Wikipedia ilowiki https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Midia Espesial Tungtungan Agar-aramat Agar-aramat tungtungan Wikipedia Wikipedia tungtungan Papeles Papeles tungtungan MediaWiki MediaWiki tungtungan Plantilia Plantilia tungtungan Tulong Tulong tungtungan Kategoria Kategoria tungtungan TimedText TimedText talk Modulo Modulo tungtungan Event Event talk 0 4984 406927 402751 2026-08-29T01:15:24Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406927 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagilian | conventional_long_name = Republika ti Letonia | common_name = Letonia | native_name = {{patubo a nagan|lv|Latvijas Republika}} | image_flag = Flag of Latvia.svg | image_coat = Coat of Arms of Latvia.svg | national_anthem = <br />''[[Dievs, svētī Latviju!]]''<br />{{small|''Apo Bendisonam ti Letonia!''}}<div style="padding-top:0.5em;">[[Papeles:Latvian National Anthem.ogg|center]]</div> | image_map = EU-Latvia.svg | map_caption = {{map caption |location_color=nangist a berde |region=Europa |region_color=nangisit a maris-dapo |subregion=ti [[Kappon ti Europa]] |subregion_color=berde |legend=EU-Latvia.svg}} | capital = [[Riga]] | coordinates = {{Coord|56|57|N|24|6|E|type:city}} | largest_city = kapitolio | official_languages = [[Pagsasao a Leton|Leton]]^a | ethnic_groups = {{unbulleted list | 62.2% [[Dagiti Leton|Leton]] | 25.2% [[Dagiti Ruso|Ruso]] | 3.2% [[Dagiti Bielorus|Bieloruso]] | 2.2% [[Dagiti UKraniano|Ukraniano]] | 2.1% [[Dagiti Polako|Pilako]] | 1.2% [[Dagiti Lituano|Lituano]] | 0.3% [[Ttatao a Romani|Roma]] | {{nowrap|3.6% [[Demograpia ti Letonia|Dadduma{{\}}<br />di naikeddeng]]}} }} | ethnic_groups_year = 2018<ref name=nat>{{cite web |author=Social Statistics Department of Latvia |title=Pastāvīgo iedzīvotāju etniskais sastāvs reģionos un republikas pilsētās gada sākumā |url=http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0191.px/table/tableViewLayout1/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2 |publisher=Social Statistics Department of Latvia |accessdate=23 Hulio 2018 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225141928/http://data.csb.gov.lv/ErrorGeneral.aspx?aspxerrorpath=%2Fpxweb%2Flv%2FSociala%2FSociala__ikgad__iedz__iedzskaits%2FIS0191.px%2Ftable%2FtableViewLayout1%2F |url-status=dead }}</ref> | demonym = Leton | government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Parlamentario a sistema|parlamentario]] a [[Republika|batay-linteg a republika]] | leader_title1 = [[Presidente ti Letonia|Presidente]] | leader_name1 = [[Egils Levits]] | leader_title2 = [[Kangrunaan a Ministro ti Letonia|Kangrunaan a Ministro]] | leader_name2 = [[Krišjānis Kariņš]] | legislature = [[Saeima]] | sovereignty_type = Wayawaya | established_event1 = Nairangarang^b | established_date1 = 18 Nobiembre 1918<ref name=Germanis /> | established_event2 = Nabigbigan | established_date2 = 26 Enero 1921 | established_event3 = [[Batay-linteg ti Letonia|Naampon iti batay-linteg]] | established_date3 = 7 Nobiembre 1922 | established_event4 = Panagsakop iti Sobiet ken Nazi | established_date4 = 1940–1991 | established_event5 = Nairangarang ti waywaya | established_date5 = 4 Mayo 1990 | established_event6 = Naipasubli ti wayawaya | established_date6 = 21 Agosto 1991<!--<ref name="FINemb" />--> | established_event7 = Binigbigan ti wayawaya babaen ti Kappon ti Sobiet | established_date7 = 6 Septiembre 1991 | established_event8 = Naawat iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] | established_date8 = 17 Septiembre 1991 | established_event9 = Timmipon iti [[Kappon ti Europa]] | established_date9 = 1 Mayo 2004 | area_km2 = 64,589 | area_rank = Maika-122 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 24,938 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.57% (1,014 km{{smallsup|2}}) | population_estimate = 1,925,800<ref name="Population – January 2018">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/notikumi/number-population-decreasing-mark-has-dropped-below-2-million-39639.html|title=The number of population is decreasing – the mark has dropped below 2 million|date=Nobiembre 2015|publisher=Central Statistical Bureau of Latvia|accessdate=6 Mayo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014091418/http://www.csb.gov.lv/en/notikumi/number-population-decreasing-mark-has-dropped-below-2-million-39639.html|archive-date=14 Oktubre 2017|url-status=dead}}</ref> | population_census = 2,070,371<ref name="Total population – 2011">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html|title=Population Census 2011 – Key Indicators|date=2 Abril 2012|publisher=Central Statistical Bureau of Latvia|accessdate=2 Hunio 2012|archive-date=2012-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = Maika-148 | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 34.3 | population_density_sq_mi = 88.9 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = Maika-166 | GDP_PPP = $60.509-bilion<ref name=wb>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=65&pr.y=19&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=946%2C939%2C941&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Latvia |publisher=IMF}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $31,215<ref name=wb /> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $35.780-bilion<ref name=wb /> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $18,458<ref name=wb /> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 35.6 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=7 Marso 2019}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.847 <!--number only--> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Report |year=2017 |accessdate=14 Disiembre 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> | HDI_rank = Maika-41 | currency = [[Euro]] ([[Senias ti Euro|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Oras ti Akindaya nga Europa|EET]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Kalgaw nga Oras ti Akindaya nga Europa|EEST]] | drives_on = kanawan | calling_code = +371 | cctld = [[.lv]]^c | footnote_a = Ti [[Pagsasao a Leton|Leton]] ket ti kaikaisuna nga opisial a pagsasao.<ref>{{cite web|url=http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution|title=The Constitution of the Republic of Latvia, Chapter 1 (Article 4)|publisher=The Parliament of the Republic of Latvia|accessdate=20 Nobiembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205030657/http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution#|archive-date=5 Disiembre 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205030657/http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution |date=2013-12-05 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |title=Official Language Law, Section 3 (Article 1) |publisher=The Parliament of the Republic of Latvia |accessdate=20 Nobiembre 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |archivedate=4 Enero 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |date=2014-01-04 }}</ref> Ti [[Pagsasao a Lobonio|Libonia]] ket naikeddeng a kas maysa nga [[indihenio a pagsasao]] ken addaan iti espesial a legado a kasasaad.<ref>{{cite web |url=http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |title=Official Language Law, Sections 4, 5 and 18 (Article 4) |publisher=The Parliament of the Republic of Latvia |accessdate=20 Nobiembre 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |archivedate=4 Enero 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |date=2014-01-04 }}</ref> Ti [[Pagsasao a Latgalia|Latgalia]] a naisurat a pagsasao ken [[pagsasao a Senias a Leton]] ket addaan pay iti espesial a legado a kasasaad.<ref>{{cite web |url=http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |title=Official Language Law, Section 3 (Articles 3 and 4) |publisher=The Parliament of the Republic of Latvia |accessdate=20 Nobiembre 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |archivedate=4 Enero 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |date=2014-01-04 }}</ref> | footnote_b = Ti Letonia ket ''[[de jure]]'' nga agtultuloy iti deklarasion idi 18 Nobiembre 1918. | footnote_c = Naus-usar pay ti dominio ti [[.eu]], gapu ta maibingay kadagiti sabali a kameng nga estado ti [[Kappon ti Europa]]. }} Ti '''Letonia''' ({{lang-lv|Latvija}} {{IPA-lv|ˈlatvija|}}), opisial a ti '''Republika ti Letonia''' ({{lang-lv|Latvijas Republika|links=no}}), ket ti maysa pagilia iti [[rehion ti Baltiko]] iti [[Akin-amianan nga Europa]].<ref>{{cite web |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[United Nations]] |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |accessdate=9 Nobiembre 2008}}</ref> Manipud iti waywayana, ti Letonia ket naibagbagan a kas maysa kadagiti [[Dagiti Baltiko nga estado|Baltiko nga estado]]. Daytoy ket beddengan babaen ti [[Estonia]] iti amianan, ti [[Lituania]] iti abagatan, ti [[Rusia]] iti daya, ken ti [[Bielorusia]] iti abagatan a daya, ken makibinningay iti maysa a [[maritimo a pagbeddengan]] iti [[Suesia]] iti laud. Ti Letonia ket addaan kadagiti 1,957,200 nga agtataeng<ref>{{Cite web |url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |title=Population – Key Indicators |access-date=14 Hunio 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628214416/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |archive-date=28 Hunio 2013 |url-status=dead}}</ref> ken ti teritorio iti {{pagbaliwen|64589|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name="Latvia in Brief">{{cite web|url=http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1060|title=Latvia in Brief|year=2011|publisher=Latvian Institute|accessdate=5 Nobiembre 2011|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226035413/http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1060|url-status=dead}}</ref> Ti pagilian ket addaan iti [[Kalalainganna a klima|temperado a natiempuan a klima]].<ref>{{cite web|url=http://www.travelsignposts.com/Latvia/latvia-riga-weather.php|title=Weather information in Latvia|date=14 Marso 2015|publisher=www.travelsignposts.com|accessdate=14 Marso 2015}}</ref> Kalpasan dagiti napalabas a siglo a panagturay iti [[Sueko a Libonia|Sueko]], [[Polako a Libonia|Polako]] ken [[Imperio a Ruso|Ruso]], ti maysa a turay a kangrunaan inturayan babaen dagiti aristokrasia a [[Dagiti Baltiko nga Aleman|Baltiko nga Aleman]], ti Republika ti Letonia ket naitakder idi 18 Nobiembre 1918 isi pimmanaw ken nangirangarang iti wayawaya kalpasan iti [[Sangalubongan a Gubat I]].<ref name=Germanis>{{cite book |last=Ģērmanis |first=Uldis |authorlink= |editor=Ojārs Kalniņš |title=The Latvian Saga |edition=Maika-11|page=268 |language=Ingles |publisher=Atēna |location=Riga |year=2007 |isbn=9789984342917 |oclc=213385330}}</ref> Nupay kasta, babaen kadagiti tawen ti 1930 ti pagilian ket nagbalin nga immad-adu nga autokratiko kalpasan ti [[kudeta ti Leton iti 1934|kudeta iti 1934]] a nangitakder iti maysa nga autoritariano a tiray babaen ni [[Kārlis Ulmanis]]. Napasardeng ti de facto a wayawaya ti pagilian iti irurugi ti [[Sangalubongan a Gubat II]], iti rugi ti [[Panagsakup ti Sobiet iti Letonia idi 1940|napilit a pannakaitipon]] iti [[Kappon ti Sobiet]], a sinaruno babaen ti [[Panagsakup ti Aleman iti Letonia idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II|panagraut ken panagsakup]] babaen ti [[Nazi nga Alemania]] idi 1941, ken ti [[Panagsaku manen ti Sobiet iti Letonia idi 1944|panagsakup manen babaen dagiti Sobiet]] idi 1944 ([[Courland Pocket]] idi 1945) tapno mangbukel iti [[Sosialista a Republika ti Leton a Sobiet|Leton nga SSR]] para kadagiti simmaruno a 45 a tawen. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{wikivoyage-inline|Latvia}} * {{CIA World Factbook link|lg|Latvia}} * {{dmoz|Regional/Europe/Latvia}} * {{wikiatlas|Latvia|Letonia}} * {{OSM relation|72594}} {{Union ti Europa}} {{Europa}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Letonia| ]] [[Kategoria:Dagiti Baltiko nga estado|Dagiti Baltiko nga estado]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Baltiko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti NATO]] [[Kategoria:Akin-amianan nga Europa]] [[Kategoria:Dagiti republika]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1918]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso]] btmpbtp29fpkrvi2zk7jrs424mi1bo3 0 5018 406923 405131 2026-08-28T18:28:26Z Martin Macha 2111 14172 /* */ 406923 wikitext text/x-wiki {{Coord|61|N|8|E|type:country_region:NO|display=title}} {{Infobox pagilian |native_name = ''Kongeriket Norge''&nbsp;<small>([[Bokmål]])</small><br />''Kongeriket Noreg''&nbsp;<small>([[Nynorsk]])</small> |conventional_long_name = '''Pagarian ti Norwega''' |common_name = Norwega |image_flag = Flag of Norway.svg |image_coat = Coat of Arms of Norway.svg |image_map = Norway (orthographic projection).svg |map_caption = {{map caption|location_color=nangisit a berde|legend=Norway (orthographic projection).svg}} |national_motto = [[Dagiti naarian a pasasao iti Norwego a monarkia|Naarian]]: ''Alt para for Norge''<br /><small>({{lang-ilo|Amin para iti Norwega}})</small><br />1814 [[Batay-linteg iti Norwega|Eidsvoll oath]]: ''Enig og tro til [[Dovrefjell|Dovre]] faller''<br /><small>({{lang-ilo|Agkaykaysa ken Matalek aginggana dagiti banbantay iti Dovre ket maraw-ak}})</small> |national_anthem = ''[[Ja, vi elsker dette landet]]'' <small>([[de facto]])<br />({{lang-ilo|Wen, ay-ayatenmi daytoy a pagilian}})</small>[[Papeles:Norway (National Anthem).ogg|center]] |royal_anthem = ''[[Kongesangen]]''<br /><small>({{lang-ilo|Ti Kanta ti Ari}})</small> |official_languages = [[Pagsasao a Norwego|Norwego]]<br />([[Bokmål]] ken [[Nynorsk]]) |regional_languages = [[Pagsasao nga Aminan a Sami|Akin-amianan a Sami]], [[Pagsasao a Lule Sami|Lule Sami]], [[Pagsasao a Kven|Kven]] ken [[Pagsasao nga Akin-abagatan a Sami|Akin-abagatan a Sami]] |demonym = [[Tatttao a Norwego|Norwego]] |ethnic_groups = 86.2% '''[[Tatttao a Norwego|Norwego]]'''<ref name=autogenerated6>{{cite web|url=http://www.ssb.no/innvbef_en/tab-2011-04-28-01-en.html |title=Dagiti Estadistika ti Norwega – Populasion 1 Enero 2010 ken 2011 ken dagiti nagbalbaliw idi 2010, babaen ti imigrasion a kategoria ken pagilian a lugar iti likud. Dagiti napudno a bilbilang |language=Norwego |publisher=Ssb.no |date=2010-01-01 |accessdate=2011-07-23}}</ref><br />2% [[Tattao a Sami|Sami]]<ref name="autogenerated4">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/no.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate=2011-07-23 |archive-date=2020-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506091556/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/no.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506091556/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/no.html |date=2020-05-06 }}</ref><br />11.8% dadduma pay<ref name=autogenerated6 /> |capital = [[Oslo]] |coordinates = {{Coord|59|56|N|10|41|E|type:city}} |largest_city = kapitolio |government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Parlamentario a sistema|parlamentario]] a [[batay-linteg a monarkia]] |leader_title1 = [[Monarkia ti Norwega|Ari]] |leader_name1 = [[Haakon VIII ti Norwega|Ari Haakon VIII]] |leader_title2 = [[Kangrunaan a Ministro ti Norwega|Kangrunaan a Ministro]] |leader_name2 = [[Jonas Gahr Støre]] ([[Arbeiderpartiet|Ap]]) |leader_title3 = [[Parlamento ti Norwega|Presidente ti Storting]] |leader_name3 = [[Masud Gharahkhani]] ([[Arbeiderpartiet|Ap]]) <small>(2021–)</small> |leader_title4 = [[Kangatuan a Korte ti Norwega|Pangulo ti Hustisia]] |leader_name4 = [[Toril Marie Øie]] (2016) |leader_title5 = [[Norwegian parliamentary election, 2021|Current coalition]] |leader_name5 = [[Arbeiderpartiet|Ap]], [[Senterpartiet|Sp]]<ref>{{Cite web |url=https://www.regjeringen.no/en/the-government/solberg/members-of-the-government-2/id543170/ |title=New government 14.10.2021 |access-date=2021-10-14 |archive-date=2021-10-14 }}</ref> |legislature = [[Parlamento ti Norwega|Storting]] |religion = [[Simbaan ti Norwega]] |established_event1 = [[Panagtitipon ti Norwega|Panagtitipon]] |established_date1 = [[Gubat ti Hafrsfjord|872]] |established_event2 = [[Batay-linteg ti Norwega|Batay-linteg]] |established_date2 = 17 Mayo 1814 |established_event3 = [[Panagikkat ti kappon a nagbaetan ti Norwega ken Suesia idi 1905|Panagikkat]] iti [[Kappon a nagbaetan ti Suesia ken Norwega|kappon a nairaman ti Suesia]] |established_date3 = 7 Hunio 1905 |established_event4 = Pannakaipulang manipud iti [[Reichskommissariat Norwegen|Aleman a panagsakup]] |established_date4 = 8 Mayo 1945 |area_rank = Maika-67{{Smallsup|1}} |area_km2 = 385,207<ref name="kart">{{Cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2020|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|date=2019-12-20|accessdate=2020-03-07|language=no|archive-date=2019-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|url-status=dead}}</ref> |area_sq_mi = 148,729<!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 6.0{{Smallsup|3}} |population_estimate = 5,627,400<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> |population_estimate_rank = 120 |population_estimate_year = 2026 |population_census = 5,109,056<ref>{{cite web |title=Ti populasion idi 1 Enero 2014 ken dagiti panagbalbaliw ti populasion idi 2013. Dagiti probinsia. |url=http://www.ssb.no/english/subjects/02/02/folkendrkv_en/2013k4/hittil00-en.html |publisher=Statistisk Sentralbyrå |date=23 Pebrero 2014 }}</ref> |population_census_year = 2014 |population_density_km2 = 14.6 |population_density_sq_mi = 37.8 <!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = |GDP_PPP_year = 2010 |GDP_PPP = $255.285 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=142&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=32&pr.y=0 |title=Norway|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=2011-05-06}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = $52,012<ref name=imf2 /> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $414.462 bilion<ref name=imf2 /> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = 2010 |GDP_nominal_per_capita = $84,443<ref name=imf2 /> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini_year = 2011 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 22.3 <!--number only--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=13 Agosto 2013|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|url-status=dead}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2022 <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.966 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="UNDP2023">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-indexindicies/HDI|title=2022 Human Development Index Ranking|publisher=United Nations Development Programme|date=2023-03-13|accessdate=2024-03-16|language=en}}</ref> |HDI_rank = 2 |currency = [[Norwego a krone]] |currency_code = NOK |time_zone = [[Oras ti Tengnga nga Europa|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Kalgaw nga Oras ti Tengnga nga Europa|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |date_format = aa.bb.tttt |drives_on = kanawan |cctld = [[.no]]{{Smallsup|2}} |calling_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay Norwega|47]] |footnote1 = Mairaman ti [[Svalbard ken Jan Mayen]]. (No awan dagitoy du a a luglugar, ti kalawa ti Norwega ket 323,802&nbsp;km², a maikabil daytoy a maika-67 iti lubong.<ref name="CIA, List of states for area">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html Kalawa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |date=2014-01-31 }}. CIA World Factbook</ref>) |footnote2 = Dua ken dagiti ad-adu pay a TLD ket nainaganan, ngem ti agdama ket saan a maus-usar: Ti [[.sj]] ket para iti Svalbard ken Jan Mayen; Ti [[.bv]] ket para iti [[Isla ti Bouvet]]. |footnote3 = Ti porsiento ket para iti kangrunaan a daga ken mairaman pay dagiti glasier<ref>{{cite web|url=http://www.ssb.no/areal/ |title=Statistisk sentralbyrå: – temaside |language=Norwego |publisher=Ssb.no |accessdate=2011-11-25}}</ref> }} Ti '''Norwega''' {{IPAc-en|audio=en-us-Norway.ogg|ˈ|n|ɔr|w|eɪ}} ([[Pagsasao a Norwego|Norwego]]: {{audio|No-Norge.oga|''Norge''|help=no}} ([[Bokmål]]) wenno {{audio|No-Noreg.oga|''Noreg''|help=no}} ([[Nynorsk]])), opisial a ti '''Pagarian ti Norwega''', ket maysa a [[dagiti Nordiko a pagilian|Nordiko]] a [[Unitario nga estado|unitario]] a [[batay-linteg a monarkia]] a dagiti teritoriana ket nabuklan dagiti lumaud a paset iti [[Eskandinabo a Peninsula]], [[Jan Mayen]], ken ti [[Artiko]] a purpuro iti [[Svalbard]] ken ti [[Isla ti Bouvet]].{{#tag:ref|Ti [[Tulag ti Svalbard|Tulag ti Spitsbergen]] (makunkuna pay a ti [[Tulag ti Svalbard]]) idi Pebrero 9, 1920, ket mabigbigan ti napno ken absuloto a katurayan iti Norwéga ti artiko a purpuro iti Spitsbergen (a makunkuna tattan a [[Svalbard]]). Ti [[Isla ni Pedro I]] ket [[agkamkammatalek a teritorio]] ({{lang-no|biland}}) iti Norwega ngem saan a maipanunutan a kas paset iti Pagarian. Ti Norwega ket mangal-ala pay ti paset iti [[Antartika]] a makunkuna a [[Reina Maud a Daga]].<ref name="Board1986">{{cite book|author=Nailian a Panagsukisok a Konsilo (U.S.). Gimong a Pangsukisok ti Polar|title=Antartiko a tulag a sistema: maysa a pammategan : dagiti nagbanagan iti gimongan a naaramid idiay Beardmore, South Field Camp, Antartika, Enero 7–13, 1985|url=http://books.google.com/books?id=gNxjxfm4cSgC&pg=PA370|accessdate=24 Hulio 2011|year=1986|publisher=National Academies Press|isbn=978-0-309-03640-5|pages=}}</ref>|group=paammo}} Ti Norwega ket addaan iti kalawa a {{pagbaliwen|385207|km2|sqmi}} ken ti populasion ti agarup a 5 a riwriw.<ref name="Population">{{cite web|url=http://www.ssb.no/english/subjects/02/befolkning_en/|title=Population|date=Mayo 19, 2012|work=Dagiti Estadistika ti Norwega}}</ref> Isu daytoy ti maikadua a [[Listaan dagiti pagilian babaen ti densidad ti populasion|kabassitan ti kapusekan ti populasion]] a pagilian idiay [[Europa]]. Kaaduan iti daytoy a pagilian ket nakibinbinningay ti pagbeddengan iti daya babaen ti [[Suesia]]; iti akin-aminan unay a rehionna ket nabeddengan babaen ti [[Pinlandia]] iti abagatan ken [[Rusia]] iti daya; iti abagatan ti Norwega ket nagbeddengan ti [[Skagerrak|Ilet ti Skagerrak]] a maballasiwan manipud iti [[Dinamarka]]. Ti kapitolio a siudad ti Norwega ket ti [[Oslo]]. Ti atiddog nga aplaya ti Norwega, a maisangguan ti [[Taaw Atlantiko|Amianan a Taaw Atlantiko]] ken ti [[Baybay Barents]], ket ditoy ti pakakitaan dagiti nalatak a [[piordo]]. == Dagiti nota == {{Reflist|group=paammo}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Europa}} [[Kategoria:Norwega| ]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]] [[Kategoria:Dagiti Nordiko a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Artiko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]] [[Kategoria:Eskandinabia]] [[Kategoria:Akin-amianan nga Europa]] [[Kategoria:Dagiti batay-linteg a monarkia]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 872]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1905]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti NATO]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] 9e1oz12m6meh1sj5xxdts7w24vzxpr6 0 14065 406926 406421 2026-08-29T00:24:19Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406926 wikitext text/x-wiki {{Infobox dati a pagilian |common_name = Imperio nga Otomano |native_name = دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه <br />Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye |conventional_long_name = Imperio nga Otomano |continent = Aproeurasia |status = Imperio |event_start = [[Gubat iti Bapheus]] |year_start = 1299 |event_end = [[Panagtuang iti Sultanate]] |year_end = 1923 |date_end = Oktubre 29 |event_start2 = [[Pannakabangon iti Imperio nga Otomano|Pannakabangon]] |event_end2 = [[Republika iti Turkia]]<ref group=dn>Ti [[Tulag iti Sèvres]] (10 Agosto 1920) ket napakabaelan bassit ti kaaddana iti Imperio nga Otomano. Ti Nalatak a Nailian a Gimong ket nairangarang a ti sultanato ti Otomano a naikkat manipud idi Marso 16 1920 ([[panagsakup ti militar iti Konstantinopla]]) aginggana idi Nobiembre 1 1922. Ti sangalubongan a pannakabigbig iti [[Nalatak a Nailian a Gimong iti Turkia]] ket nairangarang idi babaen ti [[Tulag iti Lausanne]] (24 Hulio 1923). Idi kuan, ti [[Nalatak a Nailian a Gimong iti Turkia]] ket nagirangarang ti sumaruno nga estado a tattan a moderno nga aldaw ket ti "[[Turkia|Republika iti Turkia]]" (29 Oktubre 1923), nga isu daytoy ti panagsardeng iti pakasaritaan ti Imperio nga Otomano.</ref> |event1 = [[Iterregno nga Otomano|Interregno]] |date_event1 = 1402–1414 |event2 = [[Umuna a Panawen ti Batay-linteg (Imperio nga Otomano)|1. Batay-linteg]] |date_event2 = 1876–1878 |event3 = [[Maikadu a a Panawen ti Batay-linteg (Imperio nga Otomano)|2. Batay-linteg]] |date_event3 = 1908–1918 |event4 = [[Pannakaikkat iti Sultanato nga Otomano|Panagikkat ti Sultanato]] (1 Nobiembre 1922) ken ti panagpanaw ni [[Mehmed VI]], ti kaudian a Sultan (17 Nobiembre 1922) |date_event4 = 1 Nobiembre 1922 |p1 = Seljuk a Sultanato iti Rûm |flag_p1 = |p2 = Imperio a Bisantino{{!}}Imperio ti Dumaya a Romano |flag_p2 = |p3 = Imperio iti Trebizond |flag_p3 = Komnenos-Trebizond-Arms.svg |p4 = Despota iti Morea |flag_p4 = |p5 = Despota iti Epirus |flag_p5 = |p6 = Despota iti Dobruja |flag_p6 = |p7 = Dukado iti Purpuro |flag_p7 = |p8 = Karamanids |flag_p8 = Karamanid Dynasty flag.svg |p9 = Pagarian ti Bosnia |flag_p9 = |p10 = Maikadua nga Imperio ti Bosnia |flag_p10 = Coat of arms of the Second Bulgarian Empire.svg |p11 = Serbia a Despota |flag_p11 = |p12 = Liga iti Lezhë |flag_p12 = Coat of arms of the House of Kastrioti.svg |p13 = Sultanato ti Mamluk (Cairo){{!}}Sutanato ti Mamluk |flag_p13 = Mameluke Flag.svg |p14 = Pagarian iti Hungaria kadagiti Tengnga a Panawen |flag_p14 = Coa Hungary Country History (19th Century).svg |p15 = Pantar ti Barbaria{{!}}Arhelia ken Tunis |flag_p15 = |s1 = Turkia |flag_s1 = Flag of Turkey.svg |s2 = Umuna a Republika ti Heleniko{{!}}Republika ti Heleniko |flag_s2 = Flag of Greece (1828-1978).svg |s3 = Sultanato iti Ehipto |flag_s3 = Egypt flag 1882.svg |s4 = Bosnia ken Hersegobina (Austro-Hungaro a kondominio){{!}}Bosnia ken Hersegobina |flag_s4 = Flag of Bosnia (1878-1908).svg |s5 = Prinsipalidad iti Serbia{{!}}Serbia |flag_s5 = Civil Flag of Serbia.svg |s6 = Probisional Gobierno iti Albania{{!}}Albania |flag_s6 = Flag of Albanian Provisional Government 1912-1914.gif |s7 = Pagarian iti Romania |flag_s7 = Flag of Romania.svg |s8 = Prinsipalidad iti Bulgaria{{!}}Bulgaria |flag_s8 = Flag of Bulgaria.svg |s9 = Moderno a pakasaritaan iti Sipre{{!}}Britaniko a Sipre |flag_s9 = Cyprus Blue Ensign-1922.svg |s10 = Britaniko a Keddeng iti Mesopotamia{{!}}Britaniko a Mesopotamia |flag_s10 = Flag of Iraq 1924.svg |s11 = Britaniko a Keddeng iti Palestina{{!}}Britaniko a Palestina |flag_s11 = Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg |s12 = Pranses nga Arhelia |flag_s12 = Flag of France.svg |s13 = Pranses a Protektarado idiay Tunisia{{!}}Pranses a Tunisia |flag_s13 = Flag of French Tunisia.svg |s14 = Pranses a Keddeng iti Siria{{!}}Pranses a Siria |flag_s14 = Flag of the French Mandate of Syria (1920).svg |s15 = Italiano nga Amianan nga Aprika |flag_s15 = Flag of Italy (1861-1946).svg |s16 = Mutawakkilite a Pagarian iti Yemen{{!}}Yemen |flag_s16 = Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg |s17 = Pagarian iti Hejaz |flag_s17 = Flag of Hejaz 1920.svg |s18 = Republika ti Kars |flag_s18 = Flag of the South West Caucasian Republic.svg |s19 = Kuwait |flag_s19 = Flag of Kuwait.svg |s20 = Pagarian iti Hejaz |flag_s20 = |image_coat = Osmanli-nisani.svg |image_flag = Ottoman flag alternative 2.svg |flag = Wagayway iti Otomano |symbol = Eskudo iti Otomano |image_map = Ottoman Empire 16-17th century.jpg |image_map_caption = Ti Imperio nga Otomano idi 1600 AD ([[Pannakabingbingay ti Imperio nga Otomano|Kitaen: listaan dagiti teritorio]]) |national_motto = دولت ابد مدت<br />Devlet-i Ebed-müddet<br />(Ti Agnanayon nga Estado) |national_anthem = [[Imperio a kanta ti Otomano]] |capital = [[Söğüt]] (1302–26)<br />[[Bursa]] (1326–65)<br />[[Edirne]] (1365–1453)<br />[[Konstantinopla]] (1453–1922)<ref>''Ti Ensiklopedia Britanika'', Vol.7, Inurnos babaen ni Hugh Chisholm, (1911), 3; ''Konstantinopla, ti kapitolio iti Turko nga Imperio...''</ref><ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul Britannica, Istanbul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218080707/http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul |date=2007-12-18 }}:''Nga idi napabangon ti Republika ti Turkia idi 1923, ti kapitolio ket naiyakar idiay Ankara, ken ti Konstantinopla ket opisial nanaganan manen nga Istanbul idi 1930.''</ref> |common_languages = [[Pagsasao nga Otomano a Turko|Otomano a Turko]], [[Pagsasao a Turko|Turko]] (opisial a pagsasao<ref group=dn>Artikulo 18 iti [[Kanun-ı Esasî|Batay-linteg iti 1876]] nainaganan nga ti Turko ket isu ti ti opisial a pagsasao, saan nga Otomano; Artikulo 18: Ti maysa a masapul para iti panagtrabaho iti panagserbi ti Estado ti maysa nga Otomano ket nasken nga ammoda ti Turko, a daytoy ket isu ti opisial a pagsasao iti Estado. ''Tebâ'a-i Osmâniyenin hidemât-ı devlette istihdam olunmak için devletin lisân-ı resmîsi olan Türkçeyi bilmeleri şarttır'', [[Geoffrey L. Lewis]], ''Ti panagreporman ti Tuko a pagsasao: Maysa a Didigra a Balligi'', Oxford University Press, 1999, {{ISBN|978-0-19-823856-0}}, [http://books.google.com/books?id=kxXQ3VNw-tYC&pg=PA16&dq=%22Article+18+of+the+Constitution+of+1876+named%22&hl=en&ei=R2sSToGLOIehmQXDvuGbDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Article%2018%20of%20the%20Constitution%20of%201876%20named%22&f=false p. 16.]</ref>), [[Pagsasao nga Albanes|Albanes]], [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]], [[Pagsasao nga Arameo|Arameo]], [[Pagsasao nga Armenio|Armenio]], [[Pagsasao nga Azerbaijani|Azerbaijani]], [[Pagsasao a Berber|Berber]], [[Pagsasao a Bosnio|Bosnio]], [[Pagsasao a Búlgaro|Búlgaro]], [[Pagsasao a Kaukasiko|dagiti amin a Kaukasiko a pagsasao]], [[Pagsasao a Koptiko|Koptiko]], [[Pagsasao a Krimea Tatar|Krimea Tatar]], [[Pagsasao a Kroata|Kroata]], [[Pagsasao a Domari|Domari]], [[Pagsasao a Gagauz|Gagauz]], [[Pagsasao a Georgiano|Georgiano]], [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]], [[Pagsasao a Griego|Griego]], [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]], [[Hudio-Espaniol]], [[Pagsasao a Hungaro|Hungaro]], [[Dagiti pagsasao nga Italiano]], [[Pagsasao a Kurdo|Kurdo]], [[Pagsasao a Latin|Latin]],<ref group=dn>In [[Republika iti Ragusa]] a nasakupan babaen ti Otomano a panagsalaknib.</ref> [[Pagsasao a LazLaz]], [[Pagsasao a Masedonia|Masedonia]], [[Pagsasao a Persiano|Persiano]], [[Pagsasao a Rumano|Rumano]], [[Pagsasao a Ruso|Ruso]], [[Pagsasao a Rusyn|Ruteno]], [[Pagsasao a Serbio|Serbio]], [[Pagsasao a Somali|Somali]],<ref>Yücel Karadaş, ''Ziya Gökalp'te Şarkiyatçılık: Doğu'nun batıcı üretimi'', Anahtar Kitaplar, 2008, [http://books.google.com/books?id=8Is3AQAAIAAJ&q=osmanl%C4%B1ca+t%C3%BCrk%C3%A7e+halk%C4%B1n+konu%C5%9Fulan&dq=osmanl%C4%B1ca+t%C3%BCrk%C3%A7e+halk%C4%B1n+konu%C5%9Fulan&hl=en&ei=Wc4aTtKwJa7imAX-6ukb&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA p. 133.] {{iti sao|tr}}, ''Osmanlı devrinde resmi dil olarak kullanılan Osmanlıca ile halk arasında konuşulan Türkçe, söz konusu dönemde kullanılan dillerdir.''</ref><ref>Şerafettin Turan, ''Türk Kültür Tarihi: Türk Kültüründen Türkiye Kültürüne ve Evrenselliğe'', Bilgi Yayınevi, 1990, [http://books.google.com/books?id=9YkNAAAAIAAJ&q=%22osmanl%C4%B1ca%22+%22halk%C4%B1n+konu%C5%9Ftu%C4%9Fu+t%C3%BCrk%C3%A7e%22&dq=%22osmanl%C4%B1ca%22+%22halk%C4%B1n+konu%C5%9Ftu%C4%9Fu+t%C3%BCrk%C3%A7e%22&hl=en&ei=b88aTrrXPIyhmQWW7tkE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&sqi=2&ved=0CCwQ6AEwAQ p. 59.]{{iti sao|tr}}, ''...devlet kuruluşlarında kullanılan Arapça – Farsça – Türkçe karışımı Osmanlıca ile halkın konuştuğu Türkçe arasındaki uçurum giderek artarken, …''</ref> [[Pagsasao nga Ukraniano|Ukraniano]], [[Pagsasao nga Urum|Urum]], [[Pagsasao a Vlach|Vlach]], [[Pagsasao a Zazaki|Zazaki]] |government_type = [[Kalipato]] |title_leader = [[Listaan dagiti sultan iti Imperio nga Otomano|Sultan]] |leader1 = [[Osman I]] |year_leader1 = 1281–1326 (umuna) |leader2 = [[Mehmed VI]] |year_leader2 = 1918–1922 (naudi) |title_deputy = [[Listaan dagiti Otomano a Nalatak a Biseres|Nalatak a Biseres]] |deputy1 = Alaeddin Pasha |year_deputy1 = 1320–1331 (umuna) |deputy2 = Ahmed Tevfik Pasha |year_deputy2 = 1920–1922 (naudi) |legislature = [[Imperial a Parlamento iti Imperio nga Otomano|Imperial a Parlamento]] |house1 = [[Senado]] |type_house1 = |house2 = [[Kamara dagiti Deputado iti Imperio nga Otomano|Kamara dagiti Deputado]] |type_house2 = |stat_year1 = 1683 |ref_area =<ref name=uconn>{{cite web |url=http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=0340 |title=Yeni Turkiye Araştırma ve Yayın Merkezi; Geleceğin Türkiye'si bambaşka olacak |publisher=Yeniturkiye.com |date= |accessdate=2011-11-06 |archive-date=2015-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029142530/http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=0340 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029142530/http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=0340 |date=2015-10-29 }}</ref> |stat_area1 = 5200000 |ref_area1 =<ref name=autogenerated1>Peter Turchin, Thomas D. Hall ken Jonathan M. Adams, "[http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf East-West Orientasion iti Pakasaritaan dagiti Imperio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |date=2007-02-22 }}", ''Warnakan iti Sangalubongan a Sistema ti Panagsukisok'' Vol. 12 (no. 2), pp. 219-229 (2006).</ref> |stat_year2 = 1914 <ref>Dündar, Orhan; Dündar, Erhan, 1.Dünya Savaşı, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1999, {{ISBN|975-11-1643-0}}</ref> |stat_area2 = 1800000 |ref_area2 = |stat_year3 = 1856 |stat_pop3 = 35350000 |stat_year4 = 1906 |stat_pop4 = 20884000 |stat_year5 = 1912 |stat_pop5 = 24000000 |ref_pop5 = <ref name=autogenerated2>Salaysay ti pannakaabak: ti militar ti Otomano idiay Balkanes, 1912–1913, Edward J. Erickson, panid 59</ref> |stat_year6 = 1914 |stat_pop6 = 18520000 |stat_year7 = 1919 |stat_pop7 = 14629000 |religion = [[Islam]] ([[Sunni]], [[Shia]] ken [[madhhab|dadduma pay]]), [[Kristianidad]] ([[Ortodoksia]], [[Romano a Katolisismo]]), [[Pakasaritaan dagiti Hudio idiay Turkia#Ti Otomano a panawen ti Kristianidad ken Hudaismo|Hudaismo]] ken dadduma pay a minoridad a relihion idiay [[Tengnga a Daya]] ken ti [[Balkanes]]. |currency = [[Akçe]], [[Para (kuarta)|Para]], [[Kuruş]], [[Otomano a lira|Lira]], [[Sultani|Sultanî]] |today = {{Marebba a listaan|title=Pagpagilian tatta| {{wagayway|Albania}}|{{wagayway|Arhelia}}|{{wagayway|Armenia}}|{{wagayway|Austria}}|{{wagayway|Azerbaijan}}|{{wagayway|Bahrain}}|{{wagayway|Bielorusia}}|{{wagayway|Bosnia ken Herzegovina}}|{{wagayway|Bulgaria}}|{{wagayway|Chad}}|{{wagayway|Kroasia}}|{{wagayway|Cyprus}}|{{wagayway|Djibouti}}|{{wagayway|Ehípto}}|{{wagayway|Eritrea}}|{{wagayway|Etiopia}}|{{wagayway|Georgia}}|{{wagayway|Gresia}}|{{wagayway|Hungaria}}|{{wagayway|Iran}}|{{wagayway|Irak}}|{{wagayway|Israel}}|{{wagayway|Hordania}}|{{wagayway|Kosovo}}|{{wagayway|Kuwait}}|{{wagayway|Lebanon}}|{{wagayway|Libya}}|{{wagayway|Niger}}|{{wagayway|Akin-amianan a Cyprus}}|{{wagayway|Amianan a Macedonia}}|{{wagayway|Mali}}|{{wagayway|Moldova}}|{{wagayway|Morocco}}|{{wagayway|Montenegro}}|{{wagayway|Oman}}|{{wagayway|Palestina}}|{{wagayway|Polonia}}|{{wagayway|Qatar}}|{{wagayway|Romania}}|{{wagayway|Rusia}}|{{wagayway|Saudi Arabia}}|{{wagayway|Serbia}}|{{wagayway|Eslobakia}}|{{wagayway|Eslobenia}}|{{wagayway|Somalia}}|{{wagayway|Abagatan a Sudan}}|{{wagayway|Sudan}}|{{wagayway|Siria}}<br />{{wagayway|Tunisia}}<br />{{wagayway|Turkia}}<br />{{wagayway|Ukrania}}<br />{{wagayway|Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo}}<br />{{wagayway|Yemen}} }} |footnotes =<big>[[Pagsurotan a panawen ti Imperio nga Otomano]]<br />[[Pagsurotan dagiti mainaig nga artikulo ti Imperio nga Otomano]]</big> }} Ti '''Imperio nga Otomano'''<ref group=dn>Kadawyan a nainaganan idi a ti "Imperio nga Otomano", ti "Turko nga Imperio", ti "Otomano a Kalipato" wenno kadawyan a "Turkia" babaen dagiti kontemporariona (manipud idi 1923, ti nagan a "Imperio nga Otomano" ket isu ti naisaguday tapno maliklikan ti panaka-allilaw ti [[Turkia|Republika iti Turkia]], kitaen ti [[Nagnagan iti Imperio nga Otomano]]).</ref> wenno '''Narimbaw nga Estado ti Otomano''' ([[Pagsasao nga Otomano Turko|Otomano Turko]]: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه ''Devlet-i ʿAliyye-yi ʿO<u>s</u>mâniyye''<ref>{{cite web |url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |title=Otomano a kuarta nga adda ti Arabiko a naisuratan |date= |accessdate=2010-08-26 |archive-date=2017-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |date=2017-03-28 }}</ref> (ti pay عثمانلى دولتى ''Osmanlı Devleti''),<ref group=dn>A nagrugi manipud idi maika-19 a siglo, ti nagan a ''Osmanlı Devleti'' (Otomano nga Estado) ket nagbalin a nalatak kadagiti Otomano nga umili ken dagiti opisial. Sakbay ti panawen nga 1800, ti nagan a ''Osmanlı Devleti'' ket saan nga opisial a maus-usar, ngem dagiti rehistro ket agiparparang a daytoy a nagan ket inus-usar a saan a pormal babaen dagiti umili ti Otomano.</ref> [[Pagsasao a Turko|Moderno a Turko]]: ''Osmanlı Devleti'' wenno ''Osmanlı İmparatorluğu'') ket maysa idi a [[Tattao a Turko|Turko]] nga [[imperio]] a nagpaut manipud idi 27 Hulio 1299<ref>{{cite web|url=http://www.archive.org/stream/grammarofturkish00davirich#page/xxvi/mode/2up |title=Maysa a grammatiko ti pagsasao a Turko |publisher=Archive.org |date= |accessdate=2011-11-06}}</ref> aginggana idi 29 Oktubre 1923.<ref>''Temel Britannica'', Ana Yayıncılık-Encyclopaedia Britannica, 1992, Cilt 18, Sh. 41-96; Türkiye. {{ISBN|975-7760-02-1}}</ref> Ti Imperio nga Otomano ket isu kadagiti kadakkelan ken kapautan nga imperio iti pakasaritaan; a daytoy nga Estado ti Otomano, ti politikana, supsupiat, ken kultura a tinawtawid ken ti maysa a nawatiwat a heograpia ket nagited daytoy ti maysa kadagiti kabayagan nga agnanayon a pannakasarita. Idi las-ud ti maika-16 ken maika-17 a siglo, iti kabilegan a panagsakupna babaen ti panagturay ni [[Suleiman ti Nadaeg]] , daytoy nga imperio ket isu kadagiti kabilegan nga estado iti lubong – maysa nga adu ti panaka-umili, adu ti pagsasao nga imperio a naibistrad manipud iti akin-abagatan a nagbedbeddengan iti [[Nasantuan a Romano nga Imperio]] aginggana kadagiti wayawaya iti [[Vienna]], [[Naarian a Hungaria]] (moderno [[Eslobakia]]) ken ti [[Polako–Lituano a Mankomunidad]] iti amianan aginggana idiay [[Yemen]] ken [[Eritrea]] iti abagatan; manipud iti [[Arhelia]] iti laud aginggana ti [[Azerbaijan]] iti daya;<ref>Stephen Turnbull, Ti Imperio nga Otomano 1326–1699, Dagiti Naken a Pakasaritaan, tom. 62, Dagiti Nasken a Pakasaritaan, 2003. [manipud kadagiti artikulo ti likud nga abbong]</ref> nga agtengtengngel ti kaaduan iti [[Abagatan a daya nga Europa]], [[Akinlaud nga Asia]] ken [[Amianan nga Aprika]].<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3 |title=Manipud ti artikulo ti Imperio nga Otomano idiay Oxford nga Online nag Islamiko a Panagadal |publisher=Oxfordislamicstudies.com |date=2008-05-06 |accessdate=2010-08-26 |archive-date=2012-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3 |date=2012-05-25 }}</ref> Daytoy nga imperio ket naglaon kadagiti [[Dagiti probinsia iti Imperio nga Otomano|32 probinsia]] ken dagiti dadduma pay a [[Dagiti basalo ken tributario nga estado iti Imperio nga Otomano|basalo nga estado]], nga adda kadagitoy ket nasagepsepan iti dayta nga imperio, a dagiti dadduma ket naikkanda ti sabsabali a kita nga autonomia kadagiti sumaganad a sigsiglo.<ref group=dn>Ti imperio ket nakaala ti temporario a panagturay kadagiti ballasiw taaw a dagdaga babaen ti panagirangarang iti pannamakatalek iti [[Otomano a Dinastia|Otomano a Sultan ken Kalipa]], a kas iti [[Otomano a panagbanbaniaga idiay Aceh|panagirangarang babaen ti Sultan iti Aceh]] idi 1565, wenno babaen ti tenmporario a panagala iti is-isla a kas iti [[Lanzarote]] idiay [[Taaw Atlantiko]] idi 1585, [http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php Turkish Navy Official Website: "Atlantik'te Türk Denizciliği"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329023319/http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php |date=2010-03-29 }}</ref> A ti [[Konstantinopla]] a kas ti kapitoliona ken ti nawatiwat a panagtengngel kadagiti daga ti lawlaw ti [[Baybay Mediteraneo|Mediteraneo a labneng]], ti imperio ket adda idi ti sentro kadagiti panagtigtignay a nagbaetan ti Akindaya ken Akinlaud a lublubong para kadagiti sumurok nga innem a siglo. Kalpasan ti pannakabigbig iti baro a Turko a parlamento ([[Nalatak a Nailian nga Asenblia iti Turkia]]) a naikuartel idiay [[Ankara]], babaen ti [[Tulag iti Lausanne]] a napirmaan idi 24 Hulio 1923, ti Turko a parlamento ket nagirangarang idi 29 Oktubre 1923 ti pannakabangon ti [[Republika ti Turkia]] a kas ti baro a Turko nga Estado a simmukat ken pormal a napatinggaan ti awanen nga Otomano nga Imperio, a nailinia iti tulag.<ref>Ti Sultanato ket [[Pannakaikkat iti Otomano a Sultanato|naikkat]] idi 1 Nobiembre 1922. [[Mehmed VI]], ti naudi nga Otomano a Sultan, ket pimmanaw manipud idiay Istanbul idi 17 Nobiembre 1922, a daytoy ket saanna a kayat a sawen a ti Otomano nga Imperio kompleto a nagpatingga ken nagipasardeng kadagiti amin a pamay-anna.</ref><ref>{{cite web|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |title=Napno a teksto ti Tulag itif Lausanne (1923) |publisher=Wwi.lib.byu.edu |accessdate=26 Agosto 2010}}</ref><ref>''Böyle olunca, Türkiye, bu Devletin mirasçısı değildir; ona ardıl olan Devletlerden biridir.'', Seha Meray, ''Lozan Barış Konferansı, Tutanaklar-Belgeler (Ti Kappia a Konperensia ti Lausanne , Dagiti Minuto-Dagiti okumento)'', Cilt 1, Kitap 3, Ankara Üniversitesi, Siysal Bilgiler Fakültesi, 1973, p. 181. {{iti sao|tr}}</ref><ref>Douglas Arthur Howard, ''Ti pakasaritaan iti Turkia'', Greenwood Publishing Group, 2001, {{ISBN|978-0-313-30708-9}}, p. 1</ref><ref>Ahmad Razavi, ''Kontinental a samang a deliminasion ken dagiti minaig a banbanag a maipapan ti taaw idiay Persiano a Golpo'', Martinus Nijhoff Publishers, 1997, {{ISBN|978-90-411-0333-8}}, p. 149.</ref><ref>Alan Rush, ''Al-Sabah: Pakasaritaan ken Henealohia ti Agturturay a Pamilia ti Kuwait, 1752–1987, Ithaca Press, 1987, {{ISBN|978-0-86372-081-9}}, p. 44.''</ref><ref>Elie Kedourie, ''Nationalismo idiay Asia ken Aprika'', Routledge, 1974, {{ISBN|978-0-7146-3046-5}}, p. 49.</ref><ref>Michael Berenbaum, Abraham J. Peck, Paglaglagipan ti Holokausto a Museo ti Estados Unidos, ''Ti Holokausto ken Pakasaritaan: Ti Naammoan, Ti Di-naammuan, Ti Nasuppiatan, ken Ti Nausig manen'', Unibersidad ti Indiana a Pagmalditan, 1998, {{ISBN|978-0-253-33374-2}}, p. 537.</ref> Ti [[Otomano a Kalipato]] ket naikkat idi 3 Marso 1924; dagiti turay ken tagikua ti [[Kalipato]] ket naiyalis idiay Nalatak a Nailian nga Asemblia iti Turkia. == Ibabangon ti Otomano nga Imperio (1299–1453) == {{Nangruna|Ibabangon ti Otomano nga Imperio}} {{Adu pay|Otomano a Dinastia|Kayı a tribu}} [[Papeles:OttomanEmpireIn1683.png|thumb|left|300px]] Ti panakapaay ti Seljuk a [[Sultanato iti Rum]] (c. 1300), ti [[Anatolia]] ket nabingbingay idi kadagiti nadumaduma a nawaya nga estado, dagiti nakunkuna a [[Anatolia a Beyliks|Ghazi nga emirato]]. Babaen idi 1300, ti napakapsot nga [[Imperio a Bisantino]] ket kaaduan a napukawna dagiti Anatolia a probinsiana kadagiti sangapulo a Ghazi a prinsipalidad. Maysa kadagiti Ghazi nga emirato ket ndauloan babaen ni [[Osman I]] (nga isu ti nakaalaan ti nagan nga Otomano), anak ni [[Ertuğrul]], ti asideg ti [[Eskişehir]] idiay lumaud nga Anatolia. Iti pundasion a mito a naiyebkas iti mediebal a Turko a sarita a naam-ammuan a kas ti "[[Tagtagainep ni Osman]]", ti ubing nga Osman ket naparegget idi nga agparukma babaen ti panagsirmata iti imperio (segun ti tagtagainepna, ti imperio ket maysa a dakkel a kayo a dagiti ramutna ket nagsaknap kadagiti tallo a kontinente ken dagiti sangana ket kinalubanna ti langit).<ref name=kin24>Lord Kinross, ''Dagiti Siglo ti Otomano'' (Morrow Quill Publishers: New York, 1977) p. 24.</ref> Segun ti tagtagainepna ti kayo, nga isu idi ti Imperio ti Osman, ket nagited ti uppat a karayan manipud kadagiti ramutna, ti [[Tigris]], ti [[Euprates]], ti [[Nilo]] ken ti [[Danubio]].<ref name=kin24 /> Ti maipatinayon, ti kayo ket lininonganna ti uppat a kabanbantayan, ti [[Kaukaso a Banbantay|Kaukaso]], ti [[Tauro a Banbantay|Tauro]], ti [[Atlas a Banbantay|Atlas]] ken ti [[Balkan a banbantay|Balkan]] .<ref name=kin24 /> Iti las-ud ti panagturayna a kas ti Sultan, ni Osman I ket inpaatiddogna ti prontera ti Turko a pagtaengan idiay igid ti [[Imperio a Bisantino]]. Iti daytoy a paset ti panawen, ti pormal a [[Agturturay nga Instituto ti Imperio nga Otomano|Otomano a gobierno]] ket napartuat idi a ken nadaras a nagbalbaliw dagiti patakderna kadagiti sumaganad a kabibiag ti imperio. Ti gobierno ket nagus-usar ti legado nga entidad a nakunkuna a kas ti [[Miho (Imperio nga Otomano)|miho]] sa sistema, babaen dagiti relihioso ken etniko a minoridad ket napakabaelanda a mangimaton dagiti bukodda a pannakibiang nga adda dagiti adu a pannakawaya manipud iti sentro a panagtengngel. <gallery> Papeles:Facial Chronicle - b.10, p.299 - Battle of Kosovo (1389).png|[[Gubat iti Kosovo]] (1389) Papeles:Nicopol final battle 1398.jpg|[[Gubat iti Nicopolis]] (1396) Papeles:Chelebowski varna scan 231.jpg|[[Gubat iti Varna]] (1444) </gallery> Iti siglo kalpasan ti ipupusay ni Osman I, ti Otomano a turay ket nangrugi nga immatiddog idiay Mediteraneo ken [[Pakasaritaan iti Balkanes|Balkanes]]. Ti anak a lalaki ni Osman, a ni [[Orhan]], ket natiliwna ti siudad ti [[Bursa]] idi 1324 ken inaramidna daytoy ti baro a kapitolio ti estado nga Otomano. Ti panakatnag ti Bursa ket nagbanagan daytoy ti panakapukaw ti Bisantino a panagtengngel ti Amianan a laud nga Anatolia. Ti nangruna a siudad ti [[Thessaloniki]] ket natiliw idi manipud kadagiti [[Republika iti Benisia|Benisiano]] idi 1387. Ti panagballigi ti Otomano idiay [[Gubat iti Kosovo|Kosovo idi 1389]] ket epektibo a nagmarka ti [[Panakatnag ti Serbio nga Imperio|gibus ti Serbio a bileg]] iti daytoy a rehion, a nagidalan daytoy para iti Otomano a panagpadakkel idiay Europa. Ti [[Gubat iti Nicopolis]] idi 1396, a kaaduan a naipanunotan a kas ti naudi a dakkel a [[Dagiti Krusada|krusada]] iti [[Tengnga a Panawen]], ket napaay a nagpasardeng ti panag-abanse dagiti nagballigi nga Otomano a Turko. Ti pannakaatiddog ti Turko a pagturayan idiay Balkanes, ti estratihiko a [[Dagiti Sillong iti Konstantinopla#Dagiti Otomano a sillong|panagrukma iti Konstantinopla]] ket nagbalin a nagruna a gandat. Ti Imperio ket nagtengngel ti gangani kadagiti amin a dati a [[Imperio a Bisantino|dagdaga ti Bisantino]] a nagpalikmut ti siudad, ngem dagiti [[Dagiti Bisantino a Griego|Bisantino]] ket temporarioda a nabang-aranda idi rinaut ti [[Timur]] ti Anatolia idiay [[Gubat iti Ankara]] idi 1402. Isu ket nangala ken ni Sultan [[Bayezid I]] a kas maysa a binaludan. Ti pannakatiliw ni Bayezid I ket nagkirokiro kadagiti Turko. Ti estado ket natnag iti maysa a sibil a gubat a nagpaut manipud idi 1402 aginggana idi 1413, a ti anak a lalaki ni Bayezid ket nakilablaban ti panakisinnarunona. Daytoy ket nagpatingga idi ni [[Mehmed I]] ket nagbalin a kas ti sultan ken nagipasubli ti Otomano a bileg, a nagiyeg daytoy ti gibus ti [[Otomano nga Interregno|Interregno]]. Dagiti paset ti Otomano a teritorio idiay Balkan (a kas ti Thessaloniki, Masedonia ken Kosovo) ket temporario a napukaw kalpasan ti 1402, ngem dagitoy ket naipasubli met laeng babaen ni [[Murad II]] idi baetan ti 1430 ken 1450. Idi 10 Nobiembre 1444, ni Murad II ket inabakna dagiti buyot ti [[Hungaria|Hungaro]], ti [[Polonia|Polako]] ken [[Wallachia]] babaen ni [[Władysław III iti Polonia]] (ken ari pay ti Hungaria) ken [[John Hunyadi|János Hunyadi]] idiay [[Gubat iti Varna]], nga isu daytoy ti naudi a [[Krusada iti Varna]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1–2 (1983): 235–51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''Ti Krusada iti Varna''. New York, 1943</ref> Kalpasan ti uppat a tawen, ni János Hunyadi ket nangisagana ti sabali pay a buyot (dagiti puersa ti Hungaro ken Wallachian ) tapno rautenna dagiti Turko, ngem isu ket inabak manen babaen ni Murad II idiay [[Gubat iti Kosovo (1448)|Maikadua a Gubat iti Kosovo]] idi 1448. Ti anak a lalaki ni Murad II, ni [[Mehmed II|Mehmed ti Agrukrukma]], inurnosna manen ti estado ken ti militar, ken nagipakita ti militar a kalaingna babaen ti panagtiliwna ti [[panakatnag iti Konstantinopla|Kontantinopla]] idi 29 Mayo 1453, iti edad a 21. == Militar == {{Nangruna|Milisia ti Imperio nga Otomano}} [[Papeles:Welt-Galleria T085.jpg|thumb|left|upright|Ti maysa nga Otomano a [[Janissary|Hanisaro]]]] [[Papeles:Ottoman Sipahi, Melchior Lorch (1646).jpg|thumb|left|upright|Ti maysa a [[Sipahi]]. Ti Otomano a Sipahis ket isu ti mangporma ti naisangsangayan nga Otomano a kabaliero.]] Ti immuna a militar a yunit ti estado nga Otomano ket maysa idi a buyot nga inurnos babaen ni [[Osman I]] manipud kadagiti tribu ti lallaki nga agtataeng kadagiti turod ti akinlaud nga Anatolia idi naladaw a maika-13 a siglo. Ti militar a sistema ket nagbalin a maysa a narikut nga organisasion idi rimmang-ay ti imperio. Ti Otomano a militar ket maysa a narikut a sistema ti panagkintos ken panagtengngel kadagiti suppiat. Ti kangrunaan a kuerpo ti [[Buyot mga Otomano]] ket mairaman ti [[Hanisaro]], [[Sipahi]], [[Akinci|Akıncı]] ken [[Otomano a banda ti militar|Mehterân]]. Ti Otomano a buyot ket maysa idi kadagiti kalaingan a makilablaban a puersa ti lubong, nga isuda ti immuna a nagus-usar kadagiti muskete ken kanion. Dagiti Otomano a Turko ket nangrugrugida a nagus-usar kadagiti ''[[Palkonete (kanion)|palkonete]]'', a dagitoy ket ababa ngem nalawa a kanion, iti las-ud ti [[Sillong iti Konstantinopla (1422)]]. Ti Otomano a kabaliero ket nagtaltalek iti kinapardas ken ti panaggungunay embes a ti nadagsen a kalasag, a nagususar kadagiti pana ket ababa nga espada nga agsaksakay kadagiti napardas a [[Turkoman a kabalio|Turkoman]] ken [[Arabiano a kabalio|Arabiano]] a kabalio (nagtaudan dagiti [[Puro#Pundasion ti sementales|Puro]] a pakilumba a kabalio),<ref>Milner ''Ti Godolphin nga Arabiano'' pp. 3–6</ref><ref>Wall ''Dagiti Nalatak nga AAgtaytaray a Kabalio'' p. 8</ref> ken kankanayon nga agipakpakat kadagiti taktika a kapadpada kadagiti [[Mongol nga Imperio]], a kas ti aginkukuna nga agsanod bayat nga agpalpalikmut ti puersa ti kabusor iti uneg ti immindayon a sukog a pormasion ken idi kuan ket pudnoda nga agraut. Ti panakapaay ti kalaing ti buyot ket nagbalin a nalawag manipud idi maika-17 a siglo ken kalpasan ti Nalatak a Turko a Gubat. Ti maika-18 a siglo ket nakakita ti bassit a panagballigi idiay Benisia, ngem idiay amianan ti Europeano a naestiluan buyot ti Rusia ket nagpilit kadagiti Otomano nga agibbet kadagiti daga. Ti pannakamoderno ti Otomano nga Imperio idi maika-19 a siglo ket nangrugi iti militar. Idi 1826 ni Sultan [[Mahmud II]] ket inikkatna dagiti kuerpo ti Hanisaro ken nangbangon ti moderno a buyot ti Otomano. NInagananna dagitoy a kas ti [[Nizam-ı Cedid]] (Baro nga Urnos). Ti Otomano a buyot ket isu pay ti immuna nga instituto a nangabang kadagiti gangganaet nga esperto ken nagipatulod kadgiti opisialna para iti panagsanay kadagiti Europeano a pagilian. Ti nagbanagan daytoy, ti tignay ti [[Young Turks|Katutubo a Turko]] ket nangrugi idi dagitoy a ubbing pay laeng ken baro a nasanay a lalaki ket nagsublida manipud kadagiti panagad-adalda. [[Papeles:Ottoman Navy at the Golden Horn.jpg|thumb|Ti Aleman a postcard a mangipakpakita ti [[Otomano a Marina]], nga indauloan babaen ni ''Yavuz'' (ex-''Goeben''). iti ngato a kanigid ket maysa a ladawan ni Sultan Mehmed V.]] Ti [[Otomano a Marina]] ket nawatiwat a nagparparawad ti panagpadakkel kadagiti teritorio ti Imperio idiay kontinente ti Europa. Isu ti nangirugi ti panagrukma ti Amianan nga Aprika, a nainayon ti [[Alheria]] ken [[Ehipto]] iti Otomano nga Imperio idi 1517. Iti rugi ti panakapukaw ti Alheria(1830) ken [[Gresia]] (1821), ti bileg ti Otomano a marina ken ti panagtengngel kadagiti adayo a ballasiw taaw a teritorio ket nagrugi a naapday. Sultan [[Abdülaziz]] (nagturay idi 1861–1876) ket nangpadas a nangibangon manen ti napigsa nga Otomano a marina, a nangipatakder ti kadakkelan a plota a dagiti dakdakkel laeng ket dagiti plota ti Britania ken Pransia. Ti pagaramidan ti barko idiay Barrow, Inglatera, ket isu ti immuna a nagaramid ti bukodna a [[submarina]] idi 1886 para iti Otomano nga Imperio. Nupay kasta, ti agrebreba nga ekonomia ti Otomano ket saan a napaut a nakasaranay ti pigsa ti plota. Ni Sultan [[Abdülhamid II]] ket saan a nagtaltalek kadagiti almirante a kimmappon iti repormista a ni [[Midhat Pasha]], ken nangitunton a ti dakkel ken nangina a plota ket awan banagna a mausar ti panagsuppiat kadagiti Ruso iti las-ud ti [[Ruso-Turko a Gubat (1877–1878)]]. Kaaduan a indulinna ti plota idiay uneg ti [[Golden Horn|Nabalitokan a Sara]], nga idiay dagitoy a barko ket nalungsotda para kadagiti sumaganad a 30 a tawen. Kalpasan ti [[Katutubo a Turko Rebolusion]] idi 1908, ti [[Komite iti Kappon ken Rang-ay]] ket nagsukisok nga agparang-ay ti maysa a napigsa a puersa ti marina ti Otomano. Ti ''Pundasion ti Otomano a Marina'' ket nabangon idi 1910 tapno makagatang kadagiti baro a barko babaen kadagiti donasion ti publiko. [[Papeles:BALKANHARBINDEHARLANTAYYAREMIZ-1912.jpg|thumb|[[Otomano nga Aero Puersa|Dagiti piloto ti Otomano]] idi las-ud ti [[Gubgubat ti Balkan]] ti 1912–1913.]] Ti pakasaritaan ti [[Otomano nga Aero Puersa|Otomano militar a panagpatayab]] ket napetsaan manipud idi 1909 ti nagbaetan ti Hunio 1909 ken Hulio 1911.<ref>{{cite web |url=http://www.turkeyswar.com/aviation/aviation.htm |title=Sarita ti Turko a Panagpatayab idiay 'Ti Turkia iti Umuna a Sangalubongan a Gubat' a website |publisher=Turkeyswar.com |accessdate=6 Nobiembre 2011 |archive-date=2012-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512225046/http://www.turkeyswar.com/aviation/aviation.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512225046/http://www.turkeyswar.com/aviation/aviation.htm |date=2012-05-12 }}</ref><ref>{{cite web|author=Hv. K. K. Mebs |url=http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=19 |title="Panakabangon" iti Turko nga Aero Puersa opisial a sapot a pagsaadan |publisher=Hvkk.tsk.tr |accessdate=6 Nobiembre 2011}}</ref> Ti Otomano nga Imperio ket nangrugrugi a nangisagana dagiti immuna a pilotona ken eroplano, ken ti pannakabangon ti Pagadalan ti Panagpatayab (''Tayyare Mektebi'') idiay [[Yeşilköy]] idi 3 Hulio 1912, ti Imperio ket nagrugrugi a nagisursuro kadagiti bukodna nga agpatpatayab nga opisial. Ti pannakabangon ti Pagadalan ti Panagpatayab ket nangipardas ti panagra-ay ti programa ti militar a panagpatayab, ken nagpaadu kadagiti bilang dagiti alistado, ken nagited kadagiti baro a piloto ti aktibo a papel iti [[Otomano a Buyot]] ken ti [[Otomano a Marina|Marina]]. Idi Mayo 1913 ti immuna a naipangpangruna a Panagsanay ti Rekonosimiento a Programa ti lubong ket inrugi ti Pagadalan ti Panagpatayab ken ti immuna a sabalia rekonosimiento a dibision ket naipatakder. Idi Hunio 1914 ti maysa a baro nga akademia, ti Marina a Pagadalan ti Panagpatayab (''Bahriye Tayyare Mektebi'') ket nabangon idi. Ti irurugi ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti modernisasion a pamay-ay ket kellaat a napasardeng. Dagiti [[Dagiti Panagpatayab nga Eskuadron (Imperio nga Otomano)|eskuadron ti Otomano a panagpatayab]] ket nakilabanda kadagiti adu a sanguanan idi las-ud ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, manipud idiay [[Galicia (Sentral nga Europa)|Galicia]] idiay laud aginggana idiay [[Kaukaso]] idiay daya ken [[Yemen]] idiay abagatan. == Dagiti nota == {{Reflist|group=dn}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{refbegin}} *Barkey, Karen. ''Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective.'' (2008) 357pp [http://www.amazon.com/Empire-Difference-Ottomans-Comparative-Perspective/dp/0521715334/ref=sr_1_7?ie=UTF8&s=books&qid=1240307430&sr=1-7 Amazon.com], excerpt and text search * Davison, Roderic H. ''Reform in the Ottoman Empire, 1856–1876'' (New York: Gordian Press, 1973) * Deringil, Selim. ''The well-protected domains: ideology and the legitimation of power in the Ottoman Empire, 1876–1909'' (London: IB Tauris, 1998) * Findley, Carter V. ''Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire: The Sublime Porte, 1789–1922'' (Princeton University Press, 1980) * Faroqhi, Suraiya N. ''The Cambridge History of Turkey'' (Volume 3, 2006) [http://www.amazon.com/Cambridge-History-Turkey-3/dp/0521620953/ excerpt and text search], essays by scholars * Faroqhi, Suraiya N. and Kate Fleet, eds. ''The Cambridge History of Turkey'' (Volume 2 2012) essays by scholars *Finkel, Caroline. ''Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923''. John Murray, 2005. {{ISBN|0-7195-5513-2}}. [http://www.amazon.com/Osmans-Dream-History-Ottoman-Empire/dp/0465023967/], excerpt and text search * Fleet, Kate, ed. '' The Cambridge History of Turkey'' (Volume 1, 2009) [http://www.amazon.com/Cambridge-History-Turkey-1/dp/0521620937/ excerpt and text search], essays by scholars *Goodwin, Jason. ''Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire'' (2003) [http://www.amazon.com/Lords-Horizons-History-Ottoman-Empire/dp/0312420668/ excerpt and text search] *Imber, Colin. ''The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power''. Palgrave Macmillan, 2002. {{ISBN|0-333-61386-4}}. *Inalcik, Halil and Quataert, Donald, ed. ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914.'' 1995. 1026 pp. *Imber, Colin. ''The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power'' (Palgrave Macmillan, 2002) {{ISBN|0-333-61386-4}}. * Inalcik, Halil. ''The Ottoman Empire: 1300–1600'' (Hachette UK, 2013) *Inalcik, Halil, and Quataert, Donald, ed. ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914.'' 1995. 1026 pp. * Itzkowitz, Norman. ''Ottoman Empire and Islamic Tradition'', University of Chicago Press, 1980) {{ISBN|0-226-38806-9}} * Kasaba, Reşat, ed. ''The Cambridge History of Turkey'' (vol 4 2008) [http://www.amazon.com/Cambridge-History-Turkey-4/dp/0521620961/ excerpt and text search vol 4] comprehensive coverage by scholars of 20th century * Kinross, Patrick Balfour Baron, and John Patrick Douglas Balfour Kinross. ''The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire'' (Morrow, 1977) *McCarthy, Justin. ''The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923'' 1997 [http://www.questia.com/read/58745078 Questia.com], online edition * McMeekin, Sean. ''The Berlin-Baghdad Express: The Ottoman Empire and Germany's Bid for World Power'' (2010) * Nicolle, David. ''Armies of the Ottoman Turks 1300–1774'' (Osprey Publishing, 1983) * Palmer, Alan.. ''The Decline and Fall of the Ottoman Empire''. (New York: Barnes and Noble, 1992) 306 p., maps. {{ISBN|0-87131-754-0}} *Pamuk, Sevket. ''A Monetary History of the Ottoman Empire.'' 1999. 276 pp. *Quataert, Donald. ''The Ottoman Empire, 1700–1922'' (2005), standard scholarly survey [http://www.amazon.com/Ottoman-1700-1922-Approaches-European-History/dp/0521547822/ excerpt and text search] {{ISBN|0-521-54782-2}}. *Shaw, Stanford J., and Ezel Kural Shaw. ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Vol. 1,'' 1977. * Sicker, Martin. ''The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna'' (Praeger Publishers, 2000) [http://www.questia.com/read/28606454/the-islamic-world-in-ascendancy-from-the-arab-conquests online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114081702/https://www.questia.com/read/28606454/the-islamic-world-in-ascendancy-from-the-arab-conquests |date=2015-01-14 }} * Sicker, Martin. ''The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire'' (Praeger, 2001) [http://www.questia.com/read/101155225/the-islamic-world-in-decline-from-the-treaty-of-karlowitz online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114082159/https://www.questia.com/read/101155225/the-islamic-world-in-decline-from-the-treaty-of-karlowitz |date=2015-01-14 }} *Somel, Selcuk Aksin. ''Historical Dictionary of the Ottoman Empire.'' (2003). 399 pp. *Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 {{ISBN|0-297-84913-1}}. *{{Cite book | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000uyar | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0 }} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} *[http://courses.washington.edu/otap/ Proyekto ti Arkibo ti Teskto ti Otomano nga Imperio– Unibersidad ti Washington] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703054841/http://courses.washington.edu/otap/ |date=2011-07-03 }} *[http://www.umich.edu/~turkish/ottemp.html Ti Otomano nga Imperio: Dagiti rekurso – Unibersidad ti Michigan] *[http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Ti Otomano nga Imperio] *[http://www.theottomans.org/ Pakaammo a maipanggep kadagiti Otomano] {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Otomano nga Imperio]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] [[Kategoria:Dagiti dati a pagilian idiay Tengnga a Daya]] 209lymxeaeevzbhtf7dp6ciayszze4v 0 18642 406928 406533 2026-08-29T02:12:35Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406928 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Tesla Sarony.jpg|thumb|Ni Tesla, idi agtawen ti 37, 1893, retrato babaen ni [[Napoleon Sarony]]]] Ni '''Nikola Tesla''' (10 Hulio 1856 – 7 Enero 1943) ket maysa idi a [[Serbio Amerikano|Serbio-Amerikano]]<ref>{{Cite news|title=Ti elektrikal a pionero a ni Tesla ket naipammadayawan|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5167054.stm|work=Ni Tesla ket nangipadpada idi a nangipasindayag kadagiti taudanna a Serbio ken Kroata a pagilian|publisher=BBC NEWS|accessdate=11 Hulio 2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tesla Village|url=http://www.teslasociety.com/teslavillage.htm|work=Ti kinuna ni Tesla: " Nagpasindayagak kadagiti taudak a Serbio ken Kroata a pagiliank."|publisher=Ti Kagimongan a Pammalagipan kenni Tesla iti NY|accessdate=10 Hulio 2012}}</ref><ref> {{iti sao|en}} {{cite book | title=Wizard: The Life and Times of Nikola Tesla| url=https://archive.org/details/wizardlifetimeso0000seif_a0h7|publisher = Citadel Press| author=Seifer, Marc | year=1998 |pages=1740 | isbn=0806519606 | quote=There is something in me which is only perhaps illusory," Tesla began, "[It is] like that which often comes to young, enthusiastic persons, but if I were to be sufficiently fortunate to bring about at least some of my ideas it would be for the benefit of humanity. ... If these hopes become one day a reality, my greatest joy would spring from the fact that this work would be the work of a Serb.}}</ref><ref> {{iti sao|en}} {{cite book | title=My inventions|publisher = Lits| author=Tesla, Nikola | year=2011 |isbn=9781609421793| quote= At that time I was under the sway of the Serbian national poetry, and therefore full of admiration for the feats of the heroes.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tesla Timeline|url=http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1891-tesla-granted-citizenship|work=Hulio, maika-30: Ti Pannakaumili ni Tesla, Ni Tesla ket nagbalin nga umili ti Amerika. Isu ket kankanayon a nagibagbaga kadagiti gayyemna a ti pannakaumilina ket napatpateg ngem ti aniaman a sientipiko a pammadayaw a naawatna.|publisher=Tesla Universe|accessdate=11 Hulio 2012|archive-date=2013-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130606180002/http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1891-tesla-granted-citizenship|url-status=dead}}</ref> nga inbentor, [[elektrikal nga inhenniero]], [[mekanikal nga inhennieria|mekanikal nga inhenniero]], [[pisiko]], ken [[puturista]] a naindayegan a naamammoan para kadagiti kontribusionna ti panagdisenio ti moderno nga [[agsisinnublat a koriente]] (AC) ti magun-od nga elektriko a sistema.<ref>[http://books.google.com/books?id=soSsLATmZnkC&pg=PA635&lpg=PA635&dq=tesla+%22known+for%22&source=bl&ots=0yuVco7dFI&sig=H44uEUnUY969xJ8PaoAlYcjl9Jk&hl=en&sa=X&ei=B3lfUKnYNYXy0gHJ-YHACQ&ved=0CDsQ6AEwAw#v=onepage&q=tesla%20%22known%20for%22&f=false Phillip A. Laplante, Komprehensibo a Diksionario ti Elektrikal nga Inhennieria 1999, panid 635]</ref> {{pungol-nangruna}} == Gallery == <gallery> File:Telegram Macek Tesla 0108.JPG|Telegram from Vladka Mačeka to Nikola Tesla File:Telegram Tesla Macek 0108.JPG|Telegram from Nikola Teslea to Vlatku Mačeku File:Putovnica Nikola Tesla 01082.JPG|Passport of Nikola Tesla, page 1, 1883 </gallery> == Dagiti nagibasaran == === Paammo === {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{wikiquote-inline}} * [http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm Ti museo ni Nikola Tesla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720205507/http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm |date=2011-07-20 }} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Tesla, Nikola}} [[Kategoria:Nikola Tesla| ]] [[Kategoria:1856 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1943 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Amerikano nga inbentor]] [[Kategoria:Dagiti Serbio nga inbentor]] ezbqq66ljk03au2cjmssp48qtuphnnl 0 20629 406924 400677 2026-08-29T00:13:36Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406924 wikitext text/x-wiki {{Infobox tao | name = Ho Jong-suk | image = Huh Jung-sook.jpg | alt = | caption = 1930 | birth_name = Ho Jong-ja | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1908|07|16}} | birth_place = [[Seoul]], [[Imperio a Koreano|Korea]] | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1991|06|05|1908|07|16}} | death_place = [[Pyongyang]], [[Amianan a Korea]] | nationality = | other_names = | occupation = Aktibista iti wayawaya | years_active = | known_for = | notable_works = | party = [[Partido Komunista ti Korea]] | module = {{Infobox nagan a Koreano | child = yes |hangul=허정숙 |hanja={{linktext|許|貞|淑}} |rr=Heo Jeongsuk |mr=Hŏ Chŏngsuk |hangulja=정자 |hanjaja={{linktext|貞|子}} |rrja=Jeongja |mrja=Chŏngja |context = north}} }} Ni '''Ho Jong-suk''' ({{Koreano|hangul=허정숙|hanja=許貞淑|rr=Heo Jeong-suk|mr=Hŏ Chŏng-suk|context = north}}; HUlio 16, 1908 – Hunio 5, 1991) ket maysa idi a [[Korea]]na nga aktibista iti wayawaya, mannurat, periodista, ken [[komunista]]. Ti pudno idi a naganna ket '''Jongja''' (정자; 貞子).<ref>[http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=200000000&docId=1164490&mobile&categoryId=200001111 Ho Jong-suk]{{Natay a silpo|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{iti sao|ko}}</ref> Kameng isuna idi ti [[Singanhoe]], [[Geunwoohoe]] ken ti [[Partido Komunista ti Korea]] ken maysa pay a nasapa a Koreana nga aktibista iti [[karbengan ti babbai]]. == Biag == Kadagiti nasapa panawenna, napan ni Ho idiay [[Hapon]] tapno agadal idiay Eskuela ti Kwansei iti [[Tokyo]]. Kanungpalan a pimmanaw ken kadagiti simmarunoa panawen napan ni Ho idiay [[Tsina]] nga idiay ket naikkan idi iti serrekan iti [[Ganganaet a Nangato nga Eskuela ti Shanghai]] ken isu met ti nagturposanna.<ref name="sisos">[http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=1596&docId=527538&mobile&categoryId=1596 Ho Jong-suk] {{iti sao|ko}}</ref> Kalpasanna nagsubli met iti bukodna pagilian. Idi 1921, nakibinglay isuna iti tignay ti babbai ken timmipon iti [[Partido Komunista ti Korea]]. Iti dayta a panawen, inkeddeng ti [[Gobernor-Heneral ti Korea|Gobierno ti Hapon-Heneral ti Korea]] a di legado ti [[Partido Komunista]]. Nangliklik isuna iti pannakaidadanes iti pannakibinglay iti Partido Komunista. Kanungpalanna idi 1924, naipayammo isuna iti [[Internasional nga Aldaw ti Babbai]], iti Marso 1925, napan isuna iti pasamak ti Aldaw ti Babbai idiay Seoul. Idi 1927 isuna ket maysa idi a nagpundar a kameng ti Geunwoohoi ken nakibinglay pay iti [[Singanhoe]] (신간회).<ref>[http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=2977&docId=920000&mobile&categoryId=2977 Ho Jong-suk]</ref> Nagay-ayat pay ni Ho iti "Unrelated Love and Sex". Nakondenar ti kapanunotanna iti kangimongan a Koreano gapu ta iti dayta a panawen, dagiti tidda iti pundamentalismo a [[Konpusianismo]] ket nagtultuloy kadagiti amin a paset ti [[Korea]]. Idi 1936, napan isuna idiay Tsina nga idiay ket nakibinglay iti [[Nailian a Partido Rebolusionario ti Korea]] (조선민족혁명당).<ref name="sisos" /> Idi 1938, napan isuna idiay [[Hebei]], nakibinglay iti Pagkakadduan iti Napili a Wayawaya, ti maysa a kontra Hapon Koreano a Grupo ti resistansia.<ref name="sisos" /> Idi 1945, napan isuna idiay [[Seoul]] ngem pimmanaw ken napan idiay [[Amianan a Korea]] tapno maliklik iti terorismo iti payak a kanawan. Nakibinglay isuna idi 1948 iti [[gobierno ti Amianan a Korea]]. Nagserbi ni Ho a kas ti [[Pangulo ti Hustisia]] iti [[Kangatuan a Korte ti Amianan a Korea]] idi baetan ti 28 Oktubre 1959 ken 1960.<ref name="ScalapinoLee1972">{{cite book|last1=Scalapino|first1=Robert A.|author2=Lee Chong-Sik|title=Communism in Korea: The society|url=https://books.google.com/books?id=g2M_yhsWc6gC&pg=PA1366|volume=2|year=1972|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02274-4|page=1366}}</ref><ref name="Service1960">{{cite book|last=Service|first=United States. Foreign Broadcast Information|title=Daily Report: Foreign Radio Broadcasts|url=https://books.google.com/books?id=b0cjAQAAMAAJ|year=1960}}</ref> == Bibliograpia == [[Papeles:Heo Jong-suk.png|right|thumb|210px|Ni Ho Jong-suk idi 1945]] * In Grace Lover (은혜로운 사랑 속에서) * Democraticism founder days (민주건국의 나날에) * Historical rememories of great loves (위대한 사랑의 력사를 되새기며) == Kitaen pay == * [[Hwang Jini]] * [[Heo Nanseolheon]] * [[Na Hye-sok]] * [[Shin Saimdang]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Ho Jong-suk}} * [https://web.archive.org/web/20040913155536/http://preview.britannica.co.kr/bol/topic.asp?article_id=b25h0215a Ho Jong-suk:britannica] {{iti sao|ko}} * [https://archive.is/20130104095654/http://koreandb.nate.com/history/people/detail?sn=13565 Ho Jong-suk] {{iti sao|ko}} * [http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=200000000&docId=1164490&mobile&categoryId=200001111 Ho Jong-suk]{{Natay a silpo|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{iti sao|ko}} * [http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=1596&docId=527538&mobile&categoryId=1596 Ho Jong-suk] {{iti sao|ko}} * [http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=2977&docId=920000&mobile&categoryId=2977 Ho Jong-suk] {{iti sao|ko}} * [http://www.uriminzokkiri.com/index.php?ptype=book&no=183&pn=37 조선의 첫 녀성상] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230722175044/http://www.uriminzokkiri.com/index.php?ptype=book&no=183&pn=37 |date=2023-07-22 }} {{iti sao|ko}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Ho, Jong-suk}} [[Kategoria:Dagiti rebolusionario manipud iti Korea]] [[Kategoria:1908 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1991 nga ipupusay]] 9bd8hu67ymu0p5fcn56p4sjn0u26xu1 0 33260 406929 392457 2026-08-29T02:23:12Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406929 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Bugines |nativename=''Basa Ugi'' / {{script|lont|ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ}}[[Laud a Papua (rehion)|Papua]] |ethnicity=[[Tattao a Bugis]] |speakers=5 a riwriw |date=2000 |ref=e18 |speakers2=[[Maikadua a pagsasao|Dagiti L2 nga agsasao]]: ca. 500,000 (1991–1999)<ref name=e14>{{e14|bpr|Bugis}}</ref> |familycolor=Austronesio |fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Sasao a Malayo-Polinesio]] |fam3=[[Sasao a Nuklear a Malayo-Polinesio|Nuklear a Malayo-Polinesio]] |fam4=[[Sasao nga Abagatan a Sulawesi|Abagatan a Sulawesi]] |fam5=Sasao a Bugis |script=[[Sinuratan a Lontara|Lontara]],<br> [[Sinuratan a Latin|Latin]] |iso2=bug |iso3=bug |glotto=bugi1244 |glottorefname=Buginese }} Ti '''Bugines''' (''Basa Ugi'', ken dadduma pay a lugar ket ''Bahasa Bugis'', ''Bugis'', ''Bugi'', ''De'') ket pagsasao nga insasao dagiti agarup nga uppat a riwriw a tattao ken nangruna idiay akin-abagatan a paset ti [[Sulawesi]], [[Indonesia]]. ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{InterWiki}} *[http://language.psy.auckland.ac.nz/show_lsearch.php?id=00048 Dialekto ti Bugines Soppeng] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018122546/http://language.psy.auckland.ac.nz/show_lsearch.php?id=00048 |date=2005-10-18 }} *[https://web.archive.org/web/20071031035925/http://web.mac.com/ian.caldwell/iWeb/SulSel1/Languages.html Dagiti pagsasao ti Abagatan a Sulawesi] *http://unicode-table.com/en/sections/buginese/ {{Dagiti pagsasao ti Indonesia}} {{Dagiti pagsasao ti Malaysia}} {{Sasao a Nuklear a Malayo-Polinesio}} {{au-pagsasao-pungol}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Bugines}} [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Sulawesi]] [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Malaysia]] [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Indonesia]] tw5sbll1jykgfvw67ic6rfcgyu9ayp9 0 71315 406925 401286 2026-08-29T00:22:00Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406925 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiospermae]] |unranked_classis = [[Eudicotidae]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Gentianales]] |familia = [[Rubiaceae]] |genus = ''[[Houstonia (mula)|Houstonia]]'' |species = '''''H. subviscosa''''' |binomial = ''Houstonia subviscosa'' |binomial_authority = (C.Wright ex A.Gray) A.Gray |synonyms=*''Oldenlandia subviscosa'' <small>C.Wright ex A.Gray</small> *''Hedyotis subviscosa'' <small>(C.Wright ex A.Gray) Shinners</small> |synonyms_ref= }} Ti '''''Houstonia subviscosa''''', '''nodding bluet''' iti Ingles, ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket patneng iti [[Texas]].<ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/3064847#page/322/mode/1up Gray, Asa. 1859. Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences 4: 314. ''Houstonia subviscosa'']</ref><ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/9050443#page/572/mode/1up Gray, Asa. 1853. Smithsonian Contributions to Knowledge 5(6): 68, ''Oldenlandia subviscosa'']</ref><ref>Shinners, Lloyd Herbert. 1949. Field & Laboratory 17(4): 169, ''Hedyotis subviscosa''</ref><ref>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=100427 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Natay a silpo|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://bonap.net/MapGallery/County/Houstonia%20subviscosa.png Biota of North America Program]</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[https://www.wildflower.org/gallery/result.php?id_image=25943 Lady Bird Johnson Wildflower Center, University of Texas at Austin] *[http://www.biosci.utexas.edu/prc/digflora/wrc/images/HOSU-20Mar07-339.html Digital Flora, University of Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132724/http://www.biosci.utexas.edu/prc/digflora/wrc/images/HOSU-20Mar07-339.html |date=2016-03-04 }} *[https://web.archive.org/web/20140505193231/http://www.gardening.eu/arc/plants/Masts/Oldenlandia-subviscosa-C.-Wright-ex-Gray/34587/ Gardening Europe] {{Taxonbar|from=Q15462788}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Houstonia (mula)|subviscosa]] [[Kategoria:Endemiko a flora ti Texas]] 3dbgw047pqxv9zmjx10p1chnoi92wz6 0 81894 406930 2026-08-29T05:33:57Z Troy26Castillo 20383 Pinartuat ti panid iti "[[File:BGYO (1), February 2023.jpg|thumb|250px|Ti BGYO idi Pebrero 2023.]] Ti '''BGYO''' ket maysa a Filipino a grupo dagiti lallaki a buklen dagiti lima a kameng: Gelo Rivera, Akira Morishita, JL Toreliza, Mikki Claver ken Nate Porcalla. Nangrugi dagiti kameng nga agsanay idi 2018 iti Star Hunt Academy, ken opisial a nagdebut ti grupo idi 29 Enero 2021 babaen ti kanta a ''The Light''.<ref name="PEP2021">Nikko Tuazon, [https://www.pep.ph/news/local/156445/bgyo-debu..." 406930 wikitext text/x-wiki [[File:BGYO (1), February 2023.jpg|thumb|250px|Ti BGYO idi Pebrero 2023.]] Ti '''BGYO''' ket maysa a Filipino a grupo dagiti lallaki a buklen dagiti lima a kameng: Gelo Rivera, Akira Morishita, JL Toreliza, Mikki Claver ken Nate Porcalla. Nangrugi dagiti kameng nga agsanay idi 2018 iti Star Hunt Academy, ken opisial a nagdebut ti grupo idi 29 Enero 2021 babaen ti kanta a ''The Light''.<ref name="PEP2021">Nikko Tuazon, [https://www.pep.ph/news/local/156445/bgyo-debut-a721-20210207 P-Pop group BGYO makes its debut], ''PEP.ph'', 7 Pebrero 2021.</ref> == Nagan == Ti nagan a '''BGYO''' ket nagtaud kadagiti umuna a letra ti Ingles a sasao a “'''B'''ecoming the change, '''G'''oing further, '''Y'''ou and I, '''O'''riginally Filipino”. Ti nagan ket mangipakita iti kapanunotan ti panagbalbaliw, panagdur-as ken ti Filipino a pakabigbigan ti grupo.<ref name="Philstar2022">Boy Abunda, [https://www.philstar.com/entertainment/2022/09/13/2209216/p-pop-group-bgyo-rise P-Pop group BGYO is on the rise], ''The Philippine Star'', 13 Setiembre 2022.</ref> == Pakasaritaan == Idi 2018, simrek dagiti lima a kameng iti programa ti panagsanay ti Star Hunt Academy. Iti agarup dua a tawen, nagsanayda iti panagkanta, panagsala ken panagperform iti entablado iti tulong dagiti Filipino ken South Korean a trainer. Sakbay nga inaramatda ti nagan a BGYO, nabigbigda kas '''SHA Boys'''.<ref name="PEP2021" /> Idi 29 Enero 2021, impalubos ti grupo ti ''The Light'' kas umuna nga opisial a single-da.<ref name="PEP2021" /> Iti isu met laeng a tawen, kinantada ti tema ti teleserye a ''He's Into Her''. Ti kanta ket napili a national winner para iti Pilipinas iti Best Theme Song category ti Asian Academy Creative Awards 2021.<ref name="AACA2021">[https://www.pep.ph/news/local/161058/asian-academy-awards-2021-a724-20211001 Asian Academy Creative Awards unveils 2021 national winners], ''PEP.ph'', 1 Oktubre 2021.</ref> Idi 2021, impalubos met ti BGYO ti umuna a studio album-da a ''The Light''. Adda iti album dagiti bersyon ti title track iti Japanese, Thai, Indonesian ken Spanish.<ref name="NMETheLight">Daniel Peters, [https://www.nme.com/news/music/p-pop-groups-bini-and-bgyo-announce-upcoming-debut-albums-3058928 P-pop groups BINI and BGYO announce upcoming debut albums], ''NME'', 30 Setiembre 2021.</ref> Ti maikadua a studio album-da a ''Be Us'' ket impalubos idi 3 Nobiembre 2022. Sakbay ti pannakaipalubos ti album, impakaammod ti grupo dagiti kanta a ''Magnet'' ken ''PNGNP''.<ref name="NMEBeUs">Scott Ng, [https://www.nme.com/news/music/bgyo-announce-sophomore-album-beus-and-lead-singles-magnet-and-pngnp-3326168 BGYO announce sophomore album 'BE:US' and lead singles 'Magnet' and 'PNGNP'], ''NME'', 11 Oktubre 2022.</ref> Idi Marso 2025, impalubos ti grupo ti EP a ''BGYO'', a buklen dagiti lima a kanta: ''Divine'', ''Trash'', ''Light My Fire'', ''Heartstrings'' ken ''Andito Lang''.<ref name="BGYOEP2025">[https://www.philstar.com/the-freeman/cebu-entertainment/2025/03/15/2428570/bgyos-songs-are-divine-new-self-titled-ep BGYO's songs are 'Divine' in new self-titled EP], ''The Freeman'', 15 Marso 2025.</ref> Idi Setiembre 2025, sinaruno ti EP a ''Headlines'', a pakairamanan dagiti kanta a ''All These Ladies'', ''Aloe Vera'', ''Dance With Me'' ken ''Headlines''.<ref name="Headlines2025">Jan Milo Severo, [https://www.philstar.com/entertainment/music/2025/09/29/2476226/bgyo-releases-new-ep-prepares-1st-solo-concert BGYO releases new EP, prepares for 1st solo concert], ''Philstar.com'', 29 Setiembre 2025.</ref> Idi 4 Oktubre 2025, inaramid ti BGYO ti umuna a solo concert-da iti New Frontier Theater.<ref name="SoloConcert2025">Charmie Joy Pagulong, [https://www.philstar.com/entertainment/2025/09/30/2476367/bgyo-ready-show-growth-first-solo-concert BGYO ready to show growth in first solo concert], ''The Philippine Star'', 30 Setiembre 2025.</ref> Idi Hunio 2026, impalubosda ti ''On Demand'', maysa nga EP a buklen dagiti pito a kanta. Sigun iti ''Billboard Philippines'', ti proyekto ket aglaon kadagiti impluwensia ti pop, R&B, neo-soul, funk ken dance-pop.<ref name="OnDemand2026">Andrea Manuel, [https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-on-demand-ep-2026/ BGYO Serve Up Hits 'On Demand' In Latest EP – Listen], ''Billboard Philippines'', 4 Hunio 2026.</ref> == Musika == Ti BGYO ket paset ti agdama a P-pop scene iti Pilipinas. Dagiti kantada ket kadawyan a mangikombina iti pop, R&B ken dance-pop. Iti maysa nga interbiu iti ''Bandwagon Asia'', imbaga dagiti kameng a dagiti kapadasanda kalpasan ti debut ket nakatulong iti panagdur-asda kas grupo ken iti direksion ti musikada.<ref name="Bandwagon2023">Franchesca Judine Basbas, [https://www.bandwagon.asia/articles/bgyo-be-us-interview-p-pop-album-showcase-abs-cbn-philippines-may-2023 BGYO on growing as a band, standing out, and their album 'Be Us'], ''Bandwagon Asia'', 3 Mayo 2023.</ref> == Dagiti kameng == * '''Gelo Rivera''' – lider * '''Akira Morishita''' * '''JL Toreliza''' * '''Mikki Claver''' * '''Nate Porcalla''' == Diskograpia == '''Dagiti studio album''' * ''The Light'' (2021) * ''Be Us'' (2022) '''Dagiti EP''' * ''BGYO'' (2025) * ''Headlines'' (2025) * ''On Demand'' (2026) == Dagiti konsierto == * ''Be The Light: The BGYO Launch'' (2021) * ''One Dream: The BINI and BGYO Concert'' (2021) * ''BGYO Now: The First Solo Concert'' (2025)<ref name="SoloConcert2025" /> == Dagiti reperensia == <references /> == Dagiti akinruar a silpo == * [https://bgyo.abs-cbn.com/ Opisial a website ti BGYO] * [https://www.youtube.com/c/BGYOofficial Opisial a YouTube channel] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:BGYO Dagiti ladawan ken media maipanggep iti BGYO iti Wikimedia Commons] ersrrtgyro4oehtnz53mha7awt7jnao