no kasano a ti flora ken fauna (mairaman ti ''Homo sapiens'') ket pimmanaw idiay Aprika ken naserrekanna ti Tengnga a Daya ken iti labes daytoy. == Dagiti nota == {{Reflist}} == Dagiti nagibasaran == * ''Taking Action to Reduce Poverty in Sub-Saharan Africa'', [[World Bank]] Publications (1997), {{ISBN|0-8213-3698-3}}. == Adu pay a mabasbasa == * Chido, Diane E. [http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo35755 From Chaos to Cohesion: A Regional Approach to Security, Stability, and Development in Sub-Saharan Africa.] Carlisle, Pa.: Strategic Studies Institute and U.S. Army War College Press, 2013. * Petringa, Maria: ''Brazza, A Life for Africa''. Bloomington, Indiana: AuthorHouse, 2006. {{ISBN|978-1-4259-1198-0}} * Wm. Roger Louis and Jean Stengers: ''E.D. Morel's History of the Congo Reform Movement'', Clarendon Press Oxford, 1968. == Dagiti akinruar a silpo == *[http://www.africanpeople.info/ Website ti Tattao ti Aprika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715234704/http://www.africanpeople.info/ |date=2012-07-15 }} *[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/EXTPUBREP/EXTSTATINAFR/0,,contentMDK:21106218~menuPK:824080~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:824043,00.html Dagiti 50 a Kinapudno a maipanggep iti Sub-Sahara nga Aprika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330041501/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/EXTPUBREP/EXTSTATINAFR/0,,contentMDK:21106218~menuPK:824080~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:824043,00.html |date=2010-03-30 }} *[http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/index.shtml Thi Sarita ti Aprika – BBC] {{Dagiti rehion iti lubong}} [[Kategoria:Heograpia ti Aprika]] [[Kategoria:Sub-Sahara nga Aprika| ]] {{heograpia-pungol}} 6cs775jndmji45p8lm2uo6byi7bnbai 0 38127 406782 336482 2026-08-23T22:16:23Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406782 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Deuterostomes | fossil_range = [[Kambriano]]–[[Holoseno|Agdama]] {{Geological range|540|0}} | image = Sea cucumber.jpg | image_caption = Ti maysa a [[balat]] | taxon = Deuterostomia | authority = [[Karl Grobben|Grobben]], 1908 | subdivision_ranks = Dagiti klado | subdivision = *"[[Ambulacraria]]" **[[Hemichordata]] **[[Cambroernid]]a [[pannakaungaw|†]] **[[Echinodermata]] *[[Chordata]] *[[Saccorhytus|Saccorhytida]] [[pannakaungaw|†]] }} Dagiti '''deuterostomia''' (kayatna a sawen ket "maikadua a ngiwat" iti [[Taga-ugma Griego|Griego]])<ref name="NYT-20170130">{{cite news |last=Wade |first=Nicholas |title=This Prehistoric Human Ancestor Was All Mouth |url=https://www.nytimes.com/2017/01/30/science/this-prehistoric-human-ancestor-was-all-mouth.html |date=30 Enero 2017 |work=The New York Times |accessdate=31 Enero 2017}}</ref><ref name="NAT-20170130">{{cite journal|last1=Han|first1=Jian|last2=Morris|first2=Simon Conway|last3=Ou|first3=Qiang|last4=Shu|first4=Degan|last5=Huang|first5=Hai|title=Meiofaunal deuterostomes from the basal Cambrian of Shaanxi (China)|url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-02-09_542_7640/page/228|journal=Nature|volume=542|issue=7640|pages=228–231|year=2017|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature21072|pmid=28135722|bibcode=2017Natur.542..228H}}</ref> ket dagiti kameng ti [[superpilo]] dagiti [[ayup]]. Ti deuterostomia ket ti [[takson|subtakson]] iti sanga ti [[Bilateria]] ti subpagarian ti [[Eumetazoa]], iti kaunegan ti Animalia, ken kasumbangir dagiti [[protostomia]]. Dagiti deuterostomia ket maisalumina kadagiti protostomia kadagiti [[panagrang-ay ti para]]; kadagiti deuterostomia, ti umuna a paglukatan ket isu ti agbalin nga [[ubet]], bayat a dagiti protostomia daytoy ket agbalin nga iti [[ngiwat]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikispecies-inline|Deuterostomia}} {{Commonscat-inline|Deuterostomia}} {{Taxonbar|from=Q150866}} {{biolohia-pungol}} [[Kategoria:Deuterostomia]] tlaiz9ag5d2vd5r3edj2xceil8anemj 0 38227 406903 321279 2026-08-24T00:00:34Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406903 wikitext text/x-wiki {{Infobox sientista |name = Jean Baptiste Perrin |image =Jean Perrin 1926.jpg |image_size = 250px |caption = Ni Perrin idi 1926 |birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1870|9|30|df=y}} |birth_place = [[Lille]], [[Pransia]] |death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1942|4|17|1870|9|30|df=y}} |death_place = [[Siudad ti New York]], [[Estados Unidos]] |nationality = [[Pransia|Pranses]] |field = [[Pisika]] |workplaces = [[École Normale Supérieure]]<br>[[Unibersidad ti Paris]] |alma_mater = [[École Normale Supérieure]] |known_for = Kasasaad ti [[rayo katodiko]]<br>[[gunay a Browniano]] |prizes = [[Medalia Matteucci]] <small>(1911)</small><br>[[Premio Nobel iti Pisika]] <small>(1926)</small> }} Ni '''Jean Baptiste Perrin''' {{post-nominals|post-noms=[[Ganganaet a Kameng ti Naarian a Kagimongan|ForMemRS]]}}<ref name="frs">{{Cite journal | last1 = Townsend | first1 = J. S. | authorlink = | title = Jean Baptiste Perrin. 1870-1942| doi = 10.1098/rsbm.1943.0004 | journal = Obituary Notices of Fellows of the Royal Society | volume = 4 | issue = 12 | pages = 301–326 | year = 1943 | pmid = | pmc = }}</ref> (30 Septiembre 1870 – 17 Abril 1942) ket maysa idi a Pranses a pisiko a kadagiti panagad-adalna iti [[gunay a Browniano]] kadagiti minuto ti partikula a naitubngen kadagiti likido, a nagpasingked ti panagipalawag ni [[Albert Einstein]] iti daytoy a penomeno ken isu a nakompirma ti kasaad ti atomiko iti [[materia]]. Para iti daytoy a panaggun-od isu ket napammadayawan iti [[Premio Nobel iti Pisika]] idi 1926.<ref>{{Cite journal | last1 = Kyle | first1 = R. A. | title = Jean Baptiste Perrin | url = https://archive.org/details/sim_jama_1979-08-24_242_8/page/744 | doi = 10.1001/jama.242.8.744 | journal = JAMA: the Journal of the American Medical Association | volume = 242 | issue = 8 | pages = 744–741 | year = 1979 | pmid = | pmc = }}</ref> ==Biograpia== ===Nasapa a tawtawen=== Isu ket naipasngay idi idiay [[Lille]], [[Pransiae]], ni Perrin ket nagbasa idiay [[École Normale Supérieure]], ti [[Grandes écoles|grande école]] idiay [[Paris]]. Isu ket nagbalin a katakunaynay iti eskula idi las-ud ti paset ti panawen idi 1894–97 idi nangrugi nga agadal iti [[rayo katodiko]] ken [[Rayo-ekis]]. Isu ket nagungunaan iti grado iti ''docteur ès sciences'' (PhD) idi 1897. Iti isu met laeng a tawen isu ket naidutoka kas agkleklektura iti [[pisikal a kimika]] idiay [[Unibersidad ti Paris|Sorbonne]], [[Paris]]. Isu ket nagbalin a propesor iti dayta nga unibersidad idi 1910, ken nagtengngel iti daytoy a puesto aginggana ti [[Panagsakop ti Alemania ti Pransia idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II]]. ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Jean Perrin}} *[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1926/ Premio Nobel idi 1926] * {{Internet Archive author |sname=Jean Baptiste Perrin }} {{Premio Nobel iti Pisika}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Perrin, Jean Baptiste}} [[Kategoria:1870 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1942 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]] {{bio-pungol}} dd18vxgz7uvrt7ompvwg9z0uax7h8fp 0 38412 406752 394424 2026-08-23T21:46:23Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406752 wikitext text/x-wiki {{Infobox baybay | name = Baybay Beaufort | image = Beaufortzee.PNG | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{coord|72|N|137|W|type:waterbody_scale:10000000|display=inline, title}} | type = [[Baybay]] | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[Kanada]], Estados Unidos | length = | width = | area = {{pagbaliwen|178000|km2|abbr=on}} | depth = {{pagbaliwen|124|m|abbr=on}} | max-depth = {{pagbaliwen|4683|m|abbr=on}} | volume ={{pagbaliwen|22000|km3|acre.ft|abbr=on}} | frozen = | reference =<ref name=bse>[http://bse.sci-lib.com/article129176.html Baybay Beaufort], [[Great Soviet Encyclopedia|Nalatak nga Ensiklopedia ti Sobiet]] (iti Ruso)</ref><ref name=brit>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/57625/Beaufort-Sea Baybay Beaufort], Encyclopædia Britannica on-line</ref> }} Ti '''Baybay Beaufort''' ({{lang-fr|mer de Beaufort}}) ket ti [[pingir a baybay]] ti [[Taaw Artiko]],<ref name="Wright2001">{{cite book|author=John Wright|title=The New York Times Almanac 2002|url=http://books.google.com/books?id=G81HonU81pAC&pg=PA459|accessdate=29 Nobiembre 2010|date=30 Nobiembre 2001|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-57958-348-4|page=459}}</ref> a mabirukan iti amianan ti [[Amianan a laud a Terteritorio]], ti [[Yukon]], ken [[Alaska]], ti laud ti [[Purpuro ti Artiko ti Kanada|Is-isla ti Artiko ti Kanada]]. Ti baybay ket nainaganan ken ni [[Hidrograpia|hidrograpo]] Apo [[Francis Beaufort]]. Ti nangruna a [[Karayan Mackenzie]] ket agayus idiay parte ti baybay ti Kanada, iti laud ti [[Tuktoyaktuk]], ken isu daytoy ti maysa kadagiti bassit a permanente a pagtaengan kadagiti aplaya ti baybay. Ti baybay ket naidasig babaen ti nakaro a klima, daytoy ket nayelo iti gangani amin a paset ti tawen. Iti pakasaritaan, ti laeng akikid a dalan iti {{pagbaliwen|100|km|abbr=on}} a nakalukat iti Agosto–Septiembre iti asideg kadagiti aplayana, ngem iti kinaudi gapu ti [[panagbaliw ti klima idiay Artiko]], ti awan yelona a lugar iti naladaw a kalgaw ket dimmakel unayen. Dagiti panagtunton a ti aplaya ti baybay ket natagtagitao idi agarup a 30,000 a tawtawen ket kaaduan a di napasingkedan (kitaen dita baba); ti agdama a densidad ti populasion ken saan unay nga adu. Ti baybay ket aglaon kadagiti adu a rekurso ti lana ken [[natural a gas]] iti sirok ti samangna, a kas idiay lugar ti Amauligak. Dagitoy ket naduktalan idi paset ti panawen a nagbaetan dagiti tawen ti 1950 ken 1980, ken dagiti eksplorasionda ket nagbalin a ti kangrunaan nga aktibidad ti tao iti dayta a lugar manipud kadagiti tawen ti 1980. Dagiti tradisional a trabaho iti panagkalap ken ti panaganup ti balyena ken leon ti baybay ket lokal laeng a nasansanay, ken awan ti komersial a kinapangruna daytoy. Kas resulta, ti baybay ket mangibalay ti maysa kadagiti kadakkelan a kolonia dagiti [[balyena a beluga]], ken awan met ti ebidensia iti nakaro unay a panagkalap. Tapno mapawilan ti nakaro unay a panagkalap kadagiti danumna, nangampon ti Estados Unidos ti plano ti panagannad a panangimaton ti komersial a panagkalap idi Agosto 2009.<ref>[http://alaskafisheries.noaa.gov/sustainablefisheries/arctic/ Plano ti Panangimaton ti Panagkalap ti Artiko].</ref> Idi Abrilof 2011 ti gobierno ti Kanada ket nagpirma iti memorandom iti panagawat kadagiti Inuvialuit a kas umuna nga addang iti panagrang-ay ti dakdakkel a plano ti panangimaton ti taaw.<ref>[http://www.cbc.ca/news/canada/north/story/2011/04/15/beaufort-sea-commercial-fishing-ban.html Beaufort Sea Commercial Fishing Banned] (CBC News 15 Abril 2011).</ref> Inrangarang ti gobierno ti Kanada idi Oktubre 2014 nga awanen ti baro a komersial a panagkalap idiay Baybay Beaufort ti maikeddeng aginggana a ti panagsukisok ket makaipakitanto kadagiti matalinaay a makalap a maaramidto nga umuna a magun-od dagiti Inuvialuit.<ref>[http://www.ctvnews.ca/politics/no-new-fisheries-in-the-arctic-following-federal-ban-1.2058953 No new fisheries in the Arctic following federal ban]</ref> == Sakup == Ti [[International Hydrographic Organization|Internasional a Gunglo ti Hidrograpiko]] ket mangipalawag kadagiti patingga ti Baybay Beaufort a kas ti sumaganad:<ref>{{cite web|url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|accessdate=6 Pebrero 2010|archive-date=2010-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101015152118/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|url-status=dead}}</ref> <blockquote> ''Iti amianan.'' Ti linia manipud iti [[Punto Barrow]], Alaska, aginggana idiay Lands End, [[Isla Prinsipe Patrick]] ({{coord|76|16|N|124|08|W|display=inline}}). ''Iti daya.'' Manipud ti Lands End babaen ti Abagatan a laud nga aplaya ti Isla ti Prinsipe Patrick aginggana ti Punto Griffiths, kalpasanna ti linia idiay Rawis Prinsipe Alfred, ti Amianan a laud unay ti [[Isla Banks]], babaen ti Laud nga aplaya ti Rawis Kellet, ti Akin-abagatan a laud a punto, ken kalpasanna ti linia ti [[Rawis Bathurst]] iti nangruna a daga ({{coord|70|36|N|127|32|W|display=inline}}). </blockquote> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Bibliograpia == * L. S. Parsons, William Henry Lear, National Research Council of Canada [http://books.google.com/books?id=QHpklp_F26oC&pg=PA216 Perspectives on Canadian marine fisheries management], NRC Research Press, 1993 {{ISBN|0-660-15003-4}} == Adu pay a mabasbasa == * {{cite journal|author=David G. Barber|author2= Ryan Galley|author3= Matthew G. Asplin|author4= Roger De Abreu|author5= Kerri-Ann Warner|author6= Monika Pu?ko|author7= Mukesh Gupta|author8= Simon Prinsenberg|author9= Stéphane Julien|year=2009|title=Perennial pack ice in the southern Beaufort Sea was not as it appeared in the summer of 2009|journal=Geophysical Research Letters|volume=36|issue=24|pages=L24501|doi=10.1029/2009GL041434|bibcode=2009GeoRL..3624501B}} * {{cite book|author=Dawn Russell|chapter=International Ocean Boundary Issues and Management Arrangements|editor=David VanderZwaag|title=Canadian Ocean Law and Policy|location=Toronto|publisher=Butterworths|year=1992|pages=463–505}} * {{cite journal|author=Donat Pharand|title=The Legal Regime of the Arctic: Some Outstanding Issues|url=https://archive.org/details/sim_international-journal_autumn-1984_39_4/page/742|journal=International Journal|volume=39|date=Autumn 1984|pages=742–799|doi=10.2307/40202296}} * {{cite journal|author=Karin L. Lawson|year=1981|title=Delimiting Continental Shelf Boundaries in the Arctic: The United States—Canada Beaufort Sea Boundary|journal=Virginia International Law Journal|volume=22|pages=221–246}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17353 Yelo ti Baybay idiay Baybay Beaufort] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001015952/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17353 |date=2006-10-01 }} manipud iti ''NASA Earth Observatory'' * [http://gfp.usgs.gov/sites/beaufort_sea_asi/index.html Panid ti eb ti CAC (Civil Applications Committee)/USGS Global Fiducials Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509075138/http://gfp.usgs.gov/sites/beaufort_sea_asi/index.html |date=2013-05-09 }} {{Listaan dagiti baybay}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Baybay Beaufort| ]] [[Kategoria:Dagiti bagi ti danum ti Kanada]] [[Kategoria:Dagiti baybay ti Taaw Artiko]] [[Kategoria:Dagiti baybay ti Estados Unidos]] nd1qk3m8qvtopjyg41smrel42qg3wut 0 38429 406802 404068 2026-08-23T22:35:44Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406802 wikitext text/x-wiki {{Infobox baybay | name = Baybay Greenland | image = Iceberg, Greenland Sea (js)1.jpg | caption = | image_bathymetry = Fram Strait map.png | caption_bathymetry = | location = | coords = {{Coord|76|N|8|W|type:waterbody_scale:20000000|display=title}} | type = [[Baybay]] | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[Greenland]], [[Islandia]], [[Norwega]] | length = | width = | area = {{pagbaliwen|1205000|km2|sqmi|-2|abbr=on}} | depth = {{pagbaliwen|1444|m|ft|0|abbr=on}} | max-depth = {{pagbaliwen|4846|m|ft|0|abbr=on}} | volume = {{pagbaliwen|1747250|km3|cumi|-3|abbr=on}} | reference = <ref name=bse>{{Cite web|url=http://slovari.yandex.ru/%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5/|language=Ruso|title=Greenland Sea|publisher=Nalatak nga Ensiklopedia ti Sobiet|access-date=2015-06-22|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033702/http://slovari.yandex.ru/%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5/|url-status=dead}}</ref><ref name=brit>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/245318/Greenland-Sea|title=Greenland Sea|publisher=Encyclopædia Britannica on-line}}</ref> }} Ti '''Baybay Greenland''' ket ti bagi ti danum a bineddengan ti [[Greenland]] iti laud, ti [[purpuro]] ti [[Svalbard]] iti daya, ti [[Lingsat Fram]] ken ti [[Taaw Artiko]] iti amianan, ken ti [[Baybay Norwego]] ken [[Islandia]] iti abagatan. Ti Baybay Greenland ket masansan a maipalawag a kas parte ti [[Taaw Artiko]],<ref name=bse /><ref name=brit /><ref>[http://www.marbef.org/data/gazetteer.php?p=details&id=2356 Greenland Sea], MarBEF Data System – European Marine Gazetteer</ref> ken sagpaminsan a kas parte ti [[Taaw Atlantiko]].<ref name="Reddy2001">{{cite book|last=Reddy|first=M. P. M.|title=Descriptive Physical Oceanography|url=http://books.google.com/books?id=2NC3JmKI7mYC&pg=PA8|accessdate=26 Nobiembre 2010|year=2001|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-90-5410-706-4|page=8}}</ref> Nupay kasta, dagiti panangipalawag ti Taaw Artiko ken dagiti baybayna ket matarawidwidan a saan a husto wenno arbitrario. Iti kadawyan a panagusar ti termino a "Taaw Artiko" ket saan a mangiraman ti Baybay Greenland.<ref name="SerrezeBarry2005">{{cite book|last1=Serreze|first1=Mark C.|last2=Barry|first2=Roger Graham|title=The Arctic climate system|url=http://books.google.com/books?id=k46foPS-JsIC&pg=PA19|accessdate=27 Nobiembre 2010|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81418-8|page=19}}</ref> Kadagiti [[Oseanograpia|oseanograpiko a panagadal]] ti Baybay Greenland ket naikeddeng a parte ti [[Baybay Nordiko]] ken kakuyogna ti [[Baybay Norwego]]. Dagiti Baybay ti Nordiko ket isu dagitoy ti nangruna a koneksion a pagbaetan dagiti taaw ti Artiko ken Atlantiko ken, iti kastoy, mabalin a nalatak ti kinapangruna iti mabalin [[panagpasardeng ti termohaline a sirkulasion]]. Iti oseanograpia ti Taaw Artiko ken dagiti Bayaby Nordiko ket masansan a kolektibo a tinwtawagan a kas ti "Baybay Mediteraneo ti Artiko", ti [[pingir a baybay]] ti Atlantiko.<ref name="Drange2005">{{cite book|last1=Blindheim|first1=Johan|last2=Østerhus|first2=Svein|editor-first=Helge |editor-last=Drange|title=The Nordic seas: an integrated perspective : oceanography, climatology, biogeochemistry, and modeling|url=http://books.google.com/books?id=gXC09wPIL5MC&pg=PA11|year=2005|publisher=American Geophysical Union|isbn=978-0-87590-423-8|pages=11–38|chapter=The Nordic Seas, Main Oceanographic Features}}</ref><ref name="Assessment">{{cite book |last1= Loeng |first1= Harald |editor-last= Symon |editor-first= Carolyn |title= Arctic Climate Impact Assessment |year= 2005 |publisher= Cambridge University Press |isbn= 978-0-521-86509-8 |chapter= Chapter 9: Marine Systems |pages= 453–493 |url= http://books.google.com/books?id=52zXIwAUVa8C&pg=PA493 |accessdate= 27 Nobiembre 2010}}</ref><ref name=meincke>{{cite journal |title= The Arctic Ocean–Nordic Seas thermohaline system |url= https://archive.org/details/ices-journal-of-marine-science_1997-06_54_3/page/283 |journal= ICES Journal of Marine Science |year= 1997 |volume= 54 |issue= 3 |pages= 283–299 |author=Meincke, J|author2= Rudels, B|author3= Friedrich, H. J. |doi=10.1006/jmsc.1997.0229}}</ref> Ti baybay ket addaan iti [[klima ti Artiko]] nga addaan kadagiti kankanayon nga akin-amianan nga angin ken dagiti temperatura a manmano a nangatngato ngem 0&nbsp;°C. Daytoy ket dati a naglaon iti lugar ti '''dila ti yelo ti Odden''' (wenno '''Odden'''), ken gimmay-at daytoy nga agpadaya manipud iti nangruna nga igid ti yelo ti Daya a Greenland iti asideg ti [[maika-72 a paralelo amianan|72]]–[[maika-74 a paralelo amianan|74°N]] iti las-ud ti panaglalam-ek ken nagtignay a kas nangruna a logar ti pormasion ti yelo idiay Artiko. Ti [[Yelo ti Laud]] ket agporma iti panawen ti panaglalam-ek idiay Baybay Greenland, iti amianan ti Islandia, iti pagbaetan ti Greenland ken isla ti [[Jan Mayen]] . == Gay-at == Ti [[International Hydrographic Organization|Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko]] ket mangipalawag kadagiti patingga ti Baybay Greenland a kas sumaganad:<ref>{{Cite web|url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|accessdate=6 Pebrero 2010|archive-date=2010-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101015152118/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|url-status=dead}}</ref> <blockquote> ''Iti amianan.'' Tilinia a mangisilpo ti Akin-amianan unay a punto ti Spitzbergen <nowiki>[</nowiki>[[Svalbard]]] aginggana ti Akin-amianan unay a punto ti [[Greenland]]. ''Iti daya.'' Ti Laud nga aplaya ti Laud a Spitzbergen [isla ti [[Spitsbergen]]<nowiki>]</nowiki>. ''Iti abagatan a daya.'' Ti linia mangisilpo ti Akin-abagatan unay a punto ti Laud a Spitzbergen aginggana ti Akin-amianan a punto ti isla ti [[Jan Mayen]], agpababa iti Laud nga aplaya iti dayta nga isla aginggana iti Akin-abagatan unay a puntona, kalpasanna ti Linia idiay Akindaya unay a punto ti Gerpir (67°05'N, 13°30'W) [Ti NB ket pudno nga adda iti {{Coord|65|05|N|13|30|W|display=inline}}] idiay [[Islandia]]. ''Iti abagatan a laud.'' Ti linia a mangisilpo ti (Aminan a alaud unay apunto ti Islandia) aginggana idiay Rawis Nansen ({{Coord|68|15|N|29|30|W|display=inline}}) idiay Greenland. ''Iti laud'' Ti Daya ken Amianan a daya nga aplaya ti Greenland iti pagbaetan ti Rawis Nansen ken ti akin-amianan unay a punto. </blockquote> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{commonscat-inline|Greenland Sea|{{PAGENAME}}}} *[http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/recent365.anom.region.5.html Dagiti rukod ti sakup ti Baybay Greenland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028021622/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/recent365.anom.region.5.html |date=2011-10-28 }} – Unibersidad ti Illinois Urbana-Champaign *[http://www.dcrs.dtu.dk/DCRS/seaice/gsmpeg.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429055413/http://www.dcrs.dtu.dk/DCRS/seaice/gsmpeg.html |date=2009-04-29 }} Abbong ti yelo ti Bayaby Greenland, dagiti animasion ti datos 1979–1998] – Teknikal nga Unibersidad ti Dinamarka (DTU) {{Listaan dagiti baybay}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Greenland, Baybay}} [[Kategoria:Dagiti baybay ti Taaw Artiko]] [[Kategoria:Dagiti baybay ti Taaw Atlantiko]] [[Kategoria:Dagiti baybay ti Greenland]] [[Kategoria:Dagiti bagi ti danum ti Norwega]] eo3uk0lmbv63x8eoznro6jqf2600s2j 0 39815 406768 362614 2026-08-23T22:03:40Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406768 wikitext text/x-wiki {{Infobox sientista | name = Carl David Anderson | image = {{CSS image crop |Image = Carl anderson.1937.jpg |bSize = 500 |cWidth = 280 |cHeight = 280 |oTop = 20 |oLeft = 20 |Location =center }} | image_size = | caption = Ni Anderson idi 1937 | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1905|9|3}} | birth_place = [[Siudad ti New York, New York]], [[Estados Unidos]] | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1991|1|11|1905|9|3}} | death_place = [[San Marino, California]], Estados Unidos | nationality = Estados Unidos | field = [[Pisika]] | workplaces = [[California Institute of Technology]] | alma_mater = [[California Institute of Technology]] ([[B.S.]] ken [[Ph.D]]) | known_for = [[positron|Panagduktal ti positron]]<br />[[muon|Panagduktal ti muon]] | notable_students = [[Donald A. Glaser]]<br />[[Seth Neddermeyer]] | prizes = {{nowrap|[[Premio Nobel iti Pisika]] (1936)<br />[[Medalia Elliott Cresson]] (1937)}} }} Ni '''Carl David Anderson''' (Septiembre 3, 1905 – Enero 11, 1991) ket [[Estados Unidos|Amerikano]] idi a [[pisika|pisiko]]. Isu ket kaaduan nga ammo para iti panagduktalna iti [[positron]] idi 1932, ti maysa a nagun-od a nakagungunaanna iti [[Premio Nobel iti Pisika]] idi 1936, ken iti [[muon]] idi 1936. == Biograpia == Naipasngay idi ni Anderson idiay [[Siudad ti New York]], ti anak a lalaki dagiti [[Suesia|Sueko]] nga imigrante. Isu ket nagadal iti pisika ken [[inhenieria]] idiay [[Caltech]] ([[Bachelor of Science|B.S.]], 1927; [[Doktor ti Pilosopia|Ph.D.]], 1930). Babaen ti superbision ni [[Robert A. Millikan]], isuket nangrugi iti panagsukisok kadagiti [[raya ti kosmiko]] nga iti las-ud ti kurso ket nakaduktal kadagiti saan a nanamnama a tugot ti [[subatomiko a partikula|partikula]] kadagiti (dagiti moderno a bersion ket makunkuna ita a kas ti maysa nga Anderson) ladawan ti [[kamara ti ulep]] nga isu ket husto a nangiyulog a pinartuat daytoy babaen ti partikula nga addaan iti kapada a masa a kas ti [[elektron]], ngem agkasungani nga [[elektrikal a karga]]. Daytoy a panagduktal, a nairangarang idi 1932 ken kalpasanna ket pinasingkedan met dagiti dadduma, ket nagpasingked ti teoretikal a padto ni [[Paul Dirac]] ti kaadda ti [[positron]]. Immuna a naduktalan ni Anderson dagiti partikula kadagiti [[raya ti kosmiko]]. Kalpasanna isu ket nagpataud iti ad-adu pay a napasingkedan a paneknek babaen ti panangipunta kadagiti [[raya ti gamma]] a pinataud babaen ti masna a radiaktibo a nuklido ti ThC<nowiki>''</nowiki> (²⁰⁸Tl)<ref>Ti ThC" ket historikal a designasion ti ²⁰⁸Tl, kitaen dagiti [[Panagsasaruno ti panaglungsot]]</ref> kadagiti sabali a material, a nagresultaan ti pannakapartuat kadagiti paris ti positron-elektron. Para iti daytoy nga obra, nakibinningay ni Anderson ti [[Premio Nobel iti Pisika]] idi 1936 kenni [[Victor Franz Hess|Victor Hess]].<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1936/ Physics 1936<!-- Bot generated title -->]</ref> Idi pay 1936, ni Anderson ken ni [[Seth Neddermeyer]], ti immuna a graduado nga estudiantena, ket naduktalanda ti [[muon]] (wenno 'mu-meson', a kas ammo idi kadagiti adu a tawen), ti [[subatomiko a partikula]] a 207 a beses a dakdakkel ngem ti [[elektron]], ngem addaan met iti kapada a negatibo a karga ti elektriko ken agtayyek iti 1/2 a kas ti elektron, kadagiti manen [[raya ti kosmiko]]. Ni Anderson ken Neddermeyer ket immunada a namatmati a ti nakitada ket ti [[pion]], ti partikula a naisingasing nga adda babaen ni [[Hideki Yukawa]] iti teoriana iti [[napigsa nga inter-aksion]]. Idi nalawagan a ti nakita ni Anderson ket ''saan'' idi a ti pion, ti pisiko a ni [[I. I. Rabi]], ket nariro no kasano a maiyanay ti saan a namamnama a naduktalan iti ania man a lohikal nga isbangan iti [[pisika ti partikula]], ken nagsalsaludsod no "Sino ti nagbilin ''dayta''?". Ti [[muon]] ket mays idi kadagiti immuna iti atiddog a listaan dagiti [[subatomiko a partikula]] a ti pannakaduktalna ket nangkasdaaw kadagiti teoretiko a saan a nakaawat no kasano a mangiyanay ti nariro iti nadalus ken konseptual nga isbangan. Ni [[Willis Lamb]], iti lekturana iti Premio Nobel ti 1955, ket nangang-angay a nangegna a naibagbaga a "ti makabiruk iti baro nga elementari a partikulo ket magungunaan idi iti Premio Nobel, ngem iti kasta a panagduktal ket nasken koma a madusa babaen iti multa iti 10,000 a doliar." <ref>http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1955/lamb-lecture.pdf</ref> == Dagiti pablaak == *{{cite journal |author=C.D. Anderson |year=1933 |title=The Positive Electron |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1933-03-15_43_6/page/491 |journal=Physical Review |volume=43 |pages=491 |doi=10.1103/PhysRev.43.491 |bibcode = 1933PhRv...43..491A |issue=6 }} *{{cite journal |author=C.D. Anderson |year=1932 |title=The Apparent Existence of Easily Deflectable Positives |url=https://archive.org/details/sim_science_1932-09-09_76_1967/page/238 |journal=Science |volume=76 |issue=1967 |pages=238–9 |doi=10.1126/science.76.1967.238 |pmid=17731542 |bibcode = 1932Sci....76..238A }} *C.D. Anderson (1957), Technical adviser to ''The Strange Case of the Cosmic Rays,'' Bell System Science Film, Directed by Frank Capra, Frank Capra Productions. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia|Carl David Anderson}} {{Wikiquote-inline|Carl David Anderson}} {{Premio Nobel iti Pisika}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Anderson, Carl David}} [[Kategoria:1905 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1991 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]] 8t9z39zsipf8ng0hs4q9v5cq3nvkuv7 0 40139 406871 402933 2026-08-23T23:39:55Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406871 wikitext text/x-wiki {{Infobox mannurat | name = Maya Angelou | image = Maya Angelou visits YCP Feb 2013.jpg | caption = Ni Maya Angelou idi 2013 | imagesize = 250 | birth_name = Marguerite Annie Johnson | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|mf=yes|1928|4|4}} | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|2014|5|28|1928|4|4|mf=yes}} | birth_place = [[St. Louis, Missouri]], Estados Unidos | death_place = [[Winston-Salem, North Carolina]], Estados Unidos | occupation = Mannaniw, aktibista, dancer, prodser ti pelikula, produser ti telebision, dramaturgo, direktor ti pelikula, mannurat, aktres, propesor | ethnicity = Aprikano Amerikano | genre = Autobiograpia | language = Ingles | period = 1969–2014 | subject = | movement = | notableworks = {{Unbulleted list | ''[[I Know Why the Caged Bird Sings]]'' | ''[[On the Pulse of Morning]]'' }} | website = {{URL|http://www.mayaangelou.com}} | spouses = {{Unbulleted list | Tosh Angelos (1951–54, div.) | Paul du Feu (1973–81, div.) }} }} Ni '''Maya Angelou''' ({{IPAc-en|audio=En-us-Maya Angelou.ogg|ˈ|m|aɪ|.|ə|_|ˈ|æ|n|dʒ|ə|l|oʊ}};<ref>{{cite web|url = http://www.swisseduc.ch/english/readinglist/angelou_maya/pronun.html|title = Maya Angelou|date = Disiembre 17, 2013|publisher = SwissEduc.com|access-date = 2015-09-14|archive-date = 2013-12-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20131217043543/http://www.swisseduc.ch/english/readinglist/angelou_maya/pronun.html|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217043543/http://www.swisseduc.ch/english/readinglist/angelou_maya/pronun.html |date=2013-12-17 }}</ref><ref>{{cite journal|title = Dr. Maya Angelou|url = https://archive.org/details/sim_ebony_december-2009-january-2010_65_2-3/page/67|date = Disiembre 2009|last = Glover|first = Terry|journal = Ebony|issue = 2|page = 67|volume = 65}}</ref> naiyanak a kas ni '''Marguerite Annie Johnson'''; Abril 4, 1928 – Mayo 28, 2014) ket Amerikana a mannurat, mannaniw, sumasala, aktres, ken kumakanta. Isu ket nakaipablaak kadagiti pito nga autobiograpia, dagiti tallo a libro ti salaysay, ken dagiti nadumaduma a libro ti daniw, ken naipammadayawan iti listaan dagiti drama, dagiti pabuya iti sine, ken telebision kadagiti sumurok a 50 a tawen. Isu ket nakaawat kadagiti sangadosena a gunguna ken dagiti ad-adu ngem 50 a pammadayaw a grado. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikiquote-inline}} {{Commons-nailinia}} * {{Opisial a website}} * [http://mayaangelou.wfu.edu/ Pammadayaw a serbisio ni Angelou] iti Unibersidad ti Wake Forest *{{IMDb nagan}} * {{IBDB a nagan|84766}} {{bio-pungol}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Angelou, Maya}} [[Kategoria:Maya Angelou| ]] [[Kategoria:1928 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:2014 nga ipupusay]] hdbq567k9n977owaxlaiuquqlooqgc2 0 40371 406815 406536 2026-08-23T22:53:26Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406815 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Maltes |nativename=''Malti'' |states=[[Malta]] |speakers= {{sigfig|522,000|2}} |date= 2012 |ref=e18 |familycolor=Apro-Asiatiko |fam2=[[Sasao a Semitiko|Semitiko]] |fam3=[[Sasao a Tengnga a Semitiko|Tengnga a Semitiko]] |fam4=[[Sasao nga Arabiko|Arabiko]] |fam5=[[Karkaruay ti Arabiko|maitutop nga Arabiko]] |fam6=[[Maghrebi nga Arabiko]] |fam7=[[Siculo-Arabiko]] |script=[[Latin a sinuratan|Latin]] ([[Alpabeto a Maltes]])<br />[[Braille a Maltes]] |nation=[[Malta]]<br />[[Kappon ti Europa]] |agency=[[Nailian a Konseho ti Pagsasao a Maltes]]<br />{{lang|mt|Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti}} |iso1=mt |iso2=mlt |iso3=mlt |glotto=malt1254 |glottorefname=Maltese |lingua=12-AAC-c |notice=IPA |map=Idioma maltés.PNG }} Ti '''Maltes''' ({{lang-mt|Malti}}) ket ti [[nailian a pagsasao]] ti [[Malta]] ken ti kadua nga opisial a [[Dagiti pagsasao ti Malta|pagsasao ti pagilian]] a kakuyogna ti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]],<ref>{{Cite web |url=http://docs.justice.gov.mt/lom/legislation/english/leg/vol_1/chapt0.pdf |title=''Constitution of Malta'', I.5.(1) |access-date=2015-10-06 |archive-date=2009-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521065605/http://docs.justice.gov.mt/lom/legislation/english/leg/vol_1/chapt0.pdf |url-status=dead }}</ref> bayat nga agserserbi pay a kas maysa nga [[Dagiti pagsasao ti Kappon ti Europa|opisial a pagsasao]] ti [[Kappon ti Europa]], ti laeng naisalumina a [[Sasao a Semitiko|pagsasao a Semitiko]]. Ti Maltes ket nagtaud manipud iti [[Siculo-Arabiko]] (ti [[dialekto nga Arabiko]] a naparang-ay idiay [[Sicilia]] ken kalpasanna idiay Malta, idi baetan ti maikasiam a siglo ken ti gibus ti maikasangapulo ket dua a siglo).{{sfnp|Brincat|2005}}{{sfnp|Borg|Azzopardi-Alexander|1997}} Agarup a kagudua ti bokabulario ket naala manipud iti pagalagadan nga [[Pagsasao nga Italiano|Italiano]] ken [[Pagsasao a Siciliano|Siciliano]];{{sfnp|Brincat|2005}} Dagiti balikas ti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] ket mangaramid met kadagiti pagbaetan ti 6% ken 20% iti bokabulario ti Maltes, segun kadagiti nadumaduma a karkulo. Daytoy laeng ti pagsasao a Semitiko a naisurat iti [[Latin a sinuratan]] iti [[pagalagadan a pagsasao|pagalagadan a pormana]]. == Dagiti nota == {{Reflist}} == Dagiti nagibasaran == {{refbegin}} * {{cite book|last=Azzopardi|first=C.|year=2007|title=Gwida għall-Ortografija|location=Malta|publisher=Klabb Kotba Maltin}} * {{cite book|last=Borg|first=Alexander|year=1997|chapter=Maltese Phonology|pages=245–285|editor-last=Kaye|editor-first=Alan S.|title=Phonologies of Asia and Africa|publisher=Eisenbrauns|volume=1|isbn=978-1-57506-019-4}} * {{cite book|last=Borg|first=Albert J.|last2=Azzopardi-Alexander|first2=Marie|year=1997|title=Maltese|url=https://archive.org/details/maltese0000borg|publisher=Routledge|isbn=0-415-02243-6}} * {{cite journal|last=Brincat|first=Joseph M.|year=2005|issue=27|title=Maltese – an unusual formula|publisher=MED Magazine|url=http://www.macmillandictionary.com/MED-magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm|accessdate=22 Pebrero 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050905023705/http://www.macmillandictionary.com/med-magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm|archivedate=2005-09-05|url-status=live}} * Bugeja, Kaptan Pawlu, ''Kelmet il-Malti'' (Maltese—English, English—Maltese Dictionary). Associated News Group, Floriana. 1999. * {{cite journal|last=Friggieri|first=Oliver|year=1994|title=Main Trends in the History of Maltese Literature|journal=Neohelicon|volume=21|issue=2|pages=59–69|doi=10.1007/BF02093244}} * {{cite journal|last=Hume|first=Elizabeth|year=1996|title=Coronal Consonant, Front Vowel Parallels in Maltese|url=https://archive.org/details/sim_natural-language-linguistic-theory_1996-02_14_1/page/163|journal=Natural Language & Linguistic Theory|volume=14|issue=1|pages=163–203|doi=10.1007/bf00133405}} * {{cite book|last=Mifsud|first=M.|author2=A. J. Borg|year=1997|title=Fuq l-għatba tal-Malti|location=Strasbourg|publisher=Council of Europe}} * {{cite book|last=Vassalli|first=Michelantonio|title=Grammatica della lingua Maltese|url=https://archive.org/details/grammaticadella00vassgoog|year=1827}} * {{cite book |title= Aspects of Multilingualism in European Language History |last= Vella |first= Alexandra |editor= Kurt Braunmüller and Gisella Ferraresi |series= Hamburg Studies on Muliculturalism |year= 2004 |publisher= John Benjamins Publishing Company |location= |isbn= 90-272-1922-2 |pages= 263 |chapter= Language contact and Maltese intonation: Some parallels with other language varieties }} * {{cite book|first=Martin|last=Żammit|editor-first=Manwel|editor-last=Mifsud|title=Proceedings of the Third International Conference of Aida|year=2000|isbn=99932-0-044-1|pages=241–245|chapter=Arabic and Maltese Cognate Roots|publisher=Association Internationale de Dialectologie Arabe|location=Malta}} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{InterWiki|code=mt}} {{pagsasao-pungol}} {{DEFAULTSORT:Maltes, Pagsasao}} [[Kategoria:Pagsasao a Maltes]] p8htjzo7fa1oypnqlhqaitzza5b2s82 0 45156 406806 397365 2026-08-23T22:37:57Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406806 wikitext text/x-wiki {{Infobox tao | background = aktor | name = Jamie Foxx | image = Jamie Foxx Django avp.jpg | caption = Ni Foxx idi Enero 7, 2013 | birth_name = Eric Marlon Bishop | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay ken tawen/Wikidata|mf=yes}} | birth_place = [[Terrell, Texas]], [[Estados Unidos]] | other_names = | alma_mater= [[Alliant International University]] | occupation = {{Flatlist| * Aktor * kumakanta * mannurat ti kanta * komidiante }} | years_active= 1985{{ndash}}agdama | children = 2 | module = {{Infobox artista ti musika|embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flatlist | * [[Pop music|Pop]] * [[Contemporary R&B|R&B]] * [[Soul music|soul]] * [[Hip hop music|hip hop]] }} | instrument = {{flatlist | * Boses * piano }} | label = {{flatlist | * [[20th Century Fox Records|20th Century Fox]] * [[J Records|J]] * [[RCA Records|RCA]] }} | associated_acts = {{flatlist | * [[Kanye West]] * [[Ludacris]] * [[T.I.]] * [[Timbaland]] * [[Chris Brown]] * [[John Legend]] * [[The-Dream]] [[ Devan Hurd ]] }} | website = {{URL|www.jamiefoxxmusic.com}} }} }} Ni '''Eric Marlon Bishop''' {{Kabibiag|NAILINIA}},<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2012-12-14_1237/page/26|journal=Entertainment Weekly|date=Disiembre 14, 2012|issue=1237|page=26}}</ref> ammo iti propesion a kas ni '''Jamie Foxx''', ket maysa nga Amerikano nga aktor, kumakanta, mannurat ti kanta ken komediante. Isu ket nangabak ti [[Kalaingan nga Aktor (Oscar)|Kalaingan nga Aktor]], [[BAFTA Award|Gnguna ti BAFTA]] para iti Kalaingan nga Aktor, ken [[Golden Globe Award|Gunguna ti Nabalitokan a Globo]] para it iKalaingan nga Aktor iti Musikal wenno Komedia, para iti obrana iti biograpikal a pelikula ti 2004 iti ''[[Ray (pelikula)|Ray]]''. Iti isu met laeng a tawen, isu ket nainomido para iti [[Gunguna ti Akademia para iti Kalaingan a Suporta nga Aktor]] para iti papelna iti pelikula ti krima iti ''[[Collateral (pelikula)|Collateral]]''. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia|Jamie Foxx}} * [http://www.jamiefoxxmusic.com/ Opisial a website ti musika ni Jamie Foxx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207001742/http://www.jamiefoxxmusic.com/ |date=2017-12-07 }} * {{allmovie name|24604}} * {{allmusic|artist/jamie-foxx-mn0000210830}} * {{IMDb name|4937}} * {{Mojo name|jamiefoxx}} {{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}} {{Kontrol ti autoridad}} {{Aktor-pungol}} {{Kabibiag|KATEGORIA|Foxx, Jamie}} 9xhlfwzsyg03jruzkatvz21d377i13u 0 45486 406822 406429 2026-08-23T23:01:26Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406822 wikitext text/x-wiki {{Infobox grupo ti etniko |group=Dagiti tattao nga Austronesio |population= 400,000,000+ [[Indonesia]]: 237,424,363 (2011)<br /> [[Filipinas]]: 100,981,437 (2015) [http://psa.gov.ph/content/highlights-philippine-population-2015-census-population]<br /> [[Madagascar]]: sumurok a 20,000,000 (2011) [http://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL]<br /> [[Malaysia]]: 14,290,000 (2010) [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html] <br /> [[Papua Baro a Guinea]]: 6,300,000<br /> [[Daya a Timor]]: 947,000 (2004)<br /> [[Baro a Selanda]]: 855,000 (2006) [http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/national-highlights/2006-census-quickstats-national-highlights.htm?page=para025Master] [http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/62F419D4-5946-407A-9553-DA9E7A847622/0/09ethnicgroup.xls]<br /> [[Brunei]]: 724,000? (2006)<br /> [[Singapur]]: sumurok a 700,000<ref>About 13.6% of the Singaporeans are of Malay descent. In addition to these, many Chinese Singaporeans are also of mixed Austronesian descent. See also http://www.singstat.gov.sg/keystats/c2000/indicators.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704025338/http://www.singstat.gov.sg/keystats/c2000/indicators.pdf |date=2007-07-04 }}</ref><br /> [[Is-isla ti Solomon]]: 478,000 (2005)<br /> [[Taiwan]]: 480,000 (2006)<br /> [[Fiji]]: 456,000 (2005) [http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf]<br /> [[Samoa]]: 193,773 (2015)<br /> [[Tonga]]: 105,323<br /> [[Is-isla ti Akin-amianan a Marianas]]: 52,344<br /> [[Hawaii]]: 140,652 or 401,162 (depende iti panangipalawag) <ref>{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFIteratedFacts?_event=&geo_id=01000US&_geoContext=01000US&_street=&_county=&_cityTown=&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=factsheet_2&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=062&qr_name=DEC_2000_SAFF_R1010&reg=DEC_2000_SAFF_R1010%3A062&_keyword=&_industry= |title=U.S. 2000 Census |access-date=2016-08-01 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118153925/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFIteratedFacts?_event=&geo_id=01000US&_geoContext=01000US&_street=&_county=&_cityTown=&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=factsheet_2&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=062&qr_name=DEC_2000_SAFF_R1010&reg=DEC_2000_SAFF_R1010%3A062&_keyword=&_industry= |url-status=dead }}</ref><br /> [[Surinam]]: 71,000 (2009)<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html#People |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate=2013-10-21 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065133/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html#People |url-status=dead }}</ref> |langs=[[Sasao nga Austronesio|Austronesio]] ([[Sasao a Malayo-Polinesio]] wenno [[Sasao a Formosano]]) |rels= [[Animismo]], [[Shamanismo]], [[Kristianidad]], [[Kejawen]], [[Sunda Wiwitan]], [[Hinduismo]], [[Budismo]], ken [[Islam]]. }} Dagiti '''Austronesio''',<ref name="Gray-et-al2009">{{cite journal | doi = 10.1126/science.1166858 | last1 = Gray | first1 = RD | last2 = Drummond | first2 = AJ | last3 = Greenhill | first3 = SJ | year = 2009 | title = Language Phylogenies Reveal Expansion Pulses and Pauses in Pacific Settlement | url = https://archive.org/details/sim_science_2009-01-23_323_5913/page/479 | journal = Science | volume = 323 | issue = 5913| pages = 479–483 | pmid = 19164742 }}</ref> '''Dagiti tattao nga Austronesio'''<ref name="Diamond-2000">{{cite journal | doi = 10.1038/35001685 | last1 = Diamond | first1 = JM | year = 2000 | title = Taiwan's gift to the world | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-02-17_403_6771/page/709 | journal = Nature | volume = 403 | issue = 6771| pages = 709–710 | pmid = 10693781 }}</ref> wenno '''Dagiti tattao nga agsasao iti Austronesio'''<ref>According to the anthropologist [[Wilhelm Solheim II]]: "I emphasize again, as I have done in many other articles, that 'Austronesian' is a linguistic term and is the name of a super language family. It should never be used as a name for a people, genetically speaking, or a culture. To refer to people who speak an Austronesian language the phrase 'Austronesian-speaking people' should be used." Origins of the Filipinos and Their Languages. (Enero 2006).</ref> ket dagiti nadumaduma a populasion idiay [[Asia]], [[Oceania]] ken [[Aprika]] nga agsasao iti pamilia ti [[Sasao nga Austronesio|Austronesio]]. Dagitoy ket mairaman dagiti [[Dagiti aborihenes ti Taiwan|aborihenes ti Taiwan]]; dagiti kaaduan a grupo ti etniko ti [[Malaysia]], [[Daya a Timor]], [[Filipinas]], [[Indonesia]], [[Brunei]], [[Is-isla ti Cocos (Keeling)]], [[Madagascar]], [[Mikronesia]], ken [[Polinesia]], ken dagiti pay tattao a Malay ti [[Singapur]], dagiti tattao a Polinesio ti [[Tattao a Māori|Baro a Selanda]] ken [[Patneng a Hawayano|Hawaii]], ken dagiti saan a [[Sasao a Papua|tattao a Papua]] ti [[Melanesia]]. Mabirukanda pay kadagitiminoridad ti rehion ti Pattani ti [[Tailandia]], dagiti lugar ti [[Tattao ao Cham|Cham]] idiay [[Bietnam]], [[Cambodia]], ken ti rehion ti [[Hainan]] iti Tsina, dagiti parte ti [[Sri Lanka]], akin-abagatan a [[Myanmar]] ken dagiti dadduma pay nga isla ti [[Is-isla Andaman]]. Dagiti teritorio nga intagtagitao babaen dagiti agsasao iti Austronesio a tattao ket kolektibo nga ammo a kas [[Austronesia]]. == Dagiti nota == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * {{cite book |author=Bellwood |first=Peter S. |authorlink= |title=Man's conquest of the Pacific: The prehistory of Southeast Asia and Oceania |url=https://archive.org/details/unset0000unse_h3l9 |publisher=Oxford University Press |year=1979 |isbn=978-0-19-520103-1 }} * {{cite book |first=Peter |last=Bellwood |title=Prehistory of the Indo-Malaysian Archipelago |url=https://books.google.com/books?id=4obAfGBGKY0C |year=2007 |publisher=ANU E Press |isbn=978-1-921313-12-7 |edition=3rd, revised}} * {{cite book |editor1-last=Bellwood |editor1-first=Peter |editor2-first=James J. |editor2-last=Fox |editor3-first=Darrell |editor3-last=Tryon |title=The Austronesians : historical and comparative perspectives |publisher=Australian National University |year=2006 |isbn=1-920942-85-8 |url=https://books.google.com/books?id=9uyuHAXBuRkC&printsec=frontcover&dq=southern+Philippine+islands+such+as+Mindanao.73+The+arrival+of+the+Spanish+in+Brunei+and+the+initiated+the+same+kind+of&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjy57fFh5LKAhWFRyYKHaqBA98Q6AEILTAD#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book | first=Jared M. |last=Diamond | title=Guns, Germs, and Steel| url=https://archive.org/details/gunsgermssteelsh0000diam | publisher=Vintage | year=1998 | isbn=84-8306-667-X }} * {{cite book |editor-last=Benitez-Johannot |editor-first=Purissima |title=Paths of Origins |publisher=ArtPostAsia Books |year=2009 |isbn=9719429208 |url=http://artpostasia.com/pathsoforigins/pathsoforigins.html |access-date=2016-08-01 |archive-date=2011-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016112557/http://artpostasia.com/pathsoforigins/pathsoforigins.html |url-status=dead }} * {{cite book|author=James J. Fox|title=Origins, Ancestry and Alliance: Explorations in Austronesian Ethnography|url=https://books.google.com/books?id=7i_dwpmAf2UC&printsec=frontcover&dq=of+the+Spanish+in+Brunei+and+the+Philippines+in+force+in+the+sixteenth+century+initiated+the+same+kind+of+religiously+defined+commercial+and&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiquLDXh5LKAhUJ0iYKHcXyDWwQ6AEIOTAF#v=onepage&q&f=false|year=2006|publisher=ANU E Press|isbn=978-1-920942-87-8}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{cite journal | author=Cristian Capelli | title=A Predominantly Indigenous Paternal Heritage for the Austronesian-Speaking Peoples of Insular Southeast Asia and Oceania | journal=American Journal of Human Genetics | year=2001 | volume=68 | issue=2 | pages=432–443 | url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf | doi=10.1086/318205 | pmid=11170891 | pmc=1235276 | display-authors=1 | last2=Wilson | first2=James F. | last3=Richards | first3=Martin | last4=Stumpf | first4=Michael P.H. | last5=Gratrix | first5=Fiona | last6=Oppenheimer | first6=Stephen | last7=Underhill | first7=Peter | last8=Pascali | first8=Vincenzo L. | last9=Ko | first9=Tsang-Ming | access-date=2016-08-01 | archive-date=2011-05-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110511201051/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf | url-status=dead }} * {{EB1911|wstitle=Mundās |volume=19}} * [http://epress.anu.edu.au/titles/austronesians.html Books, some online, on Austronesian subjects by the Australian National University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614013550/http://epress.anu.edu.au/titles/austronesians.html |date=2007-06-14 }} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44563/Encyclopedia Encyclopædia Britannica: Austronesian Languages] {{pungol}} {{DEFAULTSORT:Austronesio}} [[Kategoria:Tattao nga Austronesio| ]] [[Kategoria:Tattao nga indihenio ti Oceania]] [[Kategoria:Tattao nga indihenio ti Asia]] [[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko iti Oceania]] [[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko iti Abagatan a daya nga Asia]] rdo0m614miae3dorq1b2vi288odqwiw 0 45582 406735 406304 2026-08-23T21:24:09Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406735 wikitext text/x-wiki Kadagiti [[Dagiti relasion ti sangalubongan|relasion ti sangalubongan]], ti '''agpakatengnga a bileg''' ket ti [[naturay nga estado]] a saan a [[superpower|kabilegan]] wenno [[nalatak a bileg]], ngem adda pay met ti dakkel wenno kalalainganna nga impluensia ken sangalubongan a pannakabigbig. Ti konsepto ti "agpakatengnga a bileg" ket manipuden kadagiti taudan ti Europeano a sistema ti estado. Idi naladaw a maika-16 a siglo, ti managpanpanubot iti politika nga Italiano a ni [[Giovanni Botero]] ket biningbingayna ti lubong kadagiti tallo a kita ti estado&nbsp;– grandissime (dagiti imperio), mezano (dagiti agpakatengnga a bileg) ken piccoli (dagiti [[bassit a bileg]]). Segun kenni Botero,ti mezano wenno agpakatengnga a bileg "...ket addaan iti makaanay a kapigsa ken turay a bukod a makatakder nga awan ti pannakasapul iti tulong manipud kadagiti dadduma."<ref name="Rudd">Rudd K (2006) [http://eherald.alp.org.au/articles/0906/natp28-01.php Making Australia a force for good], ''Labor eHerald'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627041402/http://eherald.alp.org.au/articles/0906/natp28-01.php}}</ref> == Pannangipalawag == Awan ti pakaitunosan nga alagaden a pamay-an no ania dagiti estado ti agpakatengnga a bileg. Adda met dagiti agsuksukisok nga agus-usar iti estadistika ti [[Dagup ti nailian a produkto|Dagup ti Nailian a Produkto]] (Gross National Product wenno GNP) tapno makaala kadagiti listaan dagiti agpakatengnga a bileg iti amin a paset iti lubong. Iti ekonomia, dagiti agpakatengnga a bileg ket kadawyan a dagiti saan a naikeddeng a "dakkel"unay wenno "bassit" unay, uray ania ti pannakaipalawagna. Nupay kasta, ti ekonomia ket saan a kankanayon a banag a panangipalawag. Babaen iti kasisigud a kapanunotan iti termino, ti agpakatengnga a bileg ket ti maysa idi nga addaan iti bassit a grado ti impluensia iti sangalubongan, ngem saan a mangituray iti ania man a maysa a lugar. Nupay kasta, daytoy a panagusar ket saan nga unibersal, ken adda met dagiti dadduma a mangipalawag ti agpakatengnga a bileg a manginayon kadagiti pagilian a maikeddeng a kas dagiti [[rehional a bileg]]. Segun kadagiti kademia iti [[Unibersidad ti Leicester]] ken [[Unibersidad ti Nottingham]]; <blockquote>Ti kasasaad ti agpakatengnga a bileg ket kadawyan a nailasin iti maysa wenno kadagiti dua a waya. Ti tradisional ken kaaduan a waya ket ti panangitipon ti kriteria ti kritikal a pannakabagi ken material tapno mairanggo dagiti estado segun kadagiti relatibo a kapabilidadda. Gapu ta agdumaduma dagitikapabilidad dagiti pagilian, maikategoriada a kas dagiti kabilegan (wenno dagitinalatak a bileg), dagiti agpakatengnga a bileg wenno dagiti [[bassit a bileg]]. Iti kaudian, daytoy ket mabalin a maisalumina ti maikadua a pamay-an para iti pannagilasin ti kasasaad ti agpakatengnga a bileg babaen ti panangipatengnga ti isip kadagiti gupit ti panagkukua. Daytoy ket mangipuesto a dagiti agpakatengnga a bileg ket mabalinda a maisalunima kadagiti nalatak a bileg ken dagiti bassit a bileg gapu iti panagkukuada iti [[gangganaet nga anuroten]]&nbsp;– dagiti agpakatengnga a bileg ket makalada iti bukodda a lugar para iti kabukbukodanda babaen ti panagsurot iti akikid a sakup ken kadagiti naisangayan a kita ti panagkayat ti gangganaet nga annuroten. Iti daytoy a waya, dagiti agpakatengnga a bileg ket dagiti pagilian a ti relatibo a kalaingda iti [[diplomasia]] iti serbisio ti sangalubongan a kappia ken talinaay. Isuda a dua a pangrukod ket maisuppiatan ekn kontrobersia, ngem ti tradisional a pmay-an ti kaadu ket naipakitan a problematiko ngem ti pamay-an ti panagkukua.</blockquote> Segun kenni Eduard Jordaan ti [[Singapore Management University]]; <blockquote>Amin dagiti agpakatengnga a bileg ket mangipakita panagkukua iti gangganaet nga annuroten a mangtalinaay ken mangilihetimado ti uglobal nga urnos, kadawyan babaen ti [[multilateralismo|multilateral]] ken dagiti inisiatibo ti panagtitinnulong. Nupay kasta, dagiti rumrummuar ken dagiti tradisional nga agpakatengnga a bileg ket mabalinda a maisalunima kadagiti termino iti bukodda a panangimpluensia iti tunggal maysa ken dagiti panaggigiddiatda iti panagkukua. Iti panangaramid dayta, dagiti tradisional nga agpakatengnga a bileg ken nabaknangda, natalinaay, [[Egalitarianismo|egalitariano]], [[Sosial a demokrasia|sosial a demokratiko]] ken saan a rehional nga impluensial. Iti panagkukua,mangipakitada ti nakapsot ken agdumaduma a rikna iti rehional nga orientasion, agar-aramid kadagiti identidad a naisangayan manipud kadagiti nabileg nga estado kadagiti bukodda a rehion ken mangidaton kadagiti magustuan a konsesion kadagiti presion para iti reporma ti sangalubongan. No maigiddiat dagiti rumrummuar nga agpakatengnga a bileg, isuda ket semi-periperal, di-egalitariano iti material ken dagiti kaudian a demokratisado nga estado a mangipakita ti adu a rehional nga impluensia ken bukod a pannakigimong. Iti panagkukua, kaykayatda iti repormista ken saan a radikal a panagbaliw iti lubong, mangipakita ti napigsa a rehional nga orientasion ken agkaykayat iti rehional nga integrasion ngem agbirbiruk pay nga agramid kadagiti naisangayan nga identidad manipud kadagiti nakapsot nga estado iti bukodda a rehion.<ref name="Jordaan">Jordaan E (2003) [http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a714856417?words=eduard|jordaan&hash=2263085018 The concept of a middle power in international relations], ''informaworld''</ref></blockquote> == Listaan dagiti agpakatengnga a bileg == Kas met dagiti nalatak a bileg, awan dagiti agkaykaysa a pakaitunosan kadagiti turay no ania dagiti pagilian a maikeddenga a kas dagiti agpakatengnga a bileg. Dagiti listaan ket masansan a suheto ti adu a debato ken matarawidwidan a mangiyasping kadagiti dakkel a pagilian (kas ti [[Brasil]]) kadagiti relatibo a bassit a pagilian (kas ti [[Norwega]]).<ref name="Solomon" /> Nalawag met a saan amin dagiti agpakatengnga a bileg ket agpapadada iti kasasaad; adda met dagiti maikeddeng a [[rehional a bileg]] ken dagiti miembro ti [[Dagiti nangruna nga ekonomia ti G-20|G20]] (ka ti [[Australia]]), bayat a dagiti dadduma ket nalakda amaikeddeng a kas dagiti [[bassit a bileg]] (kas ti [[Republika a Tseka]]). Adda met dagiti dakdakkel nga agpakatengnga a bileg ket agpaelda pay kadagiti importante a papel iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ken dagiti dadduma pay a sangalubongan a gunglo a kas ti [[Gunglo ti Komersio ti Lubong|WTO]]. Ti sumaganad a listaan dagiti pagilian, no man iti napalabas wenno iti agdamaw, ket naikeddengda a dagiti agpakatengnga a bileg babaen dagiti akademia wenno dagiti sabali nga eksperto: {{Div col|colwidth=30em}} * {{WP|Algeria|size=23px}}<ref name="Wurst">Wurst J (2006) [http://www.gsinstitute.org/docs/ClingendaelBrief_Final.pdf Middle Powers Initiative Briefing Paper], ''GSI'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614193536/http://www.gsinstitute.org/docs/ClingendaelBrief_Final.pdf }}</ref><ref name="Cooper">Cooper AF (1997) [http://www.palgrave.com/products/title.aspx?is=033368186X Niche Diplomacy – Middle Powers after the Cold War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306033144/http://www.palgrave.com/products/title.aspx?is=033368186X |date=2012-03-06 }}, ''palgrave''</ref><ref name="Wood">Bernard Wood, 'Towards North-South Middle Power Coalitions', in ''Middle Power Internationalism: The North-South Dimension'', edited by Cranford Pratt (Montreal, McGill-Queen's University Press, 1990).</ref> *{{WP|Argentina|size=23px}}<ref name="Wurst" /><ref name="Cooper"/><ref name="Wood">Bernard Wood, 'Towards North-South Middle Power Coalitions', in ''Middle Power Internationalism: The North-South Dimension'', edited by Cranford Pratt (Montreal, McGill-Queen's University Press, 1990).</ref> * {{WP|Australia|size=23px}}<ref name="Jordaan" /><ref name="Harris">Tobias Harris, 'Japan Accepts its "Middle-Power" Fate'. ''Far Eastern Economic Review'' Vol. 171, No. 6 (2008), p. 45: 'Japan is settling into a position as a middle power in Asia, sitting uneasily between the U.S., its security ally, and China, its most important economic partner. In this it finds itself in a situation similar to Australia, India, South Korea and the members of Asean.'</ref><ref name="Adriansyah">Yasmi Adriansyah, 'Questioning Indonesia's place in the world', ''Asia Times'' (20 Septiembre 2011): 'Countries often categorized as middle power (MP) include Australia, Canada and Japan. The reasons for this categorization are the nations' advanced political-economic stature as well as their significant contribution to international cooperation and development. India and Brazil have recently become considered middle powers because of their rise in the global arena—particularly with the emerging notion of BRIC (Brazil, Russia, India and China).'</ref><ref name="The United States and the Great Powers">{{Cite book| last =Buzan | first =Barry | title=The United States and the Great Powers | publisher=Polity Press | year=2004 | location=Cambridge, United Kingdom | page =[https://archive.org/details/unitedstatesgrea0000buza/page/71 71] | isbn =0-7456-3375-7 | url=https://archive.org/details/unitedstatesgrea0000buza}}</ref><ref name="Hazleton">Hazleton WA (2005) [http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/0/7/1/2/0/p71207_index.html Middle Power Bandwagoning? Australia's Security Relationship with the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610112407/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/0/7/1/2/0/p71207_index.html |date=2020-06-10 }}, ''allacademic''</ref> * {{WP|Austria|size=23px}}<ref name="Solomon" /> * {{WP|Bangladesh|size=23px}}<ref name="EUROPA">demosEUROPA – Centre for European Strategy [http://www.demosservices.home.pl/www/files/AB_Policy_paper_Golden_age_of_Middle_Powers.pdf Golden Age of Middle Powers?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304044203/http://www.demosservices.home.pl/www/files/AB_Policy_paper_Golden_age_of_Middle_Powers.pdf |date=2016-03-04 }}, Adam Balcer, Enero 2012</ref> * {{WP|Belgium|size=23px}}<ref name="Solomon" /><ref name="Inoguchi">Inoguchi K (2002) [http://www.disarm.emb-japan.go.jp/statements/Statement/kyoto020807.htm The UN Disarmament Conference in Kyote] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122633/http://www.disarm.emb-japan.go.jp/statements/Statement/kyoto020807.htm }}</ref><ref name="Caplan">Caplan G (2006) [http://www.sudantribune.com/spip.php?article13601 From Rwanda to Darfur: Lessons learned?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713135429/http://www.sudantribune.com/spip.php?article13601 |date=2020-07-13 }}, ''SudanTribune''</ref> * {{WP|Brazil|size=23px}}<ref name="Wood" /><ref name="Heine">Heine J (2006) [http://se1.isn.ch/serviceengine/FileContent?serviceID=PublishingHouse&fileid=EBFD6763-36B0-7571-5B36-97F6502F60DC&lng=en On the Manner of Practising the New Diplomacy], ''ISN''</ref><ref name=Lechini>Gladys Lechini, ''Middle Powers: IBSA and the New South-South Cooperation. NACLA Report on the Americas'', Vol. 40, No. 5 (2007): 28-33: 'Today, a new, more selective South-South cooperation has appeared, bringing some hope to the people of our regions. The trilateral alliance known as the India, Brazil, and South Africa Dialogue Forum, or IBSA, exemplifies the trend … The three member countries face the same problems and have similar interests. All three consider themselves "middle powers" and leaders of their respective regions, yet they have also been subject to pressures from the North.'</ref><ref>Daniel Flemes, ''Emerging Middle Powers' Soft Balancing Strategy: State and Perspective of the IBSA Dialogue Forum.'' Hamburg: GIGA, 2007.</ref> *{{WP|Canada|size=23px}}<ref name="Adriansyah" /><ref name="Behringer">Behringer RM (2005) [http://cac.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/3/305 Middle Power Leadership on the Human Security Agenda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114151026/http://cac.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/3/305 |date=2007-11-14 }}, ''SAGE''</ref><ref name="Crosby">Crosby AD (1997) [http://www.jstor.org/pss/424829 A Middle-Power Military in Alliance: Canada and NORAD], ''JSTOR''</ref><ref name="Petersen">Petersen K (2003) [http://www.dissidentvoice.org/Articles4/Petersen_Canada-Iraq.htm Quest to Reify Canada as a Middle Power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713135442/http://www.dissidentvoice.org/Articles4/Petersen_Canada-Iraq.htm |date=2020-07-13 }}, ''Dissident Voice''</ref> * {{WP|Chile|size=23px}}<ref name="Inoguchi" /><ref name="Heine" /> * {{WP|Colombia|size=23px}}<ref name="EUROPA" /><ref name="KYOTO1">{{cite web |url=http://www.disarm.emb-japan.go.jp/statements/Statement/kyoto020807.htm |title=THE UN DISARMAMENT CONFERENCE IN KYOTO |publisher=disarm.emb-japan.go.jp |accessdate=13 Nobiembre 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116212429/http://www.disarm.emb-japan.go.jp/statements/Statement/kyoto020807.htm |archivedate=2013-01-16 }}</ref> * {{WP|Czech Republic|size=23px}}<ref name="Solomon" /> * {{WP|Denmark|size=23px}}<ref name="Solomon" /><ref name="Behringer" /><ref name="Pratt">Pratt C (1990) [http://mqup.mcgill.ca/book.php?bookid=930 Middle Power Internationalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722024950/http://mqup.mcgill.ca/book.php?bookid=930 |date=2012-07-22 }}, ''MQUP''</ref> * {{WP|Egypt|size=23px}}<ref name="Wurst" /><ref name="Cooper et al" /><ref name="Ploughshares">Ploughshares Monitor (1997) [http://www.ploughshares.ca/libraries/monitor/mons97a.html Scrapping the Bomb: The role of middle power countries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927011548/http://www.ploughshares.ca/libraries/monitor/mons97a.html |date=2007-09-27 }}</ref><ref name="Gilley">{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2012/09/11/opinion/the-rise-of-the-middle-powers.html?_r=0&module=ArrowsNav&contentCollection=Opinion&action=keypress&region=FixedLeft&pgtype=article | title=The Rise of the Middle Powers | publisher=The New York Times Company | date=Septiembre 10, 2012 | accessdate=14 Marso 2015 | author=GILLEY, BRUCE | page=1}}</ref> * {{WP|Finland|size=23px}}<ref name="Solomon" /> * {{WP|Greece|size=23px}}<ref name="Thanos-Veremēs">Thanos Veremēs (1997)[https://books.google.com/books/about/The_military_in_Greek_politics.html?id=sn-yAAAAIAAJ&redir_esc=y The Military in greek Politics] "Black Rose Books"</ref> * {{WP|Hungary|size=23px}}<ref name="Solomon" /><ref name="Higott-Cooper">Higgott RA, Cooper AF (1990) [http://www.jstor.org/pss/2706854 Middle Power Leadership and Coalition Building]</ref> * {{WP|Indonesia|size=23px}}<ref name="Solomon">Solomon S (1997) [http://www.issafrica.org/Pubs/Monographs/No13/Solomon.html South African Foreign Policy and Middle Power Leadership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426220103/http://www.issafrica.org/Pubs/Monographs/No13/Solomon.html |date=2015-04-26 }}, ''ISS''</ref><ref name="Ping">Jonathan H. Ping, ''Middle Power Statecraft: Indonesia, Malaysia, and the Asia Pacific'' (Aldershot: Ashgate Publishing, 2005).</ref> * {{WP|Iran|size=23px}}<ref name="Ehteshami">Anoushiravan Ehteshami and Raymond Hinnesbusch, ''Syria and Iran: Middle Power in a Penetrated Regional System'' (London: Routledge, 1997).</ref><ref>{{cite journal | last1 = Samhat | first1 = Nayef H. | year = 2000 | title = Middle Powers and American Foreign Policy: Lessons for Irano-U.S. Relations | url =https://archive.org/details/sim_policy-studies-journal_2000_28_1/page/11| journal = Policy Studies Journal | volume = 28 | issue = 1| pages = 11–26 }}</ref><ref name="Ahouie">Ahouie M (2004) [http://web.mit.edu/ISG/iaqfall04ahouie.htm Iran Analysis Quarterly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517104622/http://web.mit.edu/ISG/iaqfall04ahouie.htm |date=2020-05-17 }}, ''MIT''</ref><ref name="Foreign Affairs">Foreign Affairs Committee (2006) [http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmselect/cmfaff/363/36310.htm Iran]</ref> * {{WP|Israel|size=23px}}<ref name="The United States and the Great Powers" /><ref>{{Cite web |url=http://www.lrb.co.uk/v28/n06/mear01_.html |title=www.lrb.co.uk |access-date=2016-08-04 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815015205/http://www.lrb.co.uk/v28/n06/mear01_.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.acronym.org.uk/dd/dd76/76actg.htm |title=www.acronym.org.uk |access-date=2016-08-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025443/http://www.acronym.org.uk/dd/dd76/76actg.htm |url-status=dead }}</ref> * {{WP|Kuwait|size=23px}}<ref>LSE: Middle East Centre [http://eprints.lse.ac.uk/61772/1/The%20new%20politics%20of%20intervention%20of%20Gulf%20Arab%20states.pdf The New Politics of Intervention of Gulf Arab States], April 2015</ref> * {{WP|Malaysia|size=23px}}<ref name="Ploughshares" /><ref name="Ping" /><ref name="Mace-Belanger">Mace G, Belanger L (1999) [https://books.google.com/books?id=kZlDRD2vL6IC The Americas in Transition: The Contours of Regionalism] (p 153)</ref><ref>Kim R. Nossal and Richard Stubbs, 'Mahathir's Malaysia: An Emerging Middle Power?' in ''Niche Diplomacy: Middle Powers After the Cold War'', edited by Andrew F. Cooper (London: Macmillan, 1997).</ref> * {{WP|Mexico|size=23px}}<ref name="Wood" /><ref name="Cooper et al" /><ref name="Belanger">Louis Belanger and Gordon Mace, 'Middle Powers and Regionalism in the Americas: The Cases of Argentina and Mexico', in ''Niche Diplomacy: Middle Powers After the Cold War'', edited by Andrew F. Cooper (London: Macmillan, 1997).</ref><ref name="Goad">Pierre G. Goad, 'Middle Powers to the Rescue?', ''Far Eastern Economic Review'', Vol. 163, No. 24 (2000), p. 69.</ref><ref name="Pellicer">Pellicer O (2006) [http://www.fes-globalization.org/publications/FES_BP_Mexico_Pellicer_eng.pdf Mexico&nbsp;– a Reluctant Middle Power?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614193536/http://www.fes-globalization.org/publications/FES_BP_Mexico_Pellicer_eng.pdf |date=2007-06-14 }}, ''FES''</ref> * {{WP|Morocco|size=23px}}<ref>[https://books.google.gr/books?id=xLn9SL3dYNoC&source=gbs_navlinks_s&redir_esc=y Politics and Power in the Maghreb], Michael J. Willis (2012)</ref> * {{WP|Netherlands|size=23px}}<ref name="Solomon" /><ref name="Behringer" /><ref name="Pratt" /> * {{WP|New Zealand|size=23px}}<!--<ref name="MPI" />--> * {{WP|Nigeria|size=23px}}<ref name="Solomon" /><ref name="Cooper et al" /><ref name="Mace-Belanger" /> * {{WP|Norway|size=23px}}<ref name="Solomon" /><ref name="Behringer" /><ref name="Pratt" /> * {{WP|Oman|size=23px}}<ref>[https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RB2501.html Oman: A Unique Foreign Policy Produces a Key Player in Middle Eastern and Global Diplomacy], Joseph A. Kechichian</ref> * {{WP|Pakistan|size=23px}}<ref name="Solomon" /><ref name="EUROPA" /><ref name="Buzan2004">{{cite book|author=Barry Buzan|title=The United States and the great powers: world politics in the twenty-first century|url=https://books.google.com/books?id=XvtS5hKg9jYC&pg=PR8|accessdate=27 Disiembre 2011|year=2004|publisher=Polity|isbn=978-0-7456-3374-9|pages=71, 99}}</ref> * {{WP|Peru|size=23px}}<ref>[https://books.google.gr/books?id=EtCoAgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Routledge+Handbook+of+Diplomacy+and+Statecraft&hl=el&sa=X&ved=0ahUKEwjkorbkoZbNAhWMLMAKHRYxDLkQ6AEIHjAA#v=onepage&q=Routledge%20Handbook%20of%20Diplomacy%20and%20Statecraft&f=false Routledge Handbook of Diplomacy and Statecraft], B.J.C. McKercher (2012), Page 189</ref> * {{WP|Philippines|size=23px}}<ref name="EUROPA" /><ref name="Asia-Pacific">Jonathan H. Ping [https://books.google.com/books?id=FGM1zEdCOmAC&pg=PA103&lpg=PA103&dq=middle+power+philippines&source=bl&ots=vrzASjVnf_&sig=YBVVPgRkVxzcg-VOOB5V97EwIYE&hl=en&ei=OBq0SbegJcnWkAW31sC5BA&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA104,M1 Middle Power Statecraft] (p 104)</ref> * {{WP|Poland|size=23px}}<ref name="Solomon" /><ref name="Goad" /><ref name=spero /><ref name="Kirton">Kirton J (2006) [http://www.g8.utoronto.ca/scholar/kirton2006/kirton-harper-fp.pdf Harper’s Foreign Policy Success?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713135606/http://www.g8.utoronto.ca/scholar/kirton2006/kirton-harper-fp.pdf |date=2020-07-13 }}</ref> * {{WP|Portugal|size=23px}}<ref name="Lacoste">according to Yves Lacoste, ''Géopolitique'', Larousse, 2009,p. 134, both Spain and Portugal exert a real influence in Africa and in the Americas.</ref> *{{WP|Qatar|size=23px}}<ref>{{cite web|url=http://publicdiplomacymagazine.com/middle-powers-squeezed-out-or-adaptive/|title=Middle Powers: Squeezed out or Adaptive?|publisher=Public Diplomacy Magazine|last=Cooper|first=Andrew F.|accessdate=12 Marso 2015|archive-date=2017-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170629211701/http://www.publicdiplomacymagazine.com/middle-powers-squeezed-out-or-adaptive/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www18.georgetown.edu/data/people/mk556/publication-61175.pdf|title=Mediation and Qatari Foreign Policy|last=Kamrava|first=Mehran|accessdate=12 Marso 2015|archive-date=2013-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007183501/http://www18.georgetown.edu/data/people/mk556/publication-61175.pdf|url-status=dead}}</ref> *{{WP|Romania|size=23px}}<ref name="Solomon" /> * {{WP|Saudi Arabia|size=23px}}<ref name="The United States and the Great Powers" /> * {{WP|Singapore|size=23px}}<ref name="EUROPA" /><ref name="Asia-Pacific" /> * {{WP|South Africa|size=23px}}<ref name=Lechini /><ref>Peter Vale, 'South Africa: Understanding the Upstairs and the Downstairs', in ''Niche Diplomacy: Middle Powers After the Cold War'', edited by Andrew F. Cooper (London: Macmillan, 1997).</ref><ref>Janis Van Der Westhuizen, 'South Africa's Emergence as a Middle Power', ''Third World Quarterly'', Vol. 19, No. 3 (1998), pp. 435-455.</ref><ref name="Pfister">Pfister R (2006) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.cgi?path=239001176317320 The Apartheid Republuc and African States], ''H-Net''</ref><ref>Eduard Jordaan, 'Barking at the Big Dogs: South Africa's Foreign Policy Towards the Middle East', ''Round Table'', Vol. 97, No. 397 (2008), pp. 547-549.</ref><ref name="GIGA">Flemes, Daniel, Emerging Middle Powers' Soft Balancing Strategy: State and Perspectives of the IBSA Dialogue Forum (August 1, 2007). GIGA Working Paper No. 57. {{DOI|10.2139/ssrn.1007692}}</ref> * {{WP|South Korea|size=23px}}<ref name="Harris" /><ref name="Armstrong">Armstrong DF (1997) [http://sc.lib.muohio.edu/dissertations/AAI9728811/ South Korea's foreign policy in the post-Cold War era: A middle power perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720011332/http://sc.lib.muohio.edu/dissertations/AAI9728811/ |date=2011-07-20 }}</ref><ref>Gilbert Rozman, 'South Korea and Sino-Japanese Rivalry: A Middle Power's Options Within the East Asia Core Triangle', ''Pacific Review'', Vol. 20, No. 2 (2007), pp. 197-220.</ref><ref>Woosang Kim, ''Korea as a Middle Power in Northeast Asian Security'', in ''The United States and Northeast Asia: Debates, Issues, and New Order'', edited by G. John Ikenbgerry and Chung-in Moon (Lantham: Rowman & Littlefield, 2008).</ref><ref>{{cite news | url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24712289-7583,00.html | work=The Australian | first=Greg | last=Sheridan | title=The plucky country and the lucky country draw closer | date=27 Nobiembre 2008 | access-date=2016-08-04 | archive-date=2012-09-12 | archive-url=https://archive.today/20120912182114/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24712289-7583,00.html | url-status=dead }}</ref> * {{WP|Spain|size=23px}}<ref name="Solomon" /><ref name="Lacoste" /> * {{WP|Sweden|size=23px}}<ref name="Solomon" /><ref name="The United States and the Great Powers" /><ref name="Pratt" /><ref name="Rudengren-Gisle-Brann">Rudengren J, Gisle P, Brann K (1995) [http://www.nsi-ins.ca/english/publications/multilateral/sweden.asp Middle Power Clout: Sweden And The Development Banks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070422131920/http://www.nsi-ins.ca/english/publications/multilateral/sweden.asp |date=2007-04-22 }}</ref> * {{WP|Switzerland|size=23px}}<ref name="Solomon" /> * {{WP|Taiwan|size=23px}}<ref name="Asia-Pacific" /> * {{WP|Thailand|size=23px}}<ref name="EUROPA" /><ref name="Asia-Pacific" /> * {{WP|Turkey|size=23px}}<ref name="EUROPA" /><ref name="Cooper et al">Andrew F. Cooper, Agata Antkiewicz and Timothy M. Shaw, 'Lessons from/for BRICSAM about South-North Relations at the Start of the 21st Century: Economic Size Trumps All Else?', ''International Studies Review'', Vol. 9, No. 4 (Winter, 2007), pp. 675, 687.</ref><ref>Meltem Myftyler and Myberra Yyksel, 'Turkey: A Middle Power in the New Order', in ''Niche Diplomacy: Middle Powers After the Cold War'', edited by Andrew F. Cooper (London: Macmillan, 1997).</ref> * {{WP|Ukraine|size=23px}}<ref name=spero>{{Cite book|title=Bridging the European Divide |last=Spero |first=Joshua |year=2004 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-3553-4|page=206 }}</ref> * {{WP|United Arab Emirates|size=23px}}<ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/feature/the-uae-egypt%E2%80%99s-new-frontier-libya-11184|title=The UAE and Egypt’s New Frontier in Libya|work=The National Interest|date=3 Septiembre 2014|accessdate=26 Oktubre 2014|first=Ellen|last=Laipson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gevans.org/speeches/speech441.html|title=Middle Power Diplomacy|first=Gareth|last=Evans|date=29 Hunio 2011|accessdate=26 Oktubre 2014}}</ref> * {{WP|Venezuela|size=23px}}<ref name="Solomon" /><ref name="EUROPA" /> * {{WP|Vietnam|size=23px}}<ref name="EUROPA" /><ref name="Asia-Pacific" /> {{Div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * [https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=sOELm3YduxQC&oi=fnd&pg=RA1-PR10&dq=%22middle+power%22&ots=3zxChBjjoQ&sig=TH9T3_c8wdX6wUuUlmmhtCak0cg Weak States in the International System] (By Michael I. Handel) * [http://www.ubcpress.ubc.ca/search/title_book.asp?BookID=442 Relocating Middle Powers: Australia and Canada in a Changing World Order] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051224142257/http://www.ubcpress.ubc.ca/search/title_book.asp?BookID=442 |date=2005-12-24 }} (Book info) * [http://www.mqup.mcgill.ca/book.php?bookid=930 Middle Power Internationalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722024950/http://www.mqup.mcgill.ca/book.php?bookid=930 |date=2012-07-22 }} (Book info) * [https://web.archive.org/web/20060813095251/http://www.cda-cdai.ca/presentations/middlepowergoestomarginsjun05.htm Emerging Powers: Governance in a Changing Global Order] (A Queen’s Centre for International Relations annual report) == Dagiti akinruar a silpo == * [http://www.middlepowers.org/ Inisiatibo dagiti Agpakatengnga a Bileg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522001204/http://www.middlepowers.org/ |date=2013-05-22 }} {{DEFAULTSORT:Agpakatengnga a bileg}} [[Kategoria:Dagiti estado babaen ti kasasaad ti bileg]] rqybvk5sc1pqiaxrqshbnrg9ajovdg5 0 46331 406716 339292 2026-08-23T21:10:12Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406716 wikitext text/x-wiki {{Infobox pamilia ti pagsasao |name=Tengnga a Filipino |region=[[Filipinas]] |familycolor=Austronesio |fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]] |fam3=[[Sasao a Filipino|Filipino]] |fam4=[[Sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino|Kalatakan a Tengnga a Filipino]] |child1=[[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]] |child2=[[Sasao a Bikol|Bikol]] |child3=[[Sasao a Mansakan|Mansakan]] |child4=[[Sasao a Bisaya|Bisaya]] |glotto=cent2246 |glottorefname=Central Philippine }} Ti '''sasao a Tengnga a Filipino''' ket dagiti kaaduan a naiwarwaras iti heograpia a naidemonstrado a grupo dagiti pagsasao idiay [[Filipinas]], nga agdama a naisasao idiay akin-abagatan a [[Luzon]], [[Visayas]], [[Mindanao]], ken ti [[Sulu]]. Isuda pay ti kaaduan iti populasion, a mairaman ti [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]] (ken [[Pagsasao a Filipino|Filipino]]), [[Pagsasao a Bikol|Bikol]], ken dagiti kangrunaan a pagsasao a Bisaya ti [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]], [[Pagsasao a Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Pagsasao a Waraywaray|Waraywaray]], [[Pagsasao a Kinaray-a|Kinaray-a]], ken [[Pagsasao a Tausug|Tausug]], nga agraman amin kadagiti uppat a pulo a pagsasao.<ref>{{Citation | url = http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=92361 | title = Ethnologue}}.</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} * {{cite journal | author=Blust, Robert | title=The Greater Central Philippines hypothesis | url=https://archive.org/details/sim_oceanic-linguistics_winter-1991_30_2/page/73 | journal=Oceanic Linguistics | year=1991 | volume=30 | pages=73–129 | ref=harvcol | doi=10.2307/3623084}} * Gallman, Andrew Franklin. 1997. ''Proto East Mindanao and its internal relationships''. Philippine Journal of Linguistics, Special monograph issue, no. 44. Manila: Linguistic Society of the Philippines. {{Sasao a Filipino}} {{Dagiti pagsasao ti Filipinas}} {{au-pagsasao-pungol}} {{Filipinas-pungol}} {{DEFAULTSORT:Tengnga a Filipino, Sasao a}} [[Kategoria:Sasao a Tengnga a Filipino| ]] ncf1tgotsc1ifs56uvjzrwcep42fey9 0 46464 406719 374408 2026-08-23T21:11:41Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406719 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Akin-amianan nga Alta |altname=Edimala |region=[[Luzon]] |state=[[Filipinas]] |speakers=200 |date=2000 |ref=e18 |familycolor=Austronesio |fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]] |fam3=[[Sasao a Filipino|Filipino]] |fam4=[[Sasao nga Akin-amianan a Luzon|Akin-amianan a Luzon]] |fam5=[[Sasao nga Abagatan–Tengnga a Kordiliera|Abagatan–Tengnga a Kordiliera]] |fam6=Alta |iso3=aqn |glotto=nort2875 |glottorefname=Northern Alta |map=Northern Alta language map.png |mapcaption=Lugar a naisasao ti Akin-amianan nga Alta segun ti Ethnologue }} Ti '''Akin-amianan nga Alta''' (tinawtawagan pay ti '''Edimala''') ket ti naisangayan a pagsasao nga Aeta iti kabambantayan ti akin-amianan a [[Filipinas]]. Daytoy ket saan nga asideg iti [[Pagsasao nga Akin-abagatan nga Alta|Akin-abagatan nga Alta]] wenno kadagiti sabali a pagsasao ti Luzon. Da Jason Lobel ken Laura Robinson nakaaramidda pay kadagit iobra iti Akin-amianan nga Alta idi 2006 (Lobel 2013:87). == Heograpikal a pannakaiwarwaras == Adda dagiti agsasao ti Akin-amianan nga Alta nga ammo kas '''Edimala''' a nagtataeng idiay Sierra Madre kadagiti ginget ti igid ti karayan nga agayus idiay tanap ti [[Baler, Aurora|Baler]] iti [[Aurora|Probinsia ti Aurora]]. Naireporta pay nga agtateng ti Akin-amianan nga Alta idiay Dibut, iti aplaya nga abagatan ti ili ti [[Baler, Aurora|Baler]], ken amianan ti Dicapanisan. Nagurnong ni Reid ti datos ti Akin-amianan nga Alta (1991) manipud kadagiti agsasao iti Malabida, a nagbisbisita manipud idiay Bayanihan, ti maysa nga agsasao iti [[Pagsasao nga Ilongot|Ilongot]] a baranggay iti amianan ti [[Maria Aurora, Aurora]] iti igid ti Sierra Madre. Ireporta pay ti ''[[Ethnologue]]'' a naisasao ti Akin-amianan nga Alta idiay [[San Luis, Aurora]]. Inlista ni Reid (1994)<ref name="Reid1994">{{Cite journal |last=Reid |first=Lawrence A. |date=1994 |title=Possible Non-Austronesian Lexical Elements in Philippine Negrito Languages |url=https://archive.org/details/sim_oceanic-linguistics_1994-06_33_1/page/37 |journal=Oceanic Linguistics | hdl=10125/32986 |hdl-access=free |language=en |volume=33 |issue=1 |pages=37–72}}</ref> dagiti sumaganad a lokasion para iti Akin-amianan nga Alta. *[[Baler, Aurora]] *Ditailin, [[Maria Aurora, Aurora]] *Malevida, Dianawan, [[Maria Aurora, Aurora]] *Diteki, [[San Luis, Aurora]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{refbegin}} * {{Cite thesis |last=García Laguía |first=Alexandro-Xavier |title=Documentation of Northern Alta: Grammar, Texts and Glossary |date=2018 |degree=Ph.D. |publisher=Universitat de Barcelona |language=en |hdl=10803/664081 |hdl-access=free}} * {{Cite book |last=Reid |first=Lawrence A. |date=1991 |editor-last=Harlow |editor-first=Ray |chapter=The Alta Languages of the Philippines |chapter-url=http://www2.hawaii.edu/~reid/Combined%20Files/A31.%201991.%20The%20Alta%20Languages.pdf |title=VICAL 2, Western Austronesian and Contact Languages. Papers from the Fifth International Conference on Austronesian Linguistics |publisher=Linguistic Society of New Zealand |pages=265–297 |language=en}} {{refend}} {{Sasao a Filipino}} {{Dagiti pagsasao ti Filipinas}} {{au-pagsasao-pungol}} {{Filipinas-pungol}} {{DEFAULTSORT:Akin-amianan nga Alta}} [[Kategoria:Sasao a Filipino|Akin-amianan nga Alta]] hl7zd7by254mmrmgc1gvmpz9k0ye8pz 0 46466 406889 397836 2026-08-23T23:52:19Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406889 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Akin-abagatan nga Alta |altname=Kabulowan, Kabuluwan |region=[[Luzon]] |state=[[Filipinas]] |speakers=1,000 |date=1982 |ref=e18 |familycolor=Austronesio |fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]] |fam3=[[Sasao a Filipino|Filipino]] |fam4=[[Sasao nga Akin-amianan a Luzon|Akin-amianan a Luzon]] |fam5=[[Sasao nga Abagatan–Tengnga a Kordiliera|Abagatan–Tengnga a Kordiliera]] |fam6=Alta |iso3=agy |glotto=sout2905 |glottorefname=Southern Alta |map=Southern Alta language map.png |mapcaption=Lugar anaisasao ti Akin-abagatan nga Alta segun ti Ethnologue }} Ti '''Akin-abagatan nga Alta''' (tinawtawagan pay ti '''Kabuluen''',<ref name="Reid1994">{{Cite journal |last=Reid |first=Lawrence A. |date=1994 |title=Possible Non-Austronesian Lexical Elements in Philippine Negrito Languages |url=https://archive.org/details/sim_oceanic-linguistics_1994-06_33_1/page/37 |journal=Oceanic Linguistics |language=en |volume=33 |issue=1 |pages=37–72 |hdl-access=free |hdl=10125/32986}}</ref> '''Kabulowan''' wenno '''Kabuluwan'''), ket ti naisangayan a pagsasao nga Aeta iti kabambantayan ti akin-amianan a [[Filipinas]]. Daytoy ket saan nga asideg iti [[Pagsasao nga Akin-amianan nga Alta|Akin-amianan nga Alta]] wenno kadagiti sabali a pagsasao ti Luzon. Ti Akin-abagatan nga Alta ket naipangpangruna a naisasao idiay Sierra Madre iti akindaya a [[Nueva Ecija]] ken kadagit iasideg nga aplaya ti Probinsia ti [[Quezon]] (Reid 1991:2). Nagurnong ti datos ni Lawrence Reid (1991) manipud idiay San Miguel, a mabirukan iti daya ti Rio Chico, ti barrio ([[General Tinio, Nueva Ecija#Dagiti baranggay|baranggay]]) ti [[General Tinio, Nueva Ecija]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{refbegin}} * {{Cite thesis |last=Abreu |first=Marvin M. |title=A Reference Grammar of Southern Alta (Kabuloan Dumagat) |date=2018 |degree=Ph.D. |publisher=De La Salle University |url=https://zorc.net/RDZorc/ALTA-N%26S/Southern-Alta-Dissertation%5BAbreu_2018%5D.pdf |language=en |access-date=2021-07-20 |archive-date=2021-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720184055/https://zorc.net/RDZorc/ALTA-N%26S/Southern-Alta-Dissertation%5BAbreu_2018%5D.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Reid |first=Lawrence A. |title=VICAL 2, Western Austronesian and Contact Languages. Papers from the Fifth International Conference on Austronesian Linguistics |date=1991 |publisher=Linguistic Society of New Zealand |editor-last=Harlow |editor-first=Ray |pages=265–297 |language=en |chapter=The Alta Languages of the Philippines |chapter-url=http://www2.hawaii.edu/~reid/Combined%20Files/A31.%201991.%20The%20Alta%20Languages.pdf }} {{refend}} {{Sasao a Filipino}} {{Dagiti pagsasao ti Filipinas}} {{au-pagsasao-pungol}} {{Filipinas-pungol}} {{DEFAULTSORT:Akin-abagatan nga Alta}} [[Kategoria:Sasao a Filipino|Akin-abagatan nga Alta]] 5h4jqqxyljtypaagrd4xjlle8u336p5 0 46470 406832 405059 2026-08-23T23:09:38Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406832 wikitext text/x-wiki {{Infobox pamilia ti pagsasao |name=Kalatakan a Tengnga a Filipino |region=[[Filipinas]]<br />Akin-amianan a [[Sulawesi]], Indonesia |familycolor=Austronesio |fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]] |fam3=[[Sasao a Filipino|Filipino]] |child1=[[Sasao a Tengnga a Filipino|Tengnga a Filipino]] |child2=[[Sasao nga Akin-abagatan a Mindoro|Abagatan a Mangyan]] |child3=[[Sasao a Palawan|Palawan]] |child4=[[Pagsasao a Subanon|Subanen]] |child5=[[Sasao a Danao|Danao]] |child6=[[Sasao a Manobo|Manobo]] |child7=[[Sasao a Gorontalo–Mongondow|Gorontalo–Mongondow]] |glotto=grea1284 |glottorefname=Greater Central Philippine }} Ti '''sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino''' ket ti naisingasing a subgrupo ti pamilia ti pagsasao nga [[Sasao nga Austronesio|Austronesio]]. Naisasao dagitoy kadagiti tengnga ken akin-abagatan a parte ti [[Filipinas]], ken iti akin-amianan a [[Sulawesi]].<ref name="Blust1991">{{cite journal | author=Blust, Robert | title=The Greater Central Philippines hypothesis | url=https://archive.org/details/sim_oceanic-linguistics_winter-1991_30_2/page/73 | journal=Oceanic Linguistics | year=1991 | volume=30 | issue=2 | pages=73–129 | ref=apa | doi=10.2307/3623084 | jstor=3623084 }}</ref> Daytoy a subgrupo ket immuna nga insingasing babaen ni [[Robert Blust]] (1991) a naibatay iti ebidensia ti leksiko ken ponolohiko,<ref name="Blust1991" /> ken inawat babaen dagiti kaaduan nga espesialista iti pagobraan.<ref>Lobel, Jason William. (2013). [http://www.ling.hawaii.edu/graduate/Dissertations/JasonLobelFinal.pdf ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182924/http://www.ling.hawaii.edu/graduate/Dissertations/JasonLobelFinal.pdf |date=2016-03-03 }}. Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.</ref><ref>Reid, Lawrence A. (2018). "[https://minpaku.repo.nii.ac.jp/?action=repository_uri&item_id=7893&file_id=22&file_no=1 Modeling the linguistic situation in the Philippines]." In ''Let's Talk about Trees'', ed. by Ritsuko Kikusawa and Lawrence A. Reid. Osaka: Senri Ethnological Studies, Minpaku. {{DOI|10.15021/00009006}}</ref><ref>{{cite journal | last=Smith | first=Alexander D. | title=The Western Malayo-Polynesian Problem | journal=Oceanic Linguistics | year=2017 | volume=56 | issue=2 | pages=435–490 | ref=apa | doi=10.1353/ol.2017.0021}}</ref><ref>{{cite journal | last=Himes | first=Robert S. | title=The Relationship of Umiray Dumaget to Other Philippine Languages | journal=Oceanic Linguistics | year=2002 | volume=41 | issue=2 | pages=275–294 | ref=apa | jstor=3623311}}</ref> Kaaduan dagiti kangrunaan a pagsasao iti Filipinas ket maitagikua iti subgrupo ti Kalatakan a Tengnga a Filipino: [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]], ti [[sasao a Bisaya]] [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]], [[Pagsasao a Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Pagsasao a Waray-Waray|Waray-Waray]]; [[Pagsasao a Bikol Sentral|Bikol Sentral]], [[Pagsasao a Maranao|Maranao]] ken [[Pagsasao a Maguindanao|Maguindanao]].<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/16/show_country/PH/|title=Ethnologue report for Philippines|website=www.ethnologue.com}}</ref> Iti isla ti [[Sulawesi]], Indonesia, ti [[Pagsasao a Gorontalo|Gorontalo]] ket ti maikatlo a kadakkelan a pagsasao babaen ti bilang dagiti agsasao.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/16/show_country/IDL/|title=Ethnologue report for Indonesia (Sulawesi)|website=www.ethnologue.com}}</ref> == Pakasaritaan == Segun ken ni Blust, ti agdama a pannakaiwarwaras ti sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino ket ti nagbanagan ti maysa a panagpadakkel a napasamak idi 500 S.K. ken ti nakaiturongan ti panagtalinaay iti kaaduan ti lingguistiko a dibersidad itilugar ti tengnga ken akin-abagatan a Filipinas, a nakaibatian a kas tidda ti [[Pagsasao nga Ati|Ati]], ti [[Sasao nga Akin-amianan a Mindoro|sasao nga Amianan a Mangyan]], ti [[sasao a Kalamian]] ken ti [[sasao nga Abagatan a Mindanao]] iti daytoy a nasapsapa a dibersidad.<ref name="Blust1991" /> == Pannakaidasig == Ti subgrupo ti Kalatakan a Tengnga a Filipino ket buklen dagiti sumaganad a mikrogrupo:<ref name="Blust1991" /> *[[Sasao a Tengnga a Filipino]] (mairaman ti [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]], [[sasao a Bikol]], ken [[sasao a Bisaya]]) *[[Sasao nga Akin-abagatan a Mindoro|Sasao nga Abagatan a Mangyan]] *[[Sasao a Palawaniko]] *[[Sasao a Subanen]] *[[Sasao a Danao]] (mairaman ti [[Pagsasao a Maranao|Maranao]] ken [[Pagsasao a Maguindanao|Maguindanao]]) *[[Sasao a Manobo]] *[[Sasao a Gorontalo–Mongondow]] (mairaman ti [[Pagsasao a Gorontalo|Gorontalo]]) == Kitaen pay == *[[Sasao a Filipino]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[http://zorc.net/philippine-etyma/ Philippine etyma file cards by R. David Zorc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111004537/https://zorc.net/philippine-etyma/ |date=2020-01-11 }} *[http://sealang.net/archives/zorc/ R. David Zorc field notes] *[https://www.ethnologue.com/subgroups/greater-central-philippine "Greater Central Philippine"] iti ''[[Ethnologue]]'', (Maika-23 nga ed., 2020). {{Sasao a Filipino}} {{Sasao nga Austronesio}} {{DEFAULTSORT:Kalatakan a Tengnga a Filipino, Sasao a}} [[Kategoria:Sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino| ]] [[Kategoria:Sasao a Filipino]] [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Filipinas]] [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Indonesia]] ah1cf6bw002g41oqbla206mojxn0xps 0 46734 406787 329323 2026-08-23T22:21:29Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406787 wikitext text/x-wiki {{Infobox pamilia ti pagsasao |name=Gorontalo–Mongondow |altname=Amianan a Selebiko |region=Dagiti probinsia ti [[Gorontalo (probinsia)|Gorontalo]] ken [[Amianan a Sulawesi]], [[Sulawesi]] |familycolor=Austronesio |fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]] |fam3=[[Sasao a Filipino|Filipino]] |fam4=[[Sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino|Kalatakan a Tengnga a Filipino]] |child1=[[Sasao a Gorontaliko|Gorontaliko]] |child2=[[Sasao a Mongondowiko|Mongondowiko]] |glotto=goro1257 |glottorefname=Gorontalo–Mongondow }} Ti '''sasao a Gorontalo–Mongondow''' ket dagiti grupo ti [[sasao nga Austronesio]] a naisasao idiay akin-amianan a [[Sulawesi]], [[Indonesia]]. Dagiti pagsasao ket dagiti sumaganad: *'''Gorontaliko''': [[Pagsasao a Bolango|Bolango]], [[Pagsasao a Buol|Buol]], [[Pagsasao a Bintauna|Bintauna]], [[Pagsasao a Gorontalo|Gorontalo]], [[Pagsasao a Kaidipang|Kaidipang]], [[Pagsasao a Lolak|Lolak]], [[Pagsasao a Suwawa|Suwawa]] *'''Mongondowiko''': [[Pagsasao a Mongondow|Mongondow]], [[Pagsasao a Ponosakan|Ponosakan]]<ref>{{cite book|author=Christopher Moseley|title=Encyclopedia of the World's Endangered Languages|year=2008|publisher=Routledge|isbn=1-1357-9640-8}}</ref> Ikabil ni Blust (1991) ti Gorontalo-Mongondow iti subgrupo ti [[Sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino|Kalatakan a Tengnga a Filipino]].<ref>{{cite journal |author=Robert Blust |year=1991 |title=The Greater Central Philippines Hypothesis. |url=https://archive.org/details/sim_oceanic-linguistics_winter-1991_30_2/page/73 |journal= Oceanic Linguistics |volume=30 |pages=73-129 |jstor=3623084}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{au-pagsasao-pungol}} {{DEFAULTSORT:Gorontalo-Mongondow}} [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Sulawesi]] r5do9b5b3zoyp1luqc6as0ms72ije27 0 47506 406888 368513 2026-08-23T23:51:17Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406888 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Selayar |nativename=Bahasa Selayar |states=[[Indonesia]] |region=[[Is-isla Selayar]], [[Abagatan a Sulawesi]] |ethnicity= |speakers={{sigfig|128,000|2}} |date=2000 |ref=e18 |familycolor=Austronesio |fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]] |fam3=[[Sasao a Nuklear a Malayo-Polinesio|Nuklear a Malayo-Polinesio]] |fam4=[[Sasao nga Abagatan a Sulawesi|Abagatan a Sulawesi]]] |fam5=[[Pagsasao a Makassares|Makassar]] |iso3=sly |glotto=sela1260 |glottorefname=Selayar |notice=IPA }} Ti '''pagsasao a Selayar''' wenno '''Selayares''' ket ti [[Sasao nga Austronesio|pagsasao nga Austronesio]] nga insasao babaen dagiti agarup a 100,000 a tattao iti [[Isla ti Selayar]] idiay probinsia ti [[Abagatan a Sulawesi]], [[Indonesia]].<ref name="mb210">Mithun & Basri (1986:210)</ref> == Dagiti nota == {{Reflist}} == Dagiti nagibasaran == *{{cite journal |author=Mithun, Marianne |author2=Hasan Basri |year=1986 |title=The Phonology of Selayarese |url=https://archive.org/details/sim_oceanic-linguistics_summer-winter-1986_25_1-2/page/210 |journal=Oceanic Linguistics |volume=25 |issue=1/2 |pages=210–254 |doi=10.2307/3623212 |jstor=3623212}} {{Dagiti pagsasao ti Indonesia}} {{Sasao a Nuklear a Malayo-Polinesio}} {{au-pagsasao-pungol}} {{DEFAULTSORT:Selayar}} [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Indonesia]] [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Sulawesi]] [[Kategoria:Sasao nga Abagatan a Sulawesi]] 1tmj8oa7ffopjgs98by2xwzpoz63dzr 0 49167 406739 353266 2026-08-23T21:31:17Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406739 wikitext text/x-wiki {{ilasin|Pagsasao nga Arop-Sissano}} {{Infobox pagsasao |name=Sissano |region=[[Distrito ti Aitape]], [[Probinsia ti Sandaun]], [[Papua Baro a Guinea]] |ethnicity= |speakers=300 |date=2000 |ref=e18 |familycolor=Austronesio |fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]] |fam3=[[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]] |fam4=[[Sasao nga Akinlaud nga Oceaniko|Akinlaud]] |fam5=[[Sasao a Schouten|Schouten]] |fam6=[[Sasao a Siau|Siau]] |script=[[Sinuratan a Latin|Latin]] |iso3=sso |glotto=siss1243 |glottorefname=Sissano |notice=IPA }} Ti '''pagsasao a Sissano''' ket ti maysa a [[Sasao nga Austronesio|pagsasao nga Austronesio]] nga insasao babaen dagiti agarup a sangagasut a tattao idiay [[Sissano]] iti [[Distrito ti Aitape]], [[Probinsia ti Sandaun]], [[Papua Baro a Guinea]]. Adda dagiti 4,800 nga agsasao a naireporta idi 1990, ngem ti [[tsunami ti 1998]] ket pinabassit ti kaaduan a populasion.<ref name="e18" /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} *{{cite journal |last=Laycock |first=Don |year=1973 |title=Sissano Warapu and Melanesian Pidginization |url=https://archive.org/details/sim_oceanic-linguistics_summer-winter-1973_12_1-2/page/245 |journal=Oceanic Linguistics |volume=12 |pages=245–277 |doi=10.2307/3622856 |issue=1/2 |publisher=University of Hawai'i Press |jstor=3622856}} {{Sasao nga Amianan a Baro a Guinea}} {{Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea}} {{au-pagsasao-pungol}} {{DEFAULTSORT:Sissano, Pagsasao a}} [[Kategoria:Sasao nga Akinlaud nga Oceaniko]] [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]] kqwgk3j9h668grmagdt54dvy61nsrtg 0 51006 406734 359708 2026-08-23T21:23:22Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406734 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Iwam ti Karayan Mayo |region=[[Probinsia ti Daya a Sepik]] |speakers=3,000 |date=1998 |ref=e18 |familycolor=Papuano |fam1=[[Sasao a Sepik|Sepik]] |fam2=[[Sasao nga Akinngato a Sepik|Akinngato a Sepik]] |fam3=[[Sasao nga Iwam|Iwam]] |iso3=iwm |glotto=iwam1256 |glottorefname=Iwam |notice=IPA }} Ti '''pagsasao nga Iwam ti Karayan Mayo''', wenno simple laeng nga '''Iwam''' (cf. [[Pagsasao nga Iwam Sepik|Iwam Sepik]]), ket ti pagsasao ti [[Papua Baro a Guinea]]. == Dagiti akinruar a silpo == * Dagiti material ti Iwam Sepic Iwam ket mairaman dagiti nawaya maserrekan nga urnong ni [[Arthur Capell]] ([http://catalog.paradisec.org.au/collections/AC1 AC1]) manipud iti [[Paradisec]]. == Dagiti nota == {{Reflist}} == Dagiti nagibasaran== *{{Cite journal | last=Laycock | first=D.C. | year=1965 | journal=Oceanic Linguistics | title=Three Upper Sepik phonologies | url=https://archive.org/details/sim_oceanic-linguistics_1965_4_1-2/page/113 | volume=4 | issue=1/2 | pages=113–118 | doi=10.2307/3622917 | jstor=3622917 | publisher=University of Hawai'i Press | postscript=<!--None--> }} {{Sasao a Sepik}} {{Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea}} {{Papuano-pagsasao-pungol}} {{DEFAULTSORT:Iwam}} [[Kategoria:Sasao a Sepik]] [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]] 5w3nrz7vtj0hh6ar4h3temanpadz4ya 0 53330 406726 399084 2026-08-23T21:17:46Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406726 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | fossil_range = [[Ediakarano]] – [[Holoseno|Agdama]], {{fossilrange|555|0}} | image = Animal diversity October 2007.jpg | image_caption = Ti dibersidad dagiti nephrozoa | display_parents = 3 | taxon = Nephrozoa | authority = [[Jondelius]] et al. , 2002 | subdivision_ranks = [[Pilo|Dagiti pilo]] | subdivision = * ''[[Ikaria wariootia|Ikaria]]'' [[pannakaungaw|†]] * '''Superpilo [[Deuterostomia]]''' ** [[Chordata]] **[[Ambulacraria]] (?) *** [[Hemichordata]] *** [[Echinodermata]] * '''[[Protostomia]] (di&nbsp;nairanggo)''' ** '''Superpilo [[Ecdysozoa]]''' *** [[Kinorhyncha]] *** [[Loricifera]] *** [[Priapulida]] *** [[Nematoda]] *** [[Nematomorpha]] *** [[Onychophora]] *** [[Tardigrada]] *** [[Arthropoda]] ** '''[[Spiralia]] (di&nbsp;nairanggo)''' *** '''Superpilo [[Platyzoa]]''' **** [[Platyhelminthes]] **** [[Gastrotricha]] **** [[Chaetognatha]] **** [[Rotifera]] **** [[Acanthocephala]] **** [[Gnathostomulida]] **** [[Micrognathozoa]] **** [[Cycliophora]] *** '''Superpilo [[Lophotrochozoa]]''' **** [[Hyolitha]] [[pannakaungaw|†]] **** [[Nemertea]] **** [[Phoronida]] **** [[Bryozoa]] **** [[Entoprocta]] **** [[Brachiopoda]] **** [[Mollusca]] **** [[Annelida]] | synonyms = ''Eubilateria'' <small>[[Peter Ax]], 1987</small> }} Ti '''Nephrozoa''' ket ti maysa a nangruna a [[klado]] dagiti [[bilateria]], a nabingbingay kadagiti [[protostome]] ken dagiti [[deuterostome]], nga aglaon kadagiti ganggani nga amin a pilo ti [[ayup]] ken dagiti sumurok a maysa a riwriw a sibibiag a sebbangan. Ti kabsatna a klado ket ti [[Xenacoelomorpha]]. Ti [[Ambulacraria]] (kombension a dagiti deuterostome) ket dati idi a naipampanunotan a kabsat iti Xenacoelomorpha, a mangbukel iti [[Xenambulacraria]] a kas dagiti basalo a Deuterostome, wenno basalo a Bilateria a mangpabalin nga imbalido ti Nephrozoa ken dagiti Deuterostome kadagiti nasapsapa a panagadal.<ref name="PhilippePoustka2019">{{cite journal | last1=Philippe | first1=Hervé | last2=Poustka | first2=Albert J. | last3=Chiodin | first3=Marta | last4=Hoff | first4=Katharina J. | last5=Dessimoz | first5=Christophe | last6=Tomiczek| first6=Bartlomiej | last7=Schiffer | first7=Philipp H. | display-authors=etal | title=Mitigating Anticipated Effects of Systematic Errors Supports Sister-Group Relationship between Xenacoelomorpha and Ambulacraria| journal=Current Biology| volume=29| issue=11| year=2019 | pages=1818–1826.e6| issn=0960-9822 | doi=10.1016/j.cub.2019.04.009| pmid=31104936| hdl=21.11116/0000-0004-DC4B-1 | s2cid=155104811 | hdl-access=free|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Marlétaz|first=Ferdinand |date=2019-06-17 |title=Zoology: Worming into the Origin of Bilaterians |url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(19)30539-1 |journal=Current Biology |volume=29 |issue=12 |pages=R577–R579 |doi=10.1016/j.cub.2019.05.006 |issn=0960-9822 |pmid=31211978 |doi-access=free|language=en}}</ref><ref name="Kapli_2020">{{cite journal |last1=Kapli |first1=Paschalia |last2=Telford |first2=Maximilian J. |title=Topology-dependent asymmetry in systematic errors affects phylogenetic placement of Ctenophora and Xenacoelomorpha |journal=Science Advances |date=11 Dis 2020 |volume=6 |issue=10 |doi=10.1126/sciadv.abc5162 |url=https://advances.sciencemag.org/content/6/50/eabc5162 |access-date=17 Disiembre 2020|doi-access=free|language=en}}</ref> Ti [[coelom]], ti [[Gastrointestinal a trakto|trakto ti pangalpaan]] ken dagiti pagrugitan nga organo, ken dagiti kordon ti nerbios ket napadur-as iti Nephrozoa.<ref>{{Cite journal | last1=Cannon | first1=Johanna Taylor | last2=Vellutini | first2=Bruno Cossermelli | last3=Smith | first3=Julian | last4=Ronquist | first4=Fredrik | last5=Jondelius | first5=Ulf | last6=Hejnol | first6=Andreas | title=Xenacoelomorpha is the sister group to Nephrozoa | year=2016 | journal=Nature | volume=530 | issue=7588 | pages=89–93 | doi=10.1038/nature16520| pmid=26842059 | bibcode=2016Natur.530...89C | s2cid=205247296 | url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:nrm:diva-1844|language=en}}</ref> Naisuppiatan a, gapu ta ti protonephridia ket mabirukanda laeng kadagiti protostome, saanda a maikeddeng a kas maysa a [[Sinapomorpia ken apomorpia|sinapomorpia]] iti daytoy a grupo. Daytoy ket mangaramid iti Nephrozoa a kas maysa a saan a husto a nagan, a mangibati ti '''Eubilateria''' a kas ti nagan iti daytoy a klado.<ref>{{Cite journal |date=Septiembre 2012 |title=Animal Evolution: Interrelationships of the Living Phyla. Third Edition. By Claus Nielsen. Oxford and New York: Oxford University Press {{text|ISBN}}: 978-0-19-960602-3 (hc); 978-0-19-960603-0 (pb). 2012. |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_2012-09_87_3/page/258 |journal=The Quarterly Review of Biology |volume=87|issue=3|pages=258 |doi=10.1086/666815 |issn=0033-5770|language=en}}</ref> Dagiti [[Chordata]] (a mangiraman kadagiti amin a [[bertebrata]]) ket dagiti deuterostome.<ref name=Erwin20002>{{cite journal | author1=Erwin, Douglas H. |author2=Eric H. Davidson |date=1 Hulio 2002 | title=The last common bilaterian ancestor | journal=Development | volume=129 | pages=3021–3032 | url=https://journals.biologists.com/dev/article/129/13/3021/41745/The-last-common-bilaterian-ancestor | pmid=12070079 | issue=13|language=en}}</ref> Mabalin a ti agtawen iti 555 a riwriw a tawen a ''[[Kimberella]]'' ket maysa idi a protostome.<ref name=Fedonkin2007>{{The Rise and Fall of the Ediacaran Biota | New data on ''Kimberella'', the Vendian mollusc-like organism (White sea region, Russia): palaeoecological and evolutionary implications | Fedonkin, M.A.; Simonetta, A; Ivantsov, A.Y. | 157 | 179 |12}}</ref><ref name=Butterfield2006>{{cite journal | author = Butterfield, N.J. | date = Disiembre 2006 | title = Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale | journal = BioEssays | volume = 28 | issue = 12 | pages = 1161–6 | doi = 10.1002/bies.20507 | pmid = 17120226 | s2cid = 29130876|language=en}}</ref> No kastoy, ti kaibuksilanna daytoy ket dagiti kaputotan ti protostome ken deuterostome ket mabalin a nagsisinada iti panawen sakbay a nagparang ti ''Kimberella'' — iti saan a nakurkurang ngem 558 a riwriw a tawen ti napalabas, ken isu a nabaybayag a sakbay ti rugi ti Kambriano kadagiti 541 a riwriw a tawen ti napalabas.<ref name=Erwin20002 /> {{Klado |label1=[[Bilateria]] |1={{klado |1=[[Xenacoelomorpha]] [[Papeles:Proporus sp.png|60 px]] |label2='''Nephrozoa''' |sublabel2=650 mya |2={{klado |label1=[[Deuterostomia]] |1={{klado |sublabel1=525 mya<!--Chordates--> |1=[[Chordata]] [[Papeles:Cyprinus carpio3.jpg|60 px]] |label2=[[Ambulacraria]] |2={{klado |1=[[Echinodermata]] [[Papeles:Portugal 20140812-DSC01434 (21371237591).jpg|80 px]] |2=[[Hemichordata]] [[Papeles:Saccoglossus kowalevskii by Spengel 1893.png|45px]] }} }} |label2 =[[Protostomia]] |sublabel2=610 mya |2={{klado |1=[[Ecdysozoa]] [[Papeles:Long nosed weevil edit.jpg|60 px]] |2=[[Spiralia]] [[Papeles:Grapevinesnail 01.jpg|60 px]] }} }} }} }} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * {{cite journal | last=Balavoine | first=G. | title=EVOLUTION: One or Three Cambrian Radiations? | journal=Science | date=17 Abril 1998 | lay-url=http://www.sciencemag.org/cgi/doi/10.1126/science.280.5362.397 | doi=10.1126/science.280.5362.397 | issn=0036-8075 | volume=280 | issue=5362 | pages=397–398 | s2cid=84468701 | url=https://www.researchgate.net/publication/235232347 |ref=none|language=en}} * {{cite journal | last1=Bourlat | first1=S | last2=Nielsen | first2=C | last3=Economou | first3=A | last4=Telford | first4=M | title=Testing the new animal phylogeny: A phylum level molecular analysis of the animal kingdom | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | date=Oktubre 2008 |url=https://www.researchgate.net/publication/23160823 | doi=10.1016/j.ympev.2008.07.008 | pmid=18692145 | issn=1055-7903 | volume=49 | issue=1 | pages=23–31 |ref=none|language=en}} * {{cite journal | last1=Jondelius | first1=Ulf | last2=Ruiz-Trillo | first2=Inaki | last3=Baguna | first3=Jaume | last4=Riutort | first4=Marta | title=The Nemertodermatida are basal bilaterians and not members of the Platyhelminthes | journal=Zoologica Scripta | date=Abril 2002 | doi=10.1046/j.1463-6409.2002.00090.x | issn=0300-3256 | volume=31 | issue=2 | pages=201–215 |ref=none|language=en}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Wikispecies-inline|Nephrozoa}} {{Taxonbar|from=Q3059449}} [[Kategoria:Nephrozoa| ]] [[Kategoria:Bilateria]] rmyqwy3kr0v8x3tvbpmzd6dnzigx7po 0 53797 406840 317775 2026-08-23T23:16:22Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406840 wikitext text/x-wiki {{Infobox pamilia ti pagsasao |name = Daya a Papuano |acceptance=duogen |region = [[Melanesia]] |familycolor = Papuano |family = Naisingasing a pamilia tipagsasao |child1 = [[Pagsasao a Yele|Yele]] |child2 = [[Pagsasao nga Anêm|Anêm]] |child3 = [[Pagsasao nga Ata|Ata]] |child4 = [[Sasao a Baining|Baining (Daya a Baro a Britania)]] |child5 = [[Sasao nga Amianan a Bougainville|Amianana a Bougainville]] |child6 = [[Sasao nga Abagatan a Bougainville|Abagatan a Bougainville]] |child7 = [[Sasao a Tengnga a Solomon|Tengnga a Solomon]] |child8 = [[Pagsasao a Sulka|Sulka]] |child9 = [[Pagsasao a Kol (Papua Baro a Guinea)|Kol]] |child10 = [[Pagsasao a Kuot|Kuot]] (Panaras) |child11 = {{nowrap|× [[Sasao a Reefs – Santa Cruz|Reefs – Santa Cruz]]}}<br />(itan ket Austronesio) |child12 = × [[Pagsasao a Kazukuru]] <br />(itan ket Austronesio) |glotto =awan }} Ti '''sasao a Daya a Papuano''' ket ti awanen a singasing para iti [[pamilia ti pagsasao|pamilia]] ti [[sasao a Papuano]] a naisasao kadagiti isla ti daya ti [[Baro a Guinea]], a mairaman ti [[Baro a Britania]], [[Baro nga Irlanda (isla)|Baro nga Irlanda]], [[Isla Bougainville|Bougainville]], [[Is-isla Solomon]], ken ti [[Is-isla Santa Cruz]]. Awan ti ebidensia a dagitoy a pagsasao ket agkakabagianda, ken ti sasao a Santa Cruz ket saandan a mabigbigan a kas Papuano. Amin malaksid dagiti dua a nabagbaga a pagsasao dita baba (Yélî Dnye ken Sulka) ken mangaramid iti panangisalumina iti henero kadagiti pangsandida. Adu kadagiti nakaro a nai-Papuano a sasao nga Austronesio Baro a Britania ket kastada pay. Daytoy ket mangisingasing iti kasakbayan nga Austronesio a [[Sprachbund|lugar ti pagsasao]] iti rehion. == Pakasaritaan ti singasing == Naisingasing ti sasao a Daya a Papuano a kas pamilia babaen ti lingguista a ni [[Stephen Wurm]] (1975) ken dagiti dadduma pay a lingguista. Nupay kasta,preliminario laeng dagiti obrada idi, ken adda laeng dagiti bassit nga ebidensia a ti pamilia a Daya Papuano ket pudno nga addaan iti [[Pannakaikabagian a henetiko (lingguistika)|pannakaikabagian a henetiko]]. Kas pagarigan, awan kadagitoy a sangaplo ket lima a pagsasao a namarkaaan kadagiti asterisk dita baba ket makibinningayda iti ad-adu ngem 2–3% iti batayan a bokabularioda iti ania man kaniada. Ni Dunn ken dagiti katrabahuanna (2005) ket nangsubokda ti pannakaitalek dagiti naisingasing ar 2–3% a [[kognado]] babaen ti panangipugto ti listaan ti bokabulario ken ti panagiyasping kaniada manen. Dagiti awan kaipapananna a panangiyasping ket nagpataud iti agpada a 2–3% iti "nagbibingayan" a bokabulario, a nangipakpakita daytoy a dagiti naisingasing a kognado ti sasao a Daya a Papuano, ken uray dagiti naisingasing a pamilia iti kaunegan ti sasao a Daya a Papuano, ket kaaduanda gapu iti pannakaikarkarna a kas iti ania man a pannakaikabagian iti henetiko. Isu nga iti konserbatibo a pannakaidasig, adu kadagiti sasao a Daya a Papuano ket maikeddengdanto a dagiti [[isolado a pagsasao]]. Gapu ta dagiti isla a nasalsaludsod ket nataengandan iti saan a nabibiit ngem 35&nbsp;000 a tawtawen, kadawyan ti kaadu ti panagigiddiat ti linguistikoda. Nupay kasta, nangipresenta ti ebidensia ni [[Malcolm Ross (lingguista)|Malcolm Ross]] (2001; 2005) manipud iti panangiyasping dagiti [[pangsandi]] manipud kadagiti sangapulo ket siam a pagsasao dagiti ab-ababa nga agpang a sanga ti Daya a Papuano a mabalin nga umisoda a pamilia. Daytoy ti pannakaidasig a naampon ditoy. Para iti adu-adu nga inklusibo a panangidasig ni Wurm, kitaen ti inkabil ti [[Ethnologue]] [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=91729 ditoy]. == Pannakaidasig (Ross 2005) == === Dagiti bassit a pamilia === Ti tunggal a maysa kadagiti immuna a lima a naikabil iti '''napuskol''' ket maysa a nawaya a pamilia, a saan nga ammo a kabagian dagiti sabali a pagsasao. Dagiti pagsasao a nalawag nga agkakabagian ket agkukuyogda a nailista iti isu met laeng a linia. Ti umuna a pamilia ket ad-adu a tentatibo a singasing ngem dagiti dadduma ket agur-arayda iti pammasingked. Dagiti agasmang ti nakonstruto manen a pangsandi para kadagiti tunggal maysa a pamilia ket naited kadagiti sumagmamaysa nga artikulo. *'''? Pamilia a [[Sasao a Yele – Laud a Baro a Britania|Yele – Laud a Baro a Britania]]''' [tentatibo] {{klado |1={{klado |1=''Yélî Dnye ([[Pagsasao a Yele|Yele]])''* ([[Purpuro Louisiade|Isla Rossel]]) |label2=&nbsp;Laud a &nbsp;Baro a&nbsp;Britania&nbsp; |2={{klado |1=''[[Pagsasao nga Anêm|Anêm]]''* ([[Baro a Britania]]) |2=''[[Pagsasao nga Ata|Ata]] (Pele-Ata, Wasi)''* (Baro a Britania) }} }} }} *Pamilia a '''[[Sasao a Baining|Baining (Daya a Baro a Britania)]]''' {{klado |1=Baining: [[Pagsasao a Mali|Mali]]*, [[Pagsasao a Qaqet|Qaqet]], [[Pagsasao a Kairak|Kairak]], [[Pagsasao a Simbali|Simbali]], [[Pagsasao a Taulil|Taulil]]**, [[Pagsasao a Butam|Butam]] (awanen)**, [[Pagsasao nga Ura (Papua Baro a Guinea)|Ura]], [[Pagsasao a Makolkol|Makolkol]] }} *Pamilia a '''[[Sasao nga Amianan a Bougainville|Amianan a Bougainville]]''' (Bougainville) {{klado |1={{klado |1=''[[Pagsasao a Keriaka|Keriaka]]'' |2=''[[Pagsasao a Konua|Konua]] (Rapoisi)''** |3=Rotokas: [[Pagsasao a Rotokas|Rotokas]]*, [[Pagsasao nga Eivo|Eivo]] }} }} *Pamilia a '''[[Sasao nga Abagatan a Bougainville|Abagatan a Bougainville]]''' (Bougainville) {{klado |1={{klado |label1=&nbsp;Buin&nbsp; |1={{klado |1=''[[Pagsasao a Buin|Buin]]''* |2=''[[Pagsasao a Motuna|Motuna]] (Siwai)''* |3=''[[Pagsasao nga Uisai|Uisai]]'' }} |2=Nasioi: [[Pagsasao a Koromira|Koromira]], [[Pagsasao a Lantanai|Lantanai]], [[Pagsasao a Naasioi|Naasioi]]*, [[Pagsasao a Nagovisi|Nagovisi]] (Sibe)**, [[Pagsasao nga Oune|Oune]], [[Pagsasao a Simeku|Simeku]] }} }} *Pamilia a '''[[Sasao a Tengnga a Solomon|Tengnga a Solomon]]''' {{klado |1={{klado |1=''[[Pagsasao a Bilua|Bilua]]''* (Isla [[Vella Lavella]]) |2=''[[Pagsasao a Touo|Touo]] (Baniata)''* ([[Is-isla Baro a Georgia|Isla Abagatan a Rendova]]) |3=''[[Pagsasao a Lavukaleve|Lavukaleve]]''* ([[Is-isla Russell]]) |4=''[[Pagsasao a Savosavo|Savosavo]]''* ([[Isla Savo]]) }} }} <nowiki>*</nowiki> Saan a nakabiruk ni Dunnken dagiti katrabahuanna iti mabalin a maipakita a pannakibingay iti bokabulario a pagbaetan dagitoy a sangapulo ket lima a pagsasao. <nowiki>**</nowiki> Inkeddeng ni Ross a dagitoy nga uppat a pagsasao a maipatinayon dagiti sangapulo ket lima nga inadal babaen ni Dunn ken dagiti katrabahuanna. === Dagiti agpayso nga isolado a pagsasao === Dagitoy tallo apagsasao ket saan a naipagpagarup a mabalin a maipakita nga agkakabagianda wenno iti ania man a pagsasao iti lubong. No ti pamilia a Yele – Laud a Baro a Britania ket saan a mapasingkedan, ti rehion ket mabalin nga aglaon kadagiti innem nga isolado imbes a tallo. Isolado* a '''[[Pagsasao a Sulka|Sulka]]''' – Baro a Britania (saan a nasayaat ti kalidad ti datos; mabalin nga addaan iti posibilidad a ti Sulka ket maipakitanto a kabagian ti Kol wenno Baining) Isolado* a '''[[Pagsasao a Kol (Papua Baro a Guinea)|Kol]]''' – Baro a Britania Isolado* a '''[[Pagsasao a Kuot|Kuot]] (Panaras)''' – [[Baro nga Irlanda (isla)|Baro nga Irlanda]] ''<nowiki>*</nowiki> Saan a nakabiruk ni Dunn ken dagiti katrabahuanna ti mabalin a maipakita a pannakibingay ti bokabulario a pagbaetan dagitoy a sangapulo ket lima a pagsasao.'' === Sasao nga Austronesio a dati a naidasig a kas Daya a Papuano === Indasig ni Wurm dagiti tallo a pagsasao ti [[Is-isla Santa Cruz|Santa Cruz]] ken [[Is-isla Reef]] a kas maysa a maipatinayon a pamilia iti kaunegan ti Daya a Papuano. Nupay kasta, ti baro a datoy kadagitoy a pagsasao, ken dagiti pay baro a panagpasayaat iti panagkonstrukto manen ti [[Pagsasao a Proto-Oceaniko|Proto-Oceaniko]], ket nagipalawag a pudnoda nga [[Sasao nga Austronesio|Austronesio]]: * '''[[Sasao a Reefs – Santa Cruz]]''': [[Pagsasao a Santa Cruz|Santa Cruz]], [[Pagsasao a Nanggu|Nanggu]], [[Pagsasao nga Äiwoo|Äiwoo]] Iti pay maipada, indasig idi ni Wurm ti awanen a [[pagsasao a Kazukuru]] ken ti mabalin a kabsatna a pagsasao ti [[Baro a Georgia]] a kas ti makanem a sanga ti Daya a Papuano. Nupay kasta, iti nagkaduaan a papel idi 2007, da Dunn ken Ross ket insuppiatda a daytoy ket Austronesio pay. * Pamilia a '''Kazukuru''': [[Pagsasao a Kazukuru]] == Kitaen pay == *[[Sasao a Papuano]] == Dagiti nagibasaran == {{Refbegin}} * {{cite journal | last = Dunn | first = Michael |author2=Ger Reesink |author3=Angela Terrill |date=June 2002 | title = The East Papuan languages: a preliminary typological appraisal | journal = Oceanic Linguistics | volume = 41 | issue = 1 | pages = 28–62 | doi = 10.1353/ol.2002.0019 | oclc = 89720097 }} * {{cite journal | last = Dunn | first = Michael |author2= Angela Terrill |author3=Ger Reesink |author4=[[Robert Foley (akademiko)|Robert A. Foley]] |author5=[[Stephen C. Levinson]] | date = 2005-09-23 | title = Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-09-23_309_5743/page/2072 | journal = Science | volume = 309 | issue = 5743 | pages = 2072–75 | doi = 10.1126/science.1114615 | pmid = 16179483 | oclc = 111923848 }} * {{cite journal | last = Dunn | first = Michael |author2=Malcolm Ross | year = 2007 | title = Is Kazukuru really non-Austronesian? | journal = Oceanic Linguistics | volume = 46 | pages = 210–231 | doi = 10.1353/ol.2007.0018}} * {{cite book | last = Ross | first = Malcolm | authorlink = Malcolm Ross (lingguista) | year = 2001 | chapter = Is there an East Papuan phylum? Evidence from pronouns | editor = [[Andrew Pawley]] |editor2=[[Malcolm Ross (lingguista)|Malcolm Ross]] |editor3=[[Darrell Tryon]] | title = The boy from Bundaberg: Studies in Melanesian linguistics in honour of Tom Dutton | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University | pages = 301–322 | isbn = 978-0-85883-445-3 | oclc = 48651069 }} * {{cite book | last = Ross | first = Malcolm | authorlink = Malcolm Ross (lingguista) | year = 2005 | chapter = Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages | title = Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples | location = Canberra | publisher = Pacific Linguistics | isbn = 0-85883-562-2 | oclc = 67292782 | editor = [[Andrew Pawley]] | editor2 = Robert Attenborough | editor3 = Robin Hide | editor4 = Jack Golson | pages = 15–66 }} * {{cite book | last = Wurm | first = Stephen A. | authorlink = Stephen Wurm | year = 1975 | chapter = The East Papuan phylum in general | editor = [[Stephen Wurm|Stephen A. Wurm]] | title = Papuan languages and the New Guinea linguistic scene: New Guinea area languages and language study 1 | location = Canberra | publisher = Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University | pages = 783–804 | isbn = | oclc = 37096514 }} {{Refend}} {{DEFAULTSORT:Daya a Papuano, Sasao a}} [[Kategoria:Sasao a Daya a Papuano| ]] [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]] [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Is-isla Solomon]] [[Kategoria:Dagiti naisingasing a pamilia ti pagsasao]] 2roy5zduy4ufxc7nlsvl6clmpn7fo7u 0 53832 406762 309905 2026-08-23T21:57:28Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406762 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Naasioi |states=[[Papua Baro a Guinea]] |region=[[Distrito ti Kieta]], [[Probinsia ti Bougainville]] |speakers=20,000 |date=2007 |ref=e18 |familycolor=Papuano |fam1=[[Sasao nga Abagatan a Bougainville|Abagatan a Bougainville]] |fam2=[[Sasao a Nasioi|Nasioi]] |iso3=nas |glotto=naas1242 |glottorefname=Naasioi |script=[[Sinuratan a Latin|Latin]] |notice=IPA }} Ti '''pagsasao a Naasioi''' (ammo pay a kas '''Nasioi''', '''Kieta''', '''Kieta Talk''', '''Aunge''') ket ti maysa a [[Sasao a Daya a Papuano|pagsasao a Daya a Papuano]] a naisasao iti tengnga a kabambantayan ken abagatan a daya nga aplaya ti [[Distrito ti Kieta]], [[Probinsia ti Bougainville]], [[Papua Baro a Guinea]]. == Dagiti nagibasaran == {{reflist}} *{{cite book |last=Hurd |first=Conrad |author2=Hurd, Phyllis W. |title=Nasioi language course |year=1966 |publisher=Department of Information and Extension Services |location=Port Moresby}} *{{cite journal |last=Hurd |first=Conrad |author2=Hurd, Phyllis W. |year=1970 |title=Nasioi verbs |url=https://archive.org/details/sim_oceanic-linguistics_summer-1970_9_1/page/37 |journal=Oceanic Linguistics |volume=9 |pages=37–78 |doi=10.2307/3622931 |issue=1 |publisher=Oceanic Linguistics, Vol. 9, No. 1 |jstor=3622931}} *{{cite journal |last=Hurd |first=Conrad |year=1977 |title=Nasioi projectives |url=https://archive.org/details/sim_oceanic-linguistics_winter-1977_16_2/page/111 |journal=Oceanic Linguistics |volume=16 |pages=111–178 |doi=10.2307/3622956 |issue=2 |publisher=Oceanic Linguistics, Vol. 16, No. 2 |jstor=3622956}} {{Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea}} {{Papuano-pagsasao-pungol}} {{DEFAULTSORT:Naasioi, Pagsasao a}} [[Kategoria:Sasao a Daya a Papuano]] 8keils4arzp8i010dj6lkrf6ce43q0t 0 54258 406788 405079 2026-08-23T22:22:14Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406788 wikitext text/x-wiki {{Infobox pamilia ti pagsasao |name = Kra–Dai |altname = Tai–Kadai, Daic, Kadai |region = [[Akin-abagatan a Tsina]], [[Hainan]],<br />[[Indotsina]], [[Amianan a daya nga India]] |familycolor = Tai-Kadai |family = Maysa kadagiti kangrunaan a [[pamilia ti pagsasao]] |child1 = [[Sasao a Kra|Kra]] |child2 = [[Sasao a Kam–Sui|Kam–Sui]] |child3 = ''[[Pagsasao nga Ong-Be|Ong Be]]'' |child4 = [[Sasao a Hlai|Hlai]] |child5 = [[Sasao a Tai|Tai]] (Zhuang–Tai) |iso2 = tai |glotto=taik1256 |glottorefname= Tai–Kadai |map = Taikadai1.0.png |mapcaption = Pannakaiwarwaras ti pamilia ti pagsasao a Tai–Kadai.<br /> {{legend|blue|[[Sasao a Kra|Kra]]}} {{legend|#DB4FFF|[[Sasao a Kam–Sui|Kam–Sui]]}} {{legend|#B000A6|[[Pagsasao nga Ong Be|Bê]]}} {{legend|#80FF00|[[Sasao a Hlai|Hlai]]}} {{legend|#FFEC19|[[Sasao nga Akin-amianan a Tai|Akin-amianan a Tai]]}} {{legend|#FF4C00|[[Sasao a Tengnga a Tai|Tengnga a Tai]]}} {{legend|#FF9D00|[[Sasao nga Akin-abagatan a laud a Tai|Akin-abagatan a laud a Tai]]}} }} Ti '''sasao a Kra–Dai''' , ammo pay a kas '''Tai–Kadai,''' '''Daic''', ken '''Kadai''', ket ti [[pamilia ti pagsasao]] iti nakaro a [[paaweng a pagsasao]] a mabirukan idiay akin-abagatan a [[Tsina]], amianan a daya nga [[India]] ken [[Abagatan a daya nga Asia]]. Mangiramanda iti [[Pagsasao a Tailandes|Tailandes]] ken [[Pagsasao a Lao|Lao]], dagiti nailian a pagsasao ti [[Tailandia]] ken [[Laos]]. Adda dagiti gangani a 100 a riwriw nga agsasao kadagitoy a pagsasao iti lubong.<ref>Diller, Anthony, Jerry Edmondson, Yongxian Luo. (2008). ''The Tai–Kadai Languages''. London [etc.]: Routledge. {{ISBN|978-0-7007-1457-5}}</ref> Ilista ti [[Ethnologue]] dagiti 95 a pagsasao iti daytoy a pamilia, a 62 kadagitoy ket adda iti sanga ti [[Sasao a Tai|Tai]].<ref>[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16 Kayo ti pamilia ti Tai–Kadai ti Ethnologue]</ref> Ti dibersidad ti sasao a Tai–Kadai idiay akin-abagatan a Tsina, a naipangpangruna idiay [[Guizhou]] ken [[Hainan]], ket mangisingasing a daytoy ket asideg iti [[Urheimat|pagtaenganda]]. Ti [[Sasao a Tai|sanga a Tai]] ket nagpaabagatan idiay [[Abagatan a daya nga Asia]] idi laeng agarup a sangaribo a tawtawen ti napalabas, a nagpundar kadagiti pagilian a kanungpalan a nagbalin a Tailandia ken Laos nga isu idi ti teritorio nga [[Sasao nga Austroasiatiko|Austroasiatiko]]. Kontrobersial ti nagan a "Tai–Kadai", ken naaramiden dagiti argumento a nasken koma a masukatan.<ref name="Ostapirat2000">Ostapirat, Weera. (2000). "[http://sealang.net/sala/archives/pdf8/weera2000proto.pdf Proto-Kra]." ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'' '''23''' (1): 1-251.</ref> Ti nagan ket nagtaud manipud iti maysa a duog a panangisina ti pamilia kadagiti dua a sanga, ti Tai ken Kadai. Ngem iti kua ti nagan a Kadai ket mangisingasing a daytoy ket mangiraman iti Tai, ken iti kasta sagpaminsan a naus-usar a mangibaga ti intero a pamilia.<ref name=edmondson1988 /> Iti sabali met, adda dagiti reperensia a mangigawid ti panagusar ti "Kadai" iti sanga a Kra iti pamilia, a makaanayen apara it nagan ti Kra. Naisingasingen ti pangsukat a nagan iti Kra–Dai, kas Kra ken Dai, dagiti dua a dakkel ken nasayaat a naitakder a subgrupo a mabirukan kadagiti sabali a bangir iti nangruna a historikal a panagsina.<ref name=Ostapirat2000 /> Ti nagan a Kra–Dai ket naamponen kadagiti nadumaduma a nangruna nga eskolar nga obra iti pamilia.<ref name=norquest /><ref name=pittayaporn>Pittayaporn, Pittayawat. 2009. The phonology of Proto-Tai. Ph.D. Thesis, Cornell University</ref><ref name=jenks>Peter Jenks and Pittayawat Pittayaporn. [http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199772810/obo-9780199772810-0178.xml Kra-Dai Languages]. Oxford Bibliographies in “Linguistics”, Ed. Mark Aranoff. New York: Oxford University Press.</ref> == Internal a pannakaidasig == Buklen ti Tai–Kadai dagiti lima a nasayaat a naitakder a sanga,ti Hlai, Kra, Kam–Sui, Tai, ken ti pagsasao nga Ong Be: *[[Pagsasao nga Ong-Be|Ong Be]] (Hainan) *'''[[Sasao a Kra|Kra]]''' (akin-abagatan a Tsina, akin-amianan a Bietnam; tinawtawagan iti ''Kadai'' iti ''[[Ethnologue]]'') *'''[[Sasao a Kam–Sui|Kam–Sui]]''' (nangruna a daga ti Tsina) *'''[[Sasao a Hlai|Hlai]]''' (Hainan) *'''[[Sasao a Tai|Tai]]''' (akin-abagatan a Tsina ken Abagatan a daya nga Asia) Idi 1942, pinagtitipon nga inkabil ni [[Paul K. Benedict]] dagiti tallo a sasao a Kra ([[Pagsasao a Gelao|Gelao]], [[Pagsasao a Qabiao|Laqua]] ken [[Pagsasao a Lachi|Lachi]]) iti Hlai iti maysa a grupo a ninagananna iti "Kadai", manipud iti ''ka'' a tikayatna sawen ket "tao" iti Gelao ken Laqua, ken ''Dai'', ti maysa a porma ti autonimo ti Hlai. Kaaduanna pay nga insingsingasing ti henetiko a pannakaigrupo ti Tai, Kadai ken [[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]].<ref>{{cite journal | first = Paul K. | last = Benedict | authorlink = Paul K. Benedict | title = Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia | url = https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_october-december-1942_44_4/page/576 | journal = American Anthropologist | year = 1942 | volume = 44 | issue = 4 | pages = 576–601 | jstor = 663309 | doi = 10.1525/aa.1942.44.4.02a00040 }}</ref> === Edmondson ken Solnit === Ti maysa a nasapa ngem impluensial a panangidasig, iti tradisional aklado ti Kam–Tai, ket ti panangidasig idi da [[Jerold Edmondson|Edmondson]] ken Solnit manipud idi 1988:<ref name=edmondson1988>Edmondson, Jerold A. and David B. Solnit, editors. 1988. Comparative Kadai: Linguistic studies beyond Tai. Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington Publications in Linguistics, 86. Dallas: Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington. vii, 374 p.</ref><ref name="Tai">Edmondson, Jerold A. and David B. Solnit, editors. 1997. Comparative Kadai: the Tai branch. Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington Publications in Linguistics, 124. Dallas: Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington. vi, 382 p.</ref> {{klado |label1='''Tai–Kadai'''&nbsp; |1={{klado |1=[[Sasao a Kra|Kra]] (Geyang) |2=[[Sasao a Hlai|Hlai]] |label3=&nbsp;[[Sasao a Kam–Tai|Kam–Tai]]&nbsp; |3={{klado |1={{klado |1=[[Pagsasao a Lakkia|Lakkja]]–[[Pagsasao a Biao|Biao]] |2=[[Sasao a Kam–Sui|Kam–Sui]] }} |2={{klado |1=[[Pagsasao nga Ong Be|Ong Be]] |2=[[Sasao a Tai|Tai]] }} }} }} }} Daytoy a panangidasig ket us-usaren babaen ti ''Ethnologue'', ngem idi 2009 naaramid ti Lakkja a kas maikatlo a sanga ti Kam–Tai ken ti Biao ket naiyalis idi iti Kam–Sui. === Ostapirat === Naibatay iti adu a bilang ti bokabulario a nagbibingayanda, dagiti sanga ti Kam–Sui, Be, ken Tai ket masansanda nga agkuyog a maidasig. (Kitaen ti [[Sasao a Kam–Tai|Kam–Tai]].) Nupay kasta, namatmati ni Weera Ostapirat a daytoy ket [[negatibo nga ebidensia]], ken mabalin a gapu ti leksikal a pannakaisukat kadagiti sabali a sanga. Nagtunton pay isuna a dagiti morpolohiko a panagpapada ket imbes ket a mangisingasing a ti Kra ken Kam–Sui ket nasken da koma nga agkuyog a maigrupo akas Akin-amianan a Kra–Dai, ken ti Hlai iti Tai a kas Akin-abagatan a Kra–Dai oiti sabali.<ref name=Ostapirat2005 /> Ti puesto ti Ong Be iti singasing ni Ostapirat ket saan a makedngan. Laglagipen a kinaynayat ni Ostapirat ti agusar iti nagan a Kra–Dai ngem iti Tai–Kadai, nga insupsupiatna a duogen. {{klado |label1='''Kra–Dai'''&nbsp; |1={{klado |label1=&nbsp;Akin-amianan&nbsp; |1={{klado |1=[[Sasao a Kra|Kra]] |2=[[Sasao a Kam–Sui|Kam–Sui]] }} |label2=&nbsp;Akin-abagatan&nbsp; |2={{klado |1=[[Sasao a Hlai|Hlai]] |2=[[Sasao a Tai|Tai]] }} }} }} === Norquest === Inawat daytoy a pannakaisalumina ni Norquest (2007), ken manginayon ti narigat a [[Pagsasao a Lakkja|Lakkja]] ken [[Pagsasao nga Ong Be|Ong Be]] iti panangidasigna. Nupay kasta, inbagbagan a ti Lakkja a mabalin daytoy a Kam–Sui, ken ti Be ket mabalin a Tai, a naipangpangruna ti maysa kadagiti sasao nga Akin-amianan a Tai ngem managbaliw gapu ti pannakaiyasideg kadagiti sabali a pagsasao iti Hainan.<ref name="norquest">Norquest, Peter K. 2007. [http://gradworks.umi.com/32/84/3284367.html ''A Phonological Reconstruction of Proto-Hlai'']. Ph.D. dissertation, Department of Anthropology, University of Arizona.</ref> Iti sumaruno kenni Ostapirat, inampon ni Norquest ti nagan a Kra–Dai para iti sibubukel a pamilia. {{klado |label1='''Kra–Dai'''&nbsp; |1={{klado |label1=&nbsp;Akin-amianan&nbsp; |1={{klado |1=[[Sasao a Kra|Kra]] |label2=&nbsp;Amianan a daya&nbsp; |2={{klado |1=[[Pagsasao a Lakkja|Lakkja]] |2=[[Sasao a Kam–Sui|Kam–Sui]] }} }} |label2=&nbsp;Akin-abagatan&nbsp; |2={{klado |1=[[Sasao a Hlai|Hlai]] |label2=&nbsp;Be–Tai&nbsp; |2={{klado |2=[[Sasao a Tai|Tai]] |1=[[Pagsasao nga Ong Be|Ong Be]] }} }} }} }} == Dagiti akinruar a panagkakabagian == {{Main|Sasao nga Austro-Tai}} Ti sasao a Tai–Kadai ket dati da a naikeddeng a kas parte ti pamilia a [[Sasao a Sino-Tibetano|Sino-Tibetano]], ngem iti ruar ti Tsina naidasig da ita iti maysa nawaya pamilia. Aglaonda iti adu a bilang dagiti balikas a maipada iti sasao a Sino-Tibetano. Nupay kasta, manmanoda amabirukan kadagiti amin a sanga ti pamilia, ken saan a mangiraman ti batayan a bokabulario, a mangibaga daytoy nga isuda ket dagiti daan a binulod a balikas.<ref name=Ostapirat2005>Ostapirat, Weera. (2005). "Kra–Dai and Austronesian: Notes on phonological correspondences and vocabulary distribution", pp.&nbsp;107–131 in Sagart, Laurent, Blench, Roger & Sanchez-Mazas, Alicia (eds.), ''The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics.'' London/New York: Routledge-Curzon.</ref> Dagiti nadumaduma nga akinlaud nga eskolar ket nangipresentada iti singasing nga ebidensia a ti Tai–Kadai ket maikabagian iti wenno sanga ti [[Sasao nga Austronesio|pamilia a pagsasao nga Austronesio]].<ref>[[Laurent Sagart|Sagart, Laurent]]. 2004. [http://halshs.archives-ouvertes.fr/docs/00/09/09/06/PDF/THE_HIGHER_PHYLOGENY_OF_AUSTRONESIAN.pdf ''The higher phylogeny of Austronesian and the position of Tai–Kadai.''] ''Oceanic Linguistics'' 43. 411–440</ref> Adda dagiti bilang dagiti mabalin a kognado iti bugas a bokabulario. Kadagiti mangisingsingasing, awan pay ti pagtutnosan no dagitoyo ket agkakabsat a grupo iti Austronesio iti pamilia a tinawtawagan iti [[Austro-Tai]], ti maysa panagsubli a migrasion [[Sasao a Formosano|manipud iti Taiwan]] iti nangruna a daga, wenno ti naladladaw a migrasion manipu diti Filipinas iti Hainan idi las-ud ti panagpadakkel ti Austronesio. Ti singasing nga [[Sasao nga Austriko|Austriko]] ket mangisingasing ti silpo a nagbaetan ti Austronesio ken ti [[sasao nga Austroasiatiko]]. Nga agpada a mangibagbaga ti parte ti pannakaaramid ti Austriko ni [[Paul K. Benedict|Benedict]], a naginayon ti Tai–Kadai ken [[Sasao a Hmong–Mien|Hmong–Mien]] iti singasing, naipangpangruna nga insupsuppiat ni Kosaka (2002) para iti pamilia a Miao–Dai.<ref name="Kosaka">Kosaka, Ryuichi. 2002. "[http://sealang.net/sala/archives/pdf8/kosaka2002affiliation.pdf On the affiliation of Miao-Yao and Kadai: Can we posit the Miao-Dai family]." ''Mon-Khmer Studies'' 32:71-100.</ref> Idiay Tsina, tinawtawagan dagitoy iti sasao a [[Sasao a Kam–Tai|Zhuang–Dong]] kenkadawyanda a naikeddeng a kabagian ti sasao a Sino-Tibetano a maikuyog iti [[Sasao a Hmong–Mien|sasao a Miao–Yao]]. Daytoyket banag pay a pakipagtungtongan kadagiti Insik nga eskolar no ti [[sasao a Kra]] a kas ti [[Pagsasao a Gelao|Gelao]], [[Pagsasao a Qabiao|Qabiao]], ken [[Pagsasao a Lachi|Lachi]] ket mabalinda a mairaman iti Zhuang–Dong, gapu ta awananda iti pannakaipada iti Sino-Tibetano a naus-usar a panangiraman kadagiti sabali a sasao a Zhuang–Dong iti Sino-Tibetano. == Kognado a panangiyasping<ref>{{Cite web |url=http://geolangs.org/archives/mks/pdf/26:79-88.pdf |title=Ostapirat, W. E. E. R. A. Kadai dummy*-m. |access-date=2017-07-18 |archive-date=2017-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170114085413/http://geolangs.org/archives/mks/pdf/26:79-88.pdf |url-status=dead }}</ref> == {| class="wikitable IPA" line-height:1.25em;" ![[Pagsasao nga Ilokano|Ilokano]] !Tai !Gelao !Hla |- |'''''aso''''' |maa A1 |mpau33 |paa4 |- |'''''apuy''''' |fai A2 |pai33 |fei1 |- |'''''napuskol''''' |naa A1 |ntau44 |naa1 |- |'''''ulep''''' |faa B1 |pau44 |faa3 |- |'''''niebe''''' |nai A2 (Shan) |ntai44 | N/A |- |'''''linaaw a nagbalay''''' |miai A1 (Lao) |mplai44 | N/A |- |} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|30em}} *Edmondson, J.A. and D.B. Solnit eds. 1997. ''Comparative Kadai: the Tai branch''. Dallas: Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington. {{ISBN|0-88312-066-6}} *[[Roger Blench|Blench, Roger]]. 2004. [http://www.rogerblench.info/Language/China/Geneva%20paper%202004%20submit.pdf ''Stratification in the peopling of China: how far does the linguistic evidence match genetics and archaeology?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227212426/http://www.rogerblench.info/Language/China/Geneva%20paper%202004%20submit.pdf |date=2019-12-27 }} Paper for the Symposium "Human migrations in continental East Asia and Taiwan: genetic, linguistic and archaeological evidence". Geneva June 10–13, 2004. Université de Genève. == Adu pay a mabasbasa == * Diller, A., J. Edmondson, & Yongxian Luo, ed., (2005). ''The Tai–Kadai languages''. London [etc.]: Routledge. {{ISBN|0-7007-1457-X}} *Edmondson, J. A. (1986). ''Kam tone splits and the variation of breathiness''. *Edmondson, J. A., & Solnit, D. B. (1988). ''Comparative Kadai: linguistic studies beyond Tai''. Summer Institute of Linguistics publications in linguistics, no. 86. [Arlington, Tex.]: Summer Institute of Linguistics. {{ISBN|0-88312-066-6}} *Ostapirat, Weera. (2000). "[http://sealang.net/sala/archives/pdf8/weera2000proto.pdf Proto-Kra]." ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'' '''23''' (1): 1-251. *Somsonge Burusphat, & Sinnott, M. (1998). ''Kam–Tai oral literatures: collaborative research project between''. Salaya Nakhon Pathom, Thailand: Institute of Language and Culture for Rural Development, Mahidol University. {{ISBN|974-661-450-9}} *Tai–Kadai Languages. (2007). Curzon Pr. {{ISBN|978-0-7007-1457-5}} *Mann, Noel, Wendy Smith and Eva Ujlakyova. 2009. [http://li.payap.ac.th/images/stories/survey/Linguistic%20Clusters%20of%20Mainland%20Southeast%20Asia%20A%20Description%20of%20the%20Clusters.pdf Linguistic clusters of Mainland Southeast Asia: an overview of the language families.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324073521/http://li.payap.ac.th/images/stories/survey/Linguistic%20Clusters%20of%20Mainland%20Southeast%20Asia%20A%20Description%20of%20the%20Clusters.pdf |date=2019-03-24 }} Chiang Mai: Payap University. == Dagiti akinruar a silpo == * [http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/classification.php?node=Tai–Kadai Listaan tibalikas ti sasao a Tai–Kadai manipud iti Austronesian Basic Vocabulary Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115654/http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/classification.php?node=Tai%E2%80%93Kadai |date=2016-03-04 }} * [http://starling.rinet.ru/cgi-bin/query.cgi?root=config&morpho=0&basename=\data\thai\kdai StarLing: Tai–Kadai 100-word lists] ken [http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?baseid=+95&root=config&morpho=0&text_proto=&method_proto=substring&ic_proto=on&text_meaning=&method_meaning=substring&ic_meaning=on&text_any=&method_any=substring&sort=proto&ic_any=on&first=1 etimolohia] ** [http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?baseid=+98&root=config&morpho=0&text_proto=&method_proto=substring&ic_proto=on&text_meaning=&method_meaning=substring&ic_meaning=on&text_any=&method_any=substring&sort=proto&ic_any=on&first=1 StarLing: Zhuang–Tai 100-word lists] ken [http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?baseid=+97&root=config&morpho=0&text_proto=&method_proto=substring&ic_proto=on&text_meaning=&method_meaning=substring&ic_meaning=on&text_any=&method_any=substring&sort=proto&ic_any=on&first=1 etimolohia] ** [http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?baseid=+100&root=config&morpho=0&text_proto=&method_proto=substring&ic_proto=on&text_meaning=&method_meaning=substring&ic_meaning=on&text_any=&method_any=substring&sort=proto&ic_any=on&first=1 StarLing: Kam–Sui 100-word lists] ken [http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?baseid=+99&root=config&morpho=0&text_proto=&method_proto=substring&ic_proto=on&text_meaning=&method_meaning=substring&ic_meaning=on&text_any=&method_any=substring&sort=proto&ic_any=on&first=1 etimolohia] * [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Swadesh_lists_for_Tai–Kadai_languages Comparative Tai–Kadai Swadesh vocabulary lists] (from Wiktionary's [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Swadesh_lists Swadesh list appendix]) {{Sasao a Tai–Kadai}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Kra–Dai Sasao a}} [[Kategoria:Sasao a Kra–Dai]] [[Kategoria:Dagiti pamilia ti pagsasao]] mdptauxedo293bt5o70nnluvth45yiq 0 56571 406766 328623 2026-08-23T22:01:44Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406766 wikitext text/x-wiki {{Infobox bagi ti danum | name = Lingsat Ombai | native_name = {{lang-id|Selat Ombai}} | image = East Timor map mhn.jpg | caption = Lingsat Ombai | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | depth = | max-depth = | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = {{IDN}} | length = | width = | min_width = | islands = | etymology = | location = | pushpin_map = Indonesia Maluku | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|8|30|00|S|125|00|00|E|type:ID|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | part_of = | alt = | type = [[lingsat]] | cities = | area = | oceans = | website = | reference = [https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-3726497&fid=6170&c=timor-leste Ombai Strait: Timor-Leste] National Geospatial-Intelligence Agency, Bethesda, MD, USA }} Ti '''Lingsat Ombai''' ({{lang-id|Selat Ombai}}) ket ti lingsat a mangisina iti [[Purpuro Alor]] manipud kadagiti isla ti [[Wetar]], [[Atauro]], ken [[Timor]] iti [[Is-isla Basbassit a Sunda]].Ti Wetar ket parte ti Probinsia ti [[Maluku (probinsia)|Maluku]] ti Indonesia, ti Purpuro Alor ken ti [[Laud a Timor|akinlaud a parte ti Timor]] ket parte ti [[Dagiti probinsia ti Indonesia|probinsia]] ti [[Daya a Nusa Tenggara]], [[Indonesia]], bayat a ti Atauro ken ti akindaya parte ti Timor ket mangbukel iti pagilian ti [[Daya a Timor]]. Ikapet ti lingsat ti [[Baybay Banda]] iti amianan it [[Baybay Savu]] iti abagatan a laud.<ref>{{cite journal|doi=10.1016/S0967-0637(00)00084-4|title=The throughflow within Ombai Strait|url=https://archive.org/details/deep-sea-research-part-i_2001-05_48_5/page/1237|journal=Deep Sea Research Part I: Oceanographic Research Papers|volume=48|issue=5|pages=1237|year=2001|last1=Molcard|first1=R.|last2=Fieux|first2=M.|last3=Syamsudin|first3=F.}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Listaan dagiti baybay ti Indonesia}} {{Indonesia-heograpia-pungol}} {{Daya a Timor-heograpia-pungol}} {{DEFAULTSORT:Ombai, Lingsat}} [[Kategoria:Dagiti lingsat ti Indonesia]] [[Kategoria:Dagiti lingsat ti Daya a Timor]] [[Kategoria:Baybay Banda]] m1pya7kvt1qkhz69aemsqi89sv7700q 0 56623 406785 367857 2026-08-23T22:19:14Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406785 wikitext text/x-wiki {{Infobox bagi ti danum | name = Luek Honda | image = Honda Bay utsikt från Palawan.JPG | alt = | caption = Buya ti Luek Honda manipud iti Palawan | pushpin_map = Palawan#Filipinas | pushpin_map_alt = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Lokasion iti kaunegan ti Filipinas | location = [[Isla ti Palawan]], [[Filipinas]] | coords = {{coord|9.9007|N|118.7226|E|region:PH_type:waterbody|display =inline,title}} | type = [[luek]] | cities = [[Puerto Princesa]] }} Ti '''Luek Honda''' ([[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''Bahía Honda'', "naadalem a luek") ket ti maysa a luek iti akindaya nga aplaya ti isla ti [[Palawan]]<ref>{{cite journal|last=Siar|first=Susan V.|year=2003|title=Knowledge, Gender, and Resources in Small-Scale Fishing: The Case of Honda Bay, Palawan, Philippines|url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2003-05_31_5/page/569|journal=Environmental Management|volume=31|issue=5|pages=0569–0580|doi=10.1007/s00267-002-2872-7}}<!--| accessdate = 2010-09-20--></ref> iti asideg ti [[Siudad ti Puerto Princesa]] iti akin-abagatan a laud ti [[Filipinas]]. Ti luek ket inus-usar a pagkalapan ken pagliwliwaan. Mabalin ti agabang kadagiti bangka para iti maysa nga aldaw ken mabalin a mausar iti panagbanniaga kadagiti asideg nga isla, adu kadagitoy ket as-asideg ngem 45 a minuto manipud iti aplaya babaen ti bangka. Nasayaat ti Luek Honda iti panag-snorkel. Kadawyan a mabirukan dagiti [[bituen-baybay]] iti asideg dagiti isla a kas ti Isla Starfish. Ti Puerto Princesa ti kaasitgan a puerto a siudad, ken mabalin a maserrekan babaen ti eroplano. Manipud idi 1953 aginggana idi 1976 ti kabangibang a Palawan Quicksilver Mine ket nagus-usar kadagiti rugit iti panagmina manipud kadagiti proseso iti panagiyaonda iti oro tapno mapataud iti maysa nga espigo iti Luek Honda.<ref name="Gray2003">{{cite journal|last=Gray|first=John E.|author2=Ian A. Greaves|author3=Dorina M. Bustos|author4=David P. Krabbenhoft|year=2003|title=Mercury and methylmercury contents in mine-waste calcine, water, and sediment collected from the Palawan Quicksilver Mine, Philippines|url=https://archive.org/details/sim_environmental-geology_2003-01_43_3/page/298|journal=Environmental Geology|volume=43|pages=298–307|doi=10.1007/s00254-002-0626-8}}<!--| accessdate = 2010-09-20--></ref> Naipatakder ti purok ti Sitio ti Luek Honda kadagitoy a rugit ti panagmina.<ref name=Gray2003 /> Dagiti panagadal iti enbironmento ket nakaibagbaga nga adda dagiti agtataeng iti purok ken dagiti sabali a lugar nga asideg iti mina ket addanda kadagiti agpang ti sabidong iti merkurio iti darada.<ref name=Gray2003 /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Honda, Luek}} [[Kategoria:Dagiti luek ti Filipinas]] mou5x5ricgfdmmowiyr8vuow6d82y7t 0 57230 406800 402287 2026-08-23T22:34:52Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406800 wikitext text/x-wiki {{dadduma nga usar|Rosales (panangilawlawag)}} {{Automatic taxobox | image = Illustration Rosa majalis0.jpg | image_caption = Dagiti dua a mula a rosas, [[Rosa cinnamomea|''Rosa cinnamomea'' L.]] ken [[Rosa rubiginosa|''R. rubiginosa'' L.]] | taxon = Rosales | authority = [[Friedrich von Berchtold|Bercht.]] & [[Jan Svatopluk Presl|J.Presl]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract |format=PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |archive-date=2017-05-25 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |url-status=dead }}</ref> | subdivision_ranks = Dagiti pamilia | subdivision = [[Barbeyaceae]]<br /> [[Cannabaceae]]&nbsp;(pamilia ti [[hemp]])<!-- why aren't ordinary spaces working?? --><br /> [[Dirachmaceae]]<br /> [[Elaeagnaceae]]&nbsp;([[oleaster]]/pamilia ti [[Oliba ti Rusia]])<br /> [[Moraceae]]&nbsp;(pamilia ti [[mulberry]])<br /> [[Rhamnaceae]]&nbsp;(pamilia ti [[buckthorn]])<br /> [[Rosaceae]]&nbsp;(pamilia ti [[rosas]])<br /> [[Ulmaceae]]&nbsp;(pamilia ti [[elm]])<br /> [[Urticaceae]]&nbsp;(pamilia ti [[Urtica|nettle]]) | synonyms = Rhamnales<br /> Rosanae<br /> Urticales<ref name ="uniprot">{{cite web | url = http://beta.uniprot.org/taxonomy/3744 | title = Order '''Rosales''' | accessdate = 2008-04-24 | author = UniProt | authorlink = UniProt }}</ref> }} Ti '''Rosales''' ket ti maysa nga [[Urnos (biolohia)|urnos]] dagiti [[agsabsabong a mula]].<ref name="apwebrosales">Peter F. Stevens (2001 onwards). "Rosales". Iti: Trees Iti: Angiosperm Phylogeny Website. Iti: Missouri Botanical Garden Website. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba)</ref> Daytoy ket [[kabsat a takson|kabsat]] iti maysa a [[klado]] a mangbukel iti [[Fagales]] ken [[Cucurbitales]].<ref name="wang2009">{{citation |author1=Hengchang Wang |author2=Michael J. Moore |author3=Pamela S. Soltis |authorlink3=Pamela S. Soltis |author4=Charles D. Bell |author5=Samuel F. Brockington |author6=Roolse Alexandre |author7=Charles C. Davis |author8=Maribeth Latvis |author9=Steven R. Manchester |author10=Douglas E. Soltis |authorlink10=Douglas E. Soltis |name-list-style=amp |title=Rosid radiation and the rapid rise of angiosperm-dominated forests |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=10 |pages=3853–3858 |date=10 Marso 2009 |url=http://www.pnas.org/content/106/10/3853.abstract?etoc |doi=10.1073/pnas.0813376106 |pmid=19223592 |pmc=2644257 |access-date=2019-02-05 |archive-date=2019-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912081447/https://www.pnas.org/content/106/10/3853.abstract?etoc |url-status=dead }}</ref> Daytoy ket aglaon iti agarup a 7700 a [[sebbangan]], a naiwarwaras kadagiti agarup a 260 [[henero (biolohioa|henero]]. Buklen ti Rosales dagiti siam a [[Pamilia (biolohia)|pamilia]], ti [[Kita (biolohia)|kita]] ti pamilia iti pamilia ti rosas, ti [[Rosaceae]]. Ti kadakkelan kadagitoy a pamilia ket ti [[Rosaceae]] (90/2500) ken ti [[Urticaceae]] (54/2600). Ti urnos ti Rosales ket nabingbingay kadagiti tallo a [[klado]] a saan pay a naikkedeng iti [[taksonomiko a ranggo]]. Ti klado a [[Basalo (pilohenetiko)|basalo]] ket buklen ti pamilia ti Rosaceae; ti sabali pay a klado ket buklen dagiti uppat a pamilia, a mairaman ti [[Rhamnaceae]]; ken ti maikatlo a klado ket buklen dagiti uppat a pamilia ti [[Urticales|urticaleano]].<ref name="soltis2011">Douglas E. Soltis, et alii. (28 authors). 2011. "Angiosperm Phylogeny: 17 genes, 640 taxa". ''American Journal of Botany'' '''98'''(4):704-730. {{DOI|10.3732/ajb.1000404}}</ref> Ti urnos ti Rosales ket napigsa a masuportaran a kas [[monopiletiko]] iti panagusig a [[pilohenetiko]] kadagiti [[panagsasaruno ti DNA]], kas dagiti inaramid babaen dagiti kameng ti [[Grupo ti Pilohenio ti Angiospermae]].<ref name="judd2008">Walter S. Judd, Christopher S. Campbell, Elizabeth A. Kellogg, Peter F. Stevens, and Michael J. Donoghue. 2008. ''Plant Systematics: A Phylogenetic Approach'', Third Edition. Sinauer Associates: Sunderland, MA, USA. {{ISBN|978-0-87893-407-2}}</ref> Iti bukodda a [[sistema ti APG III]] iti [[Pakasaritaan ti sistematiko ti mula|pannakaidasig ti mula]] [[Sirkumskripsion (taksonomia)|ipalawagda]] ti Rosales a kas mangbukel kadagiti siam a pamilia a nailista iti kahon iti kanawan.<ref name=APGIII2009 /> Ti [[pilohenetiko a kayo|pannakaikabagian]] kadagitoy a pamilia ket saan a nalawag aginggana idi 2011, idi nasolbarda iti maysa a [[molekular a pilohenetiko]] a panagadal a naibatay kadagiti dua a [[Tengnga ti selula|nuklear]] a [[gene]] ken dagiti sangapulo a [[kloroplasto]] a gene.<ref name="zhang2011">{{cite journal | last1 = Shu-dong Zhang | first1 = De-zhu Li | last2 = Soltis | first2 = Douglas E. | last3 = Yang | first3 = Yang | last4 = Ting-shuang | first4 = Yi | year = | title = Multi-gene analysis provides a well-supported phylogeny of Rosales | url =https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2011-07_60_1/page/21| journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 60 | issue = 1| pages = 21–28 | doi = 10.1016/j.ympev.2011.04.008 | pmid = 21540119 | date=July 2011}}</ref> == Taksonomia == Iti sistema ti panangidasig ni [[Rolf Dahlgren|Dahlgren]] dagiti Rosales ket [[super-urnos]] a Rosiflorae (tinawtawagan pay iti Rosanae). Iti nasukatanen a [[sisteama ni Cronquist]], ti urnos idi ti Rosales ket adu a beses a [[polipiletiko]]. Daytoy ket buken idi ti pamilia ti Rosaceae ken dagiti 23a sabali a pamilia nga itan ket naikabkabil kadagiti nadumaduma a sabali nga urnos.<ref name="cronquist1981">Arthur John Cronquist. 1981. ''An Integrated System of Classification of Flowering Plants''. Columbia University Press: New York, NY, USA. {{ISBN|978-0-231-03880-5}}</ref> Dagitoy a pamilia ken dagiti pannakaikabilda iti [[sistema ti APG III]] ket ti:<ref name=APGIII2009 /> * [[Alseuosmiaceae]] ([[Asterales]]) * [[Anisophylleaceae]] ([[Cucurbitales]]) * [[Brunelliaceae]] ([[Oxalidales]]) * [[Bruniaceae]] ([[Bruniales]]) * [[Byblidaceae]] ([[Lamiales]]) * [[Cephalotaceae]] ([[Oxalidales]]) * [[Chrysobalanaceae]] ([[Malpighiales]]) * [[Columelliaceae]] (Bruniales) * [[Connaraceae]] ([[Oxalidales]]) * [[Crassulaceae]] ([[Saxifragales]]) * [[Crossosomataceae]] ([[Crossosomatales]]) * [[Cunoniaceae]] ([[Oxalidales]]) * Davidsoniaceae ([[Cunoniaceae]], [[Oxalidales]]) * Dialypetalanthaceae ([[Rubiaceae]], [[Gentianales]]) * Eucryphiaceae ([[Cunoniaceae]], [[Oxalidales]]) * Greyiaceae ([[Melianthaceae]], [[Geraniales]]) * [[Grossulariaceae]] ([[Saxifragales]]) * [[Hydrangeaceae]] ([[Cornales]]) * [[Neuradaceae]] ([[Malvales]]) * [[Pittosporaceae]] ([[Apiales]]) * [[Rhabdodendraceae]] ([[Caryophyllales]]) * [[Rosaceae]] * [[Saxifragaceae]] ([[Saxifragales]]) * [[Surianaceae]] ([[Fabales]]) == Pilohenio == Ti sumaganad a [[pilohenetiko a kayo]] ket manipud iti [[kladistiko]]a panagusig iti [[DNA]] a naipablaak idi 2011.<ref name="zhang2011" /> {{klado| style=line-height:75%; |label1='''Rosales''' |1={{klado |1=[[Rosaceae]] |2={{klado |1={{klado |1=[[Rhamnaceae]] |2={{klado |1=[[Elaeagnaceae]] |2={{klado |1=[[Barbeyaceae]] |2=[[Dirachmaceae]] }} }} }} |label2=&nbsp;urticaleano&nbsp;rosids&nbsp;&nbsp; |2={{klado |1=[[Ulmaceae]] |2={{klado |1=[[Cannabaceae]] |2={{klado |1=[[Moraceae]] |2=[[Urticaceae]] }} }} }} }} }} }} Ti Rosales ket ti maysa nga urnos a maikabil babaen ti pagarian ti [[Plantae]]. Daytoy a tsart dita baba ket mangipakita ti pannakaidasig iti urnos tapno makapan iti urnos ti Rosales.<ref>{{Cite web|url=https://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=display&classid=Rosales|title=Classification {{!}} USDA PLANTS|website=plants.usda.gov|access-date=2018-10-22}}</ref> {| class="wikitable" |<big>Pagarian</big> Plantae |- |<big>Subpagarian</big> [[Baskular a mula|Tracheobionta]] |- |<big>Superdibision</big> [[Spermatophyte|Spermatophyta]] |- |<big>Dibision</big> [[Agsabsabong a mula|Magnoliophyta]] |- |<big>Klase</big> [[Magnoliopsida]] |- |<big>Subklase</big> [[Rosids]] |- |<big>Order</big> Rosales |} == Pannakaiwarwaras == Dagiti nadumaduma a mula a maikabil babaen ti urnos ti Rosales ket agtubo kadagiti nadumaduma a parte iti lubong. Mabirukanda kadagiti [[bantay]], [[topiko]] ken [[artiko.]] Uray no makabirukka iti kameng ti urnos ti Rosales iti ania man a lugar kadagiti naisangayan a pamilia nga agtubo kadagiti nadumaduma a naisangayan a [[Heograpia|heograpiko a lokasion.]] <ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.britannica.com/plant/Rosales|title=Rosales {{!}} plant order|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-10-22|language=Ingles}}</ref> Ti [[Anemopilia|polinasion iti angin]] ket isu ti waya iti iti polinasion iti kaaduan dagiti pamilia a maikabil babaen ti urnos ti Rosales (a mairaman ti [[Moraceae]], [[Ulmaceae]], ken [[Urticaceae]] kdpy.).<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.accessscience.com/content/593700|title=Rosales|last=W.|first=Chase, Mark|website=AccessScience|language=Ingles|doi=10.1036/1097-8542.593700|access-date=2018-10-22}}</ref> == Kinapangruna == Iti kaunegan ti urnos ti Rosales ket ti pamilia ti [[Rosaceae]], a mangiraman kadagiti adu a sebbangan a naimuymuyong para kadagiti bungada, a mangaramid daytoy a kas maysa kadagiti kangrunaan iti ekonomia a pamilia dagiti mula. Ti prutas a patauden babaen dagiti kameng iti daytoy a pamilia ket mairaman ti [[mansanas]], peras, plums, [[melokoton]], seresa, [[almendras]], strawberries, blackberries, raspberries, rimas, ken langka. Dagiti bulong ti mulberry ket mangipaay a kanen dagiti igges ti seda a naus-usar iti panagpataud iti komersial a seda.<ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.britannica.com/plant/Rosales|title=Rosales {{!}} plant order|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-10-22|language=Ingles}}</ref><ref name=":1" /> Adu kadagiti ornamental a sebbangan ti mula ket adda pay iti pamilia a Rosaceae a mairaman ti rosas a nakainaganan iti pamilia ken urnos. Ti [[rosas]], naikeddeng a simbolo iti ayat kadagiti adu a kultura, ket prominente a nailadawan iti daniw ken [[literatura]].<ref name=":02" /> Dagiti moderno a karuay ti hardin dagiti rosas a kas dagiti hybrid a tsa, floribunda, ken grandifora, ket nagtaud manipud kadagiti kompleks a hybrid dagiti nadumaduma a sabali a naatap a sebbangan a patneng kadagiti nadumaduma a rehion iti lubong. Ti kayo maipud iti nangisit a seresa (Prunus serotina) ken ti nasam-it a seresa (P. avium) ket inus-usar iti panagaramid iti kalidad a muebles gapu iti marisna ken abilidad a masukog.<ref name=":02" /> Dagiti mula iti urnos a Rosales ket naus-usarda idi iti tradisional nga agas kadagiti adu a kultura. Ti latex dagiti dadduma a sebbangan dagiti kayo a higos ket aglaon iti ensima nga epektibo a mangpatay kadagiti ariet a mangimpekto kadagiti ayup.<ref name=":02" /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Commons category-inline|Rosales}} * {{Wikispecies-inline}} * [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/Rosalesweb.htm#Rosales Rosales] <span style="color:green;"> Iti: </span> [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/treeapweb2map.html Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521153254/http://www.mobot.org/mobot/research/apweb/treeapweb2map.html |date=2015-05-21 }} <span style="color:green;"> Iti: </span> [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html Angiosperm Phylogeny Website] <span style="color:green;"> Iti: </span> [http://www.mobot.org/ Missouri Botanical Garden Website] *[http://www.plantlifeforms.com/Orders239/ROSE_AND_ALLIES_ROSALES_50390371_239.aspx?txtSearch=rosales Rosales – Plant Life Forms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312072931/http://plantlifeforms.com/orders239/rose_and_allies_rosales_50390371_239.aspx?txtsearch=rosales |date=2016-03-12 }} *{{ITIS |id=24057 |taxon=Rosales |accessdate=24 Abril 2008}} {{Taxonbar|from=Q21895}} [[Kategoria:Rosales| ]] s6q5prdqetewylvkw7844bayrtck9tt 0 57239 406750 397275 2026-08-23T21:44:30Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406750 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | taxon = Ericales | image = RhododendronSimsiiFlowers2.jpg | image_caption = ''Rhododendron simsii'' | authority = [[Friedrich von Berchtold|Bercht.]] & [[Jan Svatopluk Presl|J.Presl]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract |format=PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |archive-date=2017-05-25 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |url-status=dead }}</ref> | subdivision_ranks = Dagiti pamilia | subdivision = *[[Actinidiaceae]] *[[Balsaminaceae]] *[[Clethraceae]] *[[Cyrillaceae]] *[[Diapensiaceae]] *[[Ebenaceae]] *[[Ericaceae]] *[[Fouquieria]]ceae *[[Lecythidaceae]] *[[Marcgraviaceae]] *[[Mitrastemonaceae]] *[[Pentaphylacaceae]] *[[Polemoniaceae]] *[[Primulaceae]] *[[Roridula]]ceae *[[Sapotaceae]] *[[Sarraceniaceae]] *[[Sladeniaceae]] *[[Styracaceae]] *[[Symplocos|Symplocaceae]] *[[Tetrameristaceae]] *[[Theaceae]] *[[Theophrastaceae]] }} Ti '''Ericales''' ket dagiti dakkel ken agdumaduma nga urnos dagiti [[dicotyledon]], a mairaman ti [[camelia sinensis|tsa]], [[persimmon]], [[blueberry]], [[Brazil nut]], ken [[azalea]]. Ti urnos ket mangiraman kadagiti [[kayo]], [[bassit a kayo|bassit a kaykayo]], dagiti [[liana]], ken dagiti mula a [[hierba]]. No maikuyogda kadagiti kadawyan a mula nga [[Potosintesiss|autopitiko]], mangiraman ti Ericales dagiti awanan-[[kloropila]] a mulmula a [[mikoheterotropiko]] (kas ti ''[[Sarcodes sanguinea]]'') ken dagiti [[karniboro a mula]] (kas ti henero ti ''[[Sarracenia]]''). Adu kadagiti sebbangan ket addan kadagiti lima apetalo ,ken kadawyan nga agkukyog nga agtubo. Ti panagdidikket dagiti petalo kas maysa kababalin ket tradisional idi nga inus-usar a panangikabil iti urnos iti subklase ti [[Sympetalae]].<ref>{{cite journal|last=Robyns|first=W.|title=Outline of a New System of Orders and Families of Sympetalae|journal=Bulletin du Jardin Botanique National Belgique|date=31 Disiembre 1972|volume=42|pages=363–372|jstor=3667661|doi=10.2307/3667661}}<!--|accessdate=23 Oktubre 2011--></ref> Ti [[Mycorrhiza]] ket maysa a nakaay-ayat a tagikua, masansan a mainaig iti Ericales. Iti kinapudno, ti simbiosis iti ramut a fungi ket kadawyan kadagiti representatibo ti urnos, ken ekslusibo a mabirukan dagiti tallo a kita kadagiti Ericales (dagitoy ket ti ericoid, arbutoid ken monotropoid mycorrhiza). Iti pay maipatinayon, adda dagiti pamilia kadagiti urnos ket nadayegda para kadagiti kalaingda nga abiladad nga agala iti [[aluminio]].<ref>(Jansen et al., 2004).</ref> Ti Ericales ket dagiti kosmopolitano nga urnos. Dagiti lugar a pakaiwarasan dagiti pamilia ket nakaro nga agdumaduma – bayat a dagiti dadduma ket maigawidda kadagiti tripoko, dagiti daddum aket adda laeng iti Artiko wenno dagiti rehion a temerado. Ti intero nga urnos ket aglaon kadagiti sumurok a 8,000 a sebbangan, a ti Ericaceae ket mangibilang kadagiti 2,000-4,000 a sebbangan (babaen dagiti nadumaduma karkulo). == Kinapangruna iti ekonomia == Ti kaaduna a naus-usar iti komersio a mula iti urnos ket ti [[tsa]] (''Camellia sinensis'') manipud iti pamilia a [[Theaceae]]. Mangiraman pay ti urnos kadagiti makan a prutas, a mairaman ti [[pruta ti kiwi]] (''Actinidia deliciosa''), [[persimmon]] (henero ti ''Diospyros''), [[blueberry]], [[huckleberry]], [[cranberry]], [[Brazil nut]], ken [[Mamey sapote]]. Mangiraman pay ti urnos iti [[Vitellaria|shea]] (''Vitellaria paradoxa''), ti nangruna a taudan ti makan a lipido para kadagiti riniwriw nga Aprikano iti sub-Sahara. Adu kadagiti sebbangan ti Ericales ket naimulmula gapu kadagiti napintas a sabongda: dagiti popular a pagarigan ket ti [[azalea]], [[rhododendron]], [[camellia]], [[Calluna|heather]], [[Primula|polyanthus]], [[cyclamen]], [[phlox]], ken [[busy Lizzie]]. == Pannakaidasig == Dagitoy apamilia ket bigbigen ti [[sistema ti APG III]]<ref name=APGIII2009 /> a kas dagiti kameng ti Ericales: * Pamilia ti [[Actinidiaceae]] (pamilia ti [[prutas ti kiwi]]) * Pamilia ti [[Balsaminaceae]] (pamilia ti [[Impatiens|balsam]])[[Papeles:Balsam I IMG 9566.jpg|thumb|Ti ''[[Impatiens balsamina]]'' manipud iti [[Balsaminaceae]] ]] * Pamilia ti [[Clethraceae]] (pamilia ti [[clethra]]) * Pamilia ti [[Cyrillaceae]] (pamilia ti [[cyrilla]]) * Pamilia ti [[Diapensiaceae]] * Pamilia ti [[Ebenaceae]] (pamilia ti [[ebony]] ken [[persimmon]]) * Pamilia ti [[Ericaceae]] (pamilia ti [[Erica|heath]], [[rhododendron]], ken [[Vaccinium|blueberry]]) * Pamilia ti [[Fouquieria]]ceae ([[ocotillo]] family) * Pamilia ti [[Lecythidaceae]] (pamilia ti [[Brazil nut]]) * Pamilia ti [[Marcgraviaceae]] * Pamilia ti [[Mitrastemonaceae]] * Pamilia ti [[Pentaphylacaceae]] * Pamilia ti [[Polemoniaceae]] (pamilia ti [[phlox]]) * Pamilia ti [[Primulaceae]] (pamilia ti [[Primula|primrose]] ken [[Soldanella|snowbelly]]) [[Papeles:Primula rosea I IMG 7210.jpg|thumb|Ti ''[[Primula rosea]]'' manipud iti [[Primulaceae]] ]] * Pamilia ti [[Roridula]]ceae * Pamilia ti [[Sapotaceae]] (pamilia ti [[sapodilla]]) * Pamilia ti [[Sarraceniaceae]] (pamilia ti Amerikano a [[pitcher a mula]]) * Pamilia ti [[Sladeniaceae]] * Pamilia ti [[Styracaceae]] (pamilia ti [[Halesia|silverbell]]) * Pamilia ti [[Symplocaceae]] (pamilia ti sapphireberry) * Pamilia ti [[Tetrameristaceae]] * Pamilia ti [[Theaceae]] (pamilia ti [[Camellia sinensis|tsa]] ken [[camellia]]) Dagitoy apamilia ket saan abigbigen ti [[sistema ti APG III]]<ref name=APGIII2009 /> ngem kadaywanen a naus-usar kadagiti kaudian a napalabas: * Pamilia ti [[Myrsinaceae]] (pamilia ti [[cyclamen]] ken [[Anagallis arvensis|scarlet pimpernel]]) → Primulaceae * Pamilia ti [[Pellicieraceae]] → Tetrameristaceae * Pamilia ti Maesaceae → Primulaceae * Pamilia ti Ternstroemiaceae → Pentaphylacaceae * Pamilia ti [[Theophrastaceae]] → Primulaceae Dagitoy ket mangbukel ti grupo ti basalo dagiti [[asterids]].<ref>{{cite journal|last=Bremer|first=Birgitta|author2=Kåre Bremera |author3=Nahid Heidaria |author4=Per Erixona |author5=Richard G. Olmsteadb |author6=Arne A. Anderbergc |author7=Mari Källersjöd |author8=Edit Barkhordarian |title=Phylogenetics of asterids based on 3 coding and 3 non-coding chloroplast DNA markers and the utility of non-coding DNA at higher taxonomic levels|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2002-08_24_2/page/274|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=August 2002|volume=24|issue=2|pages=274–301|doi=10.1016/S1055-7903(02)00240-3|pmid=12144762}}</ref> Babaen ti [[sistema ti Cronquist]], mangiraman ti Ericales iti basbassit a grupo dagiti mula, a naikabil kadagiti [[Dilleniidae]]: * Pamilia ti [[Ericaceae]] * Pamilia ti [[Cyrillaceae]] * Pamilia ti [[Clethraceae]] * Pamilia ti [[Grubbiaceae]] * Pamilia ti [[Empetraceae]] * Pamilia ti [[Epacridaceae]] * Pamilia ti [[Pyrolaceae]] * Pamilia ti [[Monotropaceae]] == Kitaen pay == *''[[Paradinandra]]'' == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Bibliograpia == * [[Barthélemy Charles Joseph du Mortier|B. C. J. du Mortier]] (1829). ''Analyse des Familles de Plantes : avec l'indication des principaux genres qui s'y rattachent'', 28. Imprimerie de J. Casterman, Tournay. * S. Jansen, T. Watanabe, P. Caris, K. Geuten, F. Lens, N. Pyck, E. Smets (2004). The Distribution and Phylogeny of Aluminium Accumulating Plants in the Ericales. ''Plant Biology (Stuttgart)'' '''6''', 498-505. Thieme, Stuttgart. (Available online: [https://dx.doi.org/10.1055/s-2004-820980 DOI] | [http://www.thieme-connect.com/ejournals/abstract/plantbiology/doi/10.1055/s-2004-820980 Abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930030828/http://www.thieme-connect.com/ejournals/abstract/plantbiology/doi/10.1055/s-2004-820980 |date=2007-09-30 }}) * W. S. Judd, C. S. Campbell, E. A. Kellogg, P. F. Stevens, M. J. Donoghue (2002). ''Plant Systematics: A Phylogenetic Approach, 2nd edition.'' pp.&nbsp;425–436 (Ericales). Sinauer Associates, Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-403-0}}. * E. Smets, N. Pyck (Feb 2003). Ericales (Rhododendron). In: ''Nature Encyclopedia of Life Sciences''. Nature Publishing Group, London. (Available online: [http://www.els.net/ ELS Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513234028/http://www.els.net/ |date=2011-05-13 }}) * {{cite journal|author1=Arne A. Anderberg |author2=Bertil Stahl |author3=Mari Kallersjo |date=May 2000|title = Maesaceae, a New Primuloid Family in the Order Ericales s.l. |url=https://archive.org/details/taxon_2000-05_49_2/page/183 |journal = Taxon|volume = 49|issue = 2 |pages = 183–187|doi = 10.2307/1223834|publisher = International Association for Plant Taxonomy (IAPT)|jstor = 1223834}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline}} {{Wikispecies-inline}} {{Taxonbar|from=Q21737}} [[Kategoria:Ericales| ]] 6ruv3rlk45ukwkd1wg81jlkxjj2xx9w 0 57372 406881 406560 2026-08-23T23:48:00Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406881 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | taxon = Cucurbitales | fossil_range = {{Fossil range|107|0}}<small>Nasapa a [[Kretasio]] – Kaudian</small> | image = 2006-10-18Cucurbita pepo02.jpg | authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] ''ex'' [[Friedrich von Berchtold|Bercht.]] & [[Jan Svatopluk Presl|J.Presl]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal | author = Angiosperm Phylogeny Group | year = 2009 | title = An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III | journal = Botanical Journal of the Linnean Society | volume = 161 | issue = 2 | pages = 105–121 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract | doi = 10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x | access-date = 2019-02-07 | archive-date = 2017-05-25 | archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract | url-status = dead }}</ref> | subdivision_ranks = Dagiti pamilia | subdivision = * [[Anisophylleaceae]] <small>Ridl. 1922</small> * [[Apodanthaceae]] <small>Tiegh. ex Takht. 1987</small> * [[Begoniaceae]] <small>C. Agardh 1824</small> (pamilia ti [[begonia]]) * [[Coriariaceae]] <small>DC. 1824</small> * [[Corynocarpaceae]] <small>Engl. 1897</small> * [[Cucurbitaceae]] <small>Juss. 1789</small> (pamilia ti [[tabungaw]]) * [[Datiscaceae]] <small>Dumort. 1829</small> * [[Tetramelaceae]] <small>Airy Shaw 1965</small> | synonyms = * Anisophylleales <small>Reveal & Doweld</small> * Begoniales <small>Link</small> * Begonianae <small>Doweld</small> * Coriariales <small>Lindley</small> * Coriariopsida <small>Parlatore</small> * Corynocarpales <small>Takhtajan</small> * Corynocarpanae <small>Takhtajan</small> * Cucurbitanae <small>Reveal</small> * Cucurbitopsida <small>Brongniart</small> * Datiscales <small>Dumortier</small> }} Ti '''Cucurbitales''' ket dagiti urnos dagiti [[agsabsabong a mula]] a mairaman dagiti grupo ti [[rosid]] dagiti [[dicotyledon]]. Kaaduan a maitagikua daytoy nga urnos kadagiti tropikal a lugar, nga adda met dagiti limitado a kaadda kadagiti subtropiko ken temperado a rehion. Mangiraman ti urnos dagiti bassit a kayo ken dagiti kayo, maikuyogda pay kadagiti hierba ken dagiti agkalkalatkat. Ti maysa a nangruna pakailasinan dagiti Cucurbitales ket ti kaadda dagiti uniseksual a sabong, kaaduan ti [[pentasikliko]], nga addaan kadagiti napuskol a natirad a petalio.<ref name="Matthews">{{cite journal | vauthors = Matthews ML, Endress PK | year = 2004 | title = Comparative floral structure and systematics in Cucurbitales (Corynocarpaceae, Coriariaceae, Tetramelaceae, Datiscaceae, Begoniaceae, Cucurbitaceae, Anisophylleaceae) | journal = Botanical Journal of the Linnean Society | volume = 145 | issue = 2 | pages = 129–185 | doi = 10.1111/j.1095-8339.2003.00281.x}}</ref> Kadawyan a maaramid ti polinasion babaen dagiti insekto, ngem adda pay ti [[Anemopili|polinasion iti angin]] (iti [[Coriariaceae]] ken [[Datiscaceae]]). Buklen ti urnos dagiti agarup a 2600 a sebbangan kadagiti walo a pamilia. Dagiti kadakkelan a pamilia ket ti [[Begoniaceae]] pamilia ti begonia) nga agraman kadagiti agarup a 1500 a sebbangan ken ti [[Cucurbitaceae]] (pamilia ti tabungaw) nga agraman kadagiti agarup a 900 a sebbangan. Mangiraman dagitoy dua a pamilia dagiti dua a nangruna a mula iti ekonomia. A naipangpangruna ti Cucurbitaceae (pamilia ti tabungaw) a mangiraman kadagiti makan a sebbangan, a kas ti [[karabasa (bunga)|karabasa]], [[pumpkin]] (isuda a dua manipud iti ''[[Cucurbita]]''), [[sandia]] (''Citrullus vulgaris''), ken [[pipino]] ken dagiti [[melon]] (''[[Cucumis]]''). Maamuan dagiti Begoniaceae para kadagiti hortikultural a sebbanganda, kadagitoy ket sumurok a 130 nga agraman pay kadagiti adu a [[kultibar|karuay]] == Pannakaidasig == Babaen ti [[sistema ti Cronquist]], naikabil idi dagiti pamilia ti [[Begoniaceae]], [[Cucurbitaceae]], ken [[Datiscaceae]] iti urnos ti [[Violales]], iti kaunegan ti subklase ti Dilleniidae, a ti Tetramelaceae ket naitipon iti Datiscaceae. Naikabil idi ti [[Corynocarpaceae]] iti urnos ti [[Celastrales]], ken ti [[Anisophylleaceae]] iti urnos ti [[Rosales]], isuda a dua ket adda iti subklase ti Rosidae. Naikabil idi ti [[Coriariaceae]] iti [[Ranunculaceae]], ti subklase ti Magnoliidae. Saan a nabigbigan a kas pamilia ti [[Apodanthaceae]], dagiti henerona ket naikeedeng iti sabalia pamilia ti parasitiko a mula, ti [[Rafflesiaceae]]. Ti agdama a pannakaidasig ket gapu iti [[Angiosperm Phylogeny Group|APG III (2009)]]. == Sistematika == Mangsingasing ti moderno a[[molekular a pilohenetiko]] ti sumaganad a pannakaidasig:<ref name="Matthews" /><ref>{{cite journal | vauthors = ((Zhang L-B)), Simmons MP, Kocyan A, Renner SS | year = 2006 | title = Phylogeny of the Cucurbitales based on DNA sequences of nine loci from three genomes: Implications for morphological and sexual system evolution | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 39 | issue = 2 | pages = 305–322 | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1055790305003209 | archive-url = http://www.umsl.edu/~renners/Zhang_Cucurbitales_MPE2006.pdf | archive-date = 27 February 2017 | doi = 10.1016/j.ympev.2005.10.002 | pmid = 16293423}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Soltis DE, Gitzendanner MA, Soltis PS | year = 2007 | title = A 567-taxon data set for angiosperms: The challenges posed by Bayesian analyses of large data sets | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-plant-sciences_2007-02_168_2/page/137 | journal = International Journal of Plant Sciences | volume = 168 | issue = 2 | pages = 137–157 | doi = 10.1086/509788 | jstor = 509788}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schaefer H, Heibl C, Renner SS | year = 2009 | title = Gourds afloat: A dated phylogeny reveals an Asian origin of the gourd family (Cucurbitaceae) and numerous oversea dispersal events | journal = Proceedings of the Royal Society B | volume = 276 | issue = 1658 | pages = 843–851 | url = http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/276/1658/843 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181102213130/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/276/1658/843 | archive-date = 2018-11-02 | doi = 10.1098/rspb.2008.1447 | pmid = 19033142 | pmc = 2664369 | access-date = 2019-02-07 | url-status = bot: unknown }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Filipowicz N, Renner SS | year = 2010 | title = The worldwide holoparasitic Apodanthaceae confidently placed in the Cucurbitales by nuclear and mitochondrial gene trees | journal = BMC Evolutionary Biology | volume = 10 | pages = 219 | url = http://www.biomedcentral.com/1471-2148/10/219 | doi = 10.1186/1471-2148-10-219 | pmid = 20663122 | pmc = 3055242 }}{{Natay a silpo|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bell CD, Soltis DE, Soltis PS | year = 2010 | title = The age and diversification of the angiosperms re-revisited | journal = American Journal of Botany | volume = 97 | issue = 8 | pages = 1296–1303 | url = http://www.amjbot.org/content/97/8/1296.abstract | doi = 10.3732/ajb.0900346 | pmid = 21616882 | access-date = 2019-02-07 | archive-date = 2014-04-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140421063509/http://www.amjbot.org/content/97/8/1296.abstract | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Renner SS, Schaefer H | year = 2016 | chapter = Phylogeny and evolution of the Cucurbitaceae | veditors = Grumet R, Katzir N, Garcia-Mas J | title = Genetics and Genomics of Cucurbitaceae | volume = 20 | series = Plant Genetics and Genomics: Crops and Models | location = New York, NY | publisher = Springer International Publishing | pages = 1–11 | doi = 10.1007/7397_2016_14| isbn = 978-3-319-49330-5 }}</ref> {{klado| style=line-height:75%; |1={{klado |1=[[Fagales]]&nbsp;([[Akinruar a grupo (kladistiko)|akinruar a grupo]]) |label2=Cucurbitales |2={{klado |1=[[Apodanthaceae]] |2={{klado |1=[[Anisophylleaceae]] |2={{klado |1={{klado |1=[[Corynocarpaceae]] |2=[[Coriariaceae]] }} |2=[[Cucurbitaceae]] |3={{klado |1=[[Tetramelaceae]] |2={{klado |1=[[Datiscaceae]] |2=[[Begoniaceae]] }} }} }} }} }} }} }} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * {{cite book | vauthors = Judd WS, Campbell CS, Kellogg EA, Stevens PF, Donoghue MJ | year = 2002 | title = Plant Systematics: A Phylogenetic Approach | url = https://archive.org/details/plantsystematics0002unse | edition = Maika-2 | pages = [https://archive.org/details/plantsystematics0002unse/page/380 380]–382 | chapter = Cucurbitales | publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland, Massachusetts | isbn = 978-0-87893-403-4}} * {{cite book | author = du Mortier BCJ | author-link = Barthélemy Charles Joseph du Mortier | year = 1829 | title = Analyse des Familles de Plantes: Avec l'indication des principaux genres qui s'y rattachent | pages = 28 | publisher = Imprimerie de J. Casterman | location = Tournay}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Cucurbitales}} {{Taxonbar|from=Q21875}} [[Kategoria:Cucurbitales| ]] tr87jc96tfku7v3j6hl1cw9py6n3538 0 57399 406755 406235 2026-08-23T21:49:23Z InternetArchiveBot 14943 Add 3 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406755 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Malva parviflora small.jpg | image_caption = ''[[Malva parviflora]]'' | taxon = Malvaceae | authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x/pdf | format= PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x }}</ref> | subdivision_ranks = Dagiti subpamilia | subdivision = * [[Bombacoideae]] * [[Brownlowioideae]] * [[Byttnerioideae]] * [[Dombeyoideae]] * [[Grewioideae]] * [[Helicteroideae]] * [[Malvoideae]] * [[Sterculioideae]] * [[Tilioideae]] | synonyms = *Bombacaceae {{Au|Kunth}} *Brownlowiaceae {{Au|Cheek}} *Byttneriaceae {{Au|R.Br.}} *Dombeyaceae {{Au|Kunth}} *Durionaceae {{Au|Cheek}} *Helicteraceae {{Au|J.Agardh}} *Hermanniaceae {{Au|Marquis}} *Hibiscaceae {{Au|J.Agardh}} *Lasiopetalaceae {{Au|Rchb.}} *Melochiaceae {{Au|J.Agardh}} *Pentapetaceae {{Au|Bercht. & J.Presl}} *Philippodendraceae {{Au|A.Juss.}} *Plagianthaceae {{Au|J.Agardh}} *Sparmanniaceae {{Au|J.Agardh}} *Sterculiaceae {{Au|Vent.}} *Theobromataceae {{Au|J.Agardh}} *Tiliaceae {{Au|Juss.}} | synonyms_ref = <ref name=GRIN>{{cite web | url = https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomyfamily.aspx?id=688 | title = Family: Malvaceae | work = Germplasm Resources Information Network (GRIN) [Online Database] | publisher = United States Department of Agriculture Agricultural Research Service, Beltsville, Maryland | date = 17 Enero 2017 | accessdate = 7 Hunio 2017 | archive-date = 2016-01-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160126114430/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomyfamily.aspx?id=688 | url-status = dead }}</ref> }} Ti '''Malvaceae''', wenno dagiti '''malba''', ket ti pamilia dagiti [[agsabsabong a mula]] a nakarkulo nga aglaon kadagiti 244 a henero nga agraman kadagiti 4225 nga ammo a sebbangan.<ref name="Christenhusz-Byng2016">{{cite journal |author1=Christenhusz, M. J. M. |author2=Byng, J. W. | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 }}</ref><ref name="APW" /> Nasayaat nga ammo a kamkameng iti nangruna iti ekonomia ket mangiraman ti [[okra]], [[kapas]], [[Theobroma cacao|kakaw]] ken [[durian]]. Adda pay dagiti sumagmamano a henero nga aglaon kadagiti ammo nga ornamental, a kas ti ''Alcea'' (hollyhock), ''[[Malva]]'' (malba) ken ti ''[[Lavatera]]'' (malba a kayo). Dagiti kadakkelan a henero iti termino ti bilang dagiti sebbangan ket mairaman ti ''[[Hibiscus|gumamela]]'' (300 a sebbangan), ''[[Sterculia]]'' (250 a sebbangan), ''[[Dombeya]]'' (250 a sebbangan), ''[[Pavonia (mula)|Pavonia]]'' (200 a sebbangan) ken ti ''[[Sida (mula)|Sida]]'' (200 a sebbangan).<ref name="Judd">{{cite book |author=Judd, W. S.|author2=C. S. Campbell |author3= E. A. Kellogg |author4= P. F. Stevens |author5= M. J. Donoghue |title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach |url=https://archive.org/details/plantsystematics0000unse|year=2008 |edition=third |isbn= 978-0-87893-407-2}}</ref> == Taksonomia ken nomenkatura == Kontrobersial ti panangigawid ti Malvaceae. Ti tradisional a Malvaceae ''[[sensu stricto]]'' ket buklen dagiti agpapada unay ken kladistiko a [[Monopili|monopiletiko]] a grupo. Ti sabali pay a nangruna panangigawid, ti Malvaceae ''[[sensu lato]]'', ket ad-adun a kaudian a naipalawag iti batayan dagiti molekular a pamay-an ket nakaipakita kadagiti kadawyan a mabigbigan a pamilia ti [[Bombacaceae]], [[Tiliaceae]],ken [[Sterculiaceae]], a kankanyonen a naikeddeng nga asideg a maikuyog iti Malvaceae ''s.s.'', ket saan dagitoy a monopiletiko a grupo. Isu a, ti Malvaceae ket mabalin a maipadakkel a mangiraman amin kadagitoy a pamilia tapno mangbukel ti monopiletiko a grupo. Ti panagampon iti daytoy a panangigawid, mangitipon ti Malvaceae iti maysa a dakdakkel a bilang dagiti henero. === Dagiti subpamilia === Daytoy nga artikulo ket naibatay iti maikadua a panangigawid , kas inpresenta babaen ti [[Angiosperm Phylogeny Website]].<ref name="APW">{{cite web |title=Angiosperm Phylogeny Website |url=http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/ |accessdate=15 Hulio 2014}}</ref> Buklen ti Malvaceae ''s.l.'' (kalpasan daytoy ket simple laeng a "Malvaceae") dagiti siam a subpamilia. Maipakita ti maysa a tentatibo a [[kladograma]] ti pamilia dita baba. Mangibaga ti diamante ti saan a nasayaat a nasuportaran a pannakaisanga (<80%). {{klado|style=font-size:80%;line-height:75%|1= {{klado |1={{klado |1='''[[Byttnerioideae]]''': 26 a henero, 650 a sebbangan, pan-tropikal, naipangpangruna idiay [[Abagatan nga Amerika]] |2='''[[Grewioideae]]''': 25 genera, 770 species, pan-tropical }}|label2=♦|2={{klado |1='''[[Sterculioideae]]''': 12 a henero, 430 a sebbangan, pan-tropikal |2='''[[Tilioideae]]''': tallo a henero, 50 a sebbangan, dagiti akin-amianan a [[kalalainganna a klima|temperado a rehion]] ken [[Tengnga nga Amerika]] |3='''[[Dombeyoideae]]''': agarup a 20 a henero, agarup a 380 a sebbangan, palaeo-tropikal, a naipangpangruna idiay [[Madagascar]] ken [[Mascarenes]] |4='''[[Brownlowioideae]]''': walo a henero, agarup a 70 a sebbangan, naipangpangruna iti palaeo-tropikal |5='''[[Helicteroideae]]''': walo aginggana iti 12 a henero, 10 aginggana dagiti 90 a sebbangan, tropikal, naipangpangruna idiay [[Abagatan a daya nga Asia]] |label6=♦|6={{klado |1='''[[Malvoideae]]''': 78 a henero, 1,670 a sebbangan, temperado aginggana iti tropikal |2='''[[Bombacoideae]]''': 12 a henero, 120 a sebbangan, tropikal, naipangpangruna idiay [[Aprika]] ken [[Kaamerikaan|Amerika]] }}}}}}}} Nangruna nga ibaga a dagiti pagbaetan a pannakaikabagian dagitoy a subpamilia ket mabalin a saan a nasayaat a nasuportaran wenno gangani a kompleto a nalemmeng. Adda dagiti agtulytuloy a di pagkikinnaawatan kadagiti husto a panangigawid kadagitoy a subpamilia, mairaman ti preserbasion ti pamilia, ti Bombacaceae.<ref>{{Cite journal|last=Refaat|first=J|date=2012|title=Bombacaceae: A phytochemical review|url=|journal=Pharmaceutical Biology|volume=51|issue=1|pages=100–130|via=|doi=10.3109/13880209.2012.698286|pmid=22974340}}</ref> Ti panangigawid ti pamilia ket mabalin a nakaro nga agbaliw intono maipablaak dagiti baro a panagadal. No agbirbiruk iti pakaammo a maipanggep iti tradisional a Malvaceae ''s.s.'', maisingasing a kitaen ti [[Malvoideae]], ti subpamilia nga agarup a maitunos iti dayta a grupo. === Sinapomorpia === Ti pagbaetan a pannakaikabagian dagiti pamilia ti "bugas a Malvales" a nausar idi a mangipalawag iti batayan dagiti pagbibingayan nga "apinidad ti malbeano." Dagitoy ket nangriraman ti kaadda ti malba a ngipen, dagiti ungkay nga agraman kadagiti musilago a kanal, ken estratipikado a sukog-kalso a ploema.<ref>{{Cite book|title=The Families and Genera of Vascular Plants|last=Kubitzki|first=K|publisher=Springer-Verlag|year=2003|isbn=|location=Berlin|pages=}}</ref> Problematiko dagitoy nga apinidad gapu ta saanda kankanayon a maibingay iti kaunegan dagiti bugas pamilia.<ref>{{Cite journal|last=Thorne|first=R|date=1992|title=Classification and geography of the flowering plants|url=https://archive.org/details/sim_botanical-review_july-september-1992_58_3/page/225|journal=Bot. Rev.|volume=58|issue=3|pages=225–348|via=|doi=10.1007/bf02858611}}</ref> Dagiti kumaudian a panagadal ket nangipakita ti nakarkaro a nalawag a sinapomorpia iti kaunegan ti Malvaceae ''s.l..'' Dagiti sinapomorpia a nailasin iti kaunegan ti Malvaceae ''s.l.'' mairaman ti kadda dagiti baldos a selula, trichomatous nectaries, ken ti estruktura nga inploressensia a tinawtawagan iti yunit a dua-maris.<ref>{{Cite journal|last=Bayer|first=C.|date=1999|title=Support for an expanded family concept of Malvaceae within a recircumscribed order Malvales: a combined analysis of plastid atpB and rbcL DNA sequences|url=|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=129|issue=4|pages=267–303|via=|doi=10.1111/j.1095-8339.1999.tb00505.x}}</ref> Buklen dagiti baldosa a slula dagiti naipuesto iti bertikal a selula a naibaetbaet ken agpada iti dimension aginggana kadagiti prokumbento a raya a selula. Ti ebidensia dagiti posil ti kayo ti Malvean ket nagpasingked ti ebolusionario a silpoda iti Malvaceae ''s.l.'', ken nangipalawag pay ti agdumaduma nga estruturada.<ref>{{Cite journal|last=Manchester|first=Steven|date=1978|title=Tile cells and their occurrence in Malvalean fossil woods|url=|journal=IA WA Bulletin|volume=|pages=23–28|via=ResearchGate}}</ref> Dagiti sabong ti Malvaceae ''s.l''. ket mangipakita iti nectaries a mangbukel iti napusek a naurnos nga adu tiselulana a buok a maipada kadagiti trikoma. Iti kaaduan ti Malvaceae ''s.l.'', Dagitoy a trikomato a nectaries let mabirukan iti akin-uneg a rabaw dagiti sepalio, ngem dagiti sabong ti subpamilia, ti Tiliodeae, ket addaan pay kadagiti nectaries iti petalio.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Erbar|first=C|date=2014|title=Nectar secretion and nectaries in basal angiosperms, magnoliids and non-core eudicots and a comparison with core eudicots|url=|journal=Plant Div. Evol.|volume=131|issue=2|pages=63–143|via=|doi=10.1127/1869-6155/2014/0131-0075}}</ref> Dagiti sabong ti Malvea ket makibinningayda pay iti maysa a mangikaykaysa nga estruktura nga ammo a kas ti maysa a yunit ti dua-maris, a nanaganan iti naiyuna a pannakaduktal kadagiti sabong ti ''Theobroma bicolor''. Ti yunit ti dua-maris ket buklen iti maysa a naurnos nga inploresensia nga agraman kadagiti estruktuda ti braktea cymose. Ti inploresensiaket mabalin nga agsanga manipud iti nangruna nga aksis, nga agpartuat kadagiti sabali nga urnos dagiti sabong, a ti umuna nga agrang-ay ket ti nangruna nga aksis. Dagiti espesialado a iti pedunkulo ket gumay-at iti sirok ti sabong kadagiti katunaynay nga uggot nga agbalin kadagitoy a lateral nga ungkay. Ti maysa a braktea iti kaunegan iti daytoy a rip-ong ket maysa a di nabunga a braktea. Ti yunit ti dua-maris ket agdumaduma nga estruktura iti karikut, ngem ti kaadda dagiti nabunga ken di nabunga a braktea ket maysa a nangruna a karakter.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Bayer|first=C|date=1999|title=The bicolor unit — homology and transformation of an inflorescence structure unique to core Malvales|url=https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_1999_214_1-4/page/187|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=214|issue=1–4|pages=187–198|via=|doi=10.1007/bf00985738}}</ref> == Deskripsion == [[Papeles:Alcea rosea lv 1.jpg|thumb|right|Ti ''[[Alcea rosea]]'' ket ti kadawyan a sabong ti hardin iti Malvaceae]] Kaaduan dagiti sebbangan ket dagiti [[hierba]] wenno dagiti bassit a mula, ngem adda met dagiti [[kayo]] ken dagiti [[liana]]. == Kitaen pay == * ''[[Florissantia]]'', ti maysa nga awanen a henero ti Cenozoic == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} * {{cite journal|author=Baum, D. A.|author2= W. S. Alverson |author3= R. Nyffeler|year= 1998|title= A durian by any other name: taxonomy and nomenclature of the core Malvales|journal= Harvard Papers in Botany| volume= 3|pages= 315–330}} * {{Cite journal | last1 = Baum | first1 = D. A. | last2 = Dewitt Smith | first2 = S. | last3 = Yen | first3 = A. | last4 = Alverson | first4 = W. S. | last5 = Nyffeler | first5 = R. | last6 = Whitlock | first6 = B. A. | last7 = Oldham | first7 = R. L. | title = Phylogenetic relationships of Malvatheca (Bombacoideae and Malvoideae; Malvaceae sensu lato) as inferred from plastid DNA sequences | journal = American Journal of Botany | volume = 91 | issue = 11 | pages = 1863–1871 | year = 2004 | doi = 10.3732/ajb.91.11.1863 | pmid=21652333}} * {{Cite journal | last1 = Bayer | first1 = C. | title = Support for an expanded family concept of Malvaceae within a recircumscribed order Malvales: a combined analysis of plastidatpB andrbcL DNA sequences | journal = Botanical Journal of the Linnean Society | volume = 129 | issue = 4 | pages = 267–303 | year = 1999 | doi = 10.1006/bojl.1998.0226}} * Bayer, C. and K. Kubitzki 2003. Malvaceae, pp.&nbsp;225–311. In K. Kubitzki (ed.), ''The Families and Genera of Vascular Plants'', vol. 5, Malvales, Capparales and non-betalain Caryophyllales. * {{Cite journal | last1 = Edlin | first1 = H. L. | title = A Critical Revision of Certain Taxonomic Groups of the Malvales Part Ii1 | journal = New Phytologist | volume = 34 | issue = 2 | pages = 122–143 | year = 1935 | doi = 10.1111/j.1469-8137.1935.tb06834.x}} * {{Cite journal | pages = 384–405 | issue = 3 | year = 1997 | doi = 10.2307/2807839 | jstor = 2807839 | volume = 49 | journal = Brittonia | first1 = W. S. | last2 = Manchester | first2 = S. R. | title = Circumscription of Malvaceae (Malvales) as Determined by a Preliminary Cladistic Analysis of Morphological, Anatomical, Palynological, and Chemical Characters | url = https://archive.org/details/sim_brittonia_july-september-1997_49_3/page/384 | last1 = Judd}} * Maas, P. J. M. and L. Y. Th. Westra. 2005. ''Neotropical Plant Families'' (3rd edition). * {{Cite journal | doi = 10.1080/00173130410000730 | last1 = Perveen | first1 = A. | last2 = Grafström | first2 = E. | last3 = El-Ghazaly† | issn = 0017-3134 | first3 = G. | title = World Pollen and Spore Flora 23. Malvaceae Adams. P.p. Subfamilies: Grewioideae, Tilioideae, Brownlowioideae | journal = Grana | volume = 43 | issue = 3 | pages = 129 | year = 2004}} * {{cite journal|author=Tate J. A.|author2= J. F. Aguilar |author3= S. J. Wagstaff |author4= J. C. La Duke |author5= T. A. Bodo Slotta |author6= B. B. Simpson|year= 2005|title= Phylogenetic relationships within the tribe Malveae (Malvaceae, subfamily Malvoideae) as inferred from ITS sequence data|journal= American Journal of Botany|volume= 92|pages= 584–602|doi=10.3732/ajb.92.4.584|issue=4|pmid=21652437|url=https://digital.csic.es/bitstream/10261/24879/1/2005_Fuertes_AmeJouBot_92_584-602.pdf}} (abstract online [http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/92/4/584 here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626072014/http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/92/4/584 |date=2010-06-26 }}). * {{cite journal | last1 = Alverson | first1 = William S. | last2 = Whitlock | first2 = Barbara A. | last3 = Nyffeler | first3 = Reto | last4 = Bayer | first4 = Clemens | last5 = Baum | first5 = David A. | year = 1999 | title = Phylogeny of the core Malvales: evidence from ''ndh''F sequence data | url = http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/86/10/1474 | journal = American Journal of Botany | volume = 86 | issue = 10| pages = 1474–1486 | doi=10.2307/2656928| jstor = 2656928 }} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Malvaceae}} {{Wikispecies-inline}} * [http://www.malvaceae.info/Genera/gallery.html Malvaceae.info: Ladladawan ti Malvaceae] * [http://www.topwalks.net/plants/generos/malvaceae_02.htm Topwalks.net: Malvaceae] * [http://tolweb.org/tree?group=Core_Malvales&contgroup=Malvales Tree of Life.org: Core Malvales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713122029/http://www.tolweb.org/tree?group=Core_Malvales&contgroup=Malvales |date=2007-07-13 }} * [https://web.archive.org/web/20070212124240/http://www.hear.org/starr/hiplants/images/family/malvaceae.htm HEAR.org — Malvaceae: mulmula ti Hawaii] — ''ladladawan''. * [http://greif.uni-greifswald.de/floragreif/?fam=Malvaceae&gen=&spec=&flora_search=taxon GREIF Flora: Malvaceae ti Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413184106/http://greif.uni-greifswald.de/floragreif/?fam=Malvaceae&gen=&spec=&flora_search=taxon |date=2015-04-13 }} {{Taxonbar|from=Q156551}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Malvaceae| ]] f8c2bqhge26opr54yt0dt7z2tzeh86c 0 57405 406824 406623 2026-08-23T23:03:38Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406824 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image=Rambutans by Muhammad Mahdi Karim.jpg |image_caption=Bungbunga ti ''[[Rambutan|Nephelium lappaceum]]'' |taxon=Sapindoideae |authority=Burnett |subdivision_ranks=Dagiti tribu |subdivision=''[[Melicocceae]]''<br /> ''[[Paullinieae]]'' }} Ti '''Sapindoideae''' ket ti [[Pamilia (biolohia)|subpamilia]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia a [[Sapindus]] iti [[Sapindaceae]]. == Dagiti henero == Mairaman dagiti sumaganad a henero: {{columns-list|colwidth=15em| * ''[[Alatococcus]]'' {{small|Acev.-Rodr.}}<ref>{{Cite journal |last=Acevedo-Rodríguez |first=Pedro |year=2012 |title=''Alatococcus'', a new genus of Sapindaceae from Espirito Santo, Brazil |journal=Phytokeys |volume=10 |pages=1–5 |doi=10.3897/phytokeys.10.2718}}</ref> * ''[[Alectryon (plant)|Alectryon]]'' {{small|[[Gaertn.]]}}<ref>{{Cite journal |last=Gaertner |first=Joseph |authorlink=Joseph Gaertner |year=1788 |title=De Fructibus et Seminibus Plantarum |language=Latin |location=Stuttgart |publisher=Academiae Carolinae |volume=1 |page=216 |url=http://www.botanicus.org/page/2129512 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421190543/http://www.botanicus.org/page/2129512 |url-status=dead }}</ref> * ''[[Allophylastrum]]'' {{small|Acev.-Rodr.}}<ref name=Acevedo2011-allo>{{Cite journal |first= Pedro |last= Acevedo-Rodrígue|year=2011 |title=''Allophylastrum'': a new genus of Sapindaceae from northern South America |journal=PhytoKeys |volume=5 |pages=39–43 |doi=10.3897/phytokeys.5.1684 }}</ref> * ''[[Allophylus]]'' {{small|[[L.]]}}<ref name=Linnaeus1753>{{Cite book |author=Linnaeus |authorlink=Linnaeus |year=1753 |title=Species Plantarum |language=Latin }}</ref> * ''[[Amesiodendron]]'' {{small|[[Hu Xiansu|Hu]]}}<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Hsien-Hu |authorlink=Hu Xiansu |year=1936 |title=''Amesiodendron'', a new genus of Sapindaceae from Southern China |journal=Bulletin of the Fan Memorial Institute of Biology, Botany series |volume=7 |issue= |page=207<!--could not find full range--> |doi=}}</ref> * ''[[Aporrhiza]]'' {{small|[[Radlk.]]}}<ref name=Radlkofer1878>{{Cite journal |last=Radlkofer |first=L. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1878 |title=Ueber Sapindus und damit in Zusammenhang stehende Pflanzen |language=Aleman |journal=Sitzungsberichte der mathematisch-physikalischen Classe der K. b. Akademie der Wissenschaften zu München |volume=8 |issue= |pages=221–408}}</ref> * ''[[Arytera]]'' {{small|[[Carl Ludwig Blume|Blume]]}}<ref name=Blume1847>{{Cite book |last1= Blume |first1= Carl L. |authorlink1= Carl Ludwig Blume |year= 1847 |title= XXVIII. De Quibusdam Sapindaceis Maxima Parte Indiæ Orientali Propriis |trans-title=28. On some Sapindaceae of the greater part of India and the East |series= Rumphia |volume= 3 |issue= 28 |pages= 91–204 |language= Latin}}</ref> * ''[[Atalaya (plant)|Atalaya]]'' {{small|Blume}}<ref name=Blume1847 /> * ''[[Athyana]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Durand1888>{{Cite book |last=Durand |first=Théophile |year=1888 |title=Index Generum Phanerogamorum |url=https://archive.org/details/indexgenerumpha00duragoog |language=Latin |location=Bruxelles}}</ref> * ''[[Balsas (plant)|Balsas]]'' {{small|J.Jiménez Ram. & K.Vega}}<ref name=Jimenez2011>{{Cite journal |last=Jiménez Ramírez |first=Jaime |last2=Vega Flores |first2=Karla |last3=Cruz Durán |first3=Ramiro |year=2011 |title=''Balsas'' (Sapindaceae), Género Nuevo de la Cuenca del Río Balsas en el Estado de Guerrero, México|url=https://archive.org/details/novon_2011_21_2/page/196 |journal=Novon |volume=21 |issue=2 |pages=196–200 |doi=10.3417/2009010 }}</ref> * ''[[Beguea]]'' {{small|[[Capuron]]}}<ref name=Capuron1969>{{Cite book |last=Capuron |first=R. |authorlink=René Paul Raymond Capuron |year=1969 |title=Révision des Sapindacées de Madagascar et des Comores |language=Pranses |location=Paris |publisher=Éditions du Muséum |series=''Mémoires du Muséum national d'Histoire naturelle'', sér. B, Botanique, '''19'''}}</ref> * ''[[Bizonula]]'' {{small|Pellegrin}}<ref>{{Cite journal |last=Pellegrin |first=François |year=1924 |title=''Bizonula'', genre nouveau de Sapindacées d'Afrique occidentale |language=Pranses |journal=Bulletin de la Société Botanique de France |volume=71 |pages=299–300 |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5811&Pagina=342 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2013-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212085902/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5811&Pagina=342 |url-status=dead }}</ref> * ''[[Blighia]]'' {{small|[[K.D.Koenig]]}}<ref>{{Cite journal |last=Koenig |first=C. |authorlink=Charles Konig |year=1806 |title=''Blighiae'', novi ex Sapindaeorum Ordine naturali Generis |language=Latin |journal=Annals of Botany |volume=2 |issue=3 |pages=569–574 |url=https://books.google.com/books?id=FEI-AAAAcAAJ&pg=PA569|accessdate=11 Agosto 2018}}</ref> * ''[[Blighiopsis]]'' {{small|Van der Veken}}<ref>{{Cite journal |last=Van der Veken |first=P. |year=1960 |title=''Blighiopsis'', genre nouveau de Sapindacées du Congo |language=Pranses |journal=Bulletin du Jardin botanique de l'État a Bruxelles |volume=30 |issue=4 |pages=413–420 |jstor=3667342 |doi=10.2307/3667342}}</ref> * ''[[Blomia]]'' {{small|[[Faustino Miranda|Miranda]]}}<ref>{{Cite journal |last=Miranda |first=F. |authorlink= |year=1953 |title=Plantas nuevas o notables de la flora de Chiapas |language=Espaniol |journal=Anales del instituto de Biología de la Universidad Nacional de México |volume=24 |pages=69–96;82}}</ref> * ''[[Bridgesia]]'' {{small|Bertero ex [[Cambess.]]}}<ref name=Cambessedes1834>{{Cite journal |last=Cambessèdes |first=J. |authorlink=Jacques Cambessèdes |year=1834 |title=Note sur deux genres nouveaux de la famille des sapindacées |language=Pranses |journal=Nouvelles Annales du Muséum d'Histoire Naturelle |volume=3 |issue= |pages=231–238 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/10294394|accessdate=11 Agosto 2018}}</ref> * ''[[Camptolepis]]'' {{small|Radlk.}}<ref>{{Cite book |last=Radlkofer |first=L.|authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1907 |chapter=Sapindaceae |title=Die Natürliche Pflanzenfamilien, Nachträge zum II.— IV. Teil. |language=Aleman |volume=3 |location=Leipzig |publisher=W. Engelman |pages=202–209 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/18718761|accessdate=11 Agosto 2018}}</ref> * ''[[Cardiospermum]]'' {{small|L.}}<ref name=Linnaeus1753 /> * ''[[Castanospora]]'' {{small|[[F.Muell.]]}}<ref>{{Cite book |last=Mueller |first=Ferdinand von |authorlink=Ferdinand von Mueller |year=1875 |title=Fragmenta phytographiae Australiae |language=Latin |location=Melbourne |volume=9 |publisher=Officina Joannis Ferres |page=92}}</ref> * ''[[Chouxia]]'' {{small|Capuron}}<ref name=Capuron1969 /> * ''[[Chytranthus]]'' {{small|[[Hook.f.]]}}<ref name=Bentham1862>{{Cite book |last=Bentham |first=G. |authorlink=George Bentham |last2=Hooker |first2=J.D. |authorlink2=Joseph Dalton Hooker |chapter=Sapindaceae |year=1862 |title=Genera Plantarum |language=Latin |volume= 2 |issue= 2 |location=London |publisher=A. Black |pages=388–413}}</ref> * ''[[Cnesmocarpon]]'' {{small|Adema}}<ref>{{Cite journal |last=Adema |first=F. |last2=van der Ham |first2=R.W.J.M. |year=1993 |title=''Cnesmocarpon'' (gen. nov.), ''Jagera'', and ''Trichonachras'' (Sapindaceae–Cupanieae): Phylogeny and systematics |journal=Blumea |volume=38|pages=173–215}}</ref> * ''[[Conchopetalum]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Durand1888 /> * ''[[Cubilia (plant)|Cubilia]]'' {{small|[[Carl Blume|Blume]]}}<ref name=Blume1847 /> * ''[[Cupania]]'' {{small|L.}}<ref name=Linnaeus1753 /> * ''[[Cupaniopsis]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879>{{Cite journal |last=Radlkofer |first=L. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1879 |title=Ueber Cupania und damit verwandte Pflanzen. |language=Aleman |journal=Sitzungsberichte der mathematisch-physikalischen Classe der K. b. Akademie der Wissenschaften zu München |volume=9 |pages=457–678}}</ref> * ''[[Deinbollia]]'' {{small|[[Schumacher]]}}<ref>{{Cite book |last=Schumacher |first=F.C. |authorlink=Heinrich Christian Friedrich Schumacher |year=1827 |title=Beskrivelse af Guineeiske planter |language=Danes |location=Copenhagen |publisher=kongelige danske Videnskabers Selskabs Skrifter |page=242}}</ref> * ''[[Delavaya]]'' {{small|[[Franch.]]}}<ref>{{Cite journal |last=Franchet |first=A. |authorlink=Adrien René Franchet |year=1886 |title=Plantas Yunnanenses a CL. J. M. Delavay Collectas |language=Pranses |journal=Bulletin de la Société Botanique de France |volume=33 |pages=358–467;462}}</ref> * ''[[Diatenopteryx]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1878 /> * ''[[Dictyoneura]]'' {{small|Blume}}<ref name=Blume1847 /> * ''[[Dilodendron]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1878 /> * ''[[Dimocarpus]]'' {{small|[[Lour.]]}}<ref>{{Cite book |last= de Loureiro |first= João |authorlink=João de Loureiro |year=1790 |title=Flora Cochinchinensis |url= https://archive.org/details/floracochinchine11790lour |language=Latin |location=Lisbon |publisher=Typis, et expensis academicis |page=[https://archive.org/details/floracochinchine11790lour/page/233 233]}}</ref> * ''[[Diploglottis]]'' {{small|[[Hook.f.]]}}<ref name=Bentham1862 /> * ''[[Elattostachys]]'' {{small|(Blume) Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879-actes>{{Cite book |last=Radlkofer |first=L.A.T. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1879 |chapter=Ueber die Sapindaceen Holländisch-Indiens |title=Actes du congrès international de botanistes, d'horticulteurs, de négociants et de fabricants de produits du règne végétal tenu à Amsterdam, 1877 |language=Aleman |location=Leide |publisher=A. W. Sijthoff |pages=70–133, 216–254}}</ref> * ''[[Eriocoelum]]'' {{small|Hook.f.}}<ref name=Bentham1862 /> * ''[[Erythrophysa]]'' {{small|[[E.Mey.]] ex [[Arn.]]}}<ref>{{Cite journal |last=Walker Arnott |first=G.A. |authorlink=George Arnott Walker-Arnott |year=1841 |title=On Some South African Plants (part) |journal=Journal of Botany (Hooker) |volume=3 |issue= |pages=251–271;258}}</ref> * ''[[Erythrophysopsis]]'' {{small|[[Verdc.]]}}<ref>{{Cite journal |last=Verdcourt |first=B. |authorlink=Bernard Verdcourt |year=1962 |title=A new species of ''Erythrophysa'' E. Mey. ex Arn. (Sapindaceae) from Ethiopia |journal=Journal of the Linnean Society of London, Botany |volume=58 |issue=372 |pages=201–205 |doi=10.1111/j.1095-8339.1962.tb00893.x}}</ref> * ''[[Gereaua]]'' {{small|Buerki & Callm.}}<ref>{{Cite journal |first= Sven |last= Buerki |last2=Lowry |first2=Porter P., II |last3=Phillipson |first3=Peter B. |last4=Callmander |first4= Martin W. |year=2010 |title=Molecular Phylogenetic and Morphological Evidence Supports Recognition of ''Gereaua'', a New Endemic Genus of Sapindaceae from Madagascar |journal=Systematic Botany |volume=35 |issue=1 |pages=172–180 |doi=10.1600/036364410790862669 |pmc=3157030 |url=http://www.mobot.org/MOBOT/Research/curators/pdf/Buerkietal._2010_1.pdf|accessdate=11 Agosto 2018 |display-authors=3 |pmid=21857766}}</ref> * ''[[Glenniea]]'' {{small|Hook.f.}}<ref name=Bentham1862 /> * ''[[Gloeocarpus]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1913>{{Cite journal |last=Radklofer |first=L. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1913 |title=Enumeratio Sapindacearum Philippinensium novarumque descriptio |language=Latin |journal=Philippine Journal of Science, Section C, Botany |volume=8 |issue=6 |pages=443–473}}</ref> * ''[[Gongrodiscus]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879 /> * ''[[Gongrospermum]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1913 /> * ''[[Guindilia]]'' {{small|[[John Gillies (botanist)|Gillies]] ex [[Hook.]] & [[Arn.]]}}<ref>{{Cite journal |last=Hooker |first=W.J. |authorlink=William Jackson Hooker |last2=Arnott |first2=G.A.W. |authorlink2=George Arnott Walker-Arnott |year=1833 |title=Contributions towards a flora of South America and the islands of the Pacific |journal=Botanical Miscellany |volume=3 |issue= |pages=129–211;170 |url=http://www.botanicus.org/page/779111 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062657/http://www.botanicus.org/page/779111 |url-status=dead }}</ref> * ''[[Guioa]]'' {{small|[[Cav.]]}}<ref>{{Cite book |last=Cavanilles |first=Antonio José |authorlink=Antonio José Cavanilles |year=1797 |title=Icones et descriptiones plantarum |language=Latin |volume=4 |location=Madrid |publisher=Regia Typographia |page=49 |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=241&Pagina=53 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064017/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=241&Pagina=53 |url-status=dead }}</ref> * ''[[Haplocoelopsis]]'' {{small|F.G.Davies}}<ref>{{Cite journal |last=Davies |first=F.G. |year=1997 |title=A New Genus ''Haplocoelopsis'' (Sapindaceae) from East and Central Africa |url=https://archive.org/details/kew-bulletin_1997_52_1/page/231 |journal=Kew Bulletin |volume=52 |issue=1 |pages=231–234 |jstor=4117858 |doi=10.2307/4117858}}</ref> * ''[[Haplocoelum]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1878 /> * ''[[Hornea]]'' {{small|[[John Gilbert Baker|Baker]]}}<ref>{{Cite book |last=Baker |first=J.G. |authorlink=John Gilbert Baker |year=1877 |title=Flora of Mauritius and the Seychelles |location=London |publisher=L. Reeve & Co. |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=fhEoAAAAYAAJ&pg=PA59|accessdate=11 Agosto 2018}}</ref> * ''[[Houssayanthus]]'' {{small|[[Hunz.]]}}<ref>{{Cite journal |last=Hunziker |first= A.T.|authorlink=Armando Theodoro Hunziker |year=1978 |title=Notas críticas sobre Sapindáceas Argentinas. III. Houssayanthus, genus novum Sapindacearum |language=Espaniol |journal=Kurtziana |volume=11 |pages=7–24}}</ref> * ''[[Jagera (plant)|Jagera]]'' {{small|Blume}}<ref name=Blume1847 /> * ''[[Koelreuteria]]'' {{small|[[Laxm.]]}}<ref>{{Cite journal |last=Laxmann |first=E. |authorlink=Erik Laxmann |year=1771 |title=''Koelreuteria paniculata'' Novum Plantarum Genus |language=Latin |journal=Novi Commentarii Academiae Scientiarum Imperalis Petropolitanae |volume=16 |issue= |pages=561–564 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/10137090|accessdate=11 Agosto 2018}}</ref> * ''[[Laccodiscus]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879 /> * ''[[Lecaniodiscus]]'' {{small|[[Planch.]] ex [[Benth.]]}}<ref>{{Cite book |editor-last=Hooker |editor-first=William Jackson|year=1849 |title=Niger Flora, or, An enumeration of the plants of western tropical Africa, collected by the late Dr. Theodore Vogel |location=London |publisher=Hippolyte Bailliere |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/26231977|accessdate=11 Agosto 2018 |page=250}}</ref> * ''[[Lepiderema]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879-actes /> * ''[[Lepidopetalum]]'' {{small|Blume}}<ref name=Blume1847 /> * ''[[Lepisanthes]]'' {{small|Blume}}<ref name=Blume1825>{{Cite book |last=Blume |first=C.L. |authorlink=Carl Blume |year=1825 |title=Bijdragen tot de Flora van Nederlandsch Indië |url=https://archive.org/details/bijdragentotdef01blumgoog |language=Latin |location=Jakarta |publisher=Lands Drukkerij}}</ref> * ''[[Litchi]]'' {{small|[[Sonn.]]}}<ref>{{Cite book |last=Sonnerat |first=Pierre |authorlink=Pierre Sonnerat |year=1782 |title=Voyage aux Indes orientales et à la Chine |language=Pranses |location=Paris |volume=2 |publisher= |page=255 |url=https://books.google.com/books?id=-fX4NUBewE8C&pg=PA316|accessdate=11 Agosto 2018}}</ref> * ''[[Lophostigma]]'' {{small|Radlk.}}<ref>{{Cite book |last=Radlkofer |first=Ludwig |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |last2=Gilg |first2=Ernest Friedrich |authorlink2=Ernest Friedrich Gilg |year=1897 |chapter=Sapindaceae |title=Die Natürliche Pflanzenfamilien, Nachträge zum II.— IV. Teil. |language=Aleman |volume=1 |location=Leipzig |publisher=W. Engelman |pages=227–229 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/16804666|accessdate=11 Agosto 2018}}</ref> * ''[[Lychnodiscus]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1878 /> * ''[[Macphersonia]]'' {{small|Blume}}<ref name=Blume1847 /> * ''[[Matayba]]'' {{small|[[Aubl.]]}}<ref name=Aublet1775>{{Cite book |last=Aublet |first=Jean Baptiste Christophe Fusée |authorlink=Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet |year=1775 |title=Histoire des plantes de la Guiane Françoise |url=https://archive.org/details/bub_gb_JwkoAAAAYAAJ |language=Pranses |location=Paris |publisher=P. F. Didot jeune}}</ref> * ''[[Melicoccus]]'' {{small|[[P.Browne]]}}<ref>{{Cite book |last=Browne |first=Patrick |authorlink=Patrick Browne |year=1756 |title=The civil and natural history of Jamaica |location=London |publisher= T. Osborne and J. Shipton}}</ref> * ''[[Mischarytera]]'' {{small|(Radlk.) H.Turner}}<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Hubert |year=1995 |title=Cladistic and biogeographic analyses of ''Arytera'' Blume and ''Mischarytera'' gen. nov. (Sapindaceae) with notes on methodology and a full taxonomic revision. |series=''Blumea Supplement'', '''9''' |location=Leiden |publisher= Rijksherbarium, Leiden University |page=210 |isbn=90-71236-27-7}}</ref> * ''[[Mischocarpus]]'' {{small|Blume}}<ref name=Blume1825 /> * ''[[Molinaea]]'' {{small|[[Philibert Commerson|Comm.]] ex [[Juss.]]}}<ref>{{Cite book |last=de Jussieu |first=Antoine Laurent |authorlink=Antoine Laurent de Jussieu |year=1789 |title=Genera Plantarum Secundum Ordines Naturales Disposita |language=Latin |location=Paris |publisher=Herissant et Theophilum Barrois |page=248 |url=http://www.botanicus.org/page/878728 |access-date=2019-02-08 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062659/http://www.botanicus.org/page/878728 |url-status=dead }}</ref> * ''[[Namataea]]'' {{small|D.W.Thomas & D.J.Harris}}<ref>{{Cite journal |last=Thomas |first=Duncan W. |last2=Harris |first2=David J. |year=1999 |title=New Sapindaceae from Cameroon and Nigeria |journal=Kew Bulletin |volume=54 |issue=4 |pages=951–957 |jstor=4111173 |doi=10.2307/4111173}}</ref> * ''[[Nephelium]]'' {{small|L.}}<ref>{{Cite book |author=Linnaeus |authorlink=Linnaeus |year=1767 |title=Systema Naturae |edition=12th |language=Latin |location=Stockholm |publisher=Laurentii Salvii |volume=2 |page=623}}</ref> * ''[[Otonephelium]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1890>{{Cite journal |last=Radlkofer |first=L. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1890 |title=Ueber die Gliederung der Familie der Sapindaceen |language=Aleman |journal=Sitzungsberichte der mathematisch-physikalischen Classe der K. b. Akademie der Wissenschaften zu München |volume=20 |issue= |pages=105–379}}</ref> * ''[[Pancovia]]'' {{small|[[Willd.]]}}<ref name=Willdenow1797>{{Cite book |last=Willdenow |first=Carl Ludwig |authorlink=Carl Ludwig Willdenow |year=1797–1825 |title=Caroli a Linné Species plantarum |language=Latin |location=Berlin |publisher=G.C. Nauk}}</ref> * ''[[Pappea]]'' {{small|[[Eckl.]] & [[Zeyh.]]}}<ref name=Ecklon1835>{{Cite book |last=Ecklon |first=Christian Friedrich |authorlink=Christian Friedrich Ecklon |last2=Zeyher |first2=Karl |authorlink2=Karl Ludwig Philipp Zeyher |year=1835 |title=Enumeratio plantarum Africae australis extratropicae |language=Latin |location=Hamburg |publisher=Perthes & Besser}}</ref> * ''[[Paranephelium]]'' {{small|[[Miq.]]}}<ref>{{Cite book |last=Miquel |first=F.A.G. |authorlink=Friedrich Anton Wilhelm Miquel |year=1860 |title=Flora van Nederlandsch Indie, Eerste Bijvoegsel |language=Olandes |location=Amsterdam |publisher=C. G. van der Post |page=509 |url=http://www.botanicus.org/page/866837 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062702/http://www.botanicus.org/page/866837 |url-status=dead }}</ref> * ''[[Paullinia]]'' {{small|L.}}<ref name=Linnaeus1753 /> * ''[[Pavieasia]]'' {{small|[[Jean Baptiste Louis Pierre|Pierre]]}}<ref>{{Cite book |last=Pierre |first=Jean Baptiste Louis |authorlink=Jean Baptiste Louis Pierre |year=1895 |title=Flore Forestière de la Cochinchine |language=Pranses |location=Paris |publisher=Octave Doin |at=fasc. 20, pl. 317}}</ref> * ''[[Pentascyphus]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879 /> * ''[[Phyllotrichum]]'' {{small|Thorel ex [[Paul Henri Lecomte|Lecomte]]}}<ref>{{Cite journal |last=Lecomte |first=H. |authorlink=Paul Henri Lecomte |year=1911 |title=Sapindacées nouvelles d'Indo-Chine |language=Pranses |journal=Notulae Systematicae |volume=2 |issue=1 |pages=5–8}}</ref> * ''[[Placodiscus]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1878 /> * ''[[Plagioscyphus]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1878 /> * ''[[Podonephelium]]'' {{small|[[Baill.]]}}<ref name=Baillon1874>{{Cite journal |last=Baillon |first=H. |authorlink=Henri Ernest Baillon |year=1874 |title=Stirpes Exoticae Novae [part] |language=Latin |journal=Adansonia |volume=11 |issue= |pages=239–273}}</ref> * ''[[Pometia (plant)|Pometia]]'' {{small|[[J.R.Forst.]] & [[G.Forst.]]}}<ref>{{Cite book |last=Forster |first=Johann Reinhold |authorlink=Johann Reinhold Forster |last2=Forster |first2=Georg |authorlink2=Georg Forster |year=1775 |title=Characteres Generum Plantarum |language=Latin |location=london |publisher=White, Caddell & Emlsly |page=109, pl. 55 |url=https://books.google.com/books?id=CNAYAAAAYAAJ&pg=RA3-PT39|accessdate=11 Agosto 2018}}</ref> * ''[[Porocystis]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1878 /> * ''[[Pseudima]]'' {{small|Radlk.}}<ref>{{Cite journal |last=Radlkofer |first=L. |authorlink=Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer |year=1878 |title=Sopra un arillo speciale di una sapindacea |language=Italiano |journal=Nuovo Giornale Botanico Italiano |volume=10 |issue=2 |pages=105–109}}</ref> * ''[[Pseudopancovia]]'' {{small|Pellegr.}}<ref>{{Cite journal |last=Pellegrin |first=F. |year=1955 |title=Sapindacées nouvelles du Gabon: ''Chytranthus'', Hook, f., ''Pancovia'' Wild.,''Pseudopancovia'' Pellegr. et ''Placodiscus'' Radlk |language=Pranses |journal=Bulletin de la Société Botanique de France |volume=102 |issue=5–6 |pages=226–229}}</ref> * ''[[Pseudopteris]]'' {{small|Baill.}}<ref name=Baillon1874 /> * ''[[Radlkofera]]'' {{small|[[Ernest Friedrich Gilg|Gilg]]}}<ref>{{Cite journal |last=Gilg |first=Ernst |authorlink=Ernest Friedrich Gilg |year=1898 |title=Sapindaceae africanae |language=Aleman |journal=Botanische Jahrbücher für Systematik, Pflanzengeschichte und Pflanzengeographie |volume=24 |pages=285–306 |url=http://www.botanicus.org/page/208302 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062704/http://www.botanicus.org/page/208302 |url-status=dead }}</ref> * ''[[Rhysotoechia]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879-actes /> * ''[[Sapindus]]'' {{small|L.}}<ref name=Linnaeus1753 /> * ''[[Sarcopteryx]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879-actes /> * ''[[Sarcotoechia]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879 /> * ''[[Schleichera]]'' {{small|Willd.}}<ref name=Willdenow1797 /> * ''[[Scyphonychium]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1878 /> * ''[[Serjania]]'' {{small|[[Mill.]]}}<ref>{{Cite book |last=Miller |first=Phillip |authorlink=Phillip Miller |year=1754 |title= The gardeners dictionary |edition=4th abr. |location=London |publisher= John and James Rivington }}</ref> * ''[[Sinoradlkofera]]'' {{small|[[F.Meyer]]}}<ref>{{Cite journal |last=Meyer |first=Frederick G. |year=1977 |title=''Sinoradlkofera'': A New Genus of Sapindaceae|journal=Journal of the Arnold Arboretum |volume=58 |issue=1 |pages=182–188}}</ref> * ''[[Sisyrolepis]]'' {{small|Radlk.}}<ref>{{Cite journal |last=Williams |first=Frédéric N. |year=1905 |title=Liste des Plantes Connues du Siam |journal=Bulletin de l'Herbier Boissier, série 2 |volume=5 |issue=3 |pages=216–228 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/33625943|accessdate=11 Agosto 2018}}</ref> * ''[[Smelophyllum]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1878 /> * ''[[Stadmania]]'' {{small|[[Lam.]]}}<ref>{{Cite book |last=Lamarck |first=Jean-Baptiste de |year=1793 |title=[[Tableau encyclopédique et méthodique]] des trois règnes de la nature |location=Paris |publisher=Panckouke |volume=2 |page=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/33349064 443]|language=Pranses}}</ref> * ''[[Stocksia]]'' {{small|[[Benth.]]}}<ref>{{Cite journal |last=Bentham |first=George |authorlink=George Bentham |year=1853 |title=On Three New Genera COnnected with the Indian Flora |journal=Hooker's Journal of Botany and Kew Garden Miscellany. |volume=5 |issue= |pages=302–309 |url=http://www.botanicus.org/page/784285 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062659/http://www.botanicus.org/page/784285 |url-status=dead }}</ref> * ''[[Storthocalyx]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879 /> * ''[[Synima]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879 /> * ''[[Talisia]]'' {{small|Aubl.}}<ref name=Aublet1775 /> * ''[[Thinouia]]'' {{small|[[José Jerónimo Triana|Triana]] & [[Planch.]]}}<ref>{{Cite journal |last=Triana |first=J. |authorlink=José Jerónimo Triana |last2=Plamchon |first2=J.E. |authorlink2=Jules Émile Planchon |year= |title=Prodromus florae Novo-Granatensis, ou Énumération des plantes de la Nouvelle-Grenade, avec description des espèces nouvelles |language=Pranses |journal=Annales des Sciences Naturelles, Botanique |series=Série 4 |volume=18 |issue= |pages=258–381;368 |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=2289&Pagina=368 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2013-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212085958/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=2289&Pagina=368 |url-status=dead }}</ref> * ''[[Thouinia]]'' {{small|[[Poit.]]}}<ref>{{Cite journal |author=Poiteau |authorlink=Pierre Antoine Poiteau |year=1804 |title=Mémoire sur le Thouinia, nouveau genre de la famille des savoniers, Sapindi, Juss. |language=Pranses |journal=Annales du Muséum National d'Histoire Naturelle |volume=3 |issue= |pages=70–73 |url=http://www.botanicus.org/page/1551557 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062700/http://www.botanicus.org/page/1551557 |url-status=dead }}</ref> * ''[[Thouinidium]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1878 /> * ''[[Tina (plant)|Tina]]'' {{small|[[Schult.]]}}<ref>{{Cite book |last=Schultes |first=Josef August |authorlink=Josef August Schultes |year=1819 |title=Systema Vegetabilium |language=Latin |edition=15bis |volume=5 |location=Stuttgart |publisher=J.G. Cottae |page=xxxii |url=http://www.botanicus.org/page/714692|accessdate=11 Agosto 2018}}</ref> * ''[[Toechima]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879-actes /> * ''[[Toulicia]]'' {{small|Aubl.}}<ref name=Aublet1775 /> * ''[[Trigonachras]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879-actes /> * ''[[Tripterodendron]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1890 /> * ''[[Tristira]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Radlkofer1879-actes /> * ''[[Tristiropsis]]'' {{small|Radlk.}}<ref name=Durand1888 /> * ''[[Tsingya]]'' {{small|Capuron}}<ref name=Capuron1969 /> * ''[[Ungnadia]]'' {{small|[[Endl.]]}}<ref>{{Cite book |last=Endlicher |first=S.L. |authorlink=Stephan Endlicher |year=1833 |title=Atkta Botanica |language=Latin |location=Vienna |publisher=Friedrich Beck |at=pl. 36}}</ref> * ''[[Urvillea]]'' {{small|[[Kunth]]}}<ref>{{Cite book |last=Kunth |first=Carl Sigismund |authorlink=Carl Sigismund Kunth |year=1821 |title=Nova genera et species plantarum |language=Latin |edition=quarto |volume=5 |location=Paris |publisher=Librariae Graeco-Latino-Germanico |page=105 |url=http://www.botanicus.org/page/6587 |accessdate=11 Agosto 2018 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921062657/http://www.botanicus.org/page/6587 |url-status=dead }}</ref> * ''[[Vouarana]]'' {{small|Aubl.}}<ref name=Aublet1775 /> * ''[[Xerospermum]]'' {{small|Blume}}<ref name=Blume1847 /> * ''[[Zollingeria]]'' {{small|[[Wilhelm Sulpiz Kurz|Kurz]]}}<ref>{{Cite journal |last=Kurz |first=S. |authorlink=Wilhelm Sulpiz Kurz |year=1872 |title=New Barmese Plants (Part 1) |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal. Part 2. Natural History |volume=41 |issue=4 |pages=291–316;303 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/37138019|accessdate=11 Agosto 2018}}</ref> }} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q2224042}} {{Biolohia-pungol}} [[Kategoria:Sapindaceae]] k7wccd5ic6jfl8o3lz477wcq4m3d8g7 0 57466 406738 399653 2026-08-23T21:29:59Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406738 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Faboideae | image = Crotalaria.jpg | image_caption = ''[[Crotalaria]] retusa'' | taxon = Faboideae | authority = | subdivision_ranks = Dagiti tribu<ref>United States Department of Agriculture (USDA) (2003): Germplasm Resources Information Network – [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?1567 Faboideae] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528142446/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?1567 |date=2010-05-28 }}. Bersion ti 2003-ENE-17. Naala idi 2010-AGO-07.</ref> | subdivision = *[[Abreae]] *[[Adesmieae]] *[[Aeschynomeneae]] *[[Amorpheae]] *[[Bossiaeeae]] *[[Brongniartieae]] *[[Cicereae]] *[[Crotalarieae]] <!-- Cytiseae is synonymous with Genisteae. --> *[[Dalbergieae]] *[[Desmodieae]] *[[Dipterygeae]] *[[Euchresteae]] *[[Fabeae]] *[[Galegeae]] *[[Genisteae]] *[[Hedysareae]] *[[Hypocalypteae]] *[[Indigofereae]] *[[Loteae]] *[[Millettieae]] *[[Mirbelieae]] *[[Phaseoleae]] *[[Podalyrieae]] *[[Psoraleeae]] *[[Robinieae]] *[[Sesbanieae]] *[[Sophoreae]] *[[Swartzieae]] *[[Thermopsideae]] *[[Trifolieae]] |synonyms = *Aspalathaceae <small>Martynov</small> *Astragalaceae <small>Berchtold & J. Presl</small> *Ciceraceae <small>W. Steele</small> *Coronillaceae <small>Martynov</small> *Cytisaceae <small>Berchtold & J. Presl</small> *Dalbergiaceae <small>Martinov</small> *Daleaceae <small>Berchtold & J. Presl</small> *Galedupaceae <small>Martynov</small> *Geoffroeaceae <small>Martius</small> *Hedysaraceae <small>Oken</small> *Inocarpaceae <small>Berchtold & J. Presl</small> *Lathyraceae <small>Burnett</small> *Lotaceae <small>Oken</small> *Papilionatae <small>Taub.</small> *Papilionaceae <small>Giseke</small> *Papilionoideae <small>(L.) DC. 1825</small> *Phaseolaceae <small>Martius</small> *Robiniaceae <small>Vest</small> *Sophoraceae <small>Berchtold & J. Presl</small> *Tamarindaceae <small>Martinov</small> *Trifoliaceae <small>Berchtold & J. Presl</small> *Viciaceae <small>Oken</small> |range_map = Faboideae distribution.svg |range_map_caption = Pannakaiwarwaras ti Faboideae. }} Ti '''Faboideae''' ket ti [[subpamilia]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia a [[Fabaceae]] wenno Leguminosae. Ti maysa a mabalin a maawat nga alternatibo a nagan para iti subpamilia ket '''Papilionoideae''', wenno '''Papilionaceae''' no daytoy a grupo dagiti mula ket matrato a kas maysa a pamilia.<ref>{{Citation |year=2006 |editor-last=McNeill |editor-first=J. |display-editors=etal |title=International code of botanical nomenclature (Vienna Code) adopted by the seventeenth International Botanical Congress, Vienna, Austria, July 2005 |edition=electronic |location=Vienna |publisher=International Association for Plant Taxonomy |url=http://ibot.sav.sk/icbn/main.htm |accessdate=2011-02-20 |name-list-style=amp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121006231936/http://ibot.sav.sk/icbn/main.htm |archivedate=6 Oktubre 2012}}, Article 19.7</ref> Adu a naiwarwaras daytoy a subpamilia, ken dagiti kameng ket naampon kadagiti adu a karuay ken enbironmento. Ti Faboideae ket mabalin a dagiti [[kayo]], dagiti [[bassit a mula]], wenno dagiti [[hierba a mula]]. Dagiti kameng ket mairaman ti [[gisantes]], ti [[sweet pea]], ti [[laburnum]], ken dagiti sabali pay a [[legume]]. Dagiti [[sabong]] ket klasikoda a sukog-gisantes, ken kadaywan ti nodulasion ti ramut. == Dagiti henero == Ti henero-kita, ti ''Faba'', ket sinonimo ti ''Vicia'', ken nailista ditoy a kas ''Vicia''. {{div col|colwidth=150px}} *''[[Abrus]]'' <!-- Acantharia is a nomen dubium. --> *''[[Acmispon]]'' *''[[Acosmium]]''<!-- Assigned to Dalbergieae --> *''[[Adenocarpus]]''<!-- Assigned to Genisteae --> *''[[Adenodolichos]]'' *''[[Adesmia (mula)|Adesmia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae --> *''[[Aenictophyton]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Aeschynomene]]''<!-- Assigned to Dalbergieae --> *''[[Afgekia]]'' *''[[Aganope]]'' *''[[Airyantha]]''<!-- Reassigned to Baphieae. --> *''[[Aldina]]'' *''[[Alexa (mula)|Alexa]]''<!-- Reassigned to Angylocalyceae --> *''[[Alhagi]]'' *''[[Alistilus]]'' *''[[Almaleea]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Alysicarpus]]'' *''[[Amburana]]''<!-- Reassigned to Amburaneae --> *''[[Amicia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae --> *''[[Ammodendron]]''<!-- Assigned to Sophoreae --> *''[[Ammopiptanthus]]''<!-- Assigned to Sophoreae --> *''[[Ammothamnus]]''<!-- Assigned to Sophoreae --> *''[[Amphiodon]]''<ref name="Cardoso3">{{cite journal | vauthors = Cardoso D, de Queiroz LP, Pennington RT, de Lima HC, Fonty É, Wojciechowski MF, Lavin M | year = 2012 | title = Revisiting the phylogeny of papilionoid legumes: new insights from comprehensively sampled early-branching lineages | url = http://www.amjbot.org/content/99/12/1991.abstract | journal = American Journal of Botany | volume = 99 | issue = 12 | pages = 1991–2013 | doi = 10.3732/ajb.1200380 | pmid = 23221500 | access-date = 2019-02-14 | archive-date = 2017-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170828141508/http://www.amjbot.org/content/99/12/1991.abstract | url-status = dead }}</ref><!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Amorpha]]''<!-- Assigned to Amorpheae. --> *''[[Amphicarpaea]]'' *''[[Amphimas]]''<!-- Reassigned to Meso-Papilionoideae. --> *''[[Amphithalea]]''<!-- Assigned to Podalyrieae. --> *''[[Anagyris]]''<!-- Assigned to Sophoreae. --> *''[[Anarthrophyllum]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Ancistrotropis]]''<ref name="Delgado">{{cite journal |vauthors=Delgado-Salinas A, Thulin M, Pasquet R, Weeden N, Lavin M | year = 2011 | title = ''Vigna'' (Leguminosae) ''sensu lato'': the names and identities of the American segregate genera | journal = American Journal of Botany | volume = 98 | issue = 10 | pages = 1694–715 | url = http://www.amjbot.org/content/98/10/1694.abstract | doi = 10.3732/ajb.1100069 | pmid = 21980163}}</ref> *''[[Andira]]'' *''[[Angylocalyx]]''<!-- Reassigned to Angylocalyceae. --> *''[[Antheroporum]]'' *''[[Anthyllis]]'' *''[[Antopetitia]]'' *''[[Aotus (mula)|Aotus]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Aphyllodium]]'' *''[[Apios]]'' *''[[Apoplanesia]]''<!-- Assigned to Amorpheae. --> *''[[Apurimacia]]'' *''[[Arachis]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Argyrocytisus]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Argyrolobium]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Arthroclianthus]]'' *''[[Aspalathus]]''<!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Astragalus]]'' *''[[Ateleia]]''<!-- Assigned to Swartzieae. --> *''[[Austrodolichos]]'' *''[[Austrosteenisia]]'' *''[[Baphia]]''<!-- Reassigned to Baphieae. --> *''[[Baphiastrum]]''<!-- Reassigned to Baphieae. --> *''[[Baphiopsis]]''<!-- Reassigned to Baphieae. --> *''[[Baptisia]]''<!-- Assigned to Sophoreae. --> *''[[Barbieria]]'' *''[[Behaimia]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> <!-- Bergeronia was reclassified as Muellera. --> *''[[Bionia]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Bituminaria]]'' *''[[Bobgunnia]]''<!-- Assigned to Swartzieae. --> *''[[Bocoa]]''<!-- Assigned to Swartzieae. --> *''[[Bolusafra]]'' *''[[Bolusanthus]]''<!-- Assigned to Sophoreae. --> *''[[Bolusia]]''<!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Bossiaea]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Bowdichia]]''<!-- Reassigned to Leptolobieae. --> *''[[Bowringia]]''<!-- Reassigned to Baphieae. --> *''[[Brongniartia]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Brya]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Bryaspis]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Burkilliodendron]]'' *''[[Butea]]'' *''[[Cadia (mula)|Cadia]]''<!-- Assigned to Podalyrieae. --> *''[[Cajanus]]'' *''[[Calia]]'' *''[[Calicotome]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Callerya]]''<!-- Assigned to the IRLC clade. --> *''[[Callistachys]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Calobota]]''<ref name="Boatwright4">{{cite journal |vauthors=Boatwright JS, Tilney PM, Van Wyk BE | year = 2009 | title = The generic concept of ''Lebeckia'' (Crotalarieae, Fabaceae): reinstatement of the genus ''Calobota'' and the new genus ''Wiborgiella'' | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S025462990900218X | journal = South African Journal of Botany | volume = 75 | issue = 3 | pages = 546–556 | doi = 10.1016/j.sajb.2009.06.001 }}</ref><!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Calophaca]]'' *''[[Calopogonium]]'' *''[[Calpurnia (mula)|Calpurnia]]''<!-- Assigned to Podalyrieae. --> *''[[Camoensia (mula)|Camoensia]]''<!-- Reassigned to Camoensieae. --> *''[[Camptosema]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Campylotropis]]'' *''[[Canavalia]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Candolleodendron]]''<!-- Assigned to Swartzieae. --> *''[[Caragana]]'' *''[[Carmichaelia]]'' *''[[Carrissoa]]'' *''[[Cascaronia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Castanospermum]]''<!-- Reassigned to Angylocalyceae. --> *''[[Centrolobium]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Centrosema]]'' *''[[Chadsia]]'' *''[[Chaetocalyx]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Chamaecytisus]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Chapmannia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Chesneya]]'' *''[[Chorizema]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Christia]]'' *''[[Cicer]]'' *''[[Cladrastis]]''<!-- Reassigned to the Cladrastis clade. --> *''[[Clathrotropis]]''<!-- Assigned to Ormosieae. --> *''[[Cleobulia]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Clianthus]]'' *''[[Clitoria]]'' *''[[Clitoriopsis]]'' *''[[Cochlianthus]]'' *''[[Cochliasanthus]]''<ref name="Delgado" /> *''[[Codariocalyx]]'' *''[[Collaea]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Cologania]]'' *''[[Colutea]]'' *''[[Condylostylis]]''<ref name="Delgado" /> *''[[Cordyla]]''<!-- Reassigned to Amburaneae. --> *''[[Coronilla]]'' *''[[Coursetia]]'' *''[[Craibia]]'' *''[[Cranocarpus]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Craspedolobium]]'' *''[[Cratylia]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Cristonia]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Crotalaria]]''<!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Cruddasia]]'' *''[[Cullen (mula)|Cullen]]'' *''[[Cyamopsis]]''<!-- Assigned to Indigofereae. --> *''[[Cyathostegia]]''<!-- Assigned to Swartzieae. --> *''[[Cyclocarpa]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Cyclolobium]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Cyclopia (mula)|Cyclopia]]''<!-- Assigned to Podalyrieae. --> *''[[Cymbosema]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Cytisophyllum]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Cytisopsis]]'' *''[[Cytisus]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Dahlstedtia]]'' *''[[Dalbergia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Dalbergiella]]'' *''[[Dalea]]''<!-- Assigned to Amorpheae. --> *''[[Dalhousiea]]''<!-- Reassigned to Baphieae. --> *''[[Daviesia]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Decorsea]]'' *''[[Dendrolobium]]'' *''[[Derris]]'' *''[[Dermatophyllum]]''<!-- Assigned to Genistoids. --> *''[[Desmodiastrum]]'' *''[[Desmodium]]'' *''[[Dewevrea]]'' *''[[Dichilus]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Dicraeopetalum]]''<!-- Assigned to Sophoreae. --> *''[[Dillwynia]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Dioclea (mula)|Dioclea]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Diphyllarium]]'' *''[[Diphysa]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Diplotropis]]''<!-- Reassigned to Leptolobieae. --> *''[[Dipogon (mula)]]'' *''[[Dipteryx]]''<!-- Reassigned to Dipterygeae. --> *''[[Discolobium]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Disynstemon]]'' *''[[Dolichopsis]]'' *''[[Dolichos (mula)|Dolichos]]'' *''[[Dorycnium]]'' *''[[Droogmansia]]'' *''[[Dumasia]]'' *''[[Dunbaria]]'' *''[[Dussia]]''<!-- Reassigned to Amburaneae. --> *''[[Dysolobium]]'' *''[[Ebenus]]'' *''[[Echinospartum]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Eleiotis]]'' *''[[Eminia (mula)|Eminia]]'' *''[[Endosamara]]'' *''[[Eremosparton]]'' *''[[Erichsenia]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Erinacea]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Eriosema]]'' *''[[Errazurizia]]''<!-- Assigned to Amorpheae. --> *''[[Erythrina]]'' *''[[Etaballia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Euchilopsis]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Euchlora]]''<ref name="boat">{{cite journal |vauthors=Boatwright JS, Wink M, van Wyk BE |year=2011 |title=The generic concept of ''Lotononis'' (Crotalarieae, Fabaceae): Reinstatement of the genera ''Euchlora'', ''Leobordea'' and ''Listia'' and the new genus ''Ezoloba'' |url=http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2011/00000060/00000001/art00014 |journal=Taxon |volume=60 |issue=1 |pages=161–77 }}</ref><!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Euchresta]]''<!-- Assigned to Sophoreae. --> *''[[Eutaxia]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Eversmannia]]'' *''[[Exostyles]]''<!-- Reassigned to Exostyleae. --> *''[[Eysenhardtia]]''<!-- Assigned to Amorpheae. --> *''[[Ezoloba]]''<ref name="boat" /><!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Fairchildia]]''<ref name="Torke">{{cite journal | vauthors = Torke BM, Schaal BA | year = 2008 | title = Molecular phylogenetics of the species-rich neotropical genus ''Swartzia'' (Leguminosae, Papilionoideae) and related genera of the swartzioid clade | url = http://www.amjbot.org/content/95/2/215.abstract | journal = American Journal of Botany | volume = 95 | issue = 2 | pages = 215–228 | doi = 10.3732/ajb.95.2.215 | access-date = 2019-02-14 | archive-date = 2017-02-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170222110505/http://www.amjbot.org/content/95/2/215.abstract | url-status = dead }}</ref><!-- Assigned to Swartzieae. --> *''[[Fiebrigiella]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Fissicalyx]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Flemingia]]'' *''[[Fordia]]'' *''[[Galactia]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Galega]]'' *''[[Gastrolobium]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Geissaspis]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Genista]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Genistidium]]'' *''[[Geoffroea]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Gliricidia]]'' *''[[Glycine (mula)|Glycine]]'' *''[[Glycyrrhiza]]''<!-- Assigned to the IRLC clade. --> *''[[Gompholobium]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Gonocytisus]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Goodia]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Grazielodendron]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Guianodendron]]''<ref name="Cardoso1">{{cite journal |vauthors=Cardoso D, de Lima HC, Rodrigues RS, de Queiroz LP, Pennington RT, Lavin M | year = 2012 | title = The ''Bowdichia'' clade of Genistoid legumes: Phylogenetic analysis of combined molecular and morphological data and a recircumscription of ''Diplotropis'' | url = http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2012/00000061/00000005/art00012 | journal = Taxon (journal) | volume = 61 | issue = 5 | pages = 1074–1087 }}</ref><!-- Reassigned to Leptolobieae. --> *''[[Gueldenstaedtia]]'' *''[[Halimodendron]]'' *''[[Hammatolobium]]'' *''[[Haplormosia]]''<!-- Assigned to Ormosieae. --> *''[[Hardenbergia]]'' *''[[Harleyodendron]]''<!-- Reassigned to Exostyleae. --> *''[[Harpalyce (mula)|Harpalyce]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Hebestigma]]'' *''[[Hedysarum]]'' *''[[Helicotropis]]''<ref name="Delgado" /> *''[[Herpyza]]'' *''[[Hesperolaburnum]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Hippocrepis]]'' *''[[Hoita]]'' *''[[Holocalyx]]''<!-- Reassigned to Exostyleae. --> *''[[Hosackia]]'' *''[[Hovea]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Humularia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Hymenocarpos]]'' *''[[Hymenolobium]]'' *''[[Hypocalyptus]]''<!-- Assigned to Hypocalypteae. --> *''[[Indigastrum]]''<!-- Assigned to Indigofereae. --> *''[[Indigofera]]''<!-- Assigned to Indigofereae. --> *''[[Inocarpus]]''<!-- Micronesica40:169. --><!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Isotropis]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Jacksonia (mula)|Jacksonia]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Kennedia]]'' *''[[Kotschya]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Kummerowia]]'' *''[[Lablab]]'' *[[Laburnocytisus|+''Laburnocytisus'']]{{#tag:ref|Saan a husto a henero. Daytoy ket maysa a [[graft-chimera]] iti pagbaetan ti ''[[Laburnum]]'' ken ''[[Cytisus]]''.|group=Nota|name=chimera}}<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Laburnum]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Lackeya]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Lamprolobium]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Lathyrus]]'' *''[[Latrobea]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Lebeckia]]''<!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Lecointea]]''<!-- Reassigned to Exostyleae. --> *''[[Lembotropis]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Lennea]]'' *''[[Lens (mula)|Lens]]'' *''[[Leobordea]]''<ref name="boat" /><!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Leptoderris]]'' *''[[Leptodesmia]]'' *''[[Leptolobium]]''<ref name="Cardoso1" /><!-- Reassigned to Leptolobieae. --> *''[[Leptosema]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Leptospron]]''<ref name="Delgado" /> *''[[Lespedeza]]'' *''[[Lessertia (mula)|Lessertia]]'' *''[[Leucomphalos]]''<!-- Reassigned to Baphieae. --> *''[[Limadendron]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Liparia (mula)|Liparia]]''<!-- Assigned to Podalyrieae. --> *''[[Listia (mula)|Listia]]''<ref name="boat" /><!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Lonchocarpus]]'' *''[[Lotononis]]''<ref name="boat" /><!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Lotus (genus)|Lotus]]'' *''[[Luetzelburgia]]''<!-- Reassigned to the vataireoids. --> *''[[Lupinus]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Luzonia]]'' *''[[Maackia]]''<!-- Assigned to Sophoreae. --> *''[[Machaerium]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Macropsychanthus]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Macroptilium]]'' *''[[Macrotyloma]]'' *''[[Maraniona]]''<ref name="Hughes">{{cite journal |vauthors=Hughes CE, Lewis GP, Daza Yomona A, Reynel C |year=2004 |title=''Maraniona''. A New Dalbergioid Legume Genus (Leguminosae, Papilionoideae) from Peru |url=http://www.ingentaconnect.com/content/aspt/sb/2004/00000029/00000002/art00012 |journal=Systematic Botany |volume=29 |issue=2 |pages=366–374 | doi = 10.1600/036364404774195557 }}</ref><!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Margaritolobium]]'' *''[[Marina (mula)|Marina]]''<!-- Assigned to Amorpheae. --> *''[[Mastersia]]'' *''[[Mecopus (mula)|Mecopus]]'' *''[[Medicago]]'' *''[[Melilotus]]'' *''[[Melliniella]]'' *''[[Melolobium]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Microcharis]]''<!-- Assigned to Indigofereae. --> *''[[Mildbraediodendron]]''<!-- Reassigned to Amburaneae. --> *''[[Millettia]]'' *''[[Mirbelia]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Monopteryx]]''<!-- Reassigned to Dipterygeae. --> *''[[Mucuna]]'' *''[[Muellera]]'' *''[[Muelleranthus]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Mundulea]]'' *''[[Myrocarpus]]''<!-- Reassigned to Amburaneae. --> *''[[Myrospermum]]''<!-- Reassigned to Amburaneae. --> *''[[Myroxylon]]''<!-- Reassigned to Amburaneae. --> *''[[Mysanthus]]'' *''[[Neocollettia]]'' *''[[Neoharmsia]]''<!-- Assigned to Genistoids. --> *''[[Neonotonia]]'' *''[[Neorautanenia]]'' *''[[Neorudolphia]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Nephrodesmus]]'' *''[[Nesphostylis]]'' *''[[Nissolia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Nogra]]'' *''[[Oberholzeria]]'' *''[[Olneya]]'' *''[[Onobrychis]]'' *''[[Ononis]]'' *''[[Ophrestia]]'' *''[[Orbexilum]]'' *''[[Oreophysa]]'' *''[[Ormocarpopsis]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Ormocarpum]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Ormosia]]''<!-- Assigned to Ormosieae. --> *''[[Orphanodendron]]''<!-- Assigned to Genidstoids. --> *''[[Ornithopus]]'' *''[[Oryxis]]'' *''[[Ostryocarpus]]'' *''[[Otholobium]]'' *''[[Otoptera]]'' *''[[Ottleya]]'' *''[[Oxylobium]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Oxyrhynchus (mula)|Oxyrhynchus]]'' *''[[Oxytropis]]'' *''[[Pachyrhizus]]'' *''[[Panurea]]''<!-- Assigned to Ormosieae. --> *''[[Paracalyx]]'' *''[[Paragoodia]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Paramachaerium]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Parochetus]]'' *''[[Parryella]]''<!-- Assigned to Amorpheae. --> *''[[Pearsonia]]''<!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Pediomelum]]'' <!-- Peltiera was reclassified as Ormocarpopsis. --> *''[[Periandra]]'' *''[[Pericopsis]]''<!-- Assigned to Genistoids. --> *''[[Petaladenium]]''<!-- Assigned to Amburaneae. --> *''[[Peteria]]'' *''[[Petteria]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Phaseolus]]'' *''[[Phylacium]]'' *''[[Phyllodium]]''<!--''Phyllodium pulchellum'': DMT, 5-MEO-DMT, whole plant, roots, stems, leaves, flowers --> *''[[Phyllota]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Phylloxylon]]''<!-- Assigned to Indigofereae. --> *''[[Physostigma]]'' *''[[Pickeringia]]''<!-- Reassigned to the Cladrastis clade. --> *''[[Pictetia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Piptanthus]]''<!-- Assigned to Sophoreae. --> *''[[Piscidia]]'' *''[[Pisum]]'' *''[[Plagiocarpus]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Platycelyphium]]''<!-- Assigned to Sophoreae. --> *''[[Platycyamus (mula)|Platycyamus]]'' *''[[Platylobium]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Platymiscium]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Platypodium]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Platysepalum]]'' *''[[Podalyria]]''<!-- Assigned to Podalyrieae. --> *''[[Podocytisus]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Podolobium]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Poecilanthe]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Poiretia]]'' *''[[Poitea]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Polhillia]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Pongamiopsis]]'' *''[[Pseudarthria]]'' *''[[Pseudeminia]]'' *''[[Pseudoeriosema]]'' *''[[Pseudovigna]]'' *''[[Psophocarpus]]'' *''[[Psoralea]]'' *''[[Psoralidium]]'' *''[[Psorothamnus]]''<!-- Assigned to Amorpheae. --> *''[[Pterocarpus]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Pterodon (mula)|Pterodon]]''<!-- Reassigned to Dipterygeae. --> *''[[Ptycholobium]]'' *''[[Ptychosema]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Pueraria]]'' *''[[Pultenaea]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Pycnospora]]'' *''[[Pyranthus]]'' *''[[Rafnia]]''<!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Ramirezella]]''<ref name="Delgado" /> *''[[Ramorinoa]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Retama]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Rhodopis (mula)|Rhodopis]]''<!-- Assigned to Diocleae. --> *''[[Rhynchosia]]'' *''[[Rhynchotropis]]''<!-- Assigned to Indigofereae. --> *''[[Riedeliella]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Robinia]]'' *''[[Robynsiophyton]]''<!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Rothia (mula)|Rothia]]''<!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Rupertia]]'' *''[[Sakoanala]]''<!-- Assigned to Genistoids. --> *''[[Salweenia]]''<!-- Assigned to Sophoreae. --> *''[[Sarcodum]]'' *''[[Sartoria]]'' *''[[Schefflerodendron]]'' *''[[Scorpiurus (mula)|Scorpiurus]]'' *''[[Sellocharis]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Sesbania]]'' *''[[Shuteria]]'' *''[[Sigmoidotropis]]''<ref name="Delgado" /> *''[[Sinodolichos]]'' *''[[Smirnowia]]'' *''[[Smithia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Soemmeringia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Sophora]]''<!-- Assigned to Sophoreae. --> <!-- Spartidium was reclassified as Calobota. --> *''[[Spartium]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Spartocytisus]]'' *''[[Spathionema]]'' *''[[Spatholobus]]'' *''[[Sphaerolobium]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Sphaerophysa (mula)|Sphaerophysa]]'' *''[[Sphenostylis]]'' *''[[Sphinctospermum]]'' *''[[Spirotropis]]''<!-- Assigned to Ormosieae. --> *''[[Spongiocarpella]]'' *''[[Stauracanthus]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Staminodianthus]]''<ref name="Cardoso2">{{cite journal | vauthors=Cardoso D, de Lima HC, de Queiroz LP | year = 2013 | title = ''Staminodianthus'', a new neotropical Genistoid legume genus segregated from ''Diplotropis'' | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.110.1.1 | journal = Phytotaxa | volume = 110 | issue = 1 | pages = 1–16 | doi = 10.11646/phytotaxa.110.1.1 }}</ref><!-- Reassigned to Leptolobieae. --> *''[[Steinbachiella]]''<ref name="Lewis">{{cite journal |vauthors=Lewis GP, Wood JR, Lavin M | year = 2012 | title = ''Steinbachiella'' (Leguminosae: Papilionoideae: Dalbergieae), endemic to Bolivia, is reinstated as an accepted genus |url=https://archive.org/details/kew-bulletin_2012_67_4/page/789 | journal = Kew Bulletin | volume = 67 | issue = 4 | pages = 789–796 | doi = 10.1007/s12225-012-9415-z }}</ref><!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Stirtonanthus]]''<!-- Assigned to Podalyrieae. --> *''[[Stonesiella]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Streblorrhiza]]'' *''[[Strongylodon]]'' *''[[Strophostyles]]'' *''[[Stylosanthes]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Styphnolobium]]''<!-- Reassigned to the Cladrastis clade. --> *''[[Swainsona]]'' *''[[Swartzia]]''<!-- Assigned to Swartzieae. --> *''[[Sweetia]]''<!-- Reassigned to the vataireoids. --> *''[[Sylvichadsia]]'' *''[[Syrmatium]]'' *''[[Tabaroa]]''<ref name="Queiroz">{{cite journal |vauthors=de Queiroz LP, Lewis GP, Wojciechowski MF | year = 2010 | title = ''Tabaroa'', a new genus of Leguminosae tribe Brongniartieae from Brazil |url=https://archive.org/details/kew-bulletin_2010_65_2/page/189 | journal = Kew Bulletin| volume = 65 | issue = 2 | pages = 189–203 | doi = 10.1007/s12225-010-9202-7 | jstor = 23216080 }}</ref><!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Tadehagi]]'' *''[[Taralea]]''<!-- Reassigned to Dipterygeae. --> *''[[Taverniera]]'' *''[[Templetonia]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Tephrosia]]'' *''[[Teramnus]]'' *''[[Teyleria]]'' *''[[Thermopsis]]''<!-- Assigned to Sophoreae. --> *''[[Thinicola]]''<!-- Assigned to Brongniartieae. --> *''[[Tipuana]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Trifidacanthus]]'' *''[[Trifolium]]'' *''[[Trigonella]]'' *''[[Tripodion]]'' *''[[Trischidium]]''<ref name="Ireland2">{{cite journal | author = Ireland HE | year = 2007 | title = Taxonomic changes in the South American genus ''Bocoa'' (Leguminosae–Swartzieae): Reinstatement of the name ''Trischidium'', and a synopsis of both genera | journal = Kew Bulletin | volume = 62 | issue = 2 | pages = 333–350 | jstor = 20443359 }}</ref><!-- Assigned to Swartzieae. --> *''[[Uleanthus]]''<!-- Reassigned to Angylocalyceae. --> *''[[Ulex]]''<!-- Assigned to Genisteae. --> *''[[Uraria]]'' *''[[Uribea]]''<!-- Reassigned to Exostyleae. --> *''[[Urodon]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Vandasina]]'' *''[[Vatairea]]''<!-- Reassigned to the vataireoids. --> *''[[Vataireopsis]]''<!-- Caldasia27:89. --><!-- Reassigned to the vataireoids. --> *''[[Vatovaea]]'' *''[[Vavilovia]]'' *''[[Vermifrux]]'' *''[[Vicia]]'' *''[[Vigna]]'' *''[[Viminaria]]''<!-- Assigned to Mirbelioids --> *''[[Virgilia (mula)|Virgilia]]''<!-- Assigned to Podalyrieae. --> *''[[Wajira]]''<ref name="Delgado" /> *''[[Weberbauerella]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Wiborgia]]''<!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Wiborgiella]]''<ref name="Boatwright4" /><!-- Assigned to Crotalarieae. --> *''[[Wisteria]]''<!-- Assigned to the IRLC clade. --> *''[[Xanthocercis]]''<!-- Reassigned to Angylocalyceae. --> *''[[Xiphotheca]]''<!-- Assigned to Podalyrieae. --> *''[[Zollernia]]''<!-- Reassigned to Exostyleae. --> *''[[Zornia]]''<!-- Assigned to Dalbergieae. --> *''[[Zygocarpum]]''<ref name="Thulin">{{cite journal |vauthors=Thulin M, Lavin M | year = 2001 | title = Phylogeny and Biogeography of the ''Ormocarpum'' Group (Fabaceae): A New Genus ''Zygocarpum'' from the Horn of Africa Region | journal = Systematic Botany | volume = 26 | issue = 2 | pages = 299–317 | jstor = 2666709}}</ref><!-- Assigned to Dalbergieae. --> {{div col end}} == Sistematika == Mangisingasing ti moderno a [[molekular a pilohenetika]] iti naibatay iti klado a pannakaidasig ti Faboideae a kas nasaysayaat nga alternatibo iti tradisional a pannakaidasig a tribu iti Polhill:<ref name="Cardoso3" /><ref name="Cardoso4">{{cite journal |vauthors=Cardoso D, Pennington RT, de Queiroz LP, Boatwright JS, Van Wykd BE, Wojciechowskie MF, Lavin M | year = 2013 | title = Reconstructing the deep-branching relationships of the papilionoid legumes | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0254629913002585 | journal = South African Journal of Botany | volume = 89 | pages = 58–75 | doi = 10.1016/j.sajb.2013.05.001 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Wojciechowskie MF | year = 2013 | title = Towards a new classification of Leguminosae: Naming clades using non-Linnaean phylogenetic nomenclature | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0254629913002962 | journal = S. Afr. J. Bot. | volume = 89 | pages = 85–93 | doi = 10.1016/j.sajb.2013.06.017 }}</ref><ref name="LPWG">{{cite journal | author = LPWG [Legume Phylogeny Working Group] | year = 2013 | title = Legume phylogeny and classification in the 21st century: progress, prospects and lessons for other species-rich clades | url = http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2013/00000062/00000002/art00002 | journal = Taxon (journal) | volume = 62 | issue = 2 | pages = 217–248 | doi=10.12705/622.8| hdl = 10566/3455 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=de Queiroz LP, Pastore JF, Cardoso D, Snak C, ((de C Lima AL)), Gagnon E, Vatanparast M, Holland AE, Egan AN | year = 2015 | title = A multilocus phylogenetic analysis reveals the monophyly of a recircumscribed papilionoid legume tribe Diocleae with well-supported generic relationships | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1055790315001189 | journal = Mol Phylogenet Evol | volume = 90 | issue = | pages = 1–19 | doi = 10.1016/j.ympev.2015.04.016 | pmid = 25934529 }}</ref> {{Klado| style=line-height:75%; |label1=Faboideae (Papilionoideae) |1={{klado |label1=[[Klado ti ADA]] |1={{klado |1=[[Angylocalyceae]] |2={{klado |1=[[Dipterygeae]] |2=[[Amburaneae]] }} }} |2={{klado |label1=[[Swartzieae]] |1={{klado |1=[[Swartzieae|Swartzioids]] |2=[[Swartzieae|Atelioids]] }} |2={{klado |1=Klado a ''Kladrastis'' |label2=[[Meso-Papilionoideae|Meso‑Papilionoideae]] |2={{klado |1=[[Exostyleae]] |label2=[[Genistoids]] |2={{klado |1=[[Ormosieae]] |2={{klado |1=[[Brongniartieae]] |2=[[Leptolobieae]] |label3=[[Core genistoids]] |3={{klado |1=[[Camoensieae]] |2={{klado |1=[[Sophoreae]] |2={{klado |1=[[Podalyrieae]] |2={{klado |1=[[Crotalarieae]] |2=[[Genisteae]] }} }} }} }} }} }} |3={{klado |1=[[Vataireoids]] |2=[[Klado ti Andira|Klado ti ''Andira'']] |label3=[[Dalbergioids]] |3={{klado |label1=[[Amorpheae]] |1={{klado |1=[[Amorpheae|Amorphoids]] |2=[[Amorpheae|Daleoids]] }} |label2=[[Dalbergieae]] |2={{klado |1=[[Dalbergieae|Klado ti ''Adesmia'']] |2=[[Dalbergieae|Klado ti ''Dalbergia'']] |3=[[Dalbergieae|Klado ti ''Pterocarpus'']] }} }} }} |label4=Klado ti Daan a Lubong |4={{klado |1=[[Baphieae]] |label2=Klado ti NPAAA |2={{klado |1={{klado |1=[[Hypocalypteae]] |2=[[Mirbelioids]] }} |2={{klado |1={{klado |1=[[Indigofereae]] |label2=[[Millettioids]] |2={{klado |1=[[Barbierieae]] (Klado ti Clitoriinae) |2={{klado |label1=[[Bugas a millettioids]] |1={{klado |1=[[Abreae]] |2={{klado |1=[[Millettieae]] |2=[[Diocleae]] }} }} |label2=[[Phaseoloids]] |2={{klado |1=[[Kaldo ti Kennediinae]] |2=[[Desmodieae]] |3={{klado |1=[[Klado ti Cajaninae]] |2={{klado |1=[[Kaldo ti Erythrininae]] |2={{klado |1=[[Psoraleeae]] |2=[[Klado ti Phaseolinae]] }} }} }} }} }} }} }} |label2=[[Hologalegina]] (=galegoids) |2={{klado |label1=[[Robinioids]] |1={{klado |1=[[Loteae]] |2={{klado |1=[[Sesbanieae]] |2=[[Robinieae]] }} }} |label2=[[Inverted repeat-lacking clade|IRLC]] |2={{klado |1=[[Wisterieae]] |2={{klado |1=[[Fabeae]] |2={{klado |1=[[Hedysareae]] |2=[[Astragaleae]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} Nota: Saan a nairaman dagiti bassit a sangsanga. == Dagiti nota == {{Reflist|group=Nota}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikispecies-inline}} {{Commonscat-inline|Faboideae}} {{Taxonbar|from=Q316856}} [[Kategoria:Faboideae| ]] k8041k0rwgk3kaactx7ey8jzflkfgkk 0 57508 406775 405728 2026-08-23T22:09:43Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406775 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Dipterocarpus retusus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-054.jpg | image_caption = ''[[Dipterocarpus retusus]]'' | taxon = Dipterocarpaceae | authority = [[Carl Ludwig Blume|Blume]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x/pdf | format= PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x }}</ref> | subdivision_ranks = Dagiti henero | subdivision = ''[[Anisoptera (mula)|Anisoptera]]''<br /> ''[[Cotylelobium]]''<br /> ''[[Dipterocarpus]]''<br /> ''[[Dryobalanops]]''<br /> ''[[Hopea]]''<br /> ''[[Marquesia]]''<br /> ''[[Monotes]]''<br /> ''[[Neobalanocarpus]]''<br /> ''[[Parashorea]]''<br /> ''[[Pseudomonotes]]''<br /> ''[[Shorea]]''<br /> ''[[Stemonoporus]]''<br /> ''[[Upuna]]''<br /> ''[[Vateria]]''<br /> ''[[Vateriopsis]]''<br /> ''[[Vatica]]'' }} Ti '''Dipterocarpaceae''' ket ti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] dagiti 16 a henero ken agarup a 695 nga ammo a sebbangan<ref name="Christenhusz-Byng2016">{{cite journal |author1=Christenhusz, M. J. M. |author2=Byng, J. W. |name-list-style=amp | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 }}</ref> iti kangrunaan a [[kayo|kaykayo]] ti [[tropikal]] a tanap a [[katuduan a bakir]]. Ti nagan ti pamilia, manipud iti henero-kita ti ''[[Dipterocarpus]]'', ket naala manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] (''di'' = dua, ''pteron'' = [[payak]] ken ''karpos'' = [[bunga]]) ken mangibaga iti dua-payak a bunga. Dagiti kadakkelan a henero ket ti ''Shorea'' (196 a sebbangan), ''Hopea'' (104 a sebbangan), ''Dipterocarpus'' (70 a sebbangan), ken ''Vatica'' (65 a sebbangan).<ref name = Ashton>Ashton, P.S. Dipterocarpaceae. In ''Tree Flora of Sabah and Sarawak,'' Volume 5, 2004. Soepadmo, E., Saw, L. G. and Chung, R. C. K. eds. Government of Malaysia, Kuala Lumpur, Malaysia. {{ISBN|983-2181-59-3}}</ref> Adu kadagitoy ket dakkel a rumrummuar iti [[bakir]] a sebbangan, kadawyan nga umabot iti katayag iti 40–70&nbsp;m, sumagmamano ti sumurok iti 80&nbsp;m (kadagiti [[Henero (biolohia)|henero]] ti ''[[Dryobalanops]]'',<ref name = Ashton /> Ti ''[[Hopea]]''<ref name = ENTS>{{cite web | url = http://www.nativetreesociety.org/worldtrees/sea_ei/borneo_ii.htm | title = Borneo | publisher = Eastern Native Tree Society | accessdate = 2009-04-17 | archive-date = 2012-02-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120215010830/http://www.nativetreesociety.org/worldtrees/sea_ei/borneo_ii.htm | url-status = dead }}</ref> ken ''[[Shorea]]''),<ref name = ENTS /> a ti katayagan nga ammo a sibibiag nga espesimen (''[[Shorea faguetiana]]'') ket agtayag iti 93.0 m.<ref name = ENTS /> Dagiti sebbangan iti daytoy a pamilia ket nangruna iti panagtagilako iti kayo. Ti pannakaiwarwarasda ket [[pantropikal]], manipud iti akin-amianan nga [[Abagatan nga Amerika]] aginggana iti [[Aprika]], ti [[Seychelles]], [[India]], [[Indotsina]], [[Indonesia]] ken [[Malaysia]].<ref>Simon Gardner, Pindar Sidisunthorn and Lai Ee May, 2011. ''Heritage Trees of Penang''. Penang: Areca Books. {{ISBN|978-967-57190-6-6}}</ref> Mapasamak ti kaaduan iti dibersidad ti Dipterocarpaceae idiay [[Borneo]].<ref name = Ashton2>Ashton, P.S. Dipterocarpaceae. ''Flora Malesiana'', 1982 Series I, 92: 237-552</ref> Adda dagiti sebbangan nga itan ket [[Naisagmak a sebbangan|naisagmak]] kas resulta iti nakaro a panagpukan, ti nakaro a di legado a panagtarikayo ken konserbasion ti habitat. Mangipaayda kadagiti napateg a kayo, dagiti aromatiko a kammasapulan a lana, balsam, dagiti tutot ken taudan dagitoy para iti [[plywood]]. == Pannakaidasig == Ti pamilia ti dipterokarpo ket kadawyan a nabingbingay kadagiti dua a subpamilia: {{Kladograma|title=Pilohenio ti Dipterocarpaceae<ref name="Ashton2" /> |clades={{klado|style=font-size:75%;line-height:75% |label1=&nbsp;Dipterocarpaceae &nbsp; |1={{klado |label1=[[Dipterocarpoideae]] |1={{klado |label1=[[Dipterocarpeae]] |1={{klado |1=''[[Anisoptera (mula)|Anisoptera]]'' |2=''[[Cotylelobium]]'' |3=''[[Dipterocarpus]]'' |4=''[[Stemonoporus]]'' |5=''[[Upuna]]'' |6=''[[Vateria]]'' |7=''[[Vateriopsis]]'' |8=''[[Vatica]]'' }} |label2=[[Shoreae]] |2={{klado |1=''[[Dryobalanops]]'' |2=''[[Hopea]]'' |3=''[[Neobalanocarpus]]'' |4=''[[Parashorea]]'' |5=''[[Shorea]]'' }} }} |label2=[[Monotoideae]] |2={{Klado |label1=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |1={{klado |1= ''[[Marquesia]]'' |2= ''[[Monotes]]'' |3= ''[[Pseudomonotes]]'' }} }} }} }} }} * Dipterocarpoideae: ti kadakkelan kadagiti subpamilia, daytoy ket aglaon kadagiti 13 a henero ken agarup a 475 a sebbangan. Ti pannakaiwarwaras ket mairaman iti [[Seychelles]], [[Sri Lanka]], [[India]], [[Abagatan a daya nga Asia]] aginggana iti [[Baro a Guinea]], ken ti maysa a dakkel a pannakaiwarwaras idiay Borneo, nga idiay ket mangbukelda kadagiti kaaduan a sebbangan kadagiti tanap a kabakiran. Ti Amianan a Borneo ([[Brunei]], [[Sabah]] ken [[Sarawak]]) ket ti kabaknagan a lugar iti lubong para kadagiti sebbangan ti dipterokarpo.<ref name = Ashton /> Ti Dipterocarpoideae ket mabalin a morpolohiko a mabingbingay kadagiti dua a grupo,<ref name = Ashton2 /><ref>Maury-Lechon, G. and Curtet, L. Biogeography and Evolutionary Systematics of Dipterocarpaceae. In ''A Review of Dipterocarps: Taxonomy, ecology and silviculture'', 1998. Appanah, S. and Turnbull, J. M. eds. Center for International Forestry Research, Bogor, Indonesia. {{ISBN|979-8764-20-X}}</ref> ken sagpaminsan a maus-usar dagiti nagan ti tribu ti Shoreae ken Dipterocarpeae, ngem ti henetiko nga ebidensia ket saan pay a mangsuporta daytoy a pannakabingbingay:<ref name="pmid 10449398">{{cite journal|title=Phylogeny of the tropical tree family Dipterocarpaceae based on nucleotide sequences of the chloroplast RBCL gene|url=http://www.mendeley.com/research/p-hylogeny-tropical-tree-family-sequences-chloroplast-rbc-l-gene-1/|author1=S Dayanandan|author2=P S Ashton|author3=S M Williams|author4=R B Primack|year=1999|journal=American Journal of Botany|pmid=10449398|doi=10.2307/2656982|volume=86|issue=8|pages=1182–90|jstor=2656982|access-date=2019-02-15|archive-date=2016-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405184327/https://www.mendeley.com/research/p-hylogeny-tropical-tree-family-sequences-chloroplast-rbc-l-gene-1/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title=Molecular phylogeny of Dipterocarpaceae in Indonesia based on chloroplast DNA|url=https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_2006_261_1-4/page/99|journal=Plant Systematics and Evolution|year=2006|volume=261|issue=1–4|pages=99–115|author1=S. Indrioko |author2=O. Gailing |author3=R. Finkeldey |doi=10.1007/s00606-006-0435-8}}</ref> **[[Valvate]] – grupo ti [[Dipterocarpeae]] (''Anisoptera, Cotylelobium, Dipterocarpus, Stemonoporus, Upuna, Vateria, Vateriopsis, Vatica''). Dagiti henero iti daytoy a grupo ket addaanda kadagiti valvate a sepalio iti bunga, dagiti bugbugtong a baseha, dagiti naiwarwara a kanal ti tutot, ken ti batayan a bilang ti kromosoma x = 11. ** [[Imbricate]] – grupo ti [[Shoreae]] (''[[Balanocarpus]], [[Hopea]], [[Parashorea]], [[Shorea]]''). Dagiti henero iti daytoy a grupo ket addaanda kadagiti imbrikato a sepalio iti bunga, dagiti naigrupo a baseha, dagiti kanal ti tutot kadagiti tangente a banda, ken ti batayan a bilang ti kromosoma x = 7. Ti maysa kaudian a molekular a panagadal ket mangisingasing a ''Hopea'' ket mangbukel iti klado kadagiti seksion ti ''Shorea'' ti ''Anthoshorea'' ken ''Doona'', ken nasken koma nga itipon iti ''Shorea''.<ref name="pmid 10449398" /> * [[Monotoideae]]: dagiti 3 a henero, 30 a sebbangan. Ti ''[[Marquesia]]'' ket patneng iti [[Aprika]]. Ti ''[[Monotes]]'' ket addaan kadagiti 26 a sebbangan, a naiwarwaras iti ballasiw ti Aprika ken Madagascar. Ti ''[[Pseudomonotes]]'' ket patneng iti Amasona ti Colombia. * [[Pakaraimoideae]]: dati a naikabil ditoy ket aglaon iti bugbugtong a sebbangan, ti ''[[Pakaraimaea roraimae]]'', a mabirukan kadagiti [[Ti Guayana|tangkig ti Guayanas]] iti Abagatan nga Amerika. Mabirukan itan a daytoy ket as-asideg a kabagian ti [[Cistaceae]] ken naikabil idiay iti [[Sistem ti APG IV|APG IV (2016)]]<ref name="apgiv">{{Citation |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2016 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–20 |doi= 10.1111/boj.12385}}</ref> Ti maysa a kaudian a henetiko a panagadal ket nakabiruk a dagiti dipterokarpo ti Asia ket agbibingayda iti sapasap a tinaudan iti [[Sarcolaenaceae]], ti maysa a pamilia ti kayo nga endemiko iti Madagascar.<ref>M. Ducousso, G. Béna, C. Bourgeois, B. Buyck, G. Eyssartier, M. Vincelette, R. Rabevohitra, L. Randrihasipara, B. Dreyfus, Y. Prin. The last common ancestor of Sarcolaenaceae and Asian dipterocarp trees was ectomycorrhizal before the India-Madagascar separation, about 88 million years ago. ''Molecular Ecology'' 13: 231 January 2004.</ref> Daytoy ket mangisingasing a ti tinaudan dagiti dipterokarpo ket nagtaud manipud iti akin-abagatan a superkontinente ti [[Gondwana]], ken ti sapasap a tinaudan dagiti dipterokarpo ti Asia ken ti Sarcolaenaceae ket nabirukan idi iti masa ti daga ti India-Madagascar-Seychelles kadagiti napalabas a riwriw a tawen, ken naiyawidda nga agpaamianan babaen ti India, a kanungpalan a naidungpar iti Asia ken nangipalubos a maiwarwaras dagiti dipterokarpo iti ballasiw ti Abagatan a daya nga Asia ken Malaysia. Ti immuna a pollen ti dipterokarpo ket nabirukan idiay Myanmar (nga iti dayta a panawen ket parte ti [[plata ti Indiano]]) ken napetsado manipud iti akin-ngato nga [[Oligoseno]].<ref name=Morley>Morley, R.J. 2000. Origin and Evolution of Tropical Rain Forests. Wiley-Blackwell, NY.</ref> Agparang a ti wadan ket agin-inut nga umad-adu kadagiti termino iti dibersidad ken kaadu iti ballasiw ti rehion iti tengnga ti [[Mioseno]]<ref name=Morley /> Nabirukan dagiti tugot ti kemikal dagiti tutot ti dipterokarpo a napetsado iti [[Eoseno]] iti India. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *{{Commonscat-inline|Dipterocarpaceae}} *{{Wikispecies-inline}} *{{cite book|url=http://www.cifor.cgiar.org/publications/pdf_files/Books/Dipterocarps.pdf|title=A Review of Dipterocarps: Taxonomy, ecology and silviculture (PDF version)|author=Center for International Forestry Research|year=1998|isbn=978-979-8764-20-2|access-date=2019-02-15|archive-date=2011-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725191751/http://www.cifor.cgiar.org/publications/pdf_files/Books/Dipterocarps.pdf|url-status=dead}} *[http://193.62.154.38/diptero/ Dipterocarpaceae Data Base] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304022458/http://193.62.154.38/diptero/ |date=2016-03-04 }} {{Taxonbar|from=Q580593}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Dipterocarpaceae| ]] 2sr4jeo6e4qdzngxl01l4gee4byuqcj 0 57638 406853 398226 2026-08-23T23:23:28Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406853 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | color_as = Plantae | display_parents = 2 | taxon = Archaeplastida | authority = Adl ''et al.'', 2005<ref name=Adl2005 /> | fossil_range = [[Kalimiano]] – [[Holoseno|Agdama]], {{long fossil range|1600|0|earliest=1600}} | image = Sprague River (Klamath County, Oregon scenic images) (klaDA0073).jpg | image_upright = 1.2 | image_caption = Kaykayo, ruruot ken algas iti ken iti likmut ti [[Karayan Sprague (Oregon)|Karayan Sprague, Oregon]] | subdivision_ranks = Dagiti subgrupo | subdivision = *[[Rhodophyta]] *[[Glaucophyta]] *[[Viridiplantae]] ([[berde nga algas]] mairaman dagiti [[Embryophyta|mula ti daga]]) *[[Picozoa]]？ *[[Cryptista]]? | synonyms = * Plantae <small>Cavalier-Smith, 1981</small><ref>{{cite journal | last1 = Cavalier-Smith | first1 = T. | year = 1981 | title = Eukaryote Kingdoms: Seven or Nine?". | url =https://archive.org/details/bio-systems_1981_14_3-4/page/461| journal = BioSystems | volume = 14 | issue = 3–4| pages = 461–481 | doi=10.1016/0303-2647(81)90050-2 | pmid=7337818}}</ref> * Primoplastobiota <small>Reviers, 2002</small> * Primoplantae <small>Palmer et al. 2004</small><!--<ref name="palmer" />--> }} Ti '''Archaeplastida''' (wenno pagarian '''[[Mula#Dagiti agdama panangipalawag ti Plantae|Plantae]]''' ''[[Sensu#Dagiti kadawyanan a panangipateg|sensu lato]]'') ket dagiti nangruna a grupo dagiti [[autotropa|autotropiko]] nga [[eukaryote]], a mangiraman kadagiti [[nalabbasit nga algas]] (Rhodophyta), ti [[berde nga algas]], ken dagiti [[embryophyta|,ula ti daga]], a kumuyog kadagiti bassit a grupo ti uniselular nga algas iti nasadiwa a danum a makunkuna a dagiti [[glaucophyta]].<ref name="pmid21220783">{{cite journal |vauthors=Ball S, Colleoni C, Cenci U, Raj JN, Tirtiaux C |title=The evolution of glycogen and starch metabolism in eukaryotes gives molecular clues to understand the establishment of plastid endosymbiosis |journal=Journal of Experimental Botany |volume= 62|issue= 6|pages= 1775–1801|date=January 2011 |pmid=21220783 |doi=10.1093/jxb/erq411 |url=http://jexbot.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=21220783}}</ref> Amin dagitoy nga organismo nga addaan kadagiti [[kloroplasto]] a napalikmutan babaen dagiti dua a kulanit, a mangisingasing a dagusda a naala manipud iti [[endosimbiotiko]] a [[cyanobakteria]]. Kadagiti amin a sabali a grupo malaksid ti amoeboid a ''[[Paulinella]] chromatophora'', napalikmutan ti kloroplasto babaen dagiti tallo wenno uppat a kulanit, a mangisingasing a sekondarioda a naala manipud iti nalabbasit wenno berde nga algas. Dagiti selula ti Archaeplastida ket kadawyanda nga awanan kadagiti [[sentriolo]] ken addaan iti [[mitokondria]] nga agraman kadagiti nadalumpinas a [[crista]]. Kadawyanda nga addaan kadagiti [[selula a diding]] a mairaman ti [[selulosa]], ken ti kanen ket maipenpen iti porma ti [[almidon]]. Nupay kasta, dagitoy a pannakailasin ket maibingayda pay kadagiti sabali nga eukaryota. Ti nangruna nga ebidensia a ti Archaeplastida ket mangporma iti maysa a [[monopiletiko]] a grupo ket agtaud manipud kadagiti henetiko a panagadal, a nangibagbaga a dagiti bukodda a [[plasto]] ket mabalin nga addaan iti bugbgtong a nagtaudan. Masuppiatan daytoy nga ebidensia.<ref>{{cite journal |author=Parfrey. L. W. |author2=Barbero, E. |author3=Lasser, E |title=Evaluating support for the current classification of eukaryotic diversity |journal=PLoS Genetics |volume=2 |issue=12 |pages=e220 |date=Disiembre 2006 |pmid=17194223 |pmc=1713255 |doi=10.1371/journal.pgen.0020220 |display-authors=etal}}</ref><ref name="kim">{{cite journal |pmc= 2440802 |doi= 10.1371/journal.pone.0002621 |date=July 2008 |author= Kim, E |author2=Graham, L. E. |title= EEF2 analysis challenges the monophyly of Archaeplastida and Chromalveolata |volume= 3 |issue= 7 |pages= e2621 |pmid= 18612431 |journal= PLoS ONE |editor1-last= Redfield |editor1-first= Rosemary Jeanne|bibcode= 2008PLoSO...3.2621K }}</ref> Iti nakaibatayan ti agdama nga ebidensia, daytoy ket saan a mabalin a mapasingkedan wenno masuppiat dagiti alternatibo a senario iti bugbugtong a [[Kloroplasto#Kangrunaan nga endosimbiosis|kangrunaan nga endosimbiosis]].<ref>{{cite journal | last1 = Mackiewicz | first1 = P. | last2 = Gagat | first2 = P. | year = 2014 | title = Monophyly of Archaeplastida supergroup and relationships among its lineages in the light of phylogenetic and phylogenomic studies. Are we close to a consensus?. | url = | journal = Acta Societatis Botanicorum Poloniae | volume = 83 | issue = 4| pages = 263–280 | doi=10.5586/asbp.2014.044}}</ref> Dagiti potosintetiko nga organismo nga agraman kadagiti plato iti sabali a nagtaudan (kas ti [[kayumanggi nga algas]]) ket saan a maitagikua iti Archaeplastida. Maikabil dagiti archaeplastida kadagiti dua a nangruna nga ebolusionario a linia. Napigmentuan dagiti nalabbasit nga algas iti [[kloropila a|kloropila ''a'']] ken dagiti [[pikobiliprotina]], kas kaaduan kadagiti cyanobakteria, ken agurnongda iti almidon iti ruar dagiti kloroplasto. Ti berde nga algas ken dagiti mula ti daga – agkuyogda nga ammo a kas [[Viridiplantae]] (Latin para iti "berde a mulmula") wenno Kloroplastida – ket mapigmentuanda kadagiti kloropila ''a'' ken ''[[Kloropila b|b]]'', ngem awanda kadagiti pikobiliprotina, ken maurnong ti almidon iti uneg dagiti kloroplasto.<ref name=Viola>{{cite journal|title=The unique features of starch metabolism in red algae|first1=R.|last1=Viola|first2=P.|last2=Nyvall|first3=M|last3=Pedersén|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=268|issue=1474|date=2001|pages=1417–1422|doi=10.1098/rspb.2001.1644|pmid=11429143|pmc=1088757}}</ref> Dagiti glaucophyta ket addaan kadagiti kadawyann a cyanobakteriaa pigmento, ken karkarnada iti panagtalinaay iti maysa a selula a diding iti kaunegan dagiti plastoda (matawtawagan iti cyanelles).<ref name=Adl2005>{{cite journal |first= S.M. |last= Adl |title= The New Higher Level Classification of Eukaryotes with Emphasis on the Taxonomy of Protists |journal= Journal of Eukaryotic Microbiology |year=2005 |volume=52 |issue=5 |pages=399–451 |doi= 10.1111/j.1550-7408.2005.00053.x |pmid=16248873|display-authors=etal}}</ref> Nasken a saan a maiyallilaw ti Archaeplastida iti nadadaan ken saanen a maus-usar a nagan nga Archiplastideae, a mangibaga iti [[cyanobakteria]] ken dagiti sabali a grupo ti bakteria.<ref>Copeland, H. F. (1956). ''The Classification of Lower Organisms''. Palo Alto: Pacific Books, p. 29, [https://archive.org/stream/ost-biology-classificationof00cope/classificationof00cope#page/n47/mode/2up].</ref><ref>{{cite journal | last1 = Bessey | first1 = C. E. | year = 1907 | title = A Synopsis of Plant Phyla | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/94530#page/329/mode/1up | journal = Univ. Nebraska Studies | volume = 7 | issue = | pages = 275–358 }}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikispecies-inline}} * [http://tolweb.org/Eukaryotes/3 Tree of Life Eukaryotes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129074456/http://tolweb.org/Eukaryotes/3 |date=2012-01-29 }} {{Taxonbar|from=Q879246}} [[Kategoria:Archaeplastida| ]] 0ulc8zcfaqiqota4yv2q94iebqyrnyu 0 57643 406902 400739 2026-08-23T23:59:47Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406902 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Mulmula ti daga | fossil_range = {{fossil range|Tengnga nga Ordobisiano|Agdama|earliest=Dapingian|PS=(Dagiti espora manipud iti Dapingiano (nasapa a Tengnga nga Ordobisiano))|ref=<ref name=Gray1985>{{Citation |last=Gray |first=J. |last2=Chaloner |first2=W.G. |last3=Westoll |first3=T.S. |year=1985 |title=The Microfossil Record of Early Land Plants: Advances in Understanding of Early Terrestrialization, 1970–1984 [and Discussion] |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=309 |pages=167–195 |doi=10.1098/rstb.1985.0077 |name-list-style=amp |bibcode=1985RSPTB.309..167G |issue=1138}}</ref><ref>{{Citation |last=Rubinstein |first=C.V. |last2=Gerrienne |first2=P. |last3=De La Puente |first3=G.S. |last4=Astini |first4=R.A. |last5=Steemans |first5=P. |year=2010 |title=Early Middle Ordovician evidence for land plants in Argentina (eastern Gondwana) |journal=New Phytologist |volume=188 |issue=2 |doi=10.1111/j.1469-8137.2010.03433.x |pmid=20731783 |name-list-style=amp |pages=365–9 }}</ref>}} | image = Plants.jpg | image_upright = 1.1 | image_caption = | taxon = Embryophytes/Plantae | authority = [[Adolf Engler|Engler]], 1892<ref>Engler, A. 1892. ''Syllabus der Vorlesungen über specielle und medicinisch-pharmaceutische Botanik: Eine Uebersicht über das ganze Pflanzensystem mit Berücksichtigung der Medicinal- und Nutzpflanzen.'' Berlin: Gebr. Borntraeger.</ref><ref>{{cite journal | last1 = Pirani | first1 = J. R. | last2 = Prado | first2 = J. | year = 2012 | title = Embryopsida, a new name for the class of land plants | url = https://www.researchgate.net/publication/257929335 | format = PDF | journal = Taxon | volume = 61 | issue = 5| pages = 1096–1098 | doi = 10.1002/tax.615014 }}</ref> | subdivision_ranks = Dagiti dibision | subdivision = * '''[[Bryophyta|Saan a baskular a mulmula ti daga]] (bryophyta)''' ** [[Marchantiophyta]] ** [[Moss|Bryophyta]] ** [[Hornwort|Anthocerotophyta]] ** †[[Horneophytopsida]] * '''[[Baskualar a mula|Baskular a mulmula]] (tracheophyta)''' ** †[[Rhyniophyta]] ** †[[Zosterophyllophyta]] ** [[Lycopodiophyta]] ** †[[Trimerophytophyta]] ** [[fern|Pteridophyta]] ** '''[[Spermatophyta|Agbukel a mulmula]] (spermatophyta)''' *** †[[Pteridospermatophyta]] *** [[Pinophyta]] *** [[Cycad]]ophyta *** [[Ginkgophyta]] *** [[Gnetophyta]] *** [[Mula nga agsabsabong|Magnoliophyta]] ---- Dagiti tradisional a grupo: * [[Bryophyta]][[Parapiletiko|*]] * [[Pteridophyta]][[Parapiletiko|*]] * [[Gymnospermae]][[Parapiletiko|*]] * [[Angiospermae]] | synonyms= * Cormophyta <small>[[Stephan Endlicher|Endlicher]], 1836</small> * Phyta <small>[[Fred Alexander Barkley|Barkley]], 1939</small><ref>Barkley, Fred A. ''Keys to the phyla of organisms''. Missoula, Montana. 1939.</ref> * Cormobionta <small>[[Werner Rothmaler|Rothmaler]], 1948</small><ref>Rothmaler, Werner. Über das natürliche System der Organismen. ''Biologisches Zentralblatt.'' 67: 242-250. 1948.</ref> * Euplanta <small>Barkley, 1949</small><ref>Barkley, Fred A. "Un esbozo de clasificación de los organismos."'' Revista de la Facultad Nacional de Agronomia, Universidad de Antioquia, Medellín''. 10: 83-103, [http://www.bdigital.unal.edu.co/30839/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200421205635/http://www.bdigital.unal.edu.co/30839/ |date=2020-04-21 }}.</ref> * Telomobionta <small>[[Takhtajan]], 1964</small><ref>Takhtajan, A. (1964). The taxa of the higher plants above the rank of order. ''Taxon'' 13(5): 160-164, [http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1964/above_order.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516014900/https://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1964/above_order.pdf |date=2020-05-16 }}.</ref> * Embryobionta <small>[[Arthur Cronquist|Cronquist]] et al. 1966</small><ref>{{cite journal | last1 = Cronquist | first1 = A. | last2 = Takhtajan | first2 = A. | last3 = Zimmermann | first3 = W. | year = 1966 | title = On the Higher Taxa of Embryobionta | url = http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1969/embryobionta.pdf | journal = Taxon | volume = 15 | issue = 4 | pages = 129–134 | doi = 10.2307/1217531 | jstor = 1217531 | access-date = 2019-02-21 | archive-date = 2020-05-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200517065917/https://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1969/embryobionta.pdf | url-status = dead }}</ref> * Metaphyta <small>Whittaker, 1969</small><ref>{{cite journal | last1 = Whittaker | first1 = R. H. | year = 1969 | title = New concepts of kingdoms or organisms | url = http://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf | journal = Science | volume = 163 | issue = 3863 | pages = 150–160 | doi = 10.1126/science.163.3863.150 | bibcode = 1969Sci...163..150W | pmid = 5762760 | citeseerx = 10.1.1.403.5430 | access-date = 2019-02-21 | archive-date = 2017-11-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171117160137/http://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf | url-status = dead }}</ref> * Plantae <small>[[Lynn Margulis|Margulis]], 1971</small><ref>{{cite journal | last1 = Margulis | first1 = L | year = 1971 | title = Whittaker's five kingdoms of organisms: minor revisions suggested by considerations of the origin of mitosis | url =https://archive.org/details/sim_evolution_1971-03_25_1/page/242| journal = Evolution | volume = 25 | issue = 1| pages = 242–245 | doi=10.2307/2406516| pmid = 28562945 | jstor = 2406516 }}</ref>}} Ti '''Embryophyta''', wenno dagiti [[mula]] ti daga, ket dagiti kaaduan nga ammo a grupo dagiti berde a [[mula]] a mangbukel iti mulmula iti lubong. Ti Embryophyta ket ti maysa a klado iti kaunegan ti [[Phragmoplastophyta]], ti maysa a dakdakkel a klado a mangiraman pay dagiti nadumaduma a grupo ti [[berde nga algas]] (mairaman ti [[Charophyta|Charophyceae]] ken [[Coleochaetales]]), ken iti kaunegan daytoy a dakdakkel a klado dagiti embryophyta ket kabsat iti [[Zygnematophyceae]]/[[Mesotaeniaceae]] ken mangiraman kadagiti [[bryophyta]] ken maipatinayon dagiti [[polysporangiophyta]]. Isu a mangiraman dagiti sibibiag nga embryophyta kadagiti [[hornwort]], [[liverwort]], [[lumot]], [[pako]], [[lycophyta]], [[gymnospermae]] ken dagiti [[agsabsabong a mula]]. Ti Embryophyta ket impormalda a tinawtawagan iti '''mulmula ti daga''' gapu ta kangrunaanda nga agbibiag kadagiti naindagaan a habitat, bayat a ti kabagian a berde nga algas ket kangrunaaan nga akuatiko. Amin ket dagiti kompleks a [[multiselular]] a [[eukaryota]] nga agraman iti espesialisado a [[reproduktibo nga oragano]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Bibliograpia == {{Wikispecies-inline|Embryophyta}} * {{Citation |last=Raven |first=P.H. |last2=Evert |first2=R.F. |last3=Eichhorn |first3=S.E. |year=2005 |title=Biology of Plants |edition=7th |location=New York |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-0-7167-1007-3 |name-list-style=amp }} * {{Citation |last=Stewart |first=W.N. |last2=Rothwell |first2=G.W. |year=1993 |title=Paleobotany and the Evolution of Plants |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-38294-6 |name-list-style=amp }} * {{Citation |last=Taylor |first=T.N. |last2=Taylor |first2=E.L. |last3=Krings |first3=M. |year=2009 |title=Paleobotany, The Biology and Evolution of Fossil Plants |edition=2nd |location=Amsterdam; Boston |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-373972-8 |name-list-style=amp }} {{Taxonbar|from=Q192154}} {{Biolohia-pungol}} [[Kategoria:Mulmula]] 7d69oeuchnoidktoetl0bvghmvn6y2y 0 57653 406780 367689 2026-08-23T22:14:46Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406780 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |taxon=Obazoa |authority=Brown, 2013| fossil_range = Naladaw nga [[Esteniano]] – [[Holoseno|Agdama]], {{long fossil range|1031.4|0}}|subdivision_ranks=Clades|subdivision=* [[Breviatea]] * [[Apusomonadida]] * [[Opisthokonta]]}} Ti '''Obazoa''' (Brown et al., 2013) ket ti maysa a naisingasing a kabsat a [[klado]] ti [[Amoebozoa]] (no agkuyoda mangbukel iti [[Amorphea]]). Ti Obazoa ket buklen dagiti [[Breviatea]], [[Apusomonadida]] ken dagiti [[Opisthokonta]], ken nalawag a mangilaksid ti [[Amoebozoa]]. Ti panangikeddeng ti pannakaipuesto ti Breviatea ken Apusomonadida ken dagiti tagikuada ket kinaynayat para iti panagparang-ay dagiti Opisthokonta a dagiti kangrunaan a tinaudan dagiti naggappuan dagiti [[Ayup]] ken [[Fungus|Fungi]].<ref>{{Cite journal|last=Brown|first=Matthew W.|last2=Sharpe|first2=Susan C.|last3=Silberman|first3=Jeffrey D.|last4=Heiss|first4=Aaron A.|last5=Lang|first5=B. Franz|last6=Simpson|first6=Alastair G. B.|last7=Roger|first7=Andrew J.|date=2013-10-22|title=Phylogenomics demonstrates that breviate flagellates are related to opisthokonts and apusomonads|journal=Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences|language=Ingles|volume=280|issue=1769|pages=20131755|doi=10.1098/rspb.2013.1755|issn=0962-8452|pmc=3768317|pmid=23986111}}</ref> Ti panagkakabagian dagiti opisthokonta, breviate ken dagiti apusomonad ket saan pay a konklusibo a nasolbar (manipud idi 2018), ngem ti Breviatea ket kaadawyan a naipasimudaag a daytoy ti kaaduan a basalo kadagiti tallo a tinaudan.<ref>{{Cite journal|last=Eme|first=Laura|last2=Sharpe|first2=Susan C.|last3=Brown|first3=Matthew W.|last4=Roger|first4=Andrew J.|date=2014-08-01|title=On the Age of Eukaryotes: Evaluating Evidence from Fossils and Molecular Clocks|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|language=Ingles|volume=6|issue=8|pages=a016139|doi=10.1101/cshperspect.a016139|issn=1943-0264|pmid=25085908|pmc=4107988}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ruggiero|first=Michael A.|last2=Gordon|first2=Dennis P.|last3=Orrell|first3=Thomas M.|last4=Bailly|first4=Nicolas|last5=Bourgoin|first5=Thierry|last6=Brusca|first6=Richard C.|last7=Cavalier-Smith|first7=Thomas|last8=Guiry|first8=Michael D.|last9=Kirk|first9=Paul M.|date=2015-06-11|title=Correction: A Higher Level Classification of All Living Organisms|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=6|pages=e0130114|doi=10.1371/journal.pone.0130114|pmid=26068874|pmc=5159126|bibcode=2015PLoSO..1030114R|issn=1932-6203}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Cavalier-Smith|first=Thomas|last2=Fiore-Donno|first2=Anna Maria|last3=Chao|first3=Ema|last4=Kudryavtsev|first4=Alexander|last5=Berney|first5=Cédric|last6=Snell|first6=Elizabeth A.|last7=Lewis|first7=Rhodri|date=2015-02-01|title=Multigene phylogeny resolves deep branching of Amoebozoa|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1055790314002784|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=83|pages=293–304|doi=10.1016/j.ympev.2014.08.011|pmid=25150787}}</ref><ref name="pmid19340985">{{cite journal|author=Cavalier-Smith T|year=2009|title=Megaphylogeny, cell body plans, adaptive zones: causes and timing of eukaryote basal radiations|url=|journal=J. Eukaryot. Microbiol.|volume=56|issue=1|pages=26–33|doi=10.1111/j.1550-7408.2008.00373.x|pmid=19340985}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Brown|first=Matthew W|last2=Heiss|first2=Aaron A|last3=Kamikawa|first3=Ryoma|last4=Inagaki|first4=Yuji|last5=Yabuki|first5=Akinori|last6=Tice|first6=Alexander K|last7=Shiratori|first7=Takashi|last8=Ishida|first8=Ken-Ichiro|last9=Hashimoto|first9=Tetsuo|date=2018-01-19|title=Phylogenomics Places Orphan Protistan Lineages in a Novel Eukaryotic Super-Group |journal=Genome Biology and Evolution|language=Ingles|volume=10|issue=2|pages=427–433|doi=10.1093/gbe/evy014 |pmc=5793813|pmid=29360967}}</ref> Dagiti pilohenio ti Ribosomal RNA ket saan a kadawyan a makaala iti Obazoa a kas maysa a klado (kitaen para iti pagarigan:<ref>{{cite biorxiv |last=Orr|first=Russell J. S. |last2=Zhao|first2=Sen |last3=Klaveness|first3=Dag|last4=Yabuki |first4=Akinori|last5=Ikeda |first5=Keiji |last6=Makoto |first6=Watanabe M. |last7=Shalchian-Tabrizi |first7=Kamran|date=2017-10-08|title=Enigmatic Diphyllatea eukaryotes: Culturing and targeted PacBio RS amplicon sequencing reveals a higher order taxonomic diversity and global distribution|biorxiv=10.1101/199125}}</ref>), a mabalin a mangipaltiing iti panangiyungkayda manipud iti naugma unay a sapasapa tinaudan, ken bassit laeng ti natidda senial ti pilohentiko kadagiti dataset a mangbukel iti maysa wenno dagiti sangkabassit a gene. Ti maysa a pannakakita kadagiti nalatak a pagarian ken dagiti bukodda a grupo ti ungkay.<ref name="Stem group kingdoms">Ti pilohenio a naibatay iti: * {{Cite journal | last1 = Eichinger | first1 = L. | last2 = Pachebat | first2 = J. A. | last3 = Glöckner | first3 = G. | last4 = Rajandream | first4 = M. A. | last5 = Sucgang | first5 = R. | last6 = Berriman | first6 = M. | last7 = Song | first7 = J. | last8 = Olsen | first8 = R. | last9 = Szafranski | first9 = K. | display-authors = 8| doi = 10.1038/nature03481 | title = The genome of the social amoeba ''Dictyostelium discoideum'' | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-05-05_435_7038/page/43 | journal = Nature | volume = 435 | issue = 7038 | pages = 43–57 | year = 2005 | pmid = 15875012| pmc =1352341 | bibcode = 2005Natur.435...43E }} * {{Cite journal | last1 = Steenkamp | first1 = E. T. | last2 = Wright | first2 = J. | last3 = Baldauf | first3 = S. L. | doi = 10.1093/molbev/msj011 | title = The Protistan Origins of Animals and Fungi | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 23 | issue = 1 | pages = 93–106 | year = 2005 | pmid = 16151185| pmc = }}</ref> {{klado |label1=[[Eukaryote]] |1={{klado |label1=[[Bikonta]] |1={{klado |1=[[Archaeplastida]] |2=[[Hacrobia]] |3=[[Supergrupo ti SAR]] }} |label3=[[Podiata]] |3={{klado |1=[[CRuMs]] |label2=[[Amorphea]]/ |sublabel2=[[Unikonta]] |2={{klado |1=[[Amoebozoa]] |label2=[[Obazoa]] |2={{klado |1=[[Breviatea]] |2={{klado |1=[[Apusomonadida]] |label2=[[Opisthokonta]] |2={{klado |label1 =[[Holomycota]] |1={{klado |label1=[[Zoosporia]] |1={{klado |1=[[Opisthosporidia]] |2=[[Eumycota|Agpayso a Fungi]] }} |label2 = [[Cristidiscoidea]] |2={{klado |1=[[Nucleariid]]a |2=[[Fonticulida]] }} }} |label2 =[[Holozoa]] |2={{klado |1=[[Ichthyosporea]] |2={{klado |label1=[[Pluriformea]] |1={{klado |1=[[Syssomonas]] |2=[[Corallochytrium]] }} |label2 =[[Filozoa]] |2={{klado |1=[[Filasterea]] |label2=[[Choanozoa]] |2={{klado |1=[[Choanoflagellatea]] |2=[[Ayup|Animalia]] }} }}}} }}}}}}}}}}}} |state2=double |2=[[Excavata]] }}}} {{clear}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Eukaryota}} {{Taxonbar|from=Q22087764}} [[Kategoria:Dagiti klado ti di nairanggo nga Amorphea]] 7u1cvp1pkb1h60v3t7rurya4ez1kwww 0 57666 406770 406231 2026-08-23T22:05:42Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406770 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | taxon = Magnoliids | image = Asimina triloba - pawpaw - desc-flower.jpg | image_caption = Sabong ti ''[[Asimina triloba]]'' | subdivision_ranks = Dagiti urnos | subdivision = [[Canellales]]<br /> [[Laurales]]<br /> [[Magnoliales]]<br /> [[Piperales]] | type_species = ''[[Magnolia virginiana]]'' }} Ti '''Magnoliids''' (wenno '''Magnoliidae''' wenno '''Magnolianae''') ket dagiti grupo dagiti [[agsabsabong a mula]]. Iti nabiit, ti grupo ket nangiraman iti agarup a 9,000<ref name="palmer">{{cite journal | url = http://www.amjbot.org/cgi/content/full/91/10/1437 | title = The plant tree of life: an overview and some points of view | first1 = Jeffrey D. | last1 = Palmer | first2 = Douglas E. | last2 = Soltis | authorlink2 = Douglas E. Soltis | first3 = Mark W. | last3 = Chase | authorlink3 = Mark Wayne Chase | journal = American Journal of Botany | year = 2004 | volume = 91 | pages = 1437–1445 (Fig.2) | doi = 10.3732/ajb.91.10.1437 | issue = 10 | pmid = 21652302 | access-date = 2019-02-22 | archive-date = 2010-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101009220630/http://www.amjbot.org/cgi/content/full/91/10/1437 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009220630/http://www.amjbot.org/cgi/content/full/91/10/1437 |date=2010-10-09 }}</ref> a sebbangan, a mairaman dagiti [[magnolia]], [[nutmeg]], [[Laurus nobilis|bay laurel]], [[cinnamon]], [[abokado]], [[pamienta]], [[kayo a tulipa]] ken dadduma pay nga adu. Nailasin ti grupo babaen dagiti [[Merosidad|trimero]] a sabsabong, ti [[polen]] nga addaan iti maysa nga espora, ken kadawyan nga agsangasanga a nauratan a bulbulong. == Pannakaidasig == Ti "Magnoliidae" ket ti [[botanikal a nagan]] iti maysa a [[subklase (biolohia)|subklase]], ken ti "magnoliids" ket ti maysa nga impormal a nagan a saan a maitunos iti [[Internasional Kodigo ti Nomenklatura para iti algas, fungi, ken mulmula]]. Ti [[wikt:circumscription|sirkumskripsion]] iti maysa a subklase ket agdumadumanto iti maus-usar a [[Listaan dagiti sistema ti taksonomia ti mula|taksonomiko a sistema]]. Ti laeng masapul ket ti nasken a mairaman ti pamilia ti [[Magnoliaceae]].<ref>International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants, Art. 16</ref> Ti impormal a nagan a "magnoliids" ket inus-usar babaen dagiti sumagmamano nga agsuksukisok tapno maliklikan iti pannakaiyallilaw iti kaudian a mangpalkmut iti nagan a "Magnoliidae". Iti ad-adu a kaudian, ti grupo ket naipalawag manen babaen ti ''PhyloCode'' a kas maysa a naibatay iti nodo a [[klado]] a mangbukel kadagiti [[Canellales]], [[Laurales]], [[Magnoliales]], ken [[Piperales]]. Insingasing da Chase & Reveal, ti "Magnoliidae" a kas ti nagan a mausar para iti intero a grupo dagiti agsabsabong a mula, ken ti pormal a nagan a "Magnolianae" para iti grupo dagiti uppat nga urnos a maitungtungan ditoy.<ref name=C&R>{{citation |author1=Chase, M.W. |authorlink1=Mark Wayne Chase |author2=Reveal, J.L. |authorlink2=James Reveal |year=2009 |title=A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=122–127 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x}}</ref> === Sistema ti APG === Ti [[Sistema ti APG III|APG III]] (2009) ken dagiti sistema a sinarunona ket saan a dati a nagusar iti pormal a botanikal a nagnagan iti ngato ti [[Taksonomiko a ranggo#Dagiti ranggo iti botanika|ranggo]] ti urnos. Babaen dagiti a sistema, dagiti dakdakkel a klado ket kadawyanda a naibagbaga babaen kadagiti impormal a nagan, a kas ti "magnoliids" (ad-adu ngem maysa, saan a kapitalisado) wenno "magnoliid complex". Ti pormal a nagan iti [[Binomio a nomenklatura|Linneano a nomenklatura]] ket naikeddeng idi ti maysa a sabali a pablaak ti APG kas iti addan a nagan iti "Magnolianae" [[Armen Takhtajan|Takht.]] (1967).<ref name=C&R /> Bigbigen ti APG IIIti maysa a klado iti kaunegan ti [[angiospermae]] para iti magnoliids. Ti sirkumskripsion ket: {| align="left" style="text-align:left; padding:2.5px; background:#eef" |- | style="background:#fff; padding:2.5px" |klado ti '''magnoliids''' : urnos ti [[Canellales]] : urnos ti [[Laurales]] : urnos ti [[Magnoliales]] : urnos ti [[Piperales]] |{{klado| style=font-size:75%;line-height:75% |label1= |1={{klado |1={{klado |1=[[Chloranthales]] |2={{klado |label1='''magnoliids''' |1={{klado |1={{klado |1=[[Canellales]] |2=[[Piperales]] }} |2={{klado |1=[[Laurales]] |2=[[Magnoliales]] }} }} }} }} |2={{klado |1=[[monocots]] |2={{klado |1=[[Ceratophyllales]] |2=[[eudicotidae]] }} }} }} }} |-style="font-size:90%;" | colspan=2 | Ti agdama a [[pilohenetiko|pilohenio]] ken ti komposision ti magnoliids.<ref>{{cite journal | doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x | author=The Angiosperm Phylogeny Group | year=2009 | title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III | journal= Botanical Journal of the Linnean Society | volume=161 | pages=105–121 }}</ref><ref>{{cite journal | last1=Soltis | first1=P. S. |authorlink1 = Pamela S. Soltis |last2=Soltis |first2=Douglas E. |authorlink2=Douglas E. Soltis | year=2004 | title=The origin and diversification of Angiosperms | journal= American Journal of Botany | volume=91 | pages=1614–1626 |url= http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/91/10/1614 | doi=10.3732/ajb.91.10.1614 | issue=10 | pmid=21652312}}</ref> |}{{Clear}} Mangiraman ti klado iti kaaduan dagiti grupo a basalo iti angiospermae. Daytoy a klado ket dati idi a pormal a nanaganan iti Magnoliidae idi 2007 babaen dagiti probision ti ''[[PhyloCode]]''.<ref name="Cantino">{{cite journal | last= Cantino | first= Philip D. |author2=James A. Doyle |author3=Sean W. Graham |author4=Walter S. Judd |authorlink4=Walter Stephen Judd |author5=Richard G. Olmstead |author6=Douglas E. Soltis |authorlink6=Douglas E. Soltis |author7=Pamela S. Soltis |authorlink7 = Pamela S. Soltis|author8=Michael J. Donoghue | year=2007 | title= Towards a phylogenetic nomenclature of ''Tracheophyta'' | journal=Taxon | volume=56 | issue=3 | pages= E1–E44 | doi=10.2307/25065865}}</ref> === Sistema ti Cronquist === [[Papeles:Magnolia obovata 02.jpg|thumb|right|240px|Sabong ti ''[[Magnolia obovata]]'', a mangipakpakita kadagiti nadumaduma a [[petalo]], [[estambre]], ken dagiti [[pistil]].]] Ti [[sistema ti Cronquist]] (1981) ket nagus-usar iti nagan a Magnoliidae para iti maysa kadagiti innem a subklase (iti kaunegan ti klase ti [[Magnoliopsida]] = dagiti [[dicotyledon]]). Iti Kasisigud a bersion iti daytoy a sistema ti sirkumskripsion ket:<ref name="Cronquist">{{cite book | last=Cronquist | first=Arthur | year=1981 | title=An Integrated System of Classification of Flowering Plants | url=https://archive.org/details/integratedsystem0000cron_x8b6 | location=New York | publisher=Columbia University Press | isbn=0-231-03880-1 }}</ref> * Subkalse ti Magnoliidae : *: Urnos ti [[Aristolochiales]] *: Urnos ti [[Illiciales]] *: Urnos ti [[Laurales]] *: Urnos ti [[Magnoliales]] *: Urnos ti [[Nymphaeales]] *: Urnos ti [[Papaverales]] *: Urnos ti [[Piperales]] *: Urnos ti [[Ranunculales]] === Dagiti sistema ti Dahlgren ken Thorne === Idasig isuda a dua ti [[Sistema ti Dahlgren|Dahlgren]] ken [[Sistema ti Thorne (1992)|Thorne]] ti magnoliids (''sensu'' APG) iti super-urnos ti '''Magnolianae''', imbes a kas maysa a subklase.<ref name="Thorne 1992" /> Iti sistemada, ti nagan a Magnoliidae ket inus-usar para iti dakdakel unay a grupo a mairaman amin dagiti [[dicotyledon]]. Daytoy pay ti kaso dagiti sistema a naala manipud iti sistema ti Cronquist. Biningbingay ni Dahlgren ti bukodna a Magnolianae kadagiti sangapulo nga [[Urnos (biolohia)|urnos]], ad-adu ngem iti ania man a sistema iti dayta a panawen, ken saan met a kapada da Cronquist ken Thorne, saanna nga inraman ti [[Piperales]].<ref name="Dahlgren" /> Ingrupo ni Thorne iti kaaduan a bukodna a Magnolianae kadagiti dua a dakkel nga urnos, ti [[Magnoliales]] ken [[Berberidales]], uray no ti bukodna a Magnoliales ket nabingbingay kadagiti sub-urnos a maipada kadagiti ordinal a pannakaigrupo babaen da Cronquist ken Dahlgren. Binaliwan ni Thorne ti sistemana idi 2000, a nangigawid iti nagan a Magnoliidae tapno mangiraman laeng ti Magnolianae, Nymphaeanae, ken Rafflesianae, ken nagikkat iti Berberidales ken dagiti dati a nairaman a grupo iti subklasena iti Ranunculidae.<ref name="Thorne 2000" /> Daytoy a nabaliwan a sistema ket agbaliw manipud iti sistema ti Cronquist, ngem as-asideg nga agtunos iti sirkumskripsion a naladladaw a naipablaak babaen ti APG II. === Tabla ti panangiyasping === Masansan a nairgat ti panangipada kadagiti sistena ti pannakaidasig. Dagiti dua mannurat ket mabalinda nga ipakat ti isu met laeng a nagan dagiti grupo nga agraman kadagiti sabali a komposision dagiti kameng; kas pagarigan, ti Magnoliidae ni Dahlgren ket iramannna amin dagiti [[dicot]], bayat a ti Magnoliidae ni Cronquists ket maysa laeng kadagiti lima a grupo ti dicot. Dagiti dua a mannurat ket mabalinda pay nga ipalawag ti isu met laeng a grupo nga agraman iti gangganani nga agpada a komposision, bnegm ti tunggal maysa kaniada ket mabalinton a mangipakat ti maysa a sabali a nagan iti dayta a grupo wenno lugar iti maysa a sabali a [[taksonomiko a ranggo]]. Kas pagarigan, ti komposision ti ''subklase'' ti Magnoliidae ni Cronquist ket ganggani a kapada ti ''super-urnos'' ti Magnolianae ni Thorne (1992), uray no aggiddiat iti taksonomiko a ranggo. Gpau kadagitoy a karigat ken dadduma pay, ti sinoptiko a tabla dita baba ket ket saan a presision ti pannakaiyasping ti panangipalawag dagiti grupo ti "magnoliid" kadagiti sistema dagiti uppat a mannurat. Para iti tunggal maysa a sistema, dagiti laeng urnos ti nangaanan iti tabla. Amin dagiti urnos nga inraman babaen ti naisangayan a mannurat ket nailista ken naisilpo iti dayta a batong. No ti maysa a takson ket saan a nairaman babaen ti dayta a mannurat, ngem inraman idi babaen ti maysa a mannurat iti sabali a batong, agparang dayta a banag iti di naisilpo nga italiko ken mangibaga ti nasulinek a pannakaikabil. Ti panagsasaruno ti tunggal maysa a sistema ket nabaliwanen manipud iti pablaakna tapno maiparis kadagiti maitunos a takson iti baetan dagiti batong. {| class="wikitable" align="left" style="margin-left:1em" |+'''Pannagiyasping ti magnoliids kadagiti lima a sistema''' !style="background:lightgreen" align="center" width="160px" | [[Sistema ti APG II]]<ref name="APG2">{{cite journal | journal=Botanical Journal of the Linnean Society | volume=141 | issue=4 | pages=399–436 | author=Angiosperm Phylogeny Group | year=2003 | title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II | doi=10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x | doi-access=free }}</ref><br />magnoliids !style="background:lightgreen" align="center" width="160px" | [[Sistema ti Cronquist]]<ref name="Cronquist" /><br />Magnoliidae !style="background:lightgreen" align="center" width="160px" | [[Sistema ti Dahlgren]]<ref name="Dahlgren">{{cite journal | last=Dahlgren | first=R.M.T. | year=1980 | title = A revised system of classification of angiosperms | journal= Botanical Journal of the Linnean Society | volume=80 | issue=2 | pages=91–124 | doi = 10.1111/j.1095-8339.1980.tb01661.x }}</ref><br />Magnolianae !style="background:lightgreen" align="center" width="160px" | [[Sistema ti Thorne (1992)]]<ref name="Thorne 1992">{{cite journal | last=Thorne | first=R. F. | year=1992 | title= Classification and geography of the flowering plants | url=https://archive.org/details/sim_botanical-review_july-september-1992_58_3/page/225 | journal= Botanical Review | volume=58 | issue=3 | pages=225–348 | doi= 10.1007/BF02858611| s2cid=40348158 }}</ref><br />Magnolianae !style="background:lightgreen" align="center" width="160px" | Sistema ti Thorne (2000)<ref name="Thorne 2000">{{cite journal | last=Thorne | first=R. F. | year=2000 | title= The classification and geography of the flowering plants: Dicotyledons of the class Angiospermae | url=https://archive.org/details/sim_botanical-review_october-december-2000_66_4/page/441 | journal= Botanical Review | volume=66 | issue=4 | pages=441–647 |doi= 10.1007/BF02869011 | s2cid=43430454 }}</ref><br />Magnolianae |- |- | [[Laurales]] | [[Laurales]] | [[Laurales]] | rowspan=9 | [[Magnoliales]] | rowspan=9 | [[Magnoliales]] |- | rowspan=2 | [[Magnoliales]] | rowspan=4 | [[Magnoliales]] | [[Magnoliales]] |- | [[Annonales]] |- | [[Canellales]] | [[Winterales]] |- | rowspan=3 | [[Piperales]] | [[Lactoridales]] |- | [[Aristolochiales]] | [[Aristolochiales]] |- | rowspan=2 | [[Piperales]] | ''Piperales in Nymphaeanae'' |- | rowspan=5 | ''di naikabil wenno kadagiti klado ti basalo'' | [[Chloranthales]] |- | [[Illiciales]] | [[Illiciales]] |- | ''iti Rosidae'' | [[Rafflesiales]] | ''iti Rafflesianae'' | ''iti Rafflesianae'' |- | rowspan=3 | [[Nymphaeales]] | rowspan=2 | ''iti Nymphaeanae'' | ''iti Nymphaeanae'' | ''iti Nymphaeanae'' |- | [[Ceratophyllales]] | rowspan=5 | ''iti Ranunculidae'' |- | rowspan=4 | ''naikabil iti klado ti eudicot'' | [[Nelumbonales]] | [[Nelumbonales]] |- | [[Ranunculales]] | rowspan=2 | ''iti Ranunculanae'' | rowspan=2 | [[Berberidales]] |- | [[Papaverales]] |- | ''iti Dilleniidae'' | ''iti Theanae'' | [[Paeoniales]] |} {{Clear}} == Kitaen pay == * [[Eudicotidae]] * [[Monocotyledon]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikispecies-inline|Magnoliids}} {{Commonscat-inline|magnoliids}} * [http://tolweb.org/magnoliids/20670 Tree of Life Magnoliids] {{Taxonbar|from=Q846071}} [[Kategoria:Magnoliids| 01]] 9fcxo6qgv6s76pnea9bgin8gx341o0d 0 57789 406820 333495 2026-08-23T22:59:31Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406820 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | status = CR | status_system = IUCN2.3 | status_ref = <ref>World Conservation Monitoring Centre 1996. ''[http://www.iucnredlist.org/details/18888/0 Puntius disa]''. In: IUCN 2013. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2. <[http://www.iucnredlist.org/ www.iucnredlist.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140627000000/http://www.iucnredlist.org/ |date=Hunio 27, 2014 }}>. Naala idi Nobiembre 26, 2013.</ref> | genus = Barbodes | species = disa | authority = [[Albert William Herre|Herre]], 1932<ref name="Herre, 1932" /> | synonyms = *''Puntius disa'' <small>(Herre, 1932)</small> }} Ti '''''Barbodes disa'''''<ref>Kottelat, M. (2013): [http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s27/rbz_S27.pdf The Fishes of the Inland Waters of Southeast Asia: A Catalogue and Core Bibliography of the Fishes Known to Occur in Freshwaters, Mangroves and Estuaries.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131202225925/http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s27/rbz_S27.pdf |date=Disiembre 2, 2013 }} ''The Raffles Bulletin of Zoology, 2013, Supplement No. 27: 1–663.''</ref> ket ti sebbangan ti ikan a [[cyprinid]] nga [[Endemismo|endemiko]] iti [[Danaw Lanao]] iti [[Mindanao]], [[Filipinas]]. Daytoy a sebbangan ket mabalin a makaabot iti kaatiddog iti {{pagbaliwen|9.2|cm|in}} [[panagrukod iti ikan|TL]].<ref>{{FishBase |genus= Puntius|species= disa| month = Oktubre | year = 2013}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|refs= <ref name="Herre, 1932">{{cite journal|last1=Herre|first1=Albert W. C. T.|title=Five New Philippine Fishes|url=https://archive.org/details/sim_copeia_1932-10-07_3/page/140|journal=Copeia|date=1932|volume=1932|issue=3|page=140|jstor=1436072}}</ref> }} {{Taxonbar|from=Q1103800}} {{Biolohia-pungol}} [[Kategoria:Barbodes|disa]] [[Kategoria:Endemiko a fauna ti Filipinas]] 54elt1ke22zkbb4ghr0bjcvag7zce9z 0 57808 406810 343823 2026-08-23T22:41:50Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406810 wikitext text/x-wiki {{Infobox sientista | name = Albert William Christian Theodore Herre | image = Albert William Herre.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay |1868|9|16|mf=y}} | birth_place = [[Toledo, Ohio]], Estados Unidos | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1962|1|16|1868|9|16|mf=y}} | death_place = [[Santa Cruz, California]], Estados Unidos | residence = [[Estados Unidos|E.U.]], [[Filipinas]] | citizenship = [[Papeles:Flag of the United States.svg|20px]] Amerikano | nationality = [[Papeles:Flag of the United States.svg|20px]] [[Estados Unidos|Amerikano]] | field = [[iktiolohia]], [[likuenolohia]], [[ekolohia]] | work_institution = Opisina ti Siensia iti Manila, [[Unibersidad ti Stanford]], [[Unibersidad ti Washington]] | alma_mater = [[Unibersidad ti Stanford]] | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = panangipalawag kadagiti adu a baro a sebbangan ti ikan iti Filipinas | author_abbreviation_bot = Herre | author_abbreviation_zoo = Herre | prizes = | footnotes = }} Ni '''Albert William Christian Theodore Herre''' (Septiembre 16, 1868 – Enero 16, 1962) ket maysa idi nga [[Estados Unidos|Amerikano]] nga [[iktiologo]] ken [[likuenologo]].<ref name="WigginsBryo">{{cite journal | last =Wiggins | first =Ira L. | authorlink =Ira Wiggins | title =Albert William Christian Theodore Herre (1868–1962) | url =https://archive.org/details/sim_bryologist_winter-1962_65_4/page/268 | journal =The Bryologist | volume =65 | issue =4 | pages =268–277 | publisher =American Bryological and Lichenological Society | doi = 10.1639/0007-2745(1962)65[268:AWCTH]2.0.CO;2| id = | year =1962 | jstor=3240725}}</ref> Naiyanak ni Herre idi 1868 idiay [[Toledo, Ohio]]. Isu ket graduado iti [[Unibersidad ti Stanford]], nga idiay ket nakaawat iti grado iti bachelor of science iti botanika idi 1903. Nakaawat pay ni Herre iti master's degree ken Ph.D. manipud iti Stanford, isuda a dua ket iti iktiolohia.<ref>{{cite web|url=http://biographynotmine.blogspot.com/2012/12/dr-albert-herre-pioneer-in-philippine.html |title=Dr. Albert Herre: A Pioneer in Philippine Fisheries Science|publisher=Otolith, October–December 1986, pp. 11-12|author=Melchor F. Cichon|accessdate=3 Hulio 2018}}</ref> Pimmusay isuna idiay [[Santa Cruz, California]] idi 1962.<ref name="HerreBioCAS">{{cite web |last=Abdoun |first=Hany |authorlink=Hany Abdoun |title=Albert William Christian Theodore Herre |work=Special Collections – Biographical Sketch |publisher=California Academy of Sciences |url=http://www.calacademy.org/research/library/special/bios/Herre.htm |doi= |accessdate=2007-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614092434/http://www.calacademy.org/research/library/special/bios/Herre.htm |archivedate=2007-06-14 |url-status=dead |df= }}</ref> == Obra idiay Filipinas == Mabalin idi a ni Albert W. Herre ti kaaduan nga ammo para iti [[Taksonomia (biolohia)|taksonomiko]] nga obrana iti [[Filipinas]], nga isu idi ket ti Chief of Fisheries iti [[Bureau of Fisheries and Aquatic Resources|Bureau of Science]] iti [[Manila]] manipud idi 1919 aginggana idi 1928. Bayat nga adda iti Bureau of Science iti [[Insular a Gobierno ti Is-isla ti Filipinas]] (nga inadministro babaen ti Estados Unidos iti dayta a panawen), ni Herre idi ti akinrebbeng para iti panagduktal ken panangipalawag kadagiti adu a baro a sebbangan ti ikan.<ref name="HerreBiblio">{{cite journal | last =Pietsch | first =T. W. | authorlink = | author2 =W. D. Anderson, Jr. | title =Albert William Christian Theodore Herre (1868–1962): A brief autobiography and a bibliography of his ichthyological and fishery science publications, with a foreword by George S. Myers(1905–1985); Collection Building in Ichthyology and Herpetology | journal =American Society of Ichthyology and Herpetology, Special Publications | volume =3 | issue = | pages =351–366 | publisher = | year =1997 | url = | doi =| id = | accessdate = }}</ref> == Legado == Naikomemorado ni Herre is iti sientipiko a nagan dagiti sebbangan ti tekka, ''[[Lepidodactylus herrei]]'', nga [[Endemismo|endemiko]] iti Filipinas.<ref>Beolens, Bo; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. ("Herre", p. 122).</ref> == Dagiti napili nga obra == {{refbegin}} * {{cite journal | last =Herre| first =A. W. | title = Gobies of the Philippines and the China sea| journal = The Philippine Bureau of Science, Monographic Publications on Fishes| volume = 23| issue = | pages = 78| publisher = Manila:Bureau of Printing| year = 1927| url = | doi =| id = | accessdate = }} * {{cite journal | last =Herre| first =A. W. | title = Notes on Philippine Sharks, II. The great white shark, the whale shark, and the cat sharks and their allies in the Philippines| journal = Philippine Journal of Fisheries| volume = 26| issue = 1| pages = 113–129| publisher = Manila:Bureau of Printing| year = 1925| url = | doi =| id = | accessdate = }} * {{cite journal | last =Herre| first =A. W. | title = Distribution of the true fresh-water fishes in Philippines I: The Philippine Cyprinidae| journal = Philippine Journal of Science| volume = 24| issue = 3| pages = 249–307| publisher = Manila:Bureau of Printing| year = 1924| url = | doi =| id = | accessdate = }} {{refend}} == Dagiti nagibasaran == {{reflist}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Herre, Albert William}} [[Kategoria:1868 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1962 nga ipupusay]] rnhsv3mwz034yc2ii5oh0b1jgsx8d8q 0 58110 406817 406019 2026-08-23T22:57:41Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406817 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = California Arena Point fern.jpg | image_caption = ''[[Polypodium californicum]]'' | taxon = Polypodiales | authority = [[Johann Heinrich Friedrich Link|Link]] (1833) | subdivision_ranks = Dagiti sub-urnos{{sfn|Pteridophyte Phylogeny Group|2016}} | subdivision = 6. ''Kitaen ti teksto'' }} Ti urnos ti '''Polypodiales''' ket mangbukel kadagiti nangruna a linia dagiti polypod a [[pako]], a mangbukel iti ad-adu ngem 80% kadagiti sebbangan ti [[pako]] ita nga aldaw. Mabirukan dagitoy kadagiti adu a parte iti lubong a mairaman ti tropikal, semitropikal ken dagiti [[kalalainganna a klima]]. == Deskripsion == Naiduma dagiti Polypodiales gapu ta agpataudda iti [[Esporangio|esporangia]] nga addaan iti maysa a bertikal nga [[Annulus (botanika)|annulus]] a pasardengan babaen ti ungkay ken [[Dehissensia|estomium]].{{sfn|Smith et al.|2006|p=713}} Dagitoy a maipapan iti esporangia a pakailasinan ket inus-usar idi babaen ni [[Johann Jakob Bernhardi]] tapno maipalawag ti maysa a grupo dagiti pako a tinawtawaganna iti "Cathetogyratae";{{sfn|Bernhardi|1806|pp=9–12}} insingasing ti Pteridophyte Phylogeny Group iti panangipaungar manen iti daytoy a nagan a kas ti impormal a termino iti '''cathetogyrates''', tapno masukatan ti di nalawag a panangigawid a termino iti "polypods" no mangibagbaga kadagiti Polypodiales.{{sfn|Pteridophyte Phylogeny Group|2016}} Mapataud dagiti esporangia kadagiti ungkay iti 1–3 iti kapuskol a selula a masansan nga atiddog ti ungkayna.{{sfn|Smith et al.|2006|p=713}} (Iti pakaigiddiatan, ti [[Hymenophyllales]] ket addaan iti ungkay a buklen dagiti uppat nga aray dagiti selula.){{sfn|Smith et al.|2006|p=711}} Ti esporangia ket saanda nga aggigiddan a mataengan. Adu kadagiti grupo ket awanda iti [[indusia]], ngem no adda, maikapetda iti igid ti indusium wenno iti tengngana.{{sfn|Smith et al.|2006|p=713}} Ti Polypodiales ken ''Cyatheales'' ket magiddiatda kadagiti sabali a pako gapu ta addaanda iti maysa a potoreseptor a tinawtawagan iti maysa a neokroma, a mangipalubos kaniada a nasaysayaat a mangibanag iti potosistesia kadagiti kondision ti ababa a lawag, kas dagiti anniniwan ti datar ti bakir. Ti sapasap a tinaudan dagiti dua a grupo ket agparang a naala iti neokroma manipud iti [[horisontal a panangiyakar iti gene]] manipud iti maysa a [[hornwort]].{{sfn|Li et al.|2014}} Dagiti [[Gametophytes]] ket berde, kadawyan nga agsuko iti puso, ken agtubo iti rabaw{{sfn|Smith et al.|2006|p=713}} (imbes nga iti sirok ti daga, a kas ti [[Ophioglossales]]).{{sfn|Smith et al.|2006|p=710}} == Taksonomia == Iti pakasaritaan, dagiti [[pako]] ket naikabildan kadagiti nadumaduma a pannakaidasig (kitaen ti repaso babaen da [[Christenhusz]] ken [[Mark W. Chase|Chase]], 2014).{{sfn|Christenhusz|Chase|2014}} Smith et al. (2006) a naaramid iti immuna a nangatngato nga agpang a panangidasig ti [[pteridophyte]] a naipablaak iti panawen ti [[molekular a pilohenetiko]].{{sfn|Smith et al.|2006}} Kinunkuna ni Smith dagiti pako a kas dagiti monilophytes, ken biningbingayna dagitoy kadagiti uppat a grupo. Ti kaaduan kadagiti pako ket naikabil iti [[Polypodiopsida]], ken dayta a pannakaurnos ket nagtultuloy kadagiti amin a simmaruno a sistema, urayno adda dagiti panagbaliw iti nomenklatura.{{sfn|Chase|Reveal|2009}}{{sfn|Christenhusz et al.|2011}}{{sfn|Christenhusz|Chase|2014}}{{sfn|Pteridophyte Phylogeny Group|2016}} Inus-usar ti Polypodiopsida iti nainget a kapanunotan (''[[sensu stricto]]'') babaen ni Smith et al. gapu ta kanungpalan daytoy a naipakat kadagiti amin a pako (''sensu lato''), bayat a daytoy a dakkel a grupo ket nagbalin nga ammo a kas [[Polypodiidae (mula)|Polypodiidae]]. Impormal pay nga ammo daytoy a grupo a kas dagiti [[leptosporangiate a pako]], bayat a dagiti nabati a grupo (dagiti subklase) ket naibagbagada a kas dagiti [[eusporangiate a pako]]. Nabingbingayen ti Polypodiidae kadagiti pito nga [[Urnos (biolohia)|urnos]] manipud iti dayta a panagadal, ti kadakkelan kadagitoy ket ti Polypodiales. Ti [[pilohenetiko]] a pannakaikabagian a pagbetan dagiti urnos ti Polypodiidae ket naipakita iti daytoy a kladograma.{{sfn|Pteridophyte Phylogeny Group|2016}} {{klado|style=font-size:90%;line-height:100% |label1=[[Polypodiidae (mula)|Polypodiidae]] |1={{klado |1=[[Osmundales]] 1 a pamilia |2={{klado |1=[[Hymenophyllales]] 1 a pamilia |2={{klado |1=[[Gleicheniales]] 3 a pamilia |2={{klado |1=[[Schizaeales]] 3 a pamilia |2={{klado |1=[[Salviniales]] 2 a pamilia |2={{klado |1=[[Cyatheales]] 8 a pamilia |2='''Polypodiales''' 6 a sub-urnos, 26 a pamilia}} }} }} }} }} }} }} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|20em}} == Bibliograpia == {{refbegin|30em}} * {{cite journal |last=Bernhardi |first=J. Jacob |authorlink=|year=1806 |title=Dritter Versuch einer Anordnung der Farrnkräuter |language=Aleman |journal=Neues Journal für die Botanik |volume=1 |issue=2 |pages=1–50 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/43060813 }} * {{cite journal |last1=Chase|first1=Mark W.|authorlink1=|last2=Reveal|first2=James L.|authorlink2=|year=2009|title=A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=161|issue=2|pages=122–127|doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x}} * {{cite journal|last1=Christenhusz|first1=M. J. M.|authorlink1=|last2=Zhang|first2=X. C.|last3=Schneider|first3=H.|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|journal=Phytotaxa|date=18 Pebrero 2011|volume=19|issue=1|pages=7|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2|ref={{harvid|Christenhusz et al.|2011}}}} * {{cite journal | last1 = Christenhusz | first1 = Maarten J.M. |authorlink1=| last2 = Chase | first2 = Mark W. |authorlink2=| year = 2014 | title = Trends and concepts in fern classification | journal = Annals of Botany | volume = 113 | issue = 4| pages = 571–594 | doi=10.1093/aob/mct299 | pmid=24532607 | pmc=3936591}} * {{cite journal |last1=Christenhusz|first1=Maarten JM|last2=Byng|first2= J. W. |authorlink1=|authorlink2=|name-list-style=amp | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 }} * {{cite journal |last= Lehtonen|first= Samuli|title=Towards Resolving the Complete Fern Tree of Life |journal=PLoS ONE |volume=6 |issue=10 |pages=e24851 |year=2011 |doi=10.1371/journal.pone.0024851 |pmid=22022365 |pmc=3192703}} * {{cite journal | last1 = Pryer | first1 = Kathleen M. | last2 = Schneider | first2 = Harald | last3 = Smith | first3 = Alan R. | last4 = Cranfill | first4 = Raymond | last5 = Wolf | first5 = Paul G. | last6 = Hunt | first6 = Jeffrey S. | last7 = Sipes | first7 = Sedonia D. | year = 2001 | title = Horsetails and ferns are a monophyletic group and the closest living relatives to seed plants | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-01_409_6820/page/618 | journal = Nature | volume = 409 | issue = 6820| pages = 618–622 | doi=10.1038/35054555 | pmid=11214320|ref={{harvid|Pryer et al.|2001}}}} * {{cite journal|author=Pteridophyte Phylogeny Group|title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns|journal=Journal of Systematics and Evolution|date=November 2016|volume=54|issue=6|pages=563–603|doi=10.1111/jse.12229}} * {{cite book|editor1-last=Ranker |editor1-first=Tom A. |editor2-last=Haufler |editor2-first=Christopher H. |title=Biology and Evolution of Ferns and Lycophytes|url=https://books.google.com/books?id=js9JnwEACAAJ|date= 2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-87411-3}} * {{cite journal|last1=Schneider|first1=Harald|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Pryer|first3=Kathleen M.|last4=Cranfill|first4=Raymond|last5=Magallón|first5=Susana|last6=Lupia|first6=Richard|title=Ferns diversified in the shadow of angiosperms|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|date=1 Abril 2004|volume=428|issue=6982|pages=553–557|doi=10.1038/nature02361|url=https://www.researchgate.net/publication/8643636|pmid = 15058303 |ref={{harvid|Schneider et al.|2004}}}} * {{cite journal|last1=Schneider|first1=Harald|last2=Smith|first2=Alan R.|last3=Pryer|first3=Kathleen M.|title=Is Morphology Really at Odds with Molecules in Estimating Fern Phylogeny?|journal=Systematic Botany|date=1 Hulio 2009|volume=34|issue=3|pages=455–475|doi=10.1600/036364409789271209|ref={{harvid|Schneider et al.|2009}}}} * {{cite journal | last=Smith | first=Alan R. | author2=Kathleen M. Pryer | author3=Eric Schuettpelz | author4=Petra Korall | author5=Harald Schneider | author6=Paul G. Wolf | year=2006 | title=A classification for extant ferns | url=https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf | journal=Taxon | volume=55 | issue=3 | pages=705–731 | doi=10.2307/25065646 | jstor=25065646 | ref={{harvid|Smith et al.|2006}} | access-date=2019-03-07 | archive-date=2015-10-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151004022032/https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf | url-status=dead }} * {{cite book |last1=Smith |first1=Alan R. |last2=Pryer |first2=Kathleen M. |last3=Schuettpelz |first3=Eric |last4=Korall |first4=Petra |last5=Schneider |first5=Harald |last6=Wolf |first6=Paul G. |title=Fern classification |url=http://pryerlab.biology.duke.edu/uploads/media_items/smith-et-al-2008.original.pdf |pages=417–467 |ref={{harvid|Smith et al.|2008}} }}{{Natay a silpo|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in {{harvtxt|Ranker|Haufler|2008}} * {{Cite journal |pmc = 4020063|year = 2014|last1 = Li|first1 = F. W.|title = Horizontal transfer of an adaptive chimeric photoreceptor from bryophytes to ferns|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume = 111|issue = 18|pages = 6672–6677|last2 = Villarreal|first2 = J. C.|last3 = Kelly|first3 = S.|last4 = Rothfels|first4 = C. J.|last5 = Melkonian|first5 = M.|last6 = Frangedakis|first6 = E.|last7 = Ruhsam|first7 = M.|last8 = Sigel|first8 = E. M.|last9 = Der|first9 = J. P.|last10 = Pittermann|first10 = J.|last11 = Burge|first11 = D. O.|last12 = Pokorny|first12 = L.|last13 = Larsson|first13 = A.|last14 = Chen|first14 = T.|last15 = Weststrand|first15 = S.|last16 = Thomas|first16 = P.|last17 = Carpenter|first17 = E.|last18 = Zhang|first18 = Y.|last19 = Tian|first19 = Z.|last20 = Chen|first20 = L.|last21 = Yan|first21 = Z.|last22 = Zhu|first22 = Y.|last23 = Sun|first23 = X.|last24 = Wang|first24 = J.|last25 = Stevenson|first25 = D. W.|last26 = Crandall-Stotler|first26 = B. J.|last27 = Shaw|first27 = A. J.|last28 = Deyholos|first28 = M. K.|last29 = Soltis|first29 = D. E.|last30 = Graham|first30 = S. W.|display-authors = 29|pmid = 24733898|doi = 10.1073/pnas.1319929111|ref={{harvid|Li et al.|2014}}}} * [http://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/10161/181/1/D_Schuettpelz_Eric_a_052007.pdf Eric Schuettpelz. The evolution and diversification of epiphytic ferns. PhD Thesis Duke University 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620022844/http://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/10161/181/1/D_Schuettpelz_Eric_a_052007.pdf |date=2010-06-20 }} * [http://homepages.caverock.net.nz/~bj/fern/list.htm Michael Hassler and Brian Swale. Checklist of Ferns and Fern Allies 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427212432/http://homepages.caverock.net.nz/~bj/fern/list.htm |date=2006-04-27 }} * [https://web.archive.org/web/20160304060354/http://www.anbg.gov.au/fern/taxa/classification.html Australian National Botanic Gardens. A classification of the ferns and their allies] {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} {{Wikispecies-inline}} {{Taxonbar|from=Q834805}} [[Kategoria:Polypodiales| ]] bcf65a1jv4kfo9ca3weqb4q281xc6ao 0 58119 406828 405040 2026-08-23T23:07:27Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406828 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | fossil_range = [[Mesiniano]] – [[Holoseno]] {{Fossilrange|6.2|0}} | image = Wildkatze MGH.jpg | image_caption = ''[[Felis silvestris]]'' | taxon = Felis | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Maika-10 nga edision ti Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = Dagiti sebbangan | subdivision = *''[[Felis bieti]]'' *''[[Felis chaus]]'' *''[[Felis lybica]]'' *''[[Felis margarita]]'' *''[[Felis nigripes]]'' *''[[Felis silvestris]]'' **''[[Felis silvestris catus]]'' *''[[Felis attica]]'' [[Pannakaungaw|†]] *''[[Felis lunensis]]'' [[Pannakaungaw|†]] | range_map = Felis range.png | range_map_caption = Sakop ti patneng a ''Felis'' }} Ti '''''Felis''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] ti [[sebbangan]] ti [[Felinae|bassit ken kalalainganna iti kadakkel a pusa]] a patneng iti kaaduan nga [[Aprika]] ken iti abagatan ti 60° [[latitud]] iti [[Europa]] ken [[Asia]] aginggana iti [[Indotsina]].<ref name=Pocock1951>{{cite book |author=Pocock, R. I. |year=1951 |title= Catalogue of the genus ''Felis'' |publisher=British Museum (Natural History) |location= London |url=https://archive.org/stream/catalogueofgenus00brit#page/n6/mode/1up}}</ref> Mangiraman ti henero iti [[napaamo a pusa]]. Ti kabassitan a sebbangan ti ''Felis'' ket ti [[Felis nigripes|nangisit-saka a pusa]] nga addaan iti ulo ken kaatiddog iti bagi manipud iti {{pagbaliwen|38|to|42|cm|in|abbr=on}}. Ti kadakkelan ket ti [[Felis chaus|pusa ti bakir]] nga addaan iti ulo ken kaatiddog iti bagi manipud iti {{pagbaliwen|62|to|76|cm|in|abbr=on}}.<ref name=Pocock1951 /> Taengan dagiti sebbangan ti ''Felis'' iti nalawa a sakup ken dagiti nadumaduma a habitat, manipud kadagiti kalugnakan aginggana iti desierto, ken kadawyan nga aganup kadagiti bassit a [[rodensia]], dagiti [[billit]] ken dagiti sabali a bassit nga ayup, depende iti lokal nga enbironmentoda. Ti sangalubongan a pannnakaiyammo iti napaamo a pusa ket nakaaramidan pay daytoy a kadawyan iti urbano a langa ti daga iti amin a paset iti globo. Dagiti henetiko a panagadal ket mangipakita a ti ''Felis'', ''[[Otocolobus manul)|Otocolobus]]'' ken ''[[Prionailurus]]'' ket nagbaliw manipud iti maysa nga Eurasiano a tinaudan idi agarup a 6.2 a riwriw a tawen iti napalabas, ken ti sebbangan ti ''Felis'' ket simmina idi 3.04 aginggana iti 0.99 a riwriw a tawen iti napalabas.<ref name="Johnson">{{Cite journal |doi=10.1126/science.1122277 |volume=311 |issue=5757 |pages=73–77 |title=The Late Miocene Radiation of Modern Felidae: A Genetic Assessment |journal=Science |year=2006 |pmid=16400146 |last1=Johnson |first1=W. E. |last2=Eizirik |first2=E. |last3=Pecon-Slattery |first3=J. |last4=Murphy |first4=W. J. |last5=Antunes |first5=A. |last6=Teeling |first6=E. |last7=O'Brien |first7=S. J. |bibcode = 2006Sci...311...73J |s2cid=41672825 |url=https://zenodo.org/record/1230866 }}</ref><ref name=Pecon-Slattery>{{cite journal |author1=Pecon-Slattery, J. |author2=O'Brien, S. J. | year = 1998 | title = Patterns of Y and X chromosome DNA sequence divergence during the Felidae radiation | journal = Genetics | volume = 148 | issue = 3 | url=http://www.genetics.org/cgi/content/full/148/3/1245 | pages = 1245–1255 |doi=10.1093/genetics/148.3.1245 | pmid = 9539439 | pmc = 1460026}}</ref> == Etimolohia == Ti kayat a sawen ti kadawyan a nagan iti ''Felis'' ket "pusa" iti [[Pagsasao a Latin|Latin]].<ref>{{cite book |author=Valpy, F. E. J. |year=1828 |title=An Etymological Dictionary of the Latin Language |chapter=Felis |chapter-url=https://archive.org/stream/anetymologicald00valpgoog#page/n178/mode/2up |location=London |publisher=A. J. Valpy}}</ref> Ti termino a "feline" ket naala manipud iti pangilasin a porma ti ''felinus'' ("iti pusa"). == Dagiti pakailasinan == Ti sebbangan ti ''Felis'' ket addaan kadagiti nangato ken nalawa a bangabanga, dagiti ababa a panga ken dagiti akikid alapayag nga agraman kadagiti ababa a buok, ngem awanan dagiti ania man a puraw turik iti likud dagiti lapayag. Dagiti [[alintatao]]da ket bertikal nga agkusipet.<ref name="Pocock1951" /> == Taksonomia == Inkeddeng ni [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] ti ''Felis'' a mangbukel kadagiti amin a sebbangan ti pusa. Insina dagiti simmaruno a taksonomo ti [[Felidae|pamilia ti pusa]] kadagiti nadumaduma a henero. Idi 1917, ti Briton a soologo a ni [[Reginald Innes Pocock]] ket binaliwanna ti henero ti ''Felis'' a kas mangbukel laeng iti:<ref name=Pocock1951 /> {| class="wikitable" |- ! Ladawan !! Nagan!! Pannakaiwaras |- |[[Papeles:Jungle cat (5).jpg|120px]] || [[Pusa ti bakir]] ''F. chaus'' ([[Johann Anton Güldenstädt|Güldenstädt]], 1776)<ref>{{cite journal |last1=Güldenstädt |first1=J. A. |title=Chaus – Animal feli adfine descriptum |journal=Novi Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae |year=1776 |volume=20 |pages=483–500 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/38593#page/569/mode/1up}}</ref><ref>Sanderson, J. (2009). ''A Matter of Very Little Moment? The mystery of who first described the jungle cat''. Feline Conservation Federation Volume 53, Issue 1 (Enero/Pebrero 2009): 12–18.</ref> ||Ehipto, Tengnga a Daya, Subkontinente Indiano, Tengnga ken Abagatan a daya nga Asia, Sri Lanka ken akin-abagatan a Tsina. |- |[[Papeles:Black-footed cat, Zoo Wuppertal, July 2009.jpg|120px]] || [[Nangisit-saka a pusa]] ''F. nigripes'' {{small|[[William John Burchell|Burchell]], 1824}} || Abagatan nga Aprika, Namibia, sumagmamano idiay Zimbabwe |- |[[Papeles:European Wildcat Nationalpark Bayerischer Wald 03.jpg|120px]] || [[Europeano nga atap a pusa]] ''F. silvestris'' {{small|[[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1777}} || Europa |- |[[Papeles:Felis margarita harrisoni - Sandkatze.jpg|120px]] || [[Pusa ti darat]] ''F. margarita'' {{small|[[Victor Loche|Loche]], 1858}} || akin-amianan nga Aprika ken abagatan a laud ken tengnga nga Asia |- |[[Papeles:Chinese Mountain Cat (Felis Bieti) in XiNing Wild Zoo.jpg|120px]] || [[Insik a pusa ti Bantay]] ''F. bieti'' {{small|[[Alphonse Milne-Edwards|Milne-Edwards]], 1892}} || Tibetano a Banak |- |[[Papeles:Felis silvestris lybica 1.jpg|120px]] || [[Aprikano nga atap a pusa]] ''F. lybica'' {{small|[[Georg Forster|Forster]], 1780}} || Aprika, Tengnga nga Asia aginggana iti India, akinlaud a Tsina ken Mongolia |- |[[Papeles:Neighbours Siamese.jpg|120px]] || [[Napaamo a pusa]] ''F. catus'' {{small|Linnaeus, 1758}} || Sangalubongan (napaamo) |} Inawat ni Pocock ti [[Pusa ni Pallas]] a kas ti [[Monotipiko a takson|kaikaisuna a kameng]] ti henero ti ''Otocolobus''.<ref name=Pocock1951 /> Ikeddeng pay dagiti sabali a sientista a sebbangan ti ''Felis''.<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft | pages = 538|id=14000029 |heading=''Felis''}}</ref> Ikeddeng dagiti nadumaduma a sientista ti Insik a pusa ti bantay a maysa a subsebbangan ti ''F. silvestris''.<ref name="CA-Driscoll">{{cite journal |author=Driscoll, C. A. |author2=Menotti-Raymond, M. |author3=Roca, A. L. |author4=Hupe, K. |author5=Johnson, W. E. |author6=Geffen, E. |author7=Harley, E. H. |author8=Delibes, M. |author9=Pontier, D. |author10=Kitchener, A. C. |author11=Yamaguchi, N. |author12=O'Brien, S. J. |author13=Macdonald, D. W. |year=2007 |title=The Near Eastern Origin of Cat Domestication |journal=Science |volume=317 |issue=5837 |pages=519–523 |doi=10.1126/science.1139518 |pmid=17600185 |url=http://www.mobot.org/plantscience/resbot/repr/add/domesticcat_driscoll2007.pdf|bibcode = 2007Sci...317..519D |pmc=5612713}}</ref> Ti nangisit a pusa manipud iti [[Transkaukasia]] a naiplawag idi 1904 a kas ''F. daemon'' babaen ni [[Konstantin Alekseevich Satunin|Satunin]]<ref>{{cite journal |last1=Satunin |first1=C. |title=The Black Wild Cat of Transcaucasia |journal=Proceedings of the Zoological Society of London |year=1904 |volume=II |issue= |pages=162–163 |url=https://archive.org/details/proceedingsofzoo19042zool/page/162}}</ref> ket agpayso daytoy a maysa a [[feral a pusa]], a mabalin a hibrido iti atap a pusa ken ti napaamo a pusa.<ref>{{cite book |editor1=Bukhnikashvili, A. |editor2=Yevlampiev, I. |url=http://caucasian-large-mammalian.narod.ru/catalogue_english.pdf |title=Catalogue of the Specimens of Caucasian Large Mammalian Fauna in the Collection |publisher=National Museum of Georgia |location=Tbilisi}}</ref> Ti [[pusa a Kellas]] ket maysa a hibrido iti napaamo a pusa ken ti Europeano nga atap a pusa a mabirukan idiay [[Eskosia]].<ref>{{Cite journal |last1=Kitchener |first1=C. |last2=Easterbee |first2=N. |date=1992 |title=The taxonomic status of black wild felids in Scotland |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-zoology_1992-06_227_2/page/342 |journal=Journal of Zoology |volume=227 |issue=2 |pages=342−346 |doi=10.1111/j.1469-7998.1992.tb04832.x}}</ref> === Dagiti sebbangan ti posil a ''Felis'' === Dagiti posil a sebbangan ti ''Felis'' ket mairaman ti: * ''[[Felis attica]]''<small> ([[Johann Andreas Wagner|Wagner]], 1857)</small><ref>{{cite journal |last1=Wagner |first1=A. |year=1857 |title=Neue Beiträge zur Kenntnis der fossilen Säugetier-Überreste von Pikermi |journal=Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften |volume=3 |pages=153−170}}</ref> * ''[[Felis lunensis]]''<small> ([[Ugolino Martelli|Martelli]], 1906)</small><ref>{{cite journal |last1=Martelli |first1=A. |year=1906 |title=Su due Mustelidi e un Felide del Pliocene Toscano |trans-title=About two Mustelids and one Felid of Pliocene Toscana |journal=Bollettino della Società Geologica Italiana |volume=25 |issue= |pages=595–612 |url=https://archive.org/details/bollettinodellas2519soci/page/606}}</ref> == Pilohenio == {{cladogram|align=left|title= |caption=Ti tinaudan ti ''Felis''<ref name="mattern2000">{{cite journal |last1=Mattern |first1=M.Y.|last2=McLennan |first2=D.A.|title=Phylogeny and speciation of felids |journal=Cladistics |date=2000 |volume=16 |issue=2 |pages=232–53 |doi=10.1111/j.1096-0031.2000.tb00354.x|s2cid=85043293}}</ref> |cladogram={{klado | style=font-size:90%;line-height:100%;width:300px; |1={{klado |label1=''Felis'' |1={{klado |1=[[Pusa ti bakir]] (''F. chaus'') |2={{klado |1=[[Nangsit-saka a pusa]] (''F. nigripes'') |2={{klado |1=[[Europeano nga atap a pusa]] (''F. silvestris silvestris'') |2=[[Pusa ti darat]] (''F. margarita'') |3={{klado |1=[[Aprikano nga atap a pusa]] (''F. silvestris lybica'') |2=[[Napaamo a pusa]] (''F. silvestris catus'') }} }} }} }} }} }} }} {{clear|left}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|30em}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Felis|''Felis''}} {{Wikispecies-inline}} {{Taxonbar|from=Q228283}} [[Kategoria:Felinae]] [[Kategoria:Felis| ]] 6malazdwilumqvdgot54stp1bsanvfi 0 58244 406747 353177 2026-08-23T21:42:17Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406747 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Wikispecies | favicon = | logo = [[Papeles:WikiSpecies.svg|100px|Ti agdama a logo ti Wikispecies]] | screenshot = [[Papeles:Wikispecies screenshot.png|250px|Salayti ti Umuna a Panid ti Wikispecies.]] | caption = Ala ti iskrin iti species.wikimedia.org idi 3 Mayo 2011 | url = {{URL|https://species.wikimedia.org/}} | commercial = Saan | type = Direktorio ti sebbangan | registration = Pagpilian | owner = [[Pundasion ti Wikimedia]] | author = [[:species:User:Benedikt|Benedikt Mandl]] (insingasing ti proyekto idi 2004); [[Jimmy Wales]] ken ti komunidad ti Wikimedia | launch date = {{Start date and years ago|mf=yes|2004|09|13}} | current status = | revenue = | alexa = }} Ti '''Wikispecies''' ket ti maysa nga online a proyekto a naibatay iti [[wiki]] a sinuportaran babaen ti [[Pundasion ti Wikimedia]]. Mangigandat daytoy nga agpartuat iti komprehensibo a [[nawaya a linaon]] a katologo iti amin a [[sebbangan]]; ti proyekto ket naiturong kadagiti, imbes nga iti kadawyan a publiko. Imbagbaga ni [[Jimmy Wales]] a dagiti editor ket saanda a nasken nga i-[[fax]] dagiti gradoda, ngem dagiti panangited ket nasken a mapasingkedan iti maysa a teknikal nga agbuybuya.<ref>{{cite journal |year=2005 |title=Calling all taxonomists |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-02-18_307_5712/page/1021 |journal= Science |volume=307 |issue=5712 |pages=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref><ref name=AS>{{cite news |title=WikiSpecies |newspaper=American Scientist Online |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050430034914/http://www.americanscientist.org/template/SiteOfTheWeekTypeDetail/assetid/43122 |url=http://www.americanscientist.org/template/SiteOfTheWeekTypeDetail/assetid/43122 |archivedate=30 Abril 2005 |date=25 Abril 2005 |publisher=Sigma Xi |accessdate=3 Pebrero 2014}}</ref> Magun-od ti Wikispecies babaen ti [[GNU Free Documentation License]] ken ti [[Creative Commons licenses|CC BY-SA 3.0]]. Nairugi idi Septiembre 2004, kadagiti [[biologo]] iti amin a paset iti lubong a maimbitaran nga agparawad,<ref>{{cite journal |first=Mark |last=Peplow |year=2005 |title=Species list reaches half-million mark |journal=Nature |doi=10.1038/news050314-6}}</ref> naindaklanen ti proyekto iti maysa batayan a mangbukel iti [[Linnaeano a taksonomia]] nga agraman kadagiti silpo dagiti artikulo iti [[Wikipedia]] kadagiti indibidual a sebbangan babaen idi Abril 2005.<ref name=AS /> == Pakasaritaan == Inturturong ni [[:species:User:Benedikt|Benedikt Mandl]] dagiti ganetget dagiti nadumaduma a tattao a nagkaykayat a mairaman iti proyekto ken kinontakda dagiti mabalin nga agsuporta idi nasapa a kalgaw ti 2004. Naipategan dagiti database ken nakontak dagiti administrador, adda met kadagita iti timmunos a mangited iti datosda para iti Wikispecies. Nangipalawag ni Mandl kadagiti dua a nangruna nga obra: # Kitaen no kasano a maipresenta dagiti linaon ti data base—babaen ti panagsaludsod kadagiti eskperto, dagiti mabalin a saan a propesional nga agar-aramat ken ti panangiyasping dayta kadagiti adda metten a database # Kitaen no kasano iti panagaramid iti sopwer, no ania ti nasken a hardware ken no kasano a puonan—babaen ti panagsaludsod kadagiti eskperto, panagbiruk kadagiti kadua boluntario ken dagiti mabalin nga esponsor Adu a natungtungan dagiti pagimbagan ken dagiti di pagimbagan babaen ti wikimedia-I mailing list. Nagbutos ti board dagiti direktor ti [[Pundasion ti Wikimedia]] babaen ti 4 iti 0 a nagparabor iti pannakaipatakder ti Wikispecies. Nairugi ti proyekto idi Agosto 2004 ken naibalayan iti species.wikimedia.org. Daytoy ket opisial a naitipon iti kabsat a proyekto ti Pundasion ti Wikimedia idi Septiembre 14, 2004. * Idi Oktubre 10, 2006, nasurokan ti proyekto dagiti 75,000 nga artikulo. * Idi Mayo 20, 2007, nasurokan ti proyekto dagiti 100,000 nga artikulo iti dagup a 5,495 dagiti nakarehistro nga agar-aramat. * Idi Septiembre 8, 2008, nasurokan ti proyekto dagiti 150,000 nga artikulo iti dagup a 9,224 dagiti nakarehistro nga agar-aramat. * Idi Oktubre 23, 2011, naabotan ti proyekto dagiti 300,000 nga artikulo. * Idi Hunio 16, 2014, naabotan ti proyekto dagiti 400,000 nga artikulo. * Idi Enero 7, 2017, naabotan ti proyekto dagiti 500,000 nga artikulo. * Idi Oktubre 30, 2018, naabotan ti proyekto dagiti 600,000 anga artikulo, ken iti dagup a 1.12 a riwriw apampanid.<ref>[https://species.wikimedia.org/wiki/Special:Statistics Estadistika ti Wikispecies]</ref> Ti Wikispecies ket mangbukel kadagiti panid ti takson, ken maipatinayon pay dagiti panid a maipanggep kadagiti sinonimo, dagiti autoridad ti takson, dagiti pablaak a maipanggep iti taksonomia, ken dagiti patakder wenno dagiti repositorio nga agtengtenggel iti kita ti espesimen.<ref>[https://species.wikimedia.org/wiki/Wikispecies:Page_types Wikispecies psge types]</ref> == Dagiti annuroten == Imbaldado ti Wikispecies ti lokal a panagikarga iti ladawan ken agkidkiddaw kadagiti agar-aramat nga agusar kadagiti ladawan manipud iti [[commons:Main Page|Wikimedia Commons]]. Saan nga agipalubos ti Wikispecies ti agusar iti linaon a saan a maitunos iti nawaya a lisensia. == Kitaen pay == * [[All Species Foundation]] * [[Catalogue of Life]] * [[Encyclopedia of Life]] * [[Tree of Life Web Project]] * [[List of online encyclopedias]] * [[The Plant List]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://species.wikimedia.org/wiki/Main_Page Wikispecies, Ti nawaya a direktorio ti sebbangan a maurnos ti sino man] * [http://species.wikimedia.org/wiki/Wikispecies:Community_Portal Pagserrekan ti Komunidad] * [http://species.wikimedia.org/wiki/Wikispecies:Wikispecies_Charter The Wikispecies Charter] {{Pundasion ti Wikimedia}} [[Kategoria:Botaniko a nomenklatura]] [[Kategoria:Pilohenetika]] [[Kategoria:Taksonomia (biolohia)]] [[Kategoria:Dagiti proyekto ti Wikimedia]] cvll233tvj6gj1mcerp38ziw5wzn128 0 58245 406865 353179 2026-08-23T23:34:27Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406865 wikitext text/x-wiki Ti '''Australian Plant Name Index''' ('''APNI''') ket ti maysa nga online database iti amin a naipablaak a nagnagan dagiti baskular a mula ti Australia.<ref name=IPNI-on-APNI /><ref name=IPNI-IK-GCI-APNI-orig-schol-publ /><ref name=IPNI-IK-GCI-APNI-schol-publ /> Daytoy ket sakupenna amin dagiti nagan, no man agdama a nagnagan, dagiti sinomino wenno dagiti imbalido a nagan. Mangiraman daytoy kadagiti bibliograpiko ken tipipikasion a salaysay, pakaammo manipud iti [[Australian Plant Census]] a mairaman ti pannakaiwarwaras babaen ti estado, silsilpo kadagiti sabali a rekurso a kas dagiti mapa ti urnong ti espesimen ken dagiti retrato ti mula, ken ti pasilidad para kadagiti nota ken dagiti komento kadagiti sabali nga aspekto. == Pakasaritaan == Kasisigud a kapanunotan babaen ni [[Nancy Tyson Burbidge]], daytoy ket nangrugi a kas uppat a tomo a naimaldit nga obra a buklen dagiti 3,055 a pampanid, ken aglaon kadagiti sumurok a 60,000 a nagnagan ti mula. Inurnong babaen ni [[Arthur Chapman (botaniko)|Arthur Chapman]], daytoy ket parte idi ti [[Australian Biological Resources Study]] (ABRS). Idi 1991 naaramid daytoy a magun-od a kas maysa nga online a database, ken naited iti [[Australian National Botanic Gardens]]. Kalpasan ti dua a tawen, ti akinrebbeng para iti pannakaitaripatona ket naited idi iti kabarbaro a naporma a [[Centre for Plant Biodiversity Research]]. == Sakup == Bigbigen babaen ti herbario ti Australian a kas ti autor a taudan para iti nomenklatura ti mula ti Australia, daytoy ket ti bugas a komponente iti [[Australia's Virtual Herbarium]], ti maysa a kolaboratibo a proyekto nga addaan iti puonan iti A$10 a riwriw, a naigandat a mangited iti naikaykaysa a panagserrek iti online kadagiti datos ken dagiti urnong ti espesimen kadagiti nangruna a [[herbario]] ti Australia. Adda dagiti dua a magun-od nga interface iti panagsaludsod: * [https://biodiversity.org.au/nsl/services/apni Australian Plant Name Index (APNI)], ti maysa napno a panagsaludsod a mangipaay kadagiti napno a resulta, nga awanan iti automatiko a panangipatarus, ken ti * [http://www.anbg.gov.au/cgi-bin/win What's Its Name (WIN)], ti basbassit a nabileg anga interface ti panagsaludsod a mangipaay kadagiti napabassit a resulta, a manayonan iti automatiko (ken saan a kankanayon a husto) nga imperensia iti kabarona. == Kitaen pay == *[[Atlas of Living Australia]] *[[International Plant Names Index]] *[[Botaniko a nomenklatura]] *[[Index Kewensis]] *[[Council of Heads of Australasian Herbaria]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist | refs= <ref name=IPNI-IK-GCI-APNI-orig-schol-publ>{{Cite journal | last1= Croft | first1= J. | last2= Cross | first2= N. | last3= Hinchcliffe | first3= S. | last4= Lughadha | first4= E. Nic | last5= Stevens | first5= P. F. | last6= West | first6= J. G. | last7= Whitbread | first7= G. |date=May 1999 | title = Plant Names for the 21st Century: The International Plant Names Index, a Distributed Data Source of General Accessibility | url= https://archive.org/details/taxon_1999-05_48_2/page/317 | journal = Taxon | volume = 48 | issue = 2 | pages= 317–324 | doi = 10.2307/1224436 | issn = 0040-0262 | jstor=1224436 }}</ref> <ref name=IPNI-IK-GCI-APNI-schol-publ>{{Cite journal | last = Lughadha | first = Eimear Nic | date = 29 Abril 2004 | title = Towards a working list of all known plant species | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 359 | issue = 1444 | pages = 681–687 | doi = 10.1098/rstb.2003.1446 <!-- | ISSN= 1471-2970 extra--> | url = http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/359/1444/681 | accessdate = 3 Marso 2017 | pmid=15253353 | pmc=1693359 | issn = 0962-8436 }}</ref> <ref name=IPNI-on-APNI>{{Cite web | url= http://www.ipni.org/about_the_index.html#data-sources | title= About the Index: Data Sources: Geographical and historical coverage: Australian Plant Name Index | work= International Plant Name Index | accessdate= 21 Nobiembre 2013}}</ref> }} * {{Cite web | url = http://www.cpbr.gov.au/cpbr/databases/apni.html | title = Australian Plant Name Index | accessdate = 2007-09-09| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070903234305/http://www.cpbr.gov.au/cpbr/databases/apni.html| archivedate= 3 Septiembre 2007 <!--DASHBot-->| url-status= live}} * {{Cite web | url = http://www.cpbr.gov.au/databases/apni-about/index.html | title = The Australian Plant Name Index: an on-line resource of Australian plant names, and What's Its Name ? | accessdate = 9 Septiembre 2007 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070903234409/http://www.cpbr.gov.au/databases/apni-about/index.html| archivedate= 3 Septiembre 2007 <!--DASHBot-->| url-status= live}} * {{Cite book | first = Arthur | last = Chapman | year = 1991 | title = Australian Plant Name Index (Australian Flora and Fauna Series '''12—15''') | location = Canberra | publisher = Australian Government Publishing Service}} == Dagiti akinruar a silpo == * [https://biodiversity.org.au/nsl/services/apni Opisial a website ti Australian Plant Name Index (APNI)] — ''napno a naisalaysayan a panagbiruk.'' {{DEFAULTSORT:Australian Plant Name Index}} [[Kategoria:Dagiti online a database ti botanika]] [[Kategoria:Flora ti Australia]] 8mwgcqxqb6ttrg2skl3rjzmgbigjbp7 0 58254 406850 402627 2026-08-23T23:21:21Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406850 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = International Plant Names Index | logo = IPNI logo.svg | logo_size = 150px | url = [http://www.ipni.org/ ipni.org] | alexa = {{IncreaseNegative}} 469,881 (manipud idi Abril 2014)<ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/ipni.org |title= Ipni.org Site Info |publisher= Alexa Internet |accessdate= 2014-04-01 |archive-date= 2011-10-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111024100623/http://www.alexa.com/siteinfo/ipni.org |url-status= dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024100623/http://www.alexa.com/siteinfo/ipni.org |date=2011-10-24 }}</ref> | commercial = Saan | type = Database | registration = Saan a nasken | owner = Plant Names Project | author = Ti [[Royal Botanic Gardens, Kew]], Herbario ti Unibersidad ti Harvard, ken ti Nailian a Herbario ti Australia | launch date = 1999 | current status = }} Ti '''International Plant Names Index''' ('''IPNI''') ket bukodna nga ipalawag ti bagina a kas ti "maysa a [[database]] dagiti nagan ken dagiti mainaig a salaysay iti batayan a bibliograpiko dagiti [[agbukel a mula]], dagiti [[pako]] ken dagiti [[lycopodiophyta]]." Ti panagsakup kadagiti nagan ti mula ket nasaysayaat iti ranggo ti [[sebbangan]] ken [[Henero (biolohia)|henero]].<ref name=IPNI-on-IK /> Mangiraman daytoy kadagiti salaysay ti batayan a bibliograpiko a mainaig kadagiti nagan. Mangiraman iti gandatna iti panangilaksid iti kasapulan para iti maulit-ulit a reperensia kadagiti kangrunaan a taudan para iti batayan a bibliograpiko a pakaammo a manipanggep kadagiti nagan ti mula.<ref name=IPNI-schol-publ /><ref name=IPNI-orig-schol-publ /> Mangtaripato pay ti IPNI ti maysa a listaan kadagiti naiyalagad a [[Panangidakamat ti mannurat (botanika)|pangyababaan ti mannurat]]. Immuna dagitoy a naibatay iti [[Authors of Plant Names|Brummitt & Powell (1992)]], ngem agtultuloy a mainaynayon dagiti baro a nagan ken pangyababaan. == Deskripsion == Ti IPNI ket ti produkto ti maysa a nagtitinnulongan a pagbaetan Ti [[Royal Botanic Gardens, Kew]] ([[Index Kewensis]]), Ti [[Harvard University Herbaria]] (Gray Herbarium Index), ken ti [[Australian National Herbarium]] ([[Australian Plant Name Index|APNI]]). Ti database ti IPNI ket maysa nga urnong dagiti nagan a nairehistro babaen dagiti tallo a nagtitinnulong a patakder ken agobrada a mangiturong iti panangiyalagad ti pakaammo. Ti pagalagadan dagiti pangyababan ti mannurat ket isingasing babaen ti ''[[International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants]]'' ket ti ''[[Authors of Plant Names]]'' ti Brummitt and Powell. TI maysa a dihital ken ti agtultuloy a mapabaro a listaan dagiti mannurat ken dagiti pangyababaan ket mabalin a makonsultado iti online iti IPNI. Mangited ti IPNI kadagiti nagan a nagparang kadagiti naeskolar a pablaak, iti gandat a mangipaay iti maysa nga indeks dagiti naipablaak a nagan imbes a mangisingasing iti naawat a [[botaniko a nomenklatura]].<ref name=IPNI-schol-publ /> == Kitaen pay == *[[Plants of the World Online]] *[[The Plant List]] *[[Index Fungorum]] *[[Multilingual Multiscript Plant Name Database]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist | refs= <ref name=IPNI-on-IK>{{Cite web | url= http://www.ipni.org/ik_blurb.html | title= Index Kewensis | work= International Plant Name Index | accessdate= 21 Nobiembre 2011 }}</ref> <ref name=IPNI-schol-publ>{{Cite journal | last = Lughadha | first = Eimear Nic | date = 29 Abril 2004 | title = Towards a working list of all known plant species | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 359 | issue = 1444 | pages = 681–687 | doi = 10.1098/rstb.2003.1446 | pmid = 15253353 | pmc= 1693359 | url = http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/359/1444/681 | accessdate = 21 Nobiembre 2013 }}</ref> <ref name=IPNI-orig-schol-publ>{{Cite journal | last1= Croft | first1= J. | last2= Cross | first2= N. | last3= Hinchcliffe | first3= S. | last4= Lughadha | first4= E. Nic | last5= Stevens | first5= P. F. | last6= West | first6= J. G. | last7= Whitbread | first7= G. |date=May 1999 | title = Plant Names for the 21st Century: The International Plant Names Index, a Distributed Data Source of General Accessibility | url= https://archive.org/details/taxon_1999-05_48_2/page/317 | journal = Taxon | volume = 48 | issue = 2 | pages = 317 | doi = 10.2307/1224436 | jstor = 1224436 }}</ref> }} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Opisial a website}} iti IPNI * [http://www.ipni.org/ipni/plantnamesearchpage.do Panagbiruk iti nagan ti mula] * [http://www.ipni.org/ipni/authorsearchpage.do Panagbiruk iti mannurat] [[Kategoria:Botaniko a nomenklatura]] [[Kategoria:Dagiti online a database ti botanika]] doo2hzq7xxkbl1d25vgytmhyhotmctm 0 58473 406791 401873 2026-08-23T22:24:11Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406791 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Orange-breasted Sunbird (Nectarinia violacea).jpg|right|thumb|Ti ''[[Nectarinia violacea]]'' ket eksklusibo a mabirukan kadagiti kamulmulaan ti [[fynbos]].]] [[Papeles:Bicolored Frog ( Clinotarsus curtipes ).jpg|thumb|Ti ''[[Clinotarsus curtipes]]'' ket endemiko iti [[Akinlaud a Ghats]] iti [[India]]]] Ti '''Endemismo''' ket ti [[ekolohiko]] a kasasaad ti maysa a [[sebbangan]] a naisangayan iti maysa a naipalawag a heograpiko a lokasion, kas ti maysa nga isla, nasion, pagilian wenno sabali a naipalawag a sona, wenno kita ti [[Habitat (ekolohia)|habitat]]; dagiti organismo nga [[Indihenio (ekolohia)|indihenio]] iti maysa a lugar ket saanda nga endemiko iti dayta no mabirukanda pay iti sabali a lugar. Ti nakaro a kasumbangir ti endemismo ket ti [[kosmopolitano a pannakaiwaras]]. Ti maysa nga alternatibo a termino para iti maysa a sebbangan nga endemiko ket '''presintibo''', a maipakat kadagiti sebbangan (ken dagiti sub-espesipiko a kategoria) a nairestrikto iti maysa a naipalawag a heograpiko a lugar. == Adu pay a mabasbasa == {{refbegin}} * {{cite journal |title=On the Identification of Areas of Endemism |author=Juan J. Morrone |journal=Systematic Biology |year=1994 |volume=43 |issue=3 |pages=438–441 |url=http://www-museum.unl.edu/research/entomology/BiogeographyWS/Morrone1994.pdf |doi=10.1093/sysbio/43.3.438 |access-date=2019-03-25 |archive-date=2012-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403022121/http://www-museum.unl.edu/research/entomology/BiogeographyWS/Morrone1994.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |title=Global hotspots of species richness are not congruent with endemism or threat |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-18_436_7053/page/1016 |author=CDL Orme |author2=RG Davies |author3=M Burgess |author4=F Eigenbrod |volume=436 |issue=7053 |pages=1016–9 |date=18 Agosto 2005 |pmid=16107848 |doi=10.1038/nature03850 |journal=Nature |display-authors=1 |bibcode=2005Natur.436.1016O |last5=Pickup |last6=Olson |last7=Webster |last8=Ding |last9=Rasmussen |last10=Ridgely |last11=Stattersfield |last12=Bennett |last13=Blackburn |last14=Gaston |last15=Owens}} * {{cite journal |title=Species Richness, Endemism, and the Choice of Areas for Conservation |author=JT Kerr |journal=Conservation Biology |date=Oktubre 1997 |volume=11 |issue=55 |pages=1094–1100 |url=http://www.macroecology.ca/pdf/consbiol1997.pdf |jstor=2387391 |doi=10.1046/j.1523-1739.1997.96089.x |access-date=2019-03-25 |archive-date=2017-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809090441/http://macroecology.ca/pdf/consbiol1997.pdf |url-status=dead }} {{refend}} {{Biolohia-pungol}} {{DEFAULTSORT:Endemismo}} [[Kategoria:Endemismo| ]] [[Kategoria:Biodibersidad]] [[Kategoria:Terminolohia ti biolohia]] c7kqbpaktho9kxi49w5y2bzshmo4ms7 0 58576 406890 401404 2026-08-23T23:52:45Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406890 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = |display_parents = 2 |taxon = Xanthomyrtus |authority = [[Ludwig Diels|Diels]] }} Ti '''Xanthomyrtus''' ket ti grupo dagiti bassit a mula ken dagiti kayo iti [[botaniko]] a [[pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Myrtaceae]] a naipalawag a kas maysa a henero idi 1922.<ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/194222#page/369/mode/1up Diels, Friedrich Ludwig Emil. 1922. Botanische Jahrbücher für Systematik, Pflanzengeschichte und Pflanzengeographie 57: 362-367] descriptions in Latin, comments and geographic information in German</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/40027002 Tropicos, ''Xanthomyrtus'' Diels]</ref> Daytoy ket mabirukan idiay [[Borneo]], [[Is-isla Maluku]], [[Sulawesi]], [[Filipinas]], [[Baro a Guinea]], [[Purpuro ti Bismarck]] ken [[Baro a Caledonia]].<ref name=c>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=214974 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Natay a silpo|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Govaerts, R., Sobral, N., Ashton, P., Barrie, F., Holst, B.K., Landrum, L.L., Matsumoto, K., Fernanda Mazine, F., Nic Lughadha, E., Proença, C. & al. (2008). World Checklist of Myrtaceae: 1-455. Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> Dagitoy ket kaaduan a dagiti bassit a mula ken kaykayo nga agtubo iti bantay, ken sagpaminsan nga [[Epipita|epipitiko]]. Dagiti sabong ket duyaw, kadawyan a 5, iti 3 a sabong, katakunaynay ken dagiti terminal [[Pedunkulo (botanika)|pedunkulo]].<ref>{{Cite journal|last=Scott|first=A.J.|year=1979|title=A Revision of Xanthomyrtus (Myrtaceae)|url=https://archive.org/details/sim_kew-bulletin_1979_33_3/page/461|journal=Kew Bulletin|volume=33 |issue=3|pages=461–484|via=}}</ref> Maralabbasit ti bunga, nangisit nga asul wenno nangisit a berry.<ref>Beaman, J.H. & Anderson, C. (2004). The Plants of Mount Kinabalu 5: 1-609. Natural history publications (Borneo), Kota Kinabalu, Malaysia.</ref> ;Dagiti sebbangan<ref name=c /> {{columns-list|colwidth=30em| # ''[[Xanthomyrtus angustifolia]]'' – Sulawesi, Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus arfakensis]]'' – L Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus bryophila]]'' – L Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus cardiophylla]]'' – L Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus compacta]]'' – Baro a Guinea, [[Maluku (probinsia)|Maluku]] # ''[[Xanthomyrtus diplycosiifolia]]'' – Filipinas, [[Maluku (probinsia)|Maluku]] # ''[[Xanthomyrtus flavida]]'' – Sulawesi, Borneo # ''[[Xanthomyrtus grandiflora]]'' – L Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus humilis]]'' – Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus kanalaensis]]'' – [[Baro a Caledonia]] # ''[[Xanthomyrtus koebrensis]]'' – L Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus lanceolata]]'' – Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus leeuwenii]]'' – Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus montis-sucklingii]]'' – Papua Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus montivaga]]'' – Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus oreophila]]'' – L Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus ovata]]'' – Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus papuana]]'' – Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus polyclada]]'' – Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus schlechteri]]'' – Baro a Guinea, [[Purpuro ti Bismarck|Bismarck]] # ''[[Xanthomyrtus scolopacina]]'' – Baro a Guinea # ''[[Xanthomyrtus splendens]]'' – Papua Baro a Guinea }} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q9096518}} {{Myrtaceae-pungol}} [[Kategoria:Myrtaceae]] l5nh5gxso8tsxvej50qs6erxbx0j2wk 0 58628 406761 406451 2026-08-23T21:54:27Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406761 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Clade-grade II.svg|thumb|400px|Ti [[kladograma]] (kayo ti pamilia) iti maysa a biolohiko a grupo, a mangipakita iti naudi a sapsap a tinaudan iti komposito a kayo, a daytoy ti bertikal a linia a 'puon' (ungkay) iti baba, nga amin a sanga ti kaputotan ket naipakita dita ngato. Dagiti asul ken nalabbasit a subgrupo (iti kanigid ken kanawan) ket dagiti klado, wenno dagiti [[monopiletiko]] (kompleto) a grupo; ti tunggal a maysa ket mangipakita iti bukodna a sapsap a tinaudan nga 'ungkay' iti baba ti 'sanga' ti subgrupo. Ti berde a subgrupo ket ''saan'' a klado; daytoy ket maysa a [[parapiletiko]] a grupo, a maysa a ''saan a kompleto'' a klado ditoy gapu ta sanna nga iraman ti asul a sanga uray no daytoy ket putot pay manipud iti sapsap a tinaudan nga ungkay iti baba ti berde a sanga. Ti berde a subgrupo a kakuyog ti asul ket mangbukel manen iti klado.]] Ti '''klado''' (manipud iti {{lang-grc|{{lang|grc|κλάδος}}}}, ''klados'', "sanga"), ammo pay a kas monopiletiko a grupo, ket ti maysa a grupo dagiti [[organismo]] a buklen iti maysa a sapasap a tinaudan ken amin dagiti [[kapuonan (ebolusion)|kapuonan a kaputotan]], ken mangirepresenta iti bugbugtong a "sanga" iti "[[kayo ti biag (biolohia)|kayo ti biag]]".<ref>{{cite book |title=Assembling the Tree of Life |editor-first=Joel |editor-last=Cracraft |editor2-first=Michael J. |editor2-last=Donoghue |chapter=Introduction |page=1 |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-972960-9}}</ref> Ti sapasap a tinaudan ket mabalin a maysa nga indibidual, maysa a [[populasion]], maysa a [[sebbangan]] ([[naungaw]] wenno [[Sibiiag a takson|sibibiag]]), ken dadduma pay aginggana iti maysa a [[Pagarian (biolohia)|pagarian]] ken ad-adu pay. Naiyumok dagiti klado, maysa iti sabali, kas iti tunggal a maysa a sanga ket sumina kadagiti babbabassit a sanga. Dagita a panagsina ket mangipaltiing iti [[ebolusionario a pakasaritaan]] kas agbalbaliw dagiti populasion ken nawayada nga agbaliw. Naitermino dagiti klado a kas dagiti [[Monopili|monopiletiko]] (Griego: "maysa a sangkaputotan") a grupo. Kadagiti napalabas bassit a dekada, ti kaldistiko nga arngian ket nagpasayaat iti biolohiko a panangidasig ken nakaipakita iti nakakaskasdaaw nga ebolusionario a pannakikabagian dagiti organismo.<ref name="Palmer, Douglas 2009. p. 13">{{Cite book |title=Evolution: The Story of Life |url=https://archive.org/details/evolutionstoryof0000palm |last=Palmer |first=Douglas |publisher=University of California Press |year=2009 |location=Berkeley |pages=[https://archive.org/details/evolutionstoryof0000palm/page/13 13]}}</ref> Iti umad-adu, dagiti [[Taksonomia (biolohia)|taksonomo]] ket padasenda ti mangliklik a mangnagan iti kadagiti [[takson]] a saan a dagiti klado; dayta ket, dagiti takson a saan a [[Monopili|monopiletiko]]. Adda dagiti sumagmamano a pagkakabagian a pagbaetan dagiti organismo nga inpakita iti ima ti molekular a biolohia ti kladistika ket dagiti [[fungi]] ket as-asidegda a kabagian dagiti ayup ngem kadagiti mula, naikeddeng itan a dagiti [[archaea]] ket maigiddiatda manipud iti [[bakteria]], ken dagiti multiselular nga organismo ket mabalinda a nagtaud manipud iti archaea.<ref>{{Cite journal |last=Pace |first=Norman R. |date=2006-05-18 |title=Time for a change |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/289 |journal=Nature |volume=441 |issue=7091 |pages=289 |bibcode=2006Natur.441..289P |doi=10.1038/441289a |issn=1476-4687 |pmid=16710401}}</ref> == Etimolohia == Ti termino a "klado" ket naaramid idi 1957 babaen ti biologo a ni [[Julian Huxley]] a mangibaga iti resulta ti [[kladogenesis]], ti maysa a konsepto a binulod ni Huxley manipud ken ni [[Bernhard Rensch]].<ref name=Dupuis>{{cite journal | last=Dupuis | first=Claude | year=1984 | title=Willi Hennig's impact on taxonomic thought | journal=Annual Review of Ecology and Systematics | volume=15 | pages=1–24 | doi=10.1146/annurev.es.15.110184.000245}}</ref><ref name=Huxley>{{cite journal | last = Huxley | first = J. S. | year =1957 | title = The three types of evolutionary process | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1957-09-07_180_4584/page/454 | journal=Nature | volume=180 | issue = 4584 | pages=454–455 | doi=10.1038/180454a0| bibcode=1957Natur.180..454H }}</ref> Adu kadagiti sapasap a nanaganan a grupo, kas pagarigan dagiti [[rodensia]] ken dagiti [[insekto]], ket kladoda gapu ta, iti tunggal maysa a kaso, ti grupo ket buklen ti maysa sapasap a tinaudan nga agraman amin kadagiti bukodna a sanga ti kaputotan. Kas pagarigan, dagiti rodensia, ket sanga dagiti [[mamalia]] a simmina kalpasan ti patingga iti paset ti panawen idi ti klado ti [[Dinosauro|Dinosauria]] ket nagsardeng a kas dagiti dominante a naindagaan a [[bertebrata]] kadagiti 66 a riwriw a tawen a napalabas. Ti kasisigud a populasion ken dagiti amin a kaputotanna ket klado. Ti klado ti rodensia ket maitunos iti urnos ti Rodentia, ken dagiti insekto iti klase ti Insecta. Dagitoy a klado ket mairaman kadagiti basbassit a klado, a kas ti [[chipmunk]] wenno [[kuton]], iti tunggal maysa ket buklen dagiti basbassit pay a klado. Ti met klado ti "rodensia" ket mairaman iti mamalia, [[bertebrata]] ken dagiti klado ti ayup. == Dagiti nagibasaran == {{reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://scienceblogs.com/evolvingthoughts/2007/01/12/clade-1 Evolving Thoughts: Clade] * DM Hillis, D Zwickl & R Gutell. "[http://www.zo.utexas.edu/faculty/antisense/DownloadfilesToL.html Tree of life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102121622/http://www.zo.utexas.edu/faculty/antisense/DownloadfilesToL.html |date=2014-11-02 }}". An unrooted cladogram depicting around 3000 species. * [http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/phylogenetics_01 Phylogenetic systematics, an introductory slide-show on evolutionary trees] [[Kategoria:Terminolohia ti biolohia]] [[Kategoria:Pilohenetika]] kfvf7k3hv9bw10dsgco7yh8wnt27xic 0 59454 406759 397263 2026-08-23T21:52:51Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406759 wikitext text/x-wiki Ti maysa nga '''EPPO code''' (kodigo ti EPPO), dati nga ammo a kas '''Bayer code''', ket ti maysa a [[kodigo|naikodigo]] a pangilasin nga inus-usar babaen ti [[European and Mediterranean Plant Protection Organization]] (EPPO), iti maysa a sistema a naidesinio tapno naisangayan a mailasin dagiti [[organismo]] – kas dagiti [[mula]], [[Peste (organismo)|peste]] ken dagiti [[patoheno]] – a nangruna iti [[agrikultura]] ken panagsalaknib iti apit. Dagiti kodigo ti EPPO ket dagiti bugas a komponente iti maysa a [[database]] dagiti nagan, iti sientipiko ken [[Bernakular a nagan|bernakular]]. Uray no kasisigud nga inrugi babaen ti [[Bayer Corporation]], ti opisial a listaan dagiti kodigo ket tinartaripato itan babaen ti EPPO.<ref>{{cite web|title=EPPO Codes: view a presentation|url=http://www.eppo.int/DATABASES/GD%26Codes/EPPO_Codesweb2015.pdf|publisher=European and Mediterranean Plant Protection Organization|accessdate=10 Hunio 2015|format=PDF|archive-date=2016-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309225348/http://www.eppo.int/DATABASES/GD%26Codes/EPPO_Codesweb2015.pdf|url-status=dead}}</ref> == Database ti kodigo ti EPPO == Amin dagiti kodigo ken dagiti mainaig a nagnaganda ket mairaman iti database (EPPO Global Database). Iti dagup, adda dagiti sumurok a 68,500 a [[sebbangan]] a nailista iti database ti EPPO, a mairaman dagiti:<ref>{{cite web|title=EPPO Codes: a brief description|url=http://www.eppo.int/DATABASES/GD%26Codes/A4_EPPO_Codes_2015.pdf|publisher=European and Mediterranean Plant Protection Organization|accessdate=8 Hunio 2015|format=PDF|archive-date=2016-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309225340/http://www.eppo.int/DATABASES/GD%26Codes/A4_EPPO_Codes_2015.pdf|url-status=dead}}</ref> * 36,000 a sebbangan dagiti mula (kas dagiti [[kultibar|naimuyong]], dagiti atap a mula ken dagiti [[dakes a ruot]]) * 24,000 a sebbangan dagiti ayup (kas dagiti [[insekto]], dagiti [[kagaw]], dagiti [[nematoda]], dagiti [[rodensia]]), dagiti ahente ti biocontrol * 8,500 a sebbangan dagiti mikroorganismo (kas dagiti [[bakteria]], [[fungi]], dagiti [[birus]], dagiti viroid ken dagiti kapada ti birus) Mailasin dagiti mula babaen ti lima-letra a kodigo, dagiti sabali nga organismo ket babaen ti innem-letra a kodigo. Kadagiti adu a kaso ti kodigo ket [[mnemoniko]] a pangyabaan ti [[sientipiko a nagan]] iti organismo, a naiyaon manipud iti umuna kadagiti tallo wenno uppat a letra iti [[henero (biolohia)|henero]] ken ti umuna kadagiti dua a letra iti [[sebbangan]].<ref name=eppo>{{cite web |title=EPPO Codes |url=https://www.eppo.int/RESOURCES/eppo_databases/eppo_codes |website=www.eppo.int |publisher=EPPO |language=Ingles}}</ref> Kas pagarigan, ti mais (''[[Zea mays]]''), ket naikeddeng iti kodigo iti "ZEAMA"; ti kodigo para iti peste ti patatas (''[[Phytophthora infestans]]'') ket "PHYTIN". Ti naisangayan ken natalinaay a kodigo para iti tunggal maysa nga organismo ket mangited iti maysa a pamay-ay iti ababa a panangisurat iti pannagirehistro ti sebbangan. Mangliklik ti kodigo ti EPPO kadagiti adu a problema a pinataud babaen dagiti rebision dagiti sientipiko a nagan ken taksonomia a masansan a pagresultaan dagiti sabali a sinonimo a maus-usar para kadagiti agpapada a sebbangan. No agbaliw ti taksonomia, agtalinaay ti kodigo ti EPPO.<ref name=eppo /> Ti sistema ti EPPO ket inus-usar babaen dagiti gunglo ti gobierno, dagiti ahensia ti konserbasion, ken dagiti agsuksukisok.<ref name="francis2009">{{cite journal |last1=Francis |first1=A |last2=Warwick |first2=S I |title=The Biology of Canadian Weeds. 142. Camelina alyssum (Mill.) Thell.; C. microcarpa Andrz. ex DC.; C. sativa (L.) Crantz. |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-plant-science_2009-07_89_4/page/791 |journal=Canadian Journal of Plant Science |date=Hulio 2009 |volume=89 |issue=4 |pages=791–810 |doi=10.4141/CJPS08185}}</ref><ref name="mair2016">{{cite journal |last1=Mair |first1=Wesley |last2=Lopez-Ruiz |first2=Francisco |last3=Stammler |first3=Gerd |last4=Clark |first4=William |last5=Burnett |first5=Fiona |last6=Hollomon |first6=Derek |last7=Ishii |first7=Hideo |last8=Thind |first8=Tarlochan S |last9=Brown |first9=James KM |last10=Fraaije |first10=Bart |last11=Cools |first11=Hans |last12=Shaw |first12=Michael |last13=Fillinger |first13=Sabine |last14=Walker |first14=Anne-Sophie |last15=Mellado |first15=Emilia |last16=Schnabel |first16=Guido |last17=Mehl |first17=Andreas |last18=Oliver |first18=Richard P |title=Proposal for a unified nomenclature for target-site mutations associated with resistance to fungicides |journal=Pest Management Science |date=Agosto 2016 |volume=72 |issue=8 |pages=1449–1459 |doi=10.1002/ps.4301|pmc=5094580 }}</ref> === Pagarigan === {| class="wikitable" style="padding-left: 5px;" |- ! style="background:#e2e2e2; text-align:left;"| Taksonomiko a ranggo ! style="background:#e2e2e2; text-align:left;"| Pagarigan a takson ! style="background:#e2e2e2; text-align:left;"| Kodigo ti EPPO |- | Pagarian || Animalia || '''1'''ANIM'''K''' |- | {{pad|10px}}Pilo || Arthropoda || '''1'''ARTH'''P''' |- | {{pad|20px}}Subpilo || Hexapoda || '''1'''HEXA'''Q''' |- | {{pad|30px}}Klase || Insecta || '''1'''INSE'''C''' |- | {{pad|40px}}Urnos || Hemiptera || '''1'''HEMI'''O''' |- | {{pad|50px}}Sub-urnos || Sternorrhyncha || '''1'''STER'''R''' |- | {{pad|60px}}Pamilia || Aleyrodidae || '''1'''ALEY'''F''' |- | {{pad|70px}}Henero || ''Bemisia'' || '''1'''BEMI'''G''' |- | {{pad|80px}}Sebbangan || ''Bemisia tabaci'' || BEMITA |} == Dagiti akinruar a silpo == *[https://gd.eppo.int/ EPPO Global Database (lookup EPPO codes)] *[https://data.eppo.int/ EPPO Data Services (download EPPO codes)] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} [[Kategoria:Taksonomia (biolohia)]] mcatacw42yr6gcw4uw2wgm7weyu6dnp 0 59720 406869 340331 2026-08-23T23:38:42Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406869 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |status = CR |status_system = IUCN2.3 |status_ref = <ref name=iucn /> |genus = Astronidium |species = lepidotum |authority = [[A.C.Sm.]] }} Ti '''''Astronidium lepidotum''''' ket ti sebbangan ti [[mula]] iti pamilia ti [[Melastomataceae]]. Daytoy ket [[Endemismo|endemiko]] iti [[Fiji]].<ref name=iucn /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|refs= <ref name=iucn>{{Cite journal | author = World Conservation Monitoring Centre | title = ''Astronidium lepidotum'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 1998 | page = e.T34320A9858673 | publisher = [[IUCN]] | date = 1998 | url = http://www.iucnredlist.org/details/34320/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.1998.RLTS.T34320A9858673.en | access-date = 16 Disiembre 2017}}</ref> }} == Adu pay a mabasbasa == * {{cite journal|last1=Smith|first1=Albert C.|title=Studies of Pacific Island Plants, XXI. New and Noteworthy Flowering Plants from Fiji|url=https://archive.org/details/sim_pacific-science_1969-07_23_3/page/386|journal=Pacific Science|date=1969|volume=23|issue=3|pages=386–387|hdl=10125/3395|hdl-access=free}} * {{cite book|last1=Smith|first1=Albert C.|series=Flora Vitiensis Nova: A New Flora of Fiji (Spermatophytes Only)|date=1985|publisher=Pacific Tropical Botanical Garden|location=Lawai, HI|page=408|chapter-url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30325189|chapter=Astronidium lepidotum|title=Angiospermae: Dicotyledones, Families 117–163|volume=3}} {{Taxonbar|from=Q1616836}} {{Melastomataceae-pungol}} [[Kategoria:Astronidium|lepidotum]] [[Kategoria:Endemiko a flora ti Fiji]] l1f6tuli69tmixhqam7eq5fbawgqim2 0 59802 406901 340431 2026-08-23T23:59:25Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406901 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = |taxon = Calycogonium |authority = [[Augustin Pyramus de Candolle|DC]] |subdivision_ranks = Dagiti sebbangan |subdivision = Kitaen ti teksto }} Ti '''''Calycogonium''''' (kadawyan a nagan iti Ingles ket '''angleflower''') ket ti maysa a polipiletiko a henero dagiti agarup nga uppat a pulo a sebbangan iti pamilia ti [[Melastomataceae]], a patneng iti [[Karibe]], a naipangpangruna iti [[Hispaniola]], [[Hamaika]], ken [[Kuba]].<ref name="SkeanJ1" /> Ti henero ket kameng ti klado a nailasin babaen ti [[calyptra]] kadagiti busel ti sabong, sumagmamano a dutdot, ken ti kaadda ti kagaw a [[domatia]] iti likudan dagiti bulong.<ref name="SkeanJ1" /> == Dagiti sebbangan == *''[[Calycogonium bairdianum]]''<ref name="SkeanJ1">{{cite journal|last=Skean|first=James|author2=Judd, W.|author3=Clase, T.|author4=Peguero, B.|year=2010|title=Calycogonium bairdianum (Melastomataceae: Miconieae), a new species from the Cordillera Central, Dominican Republic|url=https://archive.org/details/sim_brittonia_2010-09-01_62_3/page/210|journal=Brittonia|volume=62|issue=3|pages=210–214|doi=10.1007/s12228-010-9128-2}}</ref> *''[[Calycogonium bissei]]''<ref>{{cite journal|last=Bécquer Granados|first=Eldis|year=2010|title=Calycogonium bissei, a new melastome (Melastomataceae, Miconieae) from Cuba|journal=Willdenowia – Annals of the Botanic Garden and Botanical Museum Berlin-Dahlem|volume=2|issue=4|pages=281–284}}</ref> *''[[Calycogonium calycopteris]]'' *''[[Calycogonium glabratum]]'' *''[[Calycogonium impressum]]'' *''[[Calycogonium pseudofloribundum]]''<ref>{{cite journal|last=Bécquer Granados|first=Eldis|year=2011|title=Calycogonium pseudofloribundum, a new species of Melastomataceae, Miconieae, from eastern Cuba|journal=Willdenowia – Annals of the Botanic Garden and Botanical Museum Berlin-Dahlem|volume=2|issue=4|pages=289–294}}</ref> *''[[Calycogonium rhamnoideum]]'' *''[[Calycogonium rhomboideum]]'' *''[[Calycogonium torbecianum]]'' == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q5024624}} {{Melastomataceae-pungol}} [[Kategoria:Melastomataceae]] ngj4fe7g067zd7dcl2wfzm35rhamzsb 0 59888 406732 403152 2026-08-23T21:21:43Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406732 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = | image_caption = | genus = Mecranium | species = revolutum | authority = [[James Dan Skean|Skean]] & [[Walter Stephen Judd|Judd]]<ref name=TPL>{{cite web |title=''Mecranium revolutum'' Skean & Judd |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-20304996 |work=[[The Plant List]] |accessdate=25 Pebrero 2015 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719150105/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-20304996 |url-status=dead }}</ref> }} Ti '''''Mecranium revolutum''''' ket ti maysa a karkarna a kayo manipud iti [[Haiti]], a naipangpangruna iti [[Sud (departamento)|Sud]]. Daytoy ket [[endemismo|endemiko]] iti rehion ti Morne Formon-Pic Macaya iti kabambantayan ti [[Massif de la Hotte]]. No maikuyog kadagiti sabali a sebbangan ti ''[[Mecranium]]'' manipud iti lugar, daytoy ket tinawtawagan iti "macrio",<ref name=BwaYo>{{cite book |last1=Timyan |first1=Joel |title=Bwa Yo: Important Trees of Haiti |date=1996 |publisher=South-East Consortium for International Development |location=Washington, D.C. |isbn=0-9645449-0-3 |pages=271–272 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACA072.pdf |accessdate=26 Pebrero 2015 |archive-date=2020-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928134242/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACA072.pdf |url-status=dead }}</ref>{{rp|271–272}} wenno "bwa pijon" iiti [[kreol ti Haiti]].<ref name=BwaYo />{{rp|309}} Immuna a naipalawa ti ''Mecranium revolutum'' idi 1986 kalpasan idi nakolekta iti [[Nailian a Parke ti Pic Macaya|Parc National Pic Macaya]] iti kabambantayan ti Massif de la Hotte.<ref name=Judd&Skean>{{cite journal|last1=Skean |first1=James D. |last2=Judd |first2=Walter S. |title=A New Mecranium (Melastomataceae) from Hispaniola |url=https://archive.org/details/sim_brittonia_july-september-1986_38_3/page/230 |journal=Brittonia |date=July 1986 |volume=38 |issue=3 |pages=230–236 |doi=10.2307/2807346 |jstor=2807346}}</ref> == Dagiti nangruna a langa == Ti mula ket nasamek ti sangsanga a kankanayon a berde a bassit a mula wenno bassit a kayo aginggana iti {{pagbaliwen|5|m}} tall. Daytoy ket addaan it imaris-dapo a nalamuyot nga ukis ti kayo ken dagiti 4 nga anggulo (kuadrado) ubing nga ungkay. Ti napuskol, dagtii naallidan a bulong ket agsumbangir ken simple, ken agririmpuokda kadagiti ungto ti ungkay. Agsabong daytoy iti Mayo ken Hunio, kadagiti [[inploressensia#Determinado wenno Cymose|determinatdo (cymose) nga infloressensia]] a mapataud kadagiti awan bulong nga ungkay iti baba dagiti rimpuok dagiti bulong. Dagiti 4 ti [[merosidad]]na a sabong ket bassit ken puraw nga agraman kadagiti prominente nga [[estambre]]. Dagiti berry a sumaruno ket umunada a berde, ken maluom a maralabbassit, ken aglaon kadagiti adu a bukel.<ref name=Judd&Skean /><ref name="Melasto_img">{{cite web |url=http://www.flmnh.ufl.edu/melastomes/melastome_images_table.htm |title=Melastomataceae of the World – Images |website=University of Florida Herbarium (Flmnh.ufl.edu) |date=July 1, 2005 |author=Darin S. Penneys |accessdate= 25 Pebrero 2015}}</ref> == Ekolohia == Ti habitat ti ''M. revolutum'' ket ti nadam-eg a bakir ti natangken a kayo a mabirukan kadagiti lasonglason a kabambantayan a mairaman ti nauneg, akikid a rangkis nga agraman kadagiti napadsok a bakras, kadagiti simborio wenno bakras. Adda ebidensia ti [[limestone]] iti daytoy a lugar. Kaaduan dagiti sebbangan iti baetan ti {{pagbaliwen|950|m}} aginggana iti {{pagbaliwen|1200|m}} iti kangato, ngem mabirukan met iti nagatngato a kas {{pagbaliwen|1600|m}}. == Pilohenio == Ti ''Mecranium revolutum'' ket mabalin nga asideg a kabagian ti ''M. torbecianum'' ti sabali a saan unay a nasuksukimat nga endemiko iti La Hotte nga addaan kadagiti kapada a [[penotipo|penotipiko]] a kababalin. Nupay kasta, maigiddiat ti sebbangan kadagiti pakailasinan ti sabong. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q17585302}} [[Kategoria:Melastomataceae]] [[Kategoria:Endemiko a flora ti Haiti]] q8il1lm0qedtk7dnkg9egrwnczjyb75 0 59940 406846 340609 2026-08-23T23:19:15Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406846 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image = Miconia albicans.jpg |image_caption = Bulbulong ken dagiti inploressensia. |status = |status_system = |status_ref = |genus = Miconia |species = albicans |authority = (Sw.) DC. }} Ti '''''Miconia albicans''''' ket ti sebbangan ti babassit a mula iti pamilia ti [[Melastomataceae]]. Daytoy ket patneng iti [[Amianan nga Amerika|Amianan]] ken [[Abagatan nga Amerika]].<ref>{{Cite journal|last=Miyanishi|first=Kiyoko|last2=Kellman|first2=Martin|date=1986|title=The Role of Fire in Recruitment of Two Neotropical Savanna Shrubs, Miconia albicans and Clidemia sericea|url=https://archive.org/details/sim_biotropica_1986-09_18_3/page/224|jstor=2388489|journal=Biotropica|volume=18|issue=3|pages=224–230|doi=10.2307/2388489}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Goldenberg|first=Renato|last2=Almeda|first2=Frank|last3=Caddah|first3=Mayara K.|last4=Martins|first4=Angela B.|last5=Meirelles|first5=Julia|last6=Michelangeli|first6=Fabian A.|last7=Weiss|first7=Markus|date=2013|title=Nomenclator botanicus for the neotropical genus Miconia (Melastomataceae: Miconieae)|url=|journal=Phytotaxa|language=Ingles|volume=106|issue=1|pages=|issn=1179-3163|via=}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{reflist}} {{Taxonbar|from=Q15394456}} [[Kategoria:Miconia|albicans]] [[Kategoria:Flora ti Peru]] [[Kategoria:Flora ti Mehiko]] [[Kategoria:Flora ti Belis]] [[Kategoria:Flora ti Panama]] [[Kategoria:Flora ti Nicaragua]] [[Kategoria:Flora ti Brasil]] [[Kategoria:Flora ti Bolivia]] [[Kategoria:Flora ti Hamaika]] [[Kategoria:Flora ti Kuba]] [[Kategoria:Flora ti Paraguay]] [[Kategoria:Flora ti Colombia]] [[Kategoria:Flora ti Costa Rica]] [[Kategoria:Flora ti Ecuador]] [[Kategoria:Flora ti Guiana a Pranses]] [[Kategoria:Flora ti Guatemala]] [[Kategoria:Flora ti Guyana]] [[Kategoria:Flora ti Honduras]] [[Kategoria:Flora ti El Salvador]] [[Kategoria:Flora ti Venezuela]] [[Kategoria:Flora ti Surinam]] sj4gew771hbnf29k9zgyo350802xoqo 0 60181 406915 400247 2026-08-24T00:09:50Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406915 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Tibouchina semidecandra.jpg | image_caption = Ti ''Tibouchina semidecandra'' iti Strybing Arboretum, San Francisco | taxon = Tibouchina | authority = [[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]] | synonyms = *''Lasiandra'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> *''Chaetogastra'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> *''Oreocosmus'' <small>[[Charles Victor Naudin|Naudin]]</small> | type_species = ''Tibouchina aspera'' | type_species_authority = [[Aubl.]] | subdivision_ranks = Dagiti sebbangan | subdivision = Agarup a 240 }} [[Papeles:Tibouchina grossa.JPG|thumb|''[[Tibouchina grossa]]'' Páramo iti [[Guasca]], Colombia]] Ti '''''Tibouchina''''' ket ti Neotropikal a [[henero (biolohia)|henero]] ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Melastomataceae]] nga aglaon iti agarup a 240 a sebbangan.<ref name=":04">{{Cite journal|last=Michelangeli|first=Fabian|last2=Guimaraes|first2=Paulo J.F.|last3=Penneys|first3=Darin S.|last4=Almeda|first4=Frank|last5=Kriebel|first5=Ricardo|year=2013|title=Phylogenetic relationships and distribution of New World Melastomeae (Melastomataceae)|url=|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=171|pages=38–60|via=|doi=10.1111/j.1095-8339.2012.01295.x}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tropicos.org/NameSearch.aspx?name=Tibouchina&commonname=|title=Tropicos – Name Search|website=www.tropicos.org|access-date=2017-02-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=Tibouchina|title=Search results — The Plant List|website=www.theplantlist.org|language=Ingles|access-date=2017-02-24|archive-date=2019-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517054801/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=Tibouchina|url-status=dead}}</ref> Sumagmamano kadagiti sebbangan iti daytoy a henero ket hierba, babassit a mula wenno dagiti [[kayo]] ken kadawyan nga addaan kadagiti purpura a sabong.<ref name=":12">{{Cite web|url=http://www.kew.org/science/tropamerica/neotropikey/families/Melastomataceae.htm|title=Neotropical Melastomataceae – Neotropikey from Kew|website=www.kew.org|access-date=2017-02-24|archive-date=2018-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209122219/https://www.kew.org/science/tropamerica/neotropikey/families/Melastomataceae.htm|url-status=dead}}</ref> Dagitoy ket patneng iti [[Mehiko]], ti [[Karibe]], ken [[Abagatan nga Amerika]] nga idiay ket mabirukanda iti kaadayo iti abagatan a kas ti akin-amianan nga [[Arhentina]].<ref name=":12" /><ref>{{Cite journal|last=Renner|first=Susanne S.|year=1993|title=Phylogeny and classification of the Melastomataceae and Memecylaceae|url=|journal=Nord. J. Bot.|volume=13|issue=5|pages=519–540|via=|doi=10.1111/j.1756-1051.1993.tb00096.x}}</ref> Dagiti kameng iti daytoy a henero ket ammo a kas dagiti gloria a mulmula , glori a kaykayo wenno dagiti prinsesa a sabong. Ti nagan a ''Tibouchina'' ket naampon manipud iti a indihenio a nagan iti Guiana para iti maysa a kameng iti daytoy a henero ^{[[Tibouchina#cite note-:0-2|[2]]]}. Ti maysa a kaudian a [[Sistematika|sistematiko]] a panagadal ket nakaipakita a [[parapiletiko]] daytoy a henero.<ref name=":04" /> == ''Tibouchina sensu stricto'' == Ti ''Tibouchina'' ''s.s.'' Aubl. ket ti maysa a klado iti kaunegan ti parapiletiko a henero ti ''Tibouchina'' Aubl.<ref name=":04" /> Daytoy a klado ket aglaon kadagiti 22 a sebbangan a maitagikua kadagiti tradisional a seksion ti ''T.'' seksion ''Tibouchina'' ken ''T.'' seksion ''Barbigerae''.<ref name=":33" /><ref name=":04" /> Dagiti diagnostiko a pannakailasin ti ''Tibouchina s.s.'' ket mairaman ti kaadda dagiti kasla siksik a [[trikoma]] iti [[hipanto]] ken [[Bulong|bulbulong]] ken ti maysa nga atiddog a pedokonektibo iti [[estambre]] ti lilac, ken ti kaawan dagiti glandular a trikoma.<ref name=":33" /><ref name=":42">{{Cite journal|last=Oliveira|first=Ana Luiza Freitas|last2=Guimarães|first2=Paulo José Fernandes|last3=Romero|first3=Rosana|year=2015|title=Validation of the Names Tibouchina albescens and Tibouchina nigricans (Melastomataceae), Two New Species from Central Brazil|url=|journal=Systematic Botany|volume=40 |issue=4|pages=1003–1011|via=|doi=10.1600/036364415x690049}}</ref><ref name=":04" /> Dagitoy a sebbangan ket mabirukan kadagiti habitat iti [[savanna]].<ref name=":33" /> Dagiti sumaganad a sebbangan ket agdama a naikeddeng a mairaman iti kaunegan ti ''Tibouchina s.s.'':<ref name=":42" /><ref name=":33" /> {{div col|colwidth=30em}} * [[Tibouchina#Tibouchina aegopogon|''Tibouchina aegopogon'' <small>Cogn.</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina albescens|''Tibouchina albescens'' <small>Cogn. ex PJF Guimaraes, ALF Oliveira & R Romero</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina araguaiensis|''Tibouchina araguaiensis'' <small>PJF Guim</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina aspera|''Tibouchina aspera'' <small>Aubl.</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina barbigera|''Tibouchina barbigera'' <small>Baill</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina bipenicillata|''Tibouchina bipenicillata'' <small>(Naudin) Cogn.</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina bruniana|''Tibouchina bruniana'' <small>PJF Guim</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina catharinae|''Tibouchina catharinae'' <small>Pittier</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina dissitiflora|''Tibouchina dissitiflora'' <small>Wurdack</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina duidae|''Tibouchina duidae'' <small>Gleason</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina edmondoi|''Tibouchina edmondoi'' <small>Brade</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina fraterna|''Tibouchina fraterna'' <small>NE Br.</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina johnwurdackiana|''Tibouchina johnwurdackiana'' <small>Todzia</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina karstenii|''Tibouchina karstenii'' <small>Cogn.</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina llanorum|''Tibouchina llanorum'' <small>Wurdack</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina mathaei|''Tibouchina mathaei'' <small>Cogn.</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina melastomoides|''Tibouchina melastomoides'' <small>Cogn.</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina mutabilis|''Tibouchina mutabilis'' <small>Cogn.</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina nigricans|''Tibouchina nigricans'' <small>Cogn ex PJF Guimaraes, ALF Oliveira, R Romero</small>]] * [[Tibouchina papyrus|''Tibouchina papyrus'' <small>Toledo</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina sipapoana|''Tibouchina sipapoana'' <small>Gleason</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina striphnocalyx|''Tibouchina striphnocalyx'' <small>(DC) Gleason</small>]] * [[Tibouchina#Tibouchina verticillaris|''Tibouchina verticillaris'' <small>Cogn</small>]] {{div col end}} == Dagiti napili a sebbangan ti ''Tibouchina sensu lato'' == {{div col|colwidth=30em}} *''[[Tibouchina anderssonii]]'' <small>Wurdack</small> *''[[Tibouchina bicolor]]'' *''[[Tibouchina campii]]'' <small>Wurdack</small> *''[[Tibouchina clavata]]'' *''[[Tibouchina elegans]]'' <small>Cogn.</small> *''[[Tibouchina gaudichaudiana]]'' *''[[Tibouchina gleasoniana]]'' <small>Wurdack</small> *''[[Tibouchina grandiflora]]'' (=''[[Tibouchina heteromalla|T. heteromalla]]'') *''[[Tibouchina granulosa]]'' *''[[Tibouchina grossa]]'' *''[[Tibouchina herbacea]]'' *''[[Tibouchina heteromalla]] – ''silver-leaved princess flower *''[[Tibouchina holosericea]]'' *''[[Tibouchina langsdorffiana]]'' *''[[Tibouchina laxa]]'' *''[[Tibouchina lepidota]]'' <small>(Bonpl.) Baill.</small> *''[[Tibouchina maudhiana]]'' *''[[Tibouchina multiflora]]'' *''[[Tibouchina oroensis]]'' <small>Gleason</small> *''[[Tibouchina organsis]]'' <small>Gleason</small> *''[[Tibouchina pulchra]]'' <small>(Cham.) Cogn.</small> *''[[Tibouchina semidecandra]]'' *''[[Tibouchina stenoccarpa]]'' *''[[Tibouchina urvilleana]]'' – princess flower, glory bush *''[[Tibouchina viminea]]'' {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|refs = <ref name=":33">{{Cite journal|last=Guimarães|first=Paulo José Fernandes|year=2014|title=Two New Species of Tibouchina (Melastomataceae) from Brazil|url=https://archive.org/details/novon_2014_23_1/page/42|journal=Novon|volume=23 |issue=1|pages=42–46|via=|doi=10.3417/2012029}}</ref> }} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline}} *{{Wikispecies-inline}} *[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomylist.aspx?category=species&type=genus&value=Tibouchina&id=12141 GRIN-Global Web v 1.9.7.1: Species of ''Tibouchina''] *[http://florabrasiliensis.cria.org.br/search?taxon_id=4558 Flora Brasiliensis: ''Tibouchina'']—{{iti sao|pt}} *[http://www.mobot.org/mobot/research/apweb/orders/myrtalesweb2.htm Angiosperm Phylogeny Website (MOBOT) – Myrtales] {{Taxonbar|from=Q1035441}} [[Kategoria:Tibouchina| ]] [[Kategoria:Flora ti Tengnga nga Amerika]] [[Kategoria:Flora ti Karibe]] [[Kategoria:Flora ti Abagatan nga Amerika]] [[Kategoria:Flora ti Brasil]] d4s86frdtx3uohrdkmkouzmw35hlh1s 0 60373 406765 402944 2026-08-23T22:01:19Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406765 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = MetrosiderosAK.jpg |image_caption = Dagiti sabong ken bulong ti ''[[Metrosideros excelsa|M. excelsa]]'' |display_parents = 2 |parent_authority = |taxon = Metrosideros |authority = [[Joseph Banks|Banks]] ex [[Joseph Gaertner|Gaertn.]]<ref>{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?7519 |title=''Metrosideros'' Banks ex Gaertn. |work=[[Germplasm Resources Information Network]] |publisher=United States Department of Agriculture |date=2009-01-27 |accessdate=2009-03-27}}</ref> |synonyms = * ''Agalmanthus'' (Endl.) Hombr. & Jacquinot * ''Ballardia'' Montrouz. * ''Carpolepis'' (J.W.Dawson) J.W.Dawson * ''Mearnsia'' Merr. * ''Microsideros'' Baum.-Bod. nom. nival. * ''Tepualia'' Griseb. |synonyms_ref = <ref>{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=126328|title=World Checklist of Selected Plant Families}}</ref> |subdivision_ranks = Dagiti sebbangan |subdivision = Kitaen ti teksto }} Ti '''''Metrosideros''''' ket ti henero dagiti agarup a 60 a [[kayo]] ken babassit a mula, ken dagiti agkalatkat a kaaduan a mabirukan iti rehion ti Pasipiko iti pamilia ti [[Myrtaceae]]. Kaaduan dagiti porma a kayo ket bassit, ngem adda met dagiti dakkel a naipangpangruna dagiti sebbangan ti Baro a Selanda. Naala ti nagan manipud iti [[Pagsasao a Taga-ugma a Griego|Taga-ugma a Griego]] iti ''metra'' wenno "[[heartwood]]" ken ''sideron'' wenno "landok". Ti kaaduan nga ammo a sebbangan ket dagiti [[pōhutukawa]] (''M. excelsa''), [[Metrosideros robusta|akin-amianan a rātā]] (''M. robusta''), ken [[Metrosideros umbellata|akin-abagatan a rātā]] (''M. umbellata'') ti Baro a Selanda ken ''[[Metrosideros polymorpha|ʻōhiʻa lehua]]'', (''M. polymorpha''), manipud iti [[Is-isla ti Hawaii]]. == Pannakaiwarwaras == Ti ''Metrosideros'' ket maysa kadagiti kaaduan a naiwarwaras kadagiti henero ti [[agsabsabong a mula]] iti Pasipiko. Ti [[Baro a Caledonia]] ket addaan kadagiti 21 a sebbangan ti ''Metrosideros'', ti [[Baro a Selanda]]ket addaan iti 12, ti [[Baro a Guinea]] ken addaan iti 7 ken ti [[Hawaii]] ket addaan iti 5. Adda ti henero iti kaaduan kadagiti sabali a nangato nga [[Is-isla ti Pasipiko]], a mairaman ti [[Is-isla ti Solomon]], [[Vanuatu]], [[Fiji]], [[Samoa]], [[Is-isla Cook]], [[Polinesia a Pranses]], [[Is-isla Bonin]] ken [[Isla Lord Howe]], ngem awan manipud iti [[Mikronesia]] . Nairepresenta pay ti henero babaen ti maysa a sebbangan iti [[Filipinas]], maysa iti [[Abagatan nga Amerika]] (Chile ken Arhentina), ken ti maysa iti ruar ti [[Abagatan nga Aprika]]. Nalag-an dagiti bukel ti ''Metrosideros'' ken nalakada a maiwaras babaen ti angin. Makalasat pay dagiti bukel kadagiti agyelo a temperatura, ken aginggana iti 30 nga aldaw a maiyuper iti naapgad a danum ken mabalinto pay laeng nga agtubo,<ref>Wright, S. D.; Yong, C. G.; Wichman, S. R.; [[John Dawson (botanist)|Dawson, J. W.]]; Gardner, R. C. (2001). "Stepping stones to Hawaii: a trans-equatorial dispersal pathway for Metrosideros (Myrtaceae) inferred from nrDNA (ITS+ETS)". Journal of Biogeography 28 (6)</ref> isu ti gapuna ti kaadu a pannakaiwarwarasda. Masansanda a mabirukan a kas pionero a kayo kadagiti ayus ti lava ken kadagiti pantok ti bantay. Misterio met daytoy kadagiti botanista iti Akin-abagatan a Hemisperio gapu ta, uray iti kalakaan a maiwaras iti adayo a distansia, daytoy a henero ket saan a mabirukan iti Australia.<ref>Tarran, Myall, Peter G. Wilson, and Robert S. Hill. "Oldest record of Metrosideros (Myrtaceae): Fossil flowers, fruits, and leaves from Australia." American Journal of Botany 103.4 (2016): 754-768.</ref> == Rehistro ti posil == {{adu pay|Metrosideros leunigii}} Napauten a naihipotesis a ti ''Metrosideros'' ket nagtaud manipud iti [[Baro a Selanda]], ken naiwarwaras manipud idiay iti amin apaset ti Pasipiko. Daytoy ket gapu ti napauten a rehistro ti posil ti ''Metrosideros'' iti Baro a Selanda ken ti kaawan ti ania man a posil ti ''Metrosideros'' kadagiti sabali a masa ti daga ti [[Gondwanan]]. Ti kaduogan a konklusibo nga ebidensia ti posil ti ''Metrosideros'' iti Baro a Selanda ket dagiti posil ti bunga manipud kadagiti agtawen iti [[Mioseno]] a sedimento ti Manuherikia iti Tengnga nga Otago.<ref>Pole, Mike. "Early Miocene flora of the Manuherikia Group, New Zealand. 7. Myrtaceae, including Eucalyptus." Journal of the Royal Society of New Zealand 23.4 (1993): 313-328.</ref> Adda met nabaybayag a maysa a rehistro ti posil ti polen, ngem naipakita daytoyen a ti polen ti ''Metrosideros'' ket morpolohiko a kapada dagiti adu a sabali a henero iti kaunegan ti pamilia ti [[Myrtaceae]] ken isu a kasta, ti posil ti polen ket saan a maitalek a mausar a kas maysa a kaduogan a rehistro iti daytoy a henero.<ref>Tarran ''et al.'' 2016 ''Ibid.''</ref> Ti kaduogan a konklusibo a rehistro ti ''Metrosideros'' ket dagiti pisl a bunga ken dagiti sabong ti ''[[Metrosideros leunigii]]'', ti maysa a naungawen a sebbangan, manipud kadagiti agtawen iti [[Oligoseno]] a sedimento iti Tasmania, Australia. Daytoy ket nakasisdsiddaaw gapu ta ti ''Metrosideros'' ket maysa kadagiti kaaduan a naiwarwaras a mula iti Pasipiko, ken awan ita nga aldaw iti Australia. Dagitoy a posil ket mabalin pay a mangiturong iti taudan manipud iti Australia para iti henero.<ref>Tarran ''et al.'' 2016 ''Ibid.''</ref> == Panangimuyong == Masansan a maimulmula ti ''Metrosideros'' para kadagiti napintas a sabong, kas dagiti kayo ti kalsada wenno dagiti hardin ti balay. Kadawyan a nalabbasit dagiti sabong, ngem adda met dagiti kultibar nga agmaris iti narangha, duyaw wenno puraw a sabsabong. Sumagmamano dagiti nagan a nailista kadagiti hortikultural a katologo ken dagiti sabali a pablaak, a kas ti ''M. villosa'' ken ''M. vitiensis'', ket pudno dagitoy a nagnagan dagiti karuay wenno dagiti kultibar (kadawyan ti ''M. collina'') imbes nga iti umiso a sientipiko a sebbangan. Ti [[pōhutukawa]] ti Baro a Selanda ket addaan kadagiti nadumaduma a kultibar a naimulmula iti Australia, Hawaii ken [[California]] ken naballigi daytoyen a naimula iti amianan ti [[Espania]]<ref>{{cite web | url= http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativePlantsAndFungi/NewZealandSpeciesOverseas/2/ | title= New Zealand Plants Overseas | url-status= dead | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090219055025/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativePlantsAndFungi/NewZealandSpeciesOverseas/2/ | archivedate= 2009-02-19 | df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219055025/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativePlantsAndFungi/NewZealandSpeciesOverseas/2/ |date=2009-02-19 }}</ref> ken iti [[Is-isla ti Sicilia]] iti abagatan-laud bassit nga aplaya ti [[Nagkaykaysa a Pagarian|Britania]],<ref>[http://www.bbc.co.uk/gardening/plants/plant_finder/plant_pages/12215.shtml Christmas tree, Pohutukawa]</ref> ngem dagiti sebbangan ket naikeddeng a maysa a makaraut a peste kadagiti parte ti Abagatan nga Aprika. Ti ''[[Metrosideros kermadecensis]]'' ket agdama a naturalisado iti Hawaii, ken mabalin nga agbalin daytoy a peste. Iti met sabali, dagiti nadumaduma a kultibar ti ''M. collina'' ken ''M. polymorpha'' ket aduda a naimulmula iti Baro a Selanda kadagiti nadumaduma a nagan. Masna a mabirukan ti ''[[Metrosideros umbellata]]'' iti abagatan ti nangruna a daga ti Baro a Selanda iti [[Is-isla Auckland]] iti 50° a latitud ti abagatan, ken ti katibkeran a kameng ti henero, ken adda dagiti bassit a naimuyongan nga espesimen nga agtubtubo iti [[Eskosia]]. == Dagiti sebbangan ti ''Metrosideros'' == {{col-begin}} {{col-3}} ;'''Baro a Caledonia''' {{Au|}} * ''[[Metrosideros brevistylis]]'' {{Au|J.W. Dawson}} * ''[[Metrosideros cacuminum]]'' {{Au|J.W. Dawson}} * ''[[Metrosideros cherrieri]]'' {{Au|J.W. Dawson}} * ''[[Metrosideros dolichandra]]'' {{Au|Schltr.}} * ''[[Metrosideros elegans]]'' {{Au|(Montrouz.) Beauvis.}} * ''[[Metrosideros engleriana]]'' {{Au|Schltr.}} * ''[[Metrosideros humboldtiana]]'' {{Au|Guillaumin}} * ''[[Metrosideros laurifolia]]'' {{Au|Brongn. & Gris}} * ''[[Metrosideros longipetiolata]]'' {{Au|J.W.Dawson}} * ''[[Metrosideros microphylla]]'' {{Au|(Schltr.) J.W.Dawson}} * ''[[Metrosideros nitida]]'' {{Au|Brongn. & Gris}} * ''[[Metrosideros operculata]]'' {{Au|Labill.}} * ''[[Metrosideros oreomyrtus]]'' {{Au|Däniker}} * ''[[Metrosideros paniensis]]'' {{Au|J.W.Dawson}} * ''[[Metrosideros patens]]'' {{Au|J.W.Dawson}} * ''[[Metrosideros porphyrea]]'' {{Au|Schltr.}} * ''[[Metrosideros punctata]]'' {{Au|J.W.Dawson}} * ''[[Metrosideros rotundifolia]]'' {{Au|J.W.Dawson}} * ''[[Metrosideros tardiflora]]'' {{Au|(J.W.Dawson) Pillon}} * ''[[Metrosideros tetrasticha]]'' {{Au|Guillaumin}} * ''[[Metrosideros whitakeri]]'' {{Au|J.W.Dawson}} '''Abagatan nga Amerika''' * ''[[Metrosideros stipularis]]'' {{Au|(Hook. & Arn.) Hook.f.}} '''Abagatan nga Aprika''' * ''[[Metrosideros angustifolia]]'' {{Au|(L.) Sm.}} {{col-3}} ;'''Baro a Selanda''' * ''[[Metrosideros albiflora]]'' {{Au| Sol. ex Gartn.}} - Large white rātā * ''[[Metrosideros bartlettii]]'' {{Au|J.W.Dawson}} - Bartlett's rātā * ''[[Metrosideros carminea]]'' {{Au|W.R.B.Oliv.}} - Carmine rātā * ''[[Metrosideros colensoi]]'' {{Au|Hook.f.}} - Colenso's rātā * ''[[Metrosideros diffusa]]'' {{Au|(G.Forst.)Sm.}} - White rātā * ''[[Metrosideros excelsa]]'' {{Au|Sol. ex Gaertn.}} - Pōhutukawa * ''[[Metrosideros fulgens]]'' {{Au|Sol. ex Gaertn.}} - Scarlet rātā * ''[[Metrosideros kermadecensis]]'' {{Au|W.R.B.Oliver}} - Kermadec pōhutukawa (Is-isla Kermadec) * ''[[Metrosideros parkinsonii]]'' {{Au|Buchanan}} - Parkinson's rātā * ''[[Metrosideros perforata]]'' {{Au|(J.R.Forst. & G.Forst.) Druce}} - Small white rātā * ''[[Metrosideros robusta]]'' {{Au|A.Cunn.}} - Akin-amianan a rātā * ''[[Metrosideros umbellata]]'' {{Au|Cav.}} - Akin-abagatan a rātā '''Baro a Guinea''' * ''[[Metrosideros arfakensis]]'' {{Au|Gibbs}} * ''[[Metrosideros cordata]]'' {{Au|(C.T.White & W.D.Francis) J.W.Dawson}} * ''[[Metrosideros ovata]]'' {{Au|(C.T.White) J.W.Dawson}} * ''[[Metrosideros parallelinervis]]'' {{Au|C.T.White}} * ''[[Metrosideros ramiflora]]'' {{Au|Lauterb.}} * ''[[Metrosideros regelii]]'' {{Au|F.Muell.}} * ''[[Metrosideros whiteana]]'' {{Au|J.W.Dawson}} '''Filipinas''' * ''[[Metrosideros halconensis]]'' {{Au|(Merr.) J.W. Dawson}} {{col-3}} ;'''Hawaii''' * ''[[Metrosideros macropus]]'' {{Au|Hook. & Arn.}} - ''Lehua mamo'' (Oʻahu) * ''[[Metrosideros polymorpha]]'' {{Au|Gaudich.}} - ''ʻŌhiʻa lehua'' * ''[[Metrosideros rugosa]]'' {{Au|A.Gray}} - ''Lehua papa'' (Oʻahu) * ''[[Metrosideros tremuloides]]'' {{Au|(A.Heller) Rock}}- ''Lehua ʻāhihi'' (Oʻahu) * ''[[Metrosideros waialealae]]'' {{Au|(Rock) Rock}} (Kauaʻi, Molokaʻi, and Maui) '''Polinesia a Pranses, Pitcairn ken Is-isla Cook''' * ''[[Metrosideros collina]]'' {{Au|(J.R.Forst. & G.Forst.) A.Gray}} '''Fiji, Samoa ken Vanuatu''' * ''[[Metrosideros gregoryi]]'' {{Au|Christoph.}} (Samoa) * ''[[Metrosideros ochrantha]]'' {{Au|A.C.Sm.}} (Fiji) * ''[[Metrosideros tabwemasanaensis]]'' {{Au|Pillon}} (Vanuatu) * ''[[Metrosideros vitiensis]]'' {{Au|(A.Gray) Pillon}} '''Is-isla ti Solomon''' * ''[[Metrosideros salomonensis]]'' {{Au|C.T.White}} * ''[[Metrosideros tetragyna]]'' {{Au|J.W.Dawson}} '''Isla Lord Howe''' * ''[[Metrosideros nervulosa]]'' {{Au|C.Moore & F. Muell.}} - Rosas ti bantay * ''[[Metrosideros sclerocarpa]]'' {{Au|J.W.Dawson}} '''Is-isla Ogasawara''' * ''[[Metrosideros boninensis]]'' {{Au|(Hayata ex Koidz.) Tuyama}} {{col-end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} * Simpson, P., 2005. Pōhutukawa & Rātā: ''New Zealand's Iron-Hearted Trees''. Te Papa Press. 346 pp. * Wagner, W.L., D. R. Herbst, and S.H. Sohmer. 1999. ''Manual of the Flowering Plants of Hawaii''. Revised edition. University of Hawaiʻi Press and Bishop Museum Press, Honolulu. 1919 pp. * {{cite journal | last1 = Wright | first1 = S. D. | last2 = Yong | first2 = C. G. | last3 = Wichman | first3 = S. R. | last4 = Dawson | first4 = J. W. | last5 = Gardner | first5 = R. C. | year = 2001 | title = Stepping stones to Hawaii: a trans-equatorial dispersal pathway for Metrosideros (Myrtaceae) inferred from nrDNA (ITS+ETS) | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-biogeography_2001-06_28_6/page/769| journal = Journal of Biogeography| volume = 28 | issue = 6| pages = 769–774 | doi=10.1046/j.1365-2699.2001.00605.x}} * {{cite journal | last1 = Wright | first1 = S. D. | last2 = Gray | first2 = R. D. | last3 = Gardner | first3 = R. C. | year = 2003 | title = Energy and the rate of evolution: inferences from plant rDNA substitution rates in the Western Pacific | url =https://archive.org/details/sim_evolution_2003-12_57_12/page/2893| journal = Evolution | volume = 57 | issue = 12| pages = 2893–2898 | doi=10.1111/j.0014-3820.2003.tb01529.x}} * {{cite web |first=S.D. |last=Wright |author2=C. G. Yong |author3=J. W. Dawson |author4=D. J. Whittaker |author5=R. C. Gardner |title=Riding the ice age El Niño? Pacific biogeography and evolution of ''Metrosideros'' subg. ''Metrosideros'' (Myrtaceae) inferred from nuclear ribosomal DNA |publisher=|date=2000-03-21 |work=PNAS |url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/97/8/4118.pdf |accessdate=2007-06-13 }} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Metrosideros}} {{Wikispecies-inline|Metrosideros}} {{Taxonbar|from=Q1313015}} [[Kategoria:Metrosideros| ]] [[Kategoria:Kaykayo ti Hawaii]] [[Kategoria:Kaykayo ti Baro a Selanda]] [[Kategoria:Flora ti Baro a Caledonia]] mmfe1ffspq921ychtxjfnksc77hcazs 0 60462 406772 368092 2026-08-23T22:07:20Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406772 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = | image_caption = | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = [[Eudicotidae]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Malvales]] | familia = [[Cistaceae]] | genus = '''''Pakaraimaea''''' | genus_authority = | species = '''''P. dipterocarpacea''''' | binomial = ''Pakaraimaea dipterocarpacea'' | binomial_authority = [[Bassett Maguire|Maguire]] & [[Peter Shaw Ashton|P.S.Ashton]] }} Ti '''''Pakaraimaea''''' ket ti henero dagiti [[kayo]] iti pamilia ti [[Cistaceae]]. Ti henero ket aglaon iti bugbugtong a sebbangan, ti '''''Pakaraimaea dipterocarpacea''''', manipud iti [[Abagatan nga Amerika]]. Ti sebbangan ket mabirukan iti [[Guyana#Heograpia|akinlaud a tangtangkig]] ti [[Guyana]] ken ti kaariping nga [[Bolívar, Venezuela|Estado ti Bolivar]] iti [[Venezuela]].<ref>{{cite journal|author=Bassett Maguire and Peter S. Ashton|title=''Pakaraimaea dipterocarpacea'' II|journal=Taxon|volume=29|issue=2/3|year=1980|pages=225–231|doi=10.2307/1220284|jstor=1220284}}</ref> Daytoy ket agtalinaay kadagiti napigsa a pannakaigimong a maipapan iti [[ectomycorrhiza]] kadagiti nadumaduma a kita ti sebbangan ti fungus.<ref>{{Cite journal|last=Smith|first=Matthew E.|last2=Henkel|first2=Terry W.|last3=Uehling|first3=Jessie K.|last4=Fremier|first4=Alexander K.|last5=Clarke|first5=H. David|last6=Vilgalys|first6=Rytas|date=2013-01-31|title=The Ectomycorrhizal Fungal Community in a Neotropical Forest Dominated by the Endemic Dipterocarp Pakaraimaea dipterocarpacea|journal=PLoS ONE|volume=8|issue=1|pages=e55160|doi=10.1371/journal.pone.0055160|issn=1932-6203|pmc=3561384}}</ref> Sagpaminsan a makita dagiti kayo a mangbukbukel iti dakkel a takder iti akinlaud a [[The Guayanas|Guayanas]]. Sipud ti [[sistema ti APG IV|APG IV]], naiyalisen ti sebbangan manipud iti [[Dipterocarpaceae]] (dati iti subpamilia ti Pakaraimoideae) ken naikabil itan iti kaunegan ti maysa a naipadakkel a Cistaceae gapu iti molekular nga ebidensia a mangipakita a daytoy ket kabsat iti tidda ti Cistaceae.<ref>{{Cite journal|last=Ducousso|first=M.|last2=Bena|first2=G.|last3=Bourgeois|first3=C.|last4=Buyck|first4=B.|last5=Eyssartier|first5=G.|last6=Vincelette|first6=M.|last7=Rabevohitra|first7=R.|last8=Randrihasipara|first8=L.|last9=Dreyfus|first9=B.|date=2004|title=The last common ancestor of Sarcolaenaceae and Asian dipterocarp trees was ectomycorrhizal before the India-Madagascar separation, about 88 million years ago|url=https://archive.org/details/sim_molecular-ecology_2004-01_13_1/page/231|journal=Molecular Ecology|volume=13|issue=1|pages=231–236|doi=10.1046/j.1365-294x.2003.02032.x|issn=0962-1083}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{wikispecies-inline|Dipterocarpaceae}} {{Taxonbar|from=Q2709954}} {{Malvales-pungol}} [[Kategoria:Dipterocarpaceae]] 9nhbir0fiq2v73x5j0nbnphco1ykj63 0 60464 406854 344061 2026-08-23T23:23:46Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406854 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Leptolaena multiflora.jpg | image_caption = ''[[Leptolaena multiflora]]'' | taxon = Sarcolaenaceae | authority = [[Teodoro Caruel|Caruel]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |url-status=dead |archive-date=2017-05-25 | format= PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x }}</ref> | subdivision_ranks = Dagiti henero | subdivision = *''[[Eremolaena]]'' *''[[Leptolaena]]'' *''[[Mediusella]]'' *''[[Pentachlaena]]'' *''[[Perrierodendron]]'' *''[[Rhodolaena]]'' *''[[Sarcolaena]]'' *''[[Schizolaena]]'' *''[[Xerochlamys]]'' *''[[Xyloolaena]]'' }} Ti '''Sarcolaenaceae''' ket ti [[pamilia (biolohia)|pamilia]] dagiti [[agsabsabong a mula]] nga [[endemismo|endemiko]] iti [[Madagascar]]. Ti pamilia ket mangiraman kadagiti 79 a [[sebbangan]]<ref>{{citation |url=http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/ |title=Angiosperm Phylogeny Website |accessdate=6 Marso 2017}}</ref> iti kaaduan dagiti kankanayon a berde a [[kayo]] ken babassit a mula kadagiti sangapulo a a [[henero (biolohia)|henero]]. Dagiti kaudian a panagadal kadagiti [[DNA]] ket mangipakita a ti Sarcolaenaceae ket kabsat a takson ti pamilia ti [[Dipterocarpaceae]] iti [[Aprika]], [[Abagatan nga Amerika]], [[India]], [[Abagatan a daya nga Asia]] ken [[Malesia]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} *{{cite journal |author=M. Ducousso |author2= G. Béna |author3= C. Bourgeois |author4= B. Buyck |author5= G. Eyssartier |author6= M. Vincelette |author7= R. Rabevohitra |author8= L. Randrihasipara |author9= B. Dreyfus |author10= Y. Prin |year=2004 |title=The last common ancestor of Sarcolaenaceae and Asian dipterocarp trees was ectomycorrhizal before the India-Madagascar separation, about 88 million years ago |url=https://archive.org/details/sim_molecular-ecology_2004-01_13_1/page/231 |journal = Molecular Ecology |volume=13 |issue=1 |pages=231–236 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.02032.x |pmid=14653803}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://www.mobot.org/MOBOT/Madagasc/sarcolae.html Ladladawan ti Sarcolaenaceae iti Madagascar (Botaniko a Hardin ti Missouri)] {{Taxonbar|from=Q132091}} {{Malvales-pungol}} [[Kategoria:Sarcolaenaceae| ]] [[Kategoria:Flora ti Madagascar]] kw43xr86lhwpxnmngn34lnrabkzaago 0 61057 406839 402359 2026-08-23T23:16:00Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406839 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Baskular a mulmula | image = | image_caption = [[Siluriano]]–[[Holoseno]],<ref name="Edwards1980">{{cite journal |author= D. Edwards |year= 1980 |title= Records of ''Cooksonia''-type sporangia from late Wenlock strata in Ireland |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_1980-09-04_287_5777/page/41 |journal= Nature |volume= 287 |pages= 41–42 |doi= 10.1038/287041a0 |last2= Feehan |first2= J. |issue= 5777}}</ref> {{fossil range|425|0|ref= <ref name="Parfrey2011">{{cite journal|last1= Parfrey|first1= Laura Wegener|last2= Lahr|first2= Daniel J. G.|last3= Knoll|first3= Andrew H.|last4= Katz|first4= Laura A.|title= Estimating the timing of early eukaryotic diversification with multigene molecular clocks|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date= Agosto 16, 2011|volume= 108|issue= 33|pages= 13624–13629|doi= 10.1073/pnas.1110633108|pmid= 21810989|pmc= 3158185}}</ref>}} | display_parents = 2 | taxon = Tracheophytes/Plantae | authority = Sinnott, 1935<ref>Sinnott, E. W. 1935. ''Botany. Principles and Problems'', 3d edition. McGraw-Hill, New York.</ref> ex [[Thomas Cavalier-Smith|Cavalier-Smith]], 1998<ref name="cav">{{Citation |last= Cavalier-Smith |first= T. |year= 1998 |title= A revised six-kingdom system of life |journal= Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society |volume= 73 |issue= 3 |pages= 203–266 |url= https://pdfs.semanticscholar.org/ee41/d705db1da8998a988671d085ed5ee97186b7.pdf |doi= 10.1017/S0006323198005167 |access-date= 2019-09-11 |archive-date= 2018-03-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180329121340/https://pdfs.semanticscholar.org/ee41/d705db1da8998a988671d085ed5ee97186b7.pdf |url-status= dead }}</ref> | subdivision_ranks = '''Dagiti dibision'''<br><small>† Naungaw</small> | subdivision = * di agbukbukel a mulmula ** †''[[Cooksonia]]'' ** †[[Rhyniophyta]] ** †[[Zosterophyllophyta]] ** [[Lycopodiophyta]] ** †[[Trimerophytophyta]] ** [[Pako|Pteridophyta]] ** †[[Progymnospermophyta]] * Superdibision [[Spermatophyta]] ** †[[Pteridospermatophyta]] ** [[Pinophyta]] ** [[Cycadophyta]] ** [[Ginkgophyta]] ** [[Gnetophyta]] ** [[Angiospermae|Angiospermae (Magnoliophyta)]] }} Dagiti '''baskular a mula''' (manipud iti Latin ''vasculum'': duct), ammo pay a kas '''tracheophytes''' (manipud iti kapada a termino iti Griego iti ''trachea''), ket mangbukel ti dakkel a grupo dagiti mula ({{circa}} dagiti 308,312 nga ammo a naawat a sebbangan<ref name="Christenhusz-Byng2016">{{cite journal |author1= Christenhusz, M. J. M. |author2= Byng, J. W. |name-list-style=amp | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 }}</ref>) a naipalawag a kas dagiti [[mulmula iti daga]] nga addaan [[lignina|nailignina]] a [[kulanit (biolohia)|kulanit]] (ti [[xylem]]) para iti panagkondukto iti [[danum]] ken dagiti mineral iti amin a paset ti mula. Addanda pay iti maysa nga espesialisado a saan a nalignina a kulanit (ti [[phloem]]) tapno mangkondukto kadagiti produkto ti [[photosynthesis]]. Dagiti baskular a mula ket mairaman dagiti [[lycopodiopsida]], [[equisetum]], [[pako]], [[gymnosperm]] (mairaman dagiti [[konipero]]) ken dagiti [[angiospermae]] (dagiti [[agsabsabong a mula]]). Dagiti sientipiko a nagan para iti grupo ket mairaman ti Tracheophyta,<ref>Abercrombie, Hickman & Johnson. 1966. ''A Dictionary of Biology.'' (Penguin Books)</ref><ref name="cav"/>{{rp|251}} Tracheobionta<ref name="itistrach"> {{cite web|url= https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=564824|title= ITIS Standard Report Page: Tracheobionta|accessdate= Septiembre 20, 2013}} </ref> ken [[Equisetopsida sensu lato|Equisetopsida ''sensu lato'']]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|30em}} == Bibliograpia == {{refbegin}} * {{cite book|editor-last1=Cracraft|editor-first1=Joel|editor-last2=Donoghue|editor-first2=Michael J.|editor-link2=Michael Donoghue|title=Assembling the Tree of Life|url=https://books.google.com/books?id=6lXTP0YU6_kC|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-972960-9}} * {{cite journal|last1=Cantino|first1=Philip D.|last2=Doyle|first2=James A.|last3=Graham|first3=Sean W.|last4=Judd|first4=Walter S.|authorlink4=Walter S. Judd|last5=Olmstead|first5=Richard G.|last6=Soltis|first6=Douglas E.|authorlink6=Douglas Soltis|last7=Soltis|first7=Pamela S.|authorlink7=Pamela Soltis|last8=Donoghue|first8=Michael J.|authorlink8=Michael Donoghue|title=Towards a Phylogenetic Nomenclature of Tracheophyta|url=https://archive.org/details/taxon_2007-08_56_3/page/822|journal=Taxon|date=1 Agosto 2007|volume=56|issue=3|pages=822|doi=10.2307/25065865|jstor=25065865}} * {{cite journal|last1=Kenrick|first1=P.|title=The relationships of vascular plants|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|date=29 Hunio 2000|volume=355|issue=1398|pages=847–855|doi=10.1098/rstb.2000.0619|pmc=1692788|pmid=10905613}} * {{cite book|last1=Pryer|first1=Kathleen M.|last2=Schneider|first2=Harald|last3=Magallon|first3=Susana|title=The radiation of vascular plants|pages=138–153|url=http://pryerlab.biology.duke.edu/uploads/media_items/pryer-et-al-tol-2004.original.pdf|ref={{harvid|Pryer et al|2004}}|access-date=2019-09-11|archive-date=2016-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309023153/http://pryerlab.biology.duke.edu/uploads/media_items/pryer-et-al-tol-2004.original.pdf|url-status=dead}}, in {{harvtxt|Cracraft|Donoghue|2004}} {{refend}} {{Taxonbar|from=Q27133}} {{Kontrol ti autoridad}} {{biolohia-pungol}} [[Kategoria:Mulmula]] pwjov3eeewrgfjwd332oql6ss0af2z7 0 61077 406819 399509 2026-08-23T22:58:53Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406819 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | display_parents = 4 | taxon = Phragmoplastophyta |authority=Lecointre & Guyader 2006 | image = Streptophyta-x4.jpg | image_alt = Dagiti pagarigan ti phragmoplastophytes: ngato a kanigid, "Cycas circinalis"; ngato a kanawan, "Chara globularis"; baba a kanigid, various mosses; baba kanawan, "Polypodium virginianum" | image_caption = Dagiti pagarigan ti phragmoplastophytes: ngato a kanigid, ''[[Cycas circinalis]]''; ngato a kanawan, ''[[Chara globularis]]''; baba a kanigid, dagiti nadumaduma a [[lumot]]; baba a kanawan, ''[[Polypodium virginianum]]'' | subdivision_ranks = Dagiti subklado | subdivision = *[[Charophyceae]] *[[Coleochaetales|Coleochaetophyceae]] *[[Zygnematales|Zygnematophyceae]] *[[Mesotaeniaceae]] *[[Embryophyta]] (mulmula iti daga) }} Ti '''Phragmoplastophyta''' (Lecointre & Guyader 2006) wenno '''Streptophytina''' (Lewis & McCourt 2004, mairaman ti [[Coleochaetophyceae]], [[Zygnematophyceae]] ken [[Mesotaeniaceae]]) ket dagit inaisingasing a kabsat a klado ti [[Klebsormidiaceae]], nga agkuyogda a mangbukel iti klado ti [[Streptophyte]]/[[Charophyta|Charophyte]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=S4LxB9MRdzMC&lpg=PA158&dq=Phragmoplastophyta&pg=PA158#v=onepage&q=Phragmoplastophyta&f=false|title=The Tree of Life: A Phylogenetic Classification|last=Lecointre|first=Guillaume|last2=Guyader|first2=Hervé Le|date=2006|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02183-9|language=Ingles}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last=Adl|first=Sina M.|last2=Simpson|first2=Alastair G. B.|last3=Lane|first3=Christopher E.|last4=Lukeš|first4=Julius|last5=Bass|first5=David|last6=Bowser|first6=Samuel S.|last7=Brown|first7=Matthew W.|last8=Burki|first8=Fabien|last9=Dunthorn|first9=Micah|date=2012-09-01|title=The Revised Classification of Eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|language=Ingles|volume=59|issue=5|pages=429–514|doi=10.1111/j.1550-7408.2012.00644.x|pmid=23020233|issn=1550-7408|pmc=3483872}}</ref><ref>{{citation|title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes|date=2016|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138|author=Silar, Philippe|journal=HAL Archives-ouvertes|volume=|issue=|pages=1–462|doi=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eol.org/pages/11823577/hierarchy_entries/50819765/overview|title=Streptophyta – NCBI Taxonomy – Overview – Encyclopedia of Life|website=Encyclopedia of Life|language=Ingles|access-date=2017-09-10}}</ref> Ti Phragmoplastophyta ket buklen ti [[Charophyceae|Charophycaea]] ken ti sabali pay a di nanaganan a klsdo nga aglaon iti [[Coleochaetophyceae]], [[Zygnematophyceae]], [[Mesotaeniaceae]], ken [[Embryophytes]] (mulmula iti daga). Daytoy ket maysa a nangruna nga addang iti iruruar dagiti mula iti daga iti kaunegan ti berde nga algas. Daytoy ket maipada iti klado/grado ti ZCC, [[Kladistiko]] a mangited iti Embryophyta.<ref>{{Cite journal|last=Gould|first=Sven B.|last2=Archibald|first2=John M.|last3=Stanton|first3=Amanda|last4=Vries|first4=Enero de|date=2016-06-01|title=Streptophyte Terrestrialization in Light of Plastid Evolution|url=https://www.cell.com/trends/plant-science/abstract/S1360-1385(16)00037-6|journal=Trends in Plant Science|language=Ingles|volume=21|issue=6|pages=467–476|doi=10.1016/j.tplants.2016.01.021|issn=1360-1385|pmid=26895731}}</ref> Ti [[mitosis]] ti Phragmoplastophyta ket mapasamak iti maysa a [[pragmoplasto]]. [[Papeles:Phragmoplast.png|thumb|Panagbukel ti [[pragmoplasto]] ken [[plata ti selula]] iti maysa a [[selula ti mula]] iti las-ud ti [[cytokinesis]]. Kanigid: Agbukel ti Phagmoplasto ken ti plata ti selula ket mangrugi nga agporma iti tengnga ti selula. Iti kanawan: Dumakdakkel ti pragmoplasto itimaysa a [[Torus|sukog-donut]] iti ruar ti selula, a mangibati iti nataengan a plata ti selula iti tengga. Ti plata ti selula ket agbalinto a baro a [[diding ti selula]] kalpasan no makompleto ti cytokinesis.<ref>P.H. Raven, R.F. Evert, S.E. Eichhorn (2005): Biology of Plants, 7th Edition, W.H. Freeman and Company Publishers, New York, {{ISBN|0-7167-1007-2}}</ref>]] Ti sabali pay a sinapomorpia iti daytoy a klado iti sintesis ti cellulose microfibrils babaen ti maysa a kompleks ti octameric cellulose synthetases. Daytiy a kompleks ket ballasiwenna ti membrane ti plasma ken polymerizenna dagiti molekula manipud iti cytoplasm iti cellulose microfibrils, a no agkuyogda, mangbukel kadagiti fibril, a nasken iti panagbukel iti diding. Ti diding ti Phragmoplastophyte ket porma pay dagiti penoliko a kompuesto. Dita baba ket ti konsenso a rekonstruksion dagiti pannakikabagian ti berde nga algas, a naipangpangruna a naibatay iti molekular a datos.<ref name="Leliaert20122">{{cite journal|last1=Leliaert|first1=Frederik|last2=Smith|first2=David R.|last3=Moreau|first3=Hervé|last4=Herron|first4=Matthew D.|last5=Verbruggen|first5=Heroen|last6=Delwiche|first6=Charles F.|last7=De Clerck|first7=Olivier|year=2012|title=Phylogeny and Molecular Evolution of the Green Algae|url=http://images.algaebase.org/pdf/5628E58F0ecc431F0CsJm2B04CAD/49951.pdf|journal=Critical Reviews in Plant Sciences|volume=31|pages=1–46|doi=10.1080/07352689.2011.615705|access-date=2019-09-11|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626102452/http://images.algaebase.org/pdf/5628E58F0ecc431F0CsJm2B04CAD/49951.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Marin20122">{{cite journal|last1=Marin|first1=Birger|year=2012|title=Nested in the Chlorellales or Independent Class? Phylogeny and Classification of the Pedinophyceae (Viridiplantae) Revealed by Molecular Phylogenetic Analyses of Complete Nuclear and Plastid-encoded rRNA Operons|url=https://archive.org/details/protist_2012-09_163_5/page/778|journal=Protist|volume=163|issue=5|pages=778–805|doi=10.1016/j.protis.2011.11.004|pmid=22192529}}</ref><ref name="Laurin-LemayBrinkmann20122">{{cite journal|last1=Laurin-Lemay|first1=Simon|last2=Brinkmann|first2=Henner|last3=Philippe|first3=Hervé|year=2012|title=Origin of land plants revisited in the light of sequence contamination and missing data|journal=Current Biology|volume=22|issue=15|pages=R593–R594|doi=10.1016/j.cub.2012.06.013|pmid=22877776}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Leliaert|first=Frederik|last2=Tronholm|first2=Ana|last3=Lemieux|first3=Claude|last4=Turmel|first4=Monique|last5=DePriest|first5=Michael S.|last6=Bhattacharya|first6=Debashish|last7=Karol|first7=Kenneth G.|last8=Fredericq|first8=Suzanne|last9=Zechman|first9=Frederick W.|date=2016-05-09|title=Chloroplast phylogenomic analyses reveal the deepest-branching lineage of the Chlorophyta, Palmophyllophyceae class. nov.|journal=Scientific Reports|language=Ingles|volume=6|pages=25367|doi=10.1038/srep25367|issn=2045-2322|pmc=4860620|pmid=27157793|bibcode=2016NatSR...625367L}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Handbook of the Protists|last=Cook|first=Martha E.|last2=Graham|first2=Linda E.|date=2017|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-28147-6|editor-last=Archibald|editor-first=John M.|pages=185–204|language=Ingles|doi=10.1007/978-3-319-28149-0_36|editor-last2=Simpson|editor-first2=Alastair G. B.|editor-last3=Slamovits|editor-first3=Claudio H.}}</ref><ref name=":1">{{cite journal|last=Lewis|first=Louise A.|author2=Richard M. McCourt|year=2004|title=Green algae and the origin of land plants|url=http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/91/10/1535|format=abstract|journal=[[American Journal of Botany]]|volume=91|issue=10|pages=1535–1556|doi=10.3732/ajb.91.10.1535|pmid=21652308|access-date=2019-09-11|archive-date=2011-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110221123345/http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/91/10/1535|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Ruhfel|first=Brad R.|last2=Gitzendanner|first2=Matthew A.|last3=Soltis|first3=Pamela S.|last4=Soltis|first4=Douglas E.|last5=Burleigh|first5=J. Gordon|date=2014-02-17|title=From algae to angiosperms–inferring the phylogeny of green plants (Viridiplantae) from 360 plastid genomes|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=14|pages=23|doi=10.1186/1471-2148-14-23|pmid=24533922|pmc=3933183|issn=1471-2148}}</ref><ref name=":3" /><ref>{{Cite journal|last=Umen|first=James G.|date=2014-11-01|title=Green Algae and the Origins of Multicellularity in the Plant Kingdom|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|language=Ingles|volume=6|issue=11|pages=a016170|doi=10.1101/cshperspect.a016170|issn=1943-0264|pmid=25324214|pmc=4413236}}</ref><ref>{{Cite journal|last=de Vries|first=Jan|last2=Archibald|first2=John M.|last3=Gould|first3=Sven B.|date=2017-02-01|title=The Carboxy Terminus of YCF1 Contains a Motif Conserved throughout >500 Myr of Streptophyte Evolution|journal=Genome Biology and Evolution|language=Ingles|volume=9|issue=2|pages=473–479|doi=10.1093/gbe/evx013|pmid=28164224|pmc=5381667}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sánchez-Baracaldo|first=Patricia|last2=Raven|first2=John A.|last3=Pisani|first3=Davide|last4=Knoll|first4=Andrew H.|date=2017-09-12|title=Early photosynthetic eukaryotes inhabited low-salinity habitats|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=114|issue=37|pages=E7737–E7745|doi=10.1073/pnas.1620089114|pmid=28808007|pmc=5603991}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gitzendanner|first=Matthew A.|last2=Soltis|first2=Pamela S.|last3=Wong|first3=Gane K.-S.|last4=Ruhfel|first4=Brad R.|last5=Soltis|first5=Douglas E.|date=2018|title=Plastid phylogenomic analysis of green plants: A billion years of evolutionary history|journal=American Journal of Botany|language=Ingles|volume=105|issue=3|pages=291–301|doi=10.1002/ajb2.1048|pmid=29603143|issn=0002-9122}}</ref> {{klado|{{klado |1={{klado |1=[[Mesostigmatophyceae]] |2={{klado |1=[[Spirotaenia]] |2=[[Chlorokybophyceae]] }} }} |2={{klado |1=[[Chlorophyta]] |label2=[[Streptophyta]]/ |sublabel2=[[Charophyta]] |2={{klado |1=[[Klebsormidiales|Klebsormidiophyceae]] |label2=Phragmoplastophyta |2={{klado |1=[[Charophyceae]] |2={{klado |1=[[Coleochaetales|Coleochaetophyceae]] |2={{klado |1={{klado |1=[[Zygnematales|Zygnematophyceae]] |2=[[Mesotaeniaceae]] }} |2=Dagiti [[embryophyte]] (mulmula idi daga) }} }} }} }} }} }} |style=font-size:80%;line-height:80%|label1=[[Viridiplantae]]/|sublabel1=[[berde nga algas]]}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q3381654}} [[Kategoria:Berde nga algas]] pdcfdzguvjvbssfwxbuka6i0k6zgvop 0 61400 406870 406029 2026-08-23T23:39:12Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406870 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Blechnum spicant2.jpg | image_caption = ''[[Blechnum spicant]]'' | taxon = Blechnaceae | authority = Newman{{sfn|PPG I|2016}} | subdivision_ranks = Dagiti subpamilia ken dagiti henero | subdivision = Kitaen ti teksto. | type_genus = ''[[Blechnum]]'' }} Ti '''Blechnaceae''' ket ti pamilia dagiti [[pako]], nga addaan iti [[kosmopolitano a pannakaiwarwaras]]. Ti kasasaadna a kas maysa a pamilia ken dagiti bilang dagiti nairaman a henero ket nakaro nga agdumaduma. Ti impluensial a [[Pteridophyte Phylogeny Group]] iti pannagidasigda idi 2016 ket mangawat kadagiti 24 a henero. == Deskripsion == Kaaduan ket mabirukan iti rabaw ti daga, adu met dagiti kumalatkat, a kas ti ''[[Stenochlaena]]''. Ti maysa a langa a pakailasinan dagiti adu a sebbangan ket dagiti ubing nga agluklukat a saringit ket kadawyanda a mamarisan bassit iti nalabbasit. == Taksonomia == Ti pamilia ket pinartuat babaen ni [[Edward Newman (entomologo)|Newman]] idi 1844. Idi 2014, da Christenhusz ken Chase ket impababada daytoy a kas subpamilia ti Blechnoideae iti kaunegan ti pamilia ti [[Aspleniaceae]].{{sfn|Christenhusz|Chase|2014}} Nupay kasta, ti panangidasig ti [[Pteridophyte Phylogeny Group#PPG I|PPG I]] idi 2016 ket isublina daytoy iti kasasaad a pamilia.{{sfn|PPG I|2016}} Ti Blechnaceae ket kameng dagiti klado ti eupolypods II (itan ket sub-urnos ti Aspleniineae), iti urnos ti [[Polypodiales]].<ref name=Rothfels-2012 /> Daytoy ket maikabagian kadagiti sabali a pamilia iti klado kas iti sumaganad a kladograma:<ref name=Lehtonen-2011 /><ref name=Rothfels-2012 /> {{eupolypods II cladogram}} === Dagiti subdibision === Dagiti bilang dagiti maawat a henero iti kaunegan ti Blechnaceae (wenno Blechnoideae no matrato a kas maysa a subpamilia) ket agdumaduma kadagiti sabali a mannurat. Da Christenhusz ken Chase (2014), ket tratuenda ti pamilia kas maysa a subpamilia, ipalawagda ti situasion a kas ti sumaganad: "Ti Blechnoideae ket buklen dagiti tallo a nangruna a klado, maysa ket maitunos iti ''[[Onoclea]]'' ''sensu lato'', ti maikadua ket maitunos iti ''[[Woodwardia]]'', kabsat iti amin dagiti sabali a sebbangan a mabalin a matrato a kas ti bugbugtong a henero ti ''[[Blechnum]]''. Nupay kasta, ti subklado a kabsat kadagiti nabati iti ''Blechnum'' ''sensu lato'' ket aglaon iti kumalatkat a taxa ''Stenochlaena'', ''[[Salpichlaena]]'' <small>J.Sm.</small> ken dagiti bassit pay a di kumalatkat a sebbangan ti ''Blechnum'' nga addaan kadagiti atiddog a dumalapdap a risoma, a mabalinto koma a maawat iti kadawyan nga agpang kalpasan dagiti panagadal. Ti ''[[Brainea]]'', ''[[Doodia]]'', ''[[Pteridoblechnum]]'' ken ''[[Sadleria]]'' ket maitagikuada iti ''Blechnum'' sensu lato."{{sfn|Christenhusz|Chase|2014}} Italinaay ti Perrie et al. (2014) ti ranggo ti pamilia a nailaksid iti ''[[Onoclea]]'' kas maysa a sabali a pamilia, ti [[Onocleaceae]], a kabsat iti Blechnaceae. Nangilasinda kadagiti tallo a nangruna a klado iti kaunegan ti nabati a Blechnaceae, a ninagananda iti ''Woodwardia'', super-''Stenochlaena'' ken super-''Blechnum'', a dagiti naudi a naibaga a kas dagiti [[grupgrupo ti agkakabsat]]. Saanda nga inkeddeng ti ''[[Blechnum]]'' akas monopiletiko ken nangisingasing iti rebision kadagiti interheneriko a pagbeddengan, a pagresultaan dagiti pito a henero.{{sfn|Perrie et al.|2014}} Ti Gasper et al. (2016), a nawaya iti Christenhusz ken Chase, ket sinukisokda iti naun-uneg a pannakaikabagian ti Blechnaceae, a nangitalinaay ti kasasaad ti pamilia ken ilaksidna ti Onocleaceae, ken naikkan kadagiti tallo a nangruna a klado ti Perrie et al. (2014) kadaiti subpamilia: ti Woodwardioideae, Stenochlaenoideae ken Blechnoideae. Ti argianda iti [[polipiletiko]] a kasasaad ti ''Blechnum'' ket ti magpartuat idi iti maysa a serye dagiti monopiletiko a [[segregado (taksonomia)|segregado]] a henero, apagresultaan dagiti 24 a dagup dagiti henero.{{sfn|Gasper et al.|2016a}}{{sfn|Gasper et al.|2016b}} Ti pannakikabagian apagbaetan dagiti tallo a subpamilia ket nabirukan a kas dagiti sumaganad:{{sfn|Gasper et al.|2016a}} {{klado |label1=Blechnaceae |1={{klado |1=Woodwardioideae |2={{klado |1=Stenochlaenoideae |2=Blechnoideae }} }} }} === Dagiti subpamilia ken dagiti henero === Idi 2016, sinurot ti Pteridophyte Phylogeny Group ti Gasper et al. (2016) iti panangawat kadagiti 24 a henero, a naigrupo kadagiti tallo a subpamilia. Kadagiti agarup a 265 a sebbangan, ti kaaduan kadagitoy ket maigupit iti ''[[Blechnum]]'' <small>[[L.]]</small>, followed by ''[[Woodwardia]]'' <small>Sm.</small> and ''[[Stenochlaena]]'' <small>J.Sm.</small>. Dagiti sabali a henero ket kaaduan a [[monotipiko]].{{sfn|PPG I|2016}} Subpamilia ti Woodwardioideae <small>Gasper, V.A.O.Dittrich & Salino</small> *''[[Anchistea]]'' <small>C.Presl</small> *''[[Lorinseria]]'' <small>C.Presl</small> *''[[Woodwardia]]'' <small>Sm.</small> Subpamilia ti Stenochlaenoideae <small>(Ching) J.P.Roux</small> *''[[Salpichlaena]]'' <small>J.Sm.</small> *''[[Stenochlaena]]'' <small>J.Sm.</small> *''[[Telmatoblechnum]]'' <small>Perrie, D.J.Ohlsen & Brownsey</small> Subpamilia ti Blechnoideae <small>Gasper, V.A.O.Dittrich & Salino</small> *''[[Austroblechnum]]'' <small>Gasper & V.A.O.Dittrich</small> *''[[Blechnidium]]'' <small>T.Moore</small> *''[[Blechnopsis]]'' <small>C.Presl</small> *''[[Blechnum]]'' <small>L.</small> *''[[Brainea]]'' <small>J.Sm.</small> *''[[Cleistoblechnum]]'' <small>Gasper & Salino</small> *''[[Cranfillia]]'' <small>Gasper & V.A.O.Dittrich</small> *''[[Diploblechnum]]'' <small>Hayata</small> *''[[Doodia]]'' <small>R.Br.</small> *''[[Icarus]]'' <small>Gasper & Salino</small> *''[[Lomaria]]'' <small>Willd.</small> *''[[Lomaridium]]'' <small>C.Presl</small> *''[[Lomariocycas]]'' <small>(J.Sm.) Gasper & A.R.Sm.</small> *''[[Neoblechnum]]'' <small>Gasper & V.A.O.Dittrich</small> *''[[Oceaniopteris]]'' <small>Gasper & Salino</small> *''[[Parablechnum]]'' <small>C.Presl</small> *''[[Sadleria]]'' <small>Kaulf.</small> *''[[Struthiopteris]]'' <small>Scop.</small> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|30em|refs= <ref name=Lehtonen-2011>{{cite journal |author=Samuli Lehtonen |year=2011 |title=Towards Resolving the Complete Fern Tree of Life |journal=PLoS ONE |volume=6 |issue=10 |pages=e24851 |url=http://www.sci.utu.fi/sivustot/amazon/publications/articles/pdf_pub/Lehtonen_2011_PLoS1.pdf |doi=10.1371/journal.pone.0024851 |pmid=22022365 |pmc=3192703 |editor1-last=Steinke |editor1-first=Dirk |access-date=2019-10-08 |archive-date=2012-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808065104/http://www.sci.utu.fi/sivustot/amazon/publications/articles/pdf_pub/Lehtonen_2011_PLoS1.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=Rothfels-2012>{{cite journal |author1=Carl J. Rothfels |author2=Anders Larsson |author3=Li-Yaung Kuo |author4=Petra Korall |author5=Wen- Liang Chiou |author6=Kathleen M. Pryer |year=2012 |title=Overcoming Deep Roots, Fast Rates, and Short Internodes to Resolve the Ancient Rapid Radiation of Eupolypod II Ferns |journal=Systematic Biology |volume=61 |issue=1 |pages=490–509 |url=http://sysbio.oxfordjournals.org/content/early/2012/01/04/sysbio.sys001.short?rss=1 |pmid=22223449 |doi=10.1093/sysbio/sys001}}</ref> }} == Bibliograpia == {{refbegin|30em}} *{{cite journal |author=Maarten J. M. Christenhusz |author2=Xian-Chun Zhang |author3=Harald Schneider |name-list-style=amp |year=2011 |title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns |journal=[[Phytotaxa]] |volume=19 |pages=7–54 |url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf }} * {{Cite journal|last1= Christenhusz |first1=Maarten J.M.|authorlink1=Maarten J. M. Christenhusz |last2=Chase|first2=Mark W.|authorlink2=Mark W. Chase |year=2014|title=Trends and concepts in fern classification|journal=Annals of Botany|volume=113 |issue=9|pages=571–594|name-list-style=amp|doi=10.1093/aob/mct299 |pmid=24532607 |pmc=3936591}} * {{cite journal|last1=Gasper|first1=André L. de|last2=Almeida|first2=Thaís E.|last3=Dittrich|first3=Vinícius A. de O.|last4=Smith|first4=Alan R.|last5=Salino|first5=Alexandre|title=Molecular phylogeny of the fern family Blechnaceae (Polypodiales) with a revised genus-level treatment|url=https://www.researchgate.net/profile/Vinicius_Dittrich2/publication/309285163_Molecular_phylogeny_of_the_fern_family_Blechnaceae_Polypodiales_with_a_revised_genus-level_treatment/links/58080ab208aefaf02a2c6655.pdf|journal=[[Cladistics (journal)|Cladistics]]|date=Oktubre 2016|doi=10.1111/cla.12173|ref={{harvid|Gasper et al.|2016a}}}} * {{cite journal|last1=Gasper|first1=André Luís de|last2=Dittrich|first2=Vinícius Antonio de Oliveira|last3=Smith|first3=Alan Reid|last4=Salino|first4=Alexandre|title=A classification for Blechnaceae (Polypodiales: Polypodiopsida): New genera, resurrected names, and combinations|journal=[[Phytotaxa]]|date=21 Septiembre 2016|volume=275|issue=3|pages=191|doi=10.11646/phytotaxa.275.3.1|url=https://www.researchgate.net/publication/308389609_A_classification_for_Blechnaceae_Polypodiales_Polypodiopsida_New_genera_resurrected_names_and_combinations|ref={{harvid|Gasper et al.|2016b}}}} * {{cite journal|last1=Perrie|first1=Leon R.|last2=Wilson|first2=Ruby K.|last3=Shepherd|first3=Lara D.|last4=Ohlsen|first4=Daniel J.|last5=Batty|first5=Erin L.|last6=Brownsey|first6=Patrick J.|last7=Bayly|first7=Michael J.|title=Molecular phylogenetics and generic taxonomy of Blechnaceae ferns|url=https://archive.org/details/taxon_2014-08_63_4/page/745|journal=[[Taxon (warnakan)|Taxon]]|date=28 August 2014|volume=63|issue=4|pages=745–758|doi=10.12705/634.13|ref={{harvid|Perrie et al.|2014}}}} * {{cite journal |author=Pteridophyte Phylogeny Group I |year=2016 |title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns |journal=Journal of Systematics and Evolution |volume=54 |issue=6 |pages=563–603 |doi=10.1111/jse.12229|ref={{harvid|PPG I|2016}}}} * {{cite journal|last1=Smith|first1=Alan R.|last2=Pryer|first2=Kathleen M.|last3=Schuettpelz|first3=Eric|last4=Korall|first4=Petra|last5=Schneider|first5=Harald|last6=Wolf|first6=Paul G.|title=A Classification for Extant Ferns|journal=[[Taxon (warnakan)|Taxon]]|date=1 Enero 2006|volume=55|issue=3|pages=705–731|url=https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf|jstor=25065646|doi=10.2307/25065646|ref={{harvid|Smith et al.|2006}}|access-date=2019-10-08|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004022032/https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf|url-status=dead}} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == *[https://web.archive.org/web/20001101213011/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?1221 Germplasm Resources Information Network: Blechnaceae] {{Taxonbar|from=Q932153}} [[Kategoria:Blechnaceae| ]] ni53vy42vd9pxseh475drhot6cvnb8x 0 63967 406721 406036 2026-08-23T21:12:54Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406721 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image=Fern Chatswood ground.jpg |image_caption=''[[Lindsaea linearis]]'' |taxon=Lindsaeineae |authority=Lehtonen & Tuomisto |subdivision_ranks=Families<ref name=Pteridophyte2016 /> |subdivision =* [[Cystodiaceae]] * [[Lindsaeaceae]] * [[Lonchitidaceae]] |type_genus=''[[Lindsaea]]'' |type_genus_authority=[[Jonas Carlsson Dryander|Dryand.]] ex [[James Edward Smith|Sm.]] }} Ti '''Lindsaeineae''' ket ti [[urnos (biolohia)|sub-urnos]] dagiti [[pako]] (Polypodiopsida) iti [[urnos (biolohia)|urnos]] ti [[Polypodiales]], a pinartuat babaen ti Pteridophyte Phylogeny Group (2016).<ref name=Pteridophyte2016 /> Daytoy ket buklen dagiti dua a monoheneriko a [[pamilia (biolohia)|pamilia]] ken maipatinayon ti dakdakkel a [[Lindsaeaceae]] nga agraman kadagiti pito a henero, ken ti sub-urnos ket aglaon kadagiti agarup a [[sebbangan]] iti amin-amin.<ref name=Pteridophyte2016 /> Daytoy ket maitunos iti Lindsaeaceae ''[[sensu]]'' Smith 2016.<ref name=Smith2006>{{cite journal|last=Smith|first=Alan R.|author2=Kathleen M. Pryer|author3=Eric Schuettpelz|author4=Petra Korall|author5=Harald Schneider|author6=Paul G. Wolf|year=2006|title=A classification for extant ferns|url=https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf|journal=Taxon|volume=55|issue=3|pages=705–731|doi=10.2307/25065646|jstor=25065646|access-date=2019-12-11|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004022032/https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf|url-status=dead}}</ref> == Deskripsion == Dagiti [[risoma]] ket ababa aginggana iti atiddog, dumalapdap ngem manmano a kumalay-at, naabongan kadagiti saan a [[klatorato]] a siksik (karkarna a dagiti dutdot). Dagiti [[pesiolo (botanika)|pesiolo]] ket bugbugtong, karkarna a doble (sagpaminsan nga adu a nagdedekket iti dua iti akinngato a parte ti [[estipe (botanika)|estipe]]). Aglaonda kadagiti [[baskular a reppet]] ken dagiti [[sorus]] ket marginal aginggana iti sub-marginal, kadawyan a salakniban ti laminar nga agpayso nga indusia (karkarna a marginal a pseudo-indusia wenno isuda a dua).<ref name=Pteridophyte2016/> == Taksonomia == Naikabil dagiti Lindsaeineae iti kaunegan ti Polypodiales ken [[pilohenetiko]]da a maikabagian kadagiti sabali a lima a sub-urnos a kas maipakita iti daytoy a kladograma:<ref name=Pteridophyte2016>{{cite journal|last1=Pteridophyte Phylogeny Group|title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns|journal=Journal of Systematics and Evolution|date=Nobiembre 2016|volume=54|issue=6|pages=563–603|doi=10.1111/jse.12229}}</ref> {{klado |label1=[[Polypodiales]] |1={{klado | 1={{klado | 1=[[Saccolomatineae]] | 2='''Lindsaeineae'''}} | 2={{klado | 1=[[Pteridiineae]] | 2={{klado | 1=[[Dennstaedtiineae]] | 2={{klado | 1=[[Aspleniineae]] | 2=[[Polypodiineae]] }}}}}} }}}} === Subdibision === Aglaon ti Lindsaeineae kadagiti tallo a pamilia: * [[Cystodiaceae]] <small>J.R.Croft</small> monotipiko a ''[[Cystodium sorbifolium]]'' * [[Lindsaeaceae]] <small>C.Presl ex M.R.Schomb.</small> Pito a henero, ken dagiti nakarkulo a 234 a sebbangan * [[Lonchitidaceae]] <small>Doweld</small> monoheneriko a ''[[Lonchitis]]'' 2 a sebbangan Dagiti tallo a pamilia a mangbukel iti Lindsaeineae ket maikabagianda kas dagiti sumaganad: {{klado |label1='''Lindsaeineae''' |1={{klado |1=[[Cystodiaceae]] |2={{klado |1=[[Lonchitidaceae]] |2=[[Lindsaeaceae]]}} }}}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Bibliograpia == {{refbegin|30em}} * {{cite journal|last1=Chase|first1=Mark W.|authorlink1=|last2=Reveal|first2=James L.|authorlink2=|year=2009|title=A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=161|pages=122–127|issue=2|doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x}} * {{cite journal|last1=Christenhusz|first1=M. J. M.|authorlink1=|last2=Zhang|first2=X. C.|last3=Schneider|first3=H.|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|journal=Phytotaxa|date=18 Pebrero 2011|volume=19|issue=1|pages=7|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2|ref={{harvid|Christenhusz et al|2011}}|citeseerx=10.1.1.222.1337}} * {{cite journal |last1=Christenhusz |first1=Maarten J.M. |authorlink1=|last2=Chase |first2=Mark W. |authorlink2=|year=2014 |title=Trends and concepts in fern classification |journal=Annals of Botany |volume=113 |issue=4|pages=571–594 |doi=10.1093/aob/mct299 |pmid=24532607 |pmc=3936591}} * {{cite journal |last1=Christenhusz |first1=Maarten JM |last2=Byng |first2=J. W. |authorlink1= |authorlink2= |name-list-style=amp |year=2016 |title=The number of known plants species in the world and its annual increase |journal=Phytotaxa |volume=261 |pages=201–217 |url=http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 |doi=10.11646/phytotaxa.261.3.1 |issue=3 }} * {{cite journal |last= Lehtonen|first= Samuli|title=Towards Resolving the Complete Fern Tree of Life |journal=PLoS ONE |volume=6 |issue=10 |pages=e24851 |year=2011 |doi=10.1371/journal.pone.0024851 |pmid=22022365 |pmc=3192703|bibcode= 2011PLoSO...624851L}} * {{cite journal |last1=Pryer |first1=Kathleen M. |last2=Schneider |first2=Harald |last3=Smith |first3=Alan R. |last4=Cranfill |first4=Raymond |last5=Wolf |first5=Paul G. |last6=Hunt |first6=Jeffrey S. |last7=Sipes |first7=Sedonia D. |year=2001 |title=Horsetails and ferns are a monophyletic group and the closest living relatives to seed plants |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-01_409_6820/page/618 |journal=Nature |volume=409 |issue=6820|pages=618–622 |doi=10.1038/35054555 |pmid=11214320|ref={{harvid|Pryer et al|2001}}}} * {{cite book |editor1-last=Ranker |editor1-first=Tom A. |editor2-last=Haufler |editor2-first=Christopher H. |title=Biology and Evolution of Ferns and Lycophytes |url=https://books.google.com/books?id=js9JnwEACAAJ |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-87411-3 }} * {{cite journal|last1=Schneider|first1=Harald|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Pryer|first3=Kathleen M.|last4=Cranfill|first4=Raymond|last5=Magallón|first5=Susana|last6=Lupia|first6=Richard|title=Ferns diversified in the shadow of angiosperms|journal=Nature|date=1 Abril 2004|volume=428|issue=6982|pages=553–557|doi=10.1038/nature02361|url=https://www.researchgate.net/publication/8643636|pmid=15058303|ref={{harvid|Schneider et al|2004}}|bibcode=2004Natur.428..553S}} * {{cite journal|last1=Schneider|first1=Harald|last2=Smith|first2=Alan R.|last3=Pryer|first3=Kathleen M.|title=Is Morphology Really at Odds with Molecules in Estimating Fern Phylogeny?|journal=Systematic Botany|date=1 Hulio 2009|volume=34|issue=3|pages=455–475|doi=10.1600/036364409789271209|ref={{harvid|Schneider et al|2009}}}} * {{cite book |last1=Smith |first1=Alan R. |last2=Pryer |first2=Kathleen M. |last3=Schuettpelz |first3=Eric |last4=Korall |first4=Petra |last5=Schneider |first5=Harald |last6=Wolf |first6=Paul G. |title=Fern classification |url=http://pryerlab.biology.duke.edu/uploads/media_items/smith-et-al-2008.original.pdf |pages=417–467 |ref={{harvid|Smith et al|2008}} }}{{Natay a silpo|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, iti {{harvtxt|Ranker|Haufler|2008}} {{refend}} {{Taxonbar|from=Q30109433}} [[Kategoria:Polypodiales]] dx8cnsr43y6ry5mmuloc6o5t5l6rqs5 0 64008 406799 406021 2026-08-23T22:34:28Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406799 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Die Farrnkräuter in kolorirten Abbildungen naturgetreu Erläutert und Beschrieben (1840) (20727161559).jpg | image_caption = ''Saccoloma elegans'' | parent_authority = Hovenkamp | taxon = Saccolomataceae | authority = Doweld | subdivision_ranks = Henero | subdivision_ref = {{sfn|Pteridophyte Phylogeny Group|2016}} | subdivision = * ''[[Saccoloma]]'' <small>[[Kaulf.]]</small> | type_species = ''Saccoloma elegans'' | type_species_authority = Kaulf. }} Ti '''Saccolomataceae''' ket ti pamilia dagiti [[pako]] iti urnos ti [[Polypodiales]]. Daytoy ket dati a natrato a kas parte ti [[Dennstaedtiaceae]], nupay kasta daytoy ket naidasigen a kas iti bukodna a pamilia segun ti Smith et al. (2006){{sfn|Smith et al|2006}} Ti henero ti ''[[Saccoloma]]'' ket naidasigen tapno mangiraman ti ''[[Orthiopteris]]'', ngem ti pilohenio ti grupo ket saan pay a napno a maawatan.{{sfn|Christenhusz et al|2011 }} Ti pamilia ket mangiraman kadagiti sangadosena nga ammo a sebbangan.{{sfn|Christenhusz|Byng|2016}} == Deskripsion == Kadawyan a ti Saccolomataceae ket addaan kadagiti sumaganad a pakailasinan: Naindagaan; dagiti risoma ket ababa a dumalapdap aginggana iti nalinteg ken kasla puon; dagiti tunggal maysa a [[pesiolo (botanika)|pesiolo]] ket addaan iti maysa nga agsukog-omega a baskular a linabag; pinnado dagiti bulong aginggana iti dekompuesto ken awanan kadagiti artikulado a dutdot; awanan kadagiti urat; adda dagiti patingga ti sorus kadagiti urat; supot [[indusium|indusia]] wenno sukog tasa.{{sfn|Smith et al|2006}} == Taksonomia == Idi 2016 inkabil ti Pteridophyte Phylogeny Group daytoy a kas ti kaikaisuna a pamilia iti Saccolomatineae, maysa kadagiti innem a [[urnos (biolohia)|sub-urnos]] a mangbukel ti urnos ti Polypodiales. Dagitoy a sub-urnos ket pilohenetikoda nga agkabagian akas maipakita iti daytoy a kladograma: {{sfn|Pteridophyte Phylogeny Group|2016}} {{klado |label1=[[Polypodiales]] |1={{klado | 1={{klado | 1='''Saccolomatineae''' | 2=[[Lindsaeineae]]}} | 2={{klado | 1=[[Pteridiineae]] | 2={{klado | 1=[[Dennstaedtiineae]] | 2={{klado | 1=[[Aspleniineae]] | 2=[[Polypodiineae]] }}}}}} }}}} === Subdibision === Ti Saccolomataceae ket [[monoheneriko]] para iti ''[[Saccoloma]]'', nga agraman kadagiti agarup nga 18 a sebbangan.{{sfn|Pteridophyte Phylogeny Group|2016}} == Pannakaiwarwaras == Pantropikal ti Saccolomataceae. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Bibliograpia == {{refbegin|30em}} * {{cite journal |last1=Chase|first1=Mark W.|authorlink1=|last2=Reveal|first2=James L.|authorlink2=|year=2009|title=A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=161|issue=2|pages=122–127|doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x}} * {{cite journal|last1=Christenhusz|first1=M. J. M.|authorlink1=|last2=Zhang|first2=X. C.|last3=Schneider|first3=H.|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|journal=Phytotaxa|date=18 Pebrero 2011|volume=19|issue=1|pages=7|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2|ref={{harvid|Christenhusz et al|2011}}}} * {{cite journal | last1 = Christenhusz | first1 = Maarten J.M. |authorlink1=| last2 = Chase | first2 = Mark W. |authorlink2=| year = 2014 | title = Trends and concepts in fern classification | journal = Annals of Botany | volume = 113 | issue = 4| pages = 571–594 | doi=10.1093/aob/mct299 | pmid=24532607 | pmc=3936591}} * {{cite journal |last1=Christenhusz|first1=Maarten JM|last2=Byng|first2= J. W. |authorlink1=|authorlink2=|name-list-style=amp | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 }} * {{cite journal |last= Lehtonen|first= Samuli|title=Towards Resolving the Complete Fern Tree of Life |journal=PLoS ONE |volume=6 |issue=10 |pages=e24851 |year=2011 |doi=10.1371/journal.pone.0024851 |pmid=22022365 |pmc=3192703}} * {{cite journal | last1 = Pryer | first1 = Kathleen M. | last2 = Schneider | first2 = Harald | last3 = Smith | first3 = Alan R. | last4 = Cranfill | first4 = Raymond | last5 = Wolf | first5 = Paul G. | last6 = Hunt | first6 = Jeffrey S. | last7 = Sipes | first7 = Sedonia D. | year = 2001 | title = Horsetails and ferns are a monophyletic group and the closest living relatives to seed plants | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-01_409_6820/page/618 | journal = Nature | volume = 409 | issue = 6820| pages = 618–622 | doi=10.1038/35054555 | pmid=11214320|ref={{harvid|Pryer et al|2001}}}} * {{cite journal|last1=Pteridophyte Phylogeny Group|title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns|journal=Journal of Systematics and Evolution|date=Nobiembre 2016|volume=54|issue=6|pages=563–603|doi=10.1111/jse.12229}} * {{cite book|editor1-last=Ranker |editor1-first=Tom A. |editor2-last=Haufler |editor2-first=Christopher H. |title=Biology and Evolution of Ferns and Lycophytes|url=https://books.google.com/books?id=js9JnwEACAAJ|date= 2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-87411-3}} * {{cite journal|last1=Schneider|first1=Harald|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Pryer|first3=Kathleen M.|last4=Cranfill|first4=Raymond|last5=Magallón|first5=Susana|last6=Lupia|first6=Richard|title=Ferns diversified in the shadow of angiosperms|journal=Nature|date=1 April 2004|volume=428|issue=6982|pages=553–557|doi=10.1038/nature02361|url=https://www.researchgate.net/publication/8643636|pmid = 15058303 |ref={{harvid|Schneider et al|2004}}}} * {{cite journal|last1=Schneider|first1=Harald|last2=Smith|first2=Alan R.|last3=Pryer|first3=Kathleen M.|title=Is Morphology Really at Odds with Molecules in Estimating Fern Phylogeny?|journal=Systematic Botany|date=1 Hulio 2009|volume=34|issue=3|pages=455–475|doi=10.1600/036364409789271209|ref={{harvid|Schneider et al|2009}}}} * {{cite journal | last=Smith | first=Alan R. | author2=Kathleen M. Pryer | author3=Eric Schuettpelz | author4=Petra Korall | author5=Harald Schneider | author6=Paul G. Wolf | year=2006 | title=A classification for extant ferns | url=https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf | journal=Taxon | volume=55 | issue=3 | pages=705–731 | doi=10.2307/25065646 | jstor=25065646 | ref={{harvid|Smith et al|2006}} | access-date=2019-12-12 | archive-date=2015-10-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151004022032/https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf | url-status=dead }} * {{cite book |last1=Smith |first1=Alan R. |last2=Pryer |first2=Kathleen M. |last3=Schuettpelz |first3=Eric |last4=Korall |first4=Petra |last5=Schneider |first5=Harald |last6=Wolf |first6=Paul G. |title=Fern classification |url=http://pryerlab.biology.duke.edu/uploads/media_items/smith-et-al-2008.original.pdf |pages=417–467 |ref={{harvid|Smith et al|2008}} }}{{Natay a silpo|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in {{harvtxt|Ranker|Haufler|2008}} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} {{Taxonbar|from=Q13415148}} {{Pako-pungol}} [[Kategoria:Polypodiales| ]] 4k8oltm8cpx3uq9pbp8vfeq6dx75rmo 0 64089 406912 348126 2026-08-24T00:08:27Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406912 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name = Natal flame bush |image = Alberta magna.jpg |display_parents = 3 |genus = Alberta |species = magna |parent_authority = [[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] |authority = [[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] |synonyms = *''Ernestimeyera'' <small>[[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small> }} Ti '''''Alberta'''''<ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/102123#page/262/mode/1up Meyer, Ernest Heinrich Friedrich. 1838. Linnaea; Ein Journal für die Botanik in ihrem ganzen Umfange, Berlin 12: 258]</ref> ket ti maysa a [[Monotipiko a takson|monotipiko]] a [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Kaaduan kadagiti sebbangan ket naiyakardan iti henero ti ''[[Razafimandimbisonia]]'', malaksid para iti sebbangan-kita ti '''''Alberta magna'''''.<ref name="Kainulainen2009" /> Daytoy ket patneng iti [[KwaZulu-Natal]], [[Abagatan nga Aprika]] ken kadawyan nga ammo iti Ingles iti '''Natal flame bush'''. == Taksonomia == Ti henero ti ''Alberta'' ket naipakita idi a kas [[parapiletiko]] iti maysa a pilohenetiko a panagusig iti tribu ti [[Alberteae]]. Ti sebbangan-kita ti ''Alberta magna'' ket mailasin maipud iti sebbangan ti ''Alberta'' iti [[Republika ti Malagasy|Malagasy]] nga itan ket nairaman iti henero ti ''[[Razafimandimbisonia]]''.<ref name="Kainulainen2009">{{cite journal|vauthors =Kainulainen K, Mouly A, Khodabandeh A, Bremer B|year=2009|title=Molecular phylogenetic analysis of the tribe Alberteae (Rubiaceae), with description of a new genus, ''Razafimandimbisonia''|url =https://archive.org/details/taxon_2009-08_58_3/page/757|journal=Taxon|volume=58|issue=3|pages=757–768}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Alberta ''Alberta'' iti the World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q1387478}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Alberteae]] [[Kategoria:Flora ti Abagatan nga Aprika]] qt8x4pgwkt13si5nfo8qa8ob57uf0f5 0 64097 406907 348134 2026-08-24T00:04:26Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406907 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | image = Fragrant Star.JPG | image_caption = ''[[Gardenia jasminoides]]'' | taxon = Gardenieae | authority = [[Achille Richard|A.Rich.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]] | type_genus = ''[[Gardenia]]'' | type_genus_authority = [[John Ellis (naturalista)|J.Ellis]] }} Ti '''Gardenieae''' ket ti [[Tribu (biolohia)|tribu]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]] ken aglaon kadagiti agarup a 586 a [[sebbangan]] kadagiti 53 a [[henero (biolohia)|henero]].<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp|title=World Checklist of Rubiaceae|accessdate=1 Septiembre 2014}}</ref> == Dagiti henero == Dagiti agdama a maawat a nagan<ref name="WCSP" /><ref name="Bremer2009a">{{cite journal|author=Bremer B|year=2009|title=A review of molecular phylogenetic studies of Rubiaceae|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=96|pages=4–26|doi=10.3417/2006197}}</ref><ref name="Bremer2009b">{{cite journal|vauthors=Bremer B, Eriksson E |year=2009|title=Time tree of Rubiaceae: phylogeny and dating the family, subfamilies, and tribes|journal=International Journal of Plant Sciences|volume=170|pages=766–793|doi=10.1086/599077}}</ref><ref name="Robbrecht2006">{{cite journal|vauthors=Robbrecht E, Manen JF |year=2006|title=The major evolutionary lineages of the coffee family (Rubiaceae, angiosperms). Combined analysis (nDNA and cpDNA) to infer the position of Coptosapelta and Luculia, and supertree construction based on rbcL, rps16, trnL-trnF and atpB-rbcL data. A new classification in two subfamilies, Cinchonoideae and Rubioideae|journal=Systematic Geography of Plants|volume=76|pages=85–146}}</ref><ref name="Mouly2014">{{cite journal|vauthors=Mouly A, Kainulainen K, Persson C, Davis AP, Wong KM, Razafimandimbison SG, Bremer B |year=2014|title=Phylogenetic structure and clade circumscriptions in the Gardenieae complex (Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/taxon_2014-08_63_4/page/801 |journal=Taxon|volume=63|issue=4|pages=801–818|doi=10.12705/634.4}}</ref> {{div col|colwidth=22em}} * ''[[Adenorandia]]'' <small>Vermoesen</small> (1 sp) * ''[[Agouticarpa]]'' <small>C.H.Press.</small> (7 sp) * ''[[Aidia]]'' <small>[[João de Loureiro|Lour.]]</small> (55 sp) * ''[[Aidiopsis]]'' <small>Tirveng.</small> (1 sp) * ''[[Alleizettella]]'' <small>Pit.</small> (2 sp) * ''[[Aoranthe]]'' <small>Somers</small> (5 sp) * ''[[Atractocarpus]]'' <small>[[Rudolf Schlechter|Schltr.]] & [[Kurt Krause|K.Krause]]</small> (29 sp) * ''[[Aulacocalyx]]'' <small>[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> (12 sp) * ''[[Benkara]]'' <small>[[Michel Adanson|Adans.]]</small> (19 sp) * ''[[Brachytome]]'' <small>[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> (8 sp) * ''[[Brenania]]'' <small>Keay</small> (2 sp) * ''[[Bungarimba]]'' <small>K.M.Wong</small> (4 sp) * ''[[Calochone]]'' <small>Keay</small> (2 sp) * ''[[Casasia]]'' <small>[[Achille Richard|A.Rich]]</small> (10 sp) * ''[[Catunaregam]]'' <small>Wolf</small> (12 sp) * ''[[Ceriscoides]]'' <small>([[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]) Tirveng.</small> (11 sp) * ''[[Coddia]]'' <small>[[Bernard Verdcourt|Verdc.]]</small> (1 sp) * ''[[Deccania]]'' <small>Tirveng.</small> (1 sp) * ''[[Dioecrescis]]'' <small>Tirveng.</small> (1 sp) * ''[[Duperrea]]'' <small>Pierre ex Pit.</small> (1 sp) * ''[[Euclinia]]'' <small>[[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]]</small> (3 sp) * ''[[Fosbergia]]'' <small>Tirveng. & Sastre</small> (4 sp) * ''[[Ganguelia]]'' <small>[[Elmar Robbrecht|Robbr.]]</small> (1 sp) * ''[[Gardenia]]'' <small>[[John Ellis (naturalist)|J.Ellis]]</small> (134 sp) * ''[[Gardeniopsis]]'' <small>[[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]</small> (1 sp) * ''[[Genipa]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> (3 sp) * ''[[Heinsenia]]'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> (1 sp) * ''[[Himalrandia]]'' <small>T.Yamaz.</small> (2 sp) * ''[[Hyperacanthus (mula)|Hyperacanthus]]'' <small>[[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex [[Diane Mary Bridson|Bridson]]</small> (11 sp) * ''[[Kailarsenia]]'' <small>Tirveng.</small> (6 sp) * ''[[Kochummenia]]'' <small>K.M.Wong</small> (2 sp) * ''[[Larsenaikia]]'' <small>Tirveng.</small> (3 sp) * ''[[Macrosphyra]]'' <small>[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> (3 sp) * ''[[Massularia]]'' <small>([[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]) Hoyle</small> (1 sp) * ''[[Morelia (mula)|Morelia]]'' <small>[[Achille Richard|A.Rich]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> (1 sp) * ''[[Oligocodon]]'' <small>Keay</small> (1 sp) * ''[[Oxyceros]]'' <small>[[João de Loureiro|Lour.]]</small> (12 sp) * ''[[Phellocalyx]]'' <small>Bridson</small> (1 sp) * ''[[Pleiocoryne]]'' <small>Rauschert</small> (1 sp) * ''[[Porterandia]]'' <small>[[Henry Nicholas Ridley|Ridl.]]</small> (23 sp) * ''[[Preussiodora]]'' <small>Keay</small> (1 sp) * ''[[Pseudaidia]]'' <small>Tirveng.</small> (1 sp) * ''[[Pseudomantalania]]'' <small>J.-F.Leroy</small> (1 sp) * ''[[Randia (mula)|Randia]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> (101 sp) * ''[[Ridsdalea]]''<ref>Pereira JT, Wong KM (2016) ''Sandakania'' '''21''': 42.</ref> * ''[[Rosenbergiodendron]]'' <small>Fagerl.</small> (4 sp) * ''[[Rothmannia]]'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> (42 sp) * ''[[Rubovietnamia]]'' <small>Triveng.</small> (2 sp) * ''[[Schumanniophyton]]'' <small>[[Hermann Harms|Harms]]</small> (3 sp) * ''[[Singaporandia]]'' <small>(Hook.f.) K.M.Wong</small> (1 sp) * ''[[Sphinctanthus]]'' <small>[[George Bentham|Benth.]]</small> (8 sp) * ''[[Tamilnadia]]'' <small>Tirveng. & Sastre</small> (1 sp) * ''[[Tarennoidea]]'' <small>Tirveng. & Sastre</small> (2 sp) * ''[[Tocoyena]]'' <small>[[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]]</small> (19 sp) * ''[[Vidalasia]]'' <small>Tirveng.</small> (5 sp) {{div col end}} Dagiti sinonimo {{div col|colwidth=22em}} * ''Anamanthodia'' <small>[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> = ''[[Aidia]]'' * ''Angusta'' <small>[[John Ellis (naturalist)|J.Ellis]]</small> = ''[[Gardenia]]'' * ''Assidora'' <small>[[Auguste Jean Baptiste Chevalier|A.Chev.]]</small> = ''[[Schumanniophyton]]'' * ''Basanacantha'' <small>[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> = ''[[Randia (mula)|Randia]]'' * ''Bergkias'' <small>[[Pierre Sonnerat|Sonn.]]</small> = ''[[Gardenia]]'' * ''Buttneria'' <small>[[Patrick Browne|P.Browne]]</small> = ''[[Casasia]]'' * ''Canthopsis'' <small>[[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]</small> = ''[[Catunaregam]]'' * ''Caquepiria'' <small>[[Johann Friedrich Gmelin|J.F.Gmel.]]</small> = ''[[Gardenia]]'' * ''Ceriscus'' <small>[[Joseph Gaertner|Gaertn.]]</small> = ''[[Catunaregam]]'' * ''Chalazocarpus'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> = ''[[Schumanniophyton]]'' * ''Conosiphon'' <small>Poepp.</small> = ''[[Sphinctanthus]]'' * ''Cupia'' <small>([[Josef August Schultes|Schult.]]) [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> = ''[[Aidia]]'' * ''Decameria'' <small>[[Friedrich Welwitsch|Welw.]]</small> = ''[[Gardenia]]'' * ''Dorothea'' <small>Wernham</small> = ''[[Aulacocalyx]]'' * ''Fagerlindia'' <small>Tirveng.</small> = ''[[Benkara]]'' * ''Foscarenia'' <small>[[José Mariano da Conceição Vellozo|Vell.]] ex [[Domenico Vandelli|Vand.]]</small> = ''[[Randia (mula)|Randia]]'' * ''Franciella'' <small>Guillaumin</small> = ''[[Atractocarpus]]'' * ''Griffithia'' <small>[[Robert Wight|Wight]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]</small> = ''[[Benkara]]'' * ''Gynopachis'' <small>[[Carl Ludwig Blume|Blume]]</small> = ''[[Aidia]]'' * ''Lachnosiphonium'' <small>[[Christian Ferdinand Friedrich Hochstetter|Hochst.]]</small> = ''[[Catunaregam]]'' * ''Lepipogon'' <small>G.Bertol.</small> = ''[[Catunaregam]]'' * ''Narega'' <small>[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]</small> = ''[[Catunaregam]]'' * ''Neofranciella'' <small>Guillaumin</small> = ''[[Atractocarpus]]'' * ''Pelagodendron'' <small>[[Berthold Carl Seemann|Seem.]]</small> = ''[[Aidia]]'' * ''Piringa'' <small>[[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]]</small> = ''[[Gardenia]]'' * ''Plastolaena'' <small>Pierre ex [[Auguste Jean Baptiste Chevalier|A.Chev.]]</small> = ''[[Schumanniophyton]]'' * ''Pleimeris'' <small>[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]</small> = ''[[Gardenia]]'' * ''Polycoryne'' <small>Keay</small> = ''[[Pleiocoryne]]'' * ''Pseudixora'' <small>[[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]</small> = ''[[Aidia]]'' * ''Pseudogardenia'' <small>Keay</small> = ''[[Adenorandia]]'' * ''Sahlbergia'' <small>[[Noel Martin Joseph de Necker|Neck.]]</small> = ''[[Gardenia]]'' * ''Stylocoryna'' <small>[[Antonio José Cavanilles|Cav.]]</small> = ''[[Aidia]]'' * ''Stylocoryne'' <small>[[Robert Wight|Wight]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]</small> = ''[[Aidia]]'' * ''Sukunia'' <small>[[Albert Charles Smith|A.C.Sm.]]</small> = ''[[Atractocarpus]]'' * ''Sulipa'' <small>[[Francisco Manuel Blanco|Blanco]]</small> = ''[[Gardenia]]'' * ''Sulitia'' <small>[[Elmer Drew Merrill|Merr.]]</small> = ''[[Atractocarpus]]'' * ''Tetrastigma'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> = ''[[Schumanniophyton]]'' * ''Thunbergia'' <small>Montin</small> = ''[[Gardenia]]'' * ''Trukia'' <small>Kaneh.</small> = ''[[Atractocarpus]]'' * ''Ucriana'' <small>[[Carl Ludwig von Willdenow|Willd.]]</small> = ''[[Tocoyena]]'' * ''Varneria'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> = ''[[Gardenia]]'' * ''Warneria'' <small>[[John Ellis (naturalist)|J.Ellis]]</small> = ''[[Gardenia]]'' * ''Xeromphis'' <small>[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]</small> = ''[[Catunaregam]]'' * ''Yangapa'' <small>[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]</small> = ''[[Gardenia]]'' {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Commonscat-inline}} * [http://apps.kew.org/wcsp/rubiaceae/ World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q5875379}} [[Kategoria:Gardenieae| ]] mc8yowy9a56jlk0en14ncakyilkpalq 0 64100 406849 348137 2026-08-23T23:20:53Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406849 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |display_parents = 2 |taxon = Razafimandimbisonia |authority = Kainul. & B.Bremer |type_species = ''[[Razafimandimbisonia minor]]'' |type_species_authority = Kainul. & B.Bremer }} Ti '''''Razafimandimbisonia''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket [[endemiko]] iti [[Madagascar]].<ref name="Kainulainen2009">{{cite journal|vauthors=Kainulainen K, Mouly A, Khodabandeh A, Bremer B |year=2009|title=Molecular phylogenetic analysis of the tribe Alberteae (Rubiaceae), with description of a new genus, ''Razafimandimbisonia''|url=https://archive.org/details/taxon_2009-08_58_3/page/757 |journal=Taxon|volume=58|issue=3|pages=757–768}}</ref> == Taksonomia == Ti henero ti ''[[Alberta (henero ti mula)|Alberta]]'' ket naipakita a [[parapiletiko]] iti maysa a pilohenetiko a panagusig iti tribu ti [[Alberteae]]. Ti sebbangan-kita ti ''[[Alberta magna]]'' ket mailaksid manipud iti sebbangan ti ''Alberta'' iti [[Madagascar|Malagasy]]. Maysa a baro a henero, ti ''Razafimandimbisonia'', ket naisingasing idi a maibagay kadagitoy a sebbangan ti Malagasy. Daytoy ket nanaganan a kas pammadayaw iti maysa botaniko a ni [[Sylvain G. Razafimandimbison]].<ref name="Kainulainen2009" /> == Dagiti sebbangan == *''[[Razafimandimbisonia humblotii]]'' <small>([[Emmanuel Drake del Castillo|Drake]]) Kainul. & B.Bremer</small> *''[[Razafimandimbisonia minor]]'' <small>([[Henri Ernest Baillon|Baill.]]) Kainul. & B.Bremer</small> *''[[Razafimandimbisonia orientalis]]'' <small>(Homolle ex Cavaco) Kainul. & B.Bremer</small> *''[[Razafimandimbisonia regalis]]'' <small>(Puff & Robbr.) Kainul. & B.Bremer</small> *''[[Razafimandimbisonia sambiranensis]]'' <small>(Homolle ex Cavaco) Kainul. & B.Bremer</small> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[http://apps.kew.org/wcsp/rubiaceae/ World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q7299457}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Alberteae]] moogana0sbz4mavnhlz62nqg0oxx0hr 0 64138 406873 348184 2026-08-23T23:41:46Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406873 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = Bertiera crinita - Bergianska trädgården - Stockholm, Sweden - DSC00435.JPG |image_caption = ''Bertiera crinita'' |display_parents = 2 |taxon = Bertiera |authority = [[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]] |type_species = ''[[Bertiera guianensis]]'' |type_species_authority = [[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]] |synonyms = * ''Justenia'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> * ''Pomatium'' <small>[[Karl Friedrich von Gaertner|C.F.Gaertn.]]</small> * ''Zaluzania'' <small>[[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]]</small> }} Ti '''''Bertiera''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket buklen dagiti 57 a sebbangan a kaaduan nga ammo ket manipud iti tropikal nga [[Aprika]], lima ket ammo manipud kadagiti nadumaduma nga isla ti [[Taaw Indiano]] ken lima ket mabirukan kadagiti tropiko ti [[Kaamerikaan]].<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Bertiera|title=''Bertiera'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=1 Hulio 2012}}</ref> == Taksononia == Ti henero ti''Bertiera'' ket impalawag babaen ni [[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet]] idi 1775 ken ti sebbanga-kita ket ti ''[[Bertiera guianensis]]''. Daytoy ti kaikaisuna a henero iti tribu ti Bertiereae. == Dagiti sebbangan == {{div col|colwidth=22em}} * ''[[Bertiera adamsii]]'' <small>(Hepper) N.Hallé</small> * ''[[Bertiera aequatorialis]]'' <small>N.Hallé</small> * ''[[Bertiera aethiopica]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> * ''[[Bertiera angusiana]]'' <small>N.Hallé</small> * ''[[Bertiera angustifolia]]'' <small>[[George Bentham|Benth.]]</small> * ''[[Bertiera annobonensis]]'' <small>[[George Taylor (botaniko)|G.Taylor]] ex Mildbr.</small> * ''[[Bertiera arctistipula]]'' <small>N.Hallé</small><ref name="Nguembou-2003">{{cite journal|author=Nguembou K, Charlemagne|year=2003|title=Les espèces camerounaises du genre ''Bertiera'' (Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/systematics-and-geography-of-plants_2003_73_2/page/237|journal=Systematics and Geography of Plants|volume=73|issue=2|pages=237–280|display-authors=etal}}</ref> * ''[[Bertiera batesii]]'' <small>Wernham</small> * ''[[Bertiera bicarpellata]]'' <small>([[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]) N.Hallé</small><ref name="Nguembou-2006">{{cite journal|author=Nguembou K, Charlemagne|year=2006|title=A new heterophyllous ''Bertiera'' (Rubiaceae) from Cameroon and Gabon|journal=Systematics and Geography of Plants|volume=76|issue=2|pages=211–216|display-authors=etal}}</ref> * ''[[Bertiera bistipulata]]'' <small>Bojer ex Wernham</small> * ''[[Bertiera borbonica]]'' <small>[[Achille Richard|A.Rich.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> * ''[[Bertiera bracteolata]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> * ''[[Bertiera bracteosa]]'' <small>(Donn.Sm.) B.Ståhl & L.Andersson</small> * ''[[Bertiera breviflora]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> * ''[[Bertiera brevithyrsa]]'' <small>A.P.Davis</small><ref name="Wittle">{{cite journal|author=Wittle PM, Davis AP|year=2010|title=A revision of Madagascan ''Bertiera'' (Rubiaceae)|journal=Blumea|volume=55|issue=2|pages=105–110|doi=10.3767/000651910X525259|url=http://www.repository.naturalis.nl/record/525748}}</ref> * ''[[Bertiera chevalieri]]'' <small>[[John Hutchinson (botaniko)|Hutch.]] & Dalziel</small> * ''[[Bertiera congolana]]'' <small>[[Émile Auguste Joseph De Wildeman|De Wild.]] & [[Théophile Alexis Durand|T.Durand]]</small><ref name="Nguembou-2003" /> * ''[[Bertiera crinita]]'' <small>([[Achille Richard|A.Rich.]]) Wittle & A.P.Davis</small><ref name="Wittle" /> * ''[[Bertiera elabensis]]'' <small>[[Kurt Krause|K.Krause]]</small> * ''[[Bertiera fimbriata]]'' <small>Hepper</small> * ''[[Bertiera globiceps]]'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> * ''[[Bertiera gonzaleoides]]'' <small>[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]</small> * ''[[Bertiera guianensis]]'' <small>[[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]]</small> * ''[[Bertiera heterophylla]]'' <small>Nguembou & Sonké</small><ref name="Nguembou-2006" /> * ''[[Bertiera iturensis]]'' <small>[[Kurt Krause|K.Krause]]</small> * ''[[Bertiera lanx]]'' <small>N.Hallé</small> * ''[[Bertiera laurentii]]'' <small>[[Émile Auguste Joseph De Wildeman|De Wild.]]</small> * ''[[Bertiera laxa]]'' <small>[[George Bentham|Benth.]]</small> * ''[[Bertiera laxissima]]'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> * ''[[Bertiera ledermannii]]'' <small>[[Kurt Krause|K.Krause]]</small> * ''[[Bertiera lejolyana]]'' <small>Nguembou & Sonké</small> * ''[[Bertiera letouzeyi]]'' <small>N.Hallé</small> * ''[[Bertiera longiloba]]'' <small>[[Kurt Krause|K.Krause]]</small> * ''[[Bertiera longithyrsa]]'' <small>[[John Gilbert Baker|Baker]]</small><ref name="Wittle" /> * ''[[Bertiera loraria]]'' <small>N.Hallé</small> * ''[[Bertiera lujae]]'' <small>[[Émile Auguste Joseph De Wildeman|De Wild.]]</small> * ''[[Bertiera naucleoides]]'' <small>([[Spencer Le Marchant Moore|S.Moore]]) Bridson</small> * ''[[Bertiera orthopetala]]'' <small>([[William Philip Hiern|Hiern]]) N.Hallé</small> * ''[[Bertiera parviflora]]'' <small>[[Richard Spruce|Spruce]] ex [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> * ''[[Bertiera pauloi]]'' <small>[[Bernard Verdcourt|Verdc.]]</small><ref>Lovett, J. & Clarke, G. P. (1998) [http://www.iucnredlist.org/details/34791/all "''Bertiera pauloi''"] [http://www.iucnredlist.org/ 2006 IUCN Red List of Threatened Species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140627000000/http://www.iucnredlist.org/}}, naudi a naala idi 20 Agosto 2007</ref> * ''[[Bertiera pedicellata]]'' <small>([[William Philip Hiern|Hiern]]) Wernham</small> * ''[[Bertiera procumbens]]'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]] & [[Kurt Krause|K.Krause]]</small> * ''[[Bertiera pubiflora]]'' <small>([[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]) L.Andersson & B.Ståhl</small> * ''[[Bertiera racemosa]]'' <small>([[George Don|G.Don]]) [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> * ''[[Bertiera retrofracta]]'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> * ''[[Bertiera rosseeliana]]'' <small>Sonké, Esono & Nguembou</small> * ''[[Bertiera rufa]]'' <small>[[Achille Richard|A.Rich.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> * ''[[Bertiera rugosa]]'' <small>L.Andersson & C.H.Perss.</small> * ''[[Bertiera sphaerica]]'' <small>N.Hallé</small> * ''[[Bertiera spicata]]'' <small>([[Karl Friedrich von Gaertner|C.F.Gaertn.]]) [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> * ''[[Bertiera subsessilis]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> * ''[[Bertiera tessmannii]]'' <small>[[Kurt Krause|K.Krause]]</small> * ''[[Bertiera thollonii]]'' <small>N.Hallé</small> * ''[[Bertiera thonneri]]'' <small>[[Émile Auguste Joseph De Wildeman|De Wild.]] & [[Théophile Alexis Durand|T.Durand]]</small> * ''[[Bertiera troupinii]]'' <small>N.Hallé</small> * ''[[Bertiera viburnoides]]'' <small>([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) J.H.Kirkbr.</small> * ''[[Bertiera zaluzania]]'' <small>[[Philibert Commerson|Comm.]] ex [[Karl Friedrich von Gaertner|C.F.Gaertn.]]</small> {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Bertiera}} *[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Bertiera ''Bertiera'' iti World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q1338892}} [[Kategoria:Bertiera| ]] aiixbiwd91mcqsfixnzbpn0usqkjnjf 0 64781 406867 400035 2026-08-23T23:36:17Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406867 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Mussaenda frondosa.jpg |image_caption = |genus = Mussaenda |species = frondosa |authority = [[L.|Linnaeus]] |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Gardenia frondosa'' <small>(L.) Lam.</small> *''Mussaenda belilla'' <small>Buch.-Ham.</small> *''Mussaenda dovinia'' <small>Buch.-Ham.</small> *''Mussaenda flavescens'' <small>Buch.-Ham.</small> *''Mussaenda formosa'' <small>L.</small> nom. illeg. *''Mussaenda fruticosa'' <small>L.</small> *''Mussaenda ingrata'' <small>Wall. ex Hook.f.</small> *''Mussaenda macrophylla'' <small>Kurz</small> nom. illeg. *''Mussaenda sumatrensis'' <small>B.Heyne ex Roth</small> *''Mussaenda tomentosa'' <small>Wight ex Hook.f.</small> nom. inval. *''Mussaenda villosa'' <small>Schltdl. ex Hook.f.</small> nom. illeg. }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-130401 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=23 Enero 2015 |archive-date=2020-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215012951/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-130401 |url-status=dead }}</ref> }} Ti '''''Mussaenda frondosa''''', tinawtawagan iti Ingles iti '''wild mussaenda''' wenno '''dhobi tree''', ket ti maysa a mula iti pamilia ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket bassit a mula nga agtubo iti agarup a {{pagbaliwen|1.5-2|m|abbr=on}} iti katayag. Kas met kadagiti sabali a sebbangan ti ''[[Mussaenda]]'', addaanda iti dakkel a prominente a puraw kasla petalo a sepalo kadagiti sabongda.<ref>{{Cite journal|last=Jayaweera|first=Don M. A.|date=1963|title=THE RUBIACEOUS GENUS MUSSAENDA: THE MORPHOLOGY OF THE ASIATIC SPECIES|url=https://archive.org/details/journal-of-the-arnold-arboretum_1963-01_44_1/page/111|journal=Journal of the Arnold Arboretum|volume=44|issue=1|pages=111–126|issn=0004-2625|jstor=43781456}}</ref> == Langa == Ti bassit a mula ket mabalin pay nga agtubo a kumalatkat. Dagiti sabong ket dagiti rimpuok ti narangha-duyaw sukog tubo a sabsabong nga agraman iti maysa kadagiti lima a petaloda ket naipadakkel iti maysa a puraw nga agporma kas petalo, a naisaad kadagiti napusasaw a berde, nga ariduyog a bulbulong; dagiti berry ket sarunuen ti panagsabong. Ti nalinteg, agsangasanga nga ungkay ket addaan iti balangat iti bassit a mula. == Sakup == Ti ''Mussaenda frondosa'' ket patneng iti [[India]], [[Nepal]], [[Sri Lanka]], [[Cambodia]], [[Bietnam]], [[Malaysia]] ken [[Indonesia]]. [[Papeles:Mussaenda frondosa-2.jpg|thumb|right|Bunga]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * http://thetropicalfloweringzone.com/2014/01/23/mussaenda-frondosa/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203183519/http://thetropicalfloweringzone.com/2014/01/23/mussaenda-frondosa/ |date=2014-12-03 }} {{Taxonbar|from=Q3281214}} [[Kategoria:Mussaenda|frondosa]] [[Kategoria:Flora ti subkontinente Indiano]] [[Kategoria:Flora ti Indotsina]] [[Kategoria:Flora ti Malesia]] 0u4v1fw01r8cf0aa53ydg74q0lr9vfm 0 64800 406749 351780 2026-08-23T21:43:55Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406749 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Coffee Flowers.JPG | image_caption = Sabsabong ti ''Coffea arabica'' | image2 = Starr 070308-5472 Coffea arabica.jpg | image2_alt = Bungbunga ti ''Coffea arabica'' | image2_caption = Bungbunga ti ''Coffea arabica'' | genus = Coffea | species = arabica | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} Ti '''''Coffea arabica''''', ammo pay a kas ti '''kape Arabiano''', "bassit a mula a kape ti [[Arabia]]", "kape ti bantay" wenno "kape arabica", ket ti sebbangan ti ''[[Coffea]]''. Daytoy et naipampamattian a kas ti immuna a naimuyong a sebbangan ti kape, ken ti kaaduan a kultibar, a mangirepresenta iti agarup a 60% iti sangalubongan a panagpataud.<ref name="CoffeeProduction">{{cite web |title=Coffee: World Markets and Trade |publisher=United States Department of Agriculture – Foreign Agricultural Service |date=16 Hunio 2017 |url=http://usda.mannlib.cornell.edu/usda/fas/tropprod//2010s/2017/tropprod-06-16-2017.pdf |accessdate=8 Disiembre 2017}}</ref> Ti kape a mapataud manipud iti (saan unay nga asidiko, napapait, ken ad-adu iti [[kapeina]]) bukel ti [[Coffea canephora|robusta]] (''[[C. canephora]]'') ket mangidagup kadagiti sabali pay a panagpataud iti kape. Ti kape Arabica ket immuna a nabirukan idiay Yemen ken nadokumentuan babaen idi maika-12 a siglo.<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=AJdlfSFCmVIC&pg=PA21|title=Espresso Coffee: The Science of Quality|last1=Söndahl|first1=M. R.|last2=van der Vossen|first2=H. A. M.|date=2005|publisher=Elsevier Academic Press|isbn=978-0-12-370371-2|editor-last1=Illy|editor-first1=Andrea|edition=Second|page=21|chapter=The plant: Origin, production and botany|editor-last2=Viani|editor-first2=Rinantonio}}</ref> Ti '''''Coffea arabica''''' ket tinawtawagan a kas ''būna'' iti Arabiko. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == *{{cite journal |last=Silvarolla |first=Maria B. |last2=Mazzafera |first2=Paulo |last3=Fazuoli |first3=Luiz C. |year=2004 |title=A naturally decaffeinated arabica coffee |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-24_429_6994/page/826 |journal=Nature |volume=429 |issue=6994 |pages=826 |doi=10.1038/429826a |pmid=15215853 }} *{{cite book |title=The World of Caffeine: The Science and Culture of the World's Most Popular Drug |url=https://archive.org/details/worldofcaffeines00benn |url-access=registration |last=Weinberg |first=Bennet Alan |last2=Bealer |first2=Bonnie K. |year=2001 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-92722-2}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline}} * [http://apps.kew.org/wcsp/rubiaceae/ World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q47685}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Coffea|arabica]] [[Kategoria:Flora ti Daya a Tropikal nga Aprika]] [[Kategoria:Flora ti Amianan a daya a Tropikal nga Aprika]] [[Kategoria:Endemiko a flora ti Etiopia]] [[Kategoria:Flora ti Kenya]] [[Kategoria:Flora ti Sudan]] ago18zzqsq3nxzgxw2pxn0tl8ecbv6j 0 64825 406809 349358 2026-08-23T22:40:30Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406809 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | genus = Coffea | species = magnistipula | authority = Stoff. & Robbr. }} Ti '''''Coffea magnistipula''''' ket ti [[sebbangan]] ti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket sebbangan ti bassit a mula iti ''[[Coffea]]'' nga [[endemismo|endemiko]] kadagiti akinbaba a bakir ti Guinea iti [[Tropikal nga Aprika|tropikal]] a [[Laud nga Aprika]], a naipangpangruna iti [[Banak ti Abagatan a Kamerun]] ken ti [[Banbantay Chaillu|Massif ti Chaillu]] ti [[Gabon]]. Ti sientipiko a naganna ket naala manipud kadagiti dakkkel nga [[estipula]] a pakaurbongan ti danum ti tudo ken dagiti rugit. Maisalumina ti mula kadagiti sebbangan ti ''[[Coffea]]'' gapu ta addaan daytoy kadagiti ramut kadagiti naisangayan a lugar.<ref name=Stoffelen1997>{{cite journal | last1=Stoffelen | first1=Piet | last2=Robbrecht | first2=Elmar | last3=Smets | first3=Erik | year=1997 | title=Adapted to the rain forest floor: A remarkable new dwarf ''Coffea'' (Rubiaceae) from Lower Guinea (Tropical Africa) | url=https://archive.org/details/taxon_1997-02_46_1/page/37 | journal=Taxon | volume=46 |issue=1 | pages=37–47 | doi=10.2307/1224290 | jstor=1224290}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q2906054}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Coffea|magnistipula]] [[Kategoria:Flora ti Gabon]] [[Kategoria:Flora ti Kamerun]] 6dyfimsmyakdlckglk7p8g41uvqtfjq 0 65127 406834 349687 2026-08-23T23:12:32Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406834 wikitext text/x-wiki {{taxobox | name = ''Pentagonia'' | image = IMG 5501-Pentagonia macrophylla.jpg | image_caption = ''[[Pentagonia macrophylla]]'' | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = [[Eudicotidae]] | unranked_ordo = [[Asterids]] | ordo = [[Gentianales]] | familia = [[Rubiaceae]] | subfamilia = [[Ixoroideae]] | tribus = [[Condamineeae]] | genus = '''''Pentagonia''''' | genus_authority = Benth. | subdivision_ranks = [[Sebbangan]] | subdivision = Dagiti sebbangan ket mairaman dagiti sumaganad: * ''[[Pentagonia involucrata]]'' * ''[[Pentagonia macrophylla]]'' * ''[[Pentagonia orthoneura]]'' * ''[[Pentagonia peruviana]]'' * ''[[Pentagonia rubiflora]]'' ken dadduma pay }} Ti '''''Pentagonia''''' ket ti henero dagiti agarup a 34 a sebbangan dagiti mula iti pamilia ti [[Rubiaceae]]. Dagiti sebbangan ti ''Pentagonia'' ket patneng iti [[Tengnga nga Amerika]] ken akin-amianan nga [[Abagatan nga Amerika]], ken agtubo kadagiti nadam-eg a tropikal a bakir iti baba ti 900&nbsp;m.<ref name=Cornejo>{{cite journal |last=Cornejo |first=Xavier |date=Hulio 2006 |title=TWO NEW SPECIES OF ''PENTAGONIA'' (RUBIACEAE-HIPPOTIDEAE) FROM ECUADOR AND PERU |url=https://archive.org/details/harvard-papers-in-botany_2006-07_11_1/page/19 |jstor=41761837 |journal=Harvard Papers in Botany |publisher=Harvard University Herbaria |volume=11 |issue=1 |pages=19–24 |doi= 10.3100/1043-4534(2006)11[19:tnsopr]2.0.co;2}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q7164985}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Pentagonia (mula)| ]] dnad0brtonm1uocwy2uaxql9psjwrfr 0 65167 406893 403309 2026-08-23T23:54:08Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406893 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |status = EN |status_system = IUCN2.3 |status_ref = <ref>Nelson, C. 1998. [http://www.iucnredlist.org/details/30687/0 ''Blepharidium guatemalense''.] The IUCN Red List of Threatened Species 1998. Naala idi 20 Nobiembre 2015.</ref> |display_parents = 3 |genus = Blepharidium |species = guatemalense |parent_authority = [[Paul Carpenter Standley|Standl.]] |authority = [[Paul Carpenter Standley|Standl.]] }} Ti '''''Blepharidium''''' ket ti [[Monotipiko a takson|monotipiko]] a [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Aglaon laeng ti henero iti maysa a [[sebbangan]], viz. '''''Blepharidium guatemalense''''', a patneng iti [[Guatemala]], [[Honduras]] ken akin-abagatan a [[Mehiko]] ([[Chiapas]], [[Campeche]], [[Tabasco]]).<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Blepharidium|title=''Blepharidium'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=1 Hunio 2014}}</ref> Dagiti naduduog nga obra ket mabalin a mangibaga kadagiti dua a sebbangan (viz. ''B. guatemalense'' ken ''B. mexicanum'').<ref name="Mabberley2008">{{cite book|author=Mabberley DJ|year=2008|title=Mabberley's Plant Book|edition=3|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-82071-4}}</ref> == Sistematika == Ti ''Blepharidium'' ket ninaganan babaen ni [[Paul Carpenter Standley|Paul Standley]] idi 1918.<ref name="standley1918">{{cite journal | last1 = Standley | first1 = PC. | year = 1918 | title = ''Blepharidium'' page 59. In: "''Blepharidium"'', a new genus of Rubiaceae from Guatemala" | url = | journal = Journal of the Washington Academy of Sciences | volume = 8 | issue = | pages = 58–60 }}</ref> Ti [[Nagan a botaniko|nagan]] ket naala manipud kadagiti balikas ti [[Taga-ugma a Griego]] iti ''blepharitis'' wenno ''blepharidos'', a ti kayatana a sawen ket "iti kalub ti mata". Ti kapada a termino iti ''blepharis'' ket ti kayatna a sawen ket "kurimatmat".<ref name="Quattrocchi2000">{{cite book|author=Quattrocchi U|year=2000|title=CRC World Dictionary of Plant Names|volume=1|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, New York, Washington DC, London|isbn=978-0-8493-2675-2}}</ref> Ti maysa a [[kladistiko]] a panagusig ti morpolohiko a pakaidumaan ket mabirukan a ti ''Blepharidium'' ket asideg a kabagian iti ''[[Cosmibuena]]'', ''[[Balmea]]'', ken ''[[Hillia (mula)|Hillia]]'',<ref name="Andersson1995">{{cite journal|author=Andersson L|year=1995|title=Tribes and genera of the Cinchoneae complex (Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/missouri-botanical-garden-annals_1995_82_3/page/409|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=82|issue=3|pages=409–427|doi=10.2307/2399891|jstor=2399891}}</ref> ngem ti maysa a [[molekular a pilohenetiko]] a panagadal ket mangikabil daytoy nga as-asideg iti ''[[Rondeletia (mula)|Rondeletia]]''.<ref name="Manns2010">{{cite journal|author=Manns U, Bremer B |year=2010 |title=Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae) |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=56 |pages=21–39 |url=http://www.bergianska.se/pub/publikationer/Manns/Manns_Bremer_2010.pdf |doi=10.1016/j.ympev.2010.04.002 |pmid=20382247 |issue=1 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927023612/http://www.bergianska.se/pub/publikationer/Manns/Manns_Bremer_2010.pdf |archivedate=2011-09-27 }}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Blepharidium ''Blepharidium'' iti World Checklist of Rubiaceae] * [http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Blepharidium ''Blepharidium''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230214/http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Blepharidium |date=2016-03-04 }} iti:[http://www.botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116211833/http://botany.si.edu/ing/ |date=2018-11-16 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm?references Dagiti nagibasaran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927172741/http://botany.si.edu/index.htm?references |date=2010-09-27 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm NMNH Department of Botany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001045837/http://botany.si.edu/index.htm |date=2010-10-01 }} iti: [http://www.mnh.si.edu/rc/ Research and Collections] iti: [http://www.mnh.si.edu/ Smithsonian National Museum of Natural History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222183809/http://www.mnh.si.edu/ |date=2016-02-22 }} * [http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&find_genus=Blepharidium+&find_species=&find_infrafamily=&find_infragenus=&find_infraspecies=&find_authorAbbrev=&find_includePublicationAuthors=on&find_includePublicationAuthors=off&find_includeBasionymAuthors=on&find_includeBasionymAuthors=off&find_publicationTitle=&find_isAPNIRecord=on&find_isAPNIRecord=false&find_isGCIRecord=on&find_isGCIRecord=false&find_isIKRecord=on&find_isIKRecord=false&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_sortByFamily=on&find_sortByFamily=off&query_type=by_query&back_page=plantsearch ''Blepharidium''] iti: [http://www.ipni.org/ipni/plantnamesearchpage.do Plant Names] iti: [http://www.ipni.org/ IPNI] * [https://www.biodiversitylibrary.org/page/2035120 ''Blepharidium''] In: [https://www.biodiversitylibrary.org/item/18452 volume 8] Of: [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/2087 Journal of the Washington Academy of Sciences] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/browse/titles Titles] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/ Biodiversity Heritage Library] * [http://www.crcpress.com/product/isbn/9780849326752 CRC World Dictionary of Plant Names: A-C] iti: [http://www.crcpress.com/ecommerce_product/browse_book_categories.jsf?category=LIF02A Botany & Plant Science] iti: [http://www.crcpress.com/ecommerce_product/browse_book_categories.jsf?category=LIF Life Science] iti: [http://www.crcpress.com/ CRC Press] {{Taxonbar|from=Q1338797}} [[Kategoria:Blepharidium| ]] [[Kategoria:Flora ti Guatemala]] [[Kategoria:Flora ti Honduras]] [[Kategoria:Flora ti Chiapas]] [[Kategoria:Flora ti Campeche]] [[Kategoria:Flora ti Tabasco]] o171zhnkxruj3cnkvt39kthp6a26ne2 0 65215 406805 349794 2026-08-23T22:37:18Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406805 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | display_parents = 2 | taxon = Agouticarpa | authority = [[Claes Persson|C.H.Perss.]] | type_species = ''[[Agouticarpa williamsii]]'' | type_species_authority = ([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Claes Persson|C.H.Perss.]] }} Ti '''''Agouticarpa''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket impalawag babaen ni [[Claes Persson]] idi 2003. Mabirukan ti henero manipud iti [[Costa Rica]] aginggana iti [[Bolivia]].<ref name="Persson2003">{{cite journal|author=Persson C|year=2003|title=Agouticarpa, a new neotropical genus of tribe Gardenieae (Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/sim_brittonia_april-june-2003_55_2/page/176|journal=Brittonia|volume=55|issue=2|pages=176–201|doi=10.1663/0007-196X(2003)055[0176:AANNGO]2.0.CO;2}}</ref> == Deskripsion == Mailadawan ti ''Agouticarpa'' a kas being dioecious, addaan kadagiti eleptiko aginggana iti arinduyog, nakulanit nga estipula, dagiti lallaki a sabong iti nasangaan a dichasial wenno kasla thyrse nga inploressensia, ti maysa a di nasayaat a napadur-as nga agsukog tasa a calyx, dagiti polen nga agraman kadagiti 3-7 nga apertura, ken dagiti dakkel a maratimbukel a bunga.<ref name="Persson2003" /> == Dagiti sebbangan == {{div col}} * ''[[Agouticarpa curviflora]]'' <small>(Dwyer) [[Claes Persson|C.H.Perss.]]</small> – Panama aginggana iti Bolivia * ''[[Agouticarpa grandistipula]]'' <small>[[Claes Persson|C.H.Perss.]]</small> – Ecuador * ''[[Agouticarpa hirsuta]]'' <small>[[Claes Persson|C.H.Perss.]]</small> – Ecuador * ''[[Agouticarpa isernii]]'' <small>([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Claes Persson|C.H.Perss.]]</small> – Ecuador, Colombia, Peru * ''[[Agouticarpa spinosa]]'' <small>[[Claes Persson|C.H.Perss.]] & Delprete</small> – Peru * ''[[Agouticarpa velutina]]'' <small>[[Claes Persson|C.H.Perss.]]</small> – Ecuador, Peru * ''[[Agouticarpa williamsii]]'' <small>([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Claes Persson|C.H.Perss.]]</small> – Costa Rica, Panama, Colombia, Ecuador {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Agouticarpa ''Agouticarpa'' iti World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q4693657}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Gardenieae]] [[Kategoria:Flora ti Abagatan nga Amerika]] 6hv9r8r1yl3elk15cfcg1tl33jibsuu 0 65235 406897 349821 2026-08-23T23:56:01Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406897 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | image = Duroia sp00.jpg | image_caption = ''Duroia'' sp. babaen ni [[Maria Sybilla Merian]] | display_parents = 2 | taxon = Duroia | authority = [[Carl Linnaeus the Younger|L.f.]] | type_species = ''[[Duroia eriopila]]'' | type_species_authority = [[Carl Linnaeus the Younger|L.f.]] | synonyms = * ''Coupoui'' <small>[[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]]</small> * ''Pubeta'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> * ''Cupuia'' <small>[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]</small> * ''Schachtia'' <small>[[Gustav Karl Wilhelm Hermann Karsten|H.Karst.]]</small> * ''Cupirana'' <small>[[John Miers (botanist)|Miers]]</small> }} Ti '''''Duroia''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Mabirukan ti henero manipud iti [[Costa Rica]] aginggana iti tropikal nga Abagatan nga Amerika.<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Duroia|title=''Duroia'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=1 Hunio 2014}}</ref> == Ekolohia == Adda dagitibilang ti sebbangan ti ''Duroia'' species, ken mabalin nga amin, ket mabalin a makibinglay iti biokemiko a mangleppad iti panagtubo dagiti kaarruba a mula. Ti panagusig kadagiti yaon ti ramut manipud iti ''[[Duroia hirsuta]]'' ket nakaited iti napigsa a panglapped iti panagtubo ti mula iti plumericin, ti maysa a [[Sikliko a sabong|tetracyclic]] [[iridoid]] [[lactone]].<ref>{{cite journal|vauthors=Page JE, Madrinan S, Towers GH |year=1994|title=Identification of a plant growth inhibiting iridoid lactone from ''Duroia hirsuta'', the allelopathic tree of the 'Devil's Garden'|journal=Experientia|volume=50|issue=9|pages=840–842 |doi=10.1007/BF01956467}}</ref> Daytoy a proseso, kadawyan kadagiti mula, ket naitermino a kas [[allelopathy]]. Iti kaso ti ''Duroia hirsuta'', ti panglapped a kemiko ket tulongan babaen ti ''[[Myrmelachista schumanni]]'' ti maysa a residente iti ken iti uneg ti kayo, ken addaan iti aktibo a papel iti panaglapped ken ti panagdadael iti panagtubo ti mula iti asideg iti mangsangaili kaniada babaen iti panagtudok ken panagwaris iti [[formic acid]]. Ti lugar iti likmut iti adda itisirok a sebbangan a ''Duroia hirsuta'' ket masansan nga awanan kadagiti amin a kita ti mula, a pakaiturongan ti lokal a nagan iti '[[Hardin ti Demonio]]'.<ref>{{cite journal|vauthors=Campbell DG, Richardson PM, ((Rosas A Jr)) |year=1989|title=Field screening for allelopathy in tropical forest trees, particularly ''Duroia hirsuta'', in the Brazilian Amazon|url=https://archive.org/details/sim_biochemical-systematics-and-ecology_1989_17_5/page/403 |journal=Biochemical Systematics and Ecology|volume=17|issue=5|pages=403–407|doi=10.1016/0305-1978(89)90057-4}}</ref> Adu ti pateg iti mangsangaili a mula para iti daytoy a salaknib, gapu ta dagiti residente a kuton ket pakaruenda ti mangputed iti bulong ti kayo.<ref>{{cite journal|vauthors=Frederickson ME, Gordon DM |year=2007|title=The devil to pay: a cost of mutualism with ''Myrmelachista schumanni'' ants in 'devil's gardens' is increased herbivory on ''Duroia hirsuta'' trees|journal=Proceedings of the Royal Society B|volume=274|issue=1613|pages=1117–1123|doi=10.1098/rspb.2006.0415|pmid=17301016|pmc=2124481}}</ref> == Dagiti sebbangan == {{div col|colwidth=22em}} *''[[Duroia amapana]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia aquatica]]'' <small>([[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]</small> *''[[Duroia bolivarensis]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia costaricensis]]'' <small>[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]</small> *''[[Duroia duckei]]'' <small>Huber</small> *''[[Duroia eriopila]]'' <small>[[Carl Linnaeus the Younger|L.f.]]</small> *''[[Duroia fusifera]]'' <small>[[Richard Spruce|Spruce]] ex [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> *''[[Duroia genipoides]]'' <small>[[Richard Spruce|Spruce]] ex [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> *''[[Duroia gransabanensis]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia hirsuta]]'' <small>(Poepp.) [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> *''[[Duroia hirsutissima]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia kotchubioides]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia laevis]]'' <small>Devia Perss. & C.M.Taylor</small> *''[[Duroia longiflora]]'' <small>[[Adolpho Ducke|Ducke]]</small> *''[[Duroia longifolia]]'' <small>(Poepp.) [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> *''[[Duroia macrophylla]]'' <small>Huber</small> *''[[Duroia maguirei]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia martiniana]]'' <small>([[John Miers (botanist)|Miers]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]</small> *''[[Duroia melinonii]]'' <small>[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]</small> *''[[Duroia merumensis]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia micrantha]]'' <small>(Ladbr.) Zarucchi & J.H.Kirkbr.</small> *''[[Duroia nitida]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia palustris]]'' <small>[[Adolpho Ducke|Ducke]]</small> *''[[Duroia paraensis]]'' <small>[[Adolpho Ducke|Ducke]]</small> *''[[Duroia paruensis]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia petiolaris]]'' <small>[[Richard Spruce|Spruce]] ex [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> *''[[Duroia plicata]]'' <small>Benoist</small> *''[[Duroia prancei]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia retrorsipila]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia saccifera]]'' <small>([[Carl Friedrich Philipp von Martius|Mart.]] ex [[Josef August Schultes|Schult.]] & [[Julius Hermann Schultes|Schult.f.]]) [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> *''[[Duroia sancti-ciprianii]]'' <small>Devia Perss. & C.M.Taylor</small> *''[[Duroia soejartoi]]'' <small>D.R.Simpson</small> *''[[Duroia steinbachii]]'' <small>[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]</small> *''[[Duroia strigosa]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''[[Duroia trichocarpa]]'' <small>[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]</small> *''[[Duroia triflora]]'' <small>[[Adolpho Ducke|Ducke]]</small> *''[[Duroia valesca]]'' <small>C.H.Perss. & Delprete</small> *''[[Duroia velutina]]'' <small>[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]] ex [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Duroia ''Duroia'' iti the World Checklist of Rubiaceae] * [http://www.nybg.org/bsci/res/DUROIA.HTML New York Botanical Garden] {{Taxonbar|from=Q2351587}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Gardenieae]] 6ouqxu0vhsjdkx760vvekl42agr60i3 0 65243 406795 390124 2026-08-23T22:30:38Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406795 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | image = Kraussia floribunda, blom, a, Manie van der Schijff BT.jpg | image_caption = ''[[Kraussia floribunda]]'' | taxon = Octotropideae | authority = [[Richard Henry Beddome|Bedd.]] | type_genus = ''[[Octotropis]]'' | type_genus_authority = [[Richard Henry Beddome|Bedd.]] }} Ti '''Octotropideae''' ket ti [[Tribu (biolohia)|tribu]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]] ken aglaon kadagiti agarup a 103 a [[sebbangan]] kadagiti 18 a [[henero (biolohia)|henero]]. Dagiti representatibona ket mabirukan iti paleotropiko.<ref name="WCSP">{{Cite web |title=World Checklist of Rubiaceae |url=http://apps.kew.org/wcsp |access-date=1 Abril 2016 |website=apps.kew.org |language=en}}</ref> == Dagiti henero == Dagiti agdama a maawat a nagan<ref name="WCSP" /><ref name="Robbrecht2006">{{Cite journal |last=Robbrecht |first=Elmar |last2=Manen |first2=Jean-François |date=2006 |title=The Major Evolutionary Lineages of the Coffee Family (Rubiaceae, Angiosperms). Combined Analysis (nDNA and cpDNA) to Infer the Position of ''Coptosapelta'' and ''Luculia'', and Supertree Construction Based on ''rbcL'', ''rps16'', ''trnL-trnF'' and ''atpB-rbcL'' Data. A New Classification in Two Subfamilies, Cinchonoideae and Rubioideae |journal=Systematics and Geography of Plants |language=en |volume=76 |issue=1 |pages=85–145 |jstor=20649700}}</ref><ref name="Bremer2009a">{{Cite journal |last=Bremer |first=Birgitta |date=2009 |title=A Review of Molecular Phylogenetic Studies of Rubiaceae 1 |journal=Annals of the Missouri Botanical Garden |language=en |volume=96 |issue=1 |pages=4–26 |doi=10.3417/2006197}}</ref><ref name="Bremer2009b">{{Cite journal |last=Bremer |first=Birgitta |last2=Eriksson |first2=Torsten |date=2009 |title=Time Tree of Rubiaceae: Phylogeny and Dating the Family, Subfamilies, and Tribes |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-plant-sciences_july-august-2009_170_6/page/766 |journal=International Journal of Plant Sciences |language=en |volume=170 |issue=6 |pages=766–793 |doi=10.1086/599077}}</ref> {{div col}} * ''[[Canephora]]'' <small>[[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]]</small> (5 sp) – [[Madagascar]] * ''[[Didymosalpinx]]'' <small>Keay</small> (5 sp) – Tropikal nga Aprika * ''[[Feretia]]'' <small>Delile</small> (4 sp) – Tropikal ken Akin-abagatan nga Aprika * ''[[Fernelia]]'' <small>[[Philibert Commerson|Comm.]] ex [[Jean-Baptiste Lamarck|Lam.]]</small> (4 sp) – [[Is-isla Mascarene]] *''[[Flagenium]]'' <small>[[Henri Ernest Baillon|Baill.]]</small> (6 sp) – [[Madagascar]] * ''[[Galiniera]]'' <small>Delile</small> (2 sp) – Tropikal nga Aprika, [[Madagascar]] * ''[[Hypobathrum]]'' <small>[[Carl Ludwig Blume|Blume]]</small> (31 sp) – Tropikal nga Asia * ''[[Jovetia]]'' <small>Guédès</small> (1 sp) – [[Madagascar]] * ''[[Kraussia]]'' <small>[[William Henry Harvey|Harv.]]</small> (4 sp) – [[Kenya]], [[Tanzania]], [[Mozambique]], [[Abagatan nga Aprika]], [[Socotra]] * ''[[Lamprothamnus]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> (1 sp) – [[Somalia]], [[Kenya]], [[Tanzania]] * ''[[Lemyrea]]'' <small>([[Auguste Jean Baptiste Chevalier|A.Chev.]]) [[Auguste Jean Baptiste Chevalier|A.Chev.]] & Beille</small> (4 sp) – [[Madagascar]] * ''[[Nargedia]]'' <small>[[Richard Henry Beddome|Bedd.]]</small> (1 sp) – [[Sri Lanka]] * ''[[Octotropis]]'' <small>[[Richard Henry Beddome|Bedd.]]</small> (1 sp) – [[India]] * ''[[Paragenipa]]'' <small>[[Henri Ernest Baillon|Baill.]]</small> (1 sp) – [[Seychelles]] * ''[[Polysphaeria]]'' <small>[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> (22 sp) – Tropikal nga Aprika, [[Madagascar]] * ''[[Pouchetia]]'' <small>[[Achille Richard|A.Rich.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> (4 sp) – Akinlaud a Tropikal nga Aprika aginggana iti [[Sudan]] ken Akin-amianan nga Angola * ''[[Ramosmania]]'' <small>Tirveng. & [[Bernard Verdcourt|Verdc.]]</small> (2 sp) – [[Rodrigues]] * ''[[Villaria]]'' <small>Rolfe</small> (5 sp) – [[Filipinas]] {{div col end}} Dagiti sinonimo {{div col}} * ''Exosolenia'' <small>[[Henri Ernest Baillon|Baill.]] ex [[Emmanuel Drake del Castillo|Drake]]</small> = ''[[Lemyrea]]'' * ''Higginsia'' <small>[[Carl Ludwig Blume|Blume]]</small> = ''[[Hypobathrum]]'' * ''Petunga'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> = ''[[Hypobathrum]]'' * ''Phylanthera'' <small>Noronha</small> = ''[[Hypobathrum]]'' * ''Platymerium'' <small>[[Friedrich Gottlieb Bartling|Bartl.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> = ''[[Hypobathrum]]'' * ''Ptychostigma'' <small>[[Christian Ferdinand Friedrich Hochstetter|Hochst.]]</small> = ''[[Galiniera]]'' * ''Rhabdostigma'' <small>[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> = ''[[Kraussia]]'' * ''Spicillaria'' <small>[[Achille Richard|A.Rich.]]</small> = ''[[Hypobathrum]]'' {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q6048748}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Octotropideae| ]] 0gnwy3zqvzir7o3err7d3gmygm9tojj 0 65287 406909 349874 2026-08-24T00:05:44Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406909 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | image = Pavetta crassicaulis flowers in Hyderabad W2 IMG 8710.jpg | image_caption = ''[[Pavetta crassicaulis]]'' | taxon = Pavetteae | authority = [[Barthélemy Charles Joseph Dumortier|Dumort.]] | type_genus = ''[[Pavetta]]'' | type_genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} Ti '''Pavetteae''' ket ti [[Tribu (biolohia)|tribu]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]] ken aglaon kadagiti agarup a 624 a [[sebbangan]] kadagiti 9 a [[henero (biolohia)|henero]]. Dagiti representatibona ket mabirukan kadagiti tropiko ken subtropiko iti Daan a Lubong ken ti akin-abagatan a rehion ti Pasipiko.<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp|title=World Checklist of Rubiaceae|accessdate=1 Abril 2016}}</ref> == Dagiti henero == Dagiti agdama a maawat a nagan<ref name="WCSP" /><ref name="Robbrecht2006">{{cite journal|author=Robbrecht E, Manen J-F|year=2006|title=The major evolutionary lineages of the coffee family (Rubiaceae, angiosperms). Combined analysis (nDNA and cpDNA) to infer the position of Coptosapelta and Luculia, and supertree construction based on rbcL, rps16, trnL-trnF and atpB-rbcL data. A new classification in two subfamilies, Cinchonoideae and Rubioideae|journal=Systematic Geography of Plants|volume=76|pages=85–146}}</ref><ref name="Bremer2009a">{{cite journal|author=Bremer B|year=2009|title=A review of molecular phylogenetic studies of Rubiaceae|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=96|pages=4–26|doi=10.3417/2006197}}</ref><ref name="Bremer2009b">{{cite journal|author=Bremer B, Eriksson E|year=2009|title=Time tree of Rubiaceae: phylogeny and dating the family, subfamilies, and tribes|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-plant-sciences_july-august-2009_170_6/page/766|journal=International Journal of Plant Sciences|volume=170|issue=6|pages=766–793|doi=10.1086/599077}}</ref> {{div col}} * ''[[Cladoceras]]'' <small>[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]</small> (1 sp) * ''[[Coptosperma]]'' <small>[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> (21 sp) * ''[[Leptactina]]'' <small>[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> (19 sp) * ''[[Nichallea]]'' <small>Bridson</small> (1 sp) * ''[[Paracephaelis]]'' <small>[[Henri Ernest Baillon|Baill.]]</small> (4 sp) * ''[[Pavetta]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> (358 sp) * ''[[Robbrechtia]]'' <small>De Block</small> (2 sp) * ''[[Rutidea]]'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> (21 sp) * ''[[Tarenna]]'' <small>[[Joseph Gaertner|Gaertn.]]</small> (191 sp) {{div col end}} Dagiti sinonimo {{div col|colwidth=30em}} * ''Acmostigma'' <small>[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]</small> = ''[[Pavetta]]'' * ''Baconia'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> = ''[[Pavetta]]'' * ''Bonatia'' <small>[[Rudolf Schlechter|Schltr.]] & [[Kurt Krause|K.Krause]]</small> = ''[[Tarenna]]'' * ''Camptophytum'' <small>Pierre ex [[Auguste Jean Baptiste Chevalier|A.Chev.]]</small> = ''[[Tarenna]]'' * ''Canthiopsis'' <small>[[Berthold Carl Seemann|Seem.]]</small> = ''[[Tarenna]]'' * ''Chomelia'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> = ''[[Tarenna]]'' * ''Coleactina'' <small>N.Hallé</small> = ''[[Leptactina]]'' * ''Crinita'' <small>[[Maarten Houttuyn|Houtt.]]</small> = ''[[Pavetta]]'' * ''Cupi'' <small>[[Michel Adanson|Adans.]]</small> = ''[[Tarenna]]'' * ''Dictyandra'' <small>[[Friedrich Welwitsch|Welw.]] ex [[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> = ''[[Leptactina]]'' * ''Enterospermum'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> = ''[[Coptosperma]]'' * ''Exechostylus'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> = ''[[Pavetta]]'' * ''Flemingia'' <small>W.Hunter</small> = ''[[Tarenna]]'' * ''Pavate'' <small>[[Michel Adanson|Adans.]]</small> = ''[[Pavetta]]'' * ''Santalina'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> = ''[[Coptosperma]]'' * ''Verulamia'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]] ex [[Jean Louis Marie Poiret|Poir.]]</small> = ''[[Pavetta]]'' * ''Wahlenbergia'' <small>[[Carl Ludwig Blume|Blume]]</small> = ''[[Tarenna]]'' * ''Webera'' <small>[[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreb.]]</small> = ''[[Tarenna]]'' * ''Zygoon'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> = ''[[Coptosperma]]'' {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q6067614}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Pavetteae| ]] rug2wxvmw2rp3toio0sh2z5zgsh88yo 0 65329 406918 349945 2026-08-24T00:11:35Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406918 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = GrassBase | logo = | logo_alt = | logo_caption = | screenshot = | screenshot_alt = | caption = | url = {{URL|www.kew.org/data/grasses-db.html}} | commercial = saan | type = [[Flora (pablaak)|Flora]] | registration = | language = | num_users = | content_license = <!-- or: | content_licence = --> | programming_language = | owner = [[Royal Botanic Gardens, Kew]] | author = {{Plainlist| * W.D. Clayton * M.S. Vorontsova * K.T. Harman * H. Williamson }} | launch_date = <!-- {{start date and age|YYYY|MM|DD|df=yes/no}} --> }} Ti '''GrassBase''' (wenno '''GrassBase – The Online World Grass Flora''') ketti maysa a database dagiti [[ruot]] a naibatay iti [[World Wide Web|web]], nga agtultuloy a tinartaripato ken pinabarbaro babaen ti [[Royal Botanic Gardens, Kew]].<ref>{{Cite journal| issn = 0075-5974| volume = 62| issue = 3| pages = 375–379| last1 = Harman| first1 = Kehan T.| last2 = Clayton| first2 = W. Derek| title = Recent Developments in Kew's Grass Databases (Grassbase)| url = https://archive.org/details/kew-bulletin_2007_62_3/page/375| journal = Kew Bulletin| date = 1 Enero 2007| jstor = 20443365}}</ref><ref name=voron2015>{{cite journal|doi=10.3897/phytokeys.48.7159|pmid=25941449|pmc=4408733|title=Grassroots e-floras in the Poaceae: Growing GrassBase and GrassWorld|journal=PhytoKeys|volume=48|issue=48|pages=73–84|year=2015|last1=Vorontsova|first1=Maria A.|last2=Clayton|first2=Derek|last3=Simon|first3=Bryan K.}}</ref> Manipud idi 2015, ti GrassBase ket maysa idi kadagiti kadakkelan (mairaman ti GrassWorld) a naestruktura nga agasmang ti datos para kadagiti mula.<ref name=voron2015 /> Iti panagpabaro idi 2016, daytoy ket addaan kadagiti morpolohiko a deskripsion para kadagiti 11,369 a naawat a sebbangan dagiti ruot ken dagiti listaan para kadagiti 64,213 [[nagan a botaniko]].<ref name=grassbasenews>{{cite web | url=http://www.kew.org/data/grassbase/news.htm | title=RBG Kew: GrassBase – the Online World Grass Flora |accessdate=2018-11-21}}</ref> Naigupit ti pannakaisurat ti kada W. D. Clayton, M. S. Vorontsova, K. T. Harman ken H. Williamson.<ref name=grassbase>{{cite web|title=GrassBase| url=http://www.kew.org/data/grasses-db.html |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |accessdate=18 Abril 2015}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Opisial a website|http://www.kew.org/data/grasses-db.html}} [[Kategoria:Dagiti online a database ti botanika]] rp3r0fsv96h7vn9d9h5s2lm9xzgea92 0 65331 406725 406296 2026-08-23T21:17:01Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406725 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | taxon = Commelinids | image = Dactylis glomerata bluete2.jpeg | image_caption =''[[Dactylis glomerata]]'' | subdivision_ranks = Dagiti urnos | subdivision = * [[Arecales]] * [[Commelinales]] * [[Poales]] * [[Zingiberales]] |diversity = Agarup a 1,420 a henero |diversity_ref = }} Iti taksonomia ti mula, ti '''commelinids''' (kasisigud a '''commelinoids'''<ref name="APG I" /><ref name="APG II" />) (ad-adiu ngem maysa, saan a kapitalisado) ket ti maysa a [[klado]] a ninaganan ti [[sistema ti APG IV]] itikaunegan ti [[monocots]] itikaunegan ti [[angiospermae]], a maisalumina babaen dagiti diding ti selula nga aglaon iti [[asido ferulico]].{{sfn|Harris|Hartley|1976}}<ref name="Dahlgren 1983" /> Dagiti commelinids ket ti kaikaisuna a klado nga impormal a ninagan APG iti kaunegan dagiti monocots. Dagiti nabati a monocots ket dagiti [[Paraphyly|parapiletiko]] a yunit. Ammo pay kas dagiti '''commelinid monocots''' daytoy ket mangbukel iti maysa kadagiti tallo a pannakaigrupo iti kaunegan dagiti monocots, ken ti kanungpalan a sanga, dagiti sabali a grupo ket ti [[alismatid monocots]] ken ti [[lilioid monocots]]. == Deskripsion == Dagiti kameng ti klado ti commelinid ket addaan kadagiti [[diding ti selula]] nga aglaon iti [[UV]]-[[Fluoresensia|fluoresente]] nga [[asido ferulico]].{{sfn|Harris|Hartley|1976}}<ref name="Dahlgren 1983" /> == Taksonomia == Dagiti commelinids ket isuda ti immuna a nabigbigan a kas maysa a pormal a grupo idi 1967 babaen ni [[Armen Takhtajan]], a nangnagan kaniada iti Commelinidae ken inkeddeng isuda a kas maysa a subklase ti [[Liliopsida]] (monocots).<ref name="Takhtajan 1967" /> Nausar pay ti nagan iti 1981 [[sistema ti Cronquist]]. Nupay kasta, iti pannakaipablaak ti bukodna a sistema ti pannakaidasig iti 1980, intiponen ni Takhtajan daytoy a subklase iti maysa a dakdakkel, ken sanna nga inkeddengan a maysa a klado. === Sistema ti Takhtajan === Tratuen ti [[sistema ti Takhtajan]] daytoy a kas maysa kadagiti innem a subkalse iti kaunegan ti klase ti [[Liliopsida]] (=[[monocotyledon]]s). Daytoy ket buklen dagiti sumaganad: * subklase ti Commelinidae *: super-urnos ti [[Bromelianae]] *:: urnos ti [[Bromeliales]] *:: urnos ti [[Velloziales]] *: super-urnos ti [[Pontederianae]] *:: urnos ti [[Philydrales]] *:: urnos ti [[Pontederiales]] *:: urnos ti [[Haemodorales]] *: super-urnos ti [[Zingiberanae]] *:: urnos ti [[Musales]] *:: urnos ti [[Lowiales]] *:: urnos ti [[Zingiberales]] *:: urnos ti [[Cannales]] *: super-urnos ti [[Commelinanae]] *:: urnos ti [[Commelinales]] *:: urnos ti [[Mayacales]] *:: urnos ti [[Xyridales]] *:: urnos ti [[Rapateales]] *:: urnos ti [[Eriocaulales]] *: super-urnos ti [[Hydatellanae]] *:: urnos ti [[Hydatellales]] *: super-urnos [[Juncanae]] *:: urnos ti [[Juncales]] *:: urnos ti [[Cyperales]] *: super-urnos ti [[Poanae]] *:: urnos ti [[Flagellariales]] *:: urnos ti [[Restionales]] *:: urnos ti [[Centrolepidales]] *:: urnos ti [[Poales]] === Sistema ti Cronquist === Tratuen ti [[sistema ti Cronquist]] daytoy a kas maysa kadagiti uppat a subklase iti kaunegan ti klase ti Liliopsida. Daytoy ket buklen dagiti sumaganad: * subklase ti Commelinidae *: urnos ti [[Commelinales]] *: urnos ti [[Eriocaulales]] *: urnos ti [[Restionales]] *: urnos ti [[Juncales]] *: urnos ti [[Cyperales]] *: urnos ti [[Hydatellales]] *: urnos ti [[Typhales]] === Sistema ti APG === Ti [[sistema ti APG II]] ket sanna nga usaren dagiti pormal a botanikal a nagan iti ngato ti [[ranggo (botanika)|ranggo]] tiurnos; kaaduan dagiti kameng ket naikeddeng iti klado ti '''commelinids''' iti monocots (ti sinarunona, inusar ti [[sistema ti APG]] ti klado ti '''commelinoids''').<ref>http://www.mobot.org/mobot/research/apweb/ the official APG website</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x | volume=141 | issue=4 | title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II | journal=Botanical Journal of the Linnean Society | pages=399–436| year=2003 }}</ref> Buklen itan ti commelinids ti maysa a nasayaat a nasuportaran a klado iti kaunegan ti monocots,<ref name="Cantino 2007" /> ken daytoy a klado ket nabigbiganenn kadagiti amin nga uppat a sistema ti pannakaidasig ti APG. {| |{{angkla|Clad2}}'''Kaldograma 1: Ti pilohenetiko a pannakabukel dagiti monocots'''{{sfn|APG IV|2016}} {{barlabel|size=12|at1=5|label1=[[Lilioid monocots]] |bar1=purple|at2=0.5|label2=Alismatid monocots|bar2=green|style=font-size:100%;line-height:125%;width:400px;|cladogram= {{klado | align=center |label1= '''[[monocots]]''' 131 |1={{klado | 1={{klado | 1={{klado |label1=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | 1= [[Acorales]]|barbegin1=green | 2= {{klado |label1= | 1= [[Alismatales]]|barend1=green |label2=122 | 2={{klado | 1=[[Petrosaviales]] | barbegin1=purple |label1=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | 2={{klado |label1=120 | 1={{klado | 1=[[Dioscoreales]] 115| bar1=purple | 2=[[Pandanales]] 91 | bar2=purple }} | 2={{klado | 1= [[Liliales]] 121| bar1=purple |label2=121 | 2= {{klado | 1= [[Asparagales]] 120| barend1=purple |label2=commelinids 118 | 2= {{klado |label1=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |1 = [[Arecales]] |2 = [[Poales]] |3 = {{klado | 1= [[Zingiberales]] | 2= [[Commelinales]] |label1=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} |} {{clear}} === Subdibision === Dagiti commelinids ti APG II (2003) ken [[APG III]] (2009) ket aglaon kadagiti isu met laeng a mula a kas dagiti commelinoids iti nasapsapa a [[sistema ti APG]] (1998).<ref name="Cantino 2007" /> Iti [[APG IV]] (2016) ti pamilia ti [[Dasypogonaceae]] ket saanen a dagus a maikabil iti baba dagiti commelinids ngem imbes nga iti maysa a pamilia ti urnos ti [[Arecales]].{{sfn|APG IV|2016}} {| align="left" style="text-align:left; padding:2.5px; background:#eef" |- | style="background:#fff; padding:2.5px" | klado ti monocots : :* klado ti commelinids: ::* urnos ti [[Arecales]] (dagiti palma) ::* urnos ti [[Commelinales]] (spiderwort, water hyacinth) ::* urnos ti [[Poales]] (grasses, rushes, bromeliads) ::* urnos ti [[Zingiberales]] (dagiti laya, saba) |{{klado| style=font-size:75%;line-height:75% |label1='''commelinids''' |1={{klado |1=[[Arecales]] |2=[[Poales]] |3={{klado |1={{klado |1=[[Zingiberales]] |2=[[Commelinales]] }} }} }} }} |-style="font-size:90%;" | colspan=2 | Ti agdama a [[pilohenetiko|pilohenio]] ken pannakabukel dagiti commelinids.<ref name="APG III" /> |}{{Clear}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|2|refs= <ref name="Cantino 2007">{{cite journal | last= Cantino | first= Philip D. |author2=James A. Doyle |author3=Sean W. Graham |author4=Walter S. Judd |author5=Richard G. Olmstead |author6=Douglas E. Soltis |authorlink6=Douglas E. Soltis |author7=Pamela S. Soltis |authorlink7=Pamela S. Soltis |author8=Michael J. Donoghue | year=2007 | title=Towards a phylogenetic nomenclature of ''Tracheophyta'' | journal=Taxon | volume=56 | issue=3 | pages= E1–E44 | doi=10.2307/25065865| jstor= 25065865 }}</ref> <ref name="Dahlgren 1983">{{cite book | last1=Dahlgren | first1=R. M. T. | title=Evolutionary Biology | last2=Rassmussen | first2=F. | year=1983 | chapter=Monocotyledon evolution. Characters and phylogenetic estimation | volume=16 | pages=255–395 | doi=10.1007/978-1-4615-6971-8_7 | isbn=978-1-4615-6973-2 }}</ref> <!-- <ref name="Dahlgren 1985">{{cite book | last1=Dahlgren | first1=R. M. T. | last2=Clifford | first2=H. T. | last3=Yeo | first3=P. F. | year=1985 | title=The Families of the Monocotyledons: Structure, Evolution, and Taxonomy | url=https://archive.org/details/familiesofmonoco0000rmtd | location=Berlin | publisher=Springer-Verlag | isbn=3-540-13655-X }}</ref> --> <ref name="Takhtajan 1967">{{cite book | last=Takhtajan | first=A. | year=1967 | title=Система и филогения цветкорых растений (Systema et Phylogenia Magnoliophytorum) | location=Moscow | publisher=Nauka }}</ref> <ref name="APG I">{{cite journal |last=APG |title=An ordinal classification for the families of flowering plants |journal=[[Annals of the Missouri Botanical Garden]] |year=1998 |volume=85 |issue=4 |pages=531–553 |jstor=2992015 |doi=10.2307/2992015}}</ref> <ref name="APG II">{{cite journal |last=APG II |title=An Update of the Angiosperm Phylogeny Group Classification for the orders and families of flowering plants: APG II |journal=[[Botanical Journal of the Linnean Society]] |year=2003 |volume=141 |issue=4 |pages=399–436 |doi=10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x }}</ref> <ref name="APG III">{{cite journal | doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x | year=2009 | title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III | journal=Botanical Journal of the Linnean Society | volume=161 | issue=2 | pages=105–121 }}</ref> }} == Bibliograpia == {{refbegin}} * {{cite journal |last = APG IV |authorlink=Angiosperm Phylogeny Group|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV |year=2016 |journal=[[Botanical Journal of the Linnean Society]] |volume=181 |issue=1 |pages=1–20 |doi=10.1111/boj.12385 }} * {{cite journal|last1=Barrett|first1=Craig F.|last2=Baker|first2=William J.|last3=Comer|first3=Jason R.|last4=Conran|first4=John G.|last5=Lahmeyer|first5=Sean C.|last6=Leebens-Mack|first6=James H.|last7=Li|first7=Jeff|last8=Lim|first8=Gwynne S.|last9=Mayfield-Jones|first9=Dustin R.|last10=Perez|first10=Leticia|last11=Medina|first11=Jesus|last12=Pires|first12=J. Chris|last13=Santos|first13=Cristian|last14=Wm. Stevenson|first14=Dennis|last15=Zomlefer|first15=Wendy B.|last16=Davis|first16=Jerrold I.|title=Plastid genomes reveal support for deep phylogenetic relationships and extensive rate variation among palms and other commelinid monocots|journal=New Phytologist|date=January 2016|volume=209|issue=2|pages=855–870|doi=10.1111/nph.13617|pmid=26350789|ref={{harvid|Barrett et al|2016}}}} * {{cite book | last1=Dahlgren | first1=R. M. T. | last2=Clifford | first2=H. T. | last3=Yeo | first3=P. F. | year=1985 | title=The Families of the Monocotyledons: Structure, Evolution, and Taxonomy | url=https://archive.org/details/familiesofmonoco0000rmtd | location=Berlin | publisher=Springer-Verlag | isbn=978-3-540-13655-2 }} * {{cite journal | last1=Harris | first1=P.J.| last2=Hartley | first2=R.D. | year=1976 | title=Detection of bound ferulic acid in cell walls of the Gramineae by ultraviolet fluorescence microscopy | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-02-12_259_5543/page/508 | journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=259 | issue=5543| pages=508–510 | doi=10.1038/259508a0| bibcode=1976Natur.259..508H}} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikispecies-inline}} {{Commonscat-inline}} {{Taxonbar|from=Q868546|from2=Q1115272}} [[Kategoria:Commelinids| ]] r84hq772y37zukec5thrhm5ul0aihks 0 65547 406792 350189 2026-08-23T22:24:45Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406792 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |taxon = Poales |fossil_range = [[Naladaw a Kretasio]] – Kaudian (ngem kitaen ti teksto) {{fossilrange|{{period start|Paleoheno}}|0|earliest=115}} |image = Zboże.jpg |image_caption = [[Kadawyan a trigo]] (''Triticum aestivum'') |authority = [[John Kunkel Small|Small]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |url-status=dead |archive-date=2017-05-25 | format= PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x }}</ref> |subdivision_ranks = Dagiti pamilia |subdivision = Kitaen ti teksto |diversity = Agarup a 1,050 a henero }} Ti '''Poales''' ket ti dakkel nga [[urnos (biolohia)|urnos]] dagiti [[agsabsabong a mula]] kadagiti [[monocotyledon]], ken mangiraman kadagiti pamilia dagiti mula a kas dagiti [[Poaceae|ruot]], dagiti [[Bromeliaceae|bromeliad]], ken dagiti [[Cyperaceae|sedge]]. Sangapulo ket innem a mulmula ti agdama a bigbigen dagiti botaniko a kas parte ti Poales. == Deskripsion == [[Papeles:Billbergia pyramidalis in Hyderabad Nursery W IMG 0425.jpg|thumb|190px|Ti ''[[Billbergia pyramidalis]]'' ti pamilia ti [[Bromeliaceae]]]] Dagiti [[sabong]] ketkadawyanda a bassit, rikpan babaen dagiti bractea, ken maurnos kadagiti [[inploressensia]] (malaksid kadagiti talloa sebbangan ti henero ti ''[[Mayaca]]'', nga agtagikua kadagiti napabassit unay, maysa iti sabong nga inploressensia). Dagitisabong dagiti adu a sebbangan ket mapolinador babaen ti angin; dagiti bukel ket kadawyan nga aglon iti [[arina]]. == Taksonomia == Awaten ti [[sistema ti APG III]] (2009) ti urnos iti kaunegan ti klado ti [[monocot]] a tinawtawagan iti [[commelinids]], ken awatenna dagiti sumaganad a 16 a pamilia:<ref name=APGIII2009 /> {{columns-list|colwidth=15em| *[[Anarthriaceae]] *[[Bromeliaceae]] *[[Cyperaceae]] *[[Ecdeiocoleaceae]] *[[Eriocaulaceae]] *[[Flagellariaceae]] *[[Joinvilleaceae]] *[[Juncaceae]] *[[Mayacaceae]] *[[Poaceae]] *[[Rapateaceae]] *[[Restionaceae]] (mairaman ti [[Centrolepidaceae]]) *[[Thurniaceae]] *[[Typhaceae]] *[[Xyridaceae]] }} Ti nasapsapa a [[sistema ti APG]] (1998) ket inamponna tiisumet laeng a pannakaikabil ti urnos, ngem daytoy ket agus-usar iti panangiletra iti "commelinoids". Daytoy ket saan a nangiraman iti Bromeliaceae ken Mayaceae, ngem addaan idi kadagiti maipatinayon a pamilia ti [[Prioniaceae]] (itan ket nairaman iti Thurniaceae), Sparganiaceae (adda itan iti Typhaceae), ken Hydatellaceae (naiyakar itan manipud kadagiti monocot; kaudian a naduktalan a maysa a 'nasapa a nagbalbaliw' a linia dagiti agsabsabong a mula). Ti naibatay iti morpolohia a [[sistema ti Cronquist]] ket saan a nangiraman iti maysa nga urnos nga agnagan iti Poales, nangikeddeng kadagitoy a pamilia kadagiti urnos ti [[Bromeliales]], [[Cyperales]], [[Hydatellales]], [[Juncales]], [[Restionales]] ken [[Typhales]]. Kadagiti nasapa a [[listaan dagiti sistema ti taksonomia ti mula|sistema]], ti maysa nga urnos a mangiraman iti pamilia ti ruot ket saan a tinawtawagan iti nagan a Poales, ngem babaen ti maysa a [[deskriptibo a botaniko a nagnagan]] a kas ti [[Graminales]] iti [[sistema ti Engler]] (pabaro idi 1964) keniti [[sistema ti Hutchinson]] (umuna nga edision, umuna a tomo, 1926), [[Glumiflorae]] inti [[sistema ti Wettstein]] (naudi a nabaliwan idi 1935) wenno [[Glumaceae]] iti [[sistema ti Bentham & Hooker]] (maikatlo a tomo, 1883). === Ebolusion ken pilohenio === Dagiti kasapaan a posil a naigupit iti Poales ket napetsado iti naladaw a paset ti panawen ti [[Kretasio]] iti agarup a {{period start|Paleoheno}} a riwriw a tawen iti napalabas, ngem adda met dagiti panagadal (kas ti Bremer, 2002) a mangisingasing ti tinaudan ti grupo ket mabalin a gumay-at iti gangani a 115 a riwriw a tawen iti napalabas, mabalin nga idiay [[Abagatan nga Amerika]]. Dagiti kasapaan nga ammo a posil ket mangiraman kadagiti [[polen]] ken dagiti bunga. Ti pilohenetiko a puesto ti Poales iti kaunegan ti commelinids ket narigat idi a masolbar, ngem ti maysa a panagusig a nagus-usar iti kompleto a [[chloroplast DNA]] ket nakabiruk iti suporta para iti Poales a kas kabasata grupo ti [[Commelinales]] kenmainayon pay ti [[Zingiberales]].<ref name="BarrettBaker2015">{{cite journal|last1=Barrett|first1=Craig F.|last2=Baker|first2=William J.|last3=Comer|first3=Jason R.|last4=Conran|first4=John G.|last5=Lahmeyer|first5=Sean C.|last6=Leebens-Mack|first6=James H.|last7=Li|first7=Jeff|last8=Lim|first8=Gwynne S.|last9=Mayfield-Jones|first9=Dustin R.|last10=Perez|first10=Leticia|last11=Medina|first11=Jesus|last12=Pires|first12=J. Chris|last13=Santos|first13=Cristian|last14=Wm. Stevenson|first14=Dennis|last15=Zomlefer|first15=Wendy B.|last16=Davis|first16=Jerrold I.|title=Plastid genomes reveal support for deep phylogenetic relationships and extensive rate variation among palms and other commelinid monocots|journal=New Phytologist|year=2015|pages=855–870|issn=0028-646X|doi=10.1111/nph.13617|url=https://www.researchgate.net/publication/281644489|volume=209|issue=2|pmid=26350789}}</ref> Dagiti kangrunaan a linia iti kaunegan ti Poales ket naibagbagada a kas [[klado ti Bromeliad|bromeliad]], [[klado ti Cyperid|cyperid]], [[klado ti Xyrid|xyrid]], [[klado ti Graminid|graminid]], ken dagiti [[klado ti restiid]]. Ti maysa a pilohenetiko apanagusig ket kaaduan a nangsolbar ti pannakaikabagian iti kaunegan ti urnos ngem nakabiruk iti nakapsot a suporta para iti monophyly ti klado ti cyperid.<ref name="Bouchenak-KhelladiMuasya2014">{{cite journal|last1=Bouchenak-Khelladi|first1=Yanis|last2=Muasya|first2=A. Muthama|last3=Linder|first3=H. Peter|title=A revised evolutionary history of Poales: origins and diversification|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=175|issue=1|year=2014|pages=4–16|issn=0024-4074|doi=10.1111/boj.12160}} {{nawaya a maserrekan}}</ref> Ti pannakaikabagian a pagbaetan ti Centrolepidaceae ken Restoniaceae iti kaunegan ti klado ti restiid ket agtultuloy a saan a nalawag; ti immuna ket mabalin a naipempen iti naudi a naibaga.<ref name="Bouchenak-KhelladiMuasya2014" /><ref name="BriggsMarchant2014">{{cite journal|last1=Briggs|first1=Barbara G.|last2=Marchant|first2=Adam D.|last3=Perkins|first3=Andrew J.|title=Phylogeny of the restiid clade (Poales) and implications for the classification of Anarthriaceae, Centrolepidaceae and Australian Restionaceae|url=https://archive.org/details/taxon_2014-02_63_1/page/24|journal=Taxon|volume=63|issue=1|year=2014|pages=24–46|issn=0040-0262|doi=10.12705/631.1}}</ref> {{klado|style=font-size:90%;line-height:75%;width:600px; |1={{klado |1=[[Commelinales]] |2=[[Zingiberales]] }} |label2='''Poales''' |2={{klado |label1=[[Klado ti Bromeliad]] |1={{klado |1=[[Bromeliaceae]] |2=[[Typhaceae]] }} |2={{klado |1={{klado |label1=[[Klado ti Cyperide]] |1={{klado |1={{klado |1=[[Mayacaceae]] |2=[[Rapateaceae]] }} |2={{klado |1=[[Thurniaceae]] |2={{klado |1=[[Cyperaceae]] |2=[[Juncaceae]] }} }} }} |2={{klado |label1=[[Klado ti Xyrid]] |1={{klado |1=[[Eriocaulaceae]] |2=[[Xyridaceae]] }} |2={{klado |label1=[[Klado ti Graminid]] |1={{klado |1=[[Flagellariaceae]] |2={{klado |1=[[Poaceae]] |2={{klado |1=[[Ecdeiocoleaceae]] |2=[[Joinvilleaceae]] }} }} }} |label2=[[Klado ti Restiid]] |2={{klado |1=[[Anarthriaceae]] |2={{klado |1=[[Centrolepidaceae]]|state1=dashed |2=[[Restionaceae]]|state2=dashed }} }} }} }} }} }} }} }} === Dibersidad === Dagiti uppat a kabaknangan iti sebbangan a pamilia iti urnos ket dagiti sumaganad: * Poaceae: 12,070 a sebbangan * Cyperaceae: 5,500 a sebbangan * Bromeliaceae: 3,170 a sebbangan * Eriocaulaceae: 1,150 a sebbangan <gallery mode=packed caption="Dibersidad dagiti Poales"> Papeles:Typha latifolia Finland.jpg|alt=Inploressensia ti Typha|''[[Typha latifolia]]'', Typhaceae Papeles:Carex demissa detail.jpeg|alt=Inploressensia ti Carex demissa|''[[Carex demissa]]'', Cyperaceae Papeles:N Xyrc D9741.JPG|alt=Sabong ti Xyris deplanata|''[[Xyris complanata]]'', Xyridaceae Papeles:Elegia capensis CHCH 2.JPG|alt=Takder ti Elegia capensis|''[[Elegia capensis]]'', Restionaceae Papeles:Japanese Foxtail millet 02.jpg|alt=Dagitinaganus a panikula ti millet|[[Foxtail millet]], Poaceae </gallery> == Historiko a taksonomia == === Cyperales === [[Papeles:Cyperus javanicus closeup.jpg|thumb|''[[Cyperus javanicus]]'']] Ti '''Cyperales''' ket isu idi ti nagan ti maysa nga urnos dagiti [[agsabsabong a mula]]. Kas nausar iti [[sistema ti Englerm]] (pabaro idi 1964) ken iti [[sistema ti Wettstein]] daytoy ket buklen laeng ti bugbugtong a pamilia. Iti [[sistema ti Cronquist]] daytoy ket nausar para iti maysa nga urnos (naikabil iti subklase ti ''[[Commelinidae]]'') ken naipalawag a kas (1981):<ref>D.J. Mabberley. 2000. The Plant-Book, 2nd ed. Cambridge University Press, Cambridge, UK, 858 p. [H. Pfefferkorn/H. Pfefferkorn/H. Pfefferkorn]</ref> * urnos ti ''Cyperales'' *: pamilia ti ''[[Cyperaceae]]'' *: pamilia ti ''[[Poaceae]]'' (wenno ''Gramineae'') Ikeddeng itan ti [[sistema ti APG]] dagiti mula a nairaman iti urnos ti ''Poales''. === Eriocaulales === [[Papeles:Eriocaulon decangulare (1832).jpg|thumb|''[[Eriocaulon decangulare]]'']] Ti '''Eriocaulales''' ket ti maysa a [[nagan a botaniko]] para iti maysa nga [[urnos (biolohia)|urnos]] dagiti [[agsabsabong a mula]]. Ti nagan ket impablaak babaen ni [[Takenoshin Nakai]]. Iti [[sistema ti Cronquist]] nausar idi ti nagan para iti maysa nga urnos a naikabil iti subklase ti ''[[Commelinidae]]''. Ti urnos ket buklen ti maysa laeng a pamilia (1981): * urnos ti Eriocaulales ** pamilia ti [[Eriocaulaceae]] Ikeddeng itan ti [[sistema ti APG IV]] dagitoy a mula iti urnos ti ''Poales''. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silp == {{Commonscat-inline}} {{Wikispecies-inline}} == Bibliograpia == * {{cite journal | last1 = Bremer | first1 = K | year = 2002 | title = Gondwanan Evolution of the Grass Alliance of Families (Poales) | url = http://www.bioone.org/bioone/?request=get-abstract&issn=0014-3820&volume=056&issue=07&page=1374 | journal = Evolution | volume = 56 | issue = 7| pages = 1374–1387 | doi=10.1111/j.0014-3820.2002.tb01451.x}} * Judd, W. S., C. S. Campbell, E. A. Kellogg, P. F. Stevens, M. J. Donoghue (2002). ''Plant Systematics: A Phylogenetic Approach, 2nd edition.'' pp.&nbsp;276–292 (Poales). Sinauer Associates, Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-403-0}} . * {{cite journal | last1 = Linder | first1 = H. Peter | last2 = Rudall | first2 = Paula J. | year = 2005 | title = Evolutionary History of the Poales | url = | journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics | volume = 36 | issue = | pages = 107–124 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.135635}} * Small, J. K. (1903). ''Flora of the Southeastern United States'', 48. [[Siudad ti New York|New York]], [[Estados Unidos]] == Dagiti akinruar a silpo == *[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Tree&id=38820&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock NCBI Taxonomy Browser] * [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/Poalesweb.htm#Poales APWeb] {{Taxonbar|from=Q28502}} [[Kategoria:Poales| ]] ls1icsyt4mss5rbzu4eg6dr0xaxw44v 0 65910 406880 363705 2026-08-23T23:45:52Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406880 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = |image_caption = |status = EN |status_system = EPBC |genus = Micromyrtus |species = grandis |authority = J.T.Hunter }} Ti '''''Micromyrtus grandis''''', ti '''Severn River heath-myrtle''' iti Ingles, ket ti bassit a mula iti [[Myrtaceae|pamilia ti mirtus]]. Eksklusibo a mabirukan daytoy iti [[Karayan Severn (New South Wales)|Preserba ti Katutubo iti Karayan Severn]] kenti kabangibangna a lugar a mabirukan iti agarup a 60&nbsp;km amiana-laud ti [[Glen Innes, New South Wales|Glen Innes]] (Australia). Daytoy ket agtubo aginggana iti 1–4 a metro iti katayag, a mangaramid daytoy iti kadakkelan a mula iti henero ti ''[[Micromyrtus]]''. Mailasin daytoy babaen ti bungana, nga addaan kadagiti 5 a paragpag, ken ti ak-akaba a bulongna no maigiddiat kadagiti kaarrubana a flora. == Takasonomia ken pannakainagan == Impalawag ni John T. Hunter ti ''Micromyrtus grandis'' idi 1996, kalpasan idi nakaduktal iti kolonia ti ''Micromyrtus'' iti maysa a porpiritiko a pantok a saan a maitunos iti ania man nga ammo a sebbangan. Inikkanna ti nagan ti sebbangan iti ''grandis'' gapu ta daytoy ti kadakkelan a sebbangan iti henero.<ref name=hunter96>{{cite journal |author1=Hunter, John T. |author2=Quinn, Francis C. |author3=Bruhl, Jeremy J. |year=1996|title= ''Micromyrtus grandis'' (Myrtaceae), a new species from New South Wales|url=https://archive.org/details/telopea_spring-1996_7_1/page/77 |journal = Telopea |volume=7|issue=1|pages= 77–81}}</ref> == Deskripsion == Agtubo ti ''Micromyrtus grandis'' kas nalinteg a bassit a mula, makaabot iti 1–4 a metro iti katayag.<ref name=heritage /> Ti narangha nga ukis ti kayo ket naluyak ken agikkat a kas laso, a masansan a kumulot.<ref name="gnp">{{cite web|url=https://www.anbg.gov.au/gnp/interns-2005/micromyrtus-grandis.html|title=Micromyrtus grandis|last=Jalaluddin|first=Susan |date=2012|work=Information about Australia's Flora: Growing Native Plants|publisher=Australian National Botanic Gardens and Centre for Australian National Biodiversity Research|accessdate=4 Nobiembre 2015}}</ref> Dagiti bassit usit a bulong ket 0.5 to 4&nbsp;mm iti kaatiddog babaen ti 0.5 aginggana iti 1.5&nbsp;mm iti kaakaba. No maisarang iti lawag, nalaka a makita dagiti tulnek ti lana iti bulongna. Dagiti babassit a sabong ket agparangda iti panaglalak-ek ken panagsusulbod (Hulio aginggana iti Septiembre).<ref name=heritage>{{cite web|url=http://www.environment.nsw.gov.au/threatenedSpeciesApp/profile.aspx?id=10528|title=Severn River Heath-myrtle|access-date=2 Nobiembre 2015|publisher=New South Wales Office of Environment and Heritage|date=26 Agosto 2014}}</ref> == DPannakaiwarwaras ken habitat == Mabirukan ti ''Micromyrtus grandis'' iti igid ti maysa ng aatiddog a pantok iti kangato iti 600 aginggana iti 750&nbsp;m iti Preserba ti Katutubo iti Karayan Severn ken ti kabangibang a pribado a talon.<ref name=hunter96 /> Daytoy ket agtubo kadagiti nawayang a lokasion iti pagtubuan ti babassit a mula ken ti nawaya a kakaykayuan, a mainaig kadagiti sebbangan a kas ti ''[[Eucalyptus crebra]]'', ''[[Allocasuarina inophloia]]'', [[''Acacia'' sp. aff. ''pubifolia'']], ''[[Xanthorrhoea johnsonii]]'', ken ti ''[[Leptospermum novae-angliae]]'', ''[[Micromyrtus sessilis]]'' ken ''[[Leucopogon neo-anglicus]]''.<ref name=heritage /> Daytoy ket nailista a kas ''naisagmak'' babaen dagiti gobierno ti New South Wales ken Pederal.<ref name=heritage /> == Pannakaimuyong == Ti ''Micromyrtus grandis'' ket naimuyonganen iti [[Australian National Botanic Gardens]] iti Canberra manipud idi 1998,daytoy ket natibker ket nalaka a maimula, ken mabalin a mapropagado babaen ti bukel wenno ungel.<ref name="gnp" /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|30em}} {{Taxonbar|from=Q15372281}} [[Kategoria:Micromyrtus|grandis]] [[Kategoria:Flora ti New South Wales]] 2jlrr2fe5xkvqyq7ojbql6dqxkb2cao 0 66797 406857 406226 2026-08-23T23:27:31Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406857 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Baeckea gunniana.jpg | image_caption = Ladawan ti ''Baeckea gunniana'' iti Unibersidad ti Tasmania | genus = Baeckea | species = gunniana | authority = Schauer ex Walp. | status = LC | status_system = IUCN3.1 | range_map = map baeckea.png | range_map_upright = 0.9 | range_map_alt = Baeckea gunniana distribution | range_map_caption = Mapa ti pannakaiwarwaras ti ''Baeckea gunniana'' | synonyms_ref = | synonyms = }} Ti '''''Baeckea gunniana,''''' kadawyan nga ammo iti Ingles a kas '''alpine baeckea,''' ket ti sebbangan ti kompakto, nasamek sangsanga a kankanayon a berde a bassit a mula, nga agtubo iti alpino ken sub-alpino ti Australia<ref name="UTAS">{{Cite web|url=http://www.utas.edu.au/dicotkey/dicotkey/MYRTS/sBaeckea_gunnianus.htm|title=Key to Tasmanian Dicots|last=|first=|date=|website=|publisher=University of Tasmania|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-11-28}}</ref>. Ti ''[[Baeckea]]'' ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti myrtus iti [[Myrtaceae]] a buklen dagiti 14 a sebbangan a mabirukan iti akindaya nga Australia ken Asia<ref name=":0" />. == Deskripsion == Ti ''Baeckea gunniana'' ket ti maysa a nalamuyot, kompakto a bassit a mula nga agtubo iti katayag iti 1.5 m , ngem makaabot met daytoy aginggana iti 2&nbsp;m kadagiti ab-ababa nga altitud<ref name="ANBG">{{Cite web|url=https://www.anbg.gov.au/gnp/interns-2003/baeckia-gunniana.html|title=Baeckea gunniana – Growing Native Plants|last=|first=|date=|website=|publisher=Australian National Botanic Gardens|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-11-28}}</ref>. Daytoy ket sagpaminsan a kumalatkat wenno dumalapdap kadagiti bato ken dagiti dakkel a bato<ref>{{Cite book|title=Flora of Victoria. Volume 3, dicotyledons Winteraceae to Myrtaceae |url=https://archive.org/details/floraofvictoriav0000nevi |author=Walsh | author2= N. Entwisle |author3= Timothy J.|date=1996|publisher=Inkata|isbn=0-409-30852-8|oclc=223634887}}</ref>. Dagiti bassit a sanga ket kayumanggi nga agraman iti nadalumpinas a parte iti napapel wenno linabag nga ukis ti kayo<ref name=":0">{{Cite journal|last=Bean|first=Anthony|date=1997|title=A revision of Baeckea (Myrtaceae) in eastern Australia, Malesia and south-east Asia|journal=Telopea|volume=7|issue=3|pages=245–268|doi=10.7751/telopea19971018|issn=0312-9764}}</ref>. Bassit dagiti bulong (2-4 mm iti kaatiddog; 0.6-0.8 mm iti kaakaba) ken nasamek, arinduyog aginggana iti immitlog iti sukog nga addaan iti nangudel a patingga<ref name="ANBG" />, ken agraman kadagiti intero a paraigid ken dagiti pesiolo c. 0.5 mm iti kaatidog<ref name=":0" />. Puraw dagiti sabong, bassit ken adu, solitario a rummuar kadagiti akinngato nga axil ti bulong<ref name=":2" />. Trianggulo dagiti sepalo ken saan a timmirad, ti korola ket 4–5&nbsp;mm in iti diametro ken dagiti nagtimbukel a petalo ket c. 1–1.8 mm iti kaatiddog. Dagiti estambre ket 4–6, ken saan a kasumbangir dagiti petalo. Ti iitlogan ket addaan iti bugbugtong a locule. Ti estilo ket terete ken naitudok bassit iti tuktok ti iitlogan<ref name="ANBG" />. Ti Ti unilocular nga iitlogan, ti ayan ti agbitin a placenta ken ovules ket rikpan ti bugbugtong a kulanit, ken pakailasinan daytoy ti sebbangan ken naisangayan iti henero<ref name=":0" />. Ti bunga ket berde ken sukog tasa no naganos<ref name=":2">{{Cite web|url=https://vicflora.rbg.vic.gov.au/flora/taxon/a7139372-abf0-45ed-be76-7aada92c439d|title=Flora of Victoria|website=vicflora.rbg.vic.gov.au|access-date=2019-12-04}}</ref> ken natarikayo, aglukat a kapsula no mataengan<ref name="ANBG" />. Angular ken bassit dagiti bukel, narigat a makita no matnag iti daga<ref name="ANBG" /><ref name=":2" />. Dagiti abbong ti bukel dagiti dadduma a sebbangan ti ''Baeckea'' ket nairehistrodan a mangbukel iti maysa a panglapped iti panagtubo iti bukel<ref name="ANBG" />. Mapatubo daytoy no ikkaten wenno suagatan daytoy a pannakabbong a mangpasayaat ti panagtubo ti bukel<ref name="ANBG" />. Mabalin pay a mapatubo ti ''B. gunniana'' babaen dagiti ungel manipud iti natangken bassit a mula. == Pannakaiwarwaras ken habitat == Maigawid ti pannakaiwarwaras kadagiti rehion ti alpino wenno sub-alpino, manipud iti Bantay Ginini iti ACT iti abagatan-laud ti Tasmania<ref name="ANBG" /><ref name=":0" />. Ti ''Baeckea gunniana'' ket kaaduan kadagiti nangato nga altitud iti pagbaetan ti 1000 aginggana iti 1400&nbsp;m. Nupay kasta, daytoy ket napaliiwen nga agtubo iti ngato ti 2000&nbsp;m iti asideg ti Bantay Kosciusko, ken iti nababbaba ngem 450&nbsp;m iti akinlaud a Tasmania<ref name=":0" />. Amin a sebbangan iti henero ti ''Baeckea'' ket mabirukan laeng iti Australia, malaksid iti sebbangan-kita, ti ''B. frutescens (''L.), a mabirukan manipud iti akindaya nga Australia babaen ti [[Malesia]] aginggana iti Tsina<ref name=":0" />. Kadawyan a mabirukan nga agtubtubo ti ''Baeckea gunniana'' kadagiti sebbangan a kas ti [[Melaleuca pityoides|''Callistemon pityoides'']], ''[[Epacris paludosa]]'', ken ''[[Empodisma minus]]'', kadagiti pagtubuan ti babassit a mula wenno nabasa a sedgeland<ref name=":0" />. Kadawyan pay daytoy iti asideg dagiti waig, ken sagpaminsan kadagiti nalinongan a lugar iti sirok ti ''[[Eucalyptus]]'' spp<ref name="ANBG" />. == Taksonomia ken pilohenio == Ti sebbanganket immuna apormal nga impalawag babaen ni Aleman a botaniko Johannes Conrad Schauer idi 1843.<ref>{{Cite web|url=https://bie.ala.org.au/species/http://id.biodiversity.org.au/node/apni/2912605|title=Baeckea gunniana|last=Australia|first=Atlas of Living|website=bie.ala.org.au|language=en-AU|access-date=2019-12-04}}</ref> Ti kaasitgan a linia ti Myrtaceae ''sensu stricto'' ket ipresenta dagiti dua a nalasag ti bungana (''[[Myrcianthes]]'' ken ''[[Acmena]]'') ken tallo a namaga iti bunga a takson. Ti ''[[Angophora]]'' ken ''[[Backhousia]]'' ket kabsat a henero ti ''Baeckea'', a maitagikua iti maysa a namaga ti bungana a linia ti Myrtaceae<ref>{{Cite journal|last=Conti|first=Elena|last2=Litt|first2=Amy|last3=Wilson|first3=Peter G.|last4=Graham|first4=Shirley A.|last5=Briggs|first5=Barbara G.|last6=Johnson|first6=L. A. S.|last7=Sytsma|first7=Kenneth J.|date=1997|title=Interfamilial Relationships in Myrtales: Molecular Phylogeny and Patterns of Morphological Evolution|url=https://archive.org/details/systematic-botany_october-december-1997_22_4/page/629|journal=Systematic Botany|volume=22|issue=4|pages=629|doi=10.2307/2419432|issn=0363-6445|jstor=2419432}}</ref>. == Dagiti usar ken panangimuyong == Makan dagiti bulong ti ''Baeckea'' ken masansan a kas pangsukat iti tsa gapu iti aromatiko a kasla citrusa nanam<ref name="UTAS" /><ref name=":1">{{Cite journal|last=Belcher|first=C.|last2=Leslie|first2=D.|date=2011|title=Broad-toothed RatMastacomys fuscusdistribution in Buccleuch, Bago and Maragle State Forests, NSW|journal=Australian Zoologist|volume=35|issue=3|pages=555–559|doi=10.7882/az.2011.007|issn=0067-2238}}</ref>. Dagiti yaon manipud iit ''B. gunniana'' ket nabirukannen a manglapped ti aktibidad ti ensimati DNA Polymerase<ref>{{Cite journal|last=Deng|first=Jing-Zhen|last2=Starck|first2=Shelley R.|last3=Hecht|first3=Sidney M.|date=2019|title=DNA Polymerase β Inhibitors fromBaeckea gunniana|journal=Journal of Natural Products|volume=62|issue=12|pages=1624–1626|doi=10.1021/np990240w|issn=0163-3864|pmid=10654412}}</ref>. Daytoy ket mangbukel iti integral a parte ti habitat ti ''[[Mastacomys fuscus]]'' habitat iti NSW, Australia, a mangited iti salaknib manipud kadagiti agsidsida ken dagiti sabali a dakkel nga agar-arab<ref name=":1" />.[[Papeles:Baec gunn.jpg|thumb|Dagiti puraw a sabong ti ''Myrtaceae'' ti ''Baeckea gunniana''|alt=]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q15400846}} [[Kategoria:Baeckea|gunniana]] [[Kategoria:Endemiko a flora ti Australia]] ho91zpfxl2kfl5k9i9f2h8hp0r853mg 0 66830 406779 351779 2026-08-23T22:13:27Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406779 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | image = Tibouchina papyrus.jpg | genus = Tibouchina | species = papyrus | authority = Toledo 1952 | synonyms = }} Ti '''''Tibouchina papyrus''''' ket bassit nga endemiko iti ''campos rupestres'' ken kangrunaan a mabirukan kadagiti tallo a lokalidad kadagiti estao ti Goiás ken Tocantins iti tengnga a Brasil, a mairaman ti Serra da Natividade.<ref name=":33">{{Cite journal|last=Guimarães|first=Paulo José Fernandes|year=2014|title=Two New Species of Tibouchina (Melastomataceae) from Brazil|url=https://archive.org/details/novon_2014_23_1/page/42|journal=Novon|volume=23 |issue=1|pages=42–46|via=|doi=10.3417/2012029}}</ref><ref name=":7">{{Cite journal|last=Collevatti|first=Rosane Garcia|last2=Lima|first2=Jacqueline Silva|last3=Soares|first3=Thannya Nascimento|last4=Telles|first4=Mariana Pires de Campos|year=2010|title=Spatial Genetic Structure and Life History Traits in Cerrado Tree Species: Inferences for Conservation|url=|journal=Natureza & Conservação|volume=8 |issue=1|pages=54–59|via=|doi=10.4322/natcon.00801008}}</ref>Daytoy ket impalawag babaen ni Joaquim Franco Toledo idi 1952.<ref>{{Cite web|url=http://www.tropicos.org/Name/50310410|title=Tropicos {{!}} Name – Tibouchina papyrus Toledo|website=www.tropicos.org|access-date=2017-03-21}}</ref> Nabirukan ti Abreu ''et al''. a ti habitat ti ''T. papyrus'' ket kadagiti nabato a bunton a makunkuna a ''cerrado'', ti kadawyan a narabaw a subestrato ken bangkirig a topograpia, nga agraman kadagiti daga ti sandstone ken dagiti bunton ti quartzite.<ref>{{Cite journal|last=Abreu|first=Mariângela Fernandes|last2=Pinto|first2=José Roberto Rodrigues|last3=Maracahipes|first3=Leandro|last4=Gomes|first4=Letîcia|last5=de Oliveira|first5=Edmar Almeida|last6=Marimon|first6=Beatriz Schwantes|last7=Marimon|first7=Ben Hur Junior|last8=de Farias|first8=Josenilton|last9=Lenza|first9=Eddie|year=2012|title=Influence of edaphic variables on the floristic composition and structure of the tree-shrub vegetation in typical and rocky outcrop cerrado areas in Serra Negra, Goiás State, Brazil|url=|journal=Brazilian Journal of Botany|volume=35 |issue=3|pages=259–272|via=|doi=10.1590/s1806-99592012000300005}}</ref><ref name=":8">{{Cite journal|last=Collevatti|first=Rosane Garcia|last2=de Castro|first2=Thaîs Guimarães|last3=Lima|first3=Jacqueline de Souza|last4=Telles|first4=Mariana Pires de Campos|year=2012|title=Phylogeography of Tibouchina papyrus (Pohl) Toledo (Melastomataceae), an endangered tree species from rocky savannas, suggests bidirectional expansion due to climate cooling in the Pleistocene|url=|journal=Ecology and Evolution|volume=2 |issue=5|pages=1024–1035|via=|doi=10.1002/ece3.236}}</ref> Naurnongen daytoy a sebbangan kadagiti pagbaetan ti kangato iti 500 ken 1,100 a metro.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> Ti ''T. papyrus'' ket nailista a kas [[Madanar a sebbangan|madanar]] babaen ti [[IUCN]].<ref name=":19">{{Cite web|url=http://www.iucnredlist.org/|title=The IUCN Red List of Threatened Species|website=www.iucnredlist.org|access-date=2017-03-21}}</ref><ref name=":8" /> Ti ''Tibouchina'' ''papyrus'' ket lokal nga ammo a kas “pau-papel”.<ref name=":9">{{Cite journal|last=Telles|first=M.P.C|last2=Peixoto|first2=F.P.|last3=Resende|first3=J.S.|last4=Vianello|first4=R.P.|last5=Walter|first5=M.E.M.T.|last6=Collevatti|first6=R.G.|year=2011|title=Development of microsatellite markers for the endangered Neotropical tree species Tibouchina papyrus (Melastomataceae)|url=|journal=Genet. Mol. Res.|volume=10 |issue=1|pages=321–325|via=|doi=10.4238/vol10-1gmr1026}}</ref> Dagiti sabong ti ''T. papyrus'' ket ket polinaren dagiti dakkel nga uyokan kadagiti henero ti ''[[Xylocopa]]'', ''[[Bombus]]'' ken ''[[Centris]]'', ken dagiti bukel ket maiwaras babaen ti angin.<ref name=":7" /><ref name=":10">{{Cite journal|last=Montoro|first=Gustavo Ribeiro|last2=dos Santos|first2=Mirley Luciene|year=2007|title=Fenologia e Biologia Reprodutiva de Tibouchina papyrus (Pohl) Toledo (melastomataceae) no Parque Estadual da Serra dos Pireneus, Goiás|url=|journal=Rev. Biol. Neotrop.|volume=4 |issue=1|pages=21–29|via=|doi=10.5216/rbn.v4i1.4654}}</ref> Dagiti sabong ket agpataudda iti ad-adu a bunga no [[Alogamia|makrospolinador]] ngem saanda met a [[bukod nga inkompatibidad]] ken makapataud kadagiti bassit a bunga no bukod a mapolinador.<ref name=":10" /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Commonscat-inline|Tibouchina papyrus|''Tibouchina papyrus''}} * {{Wikispecies-inline|Tibouchina papyrus|''Tibouchina papyrus''}} {{Taxonbar|from=Q10382389}} [[Kategoria:Tibouchina|papyrus]] pn9vlk3bzwapvc83zs1t0wd6kf0z51s 0 66852 406878 402982 2026-08-23T23:44:59Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406878 wikitext text/x-wiki {{Infobox biblioteka | native_name = Koninklijke Bibliotheek | native_name_lang = nl | name = Naarian a Biblioteka ti Olanda | library_logo = Logo Koninklijke Bibliotheek wordmark.svg | image = Koninklijke Bibliotheek (7985207450).jpg | caption = Ti KB kas makita manipud iti Prins Bernhardviaduct | type = [[Nailian a Biblioteka]] | established = {{Start date and age|1798|paren=yes}} | location = [[The Hague]] | coordinates = {{Coord|52|4|50.37|N|4|19|36.35|E|display=inline, title}} | collection_size = 7 a riwriw a naimalidt a banag: sumurok a 115&nbsp;km (71 a milia) a liblibro, diario, warnakan, and mikroporma<ref>{{Cite web|url=http://www.kb.nl/en/organisation/organization-and-policy/kb-in-a-nutshell|title=KB in a nutshell|access-date=2020-02-12|archive-date=2018-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716165928/https://www.kb.nl/en/organisation/organization-and-policy/kb-in-a-nutshell|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180716165928/https://www.kb.nl/en/organisation/organization-and-policy/kb-in-a-nutshell |date=2018-07-16 }}</ref> | members = 16,975 | budget = €53 a riwriw | director = Lily Knibbeler | num_employees = 412 | website = {{URL|www.kb.nl/en}} }} Ti '''Naarian a Biblioteka ti Olanda''' ([[Pagsasao nga Olandes|Olandes]]: '''Koninklijke Bibliotheek''' wenno '''KB'''; ''Naarian a Biblioteka'') ket naikuartel iti [[The Hague]] ken napundar idi 1798. Ti mision ti Naarian a Biblioteka ti Olanda, kas naipresenta iti website ti biblioteka, ket ti magited ti "pagserrkan iti [[pannakaammo]] ken kultura iti [[pakasaritaan|napalabas]] ken iti agdama babaen ti panangited kadagiti nangato ti kalidadna a serbisio para iti panagsukisok, panagadal, ken panagsanay a maipapan iti kultura". == Pakasaritaan == Ti kapanunotan a mangpundar iti maysa a nailian a biblioteka ket insingasing ni representatibo Albert Jan Verbeek idi Agosto 17, 1798. Ti urnong ket maibatayto kadagiti nakompiskado nga urnong ni [[William V, Prinsipe ti Orange|William V]].<ref>{{Cite web|url=https://pwrb.wp.st-andrews.ac.uk/2018/02/13/national-library-of-the-netherlands/|title=National Library of The Netherlands|date=2018-02-13|website=Preserving the World's Rarest Books|language=en-GB|access-date=2019-08-13|archive-date=2019-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426015734/https://pwrb.wp.st-andrews.ac.uk/2018/02/13/national-library-of-the-netherlands/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hanson|first=J. C. M.|date=Abril 1940|title=Review: The Royal Library of the Netherlands|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1940-04_10_2/page/266|journal=The Library Quarterly: Information, Community, Policy|publisher=The University of Chicago Press|volume=10|issue=2|pages=266–269|jstor=4302710|doi=10.1086/614725}}</ref> Ti biblioteka ket opisial a napundar a kas ti ''Nationale Bibliotheek'' idi Nobiembre 8 iti isu met laeng a tawen, kalpasan nga imbalakad dagiti representatibo ti komite ti pannakapartuat ti nailian a biblioteka iti isu met laeng nga aldaw. Ti Nailian a Biblioteka ket immuna laeng a nalukatan para kadagiti kameng ti Bagi Ti Representatibo. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Koninklijke Bibliotheek}} *{{Opisial a website|www.kb.nl/en}} {{iti sao|en}} {{Kontrol ti autoridad}} {{biblioteka-pungol}} [[Kategoria:Dagiti nailian a biblioteka|Olanda]] sdyfh5y8sqixuar6u9u051m46g3d0wx 0 66872 406774 403737 2026-08-23T22:09:09Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406774 wikitext text/x-wiki {{Infobox karayan | name = Karayan Pansipit | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = | image = Batangasjf1854 04.JPG | image_size = | image_caption = Ti Karayan Pansipit iti sirok ti rangtay [[Lemery, Batangas|Lemery]] | map = Taal Volcano-Pansipit River satellite image.gif | map_size = 250px | map_caption = Ladawan ti satelite iti [[Danaw Taal]] (kanawan) ken [[Luek Balayan]] iti kanigid ti retrato a mangisilpo ti Karayan Pansipit kadagiti dua a bagi ti danum | pushpin_map = Luzon#Filipinas | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= [[Sabangan]] ti Karayan Pansipit | subdivision_type1 = Pagilian | subdivision_name1 = [[Filipinas]] | subdivision_type2 = Rehion | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Probinsia | subdivision_name3 = [[Batangas]] | subdivision_type4 = Siudad/ili | subdivision_name4 = {{hlist|[[Agoncillo, Batangas|Agoncillo]]|[[Lemery, Batangas|Lemery]]|[[San Nicolas, Batangas|San Nicolas]]|[[Taal, Batangas|Taal]]}} | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = | length = {{pagbaliwen|9|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= [[Luek Balayan]] | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = | source1 = [[Danaw Taal]] | source1_location = [[Batangas]] | source1_coordinates= {{coord|13|55|51.1|N|120|56|59.2|E|display=inline}} | source1_elevation = {{pagbaliwen|5|m|abbr=on}} | mouth = [[Luek Balayan]] | mouth_location = [[Batangas]] | mouth_coordinates = {{coord|13|52|16.1|N|120|54|50.5|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{pagbaliwen|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} Ti '''Karayan Pansipit''' ket ti ababa a karayan a mabirukan iti probinsia ti [[Batangas]] iti [[Filipinas]]. Ti karayan ket ti kaikaisuna a rummuaran a pagayusan ti [[Danaw Taal]], nga agatian iti [[Luek Balayan]].<ref name="MongabayTaal">{{cite web | last = Wee | first = Jen | title = Freshwater Fish Species in Taal (Bombon) Lake (Southern Luzon, Philippines) | publisher = Fishbase.org | date = 2001 | url = http://fish.mongabay.com/data/ecosystems/Taal.htm | accessdate = 2008-12-15 }}{{Natay a silpo|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Saklawen ti karayan ti agarup a {{pagbaliwen|9|km}} ken lumabas kadagiti ili ti [[Agoncillo, Batangas|Agoncillo]], [[Lemery, Batangas|Lemery]], [[San Nicolas, Batangas|San Nicolas]] ken [[Taal, Batangas|Taal]] ken agserbi a kas pagbaetan a pagbeddengan dagiti komunidad.<ref name="FishSite2008" /> Addaan daytoy iti akikid unay a sumrekan manipud iti Danaw Taal. == Pakasaritaan == Sakbay dagiti panagbettak ti [[Bulkan Taal]] iti maika-18 a siglo, ti Pansipit ket maysa idi a malayag a kanal a mangisilpo iti Danaw Taal iti Luek Balayan. Dagiti aglaylayag a barko ken dagiti Insik a [[Junko (barko)|junko]] ket nawayada a sumsumrek iti Danaw Taal tapno agsbisita iti ili ti Taal ken dagiti sabali a sentro ti populasion iti kadagiti igidna.<ref name=Herre>Herre, Albert (1927). [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/act3868.0034.001/391?page=root;size=100;view=image;q1=Herre "The Fisheries of Taal Lake and Lake Naujan"], pp. 288-289. Philippine Journal of Science.</ref> Naapgad idi ti danum ti danaw.<ref>Blair, Emmma Helen and Robertson, J.A. (1905). [https://books.google.com/books?id=BX0OAAAAIAAJ&pg=PA209#v=onepage&q&f=false "The Philippine Islands, 1493–1803: Volume XXIII"], pg. 209. Arthur H. Clark Company, Cleveland.</ref> Idi 1754, kalpasan ti panagtalna ti kakaruan a panagbettak ti Bulkan Taal, nalappedan ti sabangan ti karayan babaen ti bulkaniko a materiales, ken kanungpalan a nangipangato ti agpang ti karayan.<ref>Maso, Fr. Saderra (1911). [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/agj1343.0001.001/17?page=root;size=100;view=pdf;q1=taal+volcano The Eruption of Taal Volcano"], pg. 11. Bureau of Printing, Manila.</ref> Kanungpalan a nabukel ti ak-akikid a Karayan Pansipit manipud iti tuon ti [[ejecta]] manipud iti bulkan ken napartuat ti baro a kurso. Ti agdama a taudan ti danum ti karayan iti danaw ket mabalin a {{pagbaliwen|1/2|km}} iti amianan ti dati a sumrekan ati baro a kanal ket tumipon iti daan a kanal iti agarup a {{pagbaliwen|1|to|2|km}} iti baba ti ginget ti karayan.<ref name=Herre /> Ti panagbaliw iti kangato ti danaw ket nangigawid nga agayus ti danum ti baybay iti danaw isu a nangbaliw daytoy iti nasadiwa a danum, nagbaliw dagiti biag iti danumna ken nakaampon iti panagbiag iti nasadiwa a danum. == Ekolohia == Gapu ta ti karayan ket ti kaikaisuna a rummuaran a pagayusan, makibinningay ti Pansipit kadagiti adu a naisangayan a [[biota (ekolohia)|biota]] a mabirukan iti danaw. Ti maysa a naisangayan a [[sagat (biolohia)|sagat]], ti populasionti nasadiwa a danum iti danaw iti [[Carangidae|jack]] ''[[Caranx ignobilis]]'', ket ammo nga agaramid iti tinawen a panagakar babaen ti karayan. Kadawyan nga ammo a kas "giant trevally" iti Ingles ken lokal a kas ''maliputo'', daytoy a populasion naipangpangruna a nadayeg para iti panagnaed kadagiti nasadiwa a danum ti karayan gapu ta ti sebbangan ket kadawyan a mainaig kadagiti [[raw-ang ti korales]].<ref name="FBCignobilis">{{FishBase species | genus = Caranx| species = ignobilis| date = Disiembre 2008}}</ref> Iti maysa a panawen, ad-adu ngem dagiti 80 a nadumaduma a sebbangan ti ikan ti mabirukan nga agnaed kadagiti danum ti karayan, no kas maysa a pagakaran a kanal wenno kas maysa a permanente a pagnaedan. Daytoy ket mangiraman kadagiti naungaw itan a ''[[Carcharhinus leucas]]'' ti Danaw Taal.<ref name="Mercene1990">{{cite journal | last = Mercene | first = Eliadora C. |author2=Aida R. Alzona | title = Survey on migratory fishes in Pansipit river and Taal Lake | journal = The Philippine Journal of Fisheries | volume = 21 | issue = | pages = 89+ | publisher = | location = Manila | date = 1990 | url = | doi = | id = | accessdate = }}</ref><ref name="Villadolid1937">{{cite journal | last = Villadolid | first = D. V. | authorlink = | title = The fisheries of Lake Taal, Pansipit River, and Balayan Bay, Batangas Province, Luzon | journal = Philippine Journal of Science | volume = 63 | issue = 2 | pages = 191–229 | publisher = | location = Manila | date = 1937 | url =https://archive.org/details/philippine-journal-of-science_1937-06_63_2/page/191| doi = | id = | accessdate = }}</ref> [[Papeles:Taal lake vicinity.png|thumb|left|Ti mapa ti Danaw Taal ken Karayan Pansipit nga agraman kadagit ili nga insina babaen ti karayan.]] == Panagsalaknib == Kas ti kaikaisuna a rummuaran ti danum iti nangruna iti komersio a danaw, ti Pansipit ket addaan iti nabaknang a pakasaritaan ti panangimaton ken regulasion kadagiti akuatiko a rekursona. Idi 1941, naiparit ti panagkalap iti karayan ken dagiti kabangibangna a danum nga addaan iti maysa a 5 lima tawen a narikpan a panawen babaen ti dati a [[Mankomunidad ti Filipinas]].<ref name="FAO21">{{cite web| title = Establishing a closed season for five (5) years in certain waters of Batangas for the conservation of aquatic resources.| work = Fisheries Administrative Order No. 21| publisher = Commonwealth of the Philippines, Department of Agriculture and Commerce| date = 1941-01-07| url = http://www.bfar.da.gov.ph/legislation/fao/fao21.htm| accessdate = 2008-12-10| archive-date = 2007-08-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20070819215846/http://www.bfar.da.gov.ph/legislation/fao/fao21.htm| url-status = dead}}</ref> Idi las-ud ti [[Panangsakup ti Hapon iti Filipinas]] iti [[Sangalubongan a Gubat II]], naiyabang dagiti eksklusibo a karbengan iti karayan para kadagiti panggep iti akuakultura ken ni Santiago Banaag. Iti dayta a panawen, maysa laeng a koral ti ikan ti ipalubos ti kontrata, ken ti estruktura ket mangabbong laeng aginggana iti dua a pagkatlo iti kaakaba ti karayan, a mangibati dagiti natidda a pagkatlo para iti "nawaya nabigasion ken panagakar dagiti ikan". Kalpasan ti gubat, naibabawi ti abang idi 1949 ken dagiti karbengan ti panagkalap ket naipasubli kadagiti ili ti [[Taal, Batangas|Taal]] ken [[Lemery, Batangas|Lemery]].<ref name="GRL493">{{cite web | author=Supreme Court of the Philippines| authorlink = Supreme Court of the Philippines| title = Santiago Banaag vs. Vicente Singson Encarnacion, et al.| work =G.R. No. L-493| publisher =Republic of the Philippines | date =1949-04-19 | url =http://www.lawphil.net/judjuris/juri1949/apr1949/gr_l-493_1949.html| accessdate = 2008-12-10 }}</ref> Manipud idin, ti pannakaipatakder dagiti [[Panagtaraken iti ikan#Sistema ti tangkal|tangkal ti ikan]] ket napauten dagitoy a problema para iti masna nga ekolohia ti karayan. Dagiti tangkal ti ikan, ket masansan a sumakupda iti kaakaba iti intero a karayan, ken pisikal a manglapped dagiti masna a pagakaran a dalan dagiti sebbangan ti ikan nga umal-alis iti baetan ti danaw ken ti baybay. Ti kaadda dagiti natarikayo nga estruktura ket manglapped pay ken mangriro dagiti masna nga anod ti karayan, a mangpabuntog ti ayus ti danum ken agpartuat kadagiti di agayus a parte iti karayan.<ref name="FishSite2008" /> Babaen idi 2002, ti kaadu dagiti 623 a tangkal ti ikan ket inrehistro babaen ti maysa a grupo ti senso.<ref name="DENRPansipitCleared" /> Kadagiti napalabas a panawen, dagiti nadumaduma nga alagaden ket nangpadasen a mangpabassit ti umad-adu a bilang dagiti di legado a tangkal ti ikan iti karayan. Idi 1996, dagiti tangkal ti ikan ken dagiti dadduma nga elemento ti akuakultura iti karayan (ken ti kabangibang a danaw) ket naibalinda maikkat babaen ti maysa nga opisial nga ehekutibo a bilin. Dagiti sumagmamano a rason a nadakamat ket nangibagbaga iti panagrugit iti karayan a pinataud babaen ti maiyan-anud a rugit manipud kadagiti kulongan ti ikan. Dagiti estruktura ket naibagbagada pay a pisikal a manglapped ti patneng nga ikan nga umak-akar iti ngato ken baba ti karayan.<ref name="EO296">{{cite web | last = Ramos| first = Fidel V.| authorlink = Fidel V. Ramos| title = Ordering the dismantling of fish cages, fish pens, fish traps and other aqua-culture structures in Taal Lake and the Pansipit River| work =Executive Order No. 296| publisher =Republic of the Philippines | date =1996-01-22 | url =http://www.lawphil.net/executive/execord/eo1996/eo_296_1996.html| accessdate = 2008-12-10 }}</ref> Nadatonan ti karayan iti kasasaad a [[nasalakniban a lugar]] iti pannakaiyalagad ti [[Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas|National Integrated Protected Areas System]] (NIPAS) Act idi 1996.<ref name="FishSite2008">{{cite news | title = Deadline Set for Removal of Fish Cages in Pansipit River | work = The FishSite News Desk | publisher = TheFishSite.com | date = 2008-07-14 | url = http://www.thefishsite.com/fishnews/7430/deadline-set-for-removal-of-fish-cages-in-pansipit-river | accessdate = 2008-12-10 | archive-date = 2009-01-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090126071355/http://www.thefishsite.com/fishnews/7430/deadline-set-for-removal-of-fish-cages-in-pansipit-river | url-status = dead }}</ref> Ti sabali pay a panangipadas a panagdalus iti karayan ket naaramid idi 2002. Ti maysa a rekord dagiti 623 a tangkal ti nasatsat iti daytoy a las-ud ti ganetget. Kalpasan ti maysa a dekada, idi 2007, nabirukan nga adu dagiti nabangon manen a tangkal iti amin a paset ti kaatiddog ti karayan.<ref name="INQ200710">{{cite news | title = Fish cages return to Batangas after 5 yrs | work = Headlines: Regions | publisher = Philippine Daily Inquirer | date = 2007-10-23 | url = http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/regions/view_article.php?article_id=96139 | accessdate = 2008-12-10 | archive-date = 2007-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071023171433/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/regions/view_article.php?article_id=96139 | url-status = dead }}</ref> Daytoy ti nangirugian ti kaudian a panagdalus iti karayan iti tengnga idi 2008 babaen ti maysa nga espesial a grupo a naidutok para iti daytoy nga obra. Naikkat dagiti dagup a 96 a di legado a tangkal ti ikan idi Hunio 2008, ti bilang ket bimmassiten manipud iti dagup iti napalabas a tawen iti ad-adu ngem a 150 a tangkal. Manipud idi Hulio 2008, awanaen dagiti nabati a kulongan ti ikan iti kaunegan dagiti danum ti karayan.<ref name="DENRPansipitCleared">{{cite web| last =| first =| authorlink =| title =Pansipit River Cleared from Fish Cages/Fishpens| work =The Proud Act| publisher =Philippine Department of Environment and Natural Resources| url =http://calabarzon.denr.gov.ph/pdf%20files/proud%20act/Pansipit%20River%20Cleared%20from%20Fish%20Cages.pdf| format =PDF| accessdate =2008-12-10}}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="GMANews200807">{{cite news | title =Batangas TF imposes July 31 deadline for removal of fish cages in Pansipit River | work = GMA News TV | publisher = GMA News | date = 2008-07-14 | url = http://www.gmanews.tv/story/106758/Batangas-TF-imposes-July-31-deadline-for-removal-of-fish-cages-in-Pansipit-River | accessdate =2008-12-10 }}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{reflist|30em}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline}} *{{cite journal | last = Mercene | first = Eliadora C. |author2=Aida R. Alzona | title = Survey on migratory fishes in Pansipit river and Taal Lake | journal = The Philippine Journal of Fisheries | volume = 21 | issue = | pages = 89+ | publisher = | location = Manila | date = 1990 | url = | doi = | id = | accessdate = }} [[Kategoria:Dagiti karayan ti Filipinas|Pansipit]] d7ftnwbi6brkb1it1w2621fpfdjzwv0 0 67735 406855 400102 2026-08-23T23:24:40Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406855 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Mountain pomegranate | image = Catunaregam spinosa (Mountain Pomegranate) flower W IMG 9083.jpg | image_caption = | genus = Catunaregam | species = spinosa | authority = [[Carl Peter Thunberg|Thunb.]], Tirveng. | synonyms = ''Randia dumetorum'' {{au|(Retz.) Lam.}} }} Ti '''''Catunaregam spinosa''''', ti '''mountain pomegranate''' iti Ingles, ket ti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Mabirukan daytoy iti [[Abagatan nga Asia]] ken dagiti sabali pay a pagilian ti Asia. == Kultura == *Ammo a kas "කුකුරුමාන් - kukuruman" iti Sinhala, ken kas "karai"(காரை) iti Tamil. *Ammo a kas "गेळफळ"- gelphal wenno "पहील्या दिवशीचे फळ" maipatarus a kas "sabong ti umuna nga aldaw" (gapu ta umuna nga agparang a puraw) ken ti sumaruno nga aldaw agbalin a duyaw ken makunkuna iti "sabong ti maikadua nga aldaw" (दुसर्या दिवशीचे फळ) iti Marathi. *Dagiti [[tattao a Lepcha|Lepcha]] ti [[Sikkim]] ket tawtawaganda daytoy iti {{lang|lep|rung gaong koong}}.<ref>{{cite book |last1=Tamsang |first1=K.P. |title=The Lepcha-English Encyclopaedic Dictionary |date=1980 |publisher=Mrs. Mayel Clymit Tamsang |location=Kalimpong |page=747| isbn = 9632535979}}</ref> == Dagiti akinruar a silpo == *{{cite web|url=http://indiabiodiversity.org/species/show/229065|title=Catunaregam spinosa &#124; Species &#124; India Biodiversity Portal|publisher=indiabiodiversity.org|accessdate=2014-08-31}} *{{cite web|url=http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Mountain%20Pomegranate.html|title=Catunaregam spinosa - Mountain Pomegranate|publisher=flowersofindia.net|accessdate=2014-08-31}} *{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-36206|title=Catunaregam spinosa (Thunb.) Tirveng. — The Plant List|publisher=theplantlist.org|accessdate=2014-08-31|archive-date=2020-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320180016/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-36206|url-status=dead}} *{{cite journal|title=Piscicidal plants of Nepal: Ripe fruit of Catunaregam spinosa (Thunb.) (Rubiaceae) and leaves of Polygonum hydropiper L. (Polygonaceae) as fish poisons|url=https://archive.org/details/sim_aquaculture_1989-06_78_3-4/page/293| doi=10.1016/0044-8486(89)90107-5|volume=78|issue=3–4|journal=Aquaculture|pages=293–301|year=1989|last1=Kulakkattolickal|first1=Augusthy Thevasia}} * {{AfricanPlants|Catunaregam spinosa}} == Dagiti nagibasaran == {{reflist}} {{Taxonbar|from=Q11046535}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Gardenieae]] [[Kategoria:Flora ti tropikal nga Asia]] 692ak7r8zofe18aev6b5o3q0h93qm1t 0 67764 406808 354235 2026-08-23T22:39:13Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406808 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |display_parents = 3 |genus = Ganguelia |species = gossweileri |parent_authority = [[Elmar Robbrecht|Robbr.]] |authority = ([[Spencer Le Marchant Moore|S.Moore]]) [[Elmar Robbrecht|Robbr.]] |synonyms = *''Oxyanthus gossweileri'' {{Au|[[Spencer Le Marchant Moore|S.Moore]]}} }} Ti '''''Ganguelia''''' ket ti [[Monotipiko atakson|monotipiko]] a [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Aglaon laeng ti henero iti maysa a [[sebbangan]], viz. ''Ganguelia gossweileri'', ken [[Endemismo|endemiko]] daytoy iti [[Angola]].<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Ganguelia|title=''Ganguelia'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=28 Abril 2017}}</ref> Naitakder daytoy idi naiyakar ti sebbangan ti ''Oxyanthus gossweileri'' iti baro a henero iti tribu ti [[Gardenieae]].<ref name=Robbrecht1996>{{cite journal|author=Robbrecht E|year=1996|title=The generic status of Oxyanthus gossweileri (Rubiaceae) from Angola|url=https://archive.org/details/south-african-journal-of-botany_1996-02_62_1/page/17|journal=South African Journal of Botany|volume=62|issue=1|pages=17–22|doi=10.1016/S0254-6299(15)30572-X}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q15963922}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Gardenieae]] [[Kategoria:Endemiko a flora ti Angola]] dvg1v4lwydkvlkmjkp25bz2g8nh4det 0 67770 406776 400126 2026-08-23T22:10:21Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406776 wikitext text/x-wiki {{Automatic_taxobox | image = Flore médicale des Antilles, ou, Traité des plantes usuelles (Pl. 87) (8201965491).jpg | image_caption = Sabong, bunga, ken bulong ti ''[[Genipa americana]]'' | taxon = Genipa | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = [[Sebbangan]] | subdivision = Kitaen ti [[#Taksonomia|teksto]] }} [[Papeles:Genipa spruceana MHNT.BOT.2018.6.9.jpg|thumb|''Genipa spruceana'' – [[Muséum de Toulouse|MHNT]]]] Ti '''''Genipa''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[kayo]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy a henero ket patneng kadagiti [[tropikal a bakir]] ti [[Kaamerikaan]]. == Deskripsion == Dagitoy ket dadakkel a [[kayo]], awanan kadagiti ania man a siit ken agraman kadagiti agsisinnublat a bulong iti ganggani a nalalat a tekstura, nalamuyot wenno nadutdotan.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Francis|first=Macbride, J.|last2=E.|first2=Dahlgren, B.|date=1936|title=Flora of Peru /|url=|journal=Fieldiana|language=en|volume=v.13:pt.6:no.1 [Rubiaceae]|pages=106|via=}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Standley|first=Paul|date=1938|title=Flora of Costa Rica|language=en|volume=v.18:pt:4|pages=1299|via=}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=|title=Descriptive Flora of Puerto Rico and Adjacent Islands|last=Liogier|first=Alain H.|date=1985|publisher=La Editorial, UPR|year=|isbn=978-0-8477-2338-6|location=|pages=97|language=en}}</ref> Daytoy ket addaan kadagiti interpesiolar nga [[estipula]], trianggulo ti sukog.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> Dagiti dakkel a sabong ket naurnos iti patingga dagiti [[Inploressensia|cymes]]; timmubo ti [[Sepalo|calyx]], bayat a ti [[Petalo|corolla]] ket mabalin a sukog trumpeta wenno ababa a silindriko ken agraman kadagiti 5-6 a pingir.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> Dagiti [[estambre]] ket mabirukan iti ngato ti corolla.<ref name=":0" /> Ti bunga ket gangggani a maratimbukel wenno arinduyog a berry, nalamuyot, nalasag, ken agraman ti napuskol nga ukis.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> Dakkel ken nadalumpinas dagiti bukel.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Taksonomia == Ti sebbangan manipud iti Madagascar a kasisigud nga impalawag babaen ni [[Emmanuel Drake del Castillo|Drake]], ket saan a maitagikua iti Rubiaceae a [[tribu (biolohia)|tribu]] ti [[Gardenieae]] a kas ti baro a Lubong a sebbangan ti ''Genipa'', ngem adda iti tribu ti [[Octotropideae]].<ref name=":3" /> Naiyakar dagita a sebbangan iti henero ti ''[[Hyperacanthus (mula)|Hyperacanthus]]''.<ref name=":3" /> Ti ''Genipa spruceana'' ket naikeddeng a saan a naisangayan manipud iti ''Genipa americana''.<ref name=":4" /> Dagiti sebbangan nga agdama a mabigbig iti ''Genipa'' ket dagiti sumaganad:<ref>{{Cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Rubiaceae/Genipa/|title=Genipa — The Plant List|website=www.theplantlist.org|language=en|access-date=2017-10-11|archive-date=2017-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905171345/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Rubiaceae/Genipa/|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last=Rakotonasolo|first=Franck|last2=Davis|first2=Aaron|date=2006|title=Six Species of Madagascan Genipa Transferred to Hyperacanthus (Rubiaceae-Gardenieae) and New Data on General Morphology, Placentation and Ovary Structure in Hyperacanthus|url=https://archive.org/details/taxon_2006-05_55_2/page/387|journal=Taxon|volume=55|issue=2|pages=387–396|doi=10.2307/25065586|via=}}</ref> * ''[[Genipa americana]]'' <small>L.</small> * ''[[Genipa infundibuliformis]]'' <small>Zappi & J.Semir</small> * ''[[Genipa spruceana]]'' <small>Steyerm.</small> == Pannakaiwarwaras ken habitat == Ti henero ket patneng kadagiti [[tropikal a bakir]] iti [[Kaamerikaan|Amerika]], a mairaman ti [[Florida]].<ref name=":2" /><ref>{{Cite book|url=|title=Dictionary of Trees, Volume 2: South America: Nomenclature, Taxonomy and Ecology|last=Grandtner|first=M. M.|last2=Chevrette|first2=Julien|date=2013|publisher=Academic Press|year=|isbn=978-0-12-396954-5|location=|pages=263|language=en}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|last=Zappi|first=D. C.|last2=Semir|first2=J.|last3=Pierozzi|first3=N. I.|date=1995|title=Genipa infundibuliformis sp. nov. and Notes on Genipa americana (Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/kew-bulletin_1995_50_4/page/761|journal=Kew Bulletin|volume=50|issue=4|pages=761–771|doi=10.2307/4110237|via=}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline}} {{Taxonbar|from=Q2345542}} [[Kategoria:Gardenieae]] nnza80v33bn205y602ajh8mxftb1e6d 0 67804 406830 360583 2026-08-23T23:08:18Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406830 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image = Rice Plants (IRRI).jpg |image_caption=Nataengan nga ulo ti bukel |image2=Oryza sativa at Kadavoor.jpg |image2_caption=Rimpuok ti pagay |genus = Oryza |species = sativa |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} Ti '''''Oryza sativa''''', kadawyan nga ammo a kas ti '''pagay ti Asia''', ket ti [[sebbangan]] ti [[mula]] a kaaduan a maibagbaga iti Ilokano a kas [[bagas]]. Ti ''Oryza sativa'' ket maysa a [[ruot]] nga agraman iti [[henoma]] a buklen dagiti 430[[megabase|Mb]] iti ballasiw dagiti 12 a [[kromosoma]]. naindayegan daytoy iti kalaka a [[Henetiko nga inhenniera|henetiko a mabaliwan]], ken maysa a [[sientipiko a panagmodelo|modelo]] nga organismo para iti [[sereal]] a [[biolohia]]. == Pannakaidasig == {{Kitaen pay|Bagas#Pakasaritaan ti domestikasion ken panangimuyong}} Aglaon ti ''Oryza sativa'' kadagiti dua nagruna a subsebbangan: ti nadikket, ababa-bukel a kita ti ''[[pagay Japonica|japonica wenno sinica]]'', ken ti saan nadikket a atiddog-bukel a kita ti ''{{ill|pagay indica|ja|インディカ米}}''. Dagiti kita ti ''Japonica'' ket kadawyanda a maimuyongan kadagiti namaga a talon (nangruma a nailenned a naimuyongan iti Hapon), iti temperado a Daya nga Asia, dagiti nagato a lugar iti Abagatan a daya nga Asia, ken dagiti nagato alugar iti Abagatan nga Asia, bayat a dagiti kita ti ''indica'' ket nagrunada a pagay ti tanap, kaaduan a nailenned a naimulmula, iti amin apaset ti tropikal nga Asia. Dagiti bagas ket addaan kadagiti nadumaduma a maris, a mairaman ti [[puraw a bagas|puraw]], [[kayumanggi a bagas|kayumanggi]], [[nangisit a bagas|nangisit]], [[purpura a bagas|purpura]], ken [[nalabbasit a bagas]].<ref>Oka (1988)</ref><ref>{{cite journal|last1=Mohammadi Shad|first1=Z|last2=Atungulu|first2=G.|title=Post-harvest kernel discoloration and fungi activity in long-grain hybrid, pureline and medium-grain rice cultivars as influenced by storage environment and antifungal treatment|journal= Journal of stored products research|date=March 2019|volume=81|pages=91-99|doi=10.1016/j.jspr.2019.02.002}}</ref> Ti nangist a bags (ammo pay a kas purpura abagas) ket sakup dagiti kita ti bagas, sumagmano ket nadikket a bagas. Dagiti kita ket mairaman ti nangisit a bagas ti Indonesia ken ti hasmin a nangisit a bagas ti Tailandia. Ti maikatlo a subsebbangan, ket ti akaba-bukel ket nasayaat nga agbtubo kadagiti tropikal a kasasaad, ken nailasin idi a naibatay iti morpolohia ken immuna a nakunkuna iti ''javanica'', ngem ammo itan a kas ''tropikal japonica''. Dagiti wadan iti daytoy akita ket mairaman ti kalalaingan-bukel a kultibar ti 'Tinawon' ken 'Unoy', a naimulmula kadagiti nangato a payo ti pagay ti [[Kordiliera Sentral (Luzon)|Banbantay ti Kordiliera]] oiti akin-amianan a [[Luzon]], Filipinas.<ref>CECAP, PhilRice and IIRR. 2000. "Highland Rice Production in the Philippine Cordillera."</ref> Inusar ni Glaszmann (1987) dagiti [[isozyme]] tapno mangilasin ti ''O. sativa'' kadagiti innem a grupo: ti ''[[pagay Japonica|japonica]]'', ''aromatiko'', ''indica'', ''aus'', ''rayada'', ken ''ashina''.<ref>{{cite journal|last1=Glaszmann|first1=J. C.|title=Isozymes and classification of Asian rice varieties|url=https://archive.org/details/sim_theoretical-and-applied-genetics_1987-05_74_1/page/21|journal=Theoretical and Applied Genetics|date=Mayo 1987|volume=74|issue=1|pages=21–30|doi=10.1007/BF00290078|pmid=24241451}}</ref> Inus-usar ti Garris ''et al.'' (2004) ti [[mikrosatelite|panagulit-ulit a simple a sekuensia]] tapno mailasin ti ''O. sativa'' kadagiti lima a grupo: ti ''[[pagay Japonica|temperado a japonica]]'', ''tropikal a japonica'' ken ''aromatiko'' ket buklen dagiti kita ti ''japonica'', bayat a ti ''indica'' ken ''aus'' ket buklen dagiti kita ti ''indica''.<ref>{{cite journal|author=Garris|year=2004|title=Genetic structure and diversity in ''Oryza sativa'' L.|journal=Genetics|url=http://www.genetics.org/cgi/content/abstract/genetics.104.035642v1?ck=nck|pmid=15654106|doi=10.1534/genetics.104.035642|last2=Tai|first2=TH|last3=Coburn|first3=J|last4=Kresovich|first4=S|last5=McCouch|first5=S|author5-link=|volume=169|issue=3|pages=1631–8|pmc=1449546|display-authors=etal}}</ref> == Nomenklatura ken taksonomia == Ti pagay ket naimulmulan manipud kadagidi taga-ugma panawen ken ti ''oryza'' ket klasiko a Latin a balikas para iti pagay. Ti kayat a sawen ti ''Sativa'' ket "naimuyong". == Dagiti ladawan == <gallery mode="packed"> Papeles:Kerbau Jawa.jpg|Ti [[nuang]] nga inus-usra iti panagarado kadagiti talon ti pagay iti [[Java]] Papeles:Jumli Marshi Oryza sativa Rice.jpg|Jumli Marshi, kayumanggi a bagas manipud iti Nepal Papeles:Niyamgiri rice.jpg|Tradisional pangngagas a bagas [[Niyamgiri]], India Papeles:Medicinal Rice.jpg|pangngagas a pagay iti [[Chhattisgarh]] Papeles:Koeh-232.jpg|''O. sativa'' Papeles:RiceStemcs400x1.jpg|Ti naiwa nga ungkay ti pagay a naipadakkel iti 400 a beses </gallery> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikispecies-inline|Oryza sativa}} {{Commonscat-inline|Oryza sativa}} {{Taxonbar|from=Q161426}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Oryza|sativa]] [[Kategoria:Flora ti Tsina]] [[kategoria:Pagay]] i6e37kyvm4qppx0dovret119qe7qmt7 0 67889 406900 367758 2026-08-23T23:58:57Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406900 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = |image_caption = |display_parents = 2 |taxon = Isertia |authority = [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreb.]] |type_species = ''[[Isertia coccinea]]'' |type_species_authority = ([[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]]) [[Johann Friedrich Gmelin|J.F.Gmel.]] |synonyms = *''Brignolia'' {{Au|[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]}} *''Bruinsmania'' {{Au|[[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]}} *''Cassupa'' {{Au|[[Aimé Jacques Alexandre Bonpland|Bonpl.]]}} *''Creatantha'' {{Au|[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]}} *''Phosanthus'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} *''Yutajea'' {{Au|[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]}} }} Ti '''''Isertia''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket aglaon kadagiti 15 a [[sebbangan]] dagiti bassit a mula wenno dagiti bassit a [[kayo]] nga [[Indihenio (ekolohia)|indihenio]] iti [[neotropiko]].<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Isertia|title=''Isertia'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=19 Abril 2017}}</ref> Adda dagiti bassit a naimuyongan nga [[Ornamental a mula|ornamental]].<ref name=rhs>Huxley AJ, Griffiths M, Levy M, editors. 1992. ''The New Royal Horticultural Society Dictionary of Gardening.'' The Macmillan Press Limited, London; The Stockton Press, New York. {{ISBN|978-0-333-47494-5}}</ref> == Sistematika == Ti ''Isertia'' ket [[Nagan a botaniko|ninaganan]] babaen ni [[Johann Christian Daniel von Schreber|Johann von Schreber]] idi 1789.<ref name="Schreber1789">{{cite book|author=Schreber J|year=1789|title=Genera Plantarum Eorumque Characteres Naturales Secundum Numerum, Figuram, Situm, & Proportionem Omnium Fructificationis Partium|edition=8|volume=1|page=234|location=Frankfurt am Main, Germany}}</ref> Ti kadawyan a nagan ket pammadayaw ken ni Aleman a botaniko ken eksplorador [[Paul Erdmann Isert]].<ref name="Quattrocchi2000">{{cite book|author=Quattrocchi U|year=2000|title=CRC World Dictionary of Plant Names|volume=1|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, New York, Washington DC, London|isbn=978-0-8493-2675-2}}</ref> Ti ''Isertia'' ket nabingbingay kadagiti dua a [[seksion (botanika)|seksion]]: seksion Cassupa ken seksion Isertia. Iti seksion Cassupa, ti bunga ket maysa a berry ken ti iitlogan ket kadawyan nga addaan kadagiti dua wenno tallo a [[locule]]. Iti seksion Isertia, ti bunga ket maysa a pyrene ken ti iitlogan ket kadawyan nga addaan kadagiti lima wenno innem a locule.<ref name="Boom1984">{{cite journal|author=Boom BM|year=1984|title=A revision of ''Isertia'' (Isertieae: Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/sim_brittonia_october-december-1984_36_4/page/425|journal=Brittonia|volume=36|issue=4|pages=425–454|doi=10.2307/2806603|jstor=2806603}}</ref> Dagiti [[molekular a pilohenetiko]] a panagadal ket nakaipakitan a ti ''Isertia'' ket kaasitgan a kabagian ti ''[[Kerianthera]]'', ti maysa a [[Monotipiko a takson|monoespesipiko]] a henero manipud iti Amasona ti [[Brasil]].<ref name="Manns2010">{{cite journal|author=Manns U, Bremer B|year=2010|title=Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/25|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=56|issue=1|pages=21–39|doi=10.1016/j.ympev.2010.04.002|pmid=20382247}}</ref> == Dagiti sebbangan == {{div col|colwidth=30em}} *''[[Isertia coccinea]]'' {{Au|([[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]]) [[Johann Friedrich Gmelin|J.F.Gmel.]]}} *''[[Isertia haenkeana]]'' {{Au|[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]}} *''[[Isertia hypoleuca]]'' {{Au|[[George Bentham|Benth.]]}} *''[[Isertia krausei]]'' {{Au|[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]}} *''[[Isertia laevis]]'' {{Au|(Triana) B.M.Boom}} *''[[Isertia longifolia]]'' {{Au| (Hoffmanns. ex [[Josef August Schultes|Schult.]]) [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]}} *''[[Isertia parviflora]]'' {{Au|[[Martin Vahl|Vahl]]}} *''[[Isertia pittieri]]'' {{Au|([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Paul Carpenter Standley|Standl.]]}} *''[[Isertia psammophila]]'' {{Au|N.Dávila}} *''[[Isertia reticulata]]'' {{Au|[[Nathaniel Lord Britton|Britton]] ex [[Henry Hurd Rusby|Rusby]]}} *''[[Isertia rosea]]'' {{Au|[[Richard Spruce|Spruce]] ex [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]}} *''[[Isertia scorpioides]]'' {{Au|B.M.Boom}} *''[[Isertia spiciformis]]'' {{Au|[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]}} *''[[Isertia verrucosa]]'' {{Au|([[Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt|Humb.]] & [[Aimé Jacques Alexandre Bonpland|Bonpl.]]) [[Paul Carpenter Standley|Standl.]]}} *''[[Isertia wilhelminensis]]'' {{Au|[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]}} {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q6079734}} [[Kategoria:Isertieae]] iswfrjjqlfsjs6wkoojkb9de7sx0rwg 0 67949 406753 403283 2026-08-23T21:47:30Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406753 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |display_parents = 2 |taxon = Exostema |authority = ([[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]]) [[Louis Claude Richard|Rich.]] ex [[Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt|Humb.]] & [[Aimé Bonpland|Bonpl.]] |type_species = ''[[Exostema caribaeum]]'' |type_species_authority = ([[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]) [[Josef August Schultes|Schult.]] |synonyms = *''Solenandra'' <small>[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> *''Steudelago'' <small>[[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small> }} Ti '''''Exostema''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket buklen dagiti bassit a mula ken bassit a kayo, nga [[Endemismo|endemiko]] iti [[neotropiko]], ken kaaduan dagiti sebbangan ket mabirukan iti [[West Indies]].<ref name="Mabberley2008">{{cite book|author=Mabberley DJ|year=2008|title=Mabberley's Plant Book|edition=3|publisher=Cambridge University Press|ISBN=978-0-521-82071-4}}</ref><ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Exostema|title=''Exostema'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=20 Hunio 2014}}</ref> == Desckripsion == Ti ''Exostema'' ket ti maysa a henero dagiti [[kayo]] ken bassit a muala ti neotropiko. Dagiti sabong ket tubo ti narapis a nga agraman kadagiti naikillo manen a pingir ti corolla. Dagiti estambre ket naiseksek iti asideg ti baba ti tubo ti corolla ken rummuar iti labes ti ngiwatna. Atiddog dagiti [[anther]] ken basifixed.<ref name="mcdowell1998">{{cite journal|author=McDowell T|author2=Bremer B|year=1998|title=Phylogeny, diversity, and distribution in ''Exostema'' (Rubiaceae): implications of morphological and molecular analyses|url=https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_1998_212_3-4/page/215|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=212|issue=3-4|pages=215–246|doi=10.1007/bf01089740}}</ref> == Sistematika == Ti [[sebbangan-kita]] para iti henero ket ti ''[[Exostema caribaeum]]''.<ref name="ING">{{cite web|url=http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Exostema|title=''Exostema'' in the Index Nominum Genericorum|accessdate=20 Hunio 2014}}{{Natay a silpo|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daytoy ket kayo manipud iti [[Tengnga nga Amerika]] ken ti [[Karibe]]. Saan unay a naserbi ti kayona.<ref name="Mabberley2008" /> Ti ''Exostema'' ket immuna a [[Nagan a botaniko|ninaganan]] babaen ni [[Christiaan Hendrik Persoon]] kas maysa a [[subhenero]] ti ''[[Cinchona]]''.<ref name="persoon1805">Christiaan Hendrik Persoon. 1805. ''Synopsis plantarum,seu Enchiridium botanicum, complectens enumerationem systematicam specierum hucusque cognitarum /curante''. 1:196.</ref> Daytoy ket immuna nga umiso a naipablaak a henero babaen ni [[Aimé Bonpland]] idi 1807.<ref name="IPNI">{{cite web|url=http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&find_genus=Exostema+&find_species=&find_infrafamily=&find_infragenus=&find_infraspecies=&find_authorAbbrev=&find_includePublicationAuthors=on&find_includePublicationAuthors=off&find_includeBasionymAuthors=on&find_includeBasionymAuthors=off&find_publicationTitle=&find_isAPNIRecord=on&find_isAPNIRecord=false&find_isGCIRecord=on&find_isGCIRecord=false&find_isIKRecord=on&find_isIKRecord=false&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_sortByFamily=on&find_sortByFamily=off&query_type=by_query&back_page=plantsearch|title=''Exostema'' in the International Plant Names Index|accessdate=20 Hunio 2014}}</ref><ref name="bonpland1807">Alexander von Humboldt and Aimé Bonpland. 1807. ''Plantes équinoxiales recueillies au Mexique :dans l'île de Cuba, dans les provinces de Caracas, de Cumana et de Barcelone, aux Andes de la Nouvelle Grenade, de Quito et du Pérou, et sur les bords du rio-Negro de Orénoque et de la rivière des Amazones''. 1:131. F. Schoell: Paris, France.</ref> Ti kadawyan a nagan ket naala manipud kadagiti [[Taga-ugma a Griego]] a balikas ti ''exo'', a ti kayatna a sawen ket "iti ruar", ken ''stema'', "estambre".<ref name="Quattrocchi2000">{{cite book|author=Quattrocchi U|year=2000|title=CRC World Dictionary of Plant Names|volume=1|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, New York, Washington DC, London|ISBN=978-0-8493-2675-2}}</ref> Ti ''Exostema'' ket mabalin a [[polipiletiko]].<ref name="Manns2010">{{cite journal|author=Manns U, Bremer B|year=2010|title=Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/25|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=56|pages=21–39|doi=10.1016/j.ympev.2010.04.002|pmid=20382247|issue=1}}</ref> === Dagiti sebbangan === {{div col|colwidth=22em}} *''[[Exostema acuminatum]]'' <small>[[Ignatz Urban|Urb.]]</small> *''[[Exostema angustifolium]]'' <small>([[Olof Peter Swartz|Sw.]]) [[Josef August Schultes|Schult.]]</small> *''[[Exostema bicolor]]'' <small>Poepp.</small> *''[[Exostema brachycarpum]]'' <small>([[Olof Peter Swartz|Sw.]]) [[Josef August Schultes|Schult.]]</small> *''[[Exostema caribaeum]]'' <small>([[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]) [[Josef August Schultes|Schult.]]</small> *''[[Exostema cordatum]]'' <small>[[Attila Borhidi|Borhidi]] & M.Fernandez</small> *''[[Exostema coriaceum]]'' <small>([[Jean Louis Marie Poiret|Poir.]]) [[Josef August Schultes|Schult.]]</small> *''[[Exostema corymbosum]]'' <small>([[Hipólito Ruiz López|Ruiz]] & [[José Antonio Pavón Jiménez|Pav.]]) [[Curt Polycarp Joachim Sprengel|Spreng.]]</small> *''[[Exostema curbeloi]]'' <small>[[Attila Borhidi|Borhidi]] & M.Fernandez</small> *''[[Exostema ellipticum]]'' <small>[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]</small> *''[[Exostema glaberrimum]]'' <small>[[Attila Borhidi|Borhidi]] & M.Fernandez</small> *''[[Exostema lancifolium]]'' <small>[[Attila Borhidi|Borhidi]] & Acuna</small> *''[[Exostema lineatum]]'' <small>([[Martin Vahl|Vahl]]) [[Josef August Schultes|Schult.]]</small> *''[[Exostema longiflorum]]'' <small>(Lamb.) [[Josef August Schultes|Schult.]]</small> *''[[Exostema maynense]]'' <small>Poepp.</small> *''[[Exostema mexicanum]]'' <small>[[Asa Gray|A.Gray]]</small> *''[[Exostema microcarpum]]'' <small>[[Attila Borhidi|Borhidi]] & M.Fernandez</small> *''[[Exostema myrtifolium]]'' <small>[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]</small> *''[[Exostema nites]]'' <small>[[Ignatz Urban|Urb.]]</small> *''[[Exostema orbiculatum]]'' <small>Proctor</small> *''[[Exostema parviflorum]]'' <small>[[Achille Richard|A.Rich.]] ex [[Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt|Humb.]] & [[Aimé Jacques Alexandre Bonpland|Bonpl.]]</small> *''[[Exostema pervestitum]]'' <small>[[Attila Borhidi|Borhidi]] & M.Fernandez</small> *''[[Exostema polyphyllum]]'' <small>[[Ignatz Urban|Urb.]] & Ekman</small> *''[[Exostema pulverulentum]]'' <small>[[Attila Borhidi|Borhidi]]</small> *''[[Exostema purpureum]]'' <small>[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]</small> *''[[Exostema rotundatum]]'' <small>[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]</small> *''[[Exostema salicifolium]]'' <small>[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]</small> *''[[Exostema sanctae-luciae]]'' <small>(Kentisch) Britten</small> *''[[Exostema selleanum]]'' <small>[[Ignatz Urban|Urb.]]</small> *''[[Exostema spinosum]]'' <small>(Le Vavass.) Krug & [[Ignatz Urban|Urb.]]</small> *''[[Exostema stenophyllum]]'' <small>Britton</small> *''[[Exostema triflorum]]'' <small>([[William Wright (botaniko)|W.Wright]]) [[George Don|G.Don]] </small> *''[[Exostema valenzuelae]]'' <small>[[Achille Richard|A.Rich.]]</small> *''[[Exostema velutinum]]'' <small>[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]</small> {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Exostema ''Exostema''] iti [http://apps.kew.org/wcsp World Checklist of Selected Plant Families] *[http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Exostema ''Exostema''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317122222/http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Exostema |date=2012-03-17 }} iti [http://www.botany.si.edu/ing Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014160237/http://botany.si.edu/ing/ |date=2010-10-14 }} *[https://www.biodiversitylibrary.org/page/234981 ''Exostema''] iti [https://www.biodiversitylibrary.org/Default.aspx Biodiversity Heritage Library] *[http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&find_genus=Exostema+&find_species=&find_infrafamily=&find_infragenus=&find_infraspecies=&find_authorAbbrev=&find_includePublicationAuthors=on&find_includePublicationAuthors=off&find_includeBasionymAuthors=on&find_includeBasionymAuthors=off&find_publicationTitle=&find_isAPNIRecord=on&find_isAPNIRecord=false&find_isGCIRecord=on&find_isGCIRecord=false&find_isIKRecord=on&find_isIKRecord=false&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_sortByFamily=on&find_sortByFamily=off&query_type=by_query&back_page=plantsearch ''Exostema''] iti [http://www.ipni.org/ IPNI] *[https://web.archive.org/web/20121011004437/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?4587 ''Exostema''] iti [https://web.archive.org/web/20041015103620/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl GRIN taxonomy for plants] *[https://www.uniprot.org/taxonomy/43484 ''Exostema''] iti [https://www.uniprot.org/ UniProt] {{Taxonbar|from=Q5420696}} [[Kategoria:Exostema| ]] d26agj367mt3rtcofcpgb0dm8pzvczk 0 68282 406894 396206 2026-08-23T23:54:27Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406894 wikitext text/x-wiki {{taxobox | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = [[Eudicotidae]] | unranked_ordo = [[Asterids]] | ordo = [[Gentianales]] | familia = [[Rubiaceae]] | tribus = ''[[Cinchoneae]]'' | genus = '''''Remijia''''' | genus_authority = [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]] | subdivision_ranks = [[Sebbangan]] | subdivision = 45 a sebbangan; kitaen ti teksto }} Ti '''''Remijia''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Iti kaunegan ti pamilia, daytoy ket kaemng ti [[subpamilia]] ti [[Cinchonoideae]] ken ti [[Tribu (biolohia)|tribu]] ti [[Cinchoneae]]. Adda dagiti agarup a 36 a [[sebbangan]] iti ''Remijia''.<ref name="kewremijia">{{cite web |title=''Remijia'' |work=World Checklist of Rubiaceae At |publisher=Kew Gardens |url=http://www.kew.org/science/directory/projects/WorldRubiChecklist.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101130437/http://www.kew.org/science/directory/projects/WorldRubiChecklist.html |archivedate=2011-01-01 }}</ref> Dagitoy ket patneng iti [[Peru]] ken [[Brasil]]. Adda dagiti sumagmamano a sebbangan ket agraman kadagiti lungog nga ungkay a pagianan dagiti [[kuton]].<ref name="mabberley2008">David J. Mabberley. 2008. ''Mabberley's Plant-Book'' third edition (2008). Cambridge University Press: UK. {{ISBN|978-0-521-82071-4}}</ref> Ti ukis ti kayo ti ''Remijia'' ket aglaon iti 0.5%–2% ti [[quinine]], ti kemikal a sustansia a masansan a maus-usar nga agas ken panginanam kadagiti arak. Daytoy ket nalaklaka ngem ti ukis ti kayo ti ''[[Cinchona]]'', ti sabali pay a taudan ti quinine. Gaou tinakaro a nanamna, ti ukis ti kayo ti ''Remijia'' ket inus-usra it panagramid ti [[toniko a danum]].<ref name="Hobhouse">Henry Hobhouse (2004) ''Šest rostlin, které změnily svět''. Academia, Akademie věd České republiky, Praha, {{ISBN|80-200-1179-X}}, page 59. iti pagsasao a Tseko</ref> Awan pay ti naikeedeng a [[sebbangan-kita]] para iti ''Remijia''. Idi 2005, naiyakar dagiti dua a sebbangan manipud iti ''Remijia'' titi baro a henero ti ''[[Ciliosemina]]''.<ref name="Andersson2005">{{cite journal | last1 = Andersson | first1 = Lennart | last2 = Antonelli | first2 = Alexandre | year = 2005 | title = Phylogeny of the tribe Cinchoneae (Rubiaceae), its position in Cinchonoideae, and description of a new genus, ''Ciliosemina'' | url =https://archive.org/details/taxon_2005-02_54_1/page/17| journal = Taxon | volume = 54 | issue = 1| pages = 17–28 | doi=10.2307/25065299}}</ref> == Dagiti sebbangan == Adda dagiti 45 a mabigbig a sebbangan:<ref name="kewremijia" /> {{div col|colwidth=32em}} *''[[Remijia amazonica]]'' <small>K.Schum. ''in'' C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.)</small> *''[[Remijia amphithrix]]'' <small>Standl.</small> *''[[Remijia aracamuniensis]]'' <small>(Steyerm.) C.M.Taylor</small> *''[[Remijia argentea]]'' <small>Steyerm.</small> *''[[Remijia asperula]]'' <small>Standl.</small> *''[[Remijia berryi]]'' <small>Steyerm.</small> *''[[Remijia chelomaphylla]]'' <small>G.A.Sullivan</small> *''[[Remijia cinchonicarpa]]'' <small>Sucre</small> *''[[Remijia delascioi]]'' <small>Steyerm.</small> *''[[Remijia densiflora]]'' <small>Benth.</small> *''[[Remijia duckei]]'' <small>Standl.</small> *''[[Remijia ferruginea]]'' <small>(A.St.-Hil.) DC..</small> *''[[Remijia firmula]]'' <small>(Mart.) Wedd.</small> *''[[Remijia globosa]]'' <small>(Steyerm.) C.M.Taylor</small> *''[[Remijia glomerata]]'' <small>Huber</small> *''[[Remijia grazielae]]'' <small>Sucre</small> *''[[Remijia hilarii]]'' <small>DC.</small> *''[[Remijia hirsuta]]'' <small>Sucre</small> *''[[Remijia hispida]]'' <small>Spruce ''ex'' K.Schum. ''in'' C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.)</small> *''[[Remijia hubbardiorum]]'' <small>B.M.Boom</small> *''[[Remijia involucrata]]'' <small>K.Schum. ''in'' C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.)</small> *''[[Remijia kuhlmannii]]'' <small>Sucre</small> *''[[Remijia leiocalyx]]'' <small>Standl. ''ex'' Steyerm.</small> *''[[Remijia longifolia]]'' <small>Benth. ''ex'' Standl.</small> *''[[Remijia macrocnemia]]'' <small>(Mart.) Wedd.</small> *''[[Remijia macrophylla]]'' <small>(H.Karst.) Benth. & Hook.f. ''ex'' Flueck.</small> *''[[Remijia maguirei]]'' <small>Steyerm.</small> *''[[Remijia marahuacensis]]'' <small>Steyerm.</small> *''[[Remijia morilloi]]'' <small>Steyerm.</small> *''[[Remijia pacimonica]]'' <small>Standl.</small> *''[[Remijia paniculata]]'' <small>DC.</small> *''[[Remijia physophora]]'' <small>Benth. ''ex'' K.Schum. ''in'' C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.)</small> *''[[Remijia pilosinervula]]'' <small>Steyerm.</small> *''[[Remijia reducta]]'' <small>Steyerm.</small> *''[[Remijia roraimae]]'' <small>(Benth.) K.Schum. ''in'' C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.)</small> *''[[Remijia sessilis]]'' <small>Steyerm.</small> *''[[Remijia sipapoensis]]'' <small>Steyerm.</small> *''[[Remijia steyermarkii]]'' <small>Standl.</small> *''[[Remijia tenuiflora]]'' <small>Benth.</small> *''[[Remijia trianae]]'' <small>Wernham</small> *''[[Remijia ulei]]'' <small>K.Krause</small> *''[[Remijia uniflora]]'' <small>C.M.Taylor</small> *''[[Remijia vaupesiana]]'' <small>Steyerm.</small> *''[[Remijia vellozoi]]'' <small>DC.</small> *''[[Remijia wurdackii]]'' <small>Steyerm.</small> {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Remijia&page=quickSearch ''Remijia''] iti: [http://apps.kew.org/wcsp/prepareChecklist.do?checklist=rubiaceae%40%40025250120110104024 Search Page] iti: [https://web.archive.org/web/20110101130437/http://www.kew.org/science/directory/projects/WorldRubiChecklist.html World Checklist of Rubiaceae] iti: [https://web.archive.org/web/20110628230523/http://www.kew.org/science/directory/projects/indexbyteam.html#Rubi Index by Team] iti: [https://web.archive.org/web/20101231134226/http://www.kew.org/science/directory/projects/index.html Projects] iti: [https://web.archive.org/web/20110228134853/http://www.kew.org/science/directory/ Science Directory] iti: [http://www.kew.org/science-research-data/index.htm Scientific Research and Data] iti: [http://www.kew.org/ Kew Gardens] * [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?10314 ''Remijia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010203552/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?10314 |date=2012-10-10 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?975 List of Genera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001217065800/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?975 |date=2000-12-17 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?975 Rubiaceae] iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/famlist.pl List of families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000816163915/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/famlist.pl |date=2000-08-16 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en Families and Genera in GRIN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227004053/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en |date=2013-02-27 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/queries.pl?language=en Queries] iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl GRIN taxonomy for plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041015103620/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl |date=2004-10-15 }} {{Taxonbar|from=Q3489015}} [[Kategoria:Cinchoneae]] lk8cty4qwtbpuyfpzxloo8kr1yy2m8x 0 68394 406877 404007 2026-08-23T23:44:35Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406877 wikitext text/x-wiki {{Infobox bantay | name = Kabambantayan ti Apo–Talomo | native_name = | other_name = | etymology = | photo = | photo_caption = Bantay Apo (likudan) ken Bantay Talomo (sanguanan) kas makita manipud iti [[Siudad ti Davao]] | photo_size = | country = {{PHL}} | state = [[Davao del Sur]] | state_type = Probinsia | city = [[Siudad ti Davao]] | range = | border = | highest = [[Bantay Apo]] | elevation_m = 2964 | coordinates = {{Coord|7|2|51.18|N|125|20|17.56|E|type:mountain|display=inline,title}} | coordinates_note = | range_coordinates = | range_coordinates_note = | length_km = | length_orientation = | length_note = | width_km = | width_orientation = | width_note = | area_km2 = | area_note = | geology = | orogeny = | period = | map = Filipinas | map_caption = Lokasion idiay Filipinas }} Ti '''Apo–Talomo''' (ammo pay a kas '''antay Talomo''' wenno '''Kabambantayan ti Talomo''') ket ti maysa a kabambantayan ti Filipinas a mangiraman ti [[Bantay Apo]].<ref>{{Cite journal|last=Lewis|first=Richard E.|date=April 1988|title=Mt Apo and other national parks in the Philippines|url=https://archive.org/details/sim_oryx_1988-04_22_2/page/100|journal=Oryx|volume=22|issue=2|pages=100–109|doi=10.1017/s0030605300027575|issn=0030-6053}}</ref> Ti Bantay Talomo ket maysa kadagiti 15 a kangatuan a bantay iti Filipinas ken addaan iti kangato iti 2,674+ MASL. Kadagiti termino ti karigat iti panagkalay-at, napategan daytoy iti 7/9 iti karigat ken addaan iti maysa a 2-4 a klase ti dalan.<ref>{{Cite web|url=https://aaronlindo.wordpress.com/2016/10/04/mount-talomo-a-guardian-mountain-of-mount-apo/|title=Mount Talomo – A guardian mountain of Mount Apo|date=2016-10-04|website=NOT JUST YOUR ORDINARY SCIENTIST|language=en|access-date=2019-04-12}}</ref> == Hidrolohiko a langlanga == Ti Bantay Talomo ket maysa a pagumnongan dagiti danum a laugar dagitinadumaduma a nangruna a sistema ti karayan ti Karayan Panigan, Karayan Tamugan, ken Karayan Talomo. Ti Karayan Panigan ken Karayan Tamugan ket tributario ti sistema ti [[Karayan Davao]]. Ti Karayan Talomo ket maysa a waig nga agayus iti [[Golpo Davao]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Filipinas-heograpia-pungol}} {{DEFAULTSORT:Apo-Talomo}} [[Kategoria:Banbantay ti Filipinas]] ora7ifmztamt61wxam9v1uysrkycn2l 0 68622 406797 406111 2026-08-23T22:32:04Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406797 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | name = ''Chione'' | display_parents = 3 | genus = Chione | species = venosa | parent_authority = [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]] | authority = ([[Olof Peter Swartz|Sw.]]) [[Ignatz Urban|Urb.]] | synonyms = Genus *''Crusea'' <small>[[Achille Richard|A.Rich.]]</small> *''Oregandra'' <small>[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]</small> *''Sacconia'' <small>[[Stephan Friedrich Ladislaus Endlicher|Endl.]]</small> Species *''Jacquinia venosa'' <small>[[Olof Peter Swartz|Sw.]]</small> }} Ti '''''Chione''''' ket ti [[Monotipiko a takson|monotipiko]] a [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]] nga aglaon iti bugbugtong a sebbangan ti '''''Chione venosa'''''. Daytoy ket patneng iti [[neotropiko]], a kaaduan a mabirukan iti [[Mehiko]], ken iti amin a paset ti [[Tengnga nga Amerika]], ti [[Karibe]], [[Colombia]], [[Ecuador]], ken [[Peru]]. Daytoy ket kadawyan a [[kayo]] nga agtubo iti 10 aginggana iti 20 a metro iti katayag. Dagiti di nasayaat a habitat, daytoy ket mabalin a pandek wenno bassit a mula. Daytoy ket awan ti ammo nga usar iti ekonomia. == Sistematika == Ti henero ti ''Chione'' ket impatakder babaen ni [[Augustin Pyramus de Candolle|de Candolle]] iti bukodna a [[Prodromus Systematis Naturalis Regni Vegetabilis|''Prodromus'']] idi 1830.<ref name="decandolle1830">Augustin Pyramus de Candolle. 1830. ''Prodromus Systematis Naturalis Regni Vegetabilis''. 4: 461.</ref><ref name="ipnichione">''Chione'' iti: International Plant Names Index</ref> Ti nagan ti henero ket naala manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a balikas ti ''chion'', a ti kayatna a sawen ket niebe.<ref name="Quattrocchi2000">{{cite book|author=Quattrocchi U|year=2000|title=CRC World Dictionary of Plant Names|volume=1|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, New York, Washington DC, London|ISBN=978-0-8493-2675-2}}</ref> Tibiolohiko a kita para iti henero ket dagiti mula a tinawtawagan ni de Candolle iti ''Chione glabra''.<ref name="ingchione">''Chione'' iti: Index Nominum Genericorum. iti: [[Regnum Vegetabile]]</ref> Nairaman itan dagitoy iti ''Chione venosa'' var. ''venosa'' ngem segun ti [[International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants|ICN]], ''Chione glabra'' daytoy ket mangitalinaay ti kasasaadna a kas kita.<ref name="Taylor2003" /> Adda dagiti sumagmamano a mannurat a nangikeddeng kadagiti ad-adu ngem a 15 [[sebbangan]] iti ''Chione'',<ref name="Mabberley2008">{{cite book|author=Mabberley DJ|year=2008|title=Mabberley's Plant Book|edition=3|publisher=Cambridge University Press|ISBN=978-0-521-82071-4}}</ref> ngem kadawyan a maysa laeng a sebbangan ti mabigbig, ti ''Chione venosa''.<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Chione|title=''Chione'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=1 Hunio 2014}}</ref> Idi 2003, dua a sebbangan ti naikkat manipud iti ''Chione'' ken naikabil iti baro a henero, ti ''[[Colleteria]]''.<ref name="Taylor2003">{{cite journal|author=Taylor DW|year=2003|title=''Colleteria'' (Rubiaceae), a new genus from the Caribbean|url=https://archive.org/details/systematics-and-geography-of-plants_2003_73_2/page/199|journal=Systematics and Geography of Plants|volume=73|issue=2|pages=199–208}}</ref> Ti nabati a sebbangan ti ''Chione'' ketnaipagtipon iti maysa a sebbangan, ti ''Chione venosa'', nga agraman kadagiti uppat a [[Karuay (botanika)|karuay]].<ref name="Taylor2003" /> Ti ''Chione'' ken ''Colleteria'' ket isu dagitoy ti kaikaisuna a henero iti [[Taksonomiko a ranggo|subpamilia]] ti [[Cinchonoideae]] ta saan pay a naikeddeng iti [[Tribu (biolohia)|tribu]]. Maikabildanto iti maysa a tribu, mabalin ngaiti maysa a baro, akalpasan ti ad-adu pay a morpolohiko a panagadal.<ref name="Manns2010">{{cite journal|author=Manns U, Bremer B|year=2010|title=Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/25|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=56|pages=21–39|doi=10.1016/j.ympev.2010.04.002|pmid=20382247|issue=1}}</ref> === Dagiti kita === *''Chione venosa'' var. ''buxifolia'' <small>(Dwyer & M.V.Hayden) David W.Taylor</small> – [[Panamá]] *''Chione venosa'' var. ''cubensis'' <small>([[Achille Richard|A.Rich.]]) David W.Taylor</small> – [[Kuba]], [[Haiti]], [[Republika a Dominikano]] *''Chione venosa'' var. ''mexicana'' <small>([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) David W.Taylor</small> – [[Mehiko]] *''Chione venosa'' var. ''venosa'' – southern [[Mehiko]], [[Tengnga nga Amerika]], [[Republika a Dominikano]], [[Haiti]], [[Puerto Rico]], [[Trinidad]], [[Lesser Antilles]], [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Perú]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Chione ''Chione'' iti World Checklist of Rubiaceae] *[http://www.botanicus.org/page/152607 ''Chione''] Iti [http://www.botanicus.org/title/b11905840 Prodromus Systematis Naturalis Regni Vegetabilis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210530065733/http://www.botanicus.org/title/b11905840 |date=2021-05-30 }} iti [http://www.botanicus.org/ Botanicus] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20091211004729/http://www.botanicus.org/ |date=2009-12-11 }} * [http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&find_genus=Chione&find_species=&find_infrafamily=&find_infragenus=&find_infraspecies=&find_authorAbbrev=&find_includePublicationAuthors=on&find_includePublicationAuthors=off&find_includeBasionymAuthors=on&find_includeBasionymAuthors=off&find_publicationTitle=&find_isAPNIRecord=on&find_isAPNIRecord=false&find_isGCIRecord=on&find_isGCIRecord=false&find_isIKRecord=on&find_isIKRecord=false&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_sortByFamily=on&find_sortByFamily=off&query_type=by_query&back_page=plantsearch ''Chione''] iti [http://www.ipni.org/ IPNI] * [http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Chione ''Chione''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202011448/http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Chione |date=2017-02-02 }} iti [http://www.botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116211833/http://botany.si.edu/ing/ |date=2018-11-16 }} At [http://www.mnh.si.edu/ Smithsonian National Museum of Natural History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222183809/http://www.mnh.si.edu/ |date=2016-02-22 }} * [http://www.tropicos.org/Name/40007111 ''Chione'' iti Tropicos] * [https://web.archive.org/web/20121010203529/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?2477 ''Chione''] iti [https://web.archive.org/web/20041015103620/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl GRIN Taxonomy for Plants] * [https://www.uniprot.org/taxonomy/128406 ''Chione''] iti [https://www.uniprot.org/ UniProt] {{Taxonbar|from=Q15399277}} [[Kategoria:Hamelieae]] [[Kategoria:Flora ti Mehiko]] [[Kategoria:Flora ti Karibe]] [[Kategoria:Flora ti Tengnga nga Amerika]] [[Kategoria:Flora ti Colombia]] [[Kategoria:Flora ti Ecuador]] [[Kategoria:Flora ti Peru]] [[Kategoria:Flora ti Puerto Rico]] 8o7p89k7roc8tvzbw76lri147h4pe8j 0 68626 406843 401250 2026-08-23T23:17:57Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406843 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |display_parents = 3 |genus = Cosmocalyx |species = spectabilis |parent_authority = [[Paul Carpenter Standley|Standl.]] |authority = [[Paul Carpenter Standley|Standl.]] }} Ti '''''Cosmocalyx''''' ket ti [[Monotipiko a takson|monotipiko]] a [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Ti henero ket aglaon laeng iti maysa a [[sebbangan]], viz. ''Cosmocalyx spectabilis'', a mabirukan iti [[Mehiko]], [[Belis]], ken [[Guatemala]].<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Cosmocalyx|title=''Cosmocalyx'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=13 Hunio 2014}}</ref> == Deskripsion == Ti ''Cosmocalyx spectabilis'' ket ti maysa a narapis a [[kayo]], aginggana iti {{pagbaliwen|15|m|ft|abbr=on}} iti katayag ken {{pagbaliwen|20|cm|in|abbr=on}} iti diametro ([[Diametro iti katayag ti barukong|dbh]]). Kalpasan ti [[anthesis]], dumakkel iti maralabbasit ti maysa kadagiti uppat a pingir ti calyx, ti kasla bulong nga estruktura a tinawtawagan iti calycophyll. Dagitoy ket mangpalaka iti pannakaiwaras ti [[bunga]] babaen ti angin. Ti bunga ket silindriko nga agukrad a bassit a rengngat a kapsula. Ti tunggal maysa a rengngat ket aglaon iti maysa a basalo a naisengngat a bukel. Daytoy a kombinasion dagiti pannakailasin ket mangiduma ti ''Cosmocalyx'' manipud kadagiti sabali a henero ti Rubiaceae.<ref name="Delprete1998">{{cite journal|author=Delprete PG|year=1998|title=Notes on calycophyllous Rubiaceae. Part III. Systematic position of the monotypic Mexican genus ''Cosmocalyx'' and notes on the calycophyll development|url=https://archive.org/details/sim_brittonia_july-september-1998_50_3/page/309|journal=Brittonia|volume=50|issue=3|pages=309–317|doi=10.2307/2807774}}</ref> == Sistematika == Ti ''Cosmocalyx'' ket [[Nagan a botaniko|ninaganan]] babaen ni [[Paul Carpenter Standley|Paul Standley]] idi 1930.<ref name="standley1930">''Cosmocalyx'' page 56. In: Paul C. Standley. 1930. "Studies of American Plants – III". ''Field Museum of Natural History. Botanical series.'' '''8'''(1):3-73.</ref> Ti kadawyan a nagan ket naala manipud kadagiti [[Taga-ugma a Griego]] a balikas ti ''kosmos'', a ti kayatna a sawen ket "urnos", ken ''calyx'', "ti maysa a [[Calyx (botanika)|calyx]]".<ref name="Quattrocchi2000">{{cite book|author=Quattrocchi U|year=2000|title=CRC World Dictionary of Plant Names|volume=1|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, New York, Washington DC, London|ISBN=978-0-8493-2675-2}}</ref> Ti ''Cosmocalyx'' is [[Taksonomia (biolohia)|naikabil]] iti ''[[Deppea]]'', ''[[Hoffmannia]]'', ''[[Hamelia]]'' ken dagiti pay sabali a nadumaduma a henero iti [[Tribu (biolohia)|tribu]] ti Hamelieae. Dagiti pannakaikabagian iti kaunegan iti daytoy a tribu ket di masigurado.<ref name="Manns2010">{{cite journal|author=Manns U, Bremer B|year=2010|title=Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/25|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=56|pages=21–39|doi=10.1016/j.ympev.2010.04.002|pmid=20382247|issue=1}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=48359 Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Cosmocalyx spectabilis'']{{Natay a silpo|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&find_genus=Cosmocalyx+&find_species=&find_infrafamily=&find_infragenus=&find_infraspecies=&find_authorAbbrev=&find_includePublicationAuthors=on&find_includePublicationAuthors=off&find_includeBasionymAuthors=on&find_includeBasionymAuthors=off&find_publicationTitle=&find_isAPNIRecord=on&find_isAPNIRecord=false&find_isGCIRecord=on&find_isGCIRecord=false&find_isIKRecord=on&find_isIKRecord=false&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_sortByFamily=on&find_sortByFamily=off&query_type=by_query&back_page=plantsearch ''Cosmocalyx''] iti [http://www.ipni.org/ IPNI] *[https://www.biodiversitylibrary.org/page/2396271 ''Cosmocalyx''] iti [https://www.biodiversitylibrary.org/Default.aspx Biodiversity Heritage Library] *[https://www.uniprot.org/taxonomy/339287 ''Cosmocalyx''] iti [https://www.uniprot.org/ UniProt] {{Taxonbar|from=Q602614}} [[Kategoria:Hamelieae]] 6eln67z2rcva19byykgc1dr7w9ro4pq 0 68874 406798 385782 2026-08-23T22:33:40Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406798 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = Sarcocephalus latifolius 0001.jpg |image_caption = ''Sarcocephalus latifolius'' |display_parents = 2 |taxon = Sarcocephalus |authority = [[Adam Afzelius|Afzel.]] ex [[Robert Brown (botaniko, nayanak idi 1773)|R.Br.]] |type_species = |type_species_authority = |synonyms = * ''[[Cephalina]]'' <small>[[Peter Thonning|Thonn.]]</small> }} Ti '''''Sarcocephalus''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket agtengngel kadagiti dua a sebbangan dagiti bassit a mula wenno kayo a patneng iti tropikal nga [[Aprika]].<ref name="Mabberley2008">{{cite book|author=Mabberley DJ|year=2008|title=Mabberley's Plant Book|edition=3rd|publisher=Cambridge University Press|ISBN=978-0-521-82071-4}}</ref><ref name="Ridsdale1975">{{cite journal|author=Ridsdale CE|year=1975|title=A synopsis of the African and Madagascan Rubiaceae – Naucleeae|url=https://archive.org/details/blumea_1975_22_3/page/541|journal=Blumea|volume=22|issue=3|pages=541–553}}</ref><ref name="Razafim2002">{{cite journal|vauthors=Razafimandimbison SG, Bremer B|year=2002|title=Phylogeny and classification of Naucleeae s.l.(Rubiaceae) inferred from molecular (ITS, ''rbcL'', and ''trnT-F'') and morphological data|url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_2002-07_89_7/page/1027|journal=American Journal of Botany|volume=89|issue=7|pages=1027–1041|doi=10.3732/ajb.89.7.1027}}</ref> Ti ''[[Sarcocephalus latifolius]]'' ket addaan kadagiti makan a bunga nga ammo a kas melokoton ti Aprika, melokoton ti Guinea, melokoton ti Sierra Leone wenno higuera ti away. == Dagiti sebbangan == * ''[[Sarcocephalus latifolius]]'' <small>(Sm.) E.A.Bruce</small> * ''[[Sarcocephalus pobeguinii]]'' <small>Hua ex Pobég.</small> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *{{WestAfricanPlants|Sarcocephalus}} *[http://apps.kew.org/wcsp/rubiaceae/ World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q7423571}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Naucleeae]] e2jiqqgo5xm1g937wz80p9pgauunvd0 0 68877 406823 376218 2026-08-23T23:02:50Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406823 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Uncaria gambir - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-275.jpg | image_caption = ''Uncaria gambir'' | taxon = Uncaria | authority = [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]]<!--1789--> | type_species = ''[[Uncaria guianensis]]'' | type_species_authority = ([[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aublet]]) [[Johann Friedrich Gmelin|J.F. Gmelin]] | subdivision_ranks = Sebbangan | subdivision = ~40 a sebbangan. Kitaen ti teksto }} Ti '''''Uncaria''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket agraman kadagiti agarup a 40 a [[sebbangan]].<ref name="kewuncaria">''Uncaria'' iti: World Checklist of Rubiaceae At: Kew Gardens Website. (kitaen ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).</ref> Ti pannakaiwarwarasda ket [[pantropikal]], a kaaduan dagiti sebbangan ket patneng iti [[tropikal nga Asia]], tallo manipud iti [[Aprika]] ken ti [[Labneng Mediteraneo|Mediteraneo]] ken dua manipud iti [[neotropiko]].<ref name="mabberley2008">David J. Mabberley. 2008. ''Mabberley's Plant-Book'' third edition (2008). Cambridge University Press: UK. {{ISBN|978-0-521-82071-4}}</ref> Dagitoy ket ammo a kas '''gambier''', '''cat's claw''' wenno '''uña de gato''', dagitoy dua nagan ket naibingbingay kadagiti nadumaduma a sabali a mula. Ti [[sebbangan-kita]] para iti henero ket ti ''[[Uncaria guianensis]]''.<ref name="inguncaria">''Uncaria'' iti: Index Nominum Genericorum. iti: [[Regnum Vegetabile]] (kitaen ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).</ref> Ti Gambier ti [[Indonesia]] (''[[uncaria gambir|U. gambir]]'') ket ti maysa a dakkel a tropikal nga agkalatkat nga addaan kadagiti bulong a kadawyan iti daytoy a henero, agsumbangir ken agarup a {{pagbaliwen|10|cm|in|abbr=on}} iti kaatiddog. Ti ''U. tomentosa'' ti Abagatan nga Amerika ket tinawtawagan iti Uña de Gato. Ti ''[[Uncaria sinensis]]'' ket kadawyan iti [[Tsina]]. Ti ''Uncaria'' ket [[Nagan a botaniko|ninaganan]] babaen ni [[Johann Christian Daniel von Schreber|Johann von Schreber]] idi iti bukodna a ''Genera Plantarum'' edision 8[a] (saan nga iyallilaw kadagiti libro iti isu met laeng a titulo babaen ni [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Antoine Laurent de Jussieu|Jussieu]], ken dadduma pay).<ref name="ipniuncaria">''Uncaria'' in International Plant Names Index. (kitaen ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).</ref><ref name="schreber1789">Johann Schreber. 1789. Gen. Pl., ed. 8[a]. (Genera Plantarum Eorumque Characteres Naturales Secundum Numerum, Figuram, Situm, & Proportionem Omnium Fructificationis Partium. (Ed. 8[a])). volume 1, page 125. Frankfurt am Main, Germany(kitaen ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).</ref> Ti nagan ti henero ket naala manipud iti balikas ti [[Pagsasao a Latin|Latin]] iti ''uncus'', a ti kayatna a sawen ket "maysa a kawit".<ref name="quattrocchi2000">Umberto Quattrocchi. 2000. ''CRC World Dictionary of Plant Names'' volume IV. CRC Press: Boca Raton; New York; Washington, DC;, USA. London, UK. {{ISBN|978-0-8493-2673-8}} (set).</ref> Daytoy ket mangibagbaga kadagiti kawit, a mabukel kadagiti napabassit a sanga, nga us-usaren ti ''Uncaria'' a kumapet kadagtii sabali a mula. Ti ''Uncaria'' ket kameng ti [[Tribu (biolohia)|tribu]] ti [[Naucleeae]], ngem ti puestona iti kaunegan iti dayta a tribu ket agtultuloy a saan a nasolbar.<ref name="manns2010">{{cite journal | last1 = Manns | first1 = Ulrika | last2 = Bremer | first2 = Birgitta | year = 2010 | title = Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae)". | url =https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/25| journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 56 | issue = 1| pages = 21–39 | doi = 10.1016/j.ympev.2010.04.002 | pmid=20382247}}</ref> == Deskripsion == Dagitoy ket natariakyo a [[liana]]; kumalatkat babaen dagiti kawit a nabukel manipud iti napabassit, a nabaliwen a sangsanga. Dagiti [[estipula]] ket intero wenno nagiwangan. Dagiti inploressensia ket dagiti kompakto nga ulo iti patingga dagiti horisontal, ken napabassit unay a sanga. Dagiti pingir ti [[Corolla (botanika)|corolla]] ket awanan kadagiti parte. Dagiti bukel ket agraman kadagiti atiddog a payak iti tunggal maysa nga ungto, ti akinbaba a payak ket nauneg a nagiwangan.<ref name="ridsdale1978">{{cite journal | last1 = Ridsdale | first1 = Colin E. | year = 1978 | title = A revision of ''Mitragyna'' and ''Uncaria'' (Rubiaceae)". | url = | journal = Blumea | volume = 24 | issue = 1| pages = 43–100 }}</ref> == Dagiti sebbangan == Ti sumaganad a listaan dagiti sebbangan ket mabalin a saan a kompleto wenno aglaon kadagiti [[Sinonimo (taksonomia)|sinonimo]]. {| border="0" | valign="top" | * ''[[Uncaria acida]]'' (Hunter) Roxb. (Indotsina aginggana iti Baro a Guinea) * ''[[Uncaria elliptica]]'' R.Br. & G. Don (Malaysia) * ''[[Uncaria gambir]]'' Roxb. - '''Gambier''' wenno Gambir (Indonesia)&nbsp;&nbsp; * ''[[Uncaria guianensis]]'' J.F.Gmel. (Guyana) * ''[[Uncaria hirsuta]]'' Havil. * ''[[Uncaria homomalla]]'' Miq. (Daya nga India, Malaysia) * ''[[Uncaria macrophylla]]'' Wall. (Abagatan a daya nga Asia) * ''[[Uncaria rhynchophylla]]'' (Miq.) Jacks. (CTsina) | valign="top" | * ''[[Uncaria scandens]]'' (Sm.) Hutch. * ''[[Uncaria sessilifructus]]'' Roxb. * ''[[Uncaria setiloba]]'' Benth. * ''[[Uncaria sinensis]]'' (Oliv.) Havil. (sin. ''[[Nauclea]] sinensis'') * ''[[Uncaria tomentosa]]'' DC – Cat's Claw (Abagatan nga Amerika) * ''[[Uncaria wangii]]'' How |} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Uncaria}} *[https://archive.is/20121212015049/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?12553 Germplasm Resources Information Network: ''Uncaria''] * [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Uncaria&page=quickSearch Search ''Uncaria'', Royal Botanic Gardens, KewScience] {{Taxonbar|from=Q1989596}} [[Kategoria:Uncaria| ]] [[Kategoria:Makaagas a mulmula]] bmzrzfnp6i22c59sxmwxqb3gk61zist 0 69065 406838 401253 2026-08-23T23:15:05Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406838 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = |image_caption = |display_parents = 2 |parent_authority = [[Bernard Verdcourt|Verdc.]] |taxon = Craterispermum |authority = [[George Bentham|Benth.]] |type_species = ''[[Craterispermum laurinum]]'' |type_species_authority = ([[Jean Louis Marie Poiret|Poir.]]) [[George Bentham|Benth.]] |synonyms = }} Ti '''''Craterispermum''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. daytoy ket aglaon kadagiti 16 a [[sebbangan]] a mabirukan iti tropikal nga [[Aprika]] ken [[Seychelles]].<ref name="senatorpadme" /> Daytoy laeng ti kaikaisuna a henero iti [[Tribu (biolohia)|tribu]] ti Craterispermeae, a ti nagbaliwanna a panawen ket nakarkulo iti 34.8 a riwriw a tawen ti napalabas.<ref name="Bremer2009">{{cite journal|author=Bremer B, Eriksson T|year=2009|title=Time tree of Rubiaceae: phylogeny and dating the family, subfamilies, and tribes|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-plant-sciences_july-august-2009_170_6/page/766|journal=International Journal of Plant Sciences|volume=170|issue=6|pages=766–793|doi=10.1086/599077}}</ref> == Dagiti sebbangan == Mabigbig dagiti sumaganad a sebbangan manipud idi Mayo 2014:<ref name="senatorpadme">[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=48720 Kew World Checklist of Selected Plant Families ''Craterispermum'']{{Natay a silpo|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{div col}} * ''[[Craterispermum angustifolium]]'' <small>[[Émile Auguste Joseph De Wildeman|De Wild.]] & T.Durand</small> – Zaïre (Kongo-Kinshasa, Demokratiko a Republika ti Kongo) * ''[[Craterispermum aristatum]]'' <small>Wernham</small> – Nigeria, Kamerun * ''[[Craterispermum caudatum]]'' <small>[[John Hutchinson (botanist)|Hutch.]]</small> -Ghana, Côte d'Ivoire, Liberia, Nigeria, Senegal, Sierra Leone, Gabon, Kamerun * ''[[Craterispermum cerinanthum]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> – Benin,Thana, Côte d'Ivoire, Nigeria, Togo, Republika ti Tengnga nga Aprika, Kamerun, Kongo-Brazzaville, Gabon, Zaire, Angola * ''[[Craterispermum congolanum]]'' <small>[[Émile Auguste Joseph De Wildeman|De Wild.]] & T.Durand</small> – Zaïre (Kongo-Kinshasa, Demokratiko a Republika ti Kongo) * ''[[Craterispermum dewevrei]]'' <small>[[Émile Auguste Joseph De Wildeman|De Wild.]] & T.Durand</small> – Gabon, Zaïre (Kongo-Kinshasa, Demokratiko a Republika ti Kongo) * ''[[Craterispermum goossensii]]'' <small>[[Émile Auguste Joseph De Wildeman|De Wild.]]</small> – Zaïre (Kongo-Kinshasa, Demokratiko a Republika ti Kongo) * ''[[Craterispermum grumileoides]]'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> – Angola * ''[[Craterispermum inquisitorium]]'' <small>Wernham</small> – Gabon, Cabinda, Zaïre (Kongo-Kinshasa, Demokratiko a Republika ti Kongo) * ''[[Craterispermum laurinum]]'' <small>([[Jean Louis Marie Poiret|Poir.]]) [[George Bentham|Benth.]]</small> – Gambia, Ghana, Guinea-Bissau, Guinea, Côte d'Ivoire, Mali, Nigeria, Senegal, Sierra Leone, Republika ti Tengnga nga Aprika, Kongo-Brazzaville, Gabon * ''[[Craterispermum ledermannii]]'' <small>[[Kurt Krause|K.Krause]]</small> – Kamerun, Gabon, Guinea Ekuatorial * ''[[Craterispermum longipedunculatum]]'' <small>[[Bernard Verdcourt|Verdc.]]</small> – Tanzania * ''[[Craterispermum microdon]]'' <small>[[John Gilbert Baker|Baker]]</small> – Seychelles * ''[[Craterispermum montanum]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> – Golpo ti Is-isla ti Guinea *''[[Craterispermum parvifolium]]'' <small>Taedoumg & Sonké</small> – Kamerun, Gabon, Guinea Ekuatorial * ''[[Craterispermum reticulatum]]'' <small>[[Émile Auguste Joseph De Wildeman|De Wild.]]</small> – Zaïre (Kongo-Kinshasa, Demokratiko a Republika ti Kongo) *''[[Craterispermum robbrechtianum]]'' <small>Taedoumg & Sonké</small> – Kamerun, Gabon * ''[[Craterispermum schweinfurthii]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> – Nigeria, Burundi, Republika ti Tengnga nga Aprika, Gabon, Zaïre (Kongo-Kinshasa, Demokratiko a Republika ti Kongo), Etiopia, Sudan, Kenya, Tanzania, Uganda, Angola, Malawi, Mozambique, Zambia, Zimbabwe {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Craterispermum ''Craterispermum'' iti World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q5182644}} [[Kategoria:Craterispermeae]] [[Kategoria:Flora ti Aprika]] [[Kategoria:Flora ti Seychelles]] qtbfi7m2wrmt0e9e88j2jp4ohn2rdec 0 69128 406862 355955 2026-08-23T23:32:01Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406862 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = Knoxia hookeriana 66801 580 360.jpg |image_caption = ''[[Knoxia hookeriana]]'' |display_parents = 2 |taxon = Knoxia |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |type_species = ''[[Knoxia zeylanica]]'' |type_species_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = * ''Afroknoxia'' <small>[[Bernard Verdcourt|Verdc.]]</small> * ''Baumannia'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> * ''Cuncea'' <small>Buch.-Ham. ex [[David Don|D.Don]]</small> * ''Dentillaria'' <small>[[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small> * ''Neobaumannia'' <small>[[John Hutchinson (botaniko)|Hutch.]] & Dalziel</small> * ''Vissadali'' <small>[[Michel Adanson|Adans.]]</small> }} Ti '''''Knoxia''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Ti henero ket ammo a taudan ti nabaknang ataudan dagiti anthraquinone.<ref name="ZhouJiang1994">{{cite journal|last1=Zhou|first1=Zhu|last2=Jiang|first2=Shan-Hao|last3=Zhu|first3=Da-Yuan|last4=Lin|first4=Long-Ze|last5=A Cordell|first5=Geoffrey|title=Anthraquinones from Knoxia valerianoides|url=https://archive.org/details/sim_phytochemistry_1994-06_36_3/page/765|journal=Phytochemistry|volume=36|issue=3|year=1994|pages=765–768|issn=0031-9422|doi=10.1016/S0031-9422(00)89813-1}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Knoxia}} *[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Alseis ''Alseis'' iti World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q9297184}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Knoxieae]] qcosp63m3akqcnvdzb4cygsmtf40a1i 0 69297 406803 392780 2026-08-23T22:36:36Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406803 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image = Gentianales - Psychotria carthagenensis - kew 1.jpg |image_caption = |genus = Psychotria |species = carthagenensis |authority = [[Jacq.]]<ref>{{cite web |url=http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=4087482 |title=Catalogue of Life: 2008 Annual Checklist |website=Catalogue of Life |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080326174720/http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=4087482 |archive-date=2008-03-26 |access-date=2020-04-12 }}</ref> |synonyms = ''Psychotria carthaginensis'' <small>(''[[lapsus]]'')</small> ''Psychotria alba'' }} Ti '''''Psychotria carthagenensis''''', ammo pay a kas '''amyruca''', ket ti bassit a mula iti sirok ti katuduan a bakir iti [[Abagatan nga Amerika]] iti pamilia ti [[kape]] iti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket agtubo manipud kadagiti tropiko iti Abagatan nga Amerika aginggana iti [[Mehiko]].<ref name="WCSP">{{cite web |url=http://apps.kew.org/wcsp |title=World Checklist of Selected Plant Families |language=en |website=Kew Science |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=2 Abril 2010}}</ref> Saan met a kasla dagiti sabali a sebbangan ti Psychotria, nabirukanen a daytoy ket awanan kadagiti alkaloid.<ref name="NCBI">{{cite journal |title=Absence of alkaloids in Psychotria carthagenensis Jacq. (Rubiaceae) |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ethnopharmacology_1996-10_54_1/page/37 |date=1996 |language=en |volume=54 |issue=1 |pages=37–40 |last=Leal |first=M. B. |last2=Elisabetsky |first2=E. |journal=Journal of Ethnopharmacology |doi=10.1016/0378-8741(96)01448-1 |pmid=8941866}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline}} *[http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=4087482 Catalogue of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080326174720/http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=4087482 |date=2008-03-26 }} {{Taxonbar|from=Q7256517}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Flora ti Brasil]] [[Kategoria:Psychotria|carthagenensis]] s15c7h6htyzubazt5qouf07jo6w2hl6 0 69590 406756 401244 2026-08-23T21:50:15Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406756 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image = Coelospermum 4.jpg |image_caption = ''Coelospermum reticulatum'' |taxon = Coelospermum reticulatum |authority = ([[Ferdinand von Mueller|F.Muell.]]) [[George Bentham|Benth.]] |synonyms = *''Pogonolobus reticulatus'' <small>[[Ferdinand von Mueller|F.Muell.]]</small> *''Caelospermum reticulatum'' }} Ti '''''Coelospermum reticulatum''''' ket ti [[sebbangan]] ti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket patneng iti [[Baro a Guinea]], ti [[Akin-amianan a Teritorio]], ken [[Queensland]]. Ti masna a habitatna ket ti namaga a katuduan a bakir ken ti nadamdam-eg a kakaykayuan ti ''[[Eucalyptus]]''. Ti mula ket maysa nangruna a taudan ti tina para kadagiti Aborihinal a tattao. Ti dati a henero ti ''Pogonolobus'' ti kaikaisuna a sebbanganna, ti ''Pogonolobus reticulatus'', ket sinonimo iti datoy a sebbangan.<ref name="Razafim2009">{{cite journal|vauthors=Razafimandimbison SG, McDowell TD, Halford DA, Bremer B |year=2009|title=Molecular phylogenetics and generic assessment in the tribe Morindeae (Rubiaceae–Rubioideae): How to circumscribe ''Morinda'' L. to be monophyletic?|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2009-09_52_3/page/879 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=52|issue=3|pages=879–886|doi=10.1016/j.ympev.2009.04.007|pmid=19394432}}</ref> == Dagiti ladawan == <gallery> Papeles:Pogonolobus reticulatus bark.jpg|Ukis ti kayo Papeles:Pogonolobus reticulatus foliage and flowers.jpg|Sabsabong </gallery> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=45371 Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Coelospermum reticulatum'']{{Natay a silpo|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Taxonbar|from=Q7207645}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Morindeae]] [[Kategoria:Flora ti Queensland]] [[Kategoria:Flora ti Akin-amianan a Teritorio]] 40712m1th3ij7i1och0zvjweae9lg12 0 69760 406727 400127 2026-08-23T21:18:53Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406727 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |display_parents = 2 |taxon = Geophila |authority = [[David Don|D.Don]] |image=Geophila repens (18993972911).jpg|image_caption=''Geophila repens''|type_species ='''''Geophila reniformis''''' |type_species_authority =D. Don. |subdivision_ranks=|subdivision=|synonyms = *''Carinta'' <small>[[William Franklin Wight|W.Wight]]</small> *''Geocardia'' <small>[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]</small> }} Ti '''''Geophila''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti yierba iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]].<ref name=":0">{{Cite journal|last=John|first=Dwyer|date=1980|title=Flora of Panama – Rubiaceae I|url=|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|language=en|volume=v.67 (1980)|pages=186–187|issn=0026-6493|via=}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Rubiaceae/Geophila/|title=Geophila — The Plant List|website=www.theplantlist.org|language=en|access-date=2018-06-03|archive-date=2017-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905164726/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Rubiaceae/Geophila/|url-status=dead}}</ref> Daytoy a henero ket [[pantropikal]], gapu ta mabirukan daytoy kadagiti nadam-eg a rehion ti [[tropiko]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal|last=Taylor|first=C.M.|last2=Campos|first2=Marina|last3=Zappi|first3=Daniela|date=2007|title=Flora da Reserva Ducke, Amazonas, Brasil – Rubiaceae|url=https://archive.org/details/rodriguesia_2007_58_3/page/571|journal=Rodriguésia|language=Portuguese|volume=58|issue=3|pages=571|issn=0370-6583|via=}}</ref> Ti nagan a '''''Geophila''''' ket dati a naipakat iti henero dagiti uong (impalawag babaen ni [[Lucien Quélet]] idi 1886 iti moderno a ''[[Stropharia inuncta]]'' a kas ti [[sebbangan-kita]]), ngem duog ken ilihitamado itan daytoy a panagusar.<ref name="Index Fungorum">{{cite web |url=http://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=17646 |title=''Geophila'' page |work=Species Fungorum |publisher=Royal Botanic Gardens Kew |accessdate=2018-07-06 }}</ref> == Dagiti sebbangan == Mabigbig dagiti sumaganad a sebbangan:<ref name=":1" />{{div col|colwidth=30em}} * ''[[Geophila afzelii]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> * ''[[Geophila aschersoniana]]'' <small>Büttner</small> * ''[[Geophila cordata]]'' <small>Bello</small> * ''[[Geophila cordifolia]]'' <small>[[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]</small> * ''[[Geophila croatii]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> * ''[[Geophila emarginata]]'' <small>[[Kurt Krause|K.Krause]]</small> * ''[[Geophila erythrocarpa]]'' <small>Vanth. & [[Steven Dessein|Dessein]]</small> * ''[[Geophila flaviflora]]'' <small>Aké Assi</small> * ''[[Geophila gracilis]]'' <small>([[Hipólito Ruiz López|Ruiz]] & [[José Antonio Pavón Jiménez|Pav.]]) [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> * ''[[Geophila hirta]]'' <small>[[Pieter Willem Korthals|Korth.]]</small> * ''[[Geophila humifusa]]'' <small>[[George King (botanist)|King]] & [[James Sykes Gamble|Gamble]]</small> * ''[[Geophila ingens]]'' <small>Wernham</small> * ''[[Geophila lancistipula]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> * ''[[Geophila macrocarpa]]'' <small>([[Johannes Müller Argoviensis|Müll.Arg.]]) ined.</small> * ''[[Geophila macropoda]]'' <small>([[Hipólito Ruiz López|Ruiz]] & [[José Antonio Pavón Jiménez|Pav.]]) [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> * ''[[Geophila matthewii]]'' <small>[[Henry Nicholas Ridley|Ridl.]]</small> * ''[[Geophila melanocarpa]]'' <small>[[Henry Nicholas Ridley|Ridl.]]</small> * ''[[Geophila minutiflora]]'' <small>[[Alain Henri Liogier|Alain]]</small> * ''[[Geophila obvallata]]'' <small>[[Didrik Ferdinand Didrichsen|Didr.]]</small> * ''[[Geophila orbicularis]]'' <small>([[Johannes Müller Argoviensis|Müll.Arg.]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> * ''[[Geophila pilosa]]'' <small>H.Pearson</small> * ''[[Geophila prancei]]'' <small>[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> * ''[[Geophila renaris]]'' <small>[[Émile Auguste Joseph De Wildeman|De Wild.]] & T.Durand</small> * ''[[Geophila repens]]'' <small>([[Carl Linnaeus|L.]]) I.M.Johnst.</small> * ''[[Geophila scortechinii]]'' <small>[[George King (botanist)|King]]</small> * ''[[Geophila speciosa]]'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> * ''[[Geophila tenuis]]'' <small>([[Johannes Müller Argoviensis|Müll.Arg.]]) [[Paul Carpenter Standley|Standl.]]</small> * ''[[Geophila yunnanensis]]'' <small>[[Augustin Abel Hector Léveillé|H.lév.]]</small> * ''[[Geophila zollingeriana]]'' <small>[[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]</small> {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q8963816}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Palicoureeae]] csqs51slzzyljz6scpf4i2gu32afxih 0 69816 406892 405707 2026-08-23T23:53:41Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406892 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = |genus = Plocama |species = rosea |authority = ([[William Hemsley (botanist)|Hemsl.]] ex Aitch.) [[Maria Backlund|M.Backlund]] & [[Mats Thulin|Thulin]]<ref name=ipni /> |synonyms_ref=<ref name=backlund2007>{{cite journal |last1=Backlund |first1=Maria |last2=Bremer |first2=Birgitta |last3=Thulin |first3=Mats |title=Paraphyly of Paederieae, Recognition of Putorieae and Expansion of Plocama (Rubiaceae-Rubioideae) |url=https://archive.org/details/taxon_2007-05_56_2/page/315 |journal=Taxon |date=2007 |volume=56 |issue=2 |pages=315–328 |jstor=25065790 |doi=10.1002/tax.562006 }}</ref> |synonyms = ''Aitchisonia rosea'' <small>Hemsl.</small> }} Ti '''''Plocama rosea''''', ket ti sebbangan ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket patneng iti Iran, Apganistan, ken Pakistan.<ref name=powo /> daytoy ket dati a mabigbig a kas ''Aitchisonia rosea'', ngaisu iditi kaikaisuna a sebbangan [[sinonimo (taksonomia)|sinonimo]] itan a henero ti ''Aitchisonia''.<ref name=backlund2007 /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|refs= <ref name=ipni>{{cite web|title=Plocama rosea Pursh|url=http://beta.ipni.org/n/77080054-1|website=ipni.org|publisher=International Plant Names Index|accessdate=2018-10-14}}{{Natay a silpo|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name=powo>{{cite web|title=Plocama rosea|url=http://plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77080054-1 |website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanical Gardens Kew |accessdate=2018-10-14}}</ref> }} {{Taxonbar|from1=Q15488131|from2=Q19324665|from3=Q4699293}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Plocama|rosea]] i3og6ws1r8u4r9pgnyrj6geqg55uxij 0 70079 406908 356988 2026-08-24T00:05:15Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406908 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | image = Galium uliginosum W.jpg | image_caption = ''[[Galium uliginosum]]'' | taxon = Rubieae | authority = [[Henri Ernest Baillon|Baill.]] }} Ti '''Rubieae''' ket ti [[Tribu (biolohia)|tribu]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]] ken aglaon kadagiti 969 a [[sebbangan]] kadagiti 14 a [[henero (biolohia)|henero]]. Ti henero ti ''[[Galium]]'' ket aglaon kadagiti dua a pagkatlo dagiti sebbangan iti tribu. Ti maikadua a kadakkelan a henero ket ti ''[[Asperula]]'', nga aglaon kadagiti agarup a 200 a sebbangan. Saan a kas dagiti sabali iti pamilia ti [[Rubiaceae]], ti tribu ket kaaduan nga aglaon kadagiti perenial ken tinawen a yierba nga agrama kadagti kasla balikuskos a bulong ken dagiti kasla bulong nga estipula ken naisentro kadagiti temperado ken tropikal-bantay a rehion.<ref name="Natali1995">{{cite journal|vauthors=Natali A, Manen JF, Ehrendorfer F |year=1995|title=Phylogeny of the Rubiaceae-Rubioideae, in particular the tribe Rubieae: evidence from a non-coding chloroplast DNA sequence|url=https://archive.org/details/missouri-botanical-garden-annals_1995_82_3/page/428 |journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=82|issue=3|pages=428–439|doi=10.2307/2399892|jstor=2399892}}</ref> == Dagiti henero == Daiti agdama a maawat a nagan {{div col}} *''[[Asperula]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> (191 sp) *''[[Callipeltis]]'' <small>Steven</small> (3 sp) *''[[Crucianella]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> (31 sp) *''[[Cruciata]]'' <small>Mill.</small> (8 sp) *''[[Didymaea]]'' <small>Hook.f.</small> (8 sp) *''[[Galiasperula]]'' <small>Ronniger</small> (1 sp) *''[[Galium]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> (631 sp) *''[[Kelloggia]]'' <small>[[John Torrey|Torr.]] ex [[George Bentham|Benth.]] & [[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> (2 sp) *''[[Mericarpaea]]'' <small>Boiss.</small> (1 sp) *''[[Microphysa]]'' <small>Schrenk</small> (1 sp) *''[[Phuopsis]]'' <small>Steven</small> (1 sp) *''[[Rubia]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> (83 sp) *''[[Sherardia]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> (1 sp) *''[[Valantia]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> (7 sp) {{div col end}} Dagiti sinonimo *''[[Asperugalium]]'' <small>P.Fourn.</small> = ''[[Galiasperula]]'' *''Relbunium'' <small>([[Stephan Friedrich Ladislaus Endlicher|Endl.]]) [[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]</small> = ''[[Galium]]'' *''Warburgina'' <small>Eig</small> = ''[[Callipeltis]]'' == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikispecies-inline}} {{Commonscat-inline}} * [http://apps.kew.org/wcsp/rubiaceae/ World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q7376104}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Rubieae| ]] 2loazle28kdrcxm4rzsg3mdyuu3sihr 0 70119 406751 404866 2026-08-23T21:45:16Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406751 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | image = Spermacoce articularis (S hispida- Madanghanti) in Hyderabad, AP W2 IMG 9064.jpg | image_caption = ''[[Spermacoce articularis]]'' | taxon = Spermacoceae | authority = [[Adelbert von Chamisso|Cham.]] & [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]] | type_genus = ''[[Spermacoce]]'' | type_genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} Ti '''Spermacoceae''' ket ti [[Tribu (biolohia)|tribu]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]] ken aglaon kadagiti agarup a 1346 a [[sebbangan]] kadagiti 57 a [[Henero (biolohia)|henero]]. Mabirukan dagiti representatibona iti tropiko ken subtropiko.<ref name="WCSP" /> == Dagiti henero == Dagiti agdama a maawat a nagan<ref name="WCSP" /><ref name="Bremer&Manen" /><ref name="Neupane et al. 2015" /><ref name="Wikstorm et al." /><ref name="Robbrecht2006" /><ref name="Bremer2009a" /><ref name="Bremer2009b" /> {{div col|colwidth=22em}} * ''[[Agathisanthemum]]'' {{Au|[[Johann Friedrich Klotzsch|Klotzsch]]}} (5 sp.) * ''[[Amphiasma]]'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} (7 sp.) * ''[[Amphistemon]]'' {{Au|Groeninckx}} (2 sp.) * ''[[Anthospermopsis]]'' {{Au|([[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]) J.H.Kirkbr.}} (1 sp.) * ''[[Arcytophyllum]]'' {{Au|[[Carl Ludwig von Willdenow|Willd.]]}} (18 sp.) * ''[[Astiella]]'' {{Au|Jovet}} (1 sp.) * ''[[Bouvardia]]'' {{Au|[[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]]}} (51 sp.) * ''[[Carajasia]]'' {{Au|R.M.Salas, E.L.Cabral & Dessein}} (1 sp.) * ''[[Carterella]]'' {{Au|Terrell}} (1 sp.) * ''[[Conostomium]]'' {{Au|([[Otto Stapf|Stapf]]) [[Georg Cufodontis|Cufod.]]}} (5 sp.) * ''[[Cordylostigma]]'' {{Au|Groeninckx}} (9 sp.) * ''[[Crusea]]'' {{Au|[[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]] & [[Adelbert von Chamisso|Cham.]] }} (15 sp.) * ''[[Debia]]'' {{Au|Neupane & N.Wikstr.}} (4 sp.) * ''[[Dentella]]'' {{Au|J.R.Frost. & G.Frost.}} (8 sp.) * ''[[Dibrachionostylus]]'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} (1 sp.) * ''[[Dimetia]]'' {{Au|([[Robert Wight|Wight]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]) [[Carl Meissner|Meisn.]]}} (6 sp.) * ''[[Diodella]]'' {{Au|[[John Kunkel Small|Small]]}} (12 sp.) * ''[[Diodia]]'' {{Au|[[Carl Linnaeus|L.]]}} (23 sp.) * ''[[Edrastima]]'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} (5 sp.) * ''[[Emmeorhiza]]'' {{Au|[[Johann Baptist Emanuel Pohl|Pohl]] ex [[Stephan Friedrich Ladislaus Endlicher|Endl.]]}} (1 sp.) * ''[[Ernodea]]'' {{Au|[[Olof Peter Swartz|Sw.]]}} (8 sp.) * ''[[Exallage]]'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} (18 sp.) * ''[[Galianthe]]'' {{Au|[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]}} (48 sp.) * ''[[Gomphocalyx]]'' {{Au|[[John Gilbert Baker|Baker]]}} (1 sp.) * ''[[Hedyotis]]'' {{Au|[[Carl Linnaeus|L.]]}} (182 sp.) * ''[[Hedythyrsus]]'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} (3 sp.) * ''[[Houstonia (mula)|Houstonia]]'' {{Au|[[Carl Linnaeus|L.]]}} (24 sp.) * ''[[Hydrophylax]]'' {{Au|[[Carl Linnaeus the Younger|L.f.]]}} (1 sp.) * ''[[Involucrella]]'' {{Au|([[George Bentham|Benth.]] & [[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]) Neupane}} (2 sp.) * ''[[Kadua]]'' {{Au|[[Adelbert von Chamisso|Cham.]] & [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]]}} (30 sp.) * ''[[Kohautia]]'' {{Au|[[Adelbert von Chamisso|Cham.]] & [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]]}} (28 sp.) * ''[[Lathraeocarpa]]'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} (2 sp.) * ''[[Lelya]]'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} (1 sp.) * ''[[Leptopetalum]]'' {{Au|[[William Jackson Hooker|Hook.]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]}} (8 sp.) * ''[[Manettia]]'' {{Au|[[José Celestino Bruno Mutis|Mutis]] ex [[Carl Linnaeus|L.]]}} (125 sp.) * ''[[Manostachya]]'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} (3 sp.) * ''[[Mitracarpus]]'' {{Au|[[Joseph Gerhard Zuccarini|Zucc.]]}} (65 sp.) * ''[[Mitrasacmopsis]]'' {{Au|Jovet}} (1 sp.) * ''[[Neanotis]]'' {{Au|W.H.Lewis}} (34 sp.) * ''[[Nesohedyotis]]'' {{Au|([[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} (1 sp.) * ''[[Oldenlandia]]'' {{Au|[[Carl Linnaeus|L.]]}} (217 sp.) * ''[[Oldenlandiopsis]]'' {{Au|Terrell & W.H.Lewis}} (1 sp.) * ''[[Pentanopsis]]'' {{Au|[[Alfred Barton Rendle|Rendle]]}} (2 sp.) * ''[[Pentodon (mula)|Pentodon]]'' {{Au|[[Christian Ferdinand Friedrich Hochstetter|Hochst.]]}} (2 sp.) * ''[[Phylohydrax]]'' {{Au|Puff}} (2 sp.) * ''[[Planaltina (mula)|Planaltina]]'' {{Au|R.M.Salas & E.L.Cabral}} (3 sp.) * ''[[Psyllocarpus]]'' {{Au|[[Carl Friedrich Philipp von Martius|Mart.]] & [[Joseph Gerhard Zuccarini|Zucc.]]}} (9 sp.) * ''[[Richardia]]'' {{Au|[[Carl Linnaeus|L.]]}} (16 sp.) * ''[[Sacosperma]]'' {{Au|[[George Taylor (botaniko)|G.Taylor]]}} (2 sp.) * ''[[Schwendenera]]'' {{Au|[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]}} (1 sp.) * ''[[Spermacoce]]'' {{Au|[[Carl Linnaeus|L.]]}} (286 sp.) * ''[[Staelia]]'' {{Au|[[Adelbert von Chamisso|Cham.]] & [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]]}} (21 sp.) * ''[[Stenaria]]'' {{Au|([[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]) Terrell}} (6 sp.) * ''[[Stephanococcus]]'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} (1 sp.) * ''[[Synaptantha]]'' {{Au|[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]}} (2 sp.) * ''[[Tessiera]]'' {{Au|[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]}} (2 sp.) * ''[[Thamnoldenlandia]]'' {{Au|Groeninckx}} (1 sp.) {{div col end}} Synonyms {{div col|colwidth=22em}} *''Adenothola'' {{Au|[[Charles Antoine Lemaire|Lem.]]}} = ''[[Manettia]]'' *''Aeginetia'' {{Au|[[Antonio José Cavanilles|Cav.]]}} = ''[[Bouvardia]]'' *''Allaeophania'' {{Au|Thwaites}} = ''[[Hedyotis]]'' *''Anistelma'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Hedyotis]]'' *''Anotis'' {{Au|[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]}} = ''[[Arcytophyllum]]'' *''[[Arbulocarpus]]'' {{Au|Tennant}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Bigelovia'' {{Au|[[Curt Polycarp Joachim Sprengel|Spreng.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Bigelowia'' {{Au|[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Borreria'' {{Au|G.Mey.}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Chaenocarpus'' {{Au|[[Noel Martin Joseph de Necker|Neck.]] ex [[Adrien-Henri de Jussieu|A.Juss.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Chamisme'' {{Au|Nieuwl.}} = ''[[Houstonia (mula)|Houstonia]]'' *''Chenocarpus'' {{Au|[[Noel Martin Joseph de Necker|Neck.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Conotrichia'' {{Au|[[Achille Richard|A.Rich.]]}} = ''[[Manettia]]'' *''Cormylus'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Oldenlandia]]'' *''Covolia'' {{Au|[[Noel Martin Joseph de Necker|Neck.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Dasycephala'' {{Au|([[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]) [[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Decapenta'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Diodia]]'' *''Dichrospermum'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Diodioides'' {{Au|[[Pehr Loefling|Loefl.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Dioneiodon'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Diodia]]'' *''Diphragmus'' {{Au|[[Carl Borivoj Presl|C.Pres.]]}} = ''[[Tessiera]]'' *''Diplophragma'' {{Au|([[Robert Wight|Wight]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]) [[Carl Meissner|Meisn.]]}} = ''[[Hedyotis]]'' *''Duvaucellia'' {{Au|Bowdich}} = ''[[Kohautia]]'' *''Dyctiospora'' {{Au|[[Caspar Georg Carl Reinwardt|Reinw.]] ex [[Pieter Willem Korthals|Korth.]]}} = ''[[Oldenlandia]]'' *''Ebelia'' {{Au|[[Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach|Rchb.]]}} = ''[[Diodia]]'' *''Edrastenia'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Edrastima]]'' *''Eionitis'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} = ''[[Oldenlandia]]'' *''Endlichera'' {{Au|[[Carl Borivoj Presl|C.Presl]]}} = ''[[Emmeorhiza]]'' *''Endolasia'' {{Au|[[Nicolai Stepanovitch Turczaninow|Turcz.]]}} = ''[[Manettia]]'' *''Endopogon'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Diodella]]'' *''Ereicoctis'' {{Au|([[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]) [[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]}} = ''[[Arcytophyllum]]'' *''Gerontogea'' {{Au|[[Adelbert von Chamisso|Cham.]] & [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]]}} = ''[[Oldenlandia]]'' *''Gonotheca'' {{Au|[[Carl Ludwig Blume|Blume]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]}} = ''[[Leptopetalum]]'' *''Gouldia'' {{Au|[[Asa Gray|A.Gray]]}} = ''[[Kadua]]'' *''Gruhlmania'' {{Au|[[Noel Martin Joseph de Necker|Neck.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Guagnebina'' {{Au|[[José Mariano da Conceição Vellozo|Vell.]]}} = ''[[Manettia]]'' *''Hemidiodia'' {{Au|[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Heymia'' {{Au|Dennst.}} = ''[[Dentella]]'' *''Hypodematium'' {{Au|[[Achille Richard|A.Rich.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Jurgensia'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Karamyschewia'' {{Au|[[Friedrich Ernst Ludwig von Fischer|Fisch.]] & [[Carl Anton von Meyer|C.A.Mey.]]}} = ''[[Oldenlandia]]'' *''Lippaya'' {{Au|[[Stephan Friedrich Ladislaus Endlicher|Endl.]]}} = ''[[Dentella]]'' *''Listeria'' {{Au|[[Noel Martin Joseph de Necker|Neck.]]}} = ''[[Oldenlandia]]'' *''Lygistum'' {{Au|[[Patrick Browne|P.Browne]]}} = ''[[Manettia]]'' *''Macrandria'' {{Au|([[Robert Wight|Wight]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]) [[Carl Meissner|Meisn.]]}} = ''[[Hedyotis]]'' *''Mallostoma'' {{Au|[[Gustav Karl Wilhelm Hermann Karsten|H.Karst.]]}} = ''[[Arcytophyllum]]'' *''Metabolos'' {{Au|[[Carl Ludwig Blume|Blume]]}} = ''[[Hedyotis]]'' *''Metabolus'' {{Au|[[Achille Richard|A.Rich.]]}} = ''[[Hedyotis]]'' *''Mitratheca'' {{Au|[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]}} = ''[[Oldenlandia]]'' *''Nacibea'' {{Au|[[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]]}} = ''[[Manettia]]'' *''Neosabicea'' {{Au|[[Herbert Fuller Wernham|Wernham]]}} = ''[[Manettia]]'' *''Octodon'' {{Au|[[Peter Thonning|Thonn.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Panetos'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Houstonia (mula)|Houstonia]]'' *''Paragophyton'' {{Au|[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Peltospermum'' {{Au|[[George Bentham|Benth.]]}} = ''[[Sacosperma]]'' *''Pleiocraterium'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} = ''[[Hedyotis]]'' *''Plethyrsis'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Richardia]]'' *''Poederiopsis'' {{Au|[[Henry Hurd Rusby|Rusby]]}} = ''[[Manettia]]'' *''Poiretia'' {{Au|[[Johann Friedrich Gmelin|J.F.Gmel.]]}} = ''[[Houstonia (mula)|Houstonia]]'' *''Pseudrachicallis'' {{Au|[[Gustav Karl Wilhelm Hermann Karsten|H.Karst.]]}} = ''[[Arcytophyllum]]'' *''Pterostephus'' {{Au|[[Carl Borivoj Presl|C.Pres.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Richardsonia'' {{Au|[[Carl Sigismund Kunth|Kunth]]}} = ''[[Richardia]]'' *''Sarissus'' {{Au|[[Joseph Gaertner|Gaertn.]]}} = ''[[Hydrophylax]]'' *''Schiedea'' {{Au|[[Friedrich Gottlieb Bartling|Bartl.]]}} = ''[[Richardia]]'' *''Schizangium'' {{Au|[[Friedrich Gottlieb Bartling|Bartl.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]}} = ''[[Mitracarpus]]'' *''Sclerococcus'' {{Au|[[Friedrich Gottlieb Bartling|Bartl.]]}} = ''[[Hedyotis]]'' *''Scleromitrion'' {{Au|([[Robert Wight|Wight]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]) [[Carl Meissner|Meisn.]]}} = ''[[Hedyotis]]'' *''Spermacoceodes'' {{Au|[[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Staurospermum'' {{Au|[[Peter Thonning|Thonn.]]}} = ''[[Mitracarpus]]'' *''Stelmanis'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Oldenlandia]]'' *''Stelmotis'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Oldenlandia]]'' *''Symphyllarion'' {{Au|Gagnep.}} = ''[[Hedyotis]]'' *''Tardavel'' {{Au|[[Michel Adanson|Adans.]]}} = ''[[Spermacoce]]'' *''Teinosolen'' {{Au|[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]}} = ''[[Arcytophyllum]]'' *''Terrellianthus'' {{Au|[[Attila Borhidi|Borhidi]]}} = ''[[Arcytophyllum]]'' *''Thecagonum'' {{Au|Babu}} = ''[[Leptopetalum]]'' *''Thecorchus'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} = ''[[Oldenlandia]]'' *''Theyodis'' {{Au|[[Achille Richard|A.Rich.]]}} = ''[[Oldenlandia]]'' *''Triodon'' {{Au|[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]}} = ''[[Diodia]]'' *''Vanessa'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} = ''[[Manettia]]'' *''Wiegmannnia'' {{Au|Meyen}} = ''[[Kadua]]'' {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|33em|refs= <ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp|title=World Checklist of Rubiaceae|accessdate=21 Abril 2016}}</ref> <ref name="Bremer&Manen">{{cite journal|vauthors=Bremer B, Manen JF |year=2000|title=Phylogeny and classification of the subfamily Rubioideae (Rubiaceae)|journal= Plant Systematics and Evolution|volume=225|pages=43–72|doi=10.1007/BF00985458}}</ref> <ref name="Wikstorm et al.">{{cite journal|title=Phylogeny of ''Hedyotis'' L. (Rubiaceae: Spermacoceae): Redefining a complex Asian-Pacific assemblage|vauthors=Wikström N, Neupane S, Kårehed J, Motley TJ, Bremer B|year=2013|journal=Taxon|volume=62|issue=2|pages=357–374|url=http://www.bergianska.se/polopoly_fs/1.132239.1366274764!/menu/standard/file/Wikstrom_etal_Taxon2013.pdf|doi=10.12705/622.2}}{{Natay a silpo|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Neupane et al. 2015">{{cite journal|vauthors=Neupane S, Dessein S, Wikström N, Lewis PO, Long C, Bremer B, Motley TJ |year=2015|title=The ''Hedyotis-Oldenlandia'' complex (Rubiaceae: Spermacoceae) in Asia and the Pacific: Phylogeny revisited with new generic delimitations|url=https://archive.org/details/taxon_2015-04_64_2/page/299 |journal=Taxon|volume=64|issue=2|pages=299–322|doi=10.12705/642.8}}</ref> <ref name="Robbrecht2006">{{cite journal|vauthors=Robbrecht E, Manen JF |year=2006|title=The major evolutionary lineages of the coffee family (Rubiaceae, angiosperms). Combined analysis (nDNA and cpDNA) to infer the position of Coptosapelta and Luculia, and supertree construction based on rbcL, rps16, trnL-trnF and atpB-rbcL data. A new classification in two subfamilies, Cinchonoideae and Rubioideae|journal=Systematic Geography of Plants|volume=76|pages=85–146}}</ref> <ref name="Bremer2009a">{{cite journal|author=Bremer B|year=2009|title=A review of molecular phylogenetic studies of Rubiaceae|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=96|pages=4–26|doi=10.3417/2006197}}</ref> <ref name="Bremer2009b">{{cite journal|vauthors=Bremer B, Eriksson E |year=2009|title=Time tree of Rubiaceae: phylogeny and dating the family, subfamilies, and tribes|journal=International Journal of Plant Sciences|volume=170|pages=766–793|doi=10.1086/599077}}</ref> }} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikispecies-inline}} {{Commons-nailinia}} {{Taxonbar|from=Q6133098}} [[Kategoria:Spermacoceae| ]] oti3sxi1x04p9a0x3j9avk54ekyyt74 0 71088 406841 367807 2026-08-23T23:16:46Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406841 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = |image_caption = |display_parents = 2 |taxon = Exallage |authority = [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]] |type_species = ''[[Exallage auricularia]]'' |type_species_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]] }} Ti '''''Exallage''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Mabirukan ti henero manipud iti tropikal ken subtropikal nga Asia aginggana iti abagatan akinlaud a Pasipiko.<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Exallage|title=''Exallage'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=25 April 2017}}</ref><ref name="Neupane2015">{{cite journal|vauthors=Neupane S, Dessein S, Wikström N, Lewis PO, Long C, Bremer B, Motley T|year=2015|title=The ''Hedyotis-Oldenlandia'' complex (Rubiaceae: Spermacoceae) in Asia and the Pacific: phylogeny revisited with new generic delimitations|url=https://archive.org/details/taxon_2015-04_64_2/page/299|journal=Taxon|volume=64|issue=2|pages=299–322}}</ref> == Dagiti sebbangan == {{div col|colwidth=30em}} *''[[Exallage angustifolia]]'' {{Au|([[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage auricularia]]'' {{Au|([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage barbata]]'' {{Au|([[Pieter Willem Korthals|Korth.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage buruensis]]'' {{Au|([[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage chrysotricha]]'' {{Au|(Palib.) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Exallage ciliicaulis]]'' {{Au|([[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage costata]]'' {{Au|([[William Roxburgh|Roxb.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage fulva]]'' {{Au|([[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Exallage havilandii]]'' {{Au|([[George King (botaniko)|King]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage insularis]]'' {{Au|([[Curt Polycarp Joachim Sprengel|Spreng.]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Exallage kunstleri]]'' {{Au|([[George King (botaniko)|King]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage lapeyrousei]]'' {{Au|([[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Exallage latifolia]]'' {{Au|([[Carl Ludwig Blume|Blume]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage macrophylla]]'' {{Au|([[Heinrich Zollinger|Zoll.]] & Moritzi) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage microcephala]]'' {{Au|(Pierre ex Pit.) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage pachycarpa]]'' {{Au|([[Henry Nicholas Ridley|Ridl.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage paradoxa]]'' {{Au|([[Wilhelm Sulpiz Kurz|Kurz]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage parietarioides]]'' {{Au|([[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage perhispida]]'' {{Au|(Elmer) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage pressa]]'' {{Au|(Pit.) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage radicans]]'' {{Au|([[Friedrich Gottlieb Bartling|Bartl.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} *''[[Exallage ulmifolia]]'' {{Au|([[Nathaniel Wallich|Wall.]]) [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}} {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q10278580}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Spermacoceae]] 7cg6g2nvq9auidguj1ve24f2iyy19sw 0 71132 406835 401210 2026-08-23T23:12:55Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406835 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |display_parents = 2 |taxon = Cordylostigma |authority = Groeninckx & Dessein |type_species = ''Kohautia longifolia'' |type_species_authority = [[Johann Friedrich Klotzsch|Klotzsch]] }} Ti '''''Cordylostigma''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Naaramid ti nagan idi 2010 nga aglaon kadagiti 9 a sebbangan iti dati a naitagikua a kabagian a henero ti ''[[Kohautia]]''.<ref name="Groeninckx2010">{{cite journal|vauthors=Groeninckx I, Ochoterena H, Smets E, Dessein S |year=2010|title=Molecular phylogenetic and morphological study of ''Kohautia'' (Spermacoceae, Rubiaceae), with the recognition of the new genus ''Cordylostigma''|url=https://archive.org/details/taxon_2010-10_59_5/page/1457 |journal=Taxon|volume=59|issue=5|pages=1457–1471}}</ref> Dagiti siam a sebbangan ket patneng iti tropikal ken akin-abagatan nga [[Aprika]] manipud iti [[Guinea]] aginggana iti [[Somalia]] aginggana iti [[Abagatan nga Aprika]], ken ti pay [[Madagascar]], [[Comoros]], ken [[Réunion]].<ref>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=462526 Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Cordylostigma'']{{Natay a silpo|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Dagiti sebbangan == *''[[Cordylostigma amboense]]'' <small>(Schinz) Groeninckx & Dessein</small> *''[[Cordylostigma cicendioides]]'' <small>([[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]) Groeninckx & Dessein</small> *''[[Cordylostigma cuspidatum]]'' <small>([[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]) Groeninckx & Dessein</small> *''[[Cordylostigma longifolium]]'' <small>([[Johann Friedrich Klotzsch|Klotzsch]]) Groeninckx & Dessein</small> *''[[Cordylostigma microcala]]'' <small>([[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]) Groeninckx & Dessein</small> *''[[Cordylostigma obtusilobum]]'' <small>([[William Philip Hiern|Hiern]]) Groeninckx & Dessein</small> *''[[Cordylostigma prolixipes]]'' <small>([[Spencer Le Marchant Moore|S.Moore]]) Groeninckx & Dessein</small> *''[[Cordylostigma stellarioides]]'' <small>([[William Philip Hiern|Hiern]]) Groeninckx & Dessein</small> *''[[Cordylostigma virgatum]]'' <small>([[Carl Ludwig von Willdenow|Willd.]]) Groeninckx & Dessein</small> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Cordylostigma ''Cordylostigma'' in the World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q5788460}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Spermacoceae]] [[Kategoria:Flora ti Aprika]] sfs9lycrqs0ymgtcqr2blwk0kzw8m3k 0 71147 406729 358245 2026-08-23T21:19:58Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406729 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = |image_caption = |display_parents = 2 |taxon = Debia |authority = Neupane & N.Wikstr. |type_species = ''[[Debia oligocephala]]'' |type_species_authority = (Pierre ex Pit.) Neupane & N.Wikstr. }} Ti '''''Debia''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Mabirukan ti henero manipud iti subkontinente Indiano aginggana iti abagatan-tengnga a [[Tsina]] ken ti [[Filipinas]].<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Debia|title=''Debia'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=25 Abril 2017}}</ref><ref name="Neupane2015">{{cite journal|vauthors=Neupane S, Dessein S, Wikström N, Lewis PO, Long C, Bremer B, Motley T|year=2015|title=The ''Hedyotis-Oldenlandia'' complex (Rubiaceae: Spermacoceae) in Asia and the Pacific: phylogeny revisited with new generic delimitations|url=https://archive.org/details/taxon_2015-04_64_2/page/299|journal=Taxon|volume=64|issue=2|pages=299–322}}</ref> == Dagiti sebbangan == *''[[Debia andamanica]]'' {{Au|([[Wilhelm Sulpiz Kurz|Kurz]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Debia krewanhensis]]'' {{Au|(Pierre ex Pit.) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Debia oligocephala]]'' {{Au|(Pierre ex Pit.) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Debia ovatifolia]]'' {{Au|([[Antonio José Cavanilles|Cav.]]) Neupane & N.Wikstr.}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q42428441}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Spermacoceae]] [[Kategoria:Flora ti Filipinas]] [[Kategoria:Flora ti Tsina]] 4qhva8buz6q8wms3pyp4dromqby9s3w 0 71196 406860 358301 2026-08-23T23:30:18Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406860 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = |image_caption = |display_parents = 2 |taxon = Dimetia |authority = ([[Robert Wight|Wight]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]) [[Carl Meissner|Meisn.]] |type_species = ''[[Dimetia scandens]]'' |type_species_authority = ([[William Roxburgh|Roxb.]]) R.J.Wang }} Ti '''''Dimetia''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Mabirukan ti henero manipud iti subkontinente Indiano aginggana iti abagatan-tengnga a Tsina ken laud ken tengnga a [[Malesia]].<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Dimetia|title=''Dimetia'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=25 Abril 2017}}</ref><ref name="Neupane2015">{{cite journal|vauthors=Neupane S, Dessein S, Wikström N, Lewis PO, Long C, Bremer B, Motley T|year=2015|title=The ''Hedyotis-Oldenlandia'' complex (Rubiaceae: Spermacoceae) in Asia and the Pacific: phylogeny revisited with new generic delimitations|url=https://archive.org/details/taxon_2015-04_64_2/page/299|journal=Taxon|volume=64|issue=2|pages=299–322}}</ref> == Dagiti sebbangan == *''[[Dimetia ampliflora]]'' {{Au|(Hance) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Dimetia capitellata]]'' {{Au|([[Nathaniel Wallich|Wall.]] ex [[George Don|G.Don]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Dimetia dianxiensis]]'' {{Au|(W.C.Ko) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Dimetia obliquinervis]]'' {{Au|([[Elmer Drew Merrill|Merr.]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Dimetia pitardiana]]'' {{Au|(Craib) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Dimetia scandens]]'' {{Au|([[William Roxburgh|Roxb.]]) R.J.Wang}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q43031197}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Spermacoceae]] kzp32tprkhbsgdjunycbbqev7onxc35 0 71210 406818 358321 2026-08-23T22:58:23Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406818 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = |image_caption = |display_parents = 2 |taxon = Edrastima |authority = [[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]] |type_species = ''[[Edrastima trinervia]]'' |type_species_authority = (Retz.) Neupane & N.Wikstr. |synonyms = *''Edrastenia'' {{Au|[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} }} Ti '''''Edrastima''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Adu a naiwarwaras ti henero ken mabirukan iti Tengnga ken Akindaya nga Estados Unidos ken ti tropiko ken subtropiko.<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Edrastima|title=''Edrastima'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=25 Abril 2017}}</ref><ref name="Neupane2015">{{cite journal|vauthors=Neupane S, Dessein S, Wikström N, Lewis PO, Long C, Bremer B, Motley T|year=2015|title=The ''Hedyotis-Oldenlandia'' complex (Rubiaceae: Spermacoceae) in Asia and the Pacific: phylogeny revisited with new generic delimitations|url=https://archive.org/details/taxon_2015-04_64_2/page/299|journal=Taxon|volume=64|issue=2|pages=299–322}}</ref> == Dagiti sebbangan == *''[[Edrastima angolensis]]'' {{Au|([[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Edrastima cephalotes]]'' {{Au|([[Christian Ferdinand Friedrich Hochstetter|Hochst.]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Edrastima goreensis]]'' {{Au|([[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Edrastima trinervia]]'' {{Au|(Retz.) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Edrastima uniflora]]'' {{Au|([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q43032003}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Spermacoceae]] p1im86daa1qp26lza5620i24nxmqy0f 0 71217 406864 358328 2026-08-23T23:33:23Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406864 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = Ernodea littoralis.jpg |image_caption = ''[[Ernodea littoralis]]'' |display_parents = 2 |taxon = Ernodea |authority = [[Olof Peter Swartz|Sw.]] |type_species = ''[[Ernodea littoralis]]'' |type_species_authority = [[Olof Peter Swartz|Sw.]] |synonyms = }} Ti '''''Ernodea''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Amin dagitoy ket babassit a mula nga [[endemiko]] iti rehion ti [[Karibe]], ken kaaduan kadagtii sebbangan ket maigawid iti Purpuro ti Bahamas.<ref name="Negron1996">{{cite journal|vauthors=Negron-Ortiz V, Hickey RJ|title=The genus ''Ernodea'' (Rubiaceae) in the Caribbean Basin. II. Morphological Analyses and Systematics|url=https://archive.org/details/systematic-botany_july-september-1996_21_3/page/445|journal=Systematic Botany|volume=21|issue=3|year=1996|pages=445–458|doi=10.2307/2419670}}</ref> == Dagiti sebbangan == * ''[[Ernodea angusta]]'' <small>[[John Kunkel Small|Small]]</small> – [[Florida]], ti [[Bahamas]] * ''[[Ernodea cokeri]]'' <small>[[Nathaniel Lord Britton|Britton]] ex Coker</small> – [[Florida]], ti [[Bahamas]] * ''[[Ernodea gigantea]]'' <small>Correll</small> – ti [[Bahamas]] * ''[[Ernodea littoralis]]'' <small>[[Olof Peter Swartz|Sw.]]</small> – [[Florida]], [[Mehiko]], [[Belis]], ti [[Bahamas]], [[Is-isla Cayman]], [[Kuba]], [[Republika a Dominikano]], [[Haiti]], [[Hamaika]], [[Is-isla Leeward]], [[Netherlands Antilles]], [[Puerto Rico]], [[Is-isla Turks ken Caicos]], [[Is-isla Windward]], [[Colombia]] * ''[[Ernodea millspaughii]]'' <small>[[Nathaniel Lord Britton|Britton]]</small> – [[The Bahamas]], [[Is-isla Turks ken Caicos]] * ''[[Ernodea nashii]]'' <small>[[Nathaniel Lord Britton|Britton]]</small> – ti [[Bahamas]] * ''[[Ernodea serratifolia]]'' <small>Correll</small> – ti [[Bahamas]], [[Is-isla Turks ken Caicos]] * ''[[Ernodea taylori]]'' <small>[[Nathaniel Lord Britton|Britton]]</small> – ti [[Bahamas]], [[Is-isla Cayman]], [[Kuba]], [[Haiti]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Ernodea|''Ernodea''}} {{Wikispecies-inline}} {{Taxonbar|from=Q3906499}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Ernodea| ]] 8jhx4nzfo45avb8cgvkk7cffz8xs77h 0 71221 406722 358334 2026-08-23T21:13:35Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406722 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Ernodea littoralis Florida.jpg |genus = Ernodea |species = littoralis |authority = [[Sw.]] }} Ti '''''Ernodea littoralis''''', kadawyan nga ammo iti Ingles a kas '''beech creeper''' wenno '''coughbush''',<ref name=Atlas /> ket ti sebbangan ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket patneng iti [[Florida]] iti Estados Unidos, ti rehion ti [[Karibe]], ken [[Tengnga nga Amerika]] iti abagatan aginggana iti [[Honduras]].<ref name=Negron-Ortiz /> Daytoy ket mabirukan iti nainit, nawaya a luglugar nga addaan iti nadarat a daga, kadagiti habitat a kas dagiti daga pagtubuan ti pino ken dagiti karuboroban ti darat. Daytoy ket makaibtur kadagiti nakaro nga apgad, ken ti panagdisturbo ti tao.<ref name=Negron-Ortiz /> Daytoy ket kasla lanot a mangabbong iti daga, 1 aginggana iti 3 a kadapan iti katayag, nga agraman kadagiti bassit, napusasaw a berde, natubbog a bulong iti atiddog, agkillo, naraniag a nalabbasit a sangsanga, ken maraderosas puraw, sukog tubo a sabsabong a sarunuen babaen dagiti nabalitokan a berry.<ref name=UoF /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|refs= <ref name=Atlas>{{cite web |title=''Ernodea littoralis''|url=http://florida.plantatlas.usf.edu/Plant.aspx?id=2764|website=Atlas of Florida Plants |publisher=Institute for Systematic Botany |accessdate=2019-11-23}}</ref> <ref name=UoF>{{cite web |title=''Ernodea littoralis'' Fact Sheet|url=http://hort.ufl.edu/database/documents/pdf/shrub_fact_sheets/ernlita.pdf |publisher=University of Florida |accessdate=2019-11-23}}</ref> <ref name=Negron-Ortiz>{{cite journal |last1=Negron-Ortiz |first1=Vivian |last2=Hickey |first2=James |date=1996 |title=The Genus Ernodea (Rubiaceae) in the Caribbean Basin. II. Morphological Analyses and Systematics |url=https://archive.org/details/systematic-botany_july-september-1996_21_3/page/n186 |journal=Systematic Botany |volume=21 |issue=3 |pages=445–458 |doi=10.2307/2419670 |jstor=2419670 }}</ref>}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commonscat-inline}} {{Wikispecies-inline}} {{Taxonbar|from=Q15441908}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Ernodea|littoralis]] 7vkoi6ojusz32zn6f2xhwscac5nzco3 0 71326 406712 358478 2026-08-23T21:06:16Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406712 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = |image_caption = |display_parents = 2 |taxon = Involucrella |authority = ([[George Bentham|Benth.]] & [[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]) Neupane & N.Wikstr. |type_species = ''[[Involucrella coronaria]]'' |type_species_authority = ([[Wilhelm Sulpiz Kurz|Kurz]]) Neupane & N.Wikstr. }} Ti '''''Involucrella''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Mabirukan ti henero manipud iti [[Assam]] aginggana iti [[Hainan]] ken [[Malaysia Peninsular]] ken ti [[Filipinas]].<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Involucrella|title=''Involucrella'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=25 Abril 2017}}</ref><ref name="Neupane2015">{{cite journal|vauthors=Neupane S, Dessein S, Wikström N, Lewis PO, Long C, Bremer B, Motley T |year=2015|title=The ''Hedyotis-Oldenlandia'' complex (Rubiaceae: Spermacoceae) in Asia and the Pacific: phylogeny revisited with new generic delimitations|url=https://archive.org/details/taxon_2015-04_64_2/page/299 |journal=Taxon|volume=64|issue=2|pages=299–322}}</ref> == Dagiti sebbangan == *''[[Involucrella chereevensis]]'' {{Au|(Pierre ex Pit.) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Involucrella coronaria]]'' {{Au|([[Wilhelm Sulpiz Kurz|Kurz]]) Neupane & N.Wikstr.}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q30687497}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Spermacoceae]] pi8pshil3xgi6s75hhoi7d0bgtig7kn 0 71329 406746 406115 2026-08-23T21:41:12Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406746 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Starr 020925-0039 Kadua affinis.jpg | image_caption = ''[[Kadua affinis]]'' | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = [[Eudicotidae]] | unranked_ordo = [[Asterids]] | ordo = [[Gentianales]] | familia = [[Rubiaceae]] | subfamilia = [[Rubioideae]] | tribus = [[Spermacoceae]] | genus = '''''Kadua''''' | genus_authority = [[Adelbert von Chamisso|Cham.]] & [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]] | type_species = ''[[Kadua acuminata]]'' | type_species_authority = Cham. & Schltdl. | subdivision_ranks = [[Sebbangan]] | subdivision = ~ 29 a sebbangan, kitaen ti teksto }} Ti '''''Kadua''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket buklen dagiti 29 a [[sebbangan]],<ref name="kewkadua">''Kadua'' iti: World Checklist of Rubiaceae iti: Kew Gardens Website. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).</ref> amin ket maigawid iti [[Polinesia]]. Duapulo ket dua kadagitoy ket [[Endemismo|endemiko]] iti [[Is-isla Hawaii]]. Sumagmamano kadagiti sebbangan ket kadawyan iti nangato nga elebasion. Dagiti dadduma ket maysa nga isla laeng nga endemiko wenno karkarna, ken adda bassit dagiti mabalin a [[Pannakaungaw|naungaw]]. Ti ''Kadua affinis'' ket adu a naiwarwaras iti Hawaii ken [[Polimorpismo (biolohia)|polimorpiko]].<ref name="mabberley2008">David J. Mabberley. 2008. [https://books.google.com/books?id=9RyKKHtwXUYC&pg=PA448 ''Mabberley's Plant-Book''] third edition (2008). Cambridge University Press: UK. {{ISBN|978-0-521-82071-4}} p. 448</ref> Ti [[sebbangan-kita]] para iti henero ket ti ''Kadua acuminata''.<ref name="ingkadua">''Kadua'' iti: Index Nominum Genericorum. iti: [[Regnum Vegetabile]] (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).</ref> Ti ''Kadua'' ket dati a nairaman iti nalawa a naipalawag ken [[polipiletiko]] a ''[[Hedyotis]]'', a nangbukel, a maipatinayon iti ''Kadua'', ti sebbangan a naikabil itan iti ''[[Oldenlandia]]'', ''[[Oldenlandiopsis]]'', ''[[Houstonia (mula)|Houstonia]]'', ken dagiti sabali pay a henero. Ti ''Hedyotis'' ket ak-akikid itan a naipalawag.<ref name="groeninckx2009">{{cite journal|last1=Groeninckx|first1=Inge|last2=Dessein|first2=Steven|last3=Ochoterena|first3=Helga|last4=Persson|first4=Claes|last5=Motley|first5=Timothy J.|last6=Kårehed|first6=Jesper|last7=Bremer|first7=Birgitta|last8=Huysmans|first8=Suzy|last9=Smets|first9=Erik|title=Phylogeny of the Herbaceous Tribe Spermacoceae (Rubiaceae) Based on Plastid DNA Data|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=96|pages=109–132|year=2009|doi=10.3417/2006201}}</ref> == Dagiti sebbangan == Iti sumaganad a listaan, ti ''Kadua haupuensis'' ket nainayon iti sebbangan nga inlista babaen ni Edward E. Terrell [[et alii]].<ref name="terrell2005">{{cite journal|last1=Terrell|first1=Edward E.|last2=Robinson|first2=Harold E.|last3=Wagner|first3=Warren L.|last4=Lorence|first4=David H.|title=Resurrection of Genus ''Kadua'' for Hawaiian Hedyotidinae (Rubiaceae), with Emphasis on Seed and Fruit Characters and Notes on South Pacific Species|journal=Systematic Botany|volume=30|pages=818|year=2005|doi=10.1600/036364405775097716|issue=4}}</ref> {| border="0" | valign="top" | * ''[[Kadua acuminata]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''[[Kadua affinis]]'' <small>([[Asa Gray|A.Gray]]) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua axillaris]]'' <small>([[Heinrich Wawra von Fernsee|Wawra]]) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua centranthoides]]'' <small>[[William Jackson Hooker|Hook.]] & [[George Arnott Walker Arnott|Arn.]]</small> * ''[[Kadua cookiana]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''[[Kadua cordata]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''[[Kadua coriacea]]'' <small>([[James Edward Smith|Sm.]]) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua degeneri]]'' <small>([[Francis Raymond Fosberg|Fosberg]]) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua elatior]]'' <small>([[Horace Mann Jr.|H.Mann]]) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua fluviatilis]]'' <small>[[Charles Noyes Forbes|C.N.Forbes]]</small> * ''[[Kadua flynnii]]'' <small>(W.L.Wagner & Lorence) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua foggiana]]'' <small>(Fosberg) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua foliosa]]'' <small>[[William Hillebrand|Hillebr.]]</small> * ''[[Kadua formosa]]'' <small>Hillebr.</small> * ''[[Kadua fosbergii]]'' <small>W.L.Wagner & D.R.Herbst</small> | valign="top" | * ''[[Kadua grantii]]'' <small>(Fosberg) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua haupuensis]]'' <small>Lorence & W.L.Wagner</small> * ''[[Kadua knudsenii]]'' <small>Hillebr.</small> * ''[[Kadua laxiflora]]'' <small>H.Mann</small> * ''[[Kadua littoralis]]'' <small>Hillebr.</small> * ''[[Kadua lucei]]'' <small>(Lorence & [[Jacques Florence|J.Florence]]) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua nukuhivensis]]'' <small>(J.Florence & Lorence) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua parvula]]'' <small>A.Gray</small> * ''[[Kadua raiateensis]]'' <small>[[John William Moore (botanist)|J.W.Moore]] </small> * ''[[Kadua rapensis]]'' <small>[[Forest Buffen Harkness Brown|F.Br.]]</small> * ''[[Kadua romanzoffiensis]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''[[Kadua st-johnii]]'' <small>([[Benjamin Clemens Stone|B.C.Stone]] & [[Irwin E. Lane|Lane]]) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua tahuatensis]]'' <small> (Lorence & J.Florence) W.L.Wagner & Lorence</small> * ''[[Kadua tryblium]]'' <small> D.R.Herbst & W.L.Wagner </small> |} == Pakasaritaan == [[Papeles:Kadua fluviatilis (4765985711).jpg|thumb|Ti ''Kadua fluviatilis'', nga endemiko iti [[Is-isla Hawaii]], naisagmak, [[Oʻahu]] (Naimuyongan)]] Ti henero ti ''Kadua'' ket naitakder idi 1829 babaen da [[Adelbert von Chamisso]] ken [[Diederich von Schlechtendal]].<ref name="chamisso1829">Adelbert von Chamisso and Diederich von Schlechtendal. 1829. ''Linnaea'' '''4''':157. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba)</ref> [[Nagan a botaniko|Ninagananda]] daytoy para ken ni Kadu, ti maysa a patneng iti [[Ulea]], maysa kadagiti [[Is-isla ti Marshall]]. Ni Kadu ket maysa idi a gayyem ni von Chamisso ken nangited kadagiti napateg a tulong iti ekspedision idi 1815–1818 nga indauluan babaen ni [[Otto von Kotzebue]]. Ti kadawyan a nagan iti ''Kadua'' ket saan unay a naus-usaren idi maika-20 a siglo, gapu ta kaaduan dagiti mannurat ket ikeddengda a maysa a [[Sinonimo (taksonomia)|sinomimo]] ti ''Hedyotis''. Idi 1999, duapulo a sebbangan ti ''Kadua'' ket naipalawag a kas sebbangan ti ''Hedyotis'' iti maysa a [[Flora (pablaak|Flora]] ti Hawaii.<ref name="WHS1999">Warren L. Wagner, Derral R. Herbst, and Sy H. Sohmer. ''Manual of the Flowering Plants of Hawaii'', Revised Edition, 1999. Bishop Museum Press: Hololulu, HI, USA.</ref> Naipalawag ti ''Kadua flynnii'' idi 1998,<ref name="wagner1998">Warren L. Wagner and David H. Lorence. 1998. [http://si-pddr.si.edu/dspace/bitstream/10088/7613/1/bot_Wagner_Lorence_1998_Hedyotis.pdf "A New, Dioecious Species of ''Hedyotis'' (Rubiaceae) from Kauaʻi, Hawaiian Islands, and the Taxonomy of Kauaʻi ''Hedyotis schlechtendahliana'' Resolved"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312045845/http://si-pddr.si.edu/dspace/bitstream/10088/7613/1/bot_Wagner_Lorence_1998_Hedyotis.pdf |date=2012-03-12 }}. ''Novon'' '''8'''(3):311–317.</ref> and ''Kadua haupuensis'' in 2010.<ref name="lorence2010">David H. Lorence, Warren L. Wagner, and William G. Laidlaw. 2010. "''Kadua haupuensis'' (Rubiaceae: Spermacoceae), a new endemic species from Kauaʻi, Hawaiian Islands". ''Brittonia'' '''62'''(2):137-144. {{DOI|10.1007/s12228-009-9103-y}}</ref> Napaungar manen ti ''Kadua'' idi 2005.<ref name="terrell2005" /> Daytoy a [[Taksonomia (biolohia)|taksonomiko]] a panagbaliw ket tinunosan babaen dagiti [[molekular a pilohenetiko]] a panagadal ti [[Tribu (biolohia)|tribu]] ti [[Spermacoceae]] idi 2008 ken 2009.<ref name="groeninckx2009" /><ref name="karehed2008">{{cite journal|last1=Karehed|first1=J|last2=Groeninckx|first2=I|last3=Dessein|first3=S|last4=Motley|first4=T|last5=Bremer|first5=B|title=The phylogenetic utility of chloroplast and nuclear DNA markers and the phylogeny of the Rubiaceae tribe Spermacoceae|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2008-12_49_3/page/843|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=49|pages=843–66|year=2008|doi=10.1016/j.ympev.2008.09.025|pmid=18950720|issue=3}}</ref> == Pilohenio == Ti sumaganad a [[pilohenetiko a kayo]] ket sangkapaset a naibatay iti [[pilohenetiko]] a panagusig kadagiti [[panagsasaruno ti DNA]],<ref name="karehed2008" /> ken sangkapaset a naala manipud iti [[Biolohiko a pannakaidasig|pannakaidasig]] a sinurot manipud iti maysa a papel idi 2005.<ref name="terrell2005" /> {{klado|style=font-size:100%;line-height:120% |label1='''Kadua''' |1={{klado |1={{klado |1=''Kadua tryblium'' |2={{klado |1=''Kadua affinis'' |2={{klado |1=''Kadua fosbergii'' |2=''Kadua axillaris'' }} }} }} |2={{klado |1={{klado |1=''Kadua acuminata'' |2=''Kadua fluviatilis'' }} |2={{klado |1={{klado |1={{klado |1=''Kadua rapensis'' |2=''Kadua coriacea'' }} |2={{klado |1=''Kadua formosa'' |2={{klado |1=''Kadua knudsenii'' |2=''Kadua foggiana'' |3=''Kadua centranthoides'' }} }} }} |2={{klado |1=''Kadua parvula'' |2={{klado |1={{klado |1=''Kadua degeneri'' |2={{klado |1=''Kadua littoralis'' |2=''Kadua laxiflora'' }} }} |2={{klado |1=''Kadua cordata'' |2={{klado |1=''Kadua elatior'' |2={{klado |1=''Kadua flynnii'' |2=''Kadua haupuensis'' }} }} }} }} }} }} }} }} }} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline}} * [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Kadua&page=quickSearch ''Kadua''] iti: [http://apps.kew.org/wcsp/prepareChecklist.do?checklist=rubiaceae%40%40025250120110104024 Search Page] iti: [https://web.archive.org/web/20110101130437/http://www.kew.org/science/directory/projects/WorldRubiChecklist.html World Checklist of Rubiaceae] iti: [https://web.archive.org/web/20110628230523/http://www.kew.org/science/directory/projects/indexbyteam.html#Rubi#Rubi Index by Team] iti: [https://web.archive.org/web/20101231134226/http://www.kew.org/science/directory/projects/index.html Projects] iti: [https://web.archive.org/web/20110228134853/http://www.kew.org/science/directory/ Science Directory] iti: [https://web.archive.org/web/20120827233751/http://www.kew.org/science-research-data/index.htm Scientific Research and Data] iti: [http://www.kew.org/ Kew Gardens] * [http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Kadua ''Kadua''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051554/http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Kadua |date=2016-03-04 }} iti: [http://www.botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116211833/http://botany.si.edu/ing/ |date=2018-11-16 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm?references Dagiti nagibasaran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927172741/http://botany.si.edu/index.htm?references |date=2010-09-27 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm NMNH Department of Botany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001045837/http://botany.si.edu/index.htm |date=2010-10-01 }} * [http://www.botanicus.org/page/95530 ''Kadua''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231125022835/http://www.botanicus.org/page/95530 |date=2023-11-25 }} iti: [http://www.botanicus.org/item/31753002428347 ''Linnaea'', volume 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231125022835/http://www.botanicus.org/item/31753002428347 |date=2023-11-25 }} iti: [http://www.botanicus.org/title/b12461441 ''Linnaea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110223316/http://www.botanicus.org/title/b12461441 |date=2012-01-10 }} iti: [http://www.botanicus.org/browse/titles Titles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606171508/http://www.botanicus.org/browse/titles |date=2020-06-06 }} iti: [http://www.botanicus.org/ Botanicus] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20091211004729/http://www.botanicus.org/ |date=2009-12-11 }} * [http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do;jsessionid=3380DB5128A1C891B56C95CD02955F7A?find_family=&find_genus=Kadua+&find_species=&find_infrafamily=&find_infragenus=&find_infraspecies=&find_authorAbbrev=&find_includePublicationAuthors=on&find_includePublicationAuthors=off&find_includeBasionymAuthors=on&find_includeBasionymAuthors=off&find_publicationTitle=&find_isAPNIRecord=on&find_isAPNIRecord=false&find_isGCIRecord=on&find_isGCIRecord=false&find_isIKRecord=on&find_isIKRecord=false&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_sortByFamily=on&find_sortByFamily=off&query_type=by_query&back_page=plantsearch ''Kadua''] iti: [http://www.ipni.org/ipni/plantnamesearchpage.do Plant Name Query] iti: [http://www.ipni.org/ IPNI] * [http://www.tropicos.org/Name/40034179 ''Kadua'' (exact)] iti: [http://www.tropicos.org/NameSearch.aspx Names] iti: [http://www.tropicos.org/ Tropicos] iti: [http://www.mobot.org/plantscience/default.asp Science and Conservation] iti: [http://www.mobot.org/ Missouri Botanical Garden] * [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?15002 ''Kadua''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121009071157/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?15002 |date=2012-10-09 }} iti: [https://web.archive.org/web/20001217065800/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?975 List of Genera] iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?975 Rubiaceae] iti: [https://web.archive.org/web/20000816163915/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/famlist.pl List of families] iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en Families and Genera in GRIN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227004053/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en |date=2013-02-27 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/queries.pl?language=en Queries] iti: [https://web.archive.org/web/20041015103620/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl GRIN taxonomy for plants] * [https://www.uniprot.org/taxonomy/417173 ''Kadua''] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/169663 Spermacoceae] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/169617 Rubioideae] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/24966 Rubiaceae] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/3193 Embryophyta] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/131221 Streptophytina] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/35493 Streptophyta] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/33090 Viridiplantae] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/2759 Eudaryota] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/ Taxonomy] iti: [https://www.uniprot.org/ UniProt] * [http://www2.bishopmuseum.org/ethnobotanydb/resultsdetailed.asp?search=manono ''Hedyotis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070702123400/http://www2.bishopmuseum.org/ethnobotanydb/resultsdetailed.asp?search=manono |date=2007-07-02 }} iti: [http://www2.bishopmuseum.org/ethnobotanydb/resultslatin.asp?button=List+by+Species+Name List by Species Name]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} iti: [http://www2.bishopmuseum.org/ethnobotanydb/index.asp Hawaiian Ethnobotany Online Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224123529/http://www2.bishopmuseum.org/ethnobotanydb/index.asp |date=2020-02-24 }} iti: [https://web.archive.org/web/20101031072044/http://bishopmuseum.org//research/onlinedata.html Searchable Databases] iti: [http://www.bishopmuseum.org/ Bishop Museum] * [http://ntbg.org/plants/plant_details.php?plantid=12016 ''Kadua littoralis''] iti: [https://web.archive.org/web/20101126200020/http://ntbg.org/plants/choose_a_plant.php Choose a Plant] iti: [https://web.archive.org/web/20101126184508/https://ntbg.org/plants/ Meet the Plants] iti: [http://ntbg.org/index.php National Tropical Botanical Garden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606043320/http://ntbg.org/index.php |date=2017-06-06 }} * [http://www.hear.org/starr/images/species/?q=kadua+affinis&o=plants ''Kadua affinis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020171409/http://www.hear.org/starr/images/species/?q=kadua+affinis&o=plants |date=2012-10-20 }} iti: [http://www.hear.org/starr/images/family/?q=rubiaceae&o=plants Rubiaceae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020210916/http://www.hear.org/starr/images/family/?q=rubiaceae&o=plants |date=2012-10-20 }} iti: [http://www.hear.org/starr/images/?o=plants Plants of Hawaii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115033739/http://www.hear.org/starr/images/?o=plants |date=2012-11-15 }} iti: [http://www.hear.org/hearpix/otheronlineimages.htm Images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225024851/http://www.hear.org/hearpix/otheronlineimages.htm |date=2020-02-25 }} iti: [http://www.hear.org/ Hawaiian Ecosystems at Risk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210221021637/http://www.hear.org/ |date=2021-02-21 }} {{Taxonbar|from=Q10290745}} [[Kategoria:Kadua| ]] [[Kategoria:Flora ti Pasipiko]] bob27mrldeubu5ry0330st374ddoxgv 0 71449 406754 358661 2026-08-23T21:48:06Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406754 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = |image_caption = |display_parents = 2 |taxon = Leptopetalum |authority = [[William Jackson Hooker|Hook.]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]] |type_species = ''[[Leptopetalum mexicanum]]'' |type_species_authority = [[William Jackson Hooker|Hook.]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]] |synonyms = *''Gonotheca'' {{Au|[[Carl Ludwig Blume|Blume]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]}} *''Thecagonum'' {{Au|Babu}} }} Ti '''''Leptopetalum''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Ti henero ket adu a naiwarwaras iti tropikal ken subtropikal nga Asia ken ti Pasipiko.<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Leptopetalum|title=''Leptopetalum'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=25 Abril 2017}}</ref><ref name="Neupane2015">{{cite journal|vauthors=Neupane S, Dessein S, Wikström N, Lewis PO, Long C, Bremer B, Motley T |year=2015|title=The ''Hedyotis-Oldenlandia'' complex (Rubiaceae: Spermacoceae) in Asia and the Pacific: phylogeny revisited with new generic delimitations|url=https://archive.org/details/taxon_2015-04_64_2/page/299 |journal=Taxon|volume=64|issue=2|pages=299–322}}</ref> == Dagiti sebbangan == {{div col|colwidth=30em}} *''[[Leptopetalum biflorum]]'' {{Au|([[Carl Linnaeus|L.]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Leptopetalum foetidum]]'' {{Au|([[Georg Forster|G.Forst.]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Leptopetalum grayi]]'' {{Au|([[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]) Hatus.}} *''[[Leptopetalum kanehirae]]'' {{Au|Hatus.}} *''[[Leptopetalum mexicanum]]'' {{Au|[[William Jackson Hooker|Hook.]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]}} *''[[Leptopetalum pachyphyllum]]'' {{Au|(Tuyama) ined.}} *''[[Leptopetalum pteritum]]'' {{Au|([[Carl Ludwig Blume|Blume]]) Neupane & N.Wikstr.}} *''[[Leptopetalum strigulosum]]'' {{Au|([[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]) Neupane & N.Wikstr.}} {{div col end}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q15963970}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Leptopetalum| ]] dv3oikz2s6t9s9i0lfn6c3o8wg3lad7 0 71907 406816 359913 2026-08-23T22:54:28Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406816 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = [[Eudicotidae]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Myrtales]] | familia = [[Myrtaceae]] | genus = '''''Curitiba''''' | genus_authority = [[Andrew M. Salywon|Salywon]] & [[Leslie Roger Landrum|Landrum]] | species = '''''C. prismatica''''' | binomial = ''Curitiba prismatica'' | binomial_authority = ([[D.Legrand]]) Salywon & Landrum | synonyms = *''Eugenia prismatica'' <small>D.Legrand</small> *''Mosiera prismatica'' <small>(D.Legrand) Landrum</small> }} Ti '''''Curitiba''''' ket ti [[monotipiko a takson|monotipiko a henero]] ti [[mula]] iti pamilia ti [[Myrtaceae]] nga [[Endemismo|endemiko]] iti [[Brasil]]. Ti kaikaisuna a sebbangan ti henero ket ti '''''Curitiba prismatica''''', ken kasisigud a naipalawag a kas ''Eugenia&nbsp;prismatica'' babaen ni [[D.Legrand]] idi 1969 ken naiyalis iti bukodna a henero babaen da [[Andrew M. Salywon]] ken [[Leslie Roger Landrum]] in 2007.<ref>{{cite journal |author=Andrew M. Salywon & Leslie R. Landrum |year=2007 |title=''Curitiba'' (Myrtaceae): a new genus from the Planalto of southern Brazil |url=https://archive.org/details/sim_brittonia_october-december-2007_59_4/page/301 |journal=Brittonia |volume=59 |issue=4 |pages=301–307 |issn=0007-196X |doi=10.1663/0007-196x(2007)59[301:cmangf]2.0.co;2}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{reflist}} {{Taxonbar|from=Q5194801}} {{Myrtaceae-pungol}} [[Kategoria:Myrtaceae]] [[Kategoria:Endemiko a flora ti Brasil]] r27zs2b83wevedyy4ap1xbis8i8uvwq 0 72596 406856 361241 2026-08-23T23:26:46Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406856 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Kraussia floribunda, blom, a, Manie van der Schijff BT.jpg | image_caption = ''K. floribunda'' | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = [[Eudicotidae]] | unranked_ordo = [[Asterids]] | ordo = [[Gentianales]] | familia = [[Rubiaceae]] | subfamilia = [[Ixoroideae]] | tribus = [[Octotropideae]] | genus = '''''Kraussia''''' | genus_authority = Harv. (1842) }} Ti '''''Kraussia''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]]. Malaksid ti maysa a sebbangan iti [[Socotra]], dagitoy ket patneng iti kontinental nga Aprika.<ref name=Bridson>{{cite journal |last=Bridson |first=Diane M. |title=A new ''Kraussia'' from Socotra|url=https://archive.org/details/kew-bulletin_1995_50_4/page/773 |journal=Kew Bulletin |year=1995 |volume=50 |issue=4 |pages=773–776 |jstor=4110238 |doi=10.2307/4110238}}</ref> Ti [[Kita (biolohia)|kita]] ket naipalawag idimanipud iti mula nga inurnong babaen ni [[Christian Ferdinand Friedrich Krauss|Dr. F. Krauss]] iti asideg ti [[Durban]].<ref name=Bullock>{{cite journal |last=Bullock |first=A. A. |title=The Genus Kraussia|journal=Bulletin of Miscellaneous Information (Royal Gardens, Kew)|year=1931|volume=1931|issue=5 |pages=254–257 |jstor=4102485 |doi=10.2307/4102485}}</ref> Daytoy ket maigiddiat iti ''[[Tricalysia]]'' ken ''[[Empogona]]'' babaen ti pannakaurnos ti ovule iti uneg dagiti selula iti iitlogan.<ref name=Bullock /> Ti henero ket aglaon iti baetan dagiti 4 ken 10 a sebbangan,<ref name=tpl>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/browse/A/Rubiaceae/Kraussia/ |title=''Kraussia'' |author=ThePlantList |year=2010}}</ref><ref name=trop>{{cite web |title=!''Kraussia'' Harv. |url=http://www.tropicos.org/Name/40000170 |work=Tropicos.org |publisher=Missouri Botanical Garden |accessdate=16 Nobiembre 2012}}</ref> a mairaman dagiti sumaganad: * ''[[Kraussia floribunda]]'' <small>Harv. (1842)</small> * ''[[Kraussia kirkii]]'' <small>(Hook.f.) Bullock</small> * ''[[Kraussia socotrana]]'' <small>Bridson</small> * ''[[Kraussia speciosa]]'' <small>Bullock</small> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikispecies-inline|Kraussia (Rubiaceae)}} {{Taxonbar|from=Q608275}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Kraussia| ]] p2l9k6k9xnxlqwf5c230bgb9wzn4jgc 0 72602 406896 361257 2026-08-23T23:55:31Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406896 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Kraussia floribunda, blom, a, Manie van der Schijff BT.jpg |image_caption = Sabong ken bulbulong |image2 = Kraussia floribunda, vrugte, a, Manie van der Schijff BT.jpg |image2_caption = Bunga |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiospermae]] |unranked_classis = [[Eudicotidae]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Gentianales]] |familia = [[Rubiaceae]] |genus = ''[[Kraussia]]'' |species = '''''K. floribunda''''' |binomial = ''Kraussia floribunda'' |binomial_authority = Harv. (1842) }} Ti '''''Kraussia floribunda''''' ket ti sebbangan ti [[mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]]. Sumakop daytoy manipud iti Mozambique ken Eswatini aginggana iti akindaya nga Abagatan nga Aprika, ken mainaig iti [[Phytochorion|rehional a mosaiko ti Tongoland-Pondoland]].<ref name=Bridson>{{cite journal |last=Bridson |first=Diane M. |title=A new ''Kraussia'' from Socotra|url=https://archive.org/details/kew-bulletin_1995_50_4/page/773 |journal=Kew Bulletin |year=1995 |volume=50 |issue=4 |pages=773–776 |jstor=4110238 |doi=10.2307/4110238}}</ref> Ti [[Kita (biolohia)|kita]] ket naipalawag idimanipud iti mula nga inurnong babaen ni [[Christian Ferdinand Friedrich Krauss|Dr. F. Krauss]] iti asideg ti [[Durban]].<ref name=Bullock>{{cite journal |last=Bullock |first=A.A. |title=The Genus Kraussia|journal=Bulletin of Miscellaneous Information (Royal Gardens, Kew)|year=1931|volume=1931|issue=5 |pages=254–257 |jstor=4102485 |doi=10.2307/4102485}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[https://web.archive.org/web/20150527001526/http://www.cepf.net/where_we_work/regions/africa/maputaland/ecosystem_profile/Pages/biological_importance.aspx Rehional a Mosaiko ti Tongaland-Pondoland] {{Taxonbar|from=Q6436450}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Kraussia|floribunda]] 0tqqgon3jr9p6dw1k3vn3lry1qjkhe1 0 72604 406813 361259 2026-08-23T22:48:13Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406813 wikitext text/x-wiki {{taxobox |status = VU |status_system = IUCN3.1 |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiospermae]] |unranked_classis = [[Eudicotidae]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Gentianales]] |familia = [[Rubiaceae]] |genus = ''[[Kraussia]]'' |species = '''''K. socotrana''''' |binomial = ''Kraussia socotrana'' |binomial_authority = Bridson (1995) }} Ti '''''Kraussia socotrana''''' ket ti sebbangan ti [[mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket [[Endemismo|endemiko]] iti [[Socotra]], [[Yemen]].<ref name=Bridson>{{cite journal |last=Bridson |first=Diane M. |title=A new ''Kraussia'' from Socotra|url=https://archive.org/details/kew-bulletin_1995_50_4/page/773 |journal=Kew Bulletin |year=1995 |volume=50 |issue=4 |pages=773–776 |jstor=4110238 |doi=10.2307/4110238}}</ref> Ti masna a habitatna ket ti subtropikal wenno tropikal a namaga a pgtubuan ti babassit a mula ken dagiti nabato a lugar. Naurnong idi ti [[Kita (biolohia)|kita]] manipud iti Wadi Irih iti Tanap Nogad.<ref name=Bridson /> Daytoy ket bassit a mula aginggana iti 1&nbsp;m iti katayag. Eleptiko dagiti bulong aginggana iti arinduyog-eleptiko, nagtimbukel aginggana iti nangudel iti ngato ken nagtimbukel aginggana iti trianggulo iti baba. Awana iti [[domatia]] ken dagiti pesiolo ket aginggana iti 5&nbsp;mm iti kaatiddog. Maawit dagiti sabong kadagiti 3 aginggana kadagiti 8 a nasabongan a [[Cyme (botanika)|cyme]]. Dagiti sabong ket puraw, sagpaminsan a derosas iti ruar, ken mangukel iti tubo ti 6 aginggana iti 7&nbsp;mm iti kaatiddog.<ref name=Bridson /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} * {{Cite iucn | author = Miller, A. | title = ''Kraussia socotrana'' | volume = 2004 | page = e.T45022A10973878 | date = 2004 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2004.RLTS.T45022A10973878.en | access-date = 18 Disiembre 2017}} {{Taxonbar|from=Q5457436}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Kraussia|socotrana]] [[Kategoria:Endemiko a flora ti Socotra]] cersn2vdl5sznh89rp69f7oc2i4md83 0 72606 406910 367445 2026-08-24T00:06:20Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406910 wikitext text/x-wiki {{taxobox |status = VU |status_system = IUCN2.3 |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiospermae]] |unranked_classis = [[Eudicotidae]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Gentianales]] |familia = [[Rubiaceae]] |genus = ''[[Kraussia]]'' |species = '''''K. speciosa''''' |binomial = ''Kraussia speciosa'' |binomial_authority = Bullock }} Ti '''''Kraussia speciosa''''' ket ti sebbangan ti [[mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]]. Mabirukan daytoy iti pantar ti [[Kenya]] ken [[Tanzania]], nga idiay ket mainaig iti [[Phytochorion|rehional a mosaiko ti Zanzibar-Inhambane]].<ref name=Bridson>{{cite journal |last=Bridson |first=Diane M. |title=A new ''Kraussia'' from Socotra|url=https://archive.org/details/kew-bulletin_1995_50_4/page/773 |journal=Kew Bulletin |year=1995 |volume=50 |issue=4 |pages=773–776 |jstor=4110238 |doi=10.2307/4110238}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} * {{Cite iucn | author = Lovett, J. | author2 = Clarke, G.P. |name-list-style=amp | title = ''Kraussia speciosa'' | volume = 1998 | page = e.T35744A9955495 | date = 1998 | doi = 10.2305/IUCN.UK.1998.RLTS.T35744A9955495.en | access-date = 19 Disiembre 2017}} {{Taxonbar|from=Q5457437}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Kraussia|speciosa]] i8q9y2y22khln151iqaxzkm5rw31ook 0 72629 406769 362822 2026-08-23T22:05:01Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406769 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | display_parents = 2 | taxon = Canephora | authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] | type_species = ''[[Canephora madagascariensis]]'' | type_species_authority = [[Johann Friedrich Gmelin|J.F.Gmel.]] }} Ti '''''Canephora''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]] nga indihenio iti [[Madagascar]].<ref>{{Cite web|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/7125|title=Antonii Laurentii de Jussieu Genera plantarum :secundum ordines naturales disposita, juxta methodum in Horto regio parisiensi exaratam, anno M.DCC.LXXIV.|first=Antoine Laurent de|last=Jussieu|date=Agosto 8, 1789|publisher=apud viduam Herissant et Theophilum Barrois}}</ref><ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Canephora|title=''Canephora'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=13 Hunio 2014}}</ref> == Deskripsion == Ti nagan a ''Canephora'', "agaw-awit iti basket", ket mangibagbaga iti napadalumpinas a pedunkulo a tuktokan babaen ti maysa a "nalungog nga apex nga ayan dagiti sabong" ken ti ritu ti opisina para kadagiti awan asawana a babai iti taga-ugma a Gresia, kas managaw-awit iti sagrado a basket a napno kadagiti daton iti lasud dagiti prosesion kadagiti piesta.<ref name="Roccos1995">{{cite journal|author=Roccos JL|year=1995|title=The kanephoros and her festival mantle in Greek art|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1995-10_99_4/page/641|journal=American Journal of Archaeology|volume=99|issue=4|pages=641–666|doi=10.2307/506187|jstor=506187}}</ref> Naisangayan ti ''Canephora'' iti Rubiaceae gapu ti kaadda dagiti pedunkulo a nabaliwan iti napadalumpinas, berde nga axes a tinawtawagan kadagiti [[phylloclade]].<ref name="PDB2013">{{cite journal|author=De Block P, Vrijdaghs A|year=2013|title=Development of reproductive organs in ''Canephora madagascariensis'' (Octotropideae – Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/plant-ecology-and-evolution_2013_146_3/page/310|journal=Plant Ecology and Evolution|volume=146|issue=3|pages=310–327|doi=10.5091/plecevo.2013.844}}</ref> Agraman ti ''[[Canephora madagascariensis]]'' iti naraniag a puraw, kampanulato a sabsabong ken mabalin a makan a nalabbasit a bunga a lokal nga ammo a kas "hazongalala".<ref name="Seligson1972">{{cite journal|author=Seligson D|year=1972|title=On collecting herbs in Madagascar|journal=Arnoldia|volume=32|pages=23–29}}</ref> == Dagiti sebbangan == Lima a sebbangan ti agdama a mabigbig, ngem addamet dagiti nadumaduma a sebbangan nga agur-uray iti deskripsion.<ref name="PDB2013" /> *''[[Canephora angustifolia]]'' <small>Wernham</small> *''[[Canephora goudotii]]'' <small>Wernham</small> *''[[Canephora humblotii]]'' <small>[[Emmanuel Drake del Castillo|Drake]]</small> *''[[Canephora madagascariensis]]'' <small>[[Johann Friedrich Gmelin|J.F.Gmel.]]</small> *''[[Canephora maroana]]'' <small>A.DC.</small> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Canephora ''Canephora'' iti World Checklist of Rubiaceae] {{Taxonbar|from=Q5032268}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Octotropideae]] [[Kategoria:Flora ti Madagascar]] sj9h4fadyh3qdkzzah5muugwf1bkigy 0 72663 406866 379683 2026-08-23T23:35:57Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406866 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image =Starr 020814-9002 Hedyotis callitrichoides.jpg | image_caption = ''Oldenlandiopsis callitrichoides'' | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = [[Eudicotidae]] | unranked_ordo = [[Asterids]] | ordo = [[Gentianales]] | familia = [[Rubiaceae]] | tribus = [[Spermacoceae]] | genus = '''''Oldenlandiopsis''''' | genus_authority = [[Edward E. Terrell|Terrell]] & [[Walter H. Lewis|W.H. Lewis]] | species = '''''O. callitrichoides''''' | binomial = ''Oldenlandiopsis callitrichoides'' | binomial_authority = (Griseb.) Terrell & W.H.Lewis }} Ti '''''Oldenlandiopsis''''' ('''creeping-bluet''' iti Ingles) ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket [[Monotipiko a takson|monoespesipiko]], a buklen laeng iti maysa a [[sebbangan]], ti '''''Oldenlandiopsis callitrichoides'''''. Daytoy a sebbangan ket dati a naikabil iti ''[[Hedyotis]]'' wenno iti ''[[Oldenlandia]]''. Daytoy ket patneng iti [[West Indies]], akin-abagatan a [[Mehiko]], ken [[Tengnga nga Amerika]]. Daytoy ket naturalisado kadagiti sabali a lugar, mairaman ti [[Florida]], [[Hawaii]], [[Abagatan nga Amerika]], ken [[tropikal]] nga [[Aprika]]. Ti ''Oldenlandiopsis'' ket nabangon idi 1990 babaen da Edward E. Terrell ken Walter H. Lewis.<ref name="terrell1990">{{Cite journal |last=Terrell |first=Edward E. |last2=Lewis |first2=Walter H. |date=1990 |title=Oldenlandiopsis (Rubiaceae), a New Genus from the Caribbean Basin, Based on Oldenlandia callitrichoides Grisebach |url=https://archive.org/details/sim_brittonia_july-september-1990_42_3/page/185 |journal=Brittonia |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=185–190 |doi=10.2307/2807214 |jstor=2807214}}</ref> Ti kadawyan a nagan ket mangibaga iti pannakaipadana iti ''Oldenlandia''. Ti [[Espesipiko a nagan (botanika)|espesipiko nga epiteta]] ket mangibaga iti pannakaipadana iti [[Callitriche]], ti maysa a henero iti [[Plantaginaceae]]. Ti ''Oldenlandiopsis callitrichoides'' ket immuna a naipalawag idi 1862 babaen ni [[August Grisebach]] a kas ''Oldenlandia callitrichoides'' iti sakbay a pannakaimaldit ti maysa a papela naipablaak iti sumaganad a tawen iti ''Memoirs of the American Academy of Arts and Sciences''. Ti ''Oldenlandiopsis'' ket kameng ti [[Tribu (biolohia)|tribu]] ti [[Spermacoceae]]. Iti kaunegan ti tribu, daytoy ket saan unay nga asideg iti ''Oldenlandia'', kas dati a naipagpagarup. Daytoy ket asideg a kabagian, ken mabalin a [[Kabsat a takson|kabsat]] iti ''[[Houstonia (mula)|Houstonia]]''. == Dagiti sebbangan == * ''Oldenlandiopsis callitrichoides'' [[August Grisebach|Grisebach]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Oldenlandiopsis&page=quickSearch ''Oldenlandiopsis''] iti: [http://apps.kew.org/wcsp/prepareChecklist.do?checklist=rubiaceae%40%40025250120110104024 Biruken ti Panid] iti: [https://web.archive.org/web/20110101130437/http://www.kew.org/science/directory/projects/WorldRubiChecklist.html World Checklist of Rubiaceae] iti: [https://web.archive.org/web/20110628230523/http://www.kew.org/science/directory/projects/indexbyteam.html#Rubi Index by Team] iti: [https://web.archive.org/web/20101231134226/http://www.kew.org/science/directory/projects/index.html Projects] iti: [https://web.archive.org/web/20110228134853/http://www.kew.org/science/directory/ Science Directory] iti: [http://www.kew.org/science-research-data/index.htm Scientific Research and Data] iti: [http://www.kew.org/ Kew Gardens] {{Taxonbar|from=Q3320721}} [[Kategoria:Spermacoceae]] ho0302vo8azsda193a08yquyzyrlw8n 0 76828 406861 379077 2026-08-23T23:31:18Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406861 wikitext text/x-wiki {{Infobox pamilia ti pagsasao | name = Sumba | region = [[Indonesia]] | familycolor = Austronesio | fam2 = [[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]] | fam3 = [[Sasao a Tengnga–Akindaya a Malayo-Polinesio|Tengnga–Akindaya]] | fam4 = [[Sasao a Sumba–Flores|Sumba–Flores]] | fam5 = [[Sasao a Sumba–Hawu|Sumba–Hawu]] | glotto = sumb1243 | glottorefname = Sumba | ancestor = | glottoname = | notes = | map = Sumba Topography.png | mapcaption = Ti isla ti Sumba ti Indonesia, a nakaisasaon ti sasao a Sumba }} Ti '''sasao a Sumba''' ket ti subgrupo ti [[Sasao nga Austronesio|pamilia ti pagsasao ti Austronesio]], a naisasao iti [[Sumba]], ti maysa nga isla iti akindaya nga [[Indonesia]].<ref>{{cite journal |author1=Lansing, J. S.|author2= Cox, M. P.|author3= Downey, S. S.|author4= Gabler, B. M.|author5= Hallmark, B.|author6= Karafet, T. M.|author7= Norquest, P.|author8= Schoenfelder, J. W.|author9= Sudoyo, H.|author10= Watkins, J. C.|author11=Hammer, M. F. |year=2007 |title=Coevolution of languages and genes on the island of Sumba, eastern Indonesia. |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-10-09_104_41/page/16022|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=104 |issue=41 |pages=16022–16026 |doi=10.1073/pnas.0704451104|pmid=17913885 |pmc=2042155 |bibcode=2007PNAS..10416022L |doi-access=free }}</ref><ref name=Asplund>Asplund, Leif (2010). [https://www.academia.edu/6964026 ''The Languages of Sumba.''] Paper presented at the East Nusantara Conference in Kupang.</ref> Asideg a kabagian dagitoy ti [[Sasao a Savu|sasao a Hawu–Dhao]].<ref name=Blust>{{cite journal |last=Blust |first=Robert |title=Is There a Bima-Sumba Subgroup? |journal=Oceanic Linguistics |volume=47 |issue=1 |year=2008 |pages=45–113 |jstor=20172340 |doi=10.1353/ol.0.0006 |s2cid=144311741 }}</ref> == Pannakaidasig == Ti maysa a peliminario nga internal a panangidasig babaen ni Asplund (2010) ket mangbigbig kadagiti tallo a sanga ti sasao a Sumba:<ref name=Asplund /><ref>{{cite thesis |first=Allahverdi |last=Verdizade |year=2019 |title=Selected topics in the phonology and morphosyntax of Laboya: A field study |type=MA thesis |publisher=Stockholm University |url=https://www.academia.edu/40561891}}</ref> *'''Tengnga–Daya a Sumbanes''' **Daya a Sumbanes: [[Pagsasao a Kambera|Kambera]] (rimpuok ti dialekto) **[[Pagsasao a Mamboru|Mamboru]] **Tengnga a Sumbanes: [[Pagsasao nga Anakalangu|Anakalangu]], [[Pagsasao a Wanukaka|Wanukaka]], [[Pagsasao a Pondok|Ponduk]], [[Pagsasao a Baliledo|Baliledu]] *'''Wejewa–Lamboya''' **[[Pagsasao a Wejewa|Wejewa]] **[[Pagsasao a Lamboya|Lamboya]] *'''Kodi–Gaura''' **[[Pagsasao a Kodi|Kodi]] **[[Pagsasao a Gaura|Gaura]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [https://www.ethnologue.com/subgroups/sumba Sumba] iti ''[[Ethnologue]]'' (Maika-22 nga ed., 2019). {{Sasao a Tengnga a Malayo-Polinesio}} {{Sasao nga Austronesio}} {{Dagiti pagsasao ti Indonesia}} {{au-pagsasao-pungol}} {{DEFAULTSORT:Sumba}} [[Kategoria:Sasao a Sumba| ]] [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Indonesia]] [[Kategoria:Sasao a Sumba–Hawu]] b3sww8e013nh11s991g4vp8qoouhe97 0 81659 406717 406511 2026-08-23T21:10:45Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406717 wikitext text/x-wiki {{ilasin|Bagi ti danum}} Iti [[pisiolohia]], ti '''danum ti bagi''' ket [[danum]] a linaon iti [[Ayup#Estruktura|bagi ti ayup]] nga adda kadagiti tisyu, dara, tulang ken dadduma pay a lugar. Ti porsiento ti danum ti bagi nga adda iti nadumaduma a pluido a [[kompartamento (parmakosinetika)|kompartamento]] ket agdagup iti '''dagup a danum ti bagi''' (DDB). Mangbukel daytoy a danum iti dakkel a paset ti [[bagi ti tao]], agpadpada no maibatay iti dagsen ken bolyum. Ti panangsigurado iti umiso a kaadu ti danum iti bagi ket paset ti [[balanse ti pluido]], maysa nga aspeto ti [[homeostasis]]. == Lokasion == No maibatay iti dagsen, ti promedio a nataengan a tao ket agarup 60% a danum, ket ti promedio nga ubing ket agarup 65% a danum. Mabalin nga agbaliwbaliw ti porsiento ti danum iti bagi gapu iti adu a banag, a kas iti edad, salun-at, danum a nainum, kadagsen, ken sekso. Iti dakkel a panagadal dagiti nataengan iti amin nga edad ken agpada a sekso, ti nataengan a bagi ti tao ket addaan iti ~65% a danum iti promedio. Nupay kasta, agduduma daytoy sigun iti edad, sekso, ken adiposidad (kaadu ti taba iti [[komposision ti bagi]]). Iti daytoy a sample naammuan a 58 ±8% a danum ti danum a praksion para kadagiti kalakian, ken 48 ±6% para kadagiti kabaian. Mangbukel ti danum ti bagi iti agarup 75% ti dagsen ti bagi para iti maysa a maladaga, idinto ta dadduma a nalukmeg a tattao ket 45% laeng ti dagsen ti danum. Daytoy ket gapu ta saan nga agtalinaed iti danum ti nataba a tisyu ngem ti nalasag a tisyu. Agduduma dagitoy nga estadistiko a promedio sigun kadagiti banag a kas iti kita ti populasion, edad dagiti tattao a naala iti sample, bilang dagiti tattao a naala iti sample, ken metodolohia. Isu nga awan, ken saan a mabalin nga adda, maysa a bilang nga eksakto nga agpapada iti amin a tattao, para iti daytoy wenno iti aniaman a sabali pay a pisiolohiko a pagrukodan. Ti kaaduan a danum ti bagi dagiti animal ket adda iti nadumaduma a [[pluido ti bagi]]. Karaman kadagitoy ti [[intraselular a pluido]], [[ekstraselular a pluido]], [[plasma (dara)|plasma]], [[interstisial a pluido]], ken [[transselular a pluido]]. Ti danum ket adda met iti uneg dagiti organo, iti [[gastrointestinal a pisiolohia#Panagparuar|gastrointestinal]], [[serebrospinal a pluido|serebrospinal]], [[peritoneal a pluido|peritoneal]], ken [[nadanum a humor|okular]] a pluido. Agarup 10% ti danum ti linaon ti [[adiposo a tisyu]], idinto ta agarup 75% ti linaon ti piskel a tisyu. Iti ''Netter's Atlas of Human Physiology'' (2002), mabingbingay ti danum ti bagi kadagiti sumaganad a ''kompartamento'': * Ti [[intraselular a pluido]] (2/3 ti danum ti bagi) ket pluido a linaonna iti uneg dagiti selula. Iti bagi a {{Pagbaliwen|72|kg|lb|abbr=on|sp=us}} a naglaon iti 40 a litro a pluido, intraselular ti agarup 25 a litro, nga agdagup iti 62.5%. Kuna ti teksto ni Jackson nga intraselular ti 70% ti likido ti bagi.<ref name="Jackson1979">{{cite book | title=Anatomy & Physiology for Nurses |last=Jackson| first=Sheila| year=1985| edition=9th| series=Nurses' Aids Series| publisher=Bailliere Tindall| location=London| isbn=0-7020-0737-4 |lang=en}}</ref> * Ti [[intraselular a pluido]] (1/3 ti danum ti bagi) ket pluido a linaonna iti ruar dagiti selula. Para iti bagi ti 40 a litro, ekstraselular agarup 15 a litro, nga agdagup iti 37.5%. ** [[Plasma (dara) (1/5 ti ekstaselular a pluido). Kadagitoy 15 a litro ti ekstraselular a pluido, ti promedio a bolyum ti plasma ket 3 a litro, wenno 20%. ** [[Interstitial a pluido]] (4/5 ti ekstaselular a pluido). ** [[Transselular a pluido]] (makunkuna pay a "maikatlo nga espasio", a kadawyan a di ikankano kadagiti kalkulasion) nga adda iti uneg dagiti organo, a kas kadagiti [[gastrointestinal a pisiolohia#Panagparuar|gastrointestinal]], [[serebrospinal a pluido|serebrospinal]], [[peritoneal a pluido|peritoneal]], ken [[nadanum a humor|okular]] a pluido. == Panagrukod == === Dilusion ken ekilibrasion === Ti dagup a danum ti bagi ti maysa a tao ket mabalin a matukod babaen ti panagusar iti {{lang|en|[[flowing-afterglow mass spectrometry]]}} (FA-MS) tapno matukod ti kaadu ti [[deuterio]] kadagiti sample ti anges. Ti pagaammo a dosis ti {{lang|en|deuterated}} a danum ([[nadagsen a danum]], D₂O) ket mainum ken mapalubosan nga {{lang|en|equilibrate}} iti uneg ti danum ti bagi. Kalpasanna, sukaten ti FA-MS nga instrumento ti rason a D:H ti deuterio iti hidroheno iti [[sengngaw ti danum]] iti kada sang-aw. Ti dagup a danum ti bagi ket siuumiso a masukat manipud iti panagadu ti deuterio a linaon ti sang-aw, a mainaig iti kaadu ti D₂O a nainom. Ti danum kadagiti agmaymaysa a kompartamento ket mabalin a masukat babaen kadagiti nadumaduma a substansia: * dagup a danum ti bagi: {{lang|en|[[tritiated water]]}} wenno [[nadagsen a danum]] * [[ekstraselular a pluido]]: [[inulina]] * [[plasma (dara)|plasma]]: [[asul ni Evans]] Kalpasanna ti intraselular a pluido ket mabalin a mapattapatta babaen ti panagkissay ti ekstraselular a pluido manipud iti dagup a danum ti bagi. === Panagsukisok ti bioelektriko a impedansia === Ti sabali pay a pamay-an a panangikeddeng iti dagup a porsiento ti danum iti bagi (DDB%) ket babaen ti [[panagsukisok ti bioelektriko a impedansia]] (PBI). Iti tradisional a pamay-an ti PBI, agidda ti maysa a tao iti pagiddaan, ket maikabil dagiti {{lang|en|spot electrode}} kadagiti tuktok dagiti ima ken sakana. Umuna a mausar ti gel ti elektrolito, sa mairuar ti nakapuy a koriente a 50kHz ti kaaduanna. Daytoy nga AC a porma ti allon ket mangpalubos ti panagpartuat ti koriente iti uneg ti bagi babaen ti kapasitibo unay a kudil, nga awan ti pakaigapuan ti DC a koriente wenno panag[[puor]], ken limitado iti ≈ 20 mA a ranggo ti koriente para iti kinatalged. Ti PBI ket nagbalin a makaay-ayo a pamay-an gapu ta simple, basbassit ti magastosna, nalaka manen a maaramid, ken saan a makadadael. Dagiti ekuasion ti panagpadles ti PBI ket mabalin a {{lang|en|generalized}} wenno espesipiko iti populasion, isu a daytoy a pamay-an ket mabalin a napudno unay. Ti panangpili iti maitutop nga ekuasion ket napateg iti panangikeddeng iti kalidad dagiti resulta. Para kadagiti kliniko a panggep, agdisdisenio dagiti sientista iti pamay-an ti PBI, iti nadumaduma a prekuensia, a mabalin a mangpasayaat iti abilidad ti pamay-an a mangpadles iti agpang ti hidratasion (kaadu ti danum) ti maysa a tao.{{Masapul a dakamaten}} Ti baro a segmental a PBI nga alikamen, nga agus-usar iti ad-adu nga elektrode, ket mabalin a mangiturong kadagiti ad-adda a eksakto a panangrukod kadagiti espesipiko a paset ti bagi. == Dagiti annongen == Ti danum iti bagi ti ayup ket mangar-aramid iti adu a pagannurotan, a kas iti: * disolbente para iti pannakaiyalis dagiti sustansia * medio para iti [[ekskresion]] * pamay-an para iti panangkontrol iti [[pudot ti bagi]] * lubrikante para kadagiti susuop * bektor para iti {{lang|en|shock absorption}} == Dagiti panagbalbaliw == Ti gagangay a pamay-an ti panangnayon iti danum iti bagi ket babaen ti [[panaginum]]. Ti danum ket sumrek met iti bagi babaen kadagiti taraon, nangnangruna dagidiay aduan iti danum, kas kadagiti mula, [[naata a karne]], ken ikan. Agarup 10% ti danum nga inumen ti nataengan a tao ket resulta ti metabolismo. Ti kaadu daytoy a danum nga agtalinaed dagiti ayup ket apektaran ti sumagmamano a banag. Agbaliwbaliw ti kaadu ti danum sigun iti edad ti ayup. No lakayen ti [[bertebrata]] nga ayup, dakdakkel ti [[densidad ti tulang|masa ti tulang]]na ken basbassit ti danum ti bagina. No adda sakit, no maapektaran ti danum ti bagi, (dagi)ti [[pluido a kompartamento]] a nagbaliw ket mabalin a mangipaay iti pammaneknek iti kasasaad (dagi)ti parikut. Ti danum ti bagi ket iregular dagiti hormona, a pakairamanan ti [[antidiuretiko a hormona]], [[aldosterona]] ken {{lang|en|[[atrial natriuretic peptide]]}}. === Pukaw ti danum === {{nangruna|Pannakakissay ti bolyum|Deshidratasion}} Ti [[pannakakissay ti bolyum]] ket panagpabassit ti bolyum ti [[pluido ti bagi]], adda man wenno awan ti agpapada a pannakapukaw dagiti [[osmolito]]. Ti pannakapukaw ti danum a paset ti pluido ti bagi ket espesipiko a maawagan iti [[deshidratasion]]. Ti pannakapukaw ti sodio ket dandani agpapada iti pannakapukaw ti pluido manipud iti [[ekstraselular a pluido]], ta ti sodio ket ad-adu ti konsentrasionna iti ekstraselular a pluido (ECF) ngem iti [[intraselular a pluido]] (ICF). Iti kasumbangirna, ti K₊ ket ad-adu ti konsentrasionna iti ICF ngem iti ECF, isu a ti pannakapukawna ket agbanag iti pannakapukaw ti pluido manipud iti ICF, gapu ta ti pannakapukaw ti K₊ manipud iti ECF ket mangpataud iti K₊ iti ICF nga agwaras manipud kadagiti selula, a mangguyod iti danum babaen ti [[osmosis]]. == Panagkuenta == Kadagiti tattao, ti dagup a danum iti bagi (DDB, wenno iti Ingles, TBW) ket mabalin a mapattapatta a naibatay iti [[premorbidad|premorbido]] (wenno nasayaat) a kadagsen ti bagi, ken iti paktor ti koreksion (''K''). <math display="block">DDB = kadagsen * K</math> Ti K ket maysa a koepisiente para iti manamnama a porsiento ti kadagsen a buklen ti nawaya a danum. Para kadagiti nataengan a lallaki, ngem saan a lallakay, ti K = 0.6. Para kadagiti lallakay, malnutrido a lallaki, wenno babbai, K = 0.5. Para kadagiti babbaket wenno malnutrido a babbai, K = 0.45. Isu a ti panagkurang ti dagup a danum ti bagi (PDDB) ket mabalin a mapattapatta babaen ti sumaganad a pormula: <math display="block">PDDB=DDB*(1-\frac{[Na^+]\, t}{[Na^+]\, m})</math> a sadiay [''Na⁺'']{{px2}}''t'' = target a konsentrasion ti sodio (kadawyan a 140 mEq/L) ken [''Na⁺'']{{px2}}''n'' = narukod a konsentrasion ti sodio. Ti nagresulta a balor ket ti agarup a kaadu ti nawaya a danum a kasapulan tapno mangkorehir iti [[hipernatremia|hipernatremiko]] a kasasaad. Iti kaugalian, manmano nga umas-asideg ti balor iti pudno a kaadu ti nawaya a danum a kasapulan tapno mailinteg ti panagkurang, gapu iti di madmadlaw a panagpukaw, panagparuar ti isbo, ken ti nagduduma a pannakaiwaras ti danum kadagiti pasiente.<ref>{{Cite book|title=Goldman's Cecil medicine|url=https://archive.org/details/isbn_9781437727883_1|last1=Lee.|first1=Goldman|last2=I.|first2=Schafer, Andrew|last3=Fayette.|first3=Cecil, Russell La|date=2012-01-01|publisher=Elsevier/Saunders|isbn=9781437716047|oclc=779501249 |lang=en}}</ref> Ti dagup a danum ket mabalin pay a mapattapatta babaen dagiti antropometriko nga ekuasion:<ref name=Watson>{{cite journal |last1=Watson |first1=PE |last2=Watson |first2=ID |last3=Batt |first3=RD |title=Total body water volumes for adult males and females estimated from simple anthropometric measurements. |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1980-01_33_1/page/27 |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=January 1980 |volume=33 |issue=1 |pages=27–39 |doi=10.1093/ajcn/33.1.27 |pmid=6986753|doi-access=free |lang=en}}</ref> <math display="block">TBW_{\text{lalaki}}\text{ (L)} = 2.447 - 0.09516 \times \text{edad (tawtawen)} + 0.1074 \times \text{katayag (cm)} + 0.3362 \times \text{kadagsen (kg)}</math> <math display="block">TBW_{\text{babai}}\text{ (L)} = -2.097 + 0.1069 \times \text{katayag (cm)} + 0.2466 \times \text{kadagsen (kg)}</math> Dagiti dua nga ekuasion dita ngato (dagiti ekuasion ni Watson) ket natakuatan a mangipaay kadagiti nainkalintegan a pattapatta iti kaaduan a kaso, gapu ta nausar dagiti agdumaduma a grupo ti datos ti suheto. Naited dagiti dadduma nga ekuasion para kadagiti espesipiko a populasion, a kas kadagiti taga-Amerika, taga-Tunisia, ken taga-Kamerun. Dagiti antropometriko nga ekuasion ti DDB ket saan a mausar iti kaaduan a nasalun-at a nataengan a suheto iti ruar ti natukod a populasion, ken nairekomenda nga usaren ti ad-adda a eksakto a pamay-an a kas ti PBI para kadagiti kaaduan a klinikal a kasasaad. == Dagiti nagibasaran == {{reflist}} == Ad-adu pay a panagbasa == == Dagiti akinruar a silpo == {{Pisiolohia dagiti bekkel}} [[Kategoria:Dagiti pluido ti bagi]] [[Kategoria:Bagi ti tao]] 43olll3vxaod9sqcoac15kwsoftmbn5 0 81757 406733 406497 2026-08-23T21:22:37Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406733 wikitext text/x-wiki {{Short description|Heograpo at antropologong pisikal na Briton-Kenya}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = | name = Celia Nyamweru | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = <!--(filename only, i.e. without "File:" prefix)--> | image_size = | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = | caption = | birth_name = <!-- if different from "name" --> | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | death_cause = <!-- should only be included when the cause of death has significance for the subject's notability --> | resting_place = | resting_place_coordinates = <!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}--> | other_names = | siglum = | pronounce = | citizenship = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | nationality = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | fields = Heograpiya iti antropolohiya ti Daya nga Africa | workplaces = Unibersidad ti Kenyatta, Kenya<br>Unibersidad ti St Lawrence, NY. | patrons = | education = | alma_mater = [[Girton College, Cambridge]] (B.A., 1964; PhD., 1968) | thesis_title = Late Quaternary Lakes in the Nakuru-Elmenteita Basin, Kenya | thesis_url = | thesis_year = 1967 | doctoral_advisor = Dick Grove | academic_advisors = | doctoral_students = | awards = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = | partner = <!--(or | partners = )--> | children = }} Ni '''Celia Nyamweru''' (nee Washbourn) ket maysa a Britaniko-Kenya [[pisikal a heograpia|pisikal a heograpiko]] ken [[antropolohia|antropologo]], ammo para iti obrana iti klima, aglawlaw ken kultura ti Daya nga Aprika ken ti [[Great Rift Valley, Kenya|Rift Valley]]. Isu ket propesor emerita idiay [[Unibersidad ti St Lawrence]], E.U.A., ken adjunct a propesor idiay [[Unibersidad ti Pwani]], [[Kenya]]..<ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/44507520.pdf|title=Reinventing Africa's National Heroes|last1=Carrier|first1=Neil|last2=Nyamweru|first2=Celia|journal=African Affairs|volume=115|year=2016|pages=599–620 |doi=10.1093/afraf/adw051 |jstor=44507520 }}</ref> ==Nasapa a biag ken edukasion== Ni Nyamweru ket naipasngay a ni Celia Washbourn idiay London, ken dimmakkel idiay Belgium, Sweden ken Finland sakbay a napan iti haiskul idiay London. Isu ket nakaturpos kadagiti A-level iti heograpia, pisika ken matematika idi 1960, ken idi 1961 ket napan idiay [[Girton College, Cambridge]] tapno agadal ti heograpia. Kas maysa nga undergraduate, isu ket naimpluensiaan babaen ti sursuro ti glasiologo [[Jean Grove]] ken heograpo [[Alfred Thomas Grove|Dick Grove]]. Kalpasan a nakompletona ti bachelor’s degree-na, nagtalinaed ni Nyamweru idiay Cambridge ket naturposna ti panagadalna iti PhD kadagiti danaw ti nasam-it a danum iti rift valley ti Kenya, iti sidong ti panangimaton ni Dick Grove. Isu ket nakaturpos ti PhD na idi 1968, ken immakar idiay Kenya. Sadiay, nangisuro kadagiti eskuelaan iti apagbiit ken, manipud Enero agingga iti Hunio 1971, maysa a Bisita a Katulongan a Propesor ti Heograpia idiay [[University of Georgia, Athens]], E.U.A. Kalpasanna nagsubli ni Nyamweru idiay Kenya ket nangala iti lectureship idiay [[Kenyatta University]], [[Nairobi]].<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.geog.cam.ac.uk/wp-content/uploads/landmark11.pdf|title=Alumni. Celia Nyamweru, Girton 1961-1968|work=Landmark|date=Autumn 2023|volume=11|pages=4–5}}</ref> Isu ket nagbalin nga umili [[Kenya|Kenya]] idi 1972.<ref>{{cite web|url=https://gtrcmc.ku.ac.ke/on-14th-august-2024-gtrcmc-ea-hosted-a-special-guest-prof-celia-nyamweru/|title=On 14th August 2024, GTRCMC-EA hosted a special guest, Prof Celia Nyamweru|via=The Global Tourism Resilience and Crisis Management Centre, Kenya (GTRCMC – EA)}}</ref> ==Panagsukisok ken karera== Ti tesis ni Nyamweru ket naipangpangruna iti heolohiko a pakasaritaan dagiti danaw manipud iti ginget ti rift ti Kenya, ken nangruna iti relasion ti nagbaetan dagiti panagbalbaliw ti lebel ti danaw ken dagiti aplaya babaen ti naladaw a [[Kuaternario]] a kas maysa a pakakitaan kadagiti panagbalbaliw ti klima. Daytoy, ken dagiti simmaruno a trabaho, ket nangiturong kadagiti sumagmamano a publikasion ti pagiwarnak, a mairaman dagiti papeles [[Nature (journal)|''Nature'']] ken [[Science (journal)|''Science'']].<ref>{{cite journal|last=Washbourn|first=C.|title=Lake Levels and Quaternary Climates in the Eastern Rift Valley of Kenya.|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1967-11-18_216_5116/page/672|journal=Nature|volume=216|pages=672–673|year=1967|issue=5116 |doi=10.1038/216672a0 |bibcode=1967Natur.216..672W }}</ref><ref>{{cite journal|title=Late Quaternary Lakes in the Nakuru-Elmenteita Basin, Kenya|last=Washbourn-Kamau|first=C.K.|year=1971|journal=The Geographical Journal|volume=137|issue=4 |pages=522–535|doi=10.2307/1797148 |jstor=1797148 |bibcode=1971GeogJ.137..522W |url=https://www.jstor.org/stable/1797148|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal|title=Radiocarbon Dating of East African Lake Levels|first1=Karl W.|last1=Butzer|first2=Glynn L.|last2=Isaac|first3=Jonathan L.|last3=Richardson|first4=Celia|last4=Washbourn-Kamau|journal=Science |volume=175|year=1972|issue=4026 |pages=1069–1076|doi=10.1126/science.175.4026.1069 |jstor=1732788 |pmid=17797378 |bibcode=1972Sci...175.1069B |url=https://www.jstor.org/stable/1732788|url-access=subscription}}</ref> Naglektiur ni Nyamweru idiay Kenyatta University, Kenya, iti 19 a tawen sakbay nga immakar idiay Estados Unidos idi 1991.<ref>{{Cite web|url=https://blog.oup.com/2016/09/african-scholars-publishing-celia-nyamweru/|title=Africa-based scholars in academic publishing: Q&A with Celia Nyamweru|work=OUPblog|date=September 9, 2016}}</ref> Iti panagsukisokna, isu ket nasaknap a nagsurat iti antropolohia ken heograpia ti [[Daya nga Aprika]], ken nangisuro kadagiti topiko a mairaman dagiti babbai idiay Daya nga Aprika, dagiti isyu ti panagrang-ay, ken dagiti katutubo a panangmatmat iti aglawlaw.<ref>{{Cite web|url=https://www.celianyamweru.com/My-story.html|title=Celia Nyamweru|website=www.celianyamweru.com}}</ref> Iti adu a tawen, isu ket nagkontribusion kadagiti report ti aktibidad ti [[Tanzania|Tanzania]] a bulkan [[Ol Doinyo Lengai]] iti [[Smithsonian Institution|Smithsonian institution's]] [[Global Volcanism Program]] ken kadagiti naipablaak nga artikulo.<ref>{{cite journal|url=https://volcano.si.edu/showreport.cfm?doi=10.5479/si.GVP.BGVN200603-222120|title=Report on Ol Doinyo Lengai (Tanzania) — March 2006 |journal=Global Volcanism Bulletin |doi=10.5479/si.GVP.BGVN200603-222120 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nyamweru |first1=Celia |title=Activity of Ol Doinyo Lengai volcano, Tanzania, 1983–1987 |journal=Journal of African Earth Sciences (and the Middle East) |date=1 January 1988 |volume=7 |issue=4 |pages=603–610 |doi=10.1016/0899-5362(88)90110-8 |bibcode=1988JAfES...7..603N |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0899536288901108 |language=en |issn=0899-5362|url-access=subscription }}</ref><ref> {{cite journal |last1=Nyamweru |first1=C |title=Observations on changes in the active crater of Ol Doinyo Lengai from 1960 to 1988 |journal=Journal of African Earth Sciences (and the Middle East) |date=1 January 1990 |volume=11 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/0899-5362(90)90017-9 |bibcode=1990JAfES..11..385N |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0899536290900179 |language=en |issn=0899-5362|url-access=subscription }}</ref> Bayat ti karerana, ni Nyamweru ket nangbusbos ti sumagmamano a panawen idiay Cambridge a kas maysa a managsirarak idiay [[Wolfson College, Cambridge]], idi 2003-2004; ken idiay Oxford, kas maysa a bisita a fellow idiay [[St Hilda’s College, Oxford]].<ref name="auto"/><ref>{{cite web|url=https://www.st-hildas.ox.ac.uk/asset/st-hilda-s-chronicle-2022-23-online.pdf|title=St Hilda's Chronicle 2022-2023|page=33|year=2023}}</ref> ==Dagiti Publikasion== Kasta met ti panangipablaak kadagiti artikulo ti panagsirarak kadagiti pagiwarnak, Ni Nyameru ket nagsurat ken nag-edit kadagiti sumagmamano a libro ken monograpia iti pisikal a heograpia ken kultural nga antropolohia ti Daya nga Aprika. Isu ket nagsurat pay kadagiti libro a pagadalan para kadagiti estudiante ti heograpia iti pagadalan. ===Napili a libro=== *{{cite book|title=Some traditions of the Akamba of Kenya|last=Nyamweru|first=Celia|year=2021|pages=258|publisher=Nairobi; Celia Nyamweru|isbn=9798753641663}} *{{cite book|title=African sacred groves : ecological dynamics & social change|last1=Sheridan|first1=Michael J.|last2=Nyamweru|first2=Celia|year=2008|publisher=Oxford : James Currey|pages=1–230|isbn=9781847014016}} *{{cite book|title= Rifts and Volcanoes: A Study of the East African Rift System|url= https://archive.org/details/riftsvolcanoesst0000celi_n2v2|last=Nyamweru|first=Celia|publisher=Nelson Africa|year=1980|isbn=0175114471}} ==Dagiti Reperensia== {{Reflist}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Nyamweru, Celia}} 6to4fnjg8cevojrl4rbiglahz1yp0h7 0 81854 406911 406043 2026-08-24T00:08:08Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406911 wikitext text/x-wiki Ti nepheloid a suson wenno nepheloid a sona ket maysa a suson ti danum iti nauneg a labneng ti baybay, iti ngato ti lansad ti baybay, a naglaon kadagiti naipangpangruna a kaadu ti naibitin a sedimento.<ref>Glossary of Geology, 5th Edition (American Geological Institute)</ref> Daytoy ket manipud iti 200 aginggana iti 1000 m ti kapuskolna. Ti nagan ket naggapu iti Griego: nephos, "ulep". Dagiti partikula iti sapasap ket mabalin nga aggapu kadagiti akinngato a suson ti taaw ken manipud iti panangikkat kadagiti sedimento manipud iti suelo ti taaw babaen dagiti agos.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Hunkins|first=Kenneth|last2=Thorndike|first2=Edward|last3=Mathieu|first3=Guy|date=1969|title=Nepheloid layers and bottom currents in the Arctic Ocean|url=https://archive.org/details/journal-of-geophysical-research_1969-12-20_74_28/page/6995|journal=Journal of Geophysical Research|volume=74|issue=28|pages=6995–7008|doi=10.1029/JC074i028p06995|bibcode=1969JGR....74.6995H}}</ref> Ti kapuskolna ket agpannuray iti kapartak ti baba nga agos ken resulta ti panagtimbeng iti nagbaetan ti grabitasional a panagtalinaed dagiti partikula ken ti riribuk ti agos. Dagiti mekanismo ti panagporma dagiti nepheloid a suson ket mabalin a nadumaduma, ngem nangruna nga agpannuray iti nauneg a taaw a konbeksion. Dagiti nepheloid a suson ket mabalin nga apektaranna ti kinaumiso dagiti instrumento no rukoden ti bathymetry ken kasta met nga apektaranna dagiti kita ti biag iti baybay iti maysa a lugar. Adda dagiti sumagmamano a naipangpangruna a pagarigan dagiti nepheloid a suson iti intero a globo, a mairaman iti uneg ti Golpo ti Mehiko ken ti Porcupine Bank. ==Dagiti mekanismo ti panagporma== Ti maysa a rabaw a nepheloid a suson (SNL) ket mabalin a maparsua, gapu ti panagtaytayab ti partikulo, bayat a dagiti tengnga a nepheloid a suson (INL) ket mabalin a maporma kadagiti bakras ti kama ti taaw gapu ti dinamika dagiti akin-uneg nga allon. Dagitoy a tengnga a nepheloid a suson ket nagtaud manipud kadagiti baba a nepheloid a suson (BNL) kalpasan a dagiti suson ket agbalin a naisina ken agsaknap kadagiti isopycnal a rabaw.<ref>{{Cite journal|last=Pak|first=Hasong|last2=Zaneveld|first2=J. Ronald V.|last3=Kitchen|first3=J.|date=1980|title=Intermediate nepheloid layers observed off Oregon and Washington|journal=Journal of Geophysical Research|language=en|volume=85|issue=C11|pages=6697|doi=10.1029/jc085ic11p06697|bibcode=1980JGR....85.6697P|issn=2156-2202}}</ref> Ti konbeksion ti silulukat a taaw ket addaan iti nalatak nga epekto iti pannakaiwaras dagiti nepheloid a suson ken ti abilidadda a maporma kadagiti sumagmamano a lugar ti taaw, a kas ti akin-amianan a Taaw Atlantiko ken ti amianan a laud a Baybay Mediteraneo.<ref>{{Cite journal|last=Madron|first=X. Durrieu de|last2=Ramondenc|first2=S.|last3=Berline|first3=L.|last4=Houpert|first4=L.|last5=Bosse|first5=A.|last6=Martini|first6=S.|last7=Guidi|first7=L.|last8=Conan|first8=P.|last9=Curtil|first9=C.|last10=Delsaut|first10=N.|last11=Kunesch|first11=S.|date=2017|title=Deep sediment resuspension and thick nepheloid layer generation by open-ocean convection|journal=Journal of Geophysical Research: Oceans|language=en|volume=122|issue=3|pages=2291–2318|doi=10.1002/2016JC012062|bibcode=2017JGRC..122.2291D|issn=2169-9291|url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/522113/1/Madron_et_al-2017-Journal_of_Geophysical_Research__Oceans.pdf}}</ref> Dagiti suson ti nepheloid ket ad-adda a maporma a naibatay kadagiti padron ti sirkulasion ti nauneg a taaw a direkta a mangapektar ti tanap ti abyssal.<ref>{{Cite journal|last=Biscaye|first=Pierre E.|last2=Eittreim|first2=Stephen L.|date=1977|title=Suspended particulate loads and transports in the nepheloid layer of the abyssal Atlantic Ocean|url=https://archive.org/details/marine-geology_1977-02_23_1-2/page/155|journal=Marine Geology|volume=23|issue=1|pages=155–172|doi=10.1016/0025-3227(77)90087-1|bibcode=1977MGeol..23..155B|issn=0025-3227}}</ref> Daytoy ket kaaduan babaen ti pannakasinga dagiti naurnong a sedimento kadagiti lugar a makilanglangen dagiti nauneg nga ayus ti taaw. Dagiti ayus ti konbeksion a mangriribuk kadagiti lugar ti suelo ti taaw a kas dagitoy nga agsirkulo babaen dagiti gyre ti taaw ket mangapektar pay ti konsentrasion ken dagiti relatibo a kadakkel dagiti naibitin a sedimento, ken babaen ti panangipalawa ti katupag a [[biotiko]] nga aktibidad ti lugar. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} n9fqwwbomvk5tufaylrdj7uxgf9grj7