Wikipedia ilowiki https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Midia Espesial Tungtungan Agar-aramat Agar-aramat tungtungan Wikipedia Wikipedia tungtungan Papeles Papeles tungtungan MediaWiki MediaWiki tungtungan Plantilia Plantilia tungtungan Tulong Tulong tungtungan Kategoria Kategoria tungtungan TimedText TimedText talk Modulo Modulo tungtungan Event Event talk 0 4910 406944 406356 2026-09-01T18:14:03Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260901)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406944 wikitext text/x-wiki {{Coord|51|N|9|E|display=title}} {{Infobox Pagilian |native_name = {{patubo a nagan|de|Bundesrepublik Deutschland|icon=no}} |conventional_long_name = Pederal a Republika iti Alemania |common_name = Alemania |national_anthem = ''[[Deutschlandlied]]''{{brk}}<small>Kanta ti Alemania (ti maikatlo laeng a berso)</small>{{brk|2}}[[Papeles:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg|center]] |image_flag = Flag of Germany.svg |image_coat = Coat of Arms of Germany.svg |image_map = EU-Germany.svg<!--pangngaasi a pakitungtungan sakbay a sukatan daytoy nga imahen--> |map_caption = {{map caption|location_color=nangisit a berde|region=Europa|region_color=nangisit a kolordapo|subregion=[[Kappon ti Europa]]|subregion_color=berde|legend=EU-Germany.svg}} |official_languages = [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]]{{Ref|1}} |demonym = [[Dagiti Aleman|Aleman]] |ethnic_groups = [[Tattao nga Aleman|Aleman]] 91.5%, Turko 2.4%, dadduma pay 6.1% (kaaduan a buklen dagiti Griego, Italiano, Polako, Ruso, Serbo-Kroata, Espaiol) |capital = [[Berlin]] |coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} |largest_city = kapitolio |government_type = [[Pederal a republika|Pederal]] a [[parlamentario a sistema|parlamentario]] a [[batay-linteg a republika]] |leader_title1 = [[Presidente iti Alemania|Presidente]] |leader_name1 = [[Frank-Walter Steinmeier]] |leader_title2 = [[kanselor iti Alemania (Pederal a Republika iti Alemania)|Kanselor]] |leader_name2 = [[Friedrich Merz]] (CDU) |sovereignty_type = [[Pagarian iti Alemania|Nagtakderan]] |established_event1 = [[Nasantuan nga Imperio a Romano]] |established_date1 = 2 Pebrero 962 |established_event2 = [[Panagkaykaysa iti Alemania|Panagkaykaysa]] |established_date2 = 18 Enero 1871 |established_event3 = [[Pakasaritaan ti Alemania|Pederal Republika]] |established_date3 = 23 Mayo 1949 |established_event4 = [[Panagkaykaysa manen ti Alemania|Panagkaykaysa manen]] |established_date4 = 3 Oktubre 1990 |area_km2 = 357,588 |area_sq_mi = 137,847 <!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = Maika-63 |percent_water = 1.27 | population_estimate = {{increase neutral}} 83,129,285<ref name="Bevölkerungsstand">{{Cite web |url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |title=Bevölkerungsstand am 30. Juni 2021 |publisher=Statistisches Bundesamt (Destatis) |access-date=2021-10-28 |archive-date=2019-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322141059/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2021 | population_estimate_rank = Maika-18 | population_density_km2 = 232 | population_density_sq_mi = 601 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = Maika-58 | GDP_PPP = {{increase}} $4.743 trillion<ref name="imf2">{{Cite web |date=Abril 2021 |title=World Economic Outlook Database: April 2021 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=134,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412070027/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=134,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |archive-date=12 Abril 2021 |access-date=12 Abril 2021 |website=[[International Monetary Fund]] |language=en}}</ref> | GDP_PPP_rank = Maika-5 | GDP_PPP_year = 2021 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $56,956<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-15 | GDP_nominal = {{increase}} $4.319 trillion<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = Maika-4 | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $51,860<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-15 | Gini = 29.7 <!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web |title=Gini Coefficient of Equivalised Disposable Income |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |archive-date=9 Oktubre 2020 |access-date=15 Disiembre 2020 |website=[[Eurostat]] |language=en}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.947 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=15 Disiembre 2020 |title=Human Development Report 2020 |url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215100725/http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |archive-date=15 Disiembre 2020 |access-date=15 Disiembre 2020 |website=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = Maika-6 |currency = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]){{Ref|2}}(2002 – agdama)<br />[[Suiso a prsnko]] (''de facto'' idiay [[Büsingen am Hochrhein|Büsingen]]) |currency_code = EUR, CHF |time_zone = CET |utc_offset = +1 |time_zone_DST = CEST |utc_offset_DST = +2 |drives_on = kanawan |cctld = [[.de]] {{Ref|3}} |calling_code = [[Dagiti numero ti telepono iti Alemania|49]] |footnote1 = {{note|1}} [[Pagsasao a Danes]], [[Nababa nga Alemania]], [[Pagsasao a Sorbian|Sorbian]], [[Pagsasao a Romani|Romani]] ken [[Pagsasao a Frisian|Frisian]] ket opisial a mabigbigan babaen ti [[Dokumento ti linteg a Europa para iti Rehional wenno dagiti Minoridad a Pagsasao|ECRML]]. |footnote2 = {{note|2}} Sakbay idi 2002: [[Deutsche Mark]] (DEM). |footnote3 = {{note|3}} Ken ti [[.eu]], naibingbingay kadagiti kameng nga estado ti [[Kappon ti Europa]]. }} Ti '''Alemania''' <ref>{{cite-Rubino|Alemania|page=22}}</ref> ({{lang-en|Federal Republic of Germany}}); ([[Pagsasao nga Aleman|Aleman]]: ''Bundesrepublik Deutschland''), a ti pannakaibalikas ket [bun·des·re·pu·blík dóych·land]) ket maysa a [[parlamentario a republika]] a [[tiponan ti muyong]] idiay [[Europa]]. Daytoy a pagilian ket addan dagiti [[Dagdaga iti Alemania|16 nga estado]] nga ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti [[Berlin]]. Naisakupan ti Alemania iti kalawa nga 357,021&nbsp;km² ken addaan iti kaaduan a kalalainganna a kasasaad ti panawen. Nga addaan daytoy iti 81.8 a riwriw a nagtaeng, isu daytoy ti kaaduan dagiti bilang ti umili a kameng ti estado ken isu ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP|kadakkelan nga ekonomia]] iti [[Kappon ti Europa]]. Maysa daytoy a nagruna a nabileg a politika iti kontinente iti Europa ken daulo ti teknolohikal kadagiti ad-adu pay a paset. Ti maysa a rehion a nanaganan iti [[Hermania]], a tinaengan dagiti nadumaduma a [[Dagiti Hermaniko a tattao|Hermaniko a tattao]], nga idi ket [[Hermania (libro)|nadokukomento]] sakbay idi AD&nbsp;100. Iti las-ud ti [[Panag-akar a Paset ti panawen]], dagiti Hermaniko a tribu ket nagpaabagatanda a nagpadakkel ken nangipatakder kadagiti agsasaruno a pagarian iti amin a Europa. Idi rugi ti maika-10 a siglo, dagiti Aleman a teritorio ket nagporma ti sentro a paset ti [[Nasantuan nga Imperio a Romano]].<ref>Ti Latin a nagan ''Sacrum Imperium'' (Nasantuan nga Imperio) ket nadokumentuan manipud idi 1157. Ti Latin a nagan ''Sacrum Romanum Imperium'' (Nasantuan nga Imperio a Romano) ket immuna idi a nadokumentuan idi 1254. Ti napno a nagan "Nasantuan nga Imperio a Romano ti Aleman a Pagilian" (''Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation'') ket napetsaan manipud idi maika-15 a siglo.<br />{{cite book | last = Zippelius| first = Reinhold| title = Kleine deutsche Verfassungsgeschichte: vom frühen Mittelalter bis zur Gegenwart| edition = Maika-7| origyear = 1994| year = 2006| publisher =Beck| location = Munich| language = Aleman| isbn = 978-3-406-47638-9| page = 25}}</ref> Idi las-ud ti maika-16 a siglo, dagiti akin-amianan a rehion ti Alemania ket nagbalin a sentro ti [[Protestante a Repormasion]] bayat a dagiti akin-abagatan ken akin-laud a paset ket nabati a tinurayan babaen dagiti [[Katoliko a Simbaan|Romano Katoliko]] a denominasion, a dagitoy dua a sangkatiponan ket nakilaban idiay [[Tallopulo a Gubat]], a daytoy ti nagmarka ti rugi ti Katoliko–[[Protestante]] a panakabingbingay a nakaidasig ti Aleman a kagimongan manipud idin.<ref name="georgetown1">{{cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/germany|title=Alemania|publisher=Berkley a Sentro para iti Relihion, Kappia, ken Pannakibiang iti Lubong|accessdate=2011-12-15|archive-date=2013-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012004817/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/germany|url-status=dead}}</ref> Nasakupan idi las-ud ti [[Napoleoniko a Gubgubat]], ti itattakder ti [[Pan-Hermanismo]] idiay uneg ti [[Aleman a Konpederasion]] a nagbanagan idi 1871 iti [[panagkaykaysa iti Alemania|panagkaykaysa dagiti kaaduan nga estado ti Alemania]] iti [[Alemania nga Imperio]], a kaaduan a tinurayan ti [[Prusia]]. Kalpasan ti [[Aleman a Rebolusion iti 1918–1919]] ken ti simmaruno a panagsuko ti milisia iti [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]], ti Imperio ket sinukatan babaen ti [[Weimar a Republilka]] idi 1918, ken nabingbingay babaen ti [[Tulag iti Versailles]]. Iti tengnga ti [[Great Depression|Nalatak a Panagsagsagaba]], ti [[Nazi nga Alemania|Maikatlo a Reich]] ket nairangarang idi 1933. Dayta a naudi a paset ti panawen ket namarkaan babaen ti [[Passmo]] ken [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]]. Kalpasan ti 1945, ti Alemania ket nabingbingay idi babaen ti [[Sinakupan ti Kumaduaan nga Alemania|simmakup a kumaduaan]], ken nagbalin daytoy a dua nga estado, ti [[Daya nga Alemania]] ken [[Laud nga Alemania]]. Idi 1990 ti pagilian ket [[Aleman a panagkaykaysa|naipagkaykaysa]]. Ti Alemania ket kameng a nangibangon ti [[Dagiti Europeano a Komunidad|Europeano a Komunidad]] idi 1957, a daytoy ket nagbalin a ti Kappon ti Europa idi 1993. Daytoy ket paset ti [[Schengen a Lugar]] ken manipud idi 1999 daytoy ket kameng ti [[eurosona]]. Ti Alemania ket maysa a [[Nalatak a Bileg]] ken kameng ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], [[NATO]], ti [[G8]], ti [[Dagiti G-20 a kangrunaan nga ekonomia|G20]], ti [[Organisasion para iti Ekonomiko a Pagtitinnulongan ken Panagrang-ay|OECD]] ken ti [[Konsilo iti Europa]], ken nkaala ti saan nga agtultuloy a tugaw idiay [[Salaknib a Konsilo ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|Salaknib a Konsilo ti UN]] par aiti 2011–2012 a termino. Daytoy ket adda ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|maikapat a kadakkelan nga ekonomia babaen ti nominal GDP]] iti Lubong ken ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP)|maikalima a kadakkelan babaen ti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang]]. Ti Alemania ket isu ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti komersio iti ruar|maikadua a kadakkelan ti komersio iti ruar]] ken [[Listaan dagiti pagilian babaen ti importasion|maikatlo a kadakkelan nga agimimportar]] kadagiti tagilako. Ti pagilian ket nakaparang-ay ti maysa a [[Listaan dagiti pagilian babaen ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan|nangato unay a pagalagadan ti panagbiag]] ken maysa a komprehensibo a sistema ti [[sosial sekuridad]]. Ti Alemania ket pagtaengan pay dagiti adu a makaseknan a [[Aleman apilosopia|pilosopo]], dagiti [[Siensia ken teknolohia idiay Alemania|sientista ken agin-inbento]], ken naamammoan pay para iti bukodna a [[Kultura idiay Alemania|kultura]] ken [[Dagiti politiko iti Alemania|politiko]] a [[Pakasaritaan iti Alemania|pakasaritaan]]. == Etimolohia == {{Nangruna|Dagiti nagan ti Alemania}} Ti balikas nga ''Alemania'' ket naala manipud iti Latin a [[Hermania]], a daytoy ket nairugi a naususar idi inampon ni [[Julius Caesar]] para kadagiti tattao ti daya ti [[Rin]].<ref>{{cite book |last= Schulze |first=Hagen |authorlink= |title=Alemania: Ti Baro a Pakasaritaan |publisher= Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan |page=4 |year=1998 |isbn= 0-674-80688-3}}</ref> Ti [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]] a termino ''Deutschland'' (kasisigud a ti ''diutisciu land'', "ti Aleman a dag-daga") ket naala manipud iti [[wiktionary:deutsch#German|''deutsch'']], a nanipud ti [[Daan a Ngato nga Aleman]] ''diutisc'' "nadayeg" (kas iti, tagikua ti ''aag'' wenno ''minamaag'' a "tattao"; kasisigud idi nga inus-usar a panangilasin ti [[Bernakular|pagsasao ti kadawyan a tao]] manipud iti Latin ken dagiti nagtaudanna a Romanse). Daytoy ket nagtaud metten manipud iti [[Proto-Hermaniko]] [[wiktionary:Appendix:Proto-Germanic/þiudiskaz|*''þiudiskaz'']] "nadayeg" (kitaen pay ti nai-Latin a porma ti [[Theodiscus]]), a naala manipud iti [[wiktionary:Appendix:Proto-Germanic/þeudō|*''þeudō'']], a nagtaud manipud iti [[Proto-Indo-Europeano a pagsasao|Proto-Indo-Europeano]] [[wiktionary:Appendix:Proto-Indo-European/tewtéh₂|*''tewtéh₂-'']] "tattao".<ref>{{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|location=Göttingen|isbn=3-525-20768-9|pages=699–704|url=http://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523|first2=Rosemarie|last2=Lühr |first3=Otto |last3= Springer|language=Aleman}} (para iti ''minamaag'') {{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|location=Göttingen|isbn=3-525-20768-9|pages=685–686|url=http://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA516|first2=Rosemarie|last2=Lühr |first3=Otto |last3= Springer|language=Aleman}} (para iti ''maag'')</ref> == Pakasaritaan == {{Nangruna|Pakasaritaan iti Alemania}} === Dagiti Hermaniko a tribu ken Pranko nga Imperio === {{Nangruna|Hermania|Panag-akar a Paset ti panawen}} [[Papeles:Imperium Romanum Germania.png|thumb|300px|Mapa iti [[Hermania]] ken ti [[Imperio a Romano]]]] Dagiti [[Dagiti Hermaniko a Tattao|Hermaniko a Tribu]] ket dagiti [[etnohenesis|napanuntan a napetsaan]] iti [[Nordiko a Gambang a Panawen]] wenno ti [[Sakbay ti Romano a Landok a Panawen]]. Manipud ti akin-abagatan nga Eskandinabia ken amianan nga Alemania, nagpabagatanda a nagpadakkel, ti daya ken ti laud manipud idi umuna a siglo&nbsp;BC, a nakasarakda kadagiti [[Selta]] a tribu ti [[Gaul]] ken dagiti pay [[Tattao nga Irani|Irani]], [[Baltiko]], ken dagiti [[Tattao nga Eslabo|Eslabo]] a tribu idiay [[Akindaya nga Europa]].<ref>{{cite book |first =Jill N. |last = Claster |title =Mediebal a Kapadasan: 300–1400 |url =https://archive.org/details/unset0000unse_g6n9 |publisher =Unibersidad ti New York a Pagmalditan |year =1982 |page =[https://archive.org/details/unset0000unse_g6n9/page/35 35] |isbn=0-8147-1381-5}}</ref> Babaen ni [[Augustus]], ti Romano a Heneral a ni [[Publius Quinctilius Varus]] ket nangrugida a nagraut ti Hermania (ti maysa a lugar nga agarup a naigay-at manipud iti [[Rhine]] aginggana ti [[Ural a Banbantay]]). Idi AD&nbsp;9, dagiti tallo [[Sangaarbanan a Romano]] nga indauloan babaen ni Varus ket [[Gubat iti Teutoburg a Kabakiran|inabak]] babaen ti [Cheruscan]] a daulo a ni [[Arminius]]. Babaen ti AD&nbsp;100, idi ni [[Tacitus]] ket nagsurat ti ''[[Hermania (libro)|Hermania]]'', dagiti Hermaniko a tribu ket nagtaengda kadagiti igid ti Rin ken ti Danube (ti [[Limes Germanicus]]), a kaaduan a simmakop kadagiti lugar ti moderno nga Alemania; Austria, akin-abagatan a [[Bavaria]] ken ti lumaud a [[Rhineland]], nupay kasta, dagitoy ket Roman a probinsia.<ref name="9-13">Fulbrook 1991, pp. 9–13.</ref> Idi maika-3 a siglo adda dagiti nagtitipon a dakkel a tribu ti Lumaud nga Hermaniko a tribu: ti [[Alemanni]], [[Franks]], [[Chatti]], [[Saxons]], [[Frisii]], [[Sicambri]], ken [[Thuringii]]. Idi agarup a 260, dagiti Hermaniko a tattao ket naisinada kadagiti natengtengngel ti Romano a dag-daga.<ref>{{cite book |series= Ti Cambridge a Taga-ugma a Pakasaritaan |title =Ti didigra ti imperio, A.D. 193–337 |volume =12 |page =442 |isbn=0-521-30199-8 |first =Alan K. |last =Bowman |first2 =Peter |last2 =Garnsey |first3 =Averil |last3 =Cameron |publisher =Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|year = 2005}}</ref> Kalpasan ti panaraut dagiti [[Huns]] idi 375, ken ti panakapaay iti Roma manipud idi 395, dagiti Hermaniko atribu ket immadayoda nga immalis idiay abagatan a laud. Adda pay dagiti dadkkel a tribu a naggigiddan a nagporma a tattan ket ti makunkuna nga Alemania ken pinatalwda dagiti babbabassit a Hermaniko a tribu. Dagiti dadakkel a lugar (nga ammo manipud idi [[Merobingio]] a paset ti panawen a kas ti [[Austrasia]]) ket [[Francia|sinakupan babaen dagiti Pranko]], ken ti Akin-amianan nga Alemania ket tinurayan babaen dagiti Sahone ken dagiti Eslabo.<ref name="9-13" /> === Nasantuan nga Imperio a Romano === {{Nangruna|Nasantuan nga Imperio a Romano}} [[Papeles:Lucas Cranach (I) workshop - Martin Luther (Uffizi).jpg|thumb|upright|left|Ni [[Martin Luther]] ket isu ti nangirugi ti [[Protestante a Repormasion]].]] Idi 25 Disiembre 800, ni [[Charlemagne|Karlomagno]] ket inpatakderna ti [[Carolingian Empire|Imperio a Karolingio]], nga daytoy ket [[Tulagiti Verdun|nabingbingay idi 843]].<ref name="f11">Fulbrook 1991, p. 11.</ref> Ti Nasantuan nga Imperio a Romano ket nagbanagan manipud iti [[Daya a Francia|dumaya a paset]] tipanakabingbingay. Ti bukodna ateritorio ket gumay-at manipud iti [[Karayan Eider]] idiay amianan aginggana idiay abagatn nga aplaya ti [[Baybay Mediteraneo|Mediteraneo]].<ref name="f11" /> Babaen ti anagturay dagiti emperador ti [[Otoniana]] (919–1024), adda dagiti nadumaduma a [[Stem duchy|dukado]] a naipagkaykaysa idi, ken ti ari ti Alemania ket nabalangaatn idi a kas ti [[Emperador ti Nasantuan a Romano]] kadagitoy a rehion idi 962. Ti Nasantuan nga Imperio a Romanoket sinagepsepanna ti akin-amianan nga Italia ken [[Burgundy (naipakasaritaan a rehion)|Burgundy]] babaen ti panagturay dagiti [[Salian]] nga emperador(1024–1125), ngem dagitoy nga emperador ket napulkawda dagiti kabileganda babaen ti [[Inbestidura a Kontobersia]]. Babaen dagiti [[Kamara iti Hohenstaufen|Hohenstaufen]] nga emperador(1138–1254), dagiti Aleman a prinsipe ket nagpaaduda kadagiti mpluensia ti adayo a nagpaabagatan ken dagiti daya a teritorio a natagtagitao babaen dagiti [[Tattao nga Eslabo|Eslabo]], a sinarunuan ti [[Pakasaritaan ti Aleman apagtaengan idiay Tengnga ken Dumaya Europa|Aleman a pagtaengan]] kadagitoy a lugar ket ti ad-adayo a daya ''([[Ostsiedlung]])''. Dagiti akin-amianan nga ili ti ti Aleman ket rimang-ayda a kas dagiti kameng ti [[Hanseatika aLIga]].<ref>Fulbrook 1991, pp. 13–24.</ref> Iti panagirugi ti [[Nalatak a Bisin iti 1315–1317|Nalatak a Bisin]] idi 1315, ken ti pay [[Black Death|Nangisit a Patay]] iti 1348–50, bimassit ti populasion ti Alemania.<ref>{{cite book |url =http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title =Ti Nalatak a Bisin (1315–1317) ken ti nagisit a Patay (1346–1351) |first =Lynn Harry |last =Nelson |publisher =Unibersidad iti Kansas |accessdate =19 Marso 2011}}</ref> Ti bilin iti [[Golden Bull of 1356|Nabalitokan a Turete]] idi 1356 ket nangited ti naikabatayan ti batay-linteg ti imperio ken inkodigona ti panakabutos tiemperador babaen dagiti pito a [[prinsipe a butos]] nga isu tinagituray kadagiti kabilegan a prinsipalidad ken arsobispado.<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref> Ni [[Martin Luther]] ket nangipadayeg [[The Ninety-Five Theses|Ti Siam a pulo ket lima a Tesis]] idi 1517, a kimmarit ti Romano Katoliko a Simbaan ken nangirugi ti [[Protestante Repormasion]]. Ti sabali a [[Luheranismo|Luterano]] a simbaan ket nagbali nga opisial a relihion kadagiti adu nga estado ti Alemania kalpsan idi 1530. Ti relihioso a suppiatan ket nagiturong ti [[Thirty Years' War|Tallopulo a Gubat]] (1618–1648), a daytoy ket nagdadael kadagiti daga ti Alemania.<ref>{{cite journal|last=Philpott|first=Daniel|title=Ti Relihioso a Ramut iti Moderno a Sangalubongan a Panakibiang|journal=Dagiti politika ti lubong|date=Enero 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245}}</ref> Ti populasion dagiti estado ti Alemania ket napabassit babaen ti agarup a 30%.<ref>{{cite book |title =Dagiti salbahe a gubat ti kappia: Inglatera, Hapon ken ti Malthus a palab-og |url =https://archive.org/details/savagewarsofpeac0000macf |first =Alan |last= Macfarlane |publisher =Blackwell |year = 1997 |page=[https://archive.org/details/savagewarsofpeac0000macf/page/51 51] | isbn= 978-0-631-18117-0}}</ref> Ti [[Kappia Westphalia]] (1648) ket nangipatingga ti kadagiti panakigubatan ti relihion kadagiti estado ti Alemania, ngem ti imperio ket ''de facto'' idi a nabingbingay kadagiti nadumaduma a nawaya a prinsipalidad. Idi maika-18 a siglo, ti Nasantuan nga Imperio a Romano ket binukel dagiti agarup a 1,800 kadagitoy a [[Listaan dagiti estado ti Nasantuan nga Imperio a Romano|teritorio]].<ref>Gagliardo, G., ''Reich ken Pagilian, Ti Nasantuan nga Imperio a Romano a kas maysa a Kapanunotan ken Kinapudno, 1763–1806'', Unibersidad ti Indiana a Pagmalditan, 1980, p. 12-13.</ref> Manipud idi 1740 ken dagiti sumakbayan, ti [[Aleman a dualismo|dualismo]] a nagbaetan ti Austriano a [[Monarkia ti Habsburg]] ken t [[Pagarian iti Prusia]] ket dagitoy ti nagituray ti pakasaritaan ti Alemania. Idi 1806, ti ''Imperium'' ket naraut idi ken narunaw a kas ti nagbanagan ti [[Napoleoniko a Gubgubat]].<ref>Fulbrook 1991, p. 97.</ref> === Aleman a Konpederasion ken Imperio === {{nangruna|Aleman a Konpederasion|Aleman nga Imperio|Pan-Hermanismo}} [[Papeles:Wernerprokla.jpg|thumb|Pundasion ti Aleman nga Imperio idiay [[Versailles]], 1871. Ni [[Otto von Bismarck|Bismarck]] ket adda idiay tengnga a naka-uniporme ti puraw.]] Kalpasan ti panakatnag ni [[Napoleon]], ti [[Kongreso iti Vienna]] ket nagtaripnong idi 1814 ken nangipatakder ti Aleman a Konpederasion (Deutscher Bund), ti nalukay a liga dagiti [[Dagiti estado ti Aleman a Konpederasion|39 a naturay nga estado]]. Ti suppiatan iti [[Europeano a Restorasion|restorasion]] a politika ket bassit a gapuanan ti bassit ti itatakder dagiti [[Liberalismo idiay Alemania|liberal]] a tignay, a sinarunuan babaen dagiti baro a pamay-an iti panagigawid babaen ti Austriano nga estadista a ni [[Klemens von Metternich|Metternich]]. Ti ''[[Zollverein]]'', ti taripa a kappon, ket nagpasayaat pay ti ekonomia apanagkaykaysa dagiti estado ti Alemania.<ref>{{cite journal |last=Henderson |first=W. O. |title=The Zollverein |journal=History |date=Enero 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x}}</ref> Dagiti [[nasionalismo|Panakaumilian]] ken liberal a kapanunotan ti [[Pranses a Rebolusion]] ket nakaala ti immad-adu a suporta kadagiti kagimongan, a naipangpangruna dagiti katutubo, nga Aleman. Iti nagbanagan dagiti [[dagiti Rebolusion iti 1848|serye ti rebolusionario a tignay idiay Europa]], nga isu daytoy ti nangipatakder ti republika [[Pranses a Rebolusion iti 1848|idiay Pransia]], dagiti nasirib ken dagiti saan a nantanok a tattao ket nangirugida [[dagiti Rebolusion iti 1848 kadagiti Aleman nga estado]]. Ni ari [[Frederick William IV iti Prusia]] ket naidatonan idi ti titulo a kas ti Emperador, ngem gapu ti panakapukawna ti bileg; linikudanna ti balangat ken nagidiaya ti batay-linteg, a ngiturong daytoy ti temporario a pannakapaay para iti tignay. [[Papeles:Deutsches Reich 1871-1918.png|left|thumb|Imperial nga Alemania (1871–1918), nga adda tinaturay a [[Pagarian iti Prusia]] iti asul]] Ti suppiat a nagbaetan ni Ari [[William I, Aleman nga Emperador|William I]] iti Prusia ken ti umad-adu a liberal a parlamento ket rimsuak gapu kadagiti milisia a reporma idi 1862, ken ti ari ket indutokna ni [[Otto von Bismarck]] idiay baro a [[Ministro Presidente iti Prusia]]. Ni Bismarck ket nagballigi a nangitangda ti [[Maikadua a Gubat ti Schleswig|gubat idiay Dinamarka]] idi 1864. Ti Prusiano a panagballigi iti [[Austro-Prusiano a Gubat]] idi 1866 ket nagpakabael kaniana a nagpartuat ti [[Amianan nga Aleman a Konpederasion]] (Norddeutscher Bund) ken ti panagilaksid ti [[Austriano nga Imperio|Austria]], a daytoy ket ti dati a daulo ti Aleman nga estado, manipud kadagiti pannakibinag ti pederasion. Kalpasan ti Pranses a pakaabak iti [[Pranko-Prusiano a Gubat]], ti Aleman nga Imperio ket nairangarang idi 1871 idiay [[Palasio iti Versailles|Versailles]], a daytoy ket nagikaykaysa kadagiti naiwarwara a paset ti Alemania malaksid ti Austria ({{lang|de|[[Aleman a salusod|Kleindeutschland]]}}, wenno "Basbassit nga Alemania"). Nga adda ti gangani a dua a pagkatlo kadagiti teritoriona ken populasion, ti Prusia ket isu idi ti katurayan a konstituente ti baro nga estado; ti [[Kamara iti Hohenzollern|Hohenzollern]] nga Ari iti Prusia ket isu ti nagturay a kas ti agdama nga Emperadorna, ken ti Berlin ket isu ti nagbalin a kapitoliona. Iti {{lang|de|[[Gründerzeit]]}} a paset ti panawen a kalpasan ti [[panagkaykaysa ti Alemania]], ti gangganaet nga annuroten ni Bismarck' a kas ti [[Kanselor iti Alemania]] babaen ni Emperador William I ket nagpasingked ti puesto ti Alemania a kas maysa a nalatak a pagilian babaen ti panagpanday dagiti sangkatiponan, a nagisina ti [[Maiaktlo a Republika ti Pransia|Pransia]] babaen dagiti diplomatiko apamay-an, ken ti panalillik ti gubat. Babaen ni [[Wilhelm II, Aleman nga Emperador|Wilhelm II]], nupay kasta, ti Alemania, a kasla dagiti dadduma pay a bileg ti Europa, ket nangala ti [[Baro nga Imperialismo|imperialistiko]] a dalan a nagiturong ti panakabusor dagiti kumaaruba a pagilian. A kas nagbanagan ti [[Berlin a Komperensia]] idi 1884 ti Alemania ket nangitunton kadagiti nadumaduma a [[Listaan dagiti dati a kolonia ti Alemania|kolonia]] a mairaman ti [[Aleman a Daya nga Aprika]], ti [[Aleman a Abagatan aLaud nga Aprika]], ti [[Togoland|Togo]], ken ti [[Kamerun]].<ref>{{cite book |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=978-1-4027-2885-3 |editor=Black, John |page=202}}</ref> Kaaduan kadagiti kumaduaan idi a nakairamanan ti Alemania ket saan a napabaro, ken dagiti baro a kumaduaan ket inaksidda ti pagilian.<ref>Fulbrook 1991, pp. 135, 149.</ref> Ti [[Pannakapatay ni Arkiduke Franz Ferdinand iti Austria|asasinasion]] ni [[Arkiduke Franz Ferdinand iti Austria|nabalangatn a prinsipe ti Austria]] idi 28 Hunio 1914 ket isu ti nagkalbit ti [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]]. Ti Alemania, a kas paset [[dagiti Sentro a Bileg]], ket nakasagaba ti suppiatan a panakaabak manipud iti [[Dagiti Kumaduaan iti Umuna a Sangalubongan a Gubat|Kumaduaan]] iti [[Dagiti nadangran ti Umuna a Sangalubongan a Gubat|maysa kadagiti kadaksan]] a suppiatan iti amin a panawen. Adda ti nakarkulo a dua a riwriw nga Aleman asoldado ti natay iti Umuna aSangalubongan a Gubat.<ref>{{cite news |url = http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |title = Last German World War I Veteran Believed to Have Died |work =Spiegel Online |date =22 Enero 2008 |first =David |last =Crossland |accessdate=25 Marso 2011}}</ref> Ti [[Aleman a Rebolusion iti 1918–1919|Aleman aRebolusion]] ket rimsua idi Nobiembre 1918, ken ni Emperador Wilhelm II ken amin dagiti agturturay nga prinsipe ti Aleman ket [[abdikasion|nagikkatda]]. Ti [[Armistisio iti Alemania|armistisio]] ketnagipasardeng ti gubat idi 11 Nobiembre, ken ti Alemania ket napilit a nagpirma ti [[Tulag iti Versailles]] idi Hunio 1919. Daytoy a tulag ket nasirmata idiay Alemania a kas maysa a panagemma a panagtultuloy ti gubat, ken kankanayon a nadakdakamat a kas ti nangimpluesia ti itatakder iti [[Nazismo]].<ref>{{cite book |first =Stephen J. |last =Lee |title =Europa, 1890–1945 |url =https://archive.org/details/europe189019450000lees |publisher =Routledge |year =2003 |page =[https://archive.org/details/europe189019450000lees/page/131 131] |isbn = 978-0-415-25455-7}}</ref> === Weimar a Republika ken Nazi a Turay === {{Nangruna|Weimar a Republika|Nazi nga Alemania}} [[Papeles:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|thumb|upright|left|Ni [[Adolf Hitler]], kanselor ken presidente¹ ti [[Nazi nga Alemania|1933–1945]]<br />1: ti opisina ket dati a bakante manipud idi Agosto 1934; ni Hitler ket inestilona ti bagina a kas ti ''"[[Führer]] und Reichskanzler"''<ref name="bdp_2003">{{cite web|url = http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39548/gleichschaltung |title = Beginn der nationalsozialistischen Herrschaft (Teil 2) |first = Hans-Ulrich |last = Thamer |year = 2003 |work = Nationalsozialismus I |publisher = Pederal nga Ahensia para iti Sibik nga Edukasion |location = Bonn |language = Aleman |accessdate = 5 Abril 2012 |quote = Ni Presidente Paul von Hindenburg ket pimmusay idi maikadua ti Agosto, 1934. Ti aldaw sakbay, a nagpasingked ti gabinete a nagited ken ni Hitler a kas ti sumaruno kaniana. Ti opisina ti presidente ket marunawto ken maitiponn iti opisina ti kanselor babaen ti nagan a "Führer und Reichskanzler". Nupay kasat, daytoy ket sawagen iti Panagbakabael a Tignay. (naipangyababa ken sinabalin ti pannakaisao)}}</ref>]] Iti rugi ti Aleman a Rebolusion idi Nobiembre 1918, ti Alemania ket nairangarang a kas maysa a [[republika]]. Nupay kasta, ti panagsagsagaba para iti bileg ket nagtultuloy, nga adda ti radikal a kanigid a [[Komunista]] a [[Babaro a Sobiet a Republika|nagagaw ti bileg idiay Babaria]]. Ti rebolusion ket nagpatingga idi 11 Agosto 1919, nga idi ti demokratiko a [[Weimar a Batay-linteg]] ket pinirmaan idi babaen ni [[Presidente iti Alemania|Presidenet]] [[Friedrich Ebert]].<ref>Fulbrook 1991, pp. 156–160.</ref> Nagsagsagaba manipud iti [[Nalatak a Depresion]] iti 1929, ti narusanger a kasasaad ti kappia a nga indiktaran Tulag iti Versailles, ken dagiti adu a panagsasaruno ti saan a natalinaay a gobierno, dagiti Aleman ket immadaduda a naawanan ti panakailasin iti gobierno. Daytoy ket pinakaro babaen ti sapasap a kanawan a payak ti {{lang|de|Dolchstoßlegende}}, wenno [[agbagkong ti likudan a sarsarita]], a nagisuppiat a ti Alemania ket naabak ti Umuna a Sangalubongan a Gubat gapu kadagiti nagayat a mangituang ti gobierno. Ti Weimar a gobierno ket napabasol a nagliput ti Alemania babaen ti panagpirma ti Tulag iti Versailles. Babaen idi 1932, ti [[Partido Komunista iti Alemaniay|Aleman a Partido Komunista]] ken ti [[Nazi a Partido]] ket nagtengtengngel ti kaaduan iti [[Reichstag (Weimar a Republika)|Parlamento]], a sinungrodan daytoy babaen ti panakadiskontento ti Weimar a gobierno. Kalpasan kadagiti serye ti napaay a gabite, ni Presidente [[Paul von Hindenburg]] ket indutokna ni [[Adolf Hitler]] a kas ti kanselor iti Alemania idi 30 Enero 1933.<ref>Fulbrook 1991, pp. 155–158, 172–177.</ref> Odi 27 Pebrero 1933 ti [[Reichstag nga uram|Reichstag]] a pasdek ket nauram, ken ti simmaruno a [[Reichstagnga Uram a Bilin|emerhensia a bilin]] ket nagikkat kadagiti pagibatayan a karbengan dagiti umili. Ti [[enabling act|panagpakabael a tignay]] ket naipasa idiay parlamento ken nagited ken ni Hitler ti awan ti lappedna a lehislatibo a bileg. Ti laeng [[Partido Sosial Demokratiko ti Alemania|Partido Sosial Demokratiko]] ti bimmutos a simmupiat ti daytoy, bayat a dagiti [[KPD|Komunista]] nga [[Kameng ti Parlamento|MP]] ket naibaluden.<ref>{{cite web |url=http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html |title=Das Ermächtigungsgesetz 1933 |accessdate=25 Marso 2011 |publisher=Museo ti Deutsches Historisches|language=Aleman}}</ref><ref>{{cite book |last= Stackelberg| first =Roderick |year =1999 |title= Alemania ni Hitler: Dagiti taudan, pannakaipatarus, legado |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-20115-5 |page =103}}</ref> Nga nagus-usar ti bilegna ti manglusit ti ania man a pudno wenno makapataud a resistansia, ni Hitler ket nangibangon ti naipatengnga a [[totalitariano nga estado]] kadagiti sumaganad a bulan. Ti industria ket naparang-ay nga adda ti napatengngaan ti isip ti panag-armas manen ti milisia.<ref>{{cite web |url= http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |title=Industrie und Wirtschaft |accessdate=25 Marso 2011 |publisher=Museo ti Deutsches Historisches |language=Aleman}}</ref> Idi 1935, ti Alemania nakaala manen ti panagtengngel iti [[Saar (Liga dagiti Pagilian)|Saar]] ken idi 1936 ti milisia a panagtengngel iti [[Rhineland]], a dagitoy dua ket napukaw idi babaen ti Tulag iti Versailles.<ref>Fulbrook 1991, pp. 188–189.</ref> Idi 1938, ti [[Austria]] ket [[Anschluss|naikapet]], ken idi 1939, ti [[Aleman a panagsakop iti Czechoslovakia|Czechoslovakia]] ket naiyeg babaen ti Aleman a turay. Ti [[panagraut iti Polonia]] ket naisaga idi babaen ti [[Molotov–Ribbentrop a tulag]] ken [[Operasion Himmler]]. Odi 1 Septiembre 1939 ti Aleman a [[Wehrmacht]] nangirugi ti [[blitzkrieg]] idiay [[Maikadua a Polako a Republika|Polonia]], a daytoy ket nadaras a sinakupan babaen ti Alemania ken babaen ti [[Nalabbaga a Buyot]] ti Sobiet. Ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Pransia ket nagirangarand ti gubat iti Alemania, a daytoy ti nagmarka ti irurugi iti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]].<ref name="Fulbrook 190">Fulbrook 1991, pp. 190–195.</ref> Idi nagprogproferso ti gubat, ti Alemania ken dagiti [[Dagiti aksis a bileg|kumaduaanna]] ket napardasda a nakatengngel ti kaaduan ti [[Nasakupan a Europa|kontinental a Europa]] ken [[Amianan nga Aprika]], ngem ti plano a [[Gubat iti Britania|mangpilit ti Nagkaykaysa aPagarian]] ti mangipasrdeng ti gubat wenno sumuko ket napaay. Idi 22 Hunio 1941, ti Alemania ket nagtukkol ti Molotov–Ribbentrop a tulag ken ti [[Operasion Barbarossa|rinautna ti Kappon ti Sobiet]]. Ti [[panagraut idiay Pearl Harbor]] ti [[Imperio iti Hapon|Hapon]] ket nagiturong ti Alemania a mangirangarang ti gubat iti Estados Unidos. Ti [[Gubat Stalingrad]] ket pimmilit ti buyot ti Alemania nga agpasanod idiay [[Dumaya a Sanguanan (Maikadua a Sangalubongan a Gubat)|Dumaya a Sanguanan]].<ref name="Fulbrook 190" /> Idi Septiembre 1943, ti kumaduaan ti Alemani anga Italia ket simmuko, ken dagiti tropa ti Alemania ket napilitda a mangsalaknib ti nainayon a sanguanan idiay Italia. Ti [[Dagiti panagsanglad ti Normandy|D-Day]] ket naglukat ti maysa a [[Lumaud a Sanguanan (Maikadua a Sangalubongan a Gubat)|Lumaud a Sanguanan]], a kas dagiti puersa ti Kumaduaan ket nagtultuloyda a nagabanse kadagiti teritorio ti Alemania. Odi 8 Mayo 1945, [[Aldaw a Panagballigi idiay Europa|dagiti Aleman a puersa ket simmukoda]] kalpasan ti panagsakop ti Nalabbaga a Buyot iti Berlin.<ref>{{cite book |last=Steinberg |first=Heinz Günter |title=Die Bevölkerungsentwicklung in Deutschland im Zweiten Weltkrieg: mit einem Überblick über die Entwicklung von 1945 bis 1990 |year=1991 |publisher=Kulturstiftung der dt. Vertriebenen |isbn=978-3-88557-089-9 |language=Aleman}}</ref> [[Papeles:Potsdamer Platz 1945.jpg|thumb|Ti Berlin a nadaddadael kalpasan ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]]]] Iti kalpasan daytoy a nagbalin nga ammo a kas ti [[Holokausto]], ti Maikatlo a Reich a turay ket nagaramid kadagiti annuroten a dagus a nagparukma kadagiti adu a disidente ken minoridad. Rinwriw a tattao ti pinatay babaen dagiti Nazis idi lasud ti Holokausto, a mairaman dagiti agarup nga innem a riwriw a [[Hudio]], ken dagiti adu a bilang dagiti [[Porajmos|tattao a Romani]], [[Saksi ni Jehovah]], [[Generalplan Ost|Polako ken dagiti dadduma pay nga Eslabo]], [[Dagiti Nazi a krima kadagiti Naibalud a Sobiet|naibalud a Sobiet]], [[Aktion T4|attao nga adda sakit tiulo ken/wenno maipapan ti bagi a disabilidad]], dagiti [[Panagrukma dagiti bakla iti Nazi nga Alemania ken ti Holokausto|bakla]], ken [[Holokausto#Ti politiko a kanigid|kamkameng dagiti suppiatan ti politiko ken relihion]].<ref>{{cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |title=Ti Columbia a Pagalagadan ti Holokausto |year=2000 |publisher=Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan|pages=45–52 |author2=Nicosia, Francis R. |isbn =978-0-231-11200-0}}</ref> Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket akinrebbeng para kadagiti ad-adu ngem 40&nbsp;a riwriw a natnatay idiay Europa.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm | title = Dagiti daulo ti Sobiet ket agdungdung-awda kadagiti natnatay ti gubat | work = BBC News | date=9 Mayo 2005 |accessdate=18 Marso 2011 }}</ref> [[Dagiti tribunal ti Nuremberg]] ket natenggel para kadagiti [[Nazi a mangdakdakes ti gubat]] kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.<ref>{{cite web |last=Overy |first=Richard |title=Nuremberg: Dagiti napabpabasol a Nazi |url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuremberg_article_01.shtml |publisher=BBC History |date =17 Pebrero 2011 |accessdate=25 Marso 2011}}</ref> Dagiti [[Dagiti Aleman a Nadangran ti Maikadua a Sanagalubongan a Gubat|nadangran ti gubat para iti Alemania]] ket nakarkulo iti 5.3 a riwriw nga Aleman a soldado<ref name="Rűdiger Overmans 2000">Rűdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg''. Oldenbourg 2000. {{ISBN|3-486-56531-1}}</ref> ken riniwriw nga Aleman a paisano;<ref>Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/1, {{ISBN|3-421-06236-6}}. Page 460 (Daytoy a panagadal ket insagana babaen ti Panagsukisok ti Pakasaritaan ti Militar ti Siiigam a Buyot ti Alemania]], ti maysa nga ahensia ti Aleman a gobierno)</ref><ref>{{cite book|author1=Peter Antill|author2=Peter Dennis|title=Berlin 1945: gibus ti Sangaribo a Tawen ti Reich|url=http://books.google.com/books?id=vAzgsCDUky0C|accessdate=24 Hunio 2011|date=10 Oktubre 2005|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1-84176-915-8|page=85}}</ref><ref>Bonn : Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen, 1945–1948 : Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974 : Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'' / [Redaktion, Silke Spieler]. Bonn :1989 {{ISBN|3-88557-067-X}}. (Daytoy ket ti panagadal ti Aleman a nadangran a napatalaw gapu ti "managdakakes ti gubat" nga insagana babaen dagiti Arkibo ti Aleman a Gobierno)</ref><ref>Dagiti reporta ti Alemania. Nga dda ti pangyuna babaen ni Konrad Adenauer. Alemania (Laud). Presse- und Informationsamt. Wiesbaden, Distribution: F. Steiner, 1961] Panid 32</ref><ref>Robert N. Proctor, ''Racial Hygiene: Ti Medisina babaen dagiti Nazi'', Harvard 1988,</ref> ken ti pannakaabak ti gubat ket nagbanagan iti [[Oder-Neisse a linia|dakkel a panakapukaw dagiti teritorio]]; [[Panagpatalaw kadagiti Aleman kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|ti panagpatalwa dagiti agarupa 15&nbsp;a riwriw nga etniko nga Aleman]] manipud kadagiti [[dati nga akindaya a teritorio iti Alemania]] ken dagiti dumaya a Europiano a pagilian; [[Panagrames iti las-ud ti panagsakop iti Alemania|adu a pangrames kadagiti Alemania a babbai]];<ref>{{cite book |last=Beevor |first=Antony |author-link= |title=Berlin: The Downfall 1945 |url=https://archive.org/details/berlindownfall190000beev |trans-title=Berlin: Ti Panakarebba 1945 |year=2003 |orig-year=2002 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-028696-0 |pages=[https://archive.org/details/berlindownfall190000beev/page/31 31]–32, 409–412 |language=en}}</ref> ken ti [[Estratehiko a panagbomba iti las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|panakadadael kadagiti nadumaduma a kangrunaan a siudad]]. {{clear}} == Administribo a pannakabingbingay == {| style="background:none;" cellspacing="2px" !{{Dagiti Pederal nga Estado ti Alemania|options=float:left; font-size:90%; border:3px; max-width:480px; width:50%;}} | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:140px;"| [[Dagiti estado iti Alemania|Estado]] !! style="width:85px;"| Kapitolio !! style="width:85px;"| Kalawa (km²)!! style="width:85px;"| Populasion |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stuttgart]] || style="text-align:right"|35,752|| style="text-align:right"|10,717,000 |- | [[Bavaria]] || [[Munich]] || style="text-align:right"|70,549|| style="text-align:right"|12,444,000 |- | [[Berlin]] || [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892|| style="text-align:right"|3,400,000 |- | [[Brandenburg]] || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29,477|| style="text-align:right"|2,568,000 |- | [[Bremen (estado)|Bremen]] || [[Bremen]] || style="text-align:right"|404|| style="text-align:right"|663,000 |- | [[Hamburg]] || [[Hamburg]] ||style="text-align:right"|755|| style="text-align:right"|1,735,000 |- | [[Hesse]] || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21,115|| style="text-align:right"|6,098,000 |- | [[Mecklenburg-Vorpommern]] || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23,174|| style="text-align:right"|1,720,000 |- | [[Nababa a Saxony]] || [[Hanover]] || style="text-align:right"|47,618|| style="text-align:right"|8,001,000 |- | [[Amianan a Rhine-Westphalia]] || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34,043|| style="text-align:right"|18,075,000 |- | [[Rhineland-Palatinate]] || [[Mainz]] || style="text-align:right"|19,847|| style="text-align:right"|4,061,000 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2,569|| style="text-align:right"|1,056,000 |- | [[Saxony]] || [[Dresden]] || style="text-align:right"|18,416|| style="text-align:right"|4,296,000 |- | [[Saxony-Anhalt]] || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20,445|| style="text-align:right"|2,494,000 |- | [[Schleswig-Holstein]] || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15,763|| style="text-align:right"|2,829,000 |- | [[Thuringia]] || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16,172|| style="text-align:right"|2,355,000 |} |} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Union ti Europa}} {{Europa}} [[Kategoria:Alemania]] [[Kategoria:Dagiti Alpino a pagilian]] [[Kategoria:Tengnga nga Europa]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Baltiko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]] [[Kategoria:Dagiti pederal a pagilian]] [[Kategoria:Pagpagilian ti G8]] [[Kategoria:Pagpagilian ti G20]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Aleman]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti NATO]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1871]] [[Kategoria:Akinlaud nga Europa]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] i8ctyaic1xaq62198mul2em9si5zdia 0 15342 406941 406358 2026-09-01T17:57:44Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260901)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406941 wikitext text/x-wiki [[Papeles:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Gorbachev at The First Summit in Geneva Switzerland - DPLA - b534f3d00bb05c3cc293789b180d2116.jpg|thumb| Ni [[Ronald Reagan]] a Presidente ti Estado sUnidos (kanigid) ken ni [[Mikhail Gorbachev]] Sekretario Heneral ti Sobiet ket nagsabatda idi 1985 idiay [[Geneva]], Suisa]] {{Pakasaritaan iti Nalamiis a Gubat}} Ti '''Nalamiis a Gubat''' (kadawyan a napetsaan iti 1947–1991) ket isu idi ti agtaltalinaed a kasasaad iti politiko ken milisia a panagirteng a nagbaetan dagiti kabilegan iti [[Lumaod a lubong#Ti Nalamiis a Gubat|Lumaod a lubong]], nga indauloan babaen ti Estados Unidos ken dagiti [[NATO|kumaduanna ti NATO]], ken ti [[komunista a lubong]], nga indauloan babaen ti [[Kappon ti Sobiet]], dagiti [[satelite nga estado]] ken kumaduaan. Daytoy ket nangrugi kalpasan iti panagballigi ti temporario a panagikadua ti gubat a simmupiat iti [[Nazi nga Alemania]], a nagibati daytoy ti USSR ken ti Estados Unidos a kas dagiti dua a nalatak a bileg nga adda dagiti naisangsangayan a nagbaetan ti ekonomia ken politiko. Ti Kappon ti Sobiet ket pinartuatna ti [[Dumaya a Kumaduaan]] kadagiti dumaya a pagpagilian ti Europa a sinakupanna, a nagtartaripato kadagitoy a kas dagiti [[Dagiti satelite nga estado ti Sobiet|satelite nga estado]]. Ti kalpasan ti gubat a panagungar ti Lumaud nga Europa ket naparang-ay babaen ti [[Marshall a Plano]] ti Estados Unidos , bayat a ti Kappon ti Sobiet, a nagan-annad kadagitoy a kondision a naikapet, ket saanna a kinayat ken nangipatakder ti [[COMECON]] kadagiti Dumaya a kumaduaanna. Ti Estados Unidos ket pinandayna ti [[NATO]], ti maysa a kumaduaan ti milisia nga agususar ti [[panaglas-ud]] iti komunismo a kas ti kangrunaan nga estratehia babaen ti [[Truman a Doktrina]], idi 1949, bayat ti kumaduaan a Sobiet ket nagporma ti [[Warsaw a Tulagan]] idi 1955. Adda dagiti pagilian a nakilinia kadagitoy dua a bileg, bayat nga adu pay dagiti nagpilia nga agbati nga agmangngamangnga iti [[Di-Nailinia a Tignay]]. Ti Nalamiis a Gubat ket kastoy a nainaganan gaputa saan a nakaiwagar ti dagus nga aramid ti milisia, gaputa dagitoy dua ket nagtagikuada kadagiti [[nuklera nga armas]], ken ti panagusar kadagitoy ket mabalin a panakaikari ti bukodda nga [[agsinnaranay a naipatalgedan a panakadadael]]. Dagiti siklo iti minaig a talna ket sarunuento babaen ti irteng a mabalin a mangiturongto iti gubat. Ti kairtengan ket ti panakairaman ti [[Berlin a Panaglapped]] (1948–1949), ti [[Koreano a Gubat]] (1950–1953), ti [[Suez a Kibatang]] (1956), ti [[Berlin a Kibaltang iti 1961]], ti [[Misil ti Kuba a Kibaltang]] (1962), ti [[Bietnam a Gubat]] (1959–1975), ti [[Yom Kippur a Gubat]] (1973), ti [[Gubat ti Sobiet iti Apganistan]] (1979–1989), ken ti [[Makabael a Pumapana 83|"Makabael a Pumapana" NATO milisia nga ay-ayam]] (1983). Ti suppiat ket embes a naiyebkas babaen ti milisia a kumaduaan, estratehiko a panagibaniaga dagiti puersa, ti nawatiwat a panagtulong kadagiti [[kliente nga estado]], panagsisiim, daddakkel a kampania ti propaganda, kadawyan ken nuklear a [[lumba ti armas]], panagkidkiddaw kadagiti agmangngamangnga a pagilian, panagsasalisal kadagiti ay-ayam paspasamak, lken ti teknolohiko a panagbingbinglay a kas ti [[Lumba ti Limbang]]. Ti EU ken USSR ket nakilaban kadagiti [[parbo a gubgubat]] kadagiti nadumaduma a kitkita: idiay Latin nga Amerika ken Abagatan a daya nga Asia, ti USSR nagasasinado ken timmulong ti panagaywan kadagiti [[Komunista a rebolusion]], a sinuppiat dagiti Lumaud a pagilian ken dagiti rehional a kumaduanda; adda dagiti nangpadas ti [[mangisubli]] babaen ti through subersion ken pannakigubat, nga adda dagiti aglaklaok a nagbanagan. Tapno mapedpedan ti peggad iti pannakapataud ti nuklear a gubat, dagitoy dua ket gimmun-odda ti [[détente]] idi panawen ti 1970 tapno a makissayan dagiti politiko a panagirteng. [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Iti panawen ti 1980]], ti Estados Unidos ketnagpadakkel kadagiti [[Reagan a Doktrina|diplomatiko, milisia, ken ekonomiko a presion]] iti Kappon ti Sobiet, a ti daytoy a panawen ket agparparigaten daytoy a pagilian manipud ti [[Panawen ti Panagtaltalinaed|ekonomiko a panagtaltalinaed]]. Iti panawen ti naladaw a 1980, ti Presidente ti Sobiet a ni [[Mikhail Gorbachev]] ket nagipaammo kadagiti agipawaya a reporma iti ''[[perestroika]]'' ("panagpabaro", "reorganisasion", 1987) ken ''[[glasnost]]'' ("panaglukat", ca. 1985). Daytoy ket nanglukat ti pagilian ken dagiti satelite nga estado iti kakapppiaan a [[Dagiti rebolusio iti 1989|nga allon dagiti rebolusion]] a nangipatingnga iti [[Panakarunaw ti Kappon ti Sobiet|panakarebba ti Kappon ti Sobiet]] idi 1991, a nagibatbati ti Estado sUnidos a kas ti naturay a bileg ti milisia. Ti Nalamiis a Gubat ken dagiti napaspasamak ket nakabati kadagiti naisangsangayan a legado, ken kankanayon a maitudtudo kadagiti nadayeg a kultura, a naipangpangruna iti midia a mangipakpakita kadagiti tema itipanagsisiim ken ti panagpangta iti [[nuklear a panakigubat]]. == Dagiti nagtaudan ti termino == Kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Inggles a mannurat ken agiwarwarnak a ni [[George Orwell]] ket nagusar ti ''[[nalamiis a gubat (sapasap a termino)|nalamiis a gubat]]'', a kas maysa a sapasap a ternimo, iti salaysayna a “[[Sika ken ti Atomiko a Bomba]]”, a naipablaak idi Oktubre 19, 1945, idiay Britaniko a warnakan a ''[[Tribune (magasina)|Tribune]]''. Nga agimatmatangan ti maysa a lubong nga agnanaed iti anniniwan iti pangta iti [[nuklera a panakigubat]], nga insurat ni Orwell ti: :"Para kadagiti napalabas nga uppat a pulo wenno limapulo a tawtawen, Mr. [[H. G. Wells]] ken dagiti dadduma pay ket nagbalballag kaniatayo a ti tao ket madangran iti bukodna a panakadadael kadagiti bukodna nga armas, a mangibati laeng kadagiti agturay akuton wenno dagiti sabsabali pay a managpapangen a sebbangan. Ti sinoman a nakakita kadagiti nadadael a siudad iti Alemania ket makakita iti daytoy a panunot ket mabalin a maaramid. Nupay kasta, ti panagkitkita ti lubong a sibubukel, ti panaganod para kadagiti adu a dekada ket saan nga ti ipapan iti anarkia ngem ti reimposision ti panagtagabu. Datayo ket tumurturong kadagiti saan a sapasap a panarebba ngem para iti panawen ti natalinaed a dakes a kas ti tagabu nga imperio iti taga-ugma. Ti teoria ni [[James Burnham]] ket adu daytoy a natungtungan, ngem bassit laeng dagiti tattao a naikapanunutan pay laeng ti ideolohikona ken pagbanaganna daytoy, ti kita a panakakita ti lubong, ti kita dagiti pammati, ken ti sosial a patakder a mabalinto nga agballigi iti maysa nga estado a saan a maparukma idi keniti maysa nga agnanayon a kasasaad iti "nalamiis a gubat" kadagti kaarrubana."<ref>Orwell, "[http://tmh.floonet.net/articles/abombs.html Sika ken ti Atomiko a Bomba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206214319/http://tmh.floonet.net/articles/abombs.html |date=2008-02-06 }}", ''Tribune'' Oktubre 19, 1945</ref> Iti ''Ti Agpalpaliiw'' iti Marso 10, 1946, ni Orwell ket nagsurat a “kalpasan ti Moscow a konperensia idi Disiembre, ti Rusia ket nangrugi a nagaramid ti ‘nalamiis a gubat’ iti Britania ken ti [[Britaniko nga Imperio]].”<ref>Orwell, George, ''Ti Agpalpaliiw'', Marso 10, 1946</ref> Ti immuna a pangusar ti termino a mangipalpalawag ti leppas ti gubat a Maikadua a Sangalubongan a Gubat a [[Heopolitiko|heopolitikal]] a panagirnget a nagbaetan ti USSR ken dagiti bukodna a satelite ken ti Estados Unidos ken dagiti kumaduaanna ti lumaud a Europa ket nanipud kenni [[Bernard Baruch]], ti maysa nga Amerikano a mangibusbus ken agabalbalakad ti presidente.<ref>{{Harvnb|Gaddis|2005|p=54}}</ref> Idiay [[South Carolina]], idi Abril 16, 1947, isu ket nangited ti maysa a bitla (babaen ti agiwarwarnak a ni [[Herbert Bayard Swope]])<ref>{{cite news|first=William|last=Safire|url=http://www.iht.com/articles/2006/10/01/news/edsafire.php|title=Islamopascismo ti Sinoman?|work=The New York Times|publisher=The New York Times Company|date=Oktubre 1, 2006|accessdate=Disiembre 25, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061022172712/http://www.iht.com/articles/2006/10/01/news/edsafire.php|archivedate=2006-10-22|url-status=live}}</ref> a nagkunkuna a, “Saantayo a maulbodan: datayo tatta nga aldaw ket addatayo iti tengnga ti nalamiis a gubat.”<ref>'[http://www.history.com/this-day-in-history/bernard-baruch-coins-the-term-cold-war Bernard Baruch ket nagaramid ti termino a "Nalamiis a Gubat"]', history.com, Abril 16, 1947. Naala idi Hulio 2, 2008.</ref> Ti agsursurat ti warnakan a ni [[Walter Lippmann]] ket nagited iti daytoy a termino ti nawatiwat a pangusar, iti libro a ''Ti Nalamiis a Gubat''; idi sinaludsod idi 1947 a maipanggep ti nagtaudan ti termino, isu ket nangitudo iti Pranses a termino manipud idi panawen ti 1930,a ''la guerre froide''.<ref>[[Strobe Talbott]]: ''Ti Nalatak nga Eksperimento: Ti Sarita dagiti Taga-ugma nga Imperio, Moderno nga Es-estado, ken ti panagbiruk para iti maysa a Sangalubongan a Pagilian'' (2009) p.441 n.3; ti bukod a libro ni Lippmann ket {{cite book|url=http://books.google.com/?id=Ydc3AAAAIAAJ&q=walter+lippmann+cold+war&dq=walter+lippmann+cold+war|author=Lippmann, Walter|title=Ti Nalamiis a Gubat|accessdate=Septiembre 2, 2008|publisher=Harper|year=1947}}</ref> ==Pakabuklan== [[Papeles:Wladiwostok Parade 1918.jpg|thumb|right|Dagiti tropa ti Aliado idiay [[Vladivostok]], Agosto 1918, idi las-ud ti [[Aliado a panangibaet iti Sibil a GUbat ti Rusia|Aliado a panangibaet]] iti [[Sibil a Gubat ti Rusia]].]] Adda dagiti saan a pakaitunosan dagiti historiador a maipanggep ti rugi a puntos ti Nalamiis a Gubat. Bayat a kaaduan kadagiti historiador ket tugodanda dagiti taudan iti paset ti panawen a dagus a pannakaisaruno ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, dagiti dadduma ket sumuppiatda a daytoy ket nangrugi iti paset ti gibus ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, urayno ti irten a nagbaetan ti [[Ruso nga Imperio]], ken dagiti dadduma a pagilian ti Europa ken ti Estados Unidos ket nangrugin manipud idi maika-19 a siglo.<ref name="Gaddis"/> Kas ti nagbanagan ti 1917 ga [[Oktubre a REbolusion|Rebolusion ti Bolshevik]] idiay Rusia (a sinarunuan babaen ti ipapanawna manipud ti Umuna aSangalubongan a Gubat), ti Sobiet a Rusia ket nakabiruk kaniana nga isu ket saan a nairamraman kadagiti sangalubongan a diplomasia.<ref name="lee">{{Harvnb|Lee|1999|p=57}}</ref> Ti daulo a ni [[Vladimir Lenin]] ket inbagana a ti Kappon ti Sobiet ket napalikmutan babaen dagiti "bumusbusor a sirkulo dagiti kapitalista", ken nakitkitana a ti diplomasia a kas maysa nga armas a mangbingbingay kadagiti kabusor ti Sobiet, a nairugi babaen ti pannakabangon ti Sobiet a [[Comintern]], a nagtawtawag ti rebolusionario a yaalsa iti ballasiw taaw.<ref name="Palmieri34">{{Harvnb|Palmieri|1989|p=62}}</ref> Ti simmaruno a daulo a ni [[Joseph Stalin]], a nakakitkita ti Kappon ti Sobiet a kas maysa nga "isla ti sosialista", ket nangibagbaga a ti Kappon ti Sobiet ket nasken a kitaenna "ti agdama a pannakalikmut ti kapitalista ket masukatan ti sosialitan a pannakalikmut."<ref name="tucker46">{{Harvnb|Tucker|1992|p=46}}</ref> Iti nasapsapa ngem 1925, ni Stalin ket nangibagbaga a nakitkitana dagiti sangalubongan a politika a kas maysa a bipolar a lubong a lugar a pangawisan ti Kappon ti Sobiet kadagiti pagilian kumaykayat ti sosialismo ken dagiti kapitalista a pagilian ket mangawisda kadagiti estado a kumaykayat ti kapitalismo, bayat a ti lubong ket adda iti paset ti panawen iti "temporario a panangitalinaay ti kapitalismo " a pakaisarunuan ti dumtengan a pannakarebbana.<ref name="tucker47">{{Harvnb|Tucker|1992|pp=47–8}}</ref> Dagiti nadumaduma a pasamak sakbay ti Maikadua a Sanaglubongan a Gubat ket nangipakpakita kadagiti agsinnaranay a saan apakaitalekan ken pannakailem a nagbaetan dagiti Lumaud a bileg ken ti Kappon ti Sobiet, malaksid kadagiti sapasap a pilsopiko a karit nga inaramid dagiti [[Bolshevik]] a maipapan ti kapitalismo.<ref name = "Halliday">{{Harvnb|Halliday|2001|p=2e}}</ref> Adda idi ti Lumaud a suporta iti kontra-Bolshevik a [[Puraw a tignay]] iti [[Sibil a Gubat ti Rusia]],<ref name = "Gaddis">{{Harvnb|Gaddis|1990|p=57}}</ref> ti 1926 a panangipundo ti Sobiet ti yaalsa dagiti sapasap nga agtrabtrabaho ti Britaniko a gapuanan ti nangisardengan ti Britania ti relasionna iti Kappon ti Sobiet,<ref name="tucker74">{{Harvnb|Tucker|1992|p=74}}</ref> Ti 927 a panangirangarang ni Stalin ti nakappia a pakikaduaan kadagiti kapitalista a pagilian ket "agsubli kadagiti napalabas,"<ref name="tucker75">{{Harvnb|Tucker|1992|p=75}}</ref> a pannakikumplot a panangipabasol idi las-ud ti 1928 a [[Shakhty a Tribunal|pabuya a tribunal ni Shakhty]] iti naplano a Britaniko- ken Pranses a kudeta,<ref name="tucker98">{{Harvnb|Tucker|1992|p=98}}</ref> tipanagmadi ti Amerikanoa mangbigbig ti Kappon ti Sobiet aginggana idi 1933<ref name = "LaFeber 1991">{{Harvnb|LaFeber|1991|pp=194–197}}</ref> ken dagiti [[Stalinismo|Stalinista]] a [[Dagiti Tribunal ti Moscow|Tribunal ti Moscow]] iti [[Nalatak a Panagpurga]], nga adda dagiti pannakailem a panagsisiim iti Britaniko, Pranses, Hapon ken Nazi nga Aleman.<ref>{{cite book |author=Tim Tzouliadis| title=The Forsaken |year=2008|url=https://archive.org/details/forsakenamerican0000tzou|publisher=The Penguin Press |isbn=978-1-59420-168-4}}</ref> Nupay kasta, ti US ken USSR ket sapasapda idi a nakisinsina iti baetan dagiti dua a sangalubongan a gubat.<ref>Heller, p. 19. "Ngem babaen idi 1924 ti Kappon ti Sobiet, ket indaulonen babaen ni Joseph Stalin, ket pinanawanna daytoy nga annuroten iti panangiyaddang ti rebolusion ti lubong. Gaputa napabannog babaen babaen kadagiti gubat dagiti uneg ket ruar a kabusor, ti gobierno ti Sobiet ket nangikeddeng a mangipatengnga ti isip para iti dagus a kasakbayan iti pannakaungar manen ti bukodna nga ekonomia ken panagrang-ay.&nbsp;... Ti Estados Unidos pay idi ket politikal a mannakisina idi las-ud ti pannakigubatan a paset ti panawen."</ref> Ti Kappon ti Sobiet ket rinugianna idi a nangpirma ti [[Molotov–Ribbentrop a Tulagan|awan-ranggas]] a tulagan iti Alemania. Ngem kalpasan idi [[Operasion Barbarossa|rinaut ti Kappon ti Sobiet]] ti Buyot ti Alemania Idi Hunio 1941 ken idi [[Attack on Pearl Harbor|binomba Pearl Harbor]] ti Hapon idi Disiembre 1941, ti Kappon ti Sobiet ken dagiti bileg ti Aliado ket nangporma timaysa a kumaduaan iti pakainugotan. Ti Britania ket nagpirma ti pormal a pakikaduaan ken ti Estados Unidos ket nangaramid ti di pormal a tulagan. Iti panawen ti gubat, ti Estados Unidos ket nangit-ited ti tulong iti Britania ken dagiti Sobiet babaen ti buodna a Programa ti [[Pabulod ken Paabang]]<ref>George C. Herring Jr., ''Tulon iti Rusia, 1941–1946: Estratehia, Diplomasia, dagiti Taudan ti Nalamiis a Gubat'' (Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan, 1973).</ref> Nupay kasta, ni Stalin nagtultuloy a nakaro nga nagil-ilem ken namatmati a dagiti Britaniko ken Amerikano ket nakikumplotda tapno masegurado a dagiti Sobiet ket kaaduan a mangannong dagiti pannakilablaban iti Nazi nga Alemania. Segun ti daytoy a panirigan, dagiti Lumaud nga Aliado ket ingaggagarada a tinantan ti panaglukat ti maikadua a sanguanan ti kontra-Aleman tapno sumrekda iti kinaudi a kanito ken sukogendad ti tulagan ti kappia. Isunga, dagiti pannagipagpagarup ti Sobiet iti Laud ket nakaibati ti napigsa a pannakairteng kenpanagbusor a nagbaetan dagiti Aliado a bileg.<ref>{{Harvnb|Gaddis|1990|pp=151–153}}</ref> ==Gibus ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat (1945–47)== ===Dagiti panawen ti gubat a konperensia a maipanggep ti kalpasan ti gubat a Europa=== [[Papeles:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|right|Dagiti "[[Dagiti Aliado ti Sangalubongan a Gubat II|Tallo a Dakkel]]" idiay Konperensia ti Yalta: [[Winston Churchill]], [[Franklin D. Roosevelt]] ken ni [[Joseph Stalin]], 1945.]] Dagiti Alliado ket nasisinnuppiatda no kasano ti nasken a kita ti mapa ti Europa, ken no kaso a mailadawanto dagiti pagbeddenganna, kalpasan ti gubat.<ref name="Gaddis13-23">{{Harvnb|Gaddis|2005|pp=13–23}}</ref> Ti tunggal maysa bangir ket nagtengtengel ti sabsabali a kapanunotan a maipanggep ti pannakabangon ken pannkataripato ti salaknib kalpasan ti gubat.<ref name="Gaddis13-23" /> Dagiti Lumaud nga Aliado ket kinaykayatda ti sistema a panagsalaknib a nasken a nawatiwat a mabangon dagiti demokratiko a gobierno, a mangpalubos kadagiti pagilian a nakappia a mangsolbar kadagiti pagigiddiatanda babaen tih kadagiti [[sangalubongan a gunglo]].<ref>{{Harvnb|Gaddis|1990|p=156}}</ref> Gapu kadagiti naipakasaritaan a pannakasanay ti Rusia kadagiti kankanayon a panagraraut<ref>{{Harvnb|Gaddis|2005|p=7}}</ref> ken dagiti adu a [[Dagiti nadangran iti Kappon ti Sobiet iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|bilang ti natay]] (nakarkulo iti 27&nbsp;a riwriw) ken ti pannakadadael ti Kappon ti Sobiet idi las-ud ti Maikadu a Sangalubongan a Gubat,<ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm Dagiti daulo ket nagladladigitda kadagiti Sobiet a natnatay iti panawen ti gubat]", BBC News, Mayo 9, 2005. Naal aidi Hulioy 2, 2008.</ref> ti Kappon ti Sobiet ket nagbirbiruk ti pannkasayaat ti panagsalaknib babaen ti panangituray kadagiti kaunegan a pannakibiang kadagiti pagilian a nakabeddeng iti daytoy.<ref name="Gaddis13-23" /><ref>{{Harvnb|Gaddis|1990|p=176}}</ref> Idi las-ud ti gubat, ni Stalin ket nagpartuat kadagiti espesial a sentro ti pagsanayan para kadagiti Komunista manipud kadagiti nadumaduma a pagilian tapno makapatakderda kadagiti sekreto a pulis a tumalek iti Moscow iti kabiitan a makaala ti panagtengngel ti Nalabbasit a Buyot. Dagiti ahente ti Sobiet nangalda ti panagtengngel kadagiti midia, a naipangpangruna ti radio; pinardasanda a riniribuk ken inparit amin a nawaya a sibik a patakder, a nangrugi manipud kadagiti grupo ti agtutubo aginggana kadagiti eskuela, dagiti simbaan ken dagiti kasinnupiat a partido.<ref>Max Frankel, "Aniniwan ni Stalin," [http://www.nytimes.com/2012/11/25/books/review/iron-curtain-by-anne-applebaum.html?pagewanted=all&_r=0 ''New York Times'' Nob. 21, 2012] nagrepaso Anne Applebaum, ''Landok a Kutina: Ti Panglusit ti Daya a Europa , 1944–1956'' (2012), Kitaen ti pangyunan, ti testo kalpasan ti nota 26, ken kapitulo 3, 7-9</ref> Ni Stalin ket nagbirbiruk pay ti agtultuloy a pannakaikappia iti Britania ken ti Estados Unidos, a nagnamnama a makaipatengnga ti isip iti uneg a panangibangon manen ken ti panangipadakkel ti ekonomia.<ref>Heller, p. 27. "Manipud ti Sobiet a perspektibo, ti kalpasan ti gubat a paset ti panawen iti kappia ken pannangibangon manen ket nangruna idi. Isunga, ti panagtultuloy iti panagtitinnulong ken nakappia a relasion kadagiti panawen ti gubat a gagayyemna, ti Estado sUnidos ken ti Gran Britania, ket nasken idi a nalatak a naes-esseman."</ref> Dagiti lUmaud nga Aliado ket nabingbingayda kadagiti paniriganda iti baro a lubong kalapasan ti gubat. Dagiti gandat ni Roosevelt – balligi ti militar idiay Europa ken Asia, ti pannakagun-od ti Amerikano a supremasia iti sangalubongan nga ekonomia iti [[Imperio a Britaniko]], ken ti pannakapartuat ti maysa a gunglo ti kappia ti lubong – dagitoy idi ket ad-adu a global ngem ti kukua ni Churchill, a naipangpangruna idi a naisentro iti panangala ti panagtengngel iti [[Baybay Mediteraneo|Mediteraneo]], a mangisigurado ti panagbiag ti Imperio a Britaniko, ken ti pannakawaya dagiti pagilian ti Day a Europa a kas maysa a [[Panglapped nga estado|panglapped]] a pagbaetan dagiti Sobiet ken ti Nagkaykaysa a Pagarian.<ref Name=Plokhy>{{Harvnb|Plokhy|2010|p=}}</ref> Iti Amerikano a panirigan, ni Stalin ket mabalin a maysa a gayyem iti panaggun-od kadagitoy a gandat, a ti pakaigiddiatan ti arngian ti Britaniko a ni Stalin ket nagparparang nga isu ti kakaruan apangta iti pannakagunod ti gandatna. Gaputa dagiti Sobiet ket kaaduanen a sinakupna ti Daya nga Europa, ni Stalin ket adda idi ti panangatiwna ken dagiti dua a lumaud a daulo ket nagsinnaitda para kadagiti paraborna. Dagiti paggiddiatan a nagbaetan kenni Roosevelt ken ni Churchill ket nakaiturongan kadagiti sabali a tulagan kadagiti Sobiet. Idi Oktubre 1944, ni Churchill ket napan idiay Moscow ken timmulag a mabingay dagiti [[Balkan]] kadagiti bukodda a timbukel ti impluensia, ken idiay Yalta ni Roosevelt ket nagpirma ti sabali a tulagan kenni Stalin a maipanggep ti Asia ken sanna a kinayat a sinuportaran ni Churchill kadagiti banag iti Polonia ken dagiti Reparasion.<ref Name=Plokhy/> [[Papeles:Map-Germany-1945.svg|thumb|[[Dagiti panagsakop a sona ti Aliado idiay Alemania]] kalpasan ti gubat.]] Dagiti dadduma pay a nagtitinnulagan a maipanggep ti kalpasan ti gubat a balanse ket napasamak idiay [[Konperensia ti Yalta]] idi Pebrero 1945, urayno daytoy pay a konperensia ket saana nakaabot kadagiti nakedngan a konsenso iti batayan para iti maysa a kalpasan ti gubat a pannakaibanagan iti Eropa.<ref name="Gaddis21">{{Harvnb|Gaddis|2005|p=21}}</ref> Idi Abril 1945, pimmusay ni Presidente Roosevelt ken sinaruno babaen ni [[Harry S. Truman]], nga isu ket saan a nangitaltalek kenni Stalin ken dimmawat iti balakad manipud ti maysa a [[Ti Nasirib a Lallaki (libro)#Ti "Nasirib a Lallaki"|nailasin a grupo]] dagiti intelektual ti ganganaet nga annuroten. Ni Churchill ken ni Truman ket saanda a kinayat, ken dagiti dadduma pay, ti keddeng ti Sobiet a mangpasayaat ti [[Polako a Komite ti Nailian a Liberasion|Lublin a gobierno]], ti tinengtengngel ti Sobiet a kasuppiat iti [[eksilo a gobierno ti Polonia]] idiay Londres, a dagiti relasionna kadagiti Sobiet ket nadadaelen.<ref>{{Harvnb|Zubok|1996|p=94}}</ref> Kalpasan ti [[Gibus ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat idiayEuropa|panagballigi dagiti Aliado idi Mayo 1945]], dagiti Sobiet ket sinakupdan ti Day a Europa,<ref name="Gaddis21" /> bayat a dagiti napigsa apuersa ti Estados Unidos ken dagiti puersa ti Lumaud nga Aliado ket nagtalinaayda idiay Lumaud a Europa. Idiay [[Sinakop ti Aliado nga Alemania]], ti Kappon ti Sobiet, Estados Unidos, Britani aken Pransia ket nangbangonda kadagiti [[Sinakop ti Aliado nga Alemania|sona ti panagsakop]] ti nalukay a batayan para iti nabingbingay a panagtengngel ti uppat a bileg.<ref>{{Harvnb|Gaddis|2005|p=22}}</ref> Ti [[Konperensia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti Gunglo ti Sangalubongan|Aliado a konperensia idiay San Francisco idi 1945]] ket nangipatakder ti adu ti pagilianna a Nagkaykaysa aPagpagilian (UN) para iti panagtaripato ti kappia, ngem ti panangipatungpal a kapasidad ti bukodna a [[Konsilo ti Salaknib ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|Konsilo ti Salaknib]] ket naparalisado idi ti babaen ti abilidad dagiti agmaymaysa a kameng nga agusar ti [[beto Konsilo ti Salaknib ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|bileg ti beto]].<ref>{{Harvnb|Bourantonis|1996|p=130}}</ref> Gapu ti daytoy, ti UN ket nabaliwan iti maysa a saan nga aktibo a timpuyogan para kadagiti pannakisinnukatan kadagiti kontrobersial a retoriko, ken dagiti Sobiet ket inkeddengda daytoy a kas maysa a tribuna a propaganda.<ref>{{Harvnb|Garthoff|1994|p=401}}</ref> == Dagiti nota == {{Reflist}} == Dagiti nagibasaran ken adu pay a mabasa == {{Nangruna|Listaan dagiti kangrunaan ken maikadua a nagtaudan iti Nalamiis a Gubat}} {{refbegin|colwidth=30em}} * Davis, Simon, ken Joseph Smith. ''Ti A aginggana ti Z iti Nalamiis a Gubat'' (Scarecrow, 2005), ti ensiklopedia a agpatengnga ti isip iti aspeto ti milisia * {{cite book| last=Friedman| first = Norman| title= Ti Limapulo a Tawen a Gubat : Ti Suppiat ken Estratehia iti Nalamiis a Gubat| url=https://archive.org/details/fiftyyearwarconf0000frie|publisher= Naval Institute Press| year=2007| isbn=1-59114-287-3}} * {{Cite book|title=Russia, ti Kappon ti Sobiet ken ti Estados Unidos. Ti Naipatarusan a Pakasaritaan|url=https://archive.org/details/russiasovietunio00gadd|last=Gaddis|first=John Lewis|year=1990|publisher=McGraw-Hill|isbn=0-07-557258-3|postscript=.}} * {{cite book|title=Ammotayo Tatan: Pangpanunot manen ti Pakasaritaan ti Nalamiis a Gubat|author=[[John Lewis Gaddis|Gaddis, John Lewis]]|year=1997|publisher=Unibersidad ti Oxford University a Pagmaldiatn|isbn=0-19-878070-2}} * {{Cite book|title=Ti Nalamiis a Gubat: Ti baro a Pakasaritaan|url=https://archive.org/details/coldwarnewhistor00gadd|last=Gaddis|first=John Lewis|year=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1-59420-062-9|postscript=.}} * {{Cite book|last=Garthoff|first=Raymond|title=Détente ken Panagisango: DagitiPanakibianga nga Amerikano-Sobiet manipud kenni Nixon aginggan kenniReagan|year=1994|publisher=Brookings Institution Press|isbn=0-8157-3041-1|postscript=.}} * Haslam, Jonathan. ''Ti Nalamiis a Gubat ti Rusia: Manipud ti Oktubre a Rebolusion aginggan ti Panagrebba ti Diding'' (Unibersidad ti Yale a Pagmalditan; 2011) 512 pampanid * Hoffman, David E. ''Ti Natay nga Ima: Ti Saan a Naibaga asarita iti Nalamiss a Gubat a Lumba ti Armas ken ti Napeggad a Legadona'' (2010) * Hopkins, Michael F. "Ti Agtultuloy a Debado ken Baro a Arngian iti Pakasaritaan ti Nalamiis a Gubat," ''Naipakasaritaan aWarnakan,'' Dis 2007, Tomo. 50 pablaak 4, pp 913–934, historiograpia * Johnston, Gordon. "Panagbisita manen ti kultural a Nalamiis a Gubat," ''Sosial a Pakasaritaan,'' Agosto 2010, Tomo. 35 Pablaak 3, pp 290–307 * {{cite book| last=Lüthi| first =Lorenz M| title= Ti Sino-Sobiet a panagsina: Ti Nalamiis a Gubat iti komunista lubong|publisher= Princeton University Press| year=2008|isbn=0-691-13590-8}} * {{cite book|last=LaFeber| first=Walter|title= Amerika, Rusia, ken ti Nalamiis a Gubat, 1945–2002|publisher= McGraw-Hill |year=2002|isbn=0-07-284903-7|postscript=.}} * {{Cite book|last=Leffler| first = Melvyn| title= Ti Panagturay iti Bileg: Nailian a Salaknib, ti Truman Administrasion, ken ti Nalamiis a Gubat|publisher= Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan| year=1992|isbn=0-8047-2218-8|postscript=.}} * Leffler, Melvyn P. and Odd Arne Westad, eds. ''Ti Cambridge a Pakasaritaan ti Nalamiis a Gubat'' (3 tomo, 2010) 2000pp; dagiti baro a salaysay babaen dagitimangidaulo nga eskolar * {{Cite book|last=Lewkowicz| first = Nicolas| title= Ti Aleman asaludsod ken Internasional nga Urnos, 1943–48|url=https://archive.org/details/germanquestionin0000lewk|publisher= Palgrave Macmillan| year=2010|isbn=978-0-230-24812-0|postscript=.}} * {{cite book|author=[[Geir Lundestad|Lundestad, Geir]]|title=Daya, Laud, Amianan, Abagatan: Kangrunaan a Panagrangrang-ay iti Internasional a Politiko manipud idi 1945|year=2005|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|isbn=1-4129-0748-9}} * {{cite book|first=Robert|title=Ti Nalamiis a Gubat: Ti Nababa Unay a Pangyuna|publisher=Unibersidad ti Oxford a PagmalditanPress|isbn=0-19-280178-3|year=2003|last=McMahon}} * {{cite book| last=Lüthi| first =Lorenz M| title= Ti Sino-Sobiet a panagsina: Ti Nalamiis a Gubat iti komunista lubong|publisher= Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan| year=2008|isbn=0-691-13590-8}} * {{Cite book|last=Malkasian|first=Carter| title= Ti Koreano a Gubat: Kammasapulan a Pakasaritaan|url=https://archive.org/details/koreanwar0000malk|publisher= Osprey Publishing| year=2001|isbn=1-84176-282-2|postscript=.}} * Mastny, Vojtech. ''Ti Nalamiis a Gubat ken di natalged a Sobiet: ti Stalin aTawtawen'' (1996) [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=acls;cc=acls;view=toc;idno=heb00281.0001.001 online edidion] * {{Cite book|title=Ti Ruso a ladawan kadagiti Lumaud a Pabuya: Dagiti agdama, estereotipo, Mitolohia, Illusions|last=Fedorov|first=Alexander|year=2011|publisher=Lambert Academic Publishing |isbn=978-3-8433-9330-0}} * {{Cite book|last=Miller|first=Roger Gene|title=Ti Panagisalakan ti Siudad: The Berlin Airlift, 1948–1949|publisher=Unibersidad ti Texas A&MPress|year=2000|isbn=0-89096-967-1|postscript=.}} * {{Cite book|last=Njolstad|first=Olav| title= Ti Naudi a Dekada ti Nalamiis a Gubat|publisher= Routledge| year=2004|isbn=0-7146-8371-X|postscript=.}} * {{cite book|last=Nolan|first=Peter|title=Ti Panagungar ti Tsina, ti Panagrebba ti Rusia|year=1995|publisher=St. Martin's Press|isbn=0-312-12714-6}} * {{Cite book|last=Pearson|first=Raymond|title=Ti Panagungar ken Panagrebba ti Ruso nga Imperio|publisher=Macmillan|year=1998|isbn=0-312-17407-1|postscript=.}} * {{Cite book|last=Plokhy|first=S.M.|title=Yalta: Ti Pateg iti Kappia|publisher=Penguin?| year=2010|isbn=0-670-02141-5|postscript=.}} * {{cite book| last=Porter| first = Bruce| last2=Karsh |first2=Efraim| title= Ti USSR iti Suppiat ti Maikatlo a Lubong: Dagiti Armas ti Sobiet ken Diplomasia dagiti Lokal a Gubat|publisher= Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan| year=1984|isbn=0-521-31064-4}} * {{Cite book|last=Puddington|first=Arch| title= Panagiwarwaragawag ti Kawayaan: Ti Panagballigi ti Nalamiis a Gubat iti Radio ti Nawaya a Europa ken Radio Liberty|publisher= Unibersidad a Pagmalditan iti Kentucky|year= 2003|isbn=0-8131-9045-2|postscript=.}} * {{Cite book|last=Roberts|first=Geoffrey |title=Dagiti Gubat ni Stalin: Manipud ti Sangalubongan aGubat agianggana ti Nalamiis a Gubatr, 1939–1953 |url=https://archive.org/details/stalinswarsfromw0000robe|publisher=Unibersidad ti Yale a Pagmalditan|year=2006 |isbn=0-300-11204-1|postscript=.}} * {{cite book|last=Stone|first=Norman|title= Ti Atlatiko ken dagiti Kabusorna: Ti Pakasaritaan ti Nalamiis a Gubat|publisher= Basic Books Press| year=2010|isbn=0-465-02043-7}} * {{Cite book|last=Taubman|first=William|title=Khrushchev: Ti Tao ken ti Panwenna|url=https://archive.org/details/khrushchevmanhis0000taub_d8p8|year=2004|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=0-393-32484-2|postscript=.}}; Premio Pulitzer * {{Cite book|last=Tompson‏|first=William J|title=Khrushchev: Ti Politiko a Biag|year=1997|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0-312-16360-6|postscript=.}} * Tucker, Spencer, ed. ''Ensiklopedia iti Nalamiis a Gubat: Ti Politiko, Sosial, ken Milisia a Pakasaritaan'' (5 tom. 2008), sangalubongan a pannakaisakop * Walker, Martin. ''Ti Nalamiis a Gubat: Maysa aPakasaritaan'' (1995), Britaniko a panakita * {{Cite book|last=Wettig|first=Gerhard|title=Ni Stalin ken ti Nalamiis a Gubat idiay Europa|publisher=Rowman & Littlefield|year=2008|isbn=0-7425-5542-9|postscript=.}} * {{Cite book|last=Zubok| first = Vladislav| last2=Pleshakov |first2=Constantine| title= Iti Uneg ti Nalamiis a Gubat tie Kremlin: Manipud kenni Stalin aginggana kenni Khrushchev|publisher= Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan| year=1996|isbn=0-674-45531-2|postscript=.}} * Zubok, Vladislav M. ''Ti Napaay anga Imperio: Ti Kappon ti Sobiet iti Nalamiis a Gubat manipud kenni Stalin aginggana kenni Gorbachev'' (2008) === Kangrunaan a nagtaudan === * {{cite book| author=[[Christopher Andrew (historiador)|Andrew, Christopher]]| author2=[[Vasili Mitrokhin|Mitrokhin, Vasili]]| title= TI Espada ken ti Kalasag: Ti Mitrokhin nga Arkibo ken ti Nalimed aPakasaritaan iti KGB|publisher= Basic Books| year=2000|isbn=0-585-41828-4}} * {{Cite book|last=Dobrynin|first=Anatoly|title=Iti Konpedensia: Embahador ti Moscow kadagiti dagiti Innem a Presidente ti Nalamiis a Gubat|url=https://archive.org/details/inconfidencemosc0000dobr_d2k5|publisher=Unibersidad iti Washington a Pagmalditan| year=2001|isbn=0-295-98081-8|postscript=.}} * Hanhimaki, Jussi and Odd Arne Westad, eds. ''Ti Nalamiis a Gubat: Ti Pakasaritaan dagiti Dokumento ken dagiti Nakasaksi'' (Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 2003). {{ISBN|0-19-927280-8}}. * {{cite book|author=Sakwa, Richard|title= Ti Panagungar ken Panagrebba ti Kappon ti Sobiet, 1917–1991|publisher=Routledge|year=1999|isbn=0-415-12290-2|postscript=.}} * {{cite book|author=Cardona, Luis|title= Nalamiis a Gubat KFA|publisher=Routledge|year=2007|postscript=.|location=Barcelona, ESpana}} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{wikiquote-inline|Cold War|Nalamiis a Gubat}} ;Dagiti arkibo * [http://www.osaarchivum.org/guide/ Dagiti arkibo ti naway a Kagimongan, Budapest (Hungaria), maysa kadagiti kadakkelan nga arkibo ti pakasaritaan ti komunismo ken ti nalamiis a gubat iti lubong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511130424/http://www.osaarchivum.org/guide/ |date=2011-05-11 }} * [http://www.cybertrn.demon.co.uk/ Arkibo dagiti sibil a panagsalaknib ti Nagkaykaysa a Pagarian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222065026/http://www.cybertrn.demon.co.uk/ |date=2008-12-22 }} * [http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552679 Kalpasan ti Nalamiis a Gubat nga Ekonomia ti Lubong] manipud ti [http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 Dagiti dihital nga arkibo ti ganganaet a pannakibiang ti Dean Peter Krogh] * [http://www.conelrad.com/ CONELRAD Sitio ti Nadayeg a Kultura ti Nalamiis a Gubat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729202943/http://www.conelrad.com/ |date=2020-07-29 }} * [http://www.cbc.ca/archives/categories/war-conflict/cold-war/cold-war-culture-the-nuclear-fear-of-the-1950s-and-1960s/topic---cold-war-culture-the-nuclear-fear-of-the-1950s-and-1960s.html Dhital nga Arkibo ti CBC{{spaced ndash}}Kultura ti Nalamiis a Gubat: Ti Nuklear a Panagbutbuteng kadagiti tawtawen ti 1950 ken 1960] * [http://www.wilsoncenter.org/program/cold-war-international-history-project (CWIHP)] * [http://coldwarfiles.org/ Dagiti Papeles ti Nalamiss a Gubat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918203432/http://coldwarfiles.org/ |date=2008-09-18 }} * [http://community.theblackvault.com/articles/entry/The-CAESAR-POLO-and-ESAU-Papers- Dagiti papel ti CAESAR, POLO, ken ESAU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710182023/http://community.theblackvault.com/articles/entry/The-CAESAR-POLO-and-ESAU-Papers- |date=2009-07-10 }} * [http://eisenhower.archives.gov/research/online_documents/aerial_intelligence.html Dagiti dokumento a magun-od a maipanggep ti tangatang nga intelihensia idi las-ud ti Nalamiis a Gubat, Presidensial a Biblioteka ni Dwight D. Eisenhower] ;Dagiti bibliograpia * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=issues/Arms+Race Naipababa a bibliograpia para iti lumba ti armas manipud ti Dihital a Biblioteka ti Alsos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203121815/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=issues%2FArms+Race |date=2006-02-03 }} ;Damdamag * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/themes/world_politics/cold_war/default.stmVideo ken mangeg a reporta ti damdamag manipud idi las-ud ti Nalamiis a Gubat]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategoria:Nalamiis a Gubat| ]] [[Kategoria:Dagiti sangalubongan a suppiat]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] s77vsegixdayg3jvv5q2cpgpsxc20t5 0 15416 406947 395060 2026-09-01T18:23:09Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260901)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406947 wikitext text/x-wiki {{Infobox nagtakem |name = Franklin Pierce |image = Franklin Pierce.jpg |office = [[Listaan dagiti Presidente iti Estados Unidos|Maika-14]] a [[Presidente iti Estados Unidos]] |vicepresident = [[William Rufus King]] |term_start = Marso 4, 1853 |term_end = Marso 4, 1857 |predecessor = [[Millard Fillmore]] |successor = [[James Buchanan]] |jr/sr2 = Senador ti Estados Unidos |state2 = [[New Hampshire]] |term_start2 = Marso 4, 1837 |term_end2 = Pebrero 28, 1842 |predecessor2 = [[John Page (New Hampshire)|John Page]] |successor2 = [[Leonard Wilcox]] |state3 = [[New Hampshire]] |district3 = [[Sapasap a distrito ti kongreso ti New Hampshire|Sapasap]] |term_start3 = Marso 4, 1833 |term_end3 = Marso 4, 1837 |predecessor3 = [[Joseph Hammons]] |successor3 = [[Jared W. Williams|Jared Williams]] |birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1804|11|23}} |birth_place = [[Hillsborough, New Hampshire]] |death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1869|10|8|1804|11|23}} |death_place = [[Concord, New Hampshire]] |party = [[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|Demokratiko]] |spouse = [[Jane Pierce|Jane Appleton]] |children = Franklin<br />Frank Robert<br />[[Benjamin Pierce (1841–1853)|Benjamin]] |alma_mater = [[Kolehio ti Bowdoin]] |profession = Abogado |signature = Franklin Pierce Signature2.svg |signature_alt = Kursibo a pirma ti tinta |branch = [[Buyot ti Estados Unidos]] |rank = [[Brigada heneral (Estados Unidos)|Brigada Heneral]] |battles = [[Gubat ti Mehukano-Amerikano]]<br />{{*}}[[Gubat iti Contreras]]<br />{{*}}[[Gubat iti Churubusco]]<br />{{*}}[[Gubat iti Molino del Rey]]<br />{{*}}[[Gubat iti Chapultepec]]<br />{{*}}[[Gubat para iti Siudad ti Mehiko]] }} Ni '''Franklin Pierce''' (Nobiembre 23, 1804{{spaced ndash}}Oktubre 8, 1869) ket isu idi ti [[Listaan dagiti Presidente iti Estados Unidos|maika-14]] a [[Presidente iti Estados Unidos]] (1853–1857) ken is-isu laeng ti Presidente a nanipud idiay [[New Hampshire]]. Ni Pierce ket maysa idi a [[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|Demokratiko]] ken maysa a "[[nagmaskara ti masa]]" (mysa a Taga-amianan nga adda iti Abagatan a pannakipagrikna)<ref>{{Cite book |last=Holt |first=Michael F. |title=Franklin Pierce |url=https://archive.org/details/franklinpierce0000holt |date=2010 |publisher=Times Books |isbn=978-0-8050-8719-2 |location=New York |language=en}}</ref> a nagserbi idiay [[Kamara dagiti Pannakabagi iti Estados Unidos]] ken ti [[Senado iti Estados Unidos|Senado]]. Ni Pierce ket nakilaban ti [[Gubat ti Mehikano-Amerikano]] ken nagbalin a maysa a [[Brigada heneral (Estados Unidos)|brigada heneral iti Buyot]]. Ti pribadona a [[abogado|panagsanay ti linteg]] idiay pagtaenganna nga estado, ti [[New Hampshire]], ket nagballigi unay nga isu ket naidatonan kadagiti nadumaduma a puesto, nga isu ket saan nga immawat. Kalpasan daytoy, isu ket nainominado a kas ti kandidato ti partido para iti presidente iti maika-49 a balota iti [[1852 a Demokratiko a Nailian a Taripnong]].<ref name="Hawthorne7">{{Cite book |last=Hawthorne |first=Nathaniel |title=Life of Franklin Pierce |date=1852 |publisher=Ticknor, Reed, and Fields |location=Boston |pages=128–138 |language=en |trans-title=Ti Biag ni Franklin Pierce |chapter=Chapter 7: His Nomination for the Presidency |trans-chapter=Kapitulo 7 |access-date=3 Oktubre 2010 |chapter-url=http://www.eldritchpress.org/nh/fp07.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101207205743/http://www.eldritchpress.org/nh/fp07.html |archive-date=2010-12-07 |url-status=dead |via=eldritchpress.org }}</ref> Iti [[Panagbutos ti presidente ti Estados Unidos, 1852|panagbutos ti presidente]], ni Pierce ken ti timmaray a kaduana a ni [[William R. King]] ket nanagbak babaen ti maysa a [[guedday a panagballigi|guedday]] iti [[Elektoral a Kolehio (Estados Unidos)|Elektoral a Kolehio]]. Inakda ti [[Partido Whig (Estados Unidos)|Partido Whig]] nga etiketa ni [[Winfield Scott]] ken [[William Alexander Graham|William A. Graham]] babaen ti 50 porsiento aginggana ti 44 a porsiento a naggiddiatan iti nadayeg a butos ken 254 aginggana ti 42 iti [[Elektoral a Kolehio ti Estados Unidos|elektoral a butos]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Dagiti Presidente iti Estados Unidos}} {{Kontrol ti autoridad}} {{pungol-bio}} {{DEFAULTSORT:Pierce, Franklin}} [[Kategoria:Dagiti presidente ti Estados Unidos|Pierce]] [[Kategoria:1804 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1869 nga ipupusay]] 6h1ox5fa5tkks4yazqsd37hijh0evob 0 16134 406943 406916 2026-09-01T18:03:39Z InternetArchiveBot 14943 Add 7 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260901)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406943 wikitext text/x-wiki {{Infobox comedian | image =Charlie Chaplin.jpg | imagesize = 225px | caption = Ni Chaplin a kas [[The Tramp|Ti Baliudung]], 1915 | name = Charlie Chaplin | birth_name = {{nowrap|Charles Spencer Chaplin}} | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1889|4|16|df=y}} | birth_place = [[Walworth]], Londres, Inglatera, Nagkaykaysa a Pagarian | death_date = {{nowrap|{{Petsa ti ipupusay ken tawen|1977|12|25|1889|4|16|df=y}}}} | death_place = [[Vevey]], Suisa | medium = Pelikula, musika, panagitultulad | nationality = Britaniko | active = 1895–1976<ref>{{cite web |url=http://imdb.com/title/tt0014624/trivia |title=Numo para iti Babai ti Paris : Drama iti Gasat (1923) |accessdate=22 Hunio 2007 |work=[[Internet Movie Database|IMDB]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120520202219/http://www.imdb.com/title/tt0014624/trivia |archivedate=2012-05-20 |url-status=dead }}</ref> | genre = Bulbullagaw, tinultulad, makitkita a komedia | influenced = [[Benny Hill]]<br />[[Marcel Marceau]]<br />[[The Three Stooges|Dagiti Tallo a Bulabullan]]<br />[[Federico Fellini]]<br />[[Milton Berle]]<br />[[Peter Sellers]]<br />[[Rowan Atkinson]]<br />[[Johnny Depp]]<br />[[Jacques Tati]]<br />[[Woody Allen]]<br />[[Roberto Benigni]]<br />[[Johnny Carson]] | spouse = [[Mildred Harris]] (1918–21)<br />[[Lita Grey]] (1924–27)<br />[[Paulette Goddard]] (1936–42)<br />[[Oona O'Neill]] (1943–77) |signature = Firma de Charles Chaplin.svg }} Ni '''Charles Spencer''' "'''Charlie'''" '''Chaplin''', [[Urnos iti Britaniko nga Imperio|KBE]] (16 Abril 1889{{spaced ndash}}25 Disiembre 1977) ket mays aidi nga Ingles a [[komoko nga aktor]], direktor ti pelikula ken komposer a nalatak a namammoan para kadagiti obrana idi panawen ti [[maulimek a pelikula]].<ref>Obituario ''[[Variety Obituaries]]'', 28 Disiembre 1977.</ref> Isu ti nagbalin a kalatakan anga artista ti pelikula iti sangalubongan sakbay ti panakalpas ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Ni Chaplin ket nagusar ti [[Artista ti panagitultulad|panagitultulad]], [[slapstick|bulbullagaw]] ken dagiti dadduma pay nga inararamid a [[makitkita a melmel|makitkita a komedia]], ken nalaing nagtultuloy aginggina idi panawen ti [[talkies|panagsasao]], ngem bimmassit ti kaadu dagiti pelikulana manipud idi gibus ti panawen ti 1920. Ti kadayegan a papelna ket isu idi ti [[The Tramp|Ti Baliudung]], nga immuna nga inay-ayamna idiay [[Estudio ti Keystone|Keystone]] a komedia a ''[[Kid Auto Races at Venice|Dagiti Lumba ti Karro ti Ubbing idiay Benisia]]'' idi 1914.<ref>{{cite book|last=Blanke|first=David|title=Ti panawen a 1910|url=https://archive.org/details/1910s0000blan|edition=illustrado|series=American popular culture through history|year=2002|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-31251-9|page=[https://archive.org/details/1910s0000blan/page/226 226]}}</ref> Manipud idi Abril 1914 ti [[one-reeler|maysa a pagpulipunan]] ''[[Twenty Minutes of Love|Duapulo a Minutos iti Ayat]]'' ken dagiti sumakbay isu ket nagsursurat ken nagiturturong kadagiti pelikulanaon, manipud idi 1916 isu ket nagpadpataud pay kadagitoy, kenmanipud idi 1918 isu ket nagisursurat pay kadagiti musika para kadagitoy. A kumaduaanna ni [[Mary Pickford]], [[Douglas Fairbanks]] ken [[D. W. Griffith]], isu ket kimmaddua a nagipatakder ti [[United Artists|Nagkaykaysa nga Ar-artista]] idi 1919.<ref>{{cite book|last=Haupert|first=Michael|title=Ti Industria ti Palpaliwa|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-32173-3|page=242}}</ref> Ni Chaplin ket maysa kadagiti kalaingan nga agparpartuat ken nakaimpluensia a personalidad iti panawen ti naulimek a pelikula. Isu ket naimpluensian babaen ti sinarunona a , ti Pranses a komidiante ti naulimek a pelikula a ni [[Max Linder]], a nagiruknoyanna ti maysa kadagiti pelikulana.<ref>{{cite book|last=Kelly|first=Shawna|title=Dagiti Agpatpatayab iti Nasapa a Hollywood|edition=nailadawan|year=2008|publisher=Arcadia Publishing|location=Mount Pleasant, SC|isbn=978-0-7385-5902-5|page=16}}</ref>Nagpaut ti panagobobrana iti panaglinglingay iti 75 a tawtawen, manipud iti [[Biktoriano a panawen|Biktoriano]] nga entablado ken ti [[salaan ti musika]] idiay nagkaykaysa a Pagarian a kas maysa nga ubing nga agpabpabuya, aginggan aidi gangani matayan idi agtawen ti 88. Ti nadayeg a publiko ken pribado a biagna ket liklikmuten ti panagraraem ken kontrobersia. Ni Chaplin ket nakilaslasin kadagiti [[kanigid a payak ti politika]] idi panawen ti [[McCarthy a panawen]] ken isu ket dimteng a napilit a nagsubli idiay Europa manipud idi 1952. Idi 1999, ti [[Amerikano nga Instituto ti Pelikula]] ket nagiranggo kenni Chaplin ti maika-10 a [[100 a Tawtawen ti AFI...100 nga Ar-artista|kalatakan kadagiti amain a panawen a lalaki ti sarita ti pelikula]].<ref>{{cite web|url=http://www.afi.com/tvevents/100years/stars.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822055357/http://www.afi.com/tvevents/100years/stars.aspx|archivedate=2008-08-22|title=AFI's 100 YEARS...100 STARS|date=16 Hunio 1999|publisher=Amerikano nga Instituto ti Pelikula|accessdate=4 Hunio 2010|url-status=live}}</ref> In 2008, Martin Sieff, iti panagrepaso ti libro a ''[[Chaplin: Ti Biag]]'', a nagisurat: "Ni Chaplin ket saan laeng a 'dakkel', isu ket maysa ahigante. Idi 1915, isu ket rimmuar ti napirpirgis ti gubat a lubong nga isu ket nagisangsangpet ti daton iti komedia, katkatawa ken bang-ar bayat a pispisangenna ti bukodna abagi babaen ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Kadagiti sumaganad a 25 a tawtawen, babaen ti [[Nalatak a Panagsagsagaba]] ken ti irurumsua ni [[Adolf Hitler]], isu ket nagtalinaay nga agtrabtrabaho.&nbsp;... Maduduaan no adda ti asinoman ti kaaduan a nakaited ti panaglinglingay, nam-ay ken bang-ar kadagiti kaaduan a tattao idi kaaduan a masapsapulanda".<ref name=Sieff>Sieff, Martin.[http://washingtontimes.com/news/2008/dec/21/his-gift-of-comedy-for-a-weary-world/ ''Washington Times -Books''] 21 Disiembre 2008</ref> Ni [[George Bernard Shaw]] ket tinawaganna ni Chaplin a "ti maymaysa ahenio a rimmuar ti industria ti pelikula".<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/people/news/the-big-question-does-charlie-chaplin-merit-a-museum-in-his-honour-and-what-is-his-legacy-1826871.html |title=Ti Dakkel a Saludsod: Nasken kadi nga adda Museo a pammadayaw para kenni Charlie Chaplin, ken ania ti legadona? – Damdamag, tattao |work=The Independent |location=UK |date=25 Nobiembre 2009 |accessdate=21 Abril 2010 |first=John |last=Walsh |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120828115648/http://www.independent.co.uk/news/people/news/the-big-question-does-charlie-chaplin-merit-a-museum-in-his-honour-and-what-is-his-legacy-1826871.html |archivedate=2012-08-28 |url-status=dead }}</ref> == Nasapa a tawtawen (1889–1913) == === Napalabas ken panagsagsagaba idi ubing === Ni Charles Spencer Chaplin ket inpasngay idi 16 Abril 1889 ni [[Hannah Chaplin]] (née Hannah Harriet Pedlingham Hill, 1865–1928) ken Charles Chaplin Sr. (1863–1901). Awan ti opisial a a rehistro i panakaipasngayna, ngem ni Chaplin ketnaipamatian nga isu ket naipasngay idiay [[East Street]], [[Walworth]], idiay [[Abagatan a Londres]].<ref name="rob10">Robinson, p. 10.</ref>{{#tag:ref|T maysa a MI5 nga inbestigasion idi 1952 ket saanda a nakabiruk ti ania man a rehistro ti panakaipasngay ni Chaplin.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/9086510/MI5-files-Was-Chaplin-really-a-Frenchman-and-called-Thornstein.html|title=MI5 a papeles: Ni kadi Chaplin ket maysa a ken natawtawagan ti Thornstein?|date=17 Pebrero 2012|work=The Telegraph|accessdate=11 Abril 2012}}</ref> Ti biograpo ni Chaplin a ni David Robinson ket nangipaammo a saan a nakakaskasdaaw a dagiti nagannak kaniana ket napaayda a nangirehistro ti panakaipasngayna: "Umanayen idi ti, a naisangsangayan kadagiti para kadagiti artista ti musika ti salaan, nga agtultuloy nga imal-alis (no nagasatanda) manipud kadagiti ili, ti panagitungtungkuada wenno panakalipatda iti daytoy a pormalidad; idi dayta a panawen dagiti dusa ket ket saan a nainget wenno saan a naipilpilit."<ref name="rob10" /> Iti 2011 a surat a naipatulod kenni Chaplin iidi panawen ti 1970 ket nangitunton daytoy nga isu ket naipasngay ti maysa a Hitano a karabana idiay [[Black Patch Park]] idiay [[Smethwick]], Staffordshire. Ti anak a lalaki ni Chaplin a ni [[Michael Chaplin (aktor)|Michael]] ket nagisingasing nga ti pakaammo ket naisangsangayn para iti amana no apay nga induldulinna daytoy a surat.<ref name="Charlie Chaplain was 'born into a Midland gipsy family'">{{cite web|url=http://www.expressandstar.com/news/2011/02/18/charlie-chaplin-was-born-into-midland-gipsy-family/|title=Ni Charlie Chaplain ket naipasngay iti maysa a Midland a pamilia ti hitano'|date=18 Pebrero 2011|work=Express and Star|accessdate=17 Pebrero 2012}}</ref>|group=note}} Ti inana ken amana ket nagasaawada sakbay ti uppat a tawen, nga iti daytoy a panawen ni Chaplin Sr. ket nagbalin nga isu ti legado a nagayaywan ti anak ti ruar ni Hannah, [[Sydney Chaplin|Sydney John]] (1885–1965).<ref>Robinson, p. 4 para iti panagasawa, p. 3. para itipanakaipasngay ni Sydney, p. 19 para iti legado a responsibilidad ni Charles Chaplin Sr. kenni Sydney.</ref>{{#tag:ref|Ni ydney idi agtawen ni Hannah Chaplin iti 19; ti biolohiko nga amana ketdi naamammoan. Ni Hannah Chaplin ket inbagana kadagiti annakna nga isu ket ti agararamid ti libro nga agnagan ti Hawkes, ngem daytoy ket saan a mabalin a mapasinkedan. Ti sertipikado ti panakaipasngay ni Sydney ken ti rehistro ti panakabuniganna ket naikkat ti nagan ti amana.<ref name="rob3" />|group=note}} Idi panawen ti panakaipasngayna, dagiti nagannak kenni Chaplin ket nagiliwliwada iti tinawtawid a [[musika a pagsalaan]]: Ni Hannah, ti anak a babai ti maysa a sapatero,<ref name="rob3">Robinson, p. 3.</ref> ket adda ti nababa a ken napaay a karreer ti naentablado a naganna a kas ni Lily Harley,<ref>Robinson, pp. 5–7.</ref> bayat a ni Charles Sr., anak ti maysa nga agparparti,<ref>Weissman (2009), p. 10.</ref> ket nagtrabaho a kas maysa a nadayeg a kumakanta.<ref>Robinson, pp. 9–10, 12.</ref> Ti pamilia a Chaplin ket nagsisinada idi agarup a 1891;<ref>Robinson, p. 13.</ref> ken kalpasan ti maysa a tawen, ni Hannah ket nagipasngay ti maikatlo nga anakna—ni [[Wheeler Dryden|George Wheeler Dryden]]—a pinutotan babaen ti mangliwliwa ti musika a salaan a ni [[Leo Dryden]]. Ti ubing ket innala babaen ni Dryden idi agedad ti innem a bulan, ken saanen a nagparparang ti kabibiag ni Chaplin para kadagiti sumakbay a 30 a tawtawen.<ref>Robinson, p. 15.</ref> == Dagiti paammo ken dagiti nagibasaran == ;Paammo {{Reflist|group=note|30em}} ;Dagiti nagibasaran {{Reflist}} === Dagiti taudan === {{Refbegin}} *{{cite book|last=Bloom|first=Claire|title=Limelight and After|year=1982|publisher=Weidenfeld & Nicolson|location=Londres|isbn=0-297-78051-4|authorlink=Claire Bloom}} *{{cite book|last=Brownlow|first=Kevin|title=The Search for Charlie Chaplin|year=2010 |publisher=UKA Press|location=London|isbn=978-1-905796-24-3|authorlink=Kevin Brownlow}} *{{cite book|last=Chaplin|first=Charles|title=[[My Autobiography (Chaplin)|My Autobiography]]|year=2003 |publisher=Penguin Classics|location=London|isbn=0-14-101147-5}} *{{cite book|last=Epstein|first=Jerry|title=Remembering Charlie|url=https://archive.org/details/rememberingcharl0000epst|year=1988|publisher=Bloomsbury|location=Londres|isbn=0-7475-0266-8}} * {{Cite journal| last=Kuriyama| first=Constance B.| title=Chaplin's Impure Comedy: The Art of Survival| url=https://archive.org/details/sim_film-quarterly_spring-1992_45_3/page/26| journal=Film Quarterly| volume=45| issue=3| pages=26–38| publisher=University of California Press| date= 1992|authorlink=}} *{{cite book|last=Louvish|first=Simon|title=Chaplin: The Tramp's Odyssey|url=https://archive.org/details/chaplintrampsody0000louv_a4i2|year=2010 |publisher=Faber and Faber|location=Londres|isbn=978-0-571-23768-5|authorlink=Simon Louvish}} *{{cite book|last=Lynn|first=Kenneth S.|title=Charlie Chaplin and His Times|url=https://archive.org/details/charliechaplinhi00lynn|year=1997|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-684-80851-X|authorlink=Kenneth S. Lynn}} *{{cite book|last=McCaffrey|first=Donald W.|title=Focus on Chaplin|url=https://archive.org/details/focusonchaplin0000unse|year=1971 |publisher=Prentice Hall, Inc.|location=Englewood Cliffs, N.J.|isbn=0-13-128207-7}} *{{cite book|last=Maland|first=Charles J.|title=Chaplin and American Culture|url=https://archive.org/details/chaplinamericanc0000mala_u5r3|year=1989|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=0-691-02860-5|authorlink=}} *{{cite book|last=Mast|first=Gerald|title=A Short History of the Movies: Third Edition|url=https://archive.org/details/shorthistoryofmo0000mast_u6j2|year=1985 |publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-281462-1}} * {{Cite journal| last=Raksin| first=David| author2=Berg, Charles M.| title="Music Composed by Charles Chaplin": Auteur or Collaborateur?| journal=Journal of the University Film Association| volume=31| issue=1| pages=47–50| publisher=University of Illinois Press| date= 1979|authorlink=David Raksin}} *{{cite book|last=Robinson|first=David|title=[[Chaplin: His Life and Art]]|year=1986 |publisher=Paladin|location=Londres|isbn=0-586-08544-0|authorlink=David Robinson (film critic)}} * {{Cite journal| last=Weissman| first=Stephen M.| title=Charlie Chaplin's Film Heroines| journal=Film History| volume=8| issue=4|pages=439–445| publisher=Indiana University Press| date= 1999|authorlink=Stephen M. Weissman}} *{{cite book|last=Weissman|first=Stephen M.|title=[[Chaplin: A Life]]|year=2009|publisher=JR Books|location=London|isbn=978-1-61145-040-8}} {{Refend}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Charlie Chaplin| ]] [[Kategoria:1889 a pannakaipasngay]] [[kategoria:1977 nga ipupusay]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] t16xsy41rjreef9n6frmb8mmanb56fo 0 17355 406940 394896 2026-09-01T17:54:14Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260901)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406940 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagtaengan |name = Delhi |official_name = Nailian a Kapitolio a teritorio ti Delhi |settlement_type = [[Pederal a distrito]] |image_skyline = Delhi Montage.jpg |image_caption = Manipud ti ngato nga agpakanawan: [[Templo ti Lotus|Lotus a templo]], [[Tanem ni Humayun]], [[Connaught a Lugar, New Delhi|Connaught a Lugar]], [[Akshardham (Delhi)|Akshardham a templo]] ken [[Ruangan ti India]]. |image_flag = |image_seal = |pushpin_map = India |mapsize = 250px |map_caption = Lokasion ti Delhi idiay India. |coordinates = {{coord|28|36|36|N|77|13|48|E|display=inline,title}} |subdivision_type = Pagilian |subdivision_name = India |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |established_title = |established_date = |established_title1 = |established_date1 = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = |leader_title = [[Dagiti Gobernador ken Teniente-Gobernador dagiti estado ti India|Teniente Gobernador]] |leader_title1 = [[Listaan dagiti Pangulo a Ministro ti Delhi|Pangulo a Ministro]] |leader_name = [[Tejendra Khanna]] |leader_name1 = [[Sheila Dikshit]]&nbsp;([[Nailian a Kongreso ti India|INC]]) |named_for = |area_total_km2 = 1484.0 |area_total_sq_mi = 573.0 |area_land_km2 = 159.0 |area_land_sq_mi = 61.4 |area_water_km2 = 18.0 |area_water_sq_mi = 6.9 |population_as_of = 2011 a karkulo |population_total = 11,007,835 |population_metro = 16,314,838 |population_blank1_title = [[Nagan dagiti umili|Demonimo]] |population_blank1 = Delhiite , Taga-Delhi |population_footnotes = |population_density_km2 = 3,886 |population_density_sq_mi = 10,065 |timezone = [[Pagalagadan nga Oras ti India]] |utc_offset = +5.30 |postal_code_type = [[Pagsurotan a Numero ti Koreo|Kodigo ti koreo]] |postal_code = 110001-110098, 1100xx |area_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay India|+91 11]] |elevation_ft = 0–409 |elevation_m = 0–125 |website = {{URL|http://delhi.gov.in}} }} Ti '''Delhi''' ({{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|l|i}}; pannakabalikas ''Dillee'' in Hindi), ket opisial a ti '''Nailian a Kapitolio a Teritorio ti Delhi''' ('''NCT''') a mairaman ti [[New Delhi|Indiano a kapitolio]]; ket isu ti maikadua a kadakkelan a metropolis ti [[India]] kalpasan ti [[Mumbai]]. Nga adda ti populasion iti 16.7 a riwriw idi 2011, ti siudad ket isu ti [[Listaan dagiti kaaduan ti populasion a siudad idiay India|maikadua a kaaduan ti populasion a metropolis]] idiay India ken [[Listaan dagiti metropolitano a lugar babaen ti populasion|maika-8 a kaaduan ti populasion a metropolis iti lubong]].<ref name="habib, Royal, karamchandani, National">{{Cite book|title=Ti agrariano asistema ti Mughal India, 1556–1707|last=Habib|first=Irfan|publisher=Pagmalditan ti Unibersidad ti Oxford|isbn=978-0-19-562329-1|url=http://books.google.co.in/books?id=0ymFAAAAIAAJ|quote=''...&nbsp;Dagiti agdama a panagsukimat ti pannakailetra ti India spellings ket sinusorot para kadagiti nagan ti lugar malaksid kadagiti madmadlaw unay manipud kadagiti pannakailetra kadagiti taudanmi: isu nga basaek ti "Dehli" a saan a ti "Delhi …''|year=1999}} *{{Cite journal|title=Warnakan ti Kagimongan ti Naarian nga Asiatiko iti Gran Britania ken Irlanda|author=kagimongan ti Naarian nga Asiatiko|publisher=Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge|url=http://books.google.com/books?id=mtosAAAAIAAJ|quote=''...&nbsp;also Dehli or Dilli, not Delhi...''| year=1834 }} *{{Cite document|title=India, the beautiful|first=L.T|last=Karamchandani|publisher=Sita Publication|url=http://books.google.com/books?id=_sHWfveQGksC|quote=''...&nbsp;Segun kadagiti magun-od nga ebidensia ti agdama Delhi, a naipaletra idi ti Hindustani a kas ti Dehli wenno Dilli, ket nangala ti naganna manipud iti maysa nga Ari …''| year=1968}} *{{Cite journal|title=Ti Nailian a heograpiko a warnakan iti India, Tomo 40|publisher=Kagimongan ti Nailian a Heograpiko iti India|url=http://books.google.com/books?id=aqqAAAAAMAAJ|quote=''...&nbsp;Ti nagan a kadayegan anabatbati ket ti Dilli nga adda ti sabsabali a pannakabalkas a kas Dilli, Dehli, wenno Delhi …''| year=1994}}</ref> Ti NCT ken ti urbano a rehionna ket naikkan ti naipangpangruna a kasasaad iti [[Nailian a kapitolio a Rehion (India)|Nailian a kapitolio a Rehion]] (NCR) babaen ti maika-69 a panagpasayaat a tignay ti 1991 iti [[Batay-linteg iti India|Indiano a batay-linteg]]. Adda dagiti gangani a 22.2 a riwriw nga agtataeng idiay kalatakan nga urbano a lugar ti NCR, a mairaman dagiti kaarrubana a siudad ti[[Baghpat]], [[Gurgaon]], [[Sonepat]], [[Faridabad]], [[Ghaziabad, India|Ghaziabad]], [[Noida]] ken [[Kalatakan a Noida]] ken mairaman pay dagiti babbabassit a kaasideganna nga ili, ken adda dagiti gangani a 22.2 a riwriw nga agtataeng<ref name="un">{{cite web|title=Dagiti Prospekto ti Sangalubongan nga Urbanisasion: Ti 2009 a Rebision ti Populasion a Batayan ti Datos|publisher=[[Nagkaykaysa a Pagpagilian]]|url=http://esa.un.org/unpd/wup/index.htm|accessdate=2 Abril 2012|year=2012}}</ref>. Ti Delhi ket naam-ammuan a daytoy ket nagtultuloy a nataengan manipud idi maika-6 a siglo BC.<ref name=asherhabit>{{cite book|last=Asher|first=Catherine B|editor=James D. Tracy|title= City Walls|origyear=2000 |url=http://books.google.com/?id=gSupaU3vVacC&pg=PA249 |accessdate=1 Nobiembre 2008|publisher=Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge|isbn=0-521-65221-9 |pages=247–281|chapter=Kapitulo 9:Ti Delhi a nadidingan: Panagbalbaliw dagiti Pagbeddengan|year=2000}}</ref> Iti amin a pakasaritaanna, ti Delhi ket nagserbi a kas ti kapitolio kadagiti pagarian ken imperio. Daytoy ket rinaut, nasamsamen ken nabangbangon manen kadagiti adu a beses, a naisangsangayan idi Mediebal a panawen, ken isu nga ti moderno a siudad ti Delhi ket maysa a rimpuok kadagiti adu a siudad a naiwarwaras ti ballasiw ti metropolitano a rehion. Ti Delhi ket namatpatian pay nga isu ti sitio ti [[Indraprastha]], ti naisalaysayan a kapitolio ti [[Pandavas]] idi las-ud ti [[Mahabharata]].<!--<ref name=ecosurv1 />--> Ti Delhi ket nagungar manen a kas maysa a nangruna a politikal, kultural ken komersio a siudad iti igid dagiti paglaklakuan a dalan a nagbaetan ti amianan a laud ti India ken ti [[Tanap ti Ganges]] kalpasan ti panagungar dagiti [[Delhi a sultanato]].<ref>{{cite book |last=Necipoglu |first=Gulru |title= Muqarnas: Ti tianwen a Makitkita a Kultura ti Islamiko a Lubong |origyear=2002 |url=http://books.google.com/?id=UJc2u33fCKQC&pg=PA16|accessdate=1 Nobiembre 2008|publisher=BRILL|isbn=90-04-12593-0 |pages= 12–43|chapter=Dagiti Epigrapo, Eskritura, ken Arkitektura ti Nasapa a Sultanato ti Delhi |year=2002}}</ref><ref>{{cite book |last=Aitken |first=Bill|title=Dagiti Agsasao a Bato: Dagiti Sitio ti Sangalubongan a Tawidan ti Kultura idiay India |origyear=2002 |url=http://books.google.com/?id=lu5jGGQ8fJkC&pg=PA21|accessdate=1 Nobiembre 2008|publisher=Eicher Goodearth Limited|isbn=81-87780-00-2|year=2001}}</ref> Daytoy ket ibalbalayanna dagiti adu a taga-ugma ken mediebal a monumento, dagiti arkeolohiko a sitio ken dagiti tidda. Idi 1639 AD, ti Mughal nga emperador ti [[Shahjahan]] ket nangbangon ti baro a [[Shahjahanabad|nadidingan a siudad]] idiay Delhi a nagserbi daytoy a kas ti kapitolio ti Mughal nga Imperio manipud idi 1649 aginggana ti [[Indiano a Rebelion ti 1857|Rebelion ti 1857]].<ref>{{cite book |title=Ti Ensiklopedia Amerikana: Ti Biblioteka ti Unibersal a Pannakaammo |url=http://books.google.com/?id=oa1PAAAAMAAJ&pg=PA621|accessdate=1 Nobiembre 2008|publisher=Encyclopedia Americana Corp|page=621 |year=1918|volume=8}}</ref><ref>{{cite book |last=Sehgal|first=R.L.|title=Slum Upgradation: Emerging Issue & Policy Implication's |origyear=1998 |url=http://books.google.com/?id=ONFPAAAAMAAJ&q=shahjanabad+built&dq=shahjanabad+built|accessdate=1 Nobiembre 2008|publisher=Bookwell Publications|isbn=81-85040-18-4|page=97|year=1998}}</ref> Ti [[Nagkaykaysa a Pagarian|Britaniko]] ken natiliwna ti Delhi babaen idi 1803 ken ni [[George V ti Nagkaykaysa a Pagarian|George V]] ket nagirangarang idi 1911 a ti kapitolio dagiti natengtengngel ti Britaniko a paset ti India ket ti Delhi.<ref name="cal to del">{{cite news|title=Shifting pain|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-11/kolkata/30504131_1_bengalis-capital-british-empire|accessdate=18 Hunio 2012|newspaper=Times of India|date=11 Disiembre 2011|archive-date=2013-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130127185454/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-11/kolkata/30504131_1_bengalis-capital-british-empire|url-status=dead}}</ref> Ti baro a kapitolio a siudad, ti New Delhi, ket nabangon idi idiay abagatn ti daan a siuda idi las-ud ti 1920 a tawtawen.<ref>{{cite book |last=Vale|first=Lawrence J.|title=Arkitektura, bileg, ken ti nailian kinasiasino |url=http://books.google.com/?id=3Fm3XlYuSzAC&pg=RA1-PA88|accessdate=1 Nobiembre 2008|publisher=Unibersidad ti Yale a Pagmalditan |isbn=978-0-415-95515-7 |pages=88–100|year=1992}}</ref> Idi nakagun-od ti India ti [[Pakasaritaan ti Republika ti India|panakawayawaya]] manipud iti Britaniko a turay idi 1947, ti New Delhi ket nairangarang a kas ti kapitoliona ken tugaw ti gobierno. Ti nagan a ''Delhi'' ket sagpaminsan pay a naus-usar a mangiramn kadagiti urbano a lugar idiay asideg ti NCT, ken ti panagitudo ti New Delhi, a naisanglad ti kaunegan ti metropolis. Urayno daytoy ket teknikal a na-administrado ti pederal a [[kappon a teritorio]], ti politikal nga administrasion ti NCT ti Delhi itan ket asasideg a kapadpada ti maysa nga [[Dagiti estado ti India|estado]] ti India nga adda ti bukodna a lehislatura, nangato a korte ken ti maysa nga ehekutibo a konsilo dagiti ministro nga indauloan babaen ti maysa a [[Pangulo a Ministro ti Delhi|Pangulo a MInistro]]. Ti New Delhi ket kumaduaan nga inadministro babaen ti pederal a [[Gobierno ti India]] ken ti lokal a [[Gobierno tiDelhi]], ken isu ti kapitolio ti NCT ti Delhi. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * [http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/ES2005-06.htm Ekonomiko a Panagsukimat ti Delhi 2005–2006]. Departamen ti Panagplano . Gobierno ti Nailian a Kapitolio a Teritorio ti Delhi. Naala idi 12 Pebrero 2007 * {{Cite book|last1 = Horton|given1 = P|year = 2002|edition = 3|title=Lonely Planet Delhi |publisher=Lonely Planet Publications|isbn=1-86450-297-5}} * {{Cite book|last1 = Rowe|given1 = P|surname2= Coster|given2= P|year = 2004|title=Delhi (Dagiti Nalatak a Siuda iti Lubong)|url = https://archive.org/details/delhi0000rowe|publisher= World Almanac Library|isbn = 0-8368-5197-8}} *{{Cite journal|title=Metrocity Journal: Ti Agbalbaliw a Ladawan ti Daga ti Delhi|author=Uppat a paset dagiti serye ti Delhi|publisher=The Wall Street Journal|date=Mayo 30, 2012|url=http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/05/30/metrocity-journal-delhis-changing-landscape//}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} [[Kategoria:Delhi| ]] [[Kategoria:Dagiti kapitolio a distrito ken teritorio]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] 64y8t5t38hwjd368imhfqyllx4ycoez 0 17748 406945 404050 2026-09-01T18:14:40Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260901)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406945 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | native_name = بغداد | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Kapitolio a siudad]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | pushpin_map = Irak#Lubong nga Arabo#Asia | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Lokasion ti Baghdad iti kaunegan ti Irak | coordinates = {{coord|33|20|N|44|23|E|region:IQ|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]] | subdivision_name = {{wagayway|Irak}} | subdivision_type1 = [[Dagiti gobernorato ti Irak|Gobernorato]] | subdivision_name1 = [[Gobernorato ti Baghdad|Baghdad]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | parts_type = | parts_style = | p1 = | established_title = Nabangon | established_date = 762&nbsp;AD | established_title1 = | established_date1 = | founder = [[Al-Mansur|Abu Jafar al-Mansur]] | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Mayor-konsilio | governing_body = Konsilio ti Agbalbalakad iti Baghdad | leader_party = | leader_title = Mayor | leader_name = Zekra Alwach | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 204.2 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 34 | elevation_ft = | population_footnotes = | population_total = | population_urban = | population_metro = | population_as_of = | population_rank = Umuna | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi= | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_est = 9028636 | pop_est_as_of = 2015 | population_demonym = Taga-Baghdad, Baghdadi | population_note =<ref name=population /><ref name=largestcities /> | timezone1 = Pagalagadan nga Oras ti Arabia | utc_offset1 = +3 | timezone1_DST = Awan ti DST | postal_code_type = Kodigo ti koreo | postal_code = 10001 aginggana ti 10090 | area_code_type = (+964) 1 | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = [http://www.amanatbaghdad.gov.iq/ Gobernorato ti Baghdad] | footnotes = }} Ti '''Baghdad''' ({{lang-ar|بغداد}}, ''{{Transl|ar|DIN|Baġdād}}'', {{IPA-ar|bæɣˈdæːd|IPA}}) ket isu ti [[kapitolio]] ti [[Irak|Republika ti Irak]], ken isu pay ti kabeddengganna a [[Probinsia ti Baghdad ]]. Ti populasioan ti Baghdad manipud idi 2011 ket agarup a 7,216,040, a mangaramid daytoy ti kadakkelan a siudad idiay Irak,<ref name=population>Ti karkulo ti populason ket nadumadumaam. Ti [[Encyclopædia Britannica]] ket agit-ited ti 2001 a populasion iti 4,950,000, ti 2006 Lancet a Reporta idi 2006 ket agit-ited ti 7,216,050 idi 2011. * [http://search.eb.com/eb/article-9109394 "Baghdad"] ''Encyclopædia Britannica''. 2006. Encyclopædia Britannica Online. 13 Nobiembre 2006. * {{PDFlink|[http://www.thelancet.com/webfiles/images/journals/lancet/s0140673606694919.pdf "Mortalidad kalpasan ti 2003 a panagparmek ti Irak: ti maysa a naikurosan a paset ti rimpuok a panagsukimat"]|242&nbsp;KB}}. Babaen ni Gilbert Burnham, Riyadh Lafta, Shannon Doocy, ken Les Roberts. ''Ti Lancet'', Oktubre 11, 2006 * [http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/baghdad.htm Baghdad] manipud iti GlobalSecurity.org</ref><ref name=largestcities>[http://www.mongabay.com/igapo/Iraq.htm "Dagiti siudad ken urbano a lugar idiay Irak nga adda ti sumoruk a populasion ti 100,000"], Mongabay.com</ref> ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay [[Arabo a Lubong]] (kalpasan ti [[Cairo]], [[Ehipto]]), ken ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay [[Akinlaud nga Asia]] (kalpasan ti [[Tehran]], [[Iran]]). Daytoy ket mabirukan idiay igid ti [[Tigris|Karayan Tigris]], ti siudad ket nabangon idi maika-8 a siglo ken nagbalin a kapitolio ti [[Abasida a Kalipato]]. Iti uneg ti nabiit a pannakapartuatna, ti Baghdad ket nagbalin iti maysa nga adda ti naisangsangayan a kultura, komersio, ken kinasirib a sentro para iti [[Islamiko a Lubong]]. Daytoy ket maipatinayon ti panagibalbalayan kadagiti nadumaduma a nangruna nga akademiko nga institusion (a kas ti [[House of Wisdom|Kamara ti Saririt]]) ket nakaited ti siudad ti maysa a sangalubongan a pammadayaw a kas ti "Sentro ti Panagadal". Iti amin a panawen ti [[Nangato a Tengnga a Panpanawen]], ti Baghdad ket naipanunotan idi nga isu ti kadakkelan a siudad iti lubong nga adda ti nakarkulo a populasion ti 1,200,000 a tattao.<ref>{{cite web| url=http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_largest_cities_throughout_history#cite_note-27 |title= Listaan dagiti kadakkelan a siudad ti amin a panawen ti pakasaritaan|publisher=Wikipedia}}</ref> Ti siudad ket kaaduan a [[Sillong ti Baghdad (1258)|nadadael]] babaen ti [[Mongol nga Imperio]] idi 1258, a nagbanagan ti pannakaapday a nagtultuloy kadagiti amin a panawen ti sigsiglo gapu kadagiti kanayon a pangok ken dagiti adu a nagsasaruno nga imperio. Iti panakaibigbigan ti Irak a kas maysa a nawaya nga estado (dati a [[Britaniko a Bilin ti Mesopotamia]]) idi 1938, ti Baghdad ket nagin-inut a nakagun-od kadagiti dati a kadayegna a kas maysa a naisangsangayan a sentro ti [[Arabiko a Kultura]]. Kadagiti kontemporario a panawen daytoy a siudad ket sagpaminsan a nakasango kadagiti nakaro a panakadadael dagiti patakder, a ti kinaudi ket gapu ti [[2003 a Panagraut ti Irak|gangganaet a panasakup nga indauluan ti Amerika]] idi Marso 2003 a nagpaut aginggana idi 2011 ken ti simmaruno a [[Gubat idiay Irak|sektario a ranggasan]]. Kadagiti naududi a tawtawen ti siudad ket kankanayon a nairamraman kadagiti [[Insureksion idiay Irak|insureksion nga aktibidad]] ken [[Terorismo idiay Irak|terorista a panagraraut]]. == Nagan ti siudad == Ti nagan a Baghdad ket kasakbayan ti Islamiko ken ti punganayanna ket saan a nalawag, ngem daytoy ket mainaig kadagit dati a pagtaengan, nga awan dagitoy idi ti politka ken komersio a kabilegan. Ti nagan ket nabirukan idi a kas ''Baghdadu'' kadagiti rehistro ti [[Asirio kuneiporme]] ti maika-9 a siglo BC, ken iti Babiloniko a ladrilio a mngipakpakita ti Naarian a Selio ni Ari [[Nebuchadnezzar]] (maika-6 a siglo BC).<ref>http://www.atlastours.net/iraq/baghdad.html</ref> Idi ti [[Abasida]] a kalipato nga [[al-Mansur]] ket nangbangon ti kompleto a baro a siudad para iti kapitoliona, isu ket nagpili ti nagan a Madinat al-Salaam wenno "'''Siudad ti Kappia'''". Daytoy ket isu idi ti opisial a nagan nga adda kadagiti sensilio, pagipadagsenan, ken dagiti sabsabali pay a nga opisial a panagus-usar, urayno dagiti kadawyan a tao ket nagtultuloyda a nagus-usar ti daan a nagan.<ref name="ما معنى اسم مدينة بغداد ومن سماه ؟">{{cite web |url=http://seenjeem.maktoob.com/question?category_id=4&level=L2&question_id=9510 |title=ما معنى اسم مدينة بغداد ومن سماه ؟ |publisher=Seenjeem.maktoob.com |date= |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115024102/http://en-maktoob.yahoo.com/?p=xa |url-status=dead }}</ref><ref name="Egabat.google.com">{{cite web |url=http://egabat.google.com/ejabat/thread?tid=6981074380f32f74 |title=ما معنى (بغداد)؟ - تمت الإجابة عنه - Google إجابات |publisher=Egabat.google.com |date= |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2013-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626144032/http://ejabat.google.com/ejabat/thread?tid=6981074380f32f74 |url-status=dead }}</ref> Babaen ti maika-11 asiglo, ti "Baghdad" ket nagbalin a gangani nga isu ti eksklusibo a nagan para iti naindayegan ti lubong a metropolis. Adda dagiti dadduma a maisuppiatan a teoria ti etimolohia ti naisangsangayan a nagan a Baghdad. Ti kaaduan a nawatiwat a naawawat kadagitoy ke ti nagan ti maysa a [[Tengnga a Persiano]]<ref>{{Cite web |url=http://admin.iraqupdates.net/p_articles.php/article/35631 |title=Archive copy |access-date=2012-09-26 |archive-date=2012-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508090334/http://admin.iraqupdates.net/p_articles.php/article/35631 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.blackanthem.com/News/Fact_Sheets/Baghdad_Iraq10693.shtml |title=Archive copy |access-date=2012-09-26 |archive-date=2012-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120922002633/http://www.blackanthem.com/News/Fact_Sheets/Baghdad_Iraq10693.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://persiangulfstudies.com/en/index.asp?P=NEWS2&Nu=45 |title=Archive copy |access-date=2012-09-26 |archive-date=2013-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104223204/http://www.persiangulfstudies.com/en/index.asp?p=NEWS2 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://islam.about.com/cs/history/a/aa040703a.htm |title=Archive copy |access-date=2012-09-26 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120060746/http://islam.about.com/cs/history/a/aa040703a.htm |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol</ref><ref>http://books.google.com/books?id=rezD7rvuf9YC&pg=PA563&dq=%22Baghdad+name+middle+persian%22&hl=en&ei=eJ22Td_1OZSL4gaA_LTQDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CFQQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false</ref><ref>http://books.google.com/books?id=i-4WhilzYkQC&pg=PA33&dq=%22Baghdad+godgiven%22&hl=en&ei=Ep62TfPrM4i74QaMwsncDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false</ref> a kompuesto ti''Bag'' "god" + ''dād'' "naited", a maipatarus ti "inted ti Dios" wenno "sagut ti Dios", a nagtaudan ti [[pagsasao a Persiano|Moderno a Persiano]] a {{transl|fa|Baɣdād}}. Daytoy pay ket masurotan iti [[Daan a Persiano]].<ref name="Strange pg 10">Guy Le Strange, "Ti Baghdad idi Las-ud ti Abasida a kalipato manipud iti Kontemporario nga Arabiko ken Persiano", pg 10</ref> Ti basbassit a mabalin a panagipagarup ket ti [[pagsasao a Persiano|Persiano]] a kompuesto ti ''Bāğ'' "garden" + ''dād'' "nasayaat", a maipatarus ti "Ti nasayaat a hardin".<ref name="ما معنى اسم مدينة بغداد ومن سماه ؟" /><ref name="Egabat.google.com" /> == Pakasaritaan == {{Nangruna|Pakasaritaan ti Baghdad}} === Pundasion === Kalpasan ti pannakatnag dagiti Umayyad, ti immuna a dinastia ti Muslim, dagiti nangabak a nagturturay nga Abasida ket kinayatda ti bukodda a kapitolio a pagturayan. Nagpilida iti sito iti amianan ti [[Sasanida]] ti kapitolio ti [[Ctesiphon]] (ken laud bassit ti amianan ti taga-ugma a timmakderan ti [[Babilonia]] ken [[Seleusia]]), idi 30 Hulio 762,<ref>{{cite book|last=Corzine|first=Phyllis|title=The Islamic Empire|year=2005|publisher=Thomson Gale|pages=68–69}}</ref> ti [[kalipa]] [[Al-Mansur]] ket nangikomisionado ti pannakaipatakder ti siudad ken nabangon daytoy babaen ti panangimaton dagiti [[Barmakid]].<ref>{{Cite book |title=Times History of the World |publisher=Times Books |location=Londres |year=2000 |isbn= }}</ref> Ni Mansur ket namatmati a ti Baghdad ket ti perpekto idi kapitolio ti siudad iti Islamiko nga imperio babaen dagiti [[Abasida a Kalipato|Abasida]]. Ni Mansur ket nagay-ayat unay iti sitio ken nagisasao iti, "Daytoyen ti siudad a pakabirukan kaniak, ditoyto ti pagtaengak, ken pagturayanto dagiti kaputotak".<ref>{{Cite book |last=Wiet |first=Gastron |title=Baghdad: Metropolis of the Abbasid Caliphate |location= |publisher=Univ. of Oklahoma Press |year=1971 |isbn= }}</ref> Ti idudur-as ti siudad ket tinulongan ti lokasionna, a nakaited daytoy iti panagtengngel kadagiti estratehiko ken dagiti dalan ti panagtagilako, iti igid ti Tigris. Ti rason no apay a ti Baghdad ket nakaited ti nasayaat a lokasion idi ket ti kaadu ti danum ken ti namaga a klima. Ti danum ket adda kadagiti patingga ti amianan ken abagatan kadagiti ruangan ti siudad, a mangipalubos kadagiti sangkabalayan iti adu a taraon, ken kadawyan idi iti daytoy a paset ti panawen. [[Papeles:Baghdad-Zumurrud-Khaton.jpg|thumb|upright|Panteon ni Zumurrud Khaton idiay Baghdad (nabangon idi 1202&nbsp;AD), ladawan idi 1932.]] Ti Baghdad linabsanna ti [[Ctesiphon]], thi kapitolio ti [[Sassanida nga Imperio|Persiano nga IMperio]], a mabirukan idi iti {{pagbaliwen|30|km|mi|abbr=on}} iti abagatan a daya. Ita nga aldaw, ti laeng nabatin iti Ctesiphon ket ti altar ti ili ti [[Salman Pak]], iti abagatan bassit ti Kalatakan a Baghdad. Ti Ctesiphon ket sinukatanna idi ken innalana ti [[Seleusia]], ti immuna a kapitolio tie [[Seleusida nga Imperio]]. Ti [[Seleusia]] ket nasapsapa a sinukatanna idi ti siudad ti [[Babilonia]]. Kadagiti nasapa a tawenna, ti siudad ket ammo idi a kas naikarkaro a palagid iti maysa a panangiyebkas iti [[Koran]], idi nangibaga iti [[Paraiso]].<ref>Wiet, pg. 13</ref> Nagpaut iti uppat a tawen iti pannakaipatakder (764-768). Ni Mansur ket nagumnong kadagiti inhenniero, dagiti agrimensura, ken dagiti kostruksionista ti arte manipud iti sangalubongan tapno agtitignayda a mangiladawan kadagiti plano para iti siudad. Dagiti sumurok a 100,000 nga agtabtrabaho ket napanda a nagsukisok kadagiti plano; adu kadagitoy ket naikkan iti sueldo tapno mangrugi iti panangipatakder ti siudad.<ref>{{cite book|last=Corzine|first=Phyllis|title=The Islamic Empire|year=2005|publisher=Thomson Gale|page=69}}</ref> Ti Hulio ket isu ti napaili a kas panagrugi a panawen gapu kadagiti dua nga astrologo, ni [[Naubakht]] Ahvazi ken ni [[Mashallah ibn Athari|Mashallah]], ket namatmatida a ti siudad ket nasken a maipatakder babaen ti senial ti leon, ti [[Leon (astrolohia)|Leon]].<ref>Wiet, pg. 12</ref> Ti leon ket nainaig iti apuy ken mangisimbolo iti produktibidad, pasindayag, ken panagpadakkel. Dagiti ladrilio a nausar iti panangibangon ti siudad ket {{pagbaliwen|18|in|mm}} kadagiti amin nga uppat a bangir. Ni [[Abū Ḥanīfa]] ket isu idi ti nagbilbilang kadagiti ladrilio ken nangiparang-ay iti kanal, nga isu met daytoy ti nangiyeg ti danum iti sitio a pagobraan para iti panagusar a mainum ti tao ken ti panagpataud kadagiti ladrilio. Nausar pay ti marmol iti panangipatakder kadagiti pasdek iti amin a paset ti siudad, ken dagiti marmol a tukad ket mapan iti igid ti karayan. Ti batayan a plano ti siudad ket buklen dagiti dua a dakkel a semi-sirkulo iti agarup a {{pagbaliwen|19|km|mi|abbr=on}} iti diametro. Ti siudad ket naidaremdem a kas sirkulo iti agarup a {{pagbaliwen|2|km|abbr=on}} iti diametro, ken nakaiturongan daytoy a naammuan a kas ti "Natimbukel a Siudad". Ti orihinal a desinio ket naipakita a kas bugbugtong a singsing dagiti estruktura ti pagtaengan ken komersio iti igid ti uneg dagiti diding ti siudad, ngem ti kanungpalan a panangipatakder ket nanginayon iti sabali a singsing iti uneg ti immuna.<ref name="ox">{{cite web|url=http://islamicceramics.ashmol.ox.ac.uk/Abbasid/baghdad.htm|title=Abbasid Ceramics: Plan of Baghdad|publisher=web.archive.org|accessdate=2014-10-05|archive-date=2004-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20040902224710/http://islamicceramics.ashmol.ox.ac.uk/Abbasid/baghdad.htm|url-status=dead}}</ref> Iti uneg ti siudad adda metdagiti adu a parke, dagiti hardin, dagiti purok, ken dagiti promenada.<ref>"Yakut: Baghdad under the Abbasids, c. 1000CE"</ref> Itisentro ti siudad ketmabirukan ti meskita, ken dagiti pay kuartel para kadagiti guardia. Ti panggep wenno usar ti nabati nga espasio iti sentro ket di ammo. Ti sirkular a desinio ti siudad ket dagus a paltiing ti tradisional nga [[urbano a panagplano|urbano a desinio]] ti [[Persia]]no [[Sasaniano]] . Ti Sasaniano a siudad ti [[Firuzabad, Fars|Gur]] idiay [[Probinsia ti Fars|Fars]], a nabangon kadagiti 500 a tawtawen sakbay iti Baghdad, ket gangani kapada iti sapasapna a sirkular a desinio, dagiti agraya nga abenida, ken dagiti pasdek ti gobierno ken dagiti templo iti sentro ti siudad. Daytoy nga estilo ti urbano apanagplano ket maigiddiat iti Taga-ugma a [[Taga-ugma a Gresia|Griego]] ken [[Taga-ugma a Roma|Romano]] nga urbano a panagplano, a dagiti siudad ket naidesinio a kas kuadrado wenno rektanggulo nga addaan kadagiti kalsada nga agsisinnabat iti tunggal maysa kadagiti kanawan nga anggulo. {{clear}} == Heograpia == [[Papeles:Baghdad, Iraq.JPG|thumb|Law-ang a pannakaimatangan iti Baghdad]] Ti siudad ket mabirukan iti nawatiwat a tanap a ginudua babaen ti [[Karayan Tigris]]. Ti Tigris ket pisienna iti gudua ti Baghdad, a ti akindaya a gudua ket tinawtawagan iti '[[Risafa]]' ken ti akinlaud a gudua ket naam-ammuan a kas ti '[[Karkh]]'. Ti daga a nakabangonan ti siudad ket intero a gangani a nadalumpinas ket ababa ti ayanna, gapu ta ti taudanna ket dagiti nayanud a sedimento manipud kadagiti periodiko a dadakkel a layus a napasamak iti karayan. === Klima === Ti Baghdad ket addaan iti subtropikal a namaga a klima ([[pannakaidasig ti klima ti Köppen]] ''BWh'') ken daytoy ket, kadagiti termino kadagiti kanagtuan a temperatura, ket maysa kadagiti kapudotan a siudad iti lubong. Iti kalgaw manipud iti Hunio aginggana iti Agosto, ti natimbeng a kangatuan a temperatura ket mabalin a nagatngato a kas {{pagbaliwen|44|°C|°F|abbr=on}} a kuyogan babaen ti nadarang nga init: nairehistro metten it panagtudo iti basbassit ngem sangadosena a beses iti daytoy a paset ti tawen ken saan pay a nakalabes iti {{pagbaliwen|1|mm|in|2}}.<ref>{{Cite web |url=http://climexp.knmi.nl/data/pa40650_yr.txt |title=Monthly rainfall for Baghdad (WMO #40650) |access-date=2014-10-29 |archive-date=2012-07-11 |archive-url=https://archive.is/20120711043252/http://climexp.knmi.nl/data/pa40650_yr.txt |url-status=dead }}</ref> Dagiti temperatura a manglabes iti {{pagbaliwen|50|°C|°F|abbr=on}} iti linong ket saan a karkarna a mangmangeg, ken uray iti rabii dagiti temperatura iti kalgaw ket manmanoda iti baba ti {{pagbaliwen|24|°C|°F|abbr=on}}. Gapu ti [[dam-eg]] ket saan unay a nakaro (kadawyan nga ab-ababa ngem 10%) gapu ti kaadayo ti Baghdad manipud iti kalugnakan ti [[Golpo Persiano]], dagiti [[bagio ti tapok]] manipud kadagti desierto iti laud ket kadawyan a mapaspasamak iti las-ud ti kalgaw. Ti panaglalam-ek ket addaan met kadagiti kalalainganna nga aldaw ken agdumaduma a rabii. Manipud ti Disiembre aginggana iti Pebrero, ti Baghdad ket addaan kadagiti kangatuan a temperatura iti natimbeng a {{pagbaliwen|15.5|to|18.5|C|F}}, urayymet a dagiti ngato iti {{pagbaliwen|70|F|C}} ket mabalin met nga adda. Dagiti temperatura iti bigat ket mabalin met a nalamiis: ti natimbeng a kalamiis iti Enero ket {{pagbaliwen|3.8|°C|°F|abbr=on}} ngem dagiti nababa a temperatura a nababbaba ngem agyelo ket mabalin a mapasamak iti mamindua tunggal maysa a tawen. Ti tinawen a panagtudtudo, ket gangani a mapasamak iti paset ti panawen manipud iti Nobiembre aginggana iti Marso, daytoy ket natimbeng iti {{pagbaliwen|150|mm|in|2|abbr=on}}, ngem mabalin pay a nangatngato ngem {{pagbaliwen|338|mm|in|2|abbr=on}} ken nababbaba ngem {{pagbaliwen|37|mm|in|2|abbr=on}}.<ref>{{Cite web |url=http://climexp.knmi.nl/data/tspa40650.txt |title=Annual Rainfall Statistics for Baghdad (WMO #40650) |access-date=2014-10-29 |archive-date=2012-07-11 |archive-url=https://archive.is/20120711083933/http://climexp.knmi.nl/data/tspa40650.txt |url-status=dead }}</ref> Idi Enero 11, 2008, adda bassit a niebe nga immuna a nagtinnag iti balasiw ti Baghdad.<ref>{{cite web |author=(AFP) – Enero 11, 2008 |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |title=Afp.google.com, First snow for 100 years falls on Baghdad |publisher=Afp.google.com |date=2008-01-11 |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2010-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100929173506/http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |url-status=dead }}</ref> {{Klima|location = Baghdad |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 24.8 |Feb record high C = 27.1 |Mar record high C = 30.9 |Apr record high C = 38.6 |May record high C = 43.5 |Jun record high C = 48.8 |Jul record high C = 50.0 |Aug record high C = 49.9 |Sep record high C = 47.7 |Oct record high C = 40.2 |Nov record high C = 35.6 |Dec record high C = 25.3 |year record high C= |Jan high C = 15.5 |Feb high C = 18.5 |Mar high C = 23.6 |Apr high C = 29.9 |May high C = 36.5 |Jun high C = 41.3 |Jul high C = 44.0 |Aug high C = 43.5 |Sep high C = 40.2 |Oct high C = 33.4 |Nov high C = 23.7 |Dec high C = 17.2 |year high C= 30.6 |Jan mean C = 9.7 |Feb mean C = 12 |Mar mean C = 16.6 |Apr mean C = 22.6 |May mean C = 28.3 |Jun mean C = 32.3 |Jul mean C = 34.8 |Aug mean C = 34 |Sep mean C = 30.5 |Oct mean C = 24.7 |Nov mean C = 16.5 |Dec mean C = 11.2 |Jan low C = 3.8 |Feb low C = 5.5 |Mar low C = 9.6 |Apr low C = 15.2 |May low C = 20.1 |Jun low C = 23.3 |Jul low C = 25.5 |Aug low C = 24.5 |Sep low C = 20.7 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 9.2 |Dec low C = 5.1 |year low C= 14.9 |Jan record low C = -11.0 |Feb record low C = -10.0 |Mar record low C = -5.5 |Apr record low C = -0.6 |May record low C = 8.3 |Jun record low C = 14.6 |Jul record low C = 22.4 |Aug record low C = 20.6 |Sep record low C = 15.3 |Oct record low C = 6.2 |Nov record low C = -1.5 |Dec record low C = -8.7 |year record low C= |rain colour = green |Jan rain mm = 27.2 |Feb rain mm = 19.1 |Mar rain mm = 22.0 |Apr rain mm = 15.6 |May rain mm = 3.2 |Jun rain mm = 0 |Jul rain mm = 0 |Aug rain mm = 0 |Sep rain mm = 0 |Oct rain mm = 3.3 |Nov rain mm = 12.4 |Dec rain mm = 20.0 |year rain mm=122.8 |unit rain days = 0.001&nbsp;mm |Jan rain days = 8 |Feb rain days = 7 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 6 |May rain days = 4 |Jun rain days = 0 |Jul rain days = 0 |Aug rain days = 0 |Sep rain days = 0 |Oct rain days = 4 |Nov rain days = 6 |Dec rain days = 7 |Jan humidity = 71 |Feb humidity = 61 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 43 |May humidity = 30 |Jun humidity = 21 |Jul humidity = 22 |Aug humidity = 22 |Sep humidity = 26 |Oct humidity = 34 |Nov humidity = 54 |Dec humidity = 71 |year humidity= |Jan sun = 192.2 |Feb sun = 203.3 |Mar sun = 244.9 |Apr sun = 255.0 |May sun = 300.7 |Jun sun = 348.0 |Jul sun = 347.2 |Aug sun = 353.4 |Sep sun = 315.0 |Oct sun = 272.8 |Nov sun = 213.0 |Dec sun = 195.3 |source 1 = World Meteorological Organization ([[Nagkaykaysa a Pagpagilian|UN]])<ref name= WMO>{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm | title = World Weather Information Service – Baghdad | publisher = World Meteorological Organization | accessdate = 2013-06-20 | archive-date = 2013-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130625022518/http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm | url-status = dead }}</ref> |source 2 = Climate & Temperature<ref name=climatetemp>{{cite web | url = http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html | title = Baghdad Climate Guide to the Average Weather & Temperatures, with Graphs Elucidating Sunshine and Rainfall Data & Information about Wind Speeds & Humidity: | accessdate = 2011-12-25 | publisher = Climate & Temperature}}</ref> |date=Agosto 2010 }} == Dagiti administratibo a pannakabingbingay == [[Papeles:BagdhadFromTheISS.jpg|thumb|right|Ti Baghdad a kas nakita manipud iti [[Internasional nga Estasion ti Limbang]]]] Ti siudad ti Baghdad ket addaan kadagiti 89 nga opisial a kaarubaan iti uneg dagiti 9 a distrito. Dagitoy nga opisial a panakabingbinagy ti siudad ket nagserbi a kas dagiti adminstratibo a sentro para iti panangideliber kadagiti munisipal a serbisio nga aginggana idi 2003 ket awanan iti politikal nga annong. Idi rugi ti bril 2003, ti tinengngel ti Estados Unidos nga [[Probisionala Turay ti Koalision]] (CPA) ket nangirugi iti proseso iti panagpartuat kadagitoy a baro nga annong. Ti proseso ket immuna a nagipatengnga iti isip iti eleksion dagiti konseho iti kaarubaan kadagiti opisial a kaarubaan, ken binutosan dagiti kaukaso ti kaarubaan. Ti CPA ket nagtataripnonggda kadagiti serye ti miting iti tunggal maysa a kaarubaan tapno mangipalawag ti lokal a gobierno, tapno mangipalawag ti proseso ti eleksion dagiti kaukaso ket ti mangawis dagiti partisipante a mangiwaras ti damag ken mangikuyog kadagiti gagayyem, kakabagian ken dagiti kaarruba kadagiti sumaruno a miting. Ti tunggal maysa a proseso ti kaarubaan ket kanungpalan a nagpatingga iti pangileppas a miting a dagiti kandidato dagiti konseho para iti baro a kaarubaan ket ipayammoda ti bagbagida ken damagenda dagiti kaarrubada nga agbutos para kaniada. Kalpasan amin dagiti 88 (kanungpalan a naipadu iti 89) konseho ti kaarubaan ket naisaaden, ti tunggal maysa a konseho ti kaarubaan ket bimmutos kadagiti representatibo manipud kadagiti kameng tapno agserbi iti maysa kadagiti siam a konseho ti distrito ti siudad. Ti bilang dagiti representatibo iti konseho ti distrito ket naibatay iti populasion ti kaarubaan. Ti sumaruno nga addang ket ti panagbutos ti tunggal maysa kadagiti siam a distrito kadagiti representatibo manipud kadagiti kameng tapno agserbi iti 37 a kameng ti Konseho ti Siudad ti Baghdad. Daytoy a tallo a lessad a sistema ti lokal a gobierno ket nangikonekta ti tattao ti Baghdad iti sentral a gobierno babaen kadagiti representatiboda manipud iti kaarubaan, babaen ti distrito, ken aginggana iti konseho ti siudad. Ti isu met laeng a proseso ket nausar idi tapno mangited kadagiti konseho ti representatibo para kadagti sabali a komunidad iti Probinsia ti Baghdad iti ruar ti siudad. Idiay, dagitilokal a konseho ket nanbutosan manipud kadagiti 20 a kaarubaan (Nahia) ken dagitoy a konseho ket nagbutosda kadagiti representatibo manipud kadagiti kamengda tapno agaserbi kadagiti innem a konseho ti distrito (Qada). Kas met iti kaunegan iti siudad, dagiti konseho ti distrito ket bimmutosda met manipud kadagiti kamengda tapno agserbi kadagiti 35 a kameng ti Rehional a Konseho ti Baghdad. Ti umuna nga addang iti pannakabangon ti sistema ti lokal a gobierno para iti Probinsia ti Baghdad ket ti panagbubutos ti Probinsial a Konseho ti Baghdad. Kasta met idi, dagiti representatibo iti Probinsial a Konseho ket nabutosan manipud kadagiti kamengda manipud kadagiti ab-ababa a konseho kadagiti bilang a maitunos iti populasion dagiti distrio nga inrepresentada. Dagiti 41 a kameng ti Probinsial a Konseho ket nagtakem iti opsina idi Pebrero, 2004 ket nagserbi anginggana kadagit ipanagbubutos a napasamak idi Enero2005, idi nabutosan ti baro a Probinsial a Konseho. Daytoy a sistema dagiti 127 a nagsisina a konseho ket mabalin a kasla narikut unay; nupay kasta, ti Probinsia ti Baghdad ket pagtaengan dagiti pito a riwriw a tattao. Iti kababaan nga agpang, dagiti konseho ti kaarrubaan, ti tunggal maysa a konseho ket mangirepresenta iti maysa a pagtengngaan ti 75,000 a tattao. Dagiti Siam nga Agbalbalakad kadagiti Konseho ti Distrito (DAC) ket dagiti sumaganad:<ref>{{cite news |title=New troops to move into Iraq |url=http://images.usatoday.com/news/graphics/troop_surge/flash.swf |work=USA Today}}</ref> *[[Adhamiyah]] *[[Karkh]]<ref>{{cite web |url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=27637 |title=DefenseLink News Article: Soldier Helps to Form Democracy in Baghdad |publisher=Defenselink.mil |accessdate=2010-04-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529010542/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=27637 |archivedate=2010-05-29 |url-status=live }}</ref> *[[Karrada]]<ref>{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/june2005/a060105la2.html |title=Zafaraniya Residents Get Water Project Update – DefendAmerica News Article |publisher=Defendamerica.mil |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2008-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228064722/http://www.defendamerica.mil/articles/june2005/a060105la2.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2006-03-26-councils-work_x.htm | work=USA Today | title=Basics of democracy in Iraq include frustration | first1=Thomas | last1=Frank | date=2006-03-26 | accessdate=2010-04-26}}</ref> *[[Kadhimiya]]<ref>{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/mar2004/a031804d.html |title=DefendAmerica News – Article |publisher=Defendamerica.mil |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2008-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227233739/http://www.defendamerica.mil/articles/mar2004/a031804d.html |url-status=dead }}</ref> *[[Distrito ti MansourMansour]] *[[Siudad ti Sadr]] (Thawra)<ref>{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/2003/1205/p01s04-woiq.html |title=Democracy from scratch |publisher=csmonitor.com |date=2003-12-05 |accessdate=2010-04-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100403220914/http://www.csmonitor.com/2003/1205/p01s04-woiq.html |archivedate=2010-04-03 |url-status=live }}</ref> *[[Al Rashid, Baghdad|Al Rashid]]<ref>{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/sept2006/a091906dg2.html |title=Leaders Highlight Successes of Baghdad Operation – DefendAmerica News Article |publisher=Defendamerica.mil |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2008-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228012249/http://www.defendamerica.mil/articles/sept2006/a091906dg2.html |url-status=dead }}</ref> *[[Rusafa]] *[[Baro a Baghdad]] (Tisaa Nissan) (9 Abril) Dagiti siam a distrito ket nabingbingay manen kadagiti 89 a babbabassit a kaarubaan a mangbukel kadagiti sektor kadagiti ania man a distrito dita ngato. Thi sumaganad ket ti ''panagpili'' (imbes a ti kompleto a listaan) kadagitoy a kaarubaan: *Al-[[Ghazaliya]] *[[Al-A'amiriya]] *[[Dora, Baghdad|Dora]] *[[Karrada]] *[[Al-Jadriya]] *[[Al-Hebnaa]] *[[Zayouna]] *[[Al-Saydiya]] *[[Al-Sa'adoon]] *[[Al-Shu'ala]] *[[Al-Mahmudiyah]] *[[Bab Al-Moatham]] **[[Baiyaa|Al-Baya']] *[[Al-Za'franiya]] *[[Hayy Ur]] *[[Sha'ab, Baghdad|Sha'ab]] *[[Jamia|Hayy Al-Jami'a]] *[[Al-Adel]] *[[Al Khadhraa]] *[[Hayy Al-Jihad]] *[[Hayy Al-A'amel]] *[[Hayy Aoor]] *[[Al-Hurriya]] *[[Hayy Al-Shurtta]] *[[Yarmouk, Baghdad|Yarmouk]] *[[Jesr Diyala]] *[[Abu Disher]] *[[Raghiba Khatoun]] *[[Arab Jibor]] *[[Al-Fathel]] *[[Al-Ubedy]] *[[Al-Washash]] *[[Al-Wazireya]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * [http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/ Babaen kadagiti Desierto a Dalan a Papanan idiay Baghdad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050402090804/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/ |date=2005-04-02 }}, babaen ni Louisa Jebb (Mrs. Roland Wilkins), 1908 (1909 ed) ''(ti mabirukan a paksimilia kadagidiay Biblioteka ti Unibersidad ti Georgia ; DjVu ken {{PDFlink|[http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/1f/desert_ways_to_baghdad.pdf natuonan a PDF]|11.3&nbsp;MB}} a pormat)'' * [http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/ Ti Agtaltalinaed idiay Mesopotamia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050525231213/http://fax.libs.uga.edu/ds49x2xm465d/ |date=2005-05-25 }}, a daytoy ti panagbanbaniaga ti opisial nga artista iti Hardin ti Eden, babaen ni Donald Maxwell, 1921 ''(ti mabirukan a paksimilia kadagidiay Biblioteka ti Unibersidad ti Georgia; DjVu & {{PDFlink|[http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/1f/dweller_in_mesopotamia.pdf natuonan a PDF]|7.53&nbsp;MB}} a pormat)'' Liblibro: * {{cite book |last=Pieri |first=Caecilia |year=2011 |title= Baghdad Arts Deco: Architectural Brickwork, 1920–1950 |url=https://archive.org/details/baghdadartsdecoa0000pier |publisher=Ti Amerikano nga Unibersidad idiay Cairo a Pagmalditan |edition=1st |page=160 |isbn=978-9774163562}} "Dagiti Panagbanbaniaga idiay Asia ken Aprika 1325-135" babaen ni Ibn Battuta. "Gertrude Bell: dagiti Arabiano a diario,1913-1914." babaen ni Bell Gertrude Lowthian, ken O'Brien, Rosemary. "Dagiti Historikal a Siudad ti Islamiko a lubong."babaen ni Bosworth, Clifford Edmund. "Otomano nga administrasion ti Irak, 1890-1908." babaen ni Cetinsaya, Gokhan. "Labus idiay Baghdad." babaen ni Garrels, Anne, lken Lawrence, Vint. "Ti laglagip ni Mayor-Heneral Apo Henry Creswicke Rawlinson." babaen ni Rawlinson, George. == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} {{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Baghdad| ]] [[Kategoria:Liga ti Arabo]] [[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]] [[Kategoria:Kultura ti Irak]] [[Kategoria:Dagiti historikal a komunidad ti Hudio]] [[Kategoria:Dagiti matagtagitao a lugar iti igid ti Kalsada Seda]] [[Kategoria:Dagiti matagtagitao a lugar a nabangon idi maika-8 a siglo]] [[Kategoria:Panagbangbangon idi 762]] [[Kategoria:Dagiti siudad ti Irak]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] 4xx9fieryxq7br4rjslp1tfoqec2snz 0 40237 406946 403232 2026-09-01T18:22:00Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260901)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406946 wikitext text/x-wiki {{Infobox Insik|collapse=no|t={{linktext|韋氏|拼音}} |s={{linktext|韦氏|拼音}}|bpmf=ㄨㄟˊ ㄕˋ ㄆㄧㄣ ㄧㄣ|w=Wei²-shih⁴ P'in¹-yin¹|p=Wéi Shì Pīnyīn|tp=Wéi Shìh Pinyin|mps=Wéi Shr̀ Pīnyīn|gr=Wei Shyh Pin'in|altname=Alternative name|t2={{linktext|威妥瑪|拼音}}|s2={{linktext|威妥玛|拼音}}|bpmf2=ㄨㄟ ㄊㄨㄛˇ ㄇㄚˇ ㄆㄧㄣ ㄧㄣ|w2=Wei¹-t'o³-ma³ P'in¹-yin¹|p2=Wēituǒmǎ Pīnyīn|tp2=Weituǒmǎ Pinyin|mps2=Wēituǒmǎ Pīnyīn|gr2=Ueituoomaa Pin'in}} Ti '''Wade–Giles''' ({{IPAc-en|ˌ|w|eɪ|d|_|ˈ|dʒ|aɪ|l|z}}), sagpaminsan a naipangyababaan iti '''Wade''', ket ti sistema ti [[Romanisasion ti Insik|romanisasion]] para iti [[Pagalagadan nga Insik|Mandarin nga Insik]]. Daytoy ket naparang-ay manipud iti sistema a pinataud babaen ni [[Thomas Francis Wade|Thomas Wade]], idi las-ud ti tengnga ti maika-19 a siglo, ken naikkan idi ti kompleto a porma iti ''Diksionario ti Insik–Ingles'' ti 1892 ni [[Herbert Giles]]. Ti Wade–Giles ket isu idi ti sapasap a sistema ti transkripsion iti agsasao iti Ingles a lubong para iti kaaduan a maika-20 a siglo, naus-usar daytoy kadagiti nadumaduma a pagalagadan a liblibro ti reperensia ken dagiti amin a libro a maipanggep iti [[Tsina]] a naipablaak kadagiti akinlaud a pagilian sakbay idi 1979.<ref>{{cite book |last= Krieger|first=Larry S. |authorlink= |author2=Kenneth Neill |author3=Dr. Edward Reynolds |editor= |others= |title=World History; Perspectives on the Past |origyear= |url=https://archive.org/details/worldhistorypers00krie|format= |accessdate= |edition= |year= 1997|publisher=D.C. Heath and Company |location=Illinois |isbn=0-669-40533-7 |oclc= |doi= |id= |pages= [https://archive.org/details/worldhistorypers00krie/page/82 82]|chapter=ch. 4 |chapter-url= |quote=This book uses the traditional system for writing Chinese names, sometimes called the Wade–Giles system. This system is used in many standard reference books and in all books on China published in Western countries before 1979.}}</ref> Daytoy ket sinukatanna dagiti sistema ti romanisasion a naibatay iti [[dialekto a Nanking|Nanjing]] a kadawyan idi aginggana idi naladaw a maika-19 a siglo. Daytoy ket interon a sinukatan babaen ti sistema ti [[pinyin]] (pinarang-ay babaen ti gobierno ti Insik ken naaprobaran idi las-ud ti 1958)<ref>{{Cite web |url=http://www.libnet.sh.cn/hwyb/list.asp?id=827 |title=中文数据库检索技术研究的一项新内容 |access-date=2015-09-17 |archive-date=2012-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425152849/http://www.libnet.sh.cn/hwyb/list.asp?id=827 |url-status=dead }}</ref> iti nangruna a daga ti Tsina. Iti ruar ti nangruna a daga ti Tsina, daytoy ket kaaduanen a nasukatan babaen ti pinyin ngem agtultuloy nga adda kadagiti bibro ti pakasaritaan, a naisangayan kadagiti kasakbayan ti naladaw a maika-20 a siglo. Iti pay maipatinayon, ti pannakausarna ket makita pay laeng kadagiti kadawyan a nagan iti Ingles kadagiti naisangayan a tao ken dagiti lokasion a kas ti [[Chiang Ching-kuo]] wenno [[Taipei]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://www.mandarintools.com/pyconverter.html Panangibaliw ti Romanisasion ti Insik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210310131655/http://www.mandarintools.com/pyconverter.html |date=2021-03-10 }} * [http://www.cozywebsite.com/dictionary/wade/ Wade-Giles → Zhuyin → Pinyin → Listaan ti Balikas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707032035/http://www.cozywebsite.com/dictionary/wade/ |date=2007-07-07 }} {{pungol}} {{DEFAULTSORT:Wade-Giles}} [[Kategoria:Romanisasion ti Insik]] 11ymaqzar3ighwl6byd2qvk8wmkpt6l 0 66832 406942 406150 2026-09-01T18:00:21Z InternetArchiveBot 14943 Add 2 books for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260901)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406942 wikitext text/x-wiki Ti '''Ecocrop''' ket maysa idi a [[database]] nga inus-usar a mangikeddeng ti kasayaat iti maysa nga [[apit]] para iti naibaga nga enbironmento.<ref>{{Cite web|url=https://www.echocommunity.org/resources/a070531b-0b0c-455c-b6b5-e59bc0b3bdb0|title=FAO Ecocrop|last=|first=|date=|website=ECHOcommunity.org|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-06-21}}</ref> Pinadur-as babaen ti [[Gunglo ti Makan ken Agrikultura]] ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (Food and Agriculture Organization of the United Nations - FAO), daytoy ket nakaited iti pakaammo a mangipada ti kasayaat ti apit kadagiti nadumaduma a lokasion ken kasasaad ti klima.<ref name=":3">{{Cite book|title=Improving water use in rainfed agriculture in the Greater Mekong Subregion.: Summary report. [Summary report of the Project report prepared by IWMI for Swedish International Development Agency (Sida)]|last=Robyn|first=Johnston|last2=Hoanh|first2=Chu Tai|last3=Lacombe|first3=Guillaume|last4=Lefroy|first4=Rod|last5=Pavelic|first5=Paul|last6=Fry|first6=Carolyn|date=2012|publisher=International Water Management Institute (IWMI)|year=|isbn=9789290907480|location=Stockholm|pages=14}}</ref> Nagserbi pay daytoy a kas maysa a katologo dagiti [[mula]] ken dagiti pakailasinan ti panagtubo ti mula.<ref>{{Cite book|title=Monitoring and Predicting Agricultural Drought: A Global Study|url=https://archive.org/details/monitoringpredic0000unse|last=Organization|first=World Meteorological|date=2005|publisher=Oxford University Press, USA|year=|isbn=978-0-19-516234-9|location=New York|pages=[https://archive.org/details/monitoringpredic0000unse/page/287 287]}}</ref> == Pakasaritaan == Immuna a rimmuar ti Ecocrop idi 1991 kalpasan ti maysa a panagplano ken kalpasan idi nakompleto dagiti immuna a konsultasion dagiti eksperto iti panggep ti panagdur-as ti maysa a database.<ref name=":1" /> Pinadur-as idi daytoy a sistema babaen ti Dibision ti Panagdur-as ti Daga ken Danum ti FAO (AGLL) ken nairugi idi 1992.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://ecocrop.fao.org/ecocrop/srv/en/about|title=Credits|website=ecocrop.fao.org|access-date=2019-06-21|archive-date=2019-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614111151/http://ecocrop.fao.org/ecocrop/srv/en/about|url-status=dead}}</ref> Ti gandat idi ket ti mangpartuat iti maysa a ramit a makabael a mangilasin ti sebbangan ti mula para kadagiti naited nga enbironmento ken dagiti usar, ken kas maysa a [[sistema ti pakaammo]] a makaited iti maysa a konsepto ti [[Panagplano iti panagusar iti daga]].<ref name=":1" /> Idi 1994, ti database ti Ecocrop database ket nakaipalubusen iti panangilasin kadagiti ad-adu ngem 1,700 nga apit dagiti 12-20 a kasapulan ti enbironmento a mangsakup kadagiti amin nga agro-ekolohiko a disso iti lubong.<ref name=":1" /> Dagiti simmaruno a panagulit-ulit iti proseso ti database manipud idi 1998 aginggana idi 1999 ket kangrunaan a dagiti panagpasayaat iti [[interface ti agar-aramat]]. Babaen iti tawen idi 2000, nangiraman ti database kadagiti 2,000 a sebbangan ken dagiti 10 a maipatinayon a deskriptor.<ref name=":1" /> Daytoy a bilang ket kanungpalan a naipadakkel iti pananginayon dagiti 300 a sebbangan ti apit.<ref name=":1" /> '''Manipud idi Pebrero 2020 ti database ti Ecocrop database naibalay iti fao.org ken saan a maserrekan.''' == To modelo nga Ecocrop == [[Papeles:Asia Köppen Map.png|thumb|Mapa ti Köppen (Asia)]] Mangikeddeng ti modelo ti Ecocrop ti kasayaat ti apit iti maysa a lokasion babaen ti panangpateg kadagiti nadumaduma a banag.<ref name=":0">{{Cite book|title=The Climate-Smart Agriculture Papers: Investigating the Business of a Productive, Resilient and Low Emission Future|last=Rosenstock|first=Todd S.|last2=Nowak|first2=Andreea|last3=Girvetz|first3=Evan|date=2018|publisher=Springer Open|year=|isbn=978-3-319-92797-8|location=Cham, Switzerland|pages=41}}</ref> A naipangpangruna dagiti deskriptor ti mula a mangiraman ti kategoria, porma ti biag, ugali ti panagtubo, ken [[kapaut iti biag]] bayat a dagiti deskriptor ti enbironmento ket mangiraan ti [[temperatura]], [[presipitasion]], intensidad ti lawag, [[pannagidasig ti klima ti Köppen]], [[potoperiodismo]], [[latitud]], [[altitud]], ken dagiti sabali pay a pakailasinan ti daga.<ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/land-water/land/land-governance/land-resources-planning-toolbox/category/details/en/c/1027491/|title=Crop Ecological Requirements Database (ECOCROP)&nbsp;{{!}}&nbsp;Land & Water&nbsp;{{!}}&nbsp;Food and Agriculture Organization of the United Nations&nbsp;{{!}} Land & Water {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=www.fao.org|access-date=2019-07-02|archive-date=2017-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171119201338/http://www.fao.org/land-water/land/land-governance/land-resources-planning-toolbox/category/details/en/c/1027491/|url-status=dead}}</ref> Ti database ti apit ket nangruna a naserbi no awan ti alternatibo ngem iti panagusar kadagiti sakup ti enbironmento.<ref name=":2">{{Cite book|title=The Economic, Social and Political Elements of Climate Change|last=Filho|first=Walter Leal|date=2011|publisher=Springer Science+Business Media|year=|isbn=978-3-642-14775-3|location=Dordrecht|pages=708}}</ref> Kalpasan no maikeddengen dagitoy a maikabil, agpataud ti sistema ti pagsurotan ti kasayaat a kas maysa a porsiento.<ref name=":4">{{Cite book|title=Climate Change and Food Security: Africa and the Caribbean|last=Hope|first=Elizabeth Thomas|date=2017|publisher=Routledge|year=|isbn=978-1-138-20427-0|location=Oxon|pages=61}}</ref> Ti punto ti pagsurotan ti kasayaat ket mapataud manipud iti 0 aginggana iti 1 a ti immuna a naibaga ket mangibaga ti sangkadagup a di kinasayaat bayat a ti naudi ket mangibaga iti kasayaatan wenno ekselente a kasayaat.<ref name=":0" /> Mangiraman pay ti maiparuar kadagiti pateg ti kasayaat para iti temperatura ken presipitasion.<ref name=":4" /> Kas maysa a pammadto a modelo, ti algoritmo ti Ecocrop ket mangited iti datos a nasapsapasap ngem dagiti patauden dagiti sabali a modelo a kas ti DOMAIN ken BIOCLIM.<ref name=":2" /> Sapasap ti pakaammo no respeto iti kasasaad dagiti kammasapulan ken maigupit iti kaawan ti pakaammo a maipanggep kadagiti naisangayan nga apit.<ref>{{Cite book|title=Assessing Carbon Stocks and Modelling Win-win Scenarios of Carbon Sequestration Through Land-use Changes|url=https://archive.org/details/assessingcarbons0000ponc|last=Ponce-Hernandez|first=Raul|last2=Koohafkan|first2=Parviz|last3=Antoine|first3=Jacques|date=2004|publisher=FAO|year=|isbn=9789251051580|location=Rome|pages=[https://archive.org/details/assessingcarbons0000ponc/page/61 61]}}</ref> Ti sabali pay a limitasion ket ti panagdepdepende laeng dagiti resulta kadagiti bioklimatiko a banag ken daan a mangiraman kadagiti sabali a banag a kas dagiti kammasapulan iti daga, dagiti [[Peste (organismo)|peste]], ken dagiti [[Patolohia ti mula|sakit]].<ref name=":3" /> Pategan ti Ecocrop no dagiti kondision ti klima ket makaanay iti kaunegan iti tiempo ti panagmula para iti temperatura ken panagtudtudo iti binulan.<ref name=":5" /> Daytoy ket mangiraman iti panagkarkulo ti kasayaat ti klima a naibatay iti [[tudo]] kadagiti sakup a marginal ken optimal a temperatura.<ref name=":5">{{Cite book|title=Crop Adaptation to Climate Change|last=Yadav|first=Shyam Singh|last2=Redden|first2=Robert J.|last3=Hatfield|first3=Jerry L.|last4=Lotze-Campen|first4=Hermann|last5=Hall|first5=Anthony J. W.|date=2011|publisher=John Wiley & Sons|year=|isbn=978-0-8138-2016-3|location=Chichester, UK|pages=358}}</ref> == Dagiti sabali nga usar == Malaksid iti panagserbi a kas panangilasin iti mula, maus-usar pay ti Ecocrop para kadagiti sabali apanggep. Kas pagarigan, daytoy ket makaipateg iti impluensia ti masakbayan a [[panagbaliw ti klima]] iti kasayaat ti apit.<ref name=":0" /> Mabalin pay a mausar daytoy a mangipadto ti kaadu ti apit iti panagusar ti pakaammo ti database kadagiti optimal ken absoluto a kasasaad ti panagmula iti apit (kababaan a temperatura, kangatuan a temperatura, dagiti pateg ti presipitasion, dagiti pateg a mangipalawag kadagiti kangatuan a pateg ti temperatura ken presipitasion).<ref>{{Cite book|title=Agent-Based Modelling and Landscape Change|last=Millington|first=James D. A.|last2=Wainwright|first2=John|date=2018-09-27|publisher=MDPI|year=|isbn=978-3-03842-280-8|location=Basel|pages=69}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Opisial a website}} [[Kategoria:Dagiti database ti biodibersidad]] [[Kategoria:Dagiti online a database ti botanika]] 85kf7j9rjf52815lbmhk64rxj50oqz8 0 67499 406948 405321 2026-09-01T18:25:18Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260901)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 406948 wikitext text/x-wiki '''Ni Natividad Almeda-López''' (8 Septiembre 1892 – 22 Enero 1977) ket maysa idi a sufragista <ref>{{Cite news|last=Umali|first=Justin|date=5 May 2021|title=Women's Suffrage: How the Filipina Won the Right to Vote|work=Esquire|url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/womens-suffrage-philippines-a2212-20210505-lfrm?s=ucujf8pafb2oeglbhpgibgpd8e|access-date=2 November 2024}}</ref> ken suna iti immununa nga babai nga abogado iti Filipinas, <ref name="Olsen">{{Cite book|last=Olsen|first=Kristin|url=https://archive.org/details/isbn_9780313288036/page/195|title=Chronology of women's history|publisher=Greenwood|year=1994|isbn=978-0313288036|page=[https://archive.org/details/isbn_9780313288036/page/195 195]|url-access=registration}}</ref> at naipasa na iti ti bar idi 1914 ken ti immuna nga babai nga nangidepensa ti maysa a babai iti maysa a korte ti linteg. <ref name="Jimenez-David">{{Cite news|last=Jimenez-David|first=Rina|date=8 September 2012|title=The CJ and the trailblazer|work=Philippine Daily Inquirer}}</ref> Isu pay idi ti immuna a babai nga ukom ti korte munisipal ti [[Manila]] . Isu ket nailadawan a kas maysa a " ''parola iti feminista a tignay'' ". <ref name="Reformina">{{Cite news|last=Reformina|first=Ina|date=28 October 2012|title=Country's first female judge remembered|work=ABS-CBN}}</ref> Nkiasawa suna kenni Domingo López, nakapalpas ken nagtrabaho nga abogado, idi agtawen suna iti 30 <ref name="Jimenez-David">{{Cite news|last=Jimenez-David|first=Rina|date=8 September 2012|title=The CJ and the trailblazer|work=Philippine Daily Inquirer}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJimenez-David2012">Jimenez-David, Rina (8 September 2012). </cite></ref> ken nangaramid da da iti tallo nga annak, da Marita, Lulu ken Jake. <ref name="Kintanar" /> Bayat ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Gubat Sangalubongan II]], isu ken dagiti tallo nga annakna ket naibakuit manipud idiay [[Manila]] idiay ilina ni lakayna a [[Tayabas]] . <ref name="Kintanar">{{Cite book|last=Kintanar|first=Thelma B.|title=Kuwentong Bayan: Noong Panahon Ng Hapon : Everyday Life in a Time of War|url=https://archive.org/details/kuwentongbayanno0000unse|last2=Aquino|first2=Clemen C.|last3=Arinto|first3=Patricia B.|last4=Camagay|first4=Ma. Luisa T.|publisher=University Of Hawai'i Press|year=2011|isbn=978-971-542-498-1|page=[https://archive.org/details/kuwentongbayanno0000unse/page/66 66]}}</ref> Ni Almeda-López ket nakapasa ken nakapalpas iti bar na idi tawen 1913 ngem gapu ti ubing pay unay su a ket naguray pay suna iti maysa a tawen bago a makasrek iti Roll of Attorneys. <ref name="Jimenez-David">{{Cite news|last=Jimenez-David|first=Rina|date=8 September 2012|title=The CJ and the trailblazer|work=Philippine Daily Inquirer}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJimenez-David2012">Jimenez-David, Rina (8 September 2012). </cite></ref> Idi 26 nga tawen suna isu ket nangipaay ti bitla idiay Lehislatibo nga Asemblia ti Filipinas a nagsusuppiat para kadagiti karbengan dagiti babbai. <ref name="Jimenez-David" /> Idi 1919 isu ket tinaraken babaen ti Opisina ti Hustisia ken naipangato a kas katulongan nga abogado idiay Opisina ti Abogado Heneral. <ref name="Jimenez-David" /> Idi 1934 ni presidente [[Manuel L. Quezon|Manuel Quezon]] ket nangted kenkuana ti permanente a pannakadutok a kas hues ti siudad ti Siudad ti Korte ti Manila, ti puesto a nagserbianna a kas temporario a kapasidad iti tallo a tawen. <ref name="Reformina">{{Cite news|last=Reformina|first=Ina|date=28 October 2012|title=Country's first female judge remembered|work=ABS-CBN}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFReformina2012">Reformina, Ina (28 October 2012). </cite></ref> [[Kategoria:Dagiti peminista manipud iti Filipinas]] [[Kategoria:1977 nga ipupusay]] [[Kategoria:1892 a pannakaipasngay]] 8ubzuchl9nohyg3klhcorpjst5w6fp8