Wikipedia ilowiki https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Midia Espesial Tungtungan Agar-aramat Agar-aramat tungtungan Wikipedia Wikipedia tungtungan Papeles Papeles tungtungan MediaWiki MediaWiki tungtungan Plantilia Plantilia tungtungan Tulong Tulong tungtungan Kategoria Kategoria tungtungan TimedText TimedText talk Modulo Modulo tungtungan Event Event talk 0 4398 406985 393761 2026-09-13T06:51:20Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406985 wikitext text/x-wiki {{Etniko a grupo |group = Dagiti Bikolano |image = |caption = |population = 5.9 a riwriw<br /><small>(6.9% iti populasion ti [[Filipinas]])</small> |regions = {{flagcountry|Filipinas}}<br />{{smaller|([[Peninsula ti Bicol|Bicolandia]], [[Metro Manila]])}}<hr/> [[Ballasiw taaw a Filipino|dagiti sabali pay a luglugar]] |languages = [[Pagsasao a Bikol|Bikol]], [[Pagsasao a Masbatenio|Masbatenio]], [[Pagsasao a Waray|Waray]], [[Pagsasao a Filipino|Filipino]], [[Ingles ti Filipinas|Ingles]] |religions = Kaaduan a [[Romanno Katolisismo idiay Filipinas|Romano Katoliko]] nga adda met bassit a [[Protestantismo idiay Filipinas|dagiti protestante]] |related = dagiti dadduma pay a [[Tattao a Filipino|Filipino]] }} Dagiti '''Bikolano''' ti maika-5 a kadakkelan nga etniko a grupo iti [[Filipinas]], adda ti agarup 5,907,000 a bilang nga agsasao iti [[Pagsasao a Bikol|Bikol]]. Agnaedda iti umabagatan-a-daya a peninsula ti isla ti Luzon, kadagiti probinsia ti [[Camarines Sur]], [[Albay]], [[Sorsogon]], ken [[Catanduanes]]. Adu pay a Bikolano ti agnanaed kadagiti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Masbate]], [[Camarines Norte]], ken [[Quezon]]. Adu met dagiti Bikolano a nagturong idiay Mindanao. Ti dati a kameng ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas ken Ehekutibo a Sekretario a ni Edelmiro E. Amante ket anak ti taga-Bikol. == Dagiti akinruar a silpo == *[http://www.oragonrepublic.com Oragon Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123113535/http://oragonrepublic.com/ |date=2012-01-23 }} *[http://community.catanduanes.net Catanduanes.Net Association]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dagiti grupo ti etniko iti Filipinas}} {{Filipinas-pungol}} [[Kategoria:Antropolohia|Bicolano]] [[Kategoria:Tattao|Bicolano]] [[Kategoria:Populasion|Bicolano]] [[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko iti Filipinas|Bicolano]] dajucut25hauc2n0j7kbe4yxaeiuqga 0 4936 406988 405145 2026-09-13T10:09:39Z CommonsDelinker 133 Sinukatan ti Coat_of_arms_of_Burkina_Faso.svg iti [[File:Coat_of_arms_of_Burkina_Faso_(1984-2025).svg]] (babaen ni [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] gapu ta: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set 406988 wikitext text/x-wiki {{Coord|13|N|2|W|display=title}} {{Infobox pagilian |native_name = Burkina Faso |common_name = Burkina Faso |image_flag = Flag of Burkina Faso.svg |image_coat = Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg |national_motto = ''"Unité-Progrès-Justice"''<br />''("Panagkaykaysa, Rang-ay, Hustisia")'' |image_map = Location Burkina Faso AU Africa.svg |map_caption = {{map caption|countryprefix=|location_color=nangisit nga asul|region=[[Aprika]]|region_color=nangisit a kolordapo|subregion=ti [[Kappon ti Aprika]]|subregion_color=nakusnaw nga asul|legend=Location Burkina Faso AU Africa.svg}} |national_anthem = ''[[Une seule Nuit/ Ditanyè]]''{{spaces|2}}<small>(Pranses)<br />''Maysa Laeng a Rabii/Himno ti Balligi'' – ''Thomas Sankara''</small> |official_languages = [[Pagsasao a Pranses|Pranses]] |regional_languages = [[Pagsasao a Mòoré|Mòoré]], [[Pagsasao a Mandinka|Mandinka]] ([[Pagsasao a Bambara|Bambara]]) |demonym = Burkinabé (ti pay Burkinabè ken Burkinabe) |ethnic_groups = Mossi 47.9%<br />Fulani 10.3%<br />Lobi 6.9%<br />Bobo 6.9%<br />Mande 6.7%<br />Senufo 5.3%<br />Grosi 5%<br />Gurma 4.8%<br />Tuareg 3.1% |ethnic_groups_year = 1995 |capital = [[Ouagadougou]] |coordinates = {{Coord|12|20|N|1|40|W|type:city}} |largest_city = kapitolio |government_type = [[Semi-presidensial a sistema|Semi-presidensial]] a republika |leader_title1 = [[Presidente ti Burkina Faso|Presidente]] |leader_name1 = [[Paul-Henri Sandaogo Damiba]] |leader_title2 = [[Bise Presidente ti Burkina Faso]] |leader_name2 = [[Sidsoré Kader Ouédraogo]] |leader_title3 = [[Kangrunaan a Ministro ti Burkina Faso|Kangrunaan a Ministro]] |leader_name3 = [[Albert Ouédraogo]] |legislature = [[Nailian nga Asemblia (Burkina Faso)|Nailian nga Asemblia]] |sovereignty_type = [[Wayawaya]] |established_event1 = manipud iti [[Pransia]] |established_date1 = 5 Agosto 1960 |area_km2 = 274,200 |area_sq_mi = 105,869 <!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = Maika-74 |percent_water = 0.146% |population_estimate = 21,510,181<ref name="The World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|title=Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2016-12-21. Retrieved 2016-02-18.CS1 maint: archived copy as title|date=16 Nobiembre 2021|access-date=2021-12-16|archive-date=2021-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso|url-status=dead}}</ref> |population_estimate_year = 2021 |population_estimate_rank = Maika-64 |population_census = 14,017,262 |population_census_year = 2006 |population_density_km2 = 57.4 |population_density_sq_mi = 148.9 <!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = Maika-145 | GDP_PPP = $45.339&nbsp;bilion | GDP_PPP_year = 2020 | GDP_PPP_per_capita = $2,207<ref name="imf.org">{{Cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=88&pr.y=8&sy=2019&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=748&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= | title=Report for Selected Countries and Subjects}}</ref> | GDP_nominal = $16.226&nbsp;bilion | GDP_nominal_year = 2020 | GDP_nominal_per_capita = $792<ref name="imf.org" /> | Gini = 38.9 <!-- number only --> | Gini_year = 2020 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> steady | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Distribution of family income – Gini index|work=The World Factbook|publisher=CIA|access-date=1 Septiembre 2009|archive-date=2014-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625144901/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.452 <!--number only--> | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 Disiembre 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 Disiembre 2020}}</ref> | HDI_rank = Maika-182 |currency = [[Laud nga Aprikano a CFA a pranko]]<ref>CFA a Pranko BCEAO.Kodkodigo: XOF / 952 [http://www.iso.org/iso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/currency_codes/currency_codes_list-1.htm ISO 4217 a kuarta ken nagnagan ken kodigo dagiti elemento] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524153331/http://www.iso.org/iso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/currency_codes/currency_codes_list-1.htm |date=2012-05-24 }}. ISO. Naala idi 8 Mayo 2009.</ref> |currency_code = XOF |time_zone = |utc_offset = +0 |time_zone_DST = saan a mapalpaliiw |utc_offset_DST = |drives_on = kanawan |cctld = [[.bf]] |calling_code = 226 |footnote1 = Ti datos ditoy ket karkulo para iti 2005 a tawen a pinataud babaen ti Internasional a Pundo ti Panguartaan idi Abril 2005. }} Ti '''Burkina Faso''' ({{IPA-fr|bu<!--saan a [y]-->ʁkina faso|lang}}) – ken ammo pay iti ababa a porma ti naganna ti '''Burkina''' – ket maysa a [[napalikmutan ti daga a pagilian]] idiay [[Laud nga Aprika]]. Daytoy ket napalikmutan babaen dagiti innem a pagilian: ti [[Mali]] iti amianan, ti [[Niger]] iti daya, ti [[Benin]] iti abagatan a daya, ti [[Togo]] ken ti [[Ghana]] iti abagatan, ken ti [[Côte d'Ivoire]] iti abagatan a laud. Ti kapitolio ti pagilian ket ti [[Ouagadougou]]. Ti kadakkel daytoy ket {{pagbaliwen|274200|km2}} nga addaan iti nakarkulo a populasion iti sumurok a 21,510,181. Daytoy ket dati a tinawtawgan iti '''Republika ti Akin-ngato a Volta''', [[Heorapiko a panagnagan manen|daytoy ket nanaganan manen]] idi 4 Agosto 1984, babaen ni Presidente [[Thomas Sankara]], a kayatna a sawen ket "ti daga dagiti agtaktakder a tattao" kadagiti nangruna a patneng a pagsasao ti pagilian iti [[Pagsasao a Mòoré|Mòoré]] ken [[Pagsasao a Dioula|Dioula]]. Iti pannakaisimbolo, ti "Burkina" ket mabalin a maipatarus iti, "tattao iti integridad", manipud iti pagsasao a Mòoré ken "Faso", ken "ama a daga" iti Dioula. Dagiti agtataeng ti Burkina Faso ket tinawtawagan a kas dagiti ''Burkinabè''. Ti Burkina Faso ket natagtagitao manipud idi 14,000 ken 5000 BC babaen dagiti [[agan-anup-agburburas]] ti pagilian idiay rehion ti amianan a laud ti pagilian. Dagiti taltalon a pagtataengan ket nagparparangda idi baetan ti 3600 ken 2600 BC. A tattan ket ti tengnga a Burkina Faso a nangruna a binukel idi dagiti [[Dagiti Mossi a Pagarian|Mossi]] a pagarian. Dagitoy a pagarian ti Mossi ket nagbalin a Pranses a protektorado idi 1896. Kalpasan ti pannakagun-od ti waywaya manipud iti Pransia idi 1960, ti pagilian ket napan kadagiti adu a panagbalbaliw ti gobierno aginggana idi dimteng ti agdama a pormana, ti [[Semi-presidensial a sistema|semi-presidensial]] a republika. Ti presidente ket ni [[Blaise Compaoré]]. Daytoy ket kameng ti [[Kappon ti Aprika]], [[Komunidad dagiti Estado ti Sahel-Sahara]], [[La Francophonie]], [[Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]] ken [[Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Aprika]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * de Turégano, Teresa Hoefert, ''Aprikano a Sinema ken Europa: Asideg a panakakita ti Burkina Faso'', (European Press Academic Publishing, 2004) * Engberg-Perderson, Lars, ''Panakadangran ti Panagrang-ay: Dagiti Politika, Gangandat, ken Enbironmento idiay Burkina Faso'', (Praeger Publishers, 2003) * Englebert, Pierre, ''Burkina Faso: Saan a Natalinaay a Panakaestado ti Laud nga Aprika'', (Perseus, 1999) * Howorth, Chris, ''Panagipatakder manen ti Lokal a Langa ti Daga: Panangimaton ti Enbironmento idiay Burkina Faso'', (Ashgate, 1999) * McFarland, Daniel Miles ken Rupley, Lawrence A, ''Naipakasaritaan a Diksionario ti Burkina Faso'', (Scarecrow Press, 1998) * Manson, Katrina ken Knight, James, ''Burkina Faso (Bradt a Pagsurotan ti Panagbaniaga)'', (Bradt a Pagsurotan ti Panagbaniaga, 2011) * Roy, Christopher D ken Wheelock, Thomas G B, ''Daga dagiti Agtaytayab a Maskara: Arte ken Kutura idiay Burkina Faso: Ti Thomas G.B. Wheelock nga Urnong'', (Prestel Publishing, 2007) * Sankara, Thomas, ''Agsasao ni Thomas Sankara: Ti Burkina Faso a Rebolusion 1983–1987'', (Pathfinder Press, 2007) * Sankara, Thomas, ''Dakami ti Agtawtawid ti Rebolusion ti Lubong: Dagiti Bitla ti Rebolusion ti Burkina Faso 1983–1987'', (Pathfinder Press, 2007) == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia|Burkina Faso}} {{wikivoyage-inline|Burkina Faso}} * {{CIA World Factbook link|uv|Burkina Faso}} * {{dmoz|Regional/Africa/Burkina_Faso}} * {{wikiatlas|Burkina Faso}} *[http://www.gouvernement.gov.bf/ Premier Ministère] opisial a portal ti gobierno (iti Pranses) {{Dagiti pagilian ti Aprika}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Burkina Faso| ]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]] [[Kategoria:Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Laud nga Aprika]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses]] [[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti La Francophonie]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti republika]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960]] aw1ar4op0z7gd76l711l06mot20c6zz 0 4954 406979 406320 2026-09-13T02:04:21Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406979 wikitext text/x-wiki {{coord|26|N|30|E|dim:1000km_type:country_region:EG|format=dms|display=title}} {{Infobox Pagilian |native_name = جمهورية مصر العربية <br />''{{transl|ar|DIN|Ǧumhūriyyat Maṣr al-ʿArabiyyah}}'' |conventional_long_name = Arabo a Republika iti Ehipto |common_name = Ehipto |image_flag = Flag of Egypt.svg |image_coat = Coat of arms of Egypt (Official).svg |image_map = Egypt (orthographic projection).svg<!--pangngaasi a pakitungtungan sakbay a sukatan daytoy nga imahen--> |national_anthem = "[[Bilady, Bilady, Bilady]]"{{brk}}<small>''"Pagiliak, pagiliak, pagiliak"''</small>{{brk|2}}[[Papeles:Bilady, Bilady, Bilady.ogg|center]] |official_languages = [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]{{ref label|offlang|a|}} |demonym = Ehipsio |capital = [[Cairo]] |coordinates = {{coord|30|2|N|31|13|E|type:city_region:EG}} |largest_city = kapitolio |government_type =[[Hunta ti militar]] |leader_title1 = [[Presidente ti Ehipto|Presidente]] |leader_name1 = [[Abdel Fattah el-Sisi]] |leader_title2 = [[Nangruna a Ministro iti Ehipto|Nangruna Ministro]] |leader_name2 = [[Moustafa Madbouly]] |established_event1 = Panagkaykaysa ti [[Akinngato ken Akinbaba nga Ehipto|Akinngato<br/>ken Akinbaba nga Ehipto]]<ref>{{cite book |last1=Goldschmidt |first1=Arthur |title=Modern Egypt: The Formation of a Nation-State |url=https://books.google.com/books?id=YmZyAAAAMAAJ&q=state |year=1988 |publisher=Westview Press |location=Boulder, CO |isbn=978-0-86531-182-4 |page=5 |quote=Among the peoples of the ancient Near East, only the Egyptians have stayed where they were and remained what they were, although they have changed their language once and their religion twice. In a sense, they constitute the world's oldest nation. For most of their history, Egypt has been a state, but only in recent years has it been truly a nation-state, with a government claiming the allegiance of its subjects on the basis of a common identity.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5309.htm |title=Background Note: Egypt |date=10 Nobiembre 2010 |publisher=United States Department of State Bureau of Near Eastern Affairs |accessdate=5 Marso 2011}}</ref>{{ref label|offlang|b|}} |established_date1 = c. 3150 SK |established_event2 = Nainogorado ti [[Disnastia ti Muhammad Ali]] |established_date2 = 9 Hulio 1805<ref>{{cite book |author=Pierre Crabitès |title=Ibrahim of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=1NbCRckI3EoC&pg=PA1 |accessdate=10 Pebrero 2013 |year=1935 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-81121-7 |page=1 |quote=...&nbsp;on July 9, 1805, Constantinople conferred upon Muhammad Ali the pashalik of Cairo&nbsp;...}}</ref> |established_event3 = {[[Unilateral a Panangirangarang ti Wayawaya ti Ehipto|Wayawaya]] manipud iti<br/>[[Nagkaykaysa a Pagarian ti Gran Britania ken Irlanda|Nagkaykaysa a Pagarian]] |established_date3 = 28 Pebrero 1922 |established_event5 = [[Rebolusion ti Ehipto ti 1952|Nairangarang ti Republika]] |established_date5 = 18 Hunio 1953 |established_event4 = [[Rebolusion ti Ehipto ti 1952|Aldaw ti Rebolusion]] |established_date4 = 23 Hulio 1952 |established_event6 = [[Batay-linteg ti Ehipto ti 2014|Agdama a batay-linteg]] |established_date6 = 18 Enero 2014 |area_rank = Maika-29 |area_km2 = 1,010,407.87 |area_sq_mi = 387,048 |percent_water = 0.632 |population_estimate = {{formatnum: {{#expr: 85782.965+5.983*{{Age in days|2014|1|1}} round 0}}000}}<ref>{{cite web |url=http://www.capmas.gov.eg/?lang=2 |title=Population Clock |date=27 Abril 2013 |publisher=Central Agency for Public Mobilization and Statistics |accessdate=27 Abril 2013 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117121826/http://capmas.gov.eg/?lang=2 |url-status=dead }}</ref> |population_estimate_year = 2017 |population_estimate_rank = Maika-14 |population_census = 72,798,000 |population_census_year = 2006 |population_density_km2 = 90 |population_density_sq_mi = 234 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |population_density_rank = Maika-118 |GDP_PPP_year = 2011 |GDP_PPP = $508.265 bilion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=82&pr.y=11&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=469&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Ehipto|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=19 Septiembre 2011}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = $6,361<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $231.111 bilion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = 2011 |GDP_nominal_per_capita = $2,892<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini_year = 2008 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 30.8 <!--number only--> |Gini_ref = <ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=GINI index |publisher=World Bank |accessdate=8 Pebrero 2013}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.682 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = Maika-110 |currency = [[Libra ti Ehipto]] |currency_code = EGP |time_zone = [[Oras ti Akindaya nga Europa|EET]] |utc_offset = +2 (Awan [[Panagininut ti lawag nga oras|DST]] idi 2011) |drives_on = kanawan |cctld = [[.eg]], [[مصر.]] |calling_code = [[+20]] |footnotes = a.{{note|offlang}} [[Moderno a Pagalagadan nga Arabiko|Literaria nga Arabiko]] ket isu laeng ti opisial a pagsasao. [[Ehipsio nga Arabiko]] ket isu ti nailain maisasao. Dadduma pay [[Dagiti pagsasao iti Ehipto|dagiti dialekto ken minoridad a pagsasao]] ket maususar iti rehional.<br />b.{{note|Tantawi}} ''[[De facto]]'' interim a daulo ti estado.<ref>{{Cite journal |last=Hope |first=Christopher |author2=Swinford, Steven |date=15 Pebrero 2011 |title=WikiLeaks: Ti daulo ti Ehipto 'ket saan na a kayat ti agreporma' |journal=The Daily Telegraph |accessdate=5 Marso 2011 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8326225/WikiLeaks-Egypts-new-man-at-the-top-was-against-reform.html}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sis.gov.eg/En/Story.aspx?sid=53709 |title=Ti Suprema Konseho iti Siiigam a Buyot: Panagyebkas ti Batay-linteg |date=13 Pebrero 2011 |publisher=Pakaammo a Serbisio ti Estado ti Ehipto |accessdate=5 Marso 2011 |quote=Ti Mangipangulo a Suprema Konseho iti Siiigama Buyot ket irepresenta na iti uneg ken ruar. |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427082524/http://www.sis.gov.eg/En/Story.aspx?sid=53709 |url-status=dead }}</ref><br />c.{{note|density}} Ti densidad ket naibatay iti 2006 a bilang ti populasion. Ti buang ti matematika ken ti agpayso a densidad ket ti kinapudno a 98% dagiti Ehipsio ket agtaeng iti 3% iti teritorio.<ref>{{Cite book |last1=de Blij |first1=H. J.|last2=Murphy |first2=Alexander B. |last3=Fouberg |first3=Erin H. |title=Human Geography: Tattao, Lugar, ken Kultura |url=https://archive.org/details/humangeographype0000debl |edition=Maika-8 |year=2006 |publisher=John Wiley & Sons |location=New York |isbn=9780471679516 |page=[https://archive.org/details/humangeographype0000debl/page/38 38]}}</ref> }} Ti '''Ehipto'''<ref>{{cite-Rubino|Ehipto|page=180}}</ref>, {{{lang-ar|مِصر}} {{transl|ar|''Miṣr''}}, {{lang-arz|مَصر}} {{transl|arz|''Maṣr''}}, {{lang-cop|Ⲭⲏⲙⲓ}} {{transl|cop|''K^hēmi''}}), opisial a ti '''Arabo a Republika iti Ehipto''', Arabiko: {{audio|ar-Gumhuriyat_Misr_al-Arabiyah.ogg|'''جمهوريّة مصر العربيّة'''}}, ket maysa a pagilian a nangruna idiay [[Amianan nga Aprika]], nga adda iti [[Sinai a Peninsula]] a mangbukel ti maysa a [[daga a rangtay]] idiay [[Abagatan a laud nga Asia]]. Ti Ehipto ngarud ket maysa a [[transkontinental a pagilian]], ken maysa a nangruna a bileg idiay [[Aprika]], ti [[Mediteraneo a Labneng]], ti [[Tengnga a Daya]] ken ti [[Muslim a lubong]]. Mangsakop daytoy ti kalawa iti agarup a {{pagbaliwen|1010000|km2|sp=us}}, ti Ehipto ket nabeddengan babaen ti [[Baybay Mediteraneo]] iti amianan, ti [[Gaza Strip]] ken [[Israel]] iti amianan a daya, ti [[Baybay Nalabbaga]] iti daya, ti [[Sudan]] iti abagatan ken ti [[Libya]] iti laud. Ti Ehipto ket maysa kadagiti kaaduan ti populasion a pagilian idiay Aprika ken ti [[Tengnga a Daya]]. Kaaduan kadagiti agarup a 81 a riwriw a tattaona ket<ref name="popclock">{{cite web |url=http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=1&lname= |title=Pagorasan ti Populasion |date=16 Abril 2011 |publisher=Sentro nga Ahensia para iti Mobilisasion iti Publiko ken dagiti Estadistika |accessdate=16 Abril 2011 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723154011/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=1&lname= |url-status=dead }}</ref> agtaeng iti igid iti Karayan [[Nilo]], iti kalawa ti agarup a {{pagbaliwen|40000|km2|sp=us}}, a daytoy laeng ti mabirukan a [[mataltalon a daga]]. Dagiti dakkel a lugar iti Desierto ti [[Sahara]] ket bassit laeng dagiti agtaeng. Agarup a kagudua kadagiti agtaeng iti Ehipto ket adda kadagiti urbano a luglugar, a kaaduan ket maiwarwaras iti ballasiw kadagiti napusek ti populasion a sentro iti kalatakan a [[Cairo]], [[Alexandria]] ken dagiti daduma pay a kangrunaan a siudad idiay [[Nile a Delta]]. Dagiti momumento idiay Ehipto a kas ti [[Giza a piramida a patakder]] ken ti bukodna a [[Nalatak nga Espinghe iti Giza|Nalatak nga Espinghe]] ket pinatakder babaen ti bukodna a [[Taga-ugma nga Ehipto|taga-ugma a sibilisasion]]. Dagiti bukodna a taga-ugma a nadadael, a kas dagiti [[Memphis, Ehipto|Memphis]], [[Thebes, Ehipto|Thebes]], ken [[Karnak]] ken ti [[Tanap dagiti Ari]] iti ruar ti [[Luxor]], ket naimudingan a pakipatengngaan iti arkeolohiko a panagadadal. Ti [[turismo idiay Ehipto|turismo]] nga industria ken ti [[Baybay Nalabbaga a Riviera]] ket pagtrabahuan dagiti agarup a 12% nga Ehipsio. Ti [[ekonomia ti Ehipto]] ket maysa kadagiti nakadumduma iti Tengnga a Daya, nga adda kadagiti paset a kas ti turismo, agrikultura, industria ken serbisio a gangani nga agpapada ti lessaad dagiti pinataudan. Idi kasapaan ti 2011, ti Ehipto ken [[2011 Ehisio a Rebolusion|napan iti maysa a rebolusion]], a nagbanagan ti pannakaikkat ni Presidente [[Hosni Mubarak]] kalpasan ti gangani a 30 tawtawen a nagturay.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2011/02/12/world/middleeast/12egypt.html?pagewanted=all|title=Hosni Mubarak |accessdate=2012-05-23}}</ref> Ti [[Ehipsio a panagbuto sti presidente, 2012|panagbutos ti Presidente]] ket naiskediul iti Mayo 2012. == Nagnagan == Ti nagan nga ''Ehipto'' ket naala manipud ti [[taga-ugma a Griego]] ''{{transl|grc|Aígyptos}}'' ({{lang|grc|Αἴγυπτος}}), babaen ti [[Tengnga a Pranses]] nga ''Egypte'' ken [[Pagsasao a Latin|Latin]] ''{{lang|la|Aegyptus}}''. Daytoy ket naipakita iti [[Misenika a Griego|nasapa a Griego]] a [[Linear B]] a tabtableta a kas ti 𐁁𐀓𐀠𐀴𐀍 ''a-ku-pi-ti-yo''. Ti panaginagan nga ''aigýpti-, aigýptios'' ket binulod idi ti Koptiko a kas ti {{Coptic|ⲅⲩⲡϯⲓⲟⲥ/ⲕⲩⲡϯⲓⲟⲥ}} ''{{transl|cop|gyptios}}, {{transl|cop|kyptios}}'', ken manipud diay iti Arabiko a kas ti {{lang|ar|قبطي}} ''{{transl|ar|qubṭī}}'', a naipasubli a naporma iti {{lang|ar|قبة}} ''{{Transl|ar|qubṭ}}'', nga iti Ingles a ''[[Copt]]''. Dagiti Griego a porma ket binulod manipud ti [[Naladaw nga Ehipto]] ''(Amarna) Hikuptah'' "Memphis", ti pannakadadael ti nasapsapa a [[Pagsasao nga Ehipsio|Ehipsio]] a nagan a ''Hwt-ka-Ptah'' ({{transl|egy|ḥwt-kꜣ-ptḥ}}), a kayatna a sawen ket "pagtaengan ti [[Ehipsio a kararua|ka]] (kararua) ni Ptah", ti nagan ti templo iti dios a ni [[Ptah]] idiay [[Memphis, Ehipto|Memphis]].<ref>{{cite journal| last =Hoffmeier| first =James K| author-link =| title =Rameses of the Exodus narratives is the 13th B.C. Royal Ramesside Residence| journal =Trinidad a Warnakan| page =1| date =1 Oktubre 2007| url =http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3803/is_200710/ai_n21137941/pg_2| access-date =2012-09-26| archive-date =2013-08-01| archive-url =https://web.archive.org/web/20130801072529/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3803/is_200710/ai_n21137941/pg_2| url-status =dead}}</ref> Ni [[Strabo]] ket nangibaga ti nagtaudan ti nagan manipud ti [[folk nga etimolohia]] nga iti ''{{transl|grc|Aígyptos}}'' ({{lang|grc|Αἴγυπτος}}) ket nagbalin a kas ti kompuesto manipud ti ''{{transl|grc|Aigaiou huptiōs}}'' ({{lang|grc|Aἰγαίου ὑπτίως}}), a kayatna a sawen ket "ti baab ti [[Baybay Egeo|Egeo]]". Ti ''{{Transl|ar|Miṣr}}'' ({{IPA-ar|mesˤr|IPA}}) ket isu ti [[Literario nga Arabiko]] ken ti moderno nga opisial a nagan ti Ehipto, bayat a ti ''{{transl|arz|Maṣr}}'' ({{IPA-arz|mɑsˤɾ|IPA}}) ket isu ti sapasap a pannakabalikas iti [[Ehipsio nga Arabiko]]. Ti nagan ket manipud ti [[Semitiko]] a punganayan, a dagus a [[kognado]] kadagiti sabali a Semitiko a balikas para iti Ehipto a kas ti [[pagsasao a Hebreo|Hebreo]] {{Hebrew|מִצְרַיִם}} (''{{Transl|he|Mitzráyim}}''), a literal a kayatna a saoen ket "dagiti dua nga ilet" (ti pannakaibasar ti dinastiko a panagsinsina ti ngato ken baba nga Ehipto).<ref name="hebrewname">{{cite web | url=http://www.ancient-hebrew.org/emagazine/011.html | title=Biblical Hebrew E-Magazine. Enero, 2005 | publisher=Ancient-hebrew.org | accessdate=25 Agosto 2010 | archive-date=2008-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080407192813/http://www.ancient-hebrew.org/emagazine/011.html | url-status=dead }}</ref> Ti balikas ket kasisigud a nangibagbaga ti "metropolis" wenno "sibilisasion" ket ti kayatna a sawen ket "pagilian", wenno "prontera-daga". Ti taga-ugma nga Ehipsio a nagan ti pagilian ket ''Kemet'' ({{transl|egy|[[Km (hieroglyph)|km]].t}}) ⟨'''𓆎𓅓𓏏𓊖'''⟩, a kayatna a sawen ket "nangisit a daga", a mangibagbaga ti nalames a nangisit a dagdaga ti nalayusan a tanap ti Nilo, a naisalsalunina manipud ti ''deshret'' ({{transl|egy|dšṛt}}), wenno "nalabbasit a daga" iti [[desierto]].<ref>{{cite book|author=Rosalie, David |title=Dagiti Nagipatakder ti Piramida ti Taga-ugma nga Ehipto: Ti Moderno a Panagsuksukisok dagiti Mangob-obra ti Paraon |publisher=Routledge |year=1997 |page=18}}</ref> Ti nagan ket naibagbaga a kas ti ''{{transl|cop|kēme}}'' ken''{{transl|cop|kēmə}}'' iti [[Pagsasao a Koptiko|Koptiko]] a paset ti pagsasao nga Ehipsio, ken nagparang idi nasapa a Griego a kas {{lang|grc|Χημία}} (''{{transl|grc|Khēmía}}'').<ref>{{cite web|url=http://www.chm.bris.ac.uk/webprojects2002/crabb/history.html|title=Ti Ababa a Pakasaritaan ti Alkemia|publisher=UNIBERSIDAD TI BRISTOL A PAGADALAN TI KIMIKA|accessdate=21 Agosto 2008}}</ref> Ti sabali pay a nagan idi ket ''{{transl|egy|tꜣ-mry}}'' "daga ti igid ti karayan".<ref>{{cite book|title=Dagiti Taga-ugma a Rehistro ti Ehipto |last=Breasted |first=James Henry |author2= Peter A. Piccione |year=2001 |publisher=Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan|isbn=978-0-252-06975-8 |pages=76;40|url=http://books.google.com/?id=bT0q7nt1-gUC }}</ref> Dagiti nagan ti [[Akinngato ken Akinbaba nga Ehipto]] ket dagidi ''Ta-Sheme'aw'' ({{transl|egy|tꜣ-šmꜥw}}) "sedgeland" ken ''Ta-Mehew'' ({{Transl|egy|tꜣ mḥw}}) "amianan a daga". == Dagiti nota == {{Reflist}} == Dagiti nagibasaran == * {{CIA World Factbook}} * {{StateDept}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} ;Gobierno * [http://www.egypt.gov.eg/english/ Portal ti Serbisio ti Gobierno ti Ehipto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060320212726/http://www.egypt.gov.eg/english/ |date=2006-03-20 }} (Arabiko, Ingles) * [http://www.eip.gov.eg/ Portal ti Pakaammo ti Ehipto] (Arabiko, Ingles) * [http://www.idsc.gov.eg/ Sentro a Suporta ti Pakaammo ken Panagikeddeng ti Ehipto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720133416/http://www.idsc.gov.eg/ |date=2011-07-20 }} (Arabiko, Ingles) * [http://www.sis.gov.eg/ Dagiti Serbisio ti Estado ti Ehipto] (Arabiko, Ingles, Pranses) {{Dagiti pagilian ti Aprika}} {{Tengnga a Daya}} {{Dagiti pagilian ti Asia}} [[Kategoria:Ehipto]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]] [[Kategoria:Dagiti Arabo a republika]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko]] [[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Nalabbasit]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Daya a Mediteraneo]] [[Kategoria:Pagpagilian ti G15]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti La Francophonie]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya]] [[Kategoria:Amianan nga Aprika]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika]] [[Kategoria:Akinlaud nga Asia]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] h0ttha7o9t7b7i9q8qcioicygoifil7 0 14423 406984 406939 2026-09-13T05:12:13Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406984 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=320 |image1=Global Temperature Anomaly.svg|caption1=Ti sangalubongan a natimbengan a temperatura ti daga-taaw manipud idi 1880–2020, a mainaig ti 1951–1980 a katimbengan. Ti nangisit a linia ket ti tinawena katimbengan ken ti nalabbaga a linia ket isu ti 5 a tawen nga [[Agalallatiw a katimbengan|agtartaray a katimbengan]]. Dagiti berde a baras ket agiparparang kadagiti di-nalawag a karkulo. Nagtaudan: [http://data.giss.nasa.gov/gistemp/ NASA GISS] |image2=GISS temperature 2000-09 lrg.png |image3=GISS temperature palette.svg|caption3=Ti mapa ket agiparparang ti 10-a tawen a katimbengan (2000–2009) iti sangalubongan a natimbengan a temperatura nga anomalia a mainaig ti 1951–1980 a katimbengan. Ti kadakkelan a panagpangato ti temperetura ket idiay Artiko ken Antartiko a Peninsula. Nagtaudan: [[NASA nga Oserbatorio ti Daga]]<ref>[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=42392 Ti 2009 a Gibisan ti Kapudotan a Dekada a Nairehistro]. [[NASA]] Imahen ti Obserbatorio ti Daga iti Dayta nga Aldaw, 22 Enero 2010.</ref> |image4=Global Warming Observed CO2 Emissions from fossil fuel burning vs IPCC scenarios.svg |caption4=Posil a sungrod a mainaig ti panagruar ti CO2 a maipada kadagiti lima a maar-aramid nga IPCC a panagruar. Dagiti naidennet ket minaig kadagiti sangalubongan a panagsardeng. Datos manipud iti [http://www.ipcc.ch/ipccreports/sres/emission/data/allscen.xls IPCC SRES a mararamid]; [http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS Datos a pagsaknapan ti papel a mairaman ti "CO2 a Panagsengngaw manipud iti Panaguram ti Sungrod 2010 – Dagiti nailasin" ti Ahensia ti Sangalubongan nga Enerhia]; ken [http://www.guardian.co.uk/environment/2011/may/29/carbon-emissions-nuclearpower Nayon a IEA a datos]. Nagtaudan ti ladawan: [[Eskeptiko a Siensia]]}} Ti '''Panagpudot ti lubong''' ({{lang-en|Global warming}}) ket daytoy ti panagpangato ti katimbengan a temperatura ti tangatang iti [[Daga (planeta)|Daga]] ken dagiti taaw manipud idi gibus iti maika-19 a siglo ken dagiti naipadto a panagtultuloy. Manipud idi rugi ti maika-20 a siglo, ti katimbengan a temperatura ti rabaw ti Daga ket nagpangato babaen ti agarup a {{convert|0.8|C-change|F-change|1}}, nga addaan iti agarup a dua a pagkatlo kadagiti panagpangato ket rimsua manipud idi 1980.<ref name="AmericasClimateChoices-2011-FullReport">{{Cite book | publisher = Ti Nailian nga Akademia a Pagmalditan | isbn = 978-0-309-14585-5 | title = Dagiti Pagpilian ti Klima ti Amerika | location = Washington, D.C. | year = 2011 | url = http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=12781&page=1 | page = 15 | quote = Ti katimbengan a temperatura iti rabaew ti Daga ket ngimmato babaen ti agarup a {{val|1.4|u=°F}} ({{val|0.8|u=°C}}) kadagiti napalabas a 100 a tawen, nga addaan iti agarup a {{val|1.0|u=°F}} ({{val|0.6|u=°C}}) iti daytoy a panagpudot a rimsua kadagiti napalabas a tallo a dekada }}</ref> Ti panagpudot iti [[klima]] a sistema ket awan dudua, ken dagiti sientista ket ad-adu ngem 90% a sigurado a kaaduan kadagitoy ket naaramid babaen ti immadu a konsentrasion iti [[inbernadero nga alingasaw]] a napataud babaen kadagiti aramid ti nagtagitaon a kas dagiti [[panagpaawan ti kabakiran]] ken ti panagpuor kadagiti [[posil a sungrod]].<ref>"Ti panagpudo iti klima a sistema ket awan dudua, ket makitkita tattan manipud kadagiti panagpalpaliiw kadagiti panagpangato iti sangalubongan a katimbengan a temperatura ti angin ken taaw, ti agnanayon a panakatunaw iti niebe ken yelo ken panagpangato ti sangalubongan a katimbengan ti pantar ti baybay." IPCC, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html Sintesia a Reporta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102182622/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html |date=2018-11-02 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mains1.html Paset 1.1: Panagpalpaliiw ti panagbalbaliw ti klima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804231804/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mains1.html |date=2018-08-04 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 SYR|2007}}.</ref><ref>"Dagiti tallo nga inusar ket inusar a panagipalpalawag kdagiti di-nalawag nga addaan iti tunggal maysa a naisangayan a porma ti pagsasao. * * * A dagiti di-nalawag iti maysa a nisangayan a nagbanagan ket naipategan ti panagusar ti eksperto a panangipato ken estadistikal a panagusig kadagiti bagbagi ti ebidensia (a kas dagiti panagpalpaliiw wenno nagbanagan ti modelo), dagiti sumaganad a pumadpada a panakasakup ket usaren a panagiyebkas ti naipategan a probabilidad a rumsua: awan dudua >99%; nangato ti panakaagpayso >95%; agpayso >90%......" IPCC, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html Sintesis a Reporta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102182622/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html |date=2018-11-02 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mainssyr-introduction.html Panagtaripatu ti Di-nalawag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309213209/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mainssyr-introduction.html |date=2013-03-09 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 SYR|2007}}.</ref><ref>IPCC, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html Sintesis a Reporta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102182622/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html |date=2018-11-02 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mains2-4.html Section 2.4: Panakagupit ti panagbaliw ti klima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103000828/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mains2-4.html |date=2018-11-03 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 SYR|2007}}.</ref><ref>{{Cite book | publisher=Ti Nailian nga Akademia a Pagmalditan | isbn = 0-309-14588-0 | last = <nowiki>Dagiti Pagpilian ti Klima ti Amerika: Gunglo ti Panagparang-ay ti Siensia iti Panagbaliw ti Klima; Konsilo ti Nailian a Pangsukisok</nowiki> | title = Panagparang-ay ti Siensia ti Panagbaliw ti Klima | location = Washington, D.C. | year = 2010 | url = http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782 | quote = (p1) … adda napigsa, kredible a bagi ti ebidensia, a naibatay kadagit adu a linia ti panagsukisok, nga agdokdukumento a ti klima ket agbalbaliw ken dagitoy a panagbalbaliw ket kaaduan a gapuanan kadagiti inararamid ti nagtagitaoan. Nupay adu pay dagiti maadal, ti bugas ti the core penomeno, sientipiko a panagsalsaludsod, ken dagiti hipotesis ket natalipupos a naimatangan ken natibker a natakderan iti rupa ti nakaro a sientipiko a suppiat ken ti naannad a panagadal kadagiti sabsabali a panagipalpalawagan. * * * (p21-22) Adda dagiti daduma a sientipiko a naipatingga wenno teoria ket natalipupos a naimatangan ken nasubokan, ken nasuportaran babaen kadagiti adu a nawaya a panagpalpaliiw ken nagbanagana, a ti kababalin a dagiti sumaganad ket mabirukan a dagitoy ket saan a pudno ket mapaawanen a bassit. Iti kaytoy a naipatingga ken dagiti teoria ket naipategandan a kas maysa a naikeddeng a kinapudno. Daytoy ket kasla ti kaso para iti naipatingga a ti sistema ti Daga ket pumudpudot ken ti kaaduan iti daytoy a pangpudpudot ket gapu kadagiti inararamid ti nagtagitaoan. }}</ref> Dagiti a nasukimat ket mabigbigan babaen ti nailian a siensia dagiti akademia kadagiti amin a kangrunaan a naparang-ay a pagpagilian.<ref>{{cite web |url=http://nationalacademies.org/onpi/06072005.pdf |title=Kumaduaan nga insarita dagiti Akademia ti Siensia |format=PDF |date= |accessdate=9 Agosto 2010 |archive-date=2013-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909022954/http://www.nationalacademies.org/onpi/06072005.pdf |url-status=dead }}</ref>{{Cref2|A}} Dagiti maipadpadto a [[modelo ti klima]] ket naipabuklan idi 2007 a [[Maikapat a Reporta ti Panagipateg ti IPCC|Reporta ti Maikapat a Panagipateg]] (AR4) babaen ti [[Intergobernmental a Sangkabenneg iti Panagbalbaliw ti Klima]] (IPCC). Nangibagbagada nga iti las-ud ti maika-21 a siglo ti rabaw a temperatura ti lubong ket mabalin nga umad-adu a ngumato iti {{pagbaliwen|1.1|to|2.9|C-change|F-change|1}} para iti kababaanda a [[Naipangpangruna a Reporta dagiti Senario ti Sengngaw]] ken {{pagbaliwen|2.4|to|6.4|C-change|F-change|1}} para iti kangatoda.<ref>Meehl ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10.html Chap. 10: Dagiti Maipadpadto a Klima ti Sangalubongan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415020743/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10.html |date=2016-04-15 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10s10-es-1-mean-temperature.html Sec. 10.ES: Katimbengan a Temperatura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116102329/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10s10-es-1-mean-temperature.html |date=2011-11-16 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Dagitoy a sakup kadagitoy a karkulo ket nagtaud manipud iti panagusar kadagiti modelo nga adda dagiti aggigiddiat a [[sensitibidad ti klima|sensitibidad ti konsetrasion ti alingasaw iti inbernadero]].<ref>{{cite journal |last=Schneider Von Deimling |first=Thomas |author2=Held |author3=Ganopolski |author4= Rahmstorf |title=Nakarkulo a sensitibidad ti klima manipud naigrupo a simulasion ti glasial a klima |journal=Dagiti Dinamiko ti Klima |year=2006 |id = {{citeseerx|10.1.1.172.3264}} }}</ref><ref>Meehl ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10.html Chap. 10: Dagiti Maipadpadto a Klima ti Sangalubongan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415020743/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10.html |date=2016-04-15 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10s10-5.html Paset 10.5: Panangibilang ti Sakup ti Panagbalbaliw ti Klima], iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Dagiti masakbayan a ballag ken mainaig a panagbalbalaiw ket maigiddiat manipud kadagiti [[dagiti rehional a pagtonoyan ti panagpudot ti lubong|rehion]] ti lawlaw ti lubong.<ref>Solomon ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ts.html Teknikal a pakabuklan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181128003303/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ts.html |date=2018-11-28 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-5-3.html Paset TS.5.3: Dagiti Maipadpadto a Rehional a Gatad], iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Dagiti [[dagiti rehional a pagtonoyan ti panagpudot ti lubong|pagtonoyan]] iti panagpangato ti temperatura ti lubong ket mangiraman ti maysa a [[Agdama a panagpangato ti lessaad ti baybay|panagpangato kadagiti lessaad ti baybay]] ken ti panagbalbaliw ti kaadu ken tabas iti [[tudo (meteorolohia)|tudo]], ken dagiti pay mabalin a panagpadakkel dagiti [[Subtropiko|subtropikal]] a [[desierto]].<ref>{{Cite journal |last1 = Lu |first1 = Jian |last2 = Vechhi |first2 = Gabriel A. |last3 = Reichler |first3 = Thomas |title = Panagpadakkel ti Hadley a selula babaen ti panagpudot ti lubong |journal = Sursurat ti Heopisikal a Panagsukisok |volume = 34 |issue = 6 |page = L06805 |year = 2007 |url = http://www.atmos.berkeley.edu/~jchiang/Class/Spr07/Geog257/Week10/Lu_Hadley06.pdf |format = PDF |doi = 10.1029/2006GL028443 |bibcode = 2007GeoRL..3406805L |access-date = 2013-02-11 |archive-date = 2008-12-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081217020052/http://www.atmos.berkeley.edu/~jchiang/Class/Spr07/Geog257/Week10/Lu_Hadley06.pdf |url-status = dead }}</ref> Ti panagpudot ket manamnama a [[Artiko a panagkumriit|napigpigsa idiay Artiko]] ken mainaigto iti agtultuloy a [[panagsanud dagiti glasier manipud idi 1850|panagsanud dagiti glasier]], [[permafrost]] ken [[yelo ti baybay]]. Dagiti mabalin pay a pagtonoyan iti panagpudot ket mairaman ti kankanayon nga irurumsua dagiti pasamak ti [[nakaro a tiempo]] a mairaman dagiti [[allon ti pudot]], igaaw ken napigsa a tudo, [[panag-asido ti taaw]] ken [[pannakapukaw a peggad manipud iti panagbalbaliw ti klima|pannakapukaw dagiti sebbangan]] gapu kadagiti agbalbaliw a rehimen ti temperatura. Dagiti pagtonoyan a nakaro para iti tattao ket mairaman ti [[panagbalbaliw ti klima kenagrikultura|seguridad ti taraon]] manipud kadagiti panagbabassit kadagiti maapit ken ti [[klima a panagkamang|pannkapukaw kadagiti pagnaedan]] manipud iti inundasion.<!--<ref name=Battisti />--><ref>{{harvnb|US NRC|2012}}{{full|date=Nobiembre 2012}}</ref> Dagiti maisingsingasing a panagsungbat nga annuroten iti panagpudot ti lubong ket mairaman ti [[panagpalag-an ti panagpudot ti lubong|panagpalag-an]] babaen ti panagpabassit kadagiti sengngaw, [[panagampon iti panagpudot ti lubong|panagampon]] kadagiti pagtonoyanna, ken dagiti mabalin a masakbayan a [[heoinhenieria]]. Kaaduan ti pagpagilian ket partido ti [[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC),<ref>{{citation | year=2011 | author=[[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC) | title=Kasasaad ti Panagpasingked ti Taripnong | url=http://unfccc.int/essential_background/convention/status_of_ratification/items/2631.php | publisher=UNFCCC | location=Sekretariat ti UNFCCC: [[Bonn]], [[Alemania]] }}. Kaaduan ti pagpagilian iti lubong ket partido ti [[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC), a nangampon ti puntaan a {{val|2|u=°C}} . Manipud idi 25 Nobiembre 2011, dagitoy ket partido ti 195 (194 nga es-estado ken 1 a rhional nga ekonomiko a gunglo ti panagtitipon (ti [[Kappon ti Europa]])) iti UNFCCC.</ref> a ti dumtengan ti gandatda ket ti [[Panagliklik kadagiti makadangran a panagbalbaliw ti klima|panagpawil kadagiti makadangran nga antropoheniko a (a kas ti, pinataud ti tao) a panagbalbaliw ti klima]].<ref>{{cite web |title=Artikulo 2|work=Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|quote=Ti dumtengan a gandat iti daytoy a Taripnong ken dagiti amiaman a mainaig a legado nga instrumento a maampon ken magun-od dagiti Konperensia dagiti Partido, segun kadagiti nangruna a probision ti Taripnong, ti panagtalinaay ti kaadu dagiti inarbedero nga alingasaw iti tangatang iti maysa nga agpang a mangpawil ti makadangran nga antropoheniko a panagbiang ti sistema ti klima. Dagiti kastoy nga agpang ket mabain a magun-od iti kaunegan ti batayan ti panawen a makaanay a mangpalubos ti ekosistema a mangampon ti masna a panagbalbaliw ti klima, tapno maisegurado ti panagpataud ti taraon ket saan a madangran ken tapno mapakabaelen ti pannakaipan ti ekonomiko a panagrang-ay iti matalinaay a pamay-an. |url=http://unfccc.int/essential_background/convention/background/items/1353.php }}, naala manipud iti nakabangonan ti sangalubongan a tulagan a naikeddeng idi 21 Marso 1994.</ref> Dagiti Partido ti UNFCCC ket nangamponda kadagti sakup ti annuroten a naidaremdem a mangpabassit kadagiti alingasaw a sengngaw ti inarbedero<ref name="2005 unfccc synthesis of non-annex I statements">{{citation | year=2005 | author=[[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC) | title=Maikanem nga Urnong ken sintesis ti immuna a nailian a panakinsinnarita manipud kadagiti Partido a saan a nairaman iti Nairaman I iti Taripnong. Palagip babaen ti sekretariat. Ehekutibo a pakabuklan. | url=http://unfccc.int/resource/docs/2005/sbi/eng/18.pdf | format=PDF | publisher=Opisina ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idiay Ginebra | location=Ginebra (Suisa) }}</ref>{{Rp|10|date=Nobiembre2012}}<ref>Gupta, S. ''et al''. [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/ch13s13-2-1.html 13.2 Panagbalbaliw ti klima ken dagiti dadduma pay a mainaig nga annuroten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309012120/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/ch13s13-2-1.html |date=2013-03-09 }}, in {{Harvnb|IPCC AR4 WG3|2007}}.</ref><ref>{{citation | chapter=Ch 4: Panagbalbaliw ti klima ken pakasakbayan ti enerhia }}, in {{harvnb|IEA|2009|pp=173-184}} (pp.175-186 of PDF)</ref><ref name="2011 unfccc synthesis of annex I communications">{{citation | year=2011 | author=[[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC) | title=Urnong ken sintesis ti maikalima a nailian a panakisinnaritaan. Ehekutibo a pakabuklan. Palagip babaen ti sekretariat. | url=http://unfccc.int/resource/docs/2011/sbi/eng/inf01.pdf | format=PDF | publisher=Opisina ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idiay Ginebra | location=Ginebra (Suisa) }}</ref>{{Rp|9|date=Nobiembre 2012}} ken ti panagtulong ti [[panagampon ti panagpudot ti lubong]].<ref name="2005 unfccc synthesis of non-annex I statements" />{{Rp|13|date=Nobiembre 2012}}<ref name="2011 unfccc synthesis of annex I communications" />{{Rp|10|date=Nobiembre 2012}}<ref>Adger, ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch17.html Kapitulo 17: Pagtonoyan ti panagampon dagiti panagsanay, dagiti pagpilian, dagiti lapped ken kapasidad,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103172451/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch17.html |date=2018-11-03 }} [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch17s17-es.html Ehekutino apakabuklan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310003821/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch17s17-es.html |date=2013-03-10 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG2|2007}}.</ref><ref>[http://siteresources.worldbank.org/INTWDR2010/Resources/5287678-1226014527953/Chapter-6.pdf 6. Panagala kadagiti masapul a pundo para iti panangipabassit ken panag-ampon (PDF)], iti {{citation |year=2010 |author=Bangko ti Lubong |title=2010 a Reporta ti Panagrang-ay ti Lubong: Panagrang-ay ken Panagbalbaliw ti Klima |publisher=Ti Internasional a Banko para iti Panagibangon manen ken Panagrang-ayt / Ti Banko ti Lubong |location=Washington DC, Estados Unidos |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH/EXTWDRS/EXTWDR2010/0,,contentMDK:21969137~menuPK:5287816~pagePK:64167689~piPK:64167673~theSitePK:5287741,00.html |pages=262–263 |access-date=2013-02-11 |archive-date=2010-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305081236/http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH/EXTWDRS/EXTWDR2010/0%2C%2CcontentMDK%3A21969137~menuPK%3A5287816~pagePK%3A64167689~piPK%3A64167673~theSitePK%3A5287741%2C00.html |url-status=dead }}</ref> Dagiti Partido ti UNFCCC ket nangitunosda nasken dagiti panagpabassit kadagiti sengngaw,<ref name="unfccc 2 degrees celsius target">{{citation | year=2011 | author=[[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC) | title=Taripnong dagiti Partido&nbsp;– Maika-16 a taripnong: Keddeng 1/CP.16: Dagiti Tulagan ti Cancun: Dagiti Nagbalinan dagiti obra ti Ad Hoc a Grupo ti Agob-obra iti Nabayag a Termino a Tignay ti Pagtitinnulongan babaen ti Taripnong (Ingles): Parapo 4 | publisher=UNFCCC | location=Sekretariat ti UNFCCC: [[Bonn]], [[Alemania]] | page=3 | url=http://unfccc.int/resource/docs/2010/cop16/eng/07a01.pdf#page=2 | format=PDF }} "(…) nasken dagiti adu a panagpabassit ti alingasaw a sengngaw ti inbernadero segun ti siensia, ken kas tinaidokumento iti Maikapat a Panagtonoy a Reporta ti Intergobernmental nga Entrapanio ti Panagbalbaliw ti Klima, nga adda ti panirigan ti panagpabassit ti alingasaw a sengngaw ti inbernadero tapno matengngel ti panagpangato ti natimbeng a temperatura ti lubong iti baba ti {{val|2|u=°C}} a nangatngatao ngem dagiti preindustrial nga agpang"</ref> ken dagiti masakbayan a panagpudot ti lubong ket mapatinggaan ti baba ti {{convert|2.0|C-change|F-change|1}} a mainaig ti pre-industrial nga agpang.<ref name="unfccc 2 degrees celsius target" />{{Cref2|B}} Dagiti reporta naipablaak idi 2011 babaen ti [[Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]<ref>{{citation | date=Nobiembre 2011 | author=Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (UNEP) | title=Panagisilpo ti Baetan ti Sengngaw: Ti Sintesis a Reporta ti UNEP | chapter=Ehekutibo a Pakabuklan | page=8 | url=http://www.unep.org/pdf/UNEP_bridging_gap.pdf | format=PDF | publisher=UNEP | location=[[Nairobi]], [[Kenya]] | isbn=978-92-807-3229-0 | access-date=2013-02-11 | archive-date=2011-11-26 | archive-url=https://swap.stanford.edu/20111126075241/http://www.unep.org/pdf/UNEP_bridging_gap.pdf | url-status=dead }} UNEP Stock Number: DEW/1470/NA</ref> ken ti [[Ahensia ti Internasional nga Enerhia]]<ref>{{citation | year=2011 | author=Ahensia ti Internasional nga Enerhia (IEA) | title=2011 a Sangalubongan a Pakasakbayan ti Enerhia | chapter=Ehekutibo a Pakabuklan (Ingles) | publisher=IEA | location=[[Paris]], [[Pransia]] | page=2 | url=http://www.iea.org/weo/docs/weo2011/executive_summary.pdf | format=PDF | access-date=2013-02-11 | archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019005512/http://www.iea.org/weo/docs/weo2011/executive_summary.pdf | url-status=dead }}</ref> ket mangisingsingasing a dagiti ganetget manipud iti naspsapa ngem maika-21 a siglo a panagpabassit kadagiti sengngaw ket saan a makaanay ti UNFCCC a puntaan ti {{val|2|u=°C}}. == Napalplaliiw a panagbalbaliw ti temperatura == [[Papeles:WhereIsTheHeatOfGlobalWarming.svg|260px|thumb|alt=refer to caption|Ti panagpangato ti [[linaon a pudot]] ti taaw ket ad-adu ngem ti ania man a naipenpen nga [[enerhia]] iti pudot a balanse ti Daga kadagiti dua a paset ti panawen ti 1961 aginggana ti 2003 ken 1993 aginggana ti 2003, ken pakaibilangan kadagiti ad-adu ngem 90% iti mabalin a panagpangato ti linaon a pudot ti sistema ti Daga iti las-ud kadagitoy a paset ti panawen.<ref>{{citation | at=[http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5s5-2-2-3.html Sec 5.2.2.3 Dagiti pagbanagan para iti Balanse ti Pudot ti Daga] | chapter=Kapitulo 5: Dagiti panagpalplaliiw: Maipapan ti Taaw a Panagbalbaliw ti Klima ken Lessaad ti Baybay | chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5.html | author=Bindoff, N.L. | title=Archive copy | access-date=2013-05-30 | archive-date=2017-06-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170620210108/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5.html | url-status=dead }}, iti {{harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}, nagibasaran babaen ti: {{citation | title=Dagiti Grapiko ti Klima babaen ti Skeptical Science: Dagiti Komponente ti Panagpudo ti Lubong: | at=Dagiti komponente ti panagpudot ti lubong para iti paset ti panawen ti 1993 aginggana ti 2003 a nakarkulo manipud iti IPCC AR4 5.2.2.3 | url=http://www.skepticalscience.com/graphics.php?g=12 | publisher=Skeptical Science }}</ref>]] [[Papeles:Temperature_reconstruction_last_two_millennia.svg|thumb|alt=refer to caption and adjacent text|Dua milenio dagiti natimbeng a temperatura ti rabaw segun ti nadumaduma a rekonstruksion manipud dagiti [[Pannakbagi (klima)|pannakbagi a klima]], ti tunggal maysa ket naipasayaat iti maipapan ti dekada a gatagantingan, nga adda ti [[rehistro ti instrumental a temperatura]] a natuonan iti nangisit.]] Ti [[natimbeng a temperatura ti rabaw ti lubong|natimbeng a temperatura ti rabaw ti Daga]] ket ngimmato babaen ti {{val|0.74|0.18|u=°C}} kadagit ipaset ti panawen ti 1906–2005. Ti gatad ti panagpudot kadagiti kinaudi a gudua iti dayta a paset ti panawen ket gangani nadoble para iti dayta a paset ti panawen a kas maysa a sibubukel ({{val|0.13|0.03|u=°C}} tunggal maysa a dekada, a maigiddiat ti {{val|0.07|0.02|u=°C}} tungngal maysa a dekada). Ti pagtonoyan a [[isla ti urbano a pudot]] ket bassit laeng, a nakarkulo a pakaibilangan para iti basbassit ngem {{val|0.002|u=°C}} iti panagpudot iti tungngal maysa a dekada manipud idi 1900.<ref>Trenberth ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3.html Kapitulo. 3, Dagiti panagpalpaliiw: Atmosperiko a Rabaw ken Panagbalbaliw ti Klima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924100014/http://ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3.html |date=2017-09-24 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3s3-2-2-2.html Paet 3.2.2.2: Dagiti Isla ti Urbano a Pudot ken dagti Pagtonoyan ti Panagusar ti Daga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512172320/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3s3-2-2-2.html |date=2014-05-12 }}, [http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter3.pdf p. 244] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023052326/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter3.pdf |date=2017-10-23 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Dagiti temperatura iti akin-baba a [[tropospera]] ket ngimmato iti nagbaetan ti 0.13 ken {{val|0.22|u=°C}} (0.22 ken {{val|0.4|ul=°F}}) tunggal maysa a dekada manipud idi 1979, segun [[dagiti panagrukod ti satelite]]. Dagiti [[Pannakbagi (klima)|pannakbagi ti klima]] ket mangipakpakita ti temperatura a relatibo a natalinaayen kadagiti [[rehistro ti temperatura iti napalabas a 1000 a tawtawen|maysa wenno dua ribo a tawtawen]] sakbay ti 1850, nga adda dagiti maipapan ti rehion a panagduduma a kas ti [[Mediebal a Napudot a Paset ti Panawen]] ken ti [[Bassit a Panawen ti Yelo]].<ref>Jansen ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6.html Kapitulo 6, Palaeoklima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125074904/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6.html |date=2013-11-25 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6s6-6.html#6-6-1 Paset 6.6.1.1: Ania kadi ti Ipakita dagiti Rekonstruksion a Naibatay iti Paleoklimatiko a Pannakbagi?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328093747/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6s6-6.html#6-6-1 |date=2015-03-28 }}, [http://www.ipcc-wg1.unibe.ch/publications/wg1-ar4/ar4-wg1-chapter6.pdf pp. 466–478] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524082417/http://www.ipcc-wg1.unibe.ch/publications/wg1-ar4/ar4-wg1-chapter6.pdf |date=2010-05-24 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Ti panagpudot a makitkita iti rehistro ti instrumental a temperatura ket maitunos kadagiti nawatiwat a sakop iti panagpalpaliiw, a kas nadokumentuan babaen dagiti adu a sientipiko a grupo.<ref name="kennedy evidence for global warming">{{citation | author=Kennedy, J.J. | year=2010 | title=Kasano nga ammotayo no pimmudot ti lubong? iti: 2. Sangalubongan a Klima, iti: Kasasaad ti Klima idi 2009 | url=http://www.ncdc.noaa.gov/bams-state-of-the-climate/2009.php | journal=Bull.Amer.Meteor.Soc. | volume=91 | issue=7 | page=26 | access-date=2013-05-30 | archive-date=2015-08-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150820035443/http://www.ncdc.noaa.gov/bams-state-of-the-climate/2009.php | url-status=dead }}</ref> Dagiti kas pagarigan ket mairaman ti [[panagpangato ti agdama a lessaad ti baybay|panagpangato ti lessaad ti baybay]] (ti [[danum]] ket [[termal a panagpadakkel|dumakkel]] no pumudot),<ref>{{citation | author=Kennedy, C. | date=10 Hulio 2012 | title=ClimateWatch Magazine >> Kasasaad ti Klima: Sangalubongan a Lessaad ti Baybay idi 2011 | url=http://www.climatewatch.noaa.gov/article/2012/2011-state-of-the-climate-sea-level | publisher=Portal ti Serbisio ti Klima ti NOAA }}</ref> ti nawatiwat a pannakatunaw iti [[niebe]] ken [[yelo]],<ref>{{citation | at=[http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spmsspm-direct-observations.html Dagiti Dagus a Pangpalplaiiw kadagiti Kinaudi a Panagbalbaliw ti Klima] | chapter=Pakabuklan para kadagiti Agar-aramid ti Annuroten | chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spm.html | title=Archive copy | access-date=2013-05-30 | archive-date=2018-11-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181102182309/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spm.html | url-status=dead }}, in {{harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}</ref> pannakaipangato ti [[linaon a pudott]] kadagiti [[taaw]],<ref name="kennedy evidence for global warming" /> pannakaipangato ti [[naisangayan a kadam-eg|kadam-eg]],<ref name="kennedy evidence for global warming" /> ken ti nasapsapa a [[penolohia|pannakaitutop]] kadagiti pasamak ti [[primabera (tiempo)|primabera]],<ref>{{citation | at=[http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/spmsspm-b.html B. Ti agdama a pannakaammo kadagiti napalpaliiw a pagbanagan iti panagbalbaliw ti klima iti masna ken enbironmento ti tao] | chapter=Pakabuklan para kadagiti Agar-aramid ti Annuroten | chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/spm.html | title=Archive copy | access-date=2013-05-30 | archive-date=2016-04-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160419000003/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/spm.html | url-status=dead }}, iti {{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007}}</ref> e.g., ti [[sabong|panagsabsabong]] dagiti [[mula]].<ref>{{citation | at=[http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1s1-3-5-1.html Paset 1.3.5.1 Dagiti panagbalbaliw iti penolohia] | author=Rosenzweig, C. | chapter=Kapitulo 1: Panagikeddeng ti balor dagiti Napaliiw a Panagbalbaliw ken dagiti Sunbat dagiti Masna ken Maimaton a Sistema | chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html | title=Archive copy | access-date=2013-05-30 | archive-date=2018-11-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181102182439/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html | url-status=dead }}, iti {{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007|p=99}}</ref> Ti [[probabilidad]] a dagitoy a panagbalbaliw ket nairana laeng a napasamak ket pudno a sero.<ref name="kennedy evidence for global warming" /> Dagiti kaaudian a karkulo ti [[Goddard Institute for Space Studies]] (GISS) ti [[NASA]] ken ti [[National Climatic Data Center]] ket mangipakpakita nga idi 2005 ken 2010 ket agpadpada para iti kapudotan a tawen ti planeta manipud idi matalekan a, nawatwat a magun-od dagiti instrumento a panagrukod idi naladaw a maika-19 a siglo, a linabsanna idi 1998 babaen ti basbassit a sangkagasut a grado.<ref>{{cite web | last = Cole | first = Steve | author2 = Leslie McCarthy | title = NASA&nbsp;– NASA a Panagsukisok ket nakitana a ti 2010 ket Naipada ti Nairehistro a Kapudotan a Tawen | format = Pabuya | accessdate = 3 Marso 2011 | url = http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2010-warmest-year.html | archive-date = 2020-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200103225235/https://www.nasa.gov/topics/earth/features/2010-warmest-year.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://data.giss.nasa.gov/gistemp/2005/ | last=Hansen | first=James E. | authorlink=James E. Hansen | title = Goddard nga Instituto para kadagiti Panagadal ti Limbang, Panagusig ti Rabaw a Temperatura ti GISS | accessdate =17 Enero 2007 | date = 12 Enero 2006 | publisher=NASA a Goddard nga Instituto para kadagiti Panagadal ti Limbang}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ncdc.noaa.gov/sotc/global/2009/13 | title = Kasasaad ti Klima: Sangalubongan a Panagusig para iti Tinawen ti 2009 | accessdate = 3 Mayo 2011 | date = 15 Enero 2010 | archive-date = 2014-12-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141219040739/http://www.ncdc.noaa.gov/sotc/global/2009/13 | url-status = dead }}</ref> Dagiti karkulo babaen ti [[Climatic Research Unit]] (CRU) ket nangipakpakita nga idi 2005 a kas ti kapudotan a tawen, iti likudan ti 1998 a ti 2003 ken 2010 ket agpadpada para iti maikatlo a kapudotan a tawen, nupay kasta, "ti biddut a karkulo para kadagiti agmaymaysa a tawen … ket saan a basbassit ngem sangapulo a beses a dakdakkel ngem ti baetan a paggiddiatan dagitoy a tallo a tawen."<ref>{{cite web | last = Jones | first = Phil | title = Pakaammo a Sabanas ti CRU blng. 1: Rehistro ti Sangalubongan a Temperatura | accessdate = 3 Mayo 2011 | url = http://www.cru.uea.ac.uk/cru/info/warming/ | publisher = Unit ti Panagsukisok ti Klima, Eskuela dagiti Siensia ti Enbironmento, Unibersidad ti Daya nga Anglia | archive-date = 2015-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151103044452/http://www.cru.uea.ac.uk/cru/info/warming/ | url-status = dead }}</ref> Ti [[World Meteorological Organization]] (WMO) ''dagiti insasao iti kasasaad ti sangalubongan a klima idi 2010'' ket nangipalpalawag a, "Ti 2010 a nominal a pateg iti {{val|p=+|0.53|u=°C}} ket nairanggo nga immuna kadagiti 2005 ({{val|p=+|0.52|u=°C}}) ken 1998 ({{val|p=+|0.51|u=°C}}), urayno dagiti paggiddiatan a baetan dagitoy a tallo a tawen ket saan nga estadistika a nangruna..."<ref>{{Citation | publisher=World Meteorological Organization (WMO) | last = World Meteorological Organization | title = Insasao ti WMO iti kasasaad ti sangalubongan a klima idi 2010 | year = 2011 | url = http://www.wmo.int/pages/prog/wcp/wcdmp/statement/documents/1074_en.pdf}}</ref> [[Papeles:Enso-global-temp-anomalies.png|thumb|alt=refer to caption and adjacent text|Ti [[NOAA]] a grapiko dagiti Sangalubongana Tinawen nga Anomalia ti Temperatura 1950–2012, a mangipakpakita ti [[Akin-abagatan a Panagpallayog ti El Niño]]]] Dagiti temperatura idi 1998 ket saan a kadawyan a gapu ta dagiti sangalubongan a temperatura ket napektaran babaen ti [[Akin-abagatan a Panagpallayog ti El Niño]] (ENSO), ken ti kapigsaan nga El Niño iti napalabas a siglo ket napasamak iti las-ud ti dayta a tawen.<ref name="Changnon2000">{{Cite book | title = El Niño, 1997–1998: Ti Klima a Pasamak iti Siglo|last=Changnon|first=Stanley A.|author2=Bell, Gerald D.|year=2000|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|location=Londres|isbn = 0-19-513552-0}}</ref> Ti sangalubongan a temperatura ket suheto dagiti nabiit a termino a panagbalbaliw a maituoon kadagiti napaut a pagduyosan ken mabalin a temporario a manglapped kaniada. Ti relatibo a katalinaay ti temperatura manipud idi 2002 aginggana idi 2009 ket maitunos iti kastoy a pasamak.<ref>{{Cite journal|url=http://www.metoffice.gov.uk/media/pdf/j/j/global_temperatures_09.pdf|title=Dagiti Kadi Sangalubongan a Pagduyosan ti Temperatua Kadagiti Kinaudi a Dekada ket Mangpamadi kadagiti Panangipadto ti Klima? [iti "Kasasaad ti Klima idi 2008"]|first=J.|last=Knight|first2=J.J.|last2=Kenney|first3=C.|last3=Folland|first4=G.|last4=Harris|first5=G.S.|last5=Jones|first6=M.|last6=Palmer|first7=D.|last7=Parker|first8=A.|last8=Scaife|first9=P.|last9=Stott|display-authors=2|work=Bull.Amer.Meteor.Soc.|volume=90|issue=8|pages=S75–S79|date=Agosto 2009|format=PDF|accessdate=13 Agosto 2011|archive-date=2011-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123102216/http://www.metoffice.gov.uk/media/pdf/j/j/global_temperatures_09.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book| title = Panagbuntog ti Sangalubongan a Temperatura&nbsp;– saan a ti gibus ti panagbalbaliw ti klima| publisher = UK Met Office| url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.metoffice.gov.uk/climatechange/policymakers/policy/slowdown.html| accessdate = 20 Marso 2011| archive-date = 2011-04-07| archive-url = https://web.archive.org/web/20110407071102/http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.metoffice.gov.uk/climatechange/policymakers/policy/slowdown.html| url-status = dead}}</ref> Idi 2010 ket El Niño pay a tawen. Iti ababa a pangbaliw ti panagpallayog, ti 2011 ket maysa idi a [[La Niña]] a tawen nga idi ket nalamlamiis ngem daytoy ket maika-11 pay a kapudotan a tawen manipud idi nairugin ti panagirehistro idi 1880. Kadagiti 13 a kapudotan a tawtawen manipud idi 1880, 11 kadagitoy ket tawtawen manipud idi 2001 aginggana idi 2011. Kadagiti kabarbaro a kinaudi a rehistro, ti 2011 ket isu idi ti kapudotan a tawen ti La Niña iti paset ti panawen manipud idi 1950 aginggana idi 2011, ken maasitganna ti 1997 a saan idi a ti kababaan a puntos iti siklo.<ref>{{cite web | url = http://www.ncdc.noaa.gov/sotc/global/2011/13 | title = Sentro ti Datos ti Nailian a Klima ti NOAA, Kasasaad ti Klima: Sangalubongan a Panagusig para iti Tinawen ti 2011 | accessdate = 31 Enero 2012 | date = 19 Enero 2012 | publisher = [[NOAA]] | archive-date = 2012-01-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120122125721/http://www.ncdc.noaa.gov/sotc/global/2011/13 | url-status = dead }}</ref> Dagiti panagbalbaliw ti klima ket agdumaduma iti sangalubongan. Manipud idi 1979, dagiti temperatura ti daga ket ngimmato iti agarup a mamindua a naparpardas ngem dagiti temperatura ti taaw ({{val|0.25|u=°C}} tunggal maysa a dekada a maigiddiat ti {{val|0.13|u=°C}} tunggal maysa a dekada).<ref>Trenberth ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3.html Kapitulo 3, Dagiti Panagpalpaliiw: Atmosperiko a Rabaw ken Panagbalbaliw ti Klima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924100014/http://ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3.html |date=2017-09-24 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3s3-es.html Ehekutibo a Pakabuklan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102212635/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3s3-es.html |date=2018-11-02 }}, [http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter3.pdf p. 237] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023052326/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter3.pdf |date=2017-10-23 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Dagiti temperatura ti taaw ket nabunbuntog a nagpangato ngem dagiti temperatura ti daga gapu ti dakdakkel nga epektibo a kapasidad dagiti taaw ken gapu ta ti taaw ket ad-adu a makapukaw ti pudot baaen ti panagbawbaw.<ref>{{Cite journal |title = Daga/baybay a pannakaibagi a panagpudot a panagsungbat iti panagbalbaliw ti klima: Dagiti modelo a resulta ti IPCC AR4 ken panangipada kadagiti panagpalpaliiw |author = Rowan T. Sutton |author2 = Buwen Dong |author3 = Jonathan M. Gregory |journal = Sursurat ti Heopisikal a Panagsukisok |volume = 34 |url = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2006GL028164.shtml |doi = 10.1029/2006GL028164 |issue = 2 |pages = L02701 |year = 2007 |accessdate = 19 Septiembre 2007 |bibcode = 2007GeoRL..3402701S |archive-date = 2012-09-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120923041910/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2006GL028164.shtml |url-status = dead }}</ref> Ti [[akin-abagatan a Hemisperio]] ket masna pay a napudpudot ngem ti [[akin-abagatan a Hemisperio]] gapu ti maipapan ti meridiano a panangawit ti pudot kadagiti taaw nga adda dagiti paggiddiatan iti agarup a 0.9 petawatts nga agpaamianan,<ref>{{cite journal|last=Carl|first=Wunsch|title=The Total Meridional Heat Flux and Its Oceanic and Atmospheric Partition|journal=Warnakan iti Klima|date=Nobiembre 2005|volume=18|issue=21|pages=4374–4380|doi=10.1175/JCLI3539.1|url=http://ocean.mit.edu/~cwunsch/papersonline/wunschjclim2005.pdf|accessdate=25 Abril 2013}}</ref> nga adda ti maysa a mainayon a maited manipud kadagiti albedo a paggiddiatan a nagbaetan dagiti polar a rehion. Manipud idi rugi ti industrialisasion ti interhemisperiko a paggiddiatan ti temperatura ket ngimmaton gapu ti pannakatunaw ti yelo ti baybay ken niebe idiay Amianan.<ref>{{cite journal|last=Feulner|first=Georg|author2=Stefan Rahmstorf |author3=Anders Levermann |author4= Silvia Volkwardt|title=Iti Taudan ti Rabaw a Temperatura ti Angin a Paggiddiatan ti Baetan dagiti Hemisperio iti Agdama nga Aldaw a Klima ti Daga|journal=Warnakan iti Klima|date=Marso 2013|doi=10.1175/JCLI-D-12-00636.1|url=http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/JCLI-D-12-00636.1|accessdate=25 Abril 2013}}</ref> Dagiti natimbeng a temperatura ti artiko ket ngimmatngaton iti gangani a dua a gatad iti sangalubongan kadagiti napalabas a 100 a tawtawen, nupay kasta dagiti temperatura ti artko ket nakarkaroda pay nga agbalbaliw.<ref>{{Cite web |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-3-1-2.html |title=TS.3.1.2 Spatial Distribution of Changes in Temperature, Circulation and Related Variables – AR4 WGI Technical Summary<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-05-30 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011184755/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-3-1-2.html |url-status=dead }}</ref> Urayno ad-adu pay dagiti inbernadero nga alingasaw ti naipuspusgaw iti Akin-amianan ngem ti Akin-abagatan a Hemisperio daytoy ket saan a makaited iti paggiddiatan iti panagpudot gapu ta dagiti nangruna nga inbernadero nga alingasaw ket aganayda laeng nga agpaput tapno mailaokda kadagiti hemisperio.<ref>Ehhalt ''et al.'', [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/127.htm Kapitulo 4: Atmosperiko a Kimika ken dagiti Inbernadero nga Alingasaw], [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/139.htm#4231 Paset 4.2.3.1: Karbon mono oksido(CO) ken hidrohenio (H₂)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409122116/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/139.htm#4231 |date=2012-04-09 }}, [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/pdf/TAR-04.pdf p. 256] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117054647/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/pdf/TAR-04.pdf |date=2012-01-17 }}, iti {{Harvnb|IPCC TAR WG1|2001}}.</ref> Ti [[Bolumetriko a kapasidad ti pudot|termal nga inertia]] dagiti taaw ken dagiti nabuntog a sungbat dagiti saan a dagus a pakaibanagan ket kaibuksilanna a ti klima ket makasapul kadagiti siglo wenno napapaut tapno maipag-isu kadagiti panagbalbaliw. Dagiti panagadal ti [[panagikeddeng ti klima]] ket mangipakpakita nga urayno mapatalinaay dagiti inbernadero nga alingasaw kadagiti agpang idi 2000, ti adu pay a panagpudpudot iti agarup a {{val|0.5|u=°C}} ({{val|0.9|u=°F}}) ket mapasamak pay laeng.<ref>{{Cite journal |last=Meehl|first=Gerald A. |date = 18 Marso 2005 |title = How Much More Global Warming and Sea Level Rise |journal=Science|volume=307|issue=5716 |pages =1769–1772|doi=10.1126/science.1106663 |url = http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/307/5716/1769.pdf|format=PDF |accessdate =11 Pebrero 2007|pmid=15774757| bibcode=2005Sci...307.1769M }}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{DEFAULTSORT:Panagpudot ti lubong}} [[Kategoria:Panagpudot ti lubong]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] fdjjehzlf849g4o744v45mxhh57s71b 0 32089 406986 406453 2026-09-13T06:56:52Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406986 wikitext text/x-wiki Ti '''termodinamika''' ket sanga ti [[masna a siensia]] a maipanggep iti [[pudot]] ken [[temperatura]] ken ti pannakaikabagianda iti [[enerhia]] ken [[Obra (termodinamika)|obra]]. Daytoy ket mangipalawag kadagiti karuay ti [[makroskopiko a gatad|makroskopiko]], a kas ti [[akin-uneg nga enerhia]], [[entropia]], ken [[presion]], a sangkapaset a mangipalawag ti bagi ti banag wenno radiasion. Mangibagbaga daytoy a ti panagkukua kadagiti a karuay ket suheto dagiti kadawyan a lapped, a sapasap kadagiti amin a materiales, ken saan a dagiti peluliar a tagikua dagiti pekuliar a materiales. Dagitoy a kadawyan a lapped ket maiyebkas kadagiti uppat a linteg ti termodinamika. Ti termodinamika ket mangipalawag ti kaaduan a panagkukua iti bagi, saan a dagiti mikroskopiko a panagkukua dagiti adu a bilang dagiti mikroskopiko a kosntituentena, a kas dagiti molekula. Dagiti lintegna ket naipalpalawag babaen ti [[estatistikal a mekanika]], iti termino dagiti mikroskopiko a konstituente. Ti termodinamika ket maipakat kadaiti adu a karuay dagiti topiko iti [[siensia]] ken [[inhenieria]]. Iti naipakasaritaan, ti termodinamika ket napadur-as manipud iti essem a mangpaadu ti [[kasayaat ti termodinamika]] ken ti maiparuar a bileg kadagiti nasapa a [[pison a makina]], ken naipangpangruna babaen ti obra ti Pranses a pisiko a ni [[Nicolas Léonard Sadi Carnot]] (1824) a namatmati a ti kasayaat dagiti pudot a makina ket isu ti tulbek a makatulong iti Pransia a mangabak iti [[Napoleoniko a Gubgubat]].<ref>{{cite book | last = Clausius | first = Rudolf | title = On the Motive Power of Heat, and on the Laws which can be deduced from it for the Theory of Heat | publisher = Poggendorff's Annalen der Physik, LXXIX (Dover Reprint) | year = 1850 | isbn = 0-486-59065-8}}</ref> Ti Irlandes a naipasngay a Briton a pisiko a ni [[William Thomson, Umuna a Baron Kelvin|Apo Kelvin]] ket isu idi ti immuna a nangannurot ti husto a panangipalawag ti termodinamika idi 1854:<ref name=kelvin1854>{{cite book |title=Mathematical and Physical Papers |author=Sir William Thomson | author2= LL.D. D.C.L. | author3= F.R.S. |location=Londres, Cambridge |year=1882 |volume=1 |page=232 |publisher=C.J. Clay, M.A. & Son, Cambridge University Press |url=http://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ&pg=PA100 }}</ref> == Adu pay a mabasbasa == {{Refbegin}} * {{cite book | author=Goldstein, Martin | author2= Inge F. | title=The Refrigerator and the Universe | url=https://archive.org/details/refrigeratoruniv0000gold_l3g4 | publisher=Harvard University Press | year=1993 | isbn=0-674-75325-9 | oclc=32826343}} Ti nanoteknikal a pangyuna, nasayaat iti naipakasaritaan ken dagiti pannakaipatarus a banag. *{{cite journal | last = Kazakov | first = Andrei | title = Web Thermo Tables – ti maysa nga online a bersion Dagiti Tabla ti Termodinaka ti TRC | journal = Warnakan ti Panagsukisok dagiti Nailian nga Instituto dagiti Pagalagadan ken Teknolohia | volume = 113 | issue = 4 | pages = 209–220 | date = Hulio 2008 | url = http://nvl-i.nist.gov/pub/nistpubs/jres/113/4/V113.N04.A03.pdf }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Dagiti sumaganad a titulo ket ad-adu a teknikal: * {{cite book|author=Cengel, Yunus A.|author2=Boles, Michael A.|title=Thermodynamics – an Engineering Approach|publisher=McGraw Hill|year=2002|isbn=978-0-07-238332-4|location=|pages=|oclc=45791449|url-access=registration|url=https://archive.org/details/thermodynamicsen00ceng_0}} *Fermi, E. (1956). ''Thermodynamics'', Dover, New York. * {{cite book|author1=Kroemer, Herbert|author2=Kittel, Charles|name-list-style=amp|title=Thermal Physics|url=https://archive.org/details/thermalphysics0000kitt|publisher=W.H. Freeman Company|year=1980|isbn=978-0-7167-1088-2|location=|pages=|oclc=32932988}} {{Refend}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://tigger.uic.edu/~mansoori/Thermodynamic.Data.and.Property_html Dagiti website ti Datos ti Termodinamika ken Panagkarkulo ti Tagikua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140211122258/http://tigger.uic.edu/~mansoori/Thermodynamic.Data.and.Property_html |date=2014-02-11 }} *[http://ocw.nd.edu/aerospace-and-mechanical-engineering/thermodynamics Termodinamika iti OpenCourseWare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907200507/http://ocw.nd.edu/aerospace-and-mechanical-engineering/thermodynamics |date=2011-09-07 }} * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/topics/Thermodynamics.html Termodinamika iti ''ScienceWorld''] * [http://www.wiley.com/legacy/college/boyer/0470003790/reviews/thermo/thermo_intro.htm Biokimiko a Termodinamika] * [http://www.ent.ohiou.edu/~thermo/ Inhenniera a Termodinamika – Ti Grapikal nga Arngian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430200028/http://www.ent.ohiou.edu/~thermo/ |date=2009-04-30 }} {{Kontrol ti autoridad}} {{nangruna-pungol}} [[Kategoria:Termodinamika| ]] [[Kategoria:Dagiti konsepto iti pisika]] hsswar8zu7xxdpj4nnucwfheh26lxa8 10 33817 406987 361134 2026-09-13T08:10:51Z CommonsDelinker 133 Sinukatan ti TimezonesID.svg iti [[File:UTC_hue4map_IDN.svg]] (babaen ni [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] gapu ta: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · color scheme taken from [[:c::File:UTC 406987 wikitext text/x-wiki [[Papeles:UTC hue4map IDN.svg|thumb|300px|[[Oras idiay Indonesia]]: {{legend|#ffff00|[[UTC+07:00]] - Akinlaud nga Oras ti Indonesia}} {{legend|#00ff00|[[UTC+08:00]] - Sentral nga Oras ti Indonesia}} {{legend|#00ffff|[[UTC+09:00]] - Akindaya nga Oras ti Indonesia}} ]]<noinclude> [[Kategoria:Dagiti plantilia ti sona ti oras]] </noinclude> jy96x29v3lebaahz6xqlhyz6c2o2gt5 0 39949 406981 392465 2026-09-13T04:30:38Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406981 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Cree |states= [[Kanada]]; [[Estados Unidos]]: [[Montana]] |ethnicity=[[Cree]] |speakers= {{sigfig|117,400|2}} |date=2006 |speakers2=(mairaman ti [[Pagsasao a Montagnais|Montagnais]]–[[Pagsasao a Naskapi|Naskapi]] ken [[Pagsasao a Atikamekw|Atikamekw]]) |ref=<ref name="census">[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=89189&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=705&Temporal=2006&Theme=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= Statistics Canada: 2006 Census]</ref> |familycolor=Algic |fam1=[[Sasao nga Algica|Algica]] |fam2=[[Sasao nga Algonkiana|Algonkiana]] |script=[[Latin a sinuratan|Latin]], [[Silabario ti Abrihinal a Kanadiano]] ([[Silabario a Cree|Cree]]) |nation={{wagayway|Amianan a laud a Terteritorio}}<ref>[http://www.nwtlanguagescommissioner.ca/pdf/Official_Languages_Map.pdf Dagiti opisial a pagsasao ti Amianan a laud a Terteritorio] (mapa)</ref> |minority={{wagayway|Alberta}}<br />{{wagayway|Manitoba}}<br />{{wagayway|Ontario}}<br />{{wagayway|Quebec}}<br />{{wagayway|Saskatchewan}} |iso1=cr |iso2=cre |iso3=cre |lc1=crk|ld1=[[Pagsasao a Tantanap a Cree|Tantanap a Cree]] |lc2=cwd|ld2=[[Pagsasao ti Kakaykayuan a Cree|Kakaykayuan a Cree]] |lc3=csw|ld3=[[Pagsasao ti Kalugnakan a Cree|Kalugnakan a Cree]] |lc4=crm|ld4=[[Pagsasao a Moose a Cree|Moose a Cree]] |lc5=crl|ld5=[[Pagsasao nga Akin-amianan a Daya a Cree|Akin-amianan a Daya a Cree]] |lc6=crj|ld6=[[Pagsasao nga Akin-abagatan a Daya a Cree|Akin-abagatan a Daya a Creee]] |lc7=nsk|ld7=[[Pagsasao a Naskapi|Naskapi]]<!--nsk, moe and atj don't belong to the Cree macrolanguage per SIL--> |lc8=moe|ld8=[[Pagsasao a Montagnais|Montagnais]] |lc9=atj|ld9=[[Pagsasao nga Atikamekw|Atikamekw]] |glotto=cree1271 |glottorefname=Cree–Montagnais–Naskapi |map= |mapcaption=Ti agarup a mapa dagiti lugar ti dialekto ti Cree |notice=IPA }} Ti '''Cree''' {{IPAc-en|ˈ|k|r|iː}}<ref>Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student’s Handbook'', Edinburgh</ref> (ammo pay a kas Cree–[[Pagsasao a Montagnais|Montagnais]]–[[Pagsasao a Naskapi|Naskapi]]) ket ti maysa a [[Sasao nga Algonkiana|Algonkiana]] nga insasao babaen dagiti agarup a 117,000 a [[Cree|tattao]] iti ballasiw ti [[Kanada]], manipud iti [[Amianan a laud a Terteritorio]] ken [[Alberta]] aginggana iti [[Labrador]], ken mangaramid daytoy nga [[Dagiti pagsasao ti Patneng nga Amerikano|aborihinal a pagsasao]] iti kaaduan ti bilang a mangisasao idiay Kanada.<ref name="census" />Urayno adu dagiti agsasao iti kaunegan iti daytoy nga adu a kita ti lugar, ti laeng rehion a ti Cree ket addaan iti ania man nga [[opisial a pagsasao|opisial a kasasaad]] ket idiay [[Amianan a laud a Terteritorio]], ken kakuyogna dagiti walo nga aborihinal a pagsasao. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://www.atlas-ling.ca/ Ti lingnguistiko nga atlas ti Cree-Innu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112202636/http://www.atlas-ling.ca/ |date=2020-11-12 }} * [http://www.nisto.com/cree/ Nehinawe: Agsao iti Cree] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000816223055/http://www.nisto.com/cree/ |date=2000-08-16 }} * [http://www.creedictionary.com/ On-line a Diksionario ti Cree] {{InterWiki}} {{Kontrol ti autoridad}} {{pagsasao-pungol}} {{DEFAULTSORT:Cree, Pagsasao}} [[Kategoria:Pagsasao a Cree| ]] kz1fxnog2dnhdr4gwt2myx2s2aotbzk 0 44138 406978 385417 2026-09-13T00:35:02Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406978 wikitext text/x-wiki {{Infobox tao/Wikidata | fetchwikidata = ALL | refs = yes | dateformat = dmy | background = aktres | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1972|5|24|1881|9|11|df=y}} | spouse = {{ubl | [[Urban Gad]] (1912–1918) | Ferdinand Wingårdh (1919–1923) | Anders Christian Theede (1970–1972) }} }} Ni '''Asta Nielsen''' (11 Septiembre 1881&nbsp;– 24 Mayo 1972) ket maysa idi a [[Dinamarka|Danes]] nga aktres iti [[naulimek a pelikula]] ken maysa maysa kadagiti kadayegan a nagbida a babbalasang kadagiti tawen ti 1990 ken maysa kadagiti immuna a sangalubongan a bida ti pelikula.{{sfn|Morris|1996}} Pitopulo kadagiti 74 a pelikula ni Nielsen ket naaramid idiay [[Alemania]] nga idiay ket simple laeng nga ammo a kas ''Die Asta'' (''Ti Asta''). Ammo para iti dakkel ken nangisit a mata, kasla maskara a rupa ken lakien a pigura, ni Nielsen ket kaaduan a nangiladawan iti napigsa iti nakem a naregget a babbai a nakulong babaen dagiti trahiko a sirkumstansia. Gapu ti erotika a kasasaad dagiti pabuyana, dagiti pelikula ni Nielsen ket nakaruda a nasensura idiay Estados Unidos ken dagiti obrana ket ralatibo a saan unay nga ammo kadagiti agpuybuya a taga-Amerika. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|refs= * {{cite journal| last = Morris| first = Gary| date = Abril 1996| title = Asta Nielsen| journal = Bright Lights Film Journal| issue = 16| url = http://www.brightlightsfilm.com/16/asta.html| access-date = 2011-11-04|language=en}} }} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Asta Nielsen}} * {{Internet Archive author |sname=Asta Nielsen |sopt=t}} * [http://www.fembio.org/biographie.php/woman/biography/asta-nielsen FemBiography] * {{IMDb name|id=0003425|name=Asta Nielsen}} * [http://film.virtual-history.com/person.php?personid=2373 Dagiti retrato ken literatura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230160026/http://film.virtual-history.com/person.php?personid=2373 |date=2008-12-30 }} {{Kontrol ti autoridad}} {{Aktres-pungol}} {{Kabibiag|KATEGORIA|Nielsen, Asta}} m7qge2vguocxth7pm23fz2iothx7jl5 0 44676 406980 405166 2026-09-13T03:36:35Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406980 wikitext text/x-wiki Daytoy ti '''listaan dagiti [[naturay nga estado]] ken [[agkamkammatalek a teritorio]] iti [[Asia]]'''. Daytoy ket mangiraman kadagiti napno a mabigbigan nga estado, dagiti estado nga addaan iti limitado a pannakabigbig, ken dagiti agkamkammatalek a teritorio iti Asia ken dagiti saan nga estado ti Asia. Daytoy ket ilistana dagiti [[#Dagiti naturay nga estado|48 a naturay nga estado]] ken dagiti [[#Dagiti agkamkammatalek a teritorio ken dadduma pay a teritorio|6 nga agkamkammatalek a teritorio ken dadduma pay a teritorio]]. Parte ti [[Rusia]] ket adda idiay Asia, ngem ti Rusia ket teknikal nga adda idiay [[Europa]] gapu ta ti kapitoliona iti [[Moscow]] ket adda idiay. == Dagiti heograpikal a pagbeddengan ti Asia == Dagiti dibision a pagbaetan ti [[Asia]] ken [[Europa]] ket mapasamak iti [[Banbantay Ural]], [[Karayan Ural]] ken [[Baybay Kaspio]] iti daya, ti [[Banbantay Kaukaso]] ken ti [[Baybay Nangisit]] ken dagiti rummuaranna, ti [[Bosporo]] ken [[Dardanelo]] iti abagatan. Ti [[Azerbaijan]], [[Georgia (pagilian)|Georgia]], [[Kazakhstan]], [[Rusia]] ken [[Turkia]] ket addaanda amin iti teritorio idiay Asia ken Europa. Ti [[Armenia]] ken [[Cyprus]] ket interoda nga adda idiay [[Akinlaud nga Asia]] ngem dagitoy ket sosiopolitikal a pagpagilian ti Europa. Ti dibision a pagbaetan ti Asia ken [[Aprika]] ket kadawyan a naikeddeng a ti [[Kanal Suez]] ken mangikabil ti [[peninsula Sinai]] idiay Asia, ken isu a ti Ehipto ket mabalin a mairaman a kas estado ti Asia. Ti dibision a pagbaetan ti Asia ken [[Australasia]] ([[Oceania]]) ket masuppiatan, ken maikabil iti ayan a pagbaetan ti [[Java]] ken [[Baro a Guinea]]. Ti [[Indonesia]] ket gay-atenna dagitoy dua a lugar, ngem naikeddeng a paset ti Asia. Ti [[Daya a Timor]] ket sagpaminsan a naikeddeng a kas parte ti [[Australasia]], ngem gapu ti pannakalikmutna babaen ti Indonesia ken gapu ta parte idi ti Indonesia, daytoy ket naikeddeng a paset ti Asia. Ti [[Papua Baro a Guinea]] ket sagpaminsan a naikeddeng a paset ti Asia gapu ti kaarubana nga Indonesia, ngem manmano laeng daytoy, ken kadawyan a maawat a kas paset ti [[Australasia]]. Ti dibision a pagbaetan ti Asia ken [[Amianan nga Amerika]] ket naikeddeng nga iti [[Lingsat Bering]]. Adda dagiti [[Is-isla ti Aleutia]] ket mabalin a maikeddeng a kas Asia. == Dagiti naturay nga estado == {{Adu pay2|[[Naturay nga estado]]}} Ti naturay nga estado ket ti politikal a pannakainaig iti epektibo a [[kinaturay]] iti populasion a panagramidanna dagiti pannangikeddeng iti nailian nga interesado.<ref>{{Cite journal | last = Ashley | first = Richard K | title = Untying the Sovereign State: A Double Reading of the Anarchy Problematique | journal = Millennium – Journal of International Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 227–262 | publisher = Sage Journals | date = 1 Hunio 1988 | url = http://mil.sagepub.com/content/17/2/227.short | doi = 10.1177/03058298880170020901 | accessdate = 10 Agosto 2011 | archive-date = 2019-12-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191211233854/http://mil.sagepub.com/content/17/2/227.short | url-status = dead }}</ref> Segun ti [[Kombension ti Montevideo]], ti estado ket nasken nga addaan iti permanente a populasion, ti naipalawag a teritorrio, ti gobierno, ken ti kapasidad a sumrek kadagiti relasion kadagiti sabali nga estado.<ref>{{cite web |url=http://www.cfr.org/sovereignty/montevideo-convention-rights-duties-states/p15897 |title=Montevideo Convention on the Rights and Duties of States |publisher=Council on Foreign Relations |date=26 Disiembre 1933 |accessdate=10 Agosto 2011 |access-date=2016-03-16 |archive-date=2011-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628235337/http://www.cfr.org/sovereignty/montevideo-convention-rights-duties-states/p15897 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628235337/http://www.cfr.org/sovereignty/montevideo-convention-rights-duties-states/p15897 |date=2011-06-28 }}</ref> === Dagiti estado a kameng ti Nakaykaysa a Pagpagilian === Adda dagiti 48 nga estado ti Asia ti daytoy a listaan. Aminda ket [[Listaan dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a pagpagilian|kameng]] ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]]<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/members/ |title=United Nations Member States |publisher=United Nations |accessdate=10 Agosto 2011}}</ref> malaksid ti [[Estado ti Palestina|Palestina]], maysa daytoy a [[Dagiti agpalpaliiw ti Asemblia Heneral ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|agpalpaliiw nga estado]] ken saan pay unay a nagtengngel iti kaaduan iti tinuntonna a teritorio.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |title=Non-member States |publisher=United Nations |accessdate=5 May 2013}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | Wagayway ! class="unsortable" | Mapa ! Ababa ken pormal a nagnagan<br /><ref name="CIA Names">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |accessdate=28 Hulio 2011 |access-date=2016-03-16 |archive-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214125226/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214125226/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |date=2018-12-14 }}</ref><ref name="UN_Names">{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20Agosto%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |accessdate=28 Hulio 2011 }}{{Natay a silpo|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Europa">{{cite web|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 Agosto 2011 |accessdate=10 Agosto 2011}}</ref> ! Domestiko nga ababa ken pormal a nagnagan<ref name="CIA Names" /> ! Kapitolio<br /><ref name="Europa" /><ref name="Capital">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |accessdate=3 Agosto 2011 |access-date=2016-03-16 |archive-date=2018-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122133244/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122133244/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |date=2018-11-22 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 Hulio 2011 |accessdate=3 Agosto 2011 |archive-date=2011-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |url-status=dead }}</ref> ! Populasion{{Cref2|a}}{{Cref2|b}}<br /><ref name="Population">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=Country Comparison :: Population |publisher=CIA |date=Hulio 2012 |accessdate=2 Septiembre 2012 |access-date=2016-03-16 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |date=2011-09-27 }}</ref> ! Kalawa{{Cref2|a}}{{Cref2|b}}<br /><ref name="Area">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |accessdate=7 Agosto 2011 |access-date=2016-03-16 |archive-date=2014-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |date=2014-01-31 }}</ref> |- | [[Papeles:Flag of Afghanistan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Apganistan|alt=Wagayway ti Apganistan]] | [[Papeles:Afghanistan (orthographic projection).svg|150px]] | [[Apganistan]]<br /><br />Islamiko a Republika ti Apganistan | [[Dari (Persiano)|Dari]]: جمهوری اسلامی افغانستان — افغانستان <small>(''{{transl|prs|Afghānestān — Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afghānestān}}'')</small><br /><br />{{lang-ps|د افغانستان اسلامي جمهوریت — افغانستان}} <small>(''{{transl|ps|Afghān̄istān — Afghānistān Islāmī Jumhūrīyat}}'')</small> | [[Kabul]]<br /><br />[[Dari (Persiano)|Dari]]: کابل <small>(''{{transl|prs|Kābul}}'')</small><br /><br />{{lang-ps|کابل}} <small>(''{{transl|ps|Kābul}}'')</small> | 26,556,800 | {{sort|00652230|{{pagbaliwen|652230|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Armenia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Armenia|alt=Wagayway ti Armenia]] | [[Papeles:Armenia (orthographic projection).svg|150px]] | [[Armenia]]<br /><br />Republika ti Armenia | {{lang-hy|Հայաստան — Հայաստանի Հանրապետությու}} <small>(''{{Transl|hy|Hayastan — Hayastani Hanrapetut'yun}}'')</small> | [[Yerevan]]<br /><br />{{lang-hy|Երևան}} <small>(''{{Transl|hy|Yerevan}}'')</small> | 2,970,495 | {{sort|00029743|{{pagbaliwen|29743|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Azerbaijan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Azerbaijan|alt=Wagayway ti Azerbaijan]] | [[Papeles:Azerbaijan (orthographic projection).png|150px]] | [[Azerbaijan]]{{Cref2|a}}{{Cref2|b}}<br /><br />Republika ti Azerbaijan | {{lang-az|Azǝrbaycan — Azǝrbaycan Respublikası}} | [[Baku]]<br /><br />{{lang-az|Bakı}} | 9,593,000 | {{sort|00086600|{{pagbaliwen|86600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Bahrain.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Bahrain|alt=Wagayway ti Bahrain]] | [[Papeles:Map of Bahrain.svg|150px]] | [[Bahrain]]<br /><br />Pagarian ti Bahrain | {{lang-ar|مملكة البحرين — البحرين}} <small>(''{{transl|ar|Al Baḩrayn — Mamlakat al Baḩrayn}}'')</small> | [[Manama]]<br /><br />{{lang-ar|المنامة}} <small>(''{{transl|ar|Al Manāmah}}'')</small> | 1,316,500 | {{sort|00000760|{{pagbaliwen|760|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Bangladesh.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Banglades|alt=Wagayway ti Banglades]] | [[Papeles:Bangladesh (orthographic projection).svg|150px]] | [[Banglades]]<br /><br />Republika ti Tattao ti Banglades | {{lang-bn|বাংলাদেশ — গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ}} <small>(''{{transl|bn|Bānglādesh — Gaṇaprajātantrī Bānglādesh}}'')</small> | [[Dhaka]]<br /><br />{{lang-bn|ঢাকা}} <small>(''{{transl|bn|Ḍhākā}}'')</small> | 161,083,804 | {{sort|00143998|{{pagbaliwen|143998|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Bhutan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Butan|alt=Wagayway ti Butan]] | [[Papeles:Bhutan (orthographic projection).svg|150px]] | [[Butan]]<br /><br />Pagarian ti Butan | {{lang-dz|འབྲུག་ཡུལ་ — འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་}} <small>(''{{transl|dz|Druk Yul — Druk Gyalkhapb}}'')</small> | [[Thimphu]]<br /><br />{{lang-dz|ཐིམ་ཕུ}} <small>(''{{transl|dz|Thimphu}}'')</small> | 716,896 | {{sort|00038394|{{pagbaliwen|38394|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Brunei.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Brunei|alt=Wagayway ti Brunei]] | [[Papeles:LocationBrunei.png|150px]] | [[Brunei]]<br /><br />Brunei Darussalam | {{lang-en|Brunei Darussalam}}<br /><br />{{lang-ms|Brunei — Negara Brunei Darussalam}} | [[Bandar Seri Begawan]]<br /><br />{{lang-en|Bandar Seri Begawan}}<br /><br />{{lang-ms|Bandar Seri Begawan}} | 408,786 | {{sort|00005765|{{pagbaliwen|5765|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Cambodia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Cambodia|alt=Wagayway ti Cambodia]] | [[Papeles:Location Cambodia ASEAN.svg|150px]] | [[Cambodia]]<br /><br />Pagarian ti Cambodia | {{lang-km|កម្ពុជា — ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា}} <small>(''{{transl|km|Kâmpŭchéa — Preăhréachéanachâkr Kâmpŭchéa}}'')</small> | [[Phnom Penh]]<br /><br />{{lang-km|ភ្នំពេញ}} <small>(''{{transl|km|Phnum Pénh}}'')</small> | 14,952,665 | {{sort|00181035|{{pagbaliwen|181035|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of the People's Republic of China.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Tsina|alt=Wagayway ti Tsina]] | [[Papeles:People's Republic of China (orthographic projection).svg|150px]] | [[Tsina]]{{Cref2|b}}<br /><br />Republika ti Tattao ti Tsina | {{lang-zh|中国 — 中华人民共和国}} <small>(''{{transl|zh|Zhongguo — Zhonghua Renmin Gongheguo}}'')</small> | [[Beijing]]<br /><br />{{lang-zh|北京}} <small>(''{{transl|zh|Beijing}}'')</small> | 1,343,239,923 | {{sort|09596961|{{pagbaliwen|9596961|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Cyprus.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Cyprus|alt=Wagayway ti Cyprus]] | [[Papeles:EU-Cyprus.svg|150px]] | [[Cyprus]]{{Cref2|b}}<br /><br />Republika ti Cyprus | {{lang-el|Κύπρος — Κυπριακή Δημοκρατία}} <small>(''{{Transl|el|Kýpros — Kypriakí Dimokratía}}'')</small><br /><br />{{lang-tr|Kıbrıs — Kıbrıs Cumhuriyeti}} | [[Nicosia]]<br /><br />{{lang-el|Λευκωσία}} <small>(''{{Transl|el|Lefkosia}}'')</small><br /><br />{{lang-tr|Lefkoşa}} | 1,138,071 | {{sort|00009251|{{pagbaliwen|9251|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Georgia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Georgia (pagilian)|alt=Wagayway ti Georgia]] | [[Papeles:Georgia (orthographic projection with inset).svg|150px]] | [[Georgia (pagilian)|Georgia]]{{Cref2|a}}{{Cref2|b}} | {{lang-ka|საქართველო}} <small>(''{{Transl|ka|Sak'art'velo}}'')</small> | [[Tbilisi]] / T'bilisi<br /><br />{{lang-ka|თბილისი}} <small>(''{{Transl|ka|T'bilisi}}'')</small> | 4,570,934 | {{sort|00069700|{{pagbaliwen|69700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of India.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti India|alt=Wagayway ti India]] | [[Papeles:India (orthographic projection).svg|150px]] | [[India]]<br /><br />Republika ti India | {{lang-en|India — Republic of India}}<br /><br />{{lang-hi|भारत — भारत गणरा᭔य}} <small>(''{{transl|hi|Bhārat — Bhāratīya Gaṇarājya}}'')</small> | [[New Delhi]]<br /><br />{{lang-en|New Delhi}}<br /><br />{{lang-hi|नई दिल्ली}} <small>(''{{transl|hi|Naī Dillī}}'')</small> | 1,205,073,612 | {{sort|03287263|{{pagbaliwen|3287263|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Indonesia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Indonesia|alt=Wagayway ti Indonesia]] | [[Papeles:Indonesia (orthographic projection).svg|150px]] | [[Indonesia]]{{Cref2|a}}<br /><br />Republika ti Indonesia | {{lang-id|Indonesia — Republik Indonesia}} | [[Jakarta]]<br /><br />{{lang-id|Jakarta}} | 248,645,008 | {{sort|01904569|{{pagbaliwen|1904569|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Iran.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Iran|alt=Wagayway ti Iran]] | [[Papeles:Iran (orthographic projection).svg|150px]] | [[Iran]]<br /><br />Islamiko a Republika ti Iran | {{lang-fa|{{line-height|2|{{Nastaliq|جمهوری اسلامی ایران}}}}}} <small>(''{{transl|fa|Īrān — Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān}}'')</small> | [[Tehran]]<br /><br />{{lang-fa|تهران}} <small>(''{{transl|fa|Tehrān}}'')</small> | 78,868,711 | {{sort|01648195|{{pagbaliwen|1648195|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Iraq.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Irak|alt=Wagayway ti Irak]] | [[Papeles:Iraq (orthographic projection).svg|150px]] | [[Irak]]<br /><br />Republika ti Irak | {{lang-ar|العراق — جمهورية العراق}} <small>(''{{transl|ar|Al ‘Irāq — Jumhūrīyat al ‘Irāq}}'')</small> | [[Baghdad]]<br /><br />{{lang-ar|بغداد}} <small>(''{{transl|ar|Baghdād}}'')</small> | 36,004,552 | {{sort|00438317|{{pagbaliwen|438317|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Israel.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Israel|alt=Wagayway ti Israel]] | [[Papeles:LocationIsrael.png|150px]] | [[Israel]]<br /><br />Estado ti Israel | {{lang-he|יִשְרָאֵל — מְדִינַת יִשְׂרָאֵל }} <small>(''{{transl|he|Yisra'el — Medinat Yisra'el}}'')</small><br /><br />{{lang-ar|إسرائيل — دَوْلَة إِسْرَائِيل}} <small>(''{{transl|ar|Isrā'īl — Dawlat Isrā'īl}}'')</small> | [[Herusalem]] <small>(Tinunton ken de facto)</small>{{Cref2|c}}<br /><br />{{lang-he|ירושלים}} <small>(''{{transl|he|Yerushalayim}}'')</small> | 7,590,758 | {{sort|00020770|{{pagbaliwen|20770|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Japan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Hapon|alt=Wagayway ti Hapon]] | [[Papeles:Japan (orthographic projection).svg|150px]] | [[Hapon]] | {{lang-ja|日本 — 日本国}} <small>(''{{transl|ja|Nihon / Nippon — Nihon-koku / Nippon-koku}}'')</small> | [[Tokyo]]<br /><br />{{lang-ja|東京都}} <small>(''{{transl|ja|Tokyo}}'')</small> | 127,368,088 | {{sort|00377915|{{pagbaliwen|377915|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Jordan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Hordania|alt=Wagayway ti Hordania]] | [[Papeles:LocationJordan.png|150px]] | [[Hordania]]<br /><br />Hashemite a Pagarian ti Hordania | {{lang-ar|اﻷرُدن — المملكة الأردنية الهاشميه}} <small>(''{{transl|ar|Al Urdun — Al Mamlakah al Urdunīyah al Hāshimīyah}}'')</small> | [[Amman]]<br /><br />{{lang-ar|عمان}} <small>(''{{transl|ar|Ammān}}'')</small> | 6,508,887 | {{sort|00089342|{{pagbaliwen|89342|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Kazakhstan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Kazakhstan|alt=Wagayway ti Kazakhstan]] | [[Papeles:Kazakhstan (orthographic projection).svg|150px]] | [[Kazakhstan]]{{Cref2|a}}<br /><br />Republika ti Kazakhstan | {{lang-kk|Қазақстан — Қазақстан Республикасы}} <small>(''{{Transl|kk|Qazaqstan — Qazaqstan Respūblīkasy}}'')</small><br /><br />{{lang-ru|Казахстан — Республика Казахстан}} <small>(''{{Transl|ru|Kazahstan — Respublika Kazahstan}}'')</small> | [[Astana]]<br /><br />{{lang-kk|Астана}}<br /><br />{{lang-ru|Астана}} <small>(''{{Transl|ru|Astana}}'')</small> | 17,522,010 | {{sort|02724900|{{pagbaliwen|2724900|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of North Korea.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Amianan a Korea|alt=Wagayway ti Amianan a Korea]] | [[Papeles:North Korea (orthographic projection).svg|150px]] | [[Amianan a Korea|Korea, Amianan]]<br /><br />Demokratiko a Republika ti Tattao ti Korea | {{lang-ko|조선 — 조선민주주의인민공화국}} <small>(''{{transl|ko|Chosŏn — Chosŏn-minjujuŭi-inmin-konghwaguk}}'')</small> | [[Pyongyang]]<br /><br />{{lang-ko|평양}} <small>(''{{transl|ko|Phyŏngyang}}'')</small> | 24,589,122 | {{sort|00120538|{{pagbaliwen|120538|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of South Korea.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Abagatan a Korea|alt=Wagayway ti Abagatan a Korea]] | [[Papeles:South Korea (orthographic projection).svg|150px]] | [[Abagatan a Korea|Korea, Abagatan]]<br /><br />Republika ti Korea | {{lang-ko|한국 — 대한민국}} <small>(''{{transl|ko|Han’guk — Taehan Min’guk}}'')</small> | [[Seoul]]<br /><br />{{lang-ko|서울}} <small>(''{{transl|ko|Seoul}}'')</small> | 48,860,500 | {{sort|00099720|{{pagbaliwen|99720|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Kuwait.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Kuwait|alt=Wagayway ti Kuwait]] | [[Papeles:LocationKuwait.png|150px]] | [[Kuwait]]<br /><br />Estado ti Kuwait | {{lang-ar|دولة الكويت — اﻟﻜﻮﻳت}} <small>(''{{transl|ar|Al Kuwayt — Dawlat al Kuwayt}}'')</small> | [[Siudad ti Kuwait]]<br /><br />{{lang-ar|الكويت}} <small>(''{{transl|ar|Al Kuwayt}}'')</small> | 3,268,431 | {{sort|00017818|{{pagbaliwen|17818|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Kyrgyzstan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Kirgistan|alt=Wagayway ti Kirgistan]] | [[Papeles:Kyrgyzstan (orthographic projection).svg|150px]] | [[Kirgistan]]<br /><br />Repubika ti Kirgistan | {{lang-ky|Кыргызстан — Кыргыз Республикасы}} <small>(''{{transl|ky|Kyrgyzstan — Kyrgyz Respublikasy}}'')</small><br /><br />{{lang-ru|Кыргызстан — Кыргызская Республика}} <small>(''{{transl|ky|Kyrgyzstan — Kyrgyzskaja Respublika}}'')</small> | [[Bishkek]]<br /><br />{{lang-ky|Бишкек}} <small>(''{{transl|ky|Bishkek}}'')</small><br /><br />{{lang-ru|Бишкек}} <small>(''{{transl|ru|Biškek}}'')</small> | 5,496,737 | {{sort|00199951|{{pagbaliwen|199951|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Laos.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Laos|alt=Wagayway ti Laos]] | [[Papeles:Location Laos ASEAN.svg|150px]] | [[Laos]]<br /><br />Demokratiko a Republika ti Tattao ti Lao | {{lang-lo|ປະເທດລາວ — ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ}} <small>(''{{transl|lo|PathetLao — Sathalanalat Paxathipatai Paxaxôn Lao}}'')</small> | [[Vientiane]]<br /><br />{{lang-lo|ວຽງຈັນ}} <small>(''{{transl|lo|Viangchan}}'')</small> | 6,586,266 | {{sort|00236800|{{pagbaliwen|236800|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Lebanon.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Lebanon|alt=Wagayway ti Lebanon]] | [[Papeles:Lebanon (orthographic projection).svg|150px]] | [[Lebanon]]<br /><br />Republika ti Lebanon | {{lang-ar|لبنان — الجمهورية اللبنانية}} <small>(''{{transl|ar|Lubnān — Al Jumhūrīyah al Lubnānīyah}}'')</small> | [[Beirut]]<br /><br />{{lang-ar|بيروت}} <small>(''{{transl|ar|Bayrūt}}'')</small> | 4,140,289 | {{sort|00010400|{{pagbaliwen|10400|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Malaysia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Malaysia|alt=Wagayway ti Malaysia]] | [[Papeles:Malaysia (orthographic projection).svg|150px]] | [[Malaysia]] | {{lang-ms|Malaysia}} | [[Kuala Lumpur]]{{Cref2|d}}<br /><br />{{lang-ms|Kuala Lumpur}} | 30,527,000 | {{sort|00329847|{{pagbaliwen|329847|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Maldives.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti the Maldibas|alt=Wagayway ti the Maldibas]] | [[Papeles:LocationMaldives.png|150px]] | [[Maldibas]]<br /><br />Republika ti Maldibas | {{lang-dv|ދިވެހިރާއްޖެ — ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ}} <small>(''{{transl|dv|Dhivehi Raajje — Dhivehi Raajjeyge Jumhooriyyaa}}'')</small> | [[Malé]] / Male'<br /><br />{{lang-dv|މާލެ}} <small>(''{{transl|dv|Maale}}'')</small> | 394,451 | {{sort|00000298|{{pagbaliwen|298|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Mongolia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Mongolia|alt=Wagayway ti Mongolia]] | [[Papeles:Mongolia (orthographic projection).svg|150px]] | [[Mongolia]] | {{lang-mn|Монгол — Монгол улс}} <small>(''{{transl|mn|Mongol — Mongol uls}}'')</small> | [[Ulan Bator|Ulaanbaatar]]<br /><br />{{lang-mn|Улаанбаатар}} <small>(''{{transl|mn|Ulaanbaatar}}'')</small> | 3,179,997 | {{sort|01564116|{{pagbaliwen|1564116|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Myanmar.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Myanmar|alt=Wagayway ti Myanmar]] | [[Papeles:Location Burma (Myanmar) ASEAN.svg|150px]] | [[Myanmar]]<br /><br />Republika ti Kappon ti Myanmar | {{lang-my|မြန်မာ — ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်‌}} <small>(''{{transl|my|Myanma — Pyidaungzu Myanma Naingngandaw}}'')</small> | [[Naypyidaw|Nay Pyi Taw]]<br /><br />{{lang-my|နေပြည်တော်}} <small>(''{{transl|my|Nay Pyi Taw}}'')</small> | 54,584,650 | {{sort|00676578|{{pagbaliwen|676578|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Nepal.svg|centre|100x67px|link=Wagayway ti Nepal |alt=Wagayway ti Nepal]] | [[Papeles:Nepal (orthographic projection).svg|150px]] | [[Nepal]]<br /><br />Pederal a Demokaratiko a Republika ti Nepal | {{lang-ne|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}} <small>(''{{transl|ne|Nepāl — Saṁghīya Loktāntrik Ganạ tantra Nepāl}}'')</small> | [[Kathmandu]]<br /><br />{{lang-ne|काठमाडौं}} <small>(''{{transl|ne|Kāṭhmāḍauṁ}}'')</small> | 29,890,686 | {{sort|00147181|{{pagbaliwen|147181|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Oman.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Oman|alt=Wagayway ti Oman]] | [[Papeles:Oman (better) (orthographic projection).svg|150px]] | [[Oman]]<br /><br />Sultanato ti Oman | {{lang-ar|عُمان — سلطنة عُمان}} <small>(''{{transl|ar|‘Umān — Salţanat ‘Umān}}'')</small> | [[Muscat, Oman|Muscat]]<br /><br />{{lang-ar|مسقط}} <small>(''{{transl|ar|Masqaţ}}'')</small> | 3,090,150 | {{sort|00309500|{{pagbaliwen|309500|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Pakistan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Pakistan|alt=Wagayway ti Pakistan]] | [[Papeles:Pakistan (orthographic projection).svg|150px]] | [[Pakistan]]<br /><br />Islamiko a Republika ti Pakistan | {{lang-en|Pakistan — Islamic Republic of Pakistan}}<br /><br />{{lang-ur|پَاکِسْتَان — اسلامی جمہوریہ پاکستان}} <small>(''{{transl|ur|Pākistān — Jamhūryat Islāmī Pākistān}}'')</small> <br /><br />{{lang-sd|پاڪستان — اسلامي جمهوريه پاڪستان}} <small>(''{{transl|sd|Pākistān —Jamhūryat Islāmī Pākistān}}'')</small> | [[Islamabad]]<br /><br /> {{lang-en|Islamabad}}<br /><br />{{lang-ur|اسلام آباد}} <small>(''{{transl|ur|Islāmābād}}'')</small> <br /><br />{{lang-sd|اسلام آباد}} <small>(''{{transl|sd|Islāmābād}}'')</small> | 190,291,129 | {{sort|00796095|{{pagbaliwen|796095|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of the Philippines.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Filipinas|alt=Wagayway ti Filipinas]] | [[Papeles:The Philippines and ASEAN (orthographic projection).svg|150px]] | [[Filipinas]]<br /><br />Republika ti Filipinas | {{lang-en|Philippines — Republic of the Philippines}}<br /><br />{{lang-tl|Pilipinas — Republika ng Pilipinas}} | [[Manila]]<br /><br />{{lang-en|Manila}}<br /><br />{{lang-tl|Maynila}} | 103,775,002 | {{sort|00300000|{{pagbaliwen|300000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Qatar.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Katar|alt=Wagayway ti Katar]] | [[Papeles:LocationQatar.png|150px]] | [[Katar]]<br /><br />Estado ti Katar | {{lang-ar|قطر — دولة قطر}} <small>(''{{transl|ar|Qatar — Dawlat Qatar}}'')</small> | [[Doha]]<br /><br />{{lang-ar|الدوحة}} <small>(''{{transl|ar|Ad Dawḩah}}'')</small> | 2,334,029 | {{sort|00011586|{{pagbaliwen|11586|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Russia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Rusia|alt=Wagayway ti Rusia]] | [[Papeles:Russian Federation (orthographic projection) - Crimea disputed.svg|150px]] | [[Rusia]]{{Cref2|a}}<br /><br />Pederasion ti Rusia | {{lang-ru|Росси́я — Российская Федерация}} <small>(''{{Transl|ru|Rossija — Rossijskaja Federacija}}'')</small> | [[Moscow]]<br /><br />{{lang-ru|Москва}} <small>(''{{Transl|ru|Moskva}}'')</small> | 142,517,670 | {{sort|17098242|{{pagbaliwen|17098242|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Saudi Arabia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Saudi Arabia|alt=Wagayway ti Saudi Arabia]] | [[Papeles:Saudi Arabia (orthographic projection).svg|150px]] | [[Saudi Arabia]]<br /><br />Pagarian ti Saudi Arabia | {{lang-ar|السعودية — المملكة العربية السعودية}} <small>(''{{transl|ar|As Su‘ūdīya — Al Mamlakah al ‘Arabīyah as Su‘ūdīyah}}'')</small> | [[Riyadh]]<br /><br />{{lang-ar|الرياض}} <small>(''{{transl|ar|Ar Riyāḑ}}'')</small> | 31,521,418 | {{sort|02149690|{{pagbaliwen|2149690|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Singapore.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Singapur|alt=Wagayway ti Singapur]] | [[Papeles:Location Singapore ASEAN.svg|150px]] | [[Singapur]]<br /><br />Republika ti Singapur | {{lang-zh|新加坡 — 新加坡共和国}} <small>''({{transl|sh|Xīnjiāpō — Xīnjiāpō Gònghéguó}})''</small><br /><br />{{lang-en|Singapore — Republic of Singapore}}<br /><br />{{lang-ms|Singapura — Republik Singapura}}<br /><br />{{lang-ta|சிங்கப்பூர் — சிங்கப்பூர் குடியரசு}} <small>(''{{transl|ta|Chiṅkappūr — Chiṅkappūr Kuṭiyarachu}}'')</small> | [[Downtown Core|Singapur]]<br /><br />{{lang-zh|新加坡}} <small>''({{transl|sh|Xīnjiāpō}})''</small><br /><br />{{lang-en|Singapore}}<br /><br />{{lang-ms|Singapura}}<br /><br />{{lang-ta|சிங்கப்பூர்}} <small>(''{{transl|ta|Chiṅkappūr}}'')</small> | 5,353,494 | {{sort|00000697|{{pagbaliwen|697|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Sri Lanka.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Sri Lanka|alt=Wagayway ti Sri Lanka]] | [[Papeles:Sri Lanka (orthographic projection).svg|150px]] | [[Sri Lanka]]<br /><br />Demokratiko a Sosialista a Republika ti Sri Lanka | {{lang-si|ශ්රී ලංකා — ශ්රී ලංකා ප්රජාතාන්ත්රික සමාජවාදී ජනරජය}} <small>(''{{transl|si|Shrī Laṁkā — Shrī Laṁkā Prajātāntrika Samājavādī Janarajaya}}'')</small><br /><br />{{lang-ta|இலங்கை — இலங்கை ஜனநாயக சமத்துவ குடியரசு}} <small>(''{{transl|ts|Ilaṅkai — Ilaṅkai Jaṉanāyaka Choṣhalichak Kuṭiyarachu}}'')</small> | [[Sri Jayawardenapura Kotte]]<br /><br />{{lang-si|ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර ක ෝට්ටේ}} <small>(''{{transl|si|Shrī Jayavardhanapura Koṭṭe}}'')</small><br /><br />{{lang-ta|ஶ்ரீ ஜெயவர்த்தனபுர கோட்டை}} <small>(''{{transl|ta|Shrī Jĕyavarttaṉapura Koṭṭai}}'')</small> | 21,481,334 | {{sort|00065610|{{pagbaliwen|65610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Syria.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Syria|alt=Wagayway ti Siria]] | [[Papeles:Syria (orthographic projection).svg|150px]] | [[Siria]]<br /><br />Republika ti Arabo a Siria | {{lang-ar|ﺔُﺳ ِﻮرَا / ﺳ ِﻮر — جمهورية سوريا العربية}} <small>(''{{transl|ar|Sūrīyah / Sūriyā — Al Jumhūrīyah al ‘Arabīyah as Sūrīyah}}'')</small> | [[Damascus]]<br /><br />{{lang-ar|دمشق}} <small>(''{{transl|ar|Dimashq}}'')</small> | 22,530,746 | {{sort|00185180|{{pagbaliwen|185180|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Tajikistan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Tayikistan|alt=Wagayway ti Tayikistan]] | [[Papeles:Tajikistan (orthographic projection).svg|150px]] | [[Tayikistan]]<br /><br />Republika ti Tayikistan | {{lang-tg|Тоҷикистон — Ҷумҳурии Тоҷикистон}} <small>(''{{transl|tg|Tojikiston — Jumhurii Tojikiston}}'')</small> | [[Dushanbe]]<br /><br />{{lang-tg|Душанбе}} <small>(''{{transl|tg|Dushanbe}}'')</small> | 7,768,385 | {{sort|00143100|{{pagbaliwen|143100|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Thailand.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Tailandia|alt=Wagayway ti Tailandia]] | [[Papeles:Thailand (orthographic projection).svg|150px]] | [[Tailandia]]<br /><br />Pagarian ti Tailandia | {{lang-th|ประเทศไทย — ราชอาณาจักรไทย}} <small>(''{{transl|th|Prathet Thai — Ratcha Anachak Thai}}'')</small> | [[Bangkok]]<br /><br />{{lang-th|กรุงเทพฯ}} <small>(''{{transl|th|Krung Thep}}'')</small> | 67,091,089 | {{sort|00513120|{{pagbaliwen|513120|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of East Timor.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Daya a Timor|alt=Wagayway ti Timor-Leste]] | [[Papeles:LocationEastTimor.png|150px]] | [[Daya a Timor|Timor-Leste/Daya a Timor]]{{Cref2|a}}<br /><br />Demokaratiko a Republika ti Timor-Leste | {{lang-pt|Timor-Leste — República Democrática de Timor-Leste}}<br /><br />[[Tetum]]: ''Timor Lorosa'e — Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e'' | [[Dili]]<br /><br />{{lang-pt|Dili}}<br />[[Tetum]]: ''Dili'' | 1,143,667 | {{sort|00014874|{{pagbaliwen|14874|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Turkey.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Turkia|alt=Wagayway ti Turkia]] | [[Papeles:Turkey (orthographic projection).svg|150px]] | [[Turkia]]{{Cref2|a}}<br /><br />Republika ti Turkia | {{lang-tr|Türkiye — Türkiye Cumhuriyeti}} | [[Ankara]]<br /><br />{{lang-tr|Ankara}} | 79,749,461 | {{sort|00783562|{{pagbaliwen|783562|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Turkmenistan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Turkmenistan|alt=Wagayway ti Turkmenistan]] | [[Papeles:LocationTurkmenistan.png|150px]] | [[Turkmenistan]] | {{lang-tk|Türkmenistan}} | [[Ashgabat]]<br /><br />{{lang-tk|Aşgabat}} | 5,054,828 | {{sort|00488100|{{pagbaliwen|488100|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of the United Arab Emirates.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|alt=Wagayway ti Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo]] | [[Papeles:United Arab Emirates (orthographic projection).svg|150px]] | [[Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo]] | {{lang-ar|اﻹﻣﺎرا — دولة الإمارات العربية المتحدة}} <small>(''{{transl|ar|Al Imārāt — Al Imārāt al ‘Arabīyah al Muttaḩidah}}'')</small> | [[Abu Dhabi]]<br /><br />{{lang-ar|أبوظبي}} <small>(''{{transl|ar|Abu Dhabi}}'')</small> | 9,577,000 | {{sort|00083600|{{pagbaliwen|83600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Uzbekistan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Uzbekistan|alt=Wagayway ti Uzbekistan]] | [[Papeles:Узбекистан на глобусе.svg|150px]] | [[Uzbekistan]]<br /><br />Republika ti Uzbekistan | {{lang-uz|O‘zbekiston — O‘zbekiston Respublikasi}} | [[Tashkent]]<br /><br />{{lang-uz|Toshkent}} | 30,492,800 | {{sort|00447400|{{pagbaliwen|447400|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Vietnam.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Bietnam|alt=Wagayway ti Bietnam]] | [[Papeles:Location Vietnam ASEAN.svg|150px]] | [[Bietnam]] / Viet Nam<br /><br />Sosialista a Republika ti Bietnam | {{lang-vi|Việt Nam — Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam}} | [[Hanoi]]<br /><br />{{lang-vi|Hà Nội}} | 91,519,289 | {{sort|00332698|{{pagbaliwen|332698|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[Papeles:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Yemen|alt=Wagayway ti Yemen]] | [[Papeles:LocationYemen.png|150px]] | [[Yemen]]<br /><br />Republika ti Yemen | {{lang-ar|اليمن — الجمهورية اليمنية}} <small>(''{{transl|ar|Al Yaman — Al Jumhūrīyah al Yamanīyah}}'')</small> | [[Sana'a]]<br /><br />{{lang-ar|صنعاء}} <small>(''{{transl|ar|Şan‘ā’}}'')</small> | 25,956,000 | {{sort|00527968|{{pagbaliwen|527968|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |} === Dagiti saan nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian === {{Adu pay2|[[Listaan dagiti estado nga addaan iti limitado a pannakabigbig]]}} Dagiti innem nga estado iti daytoy a listaan ket addaan kadagiti agdumaduma nga agpang iti pannakabigbig, ngem saanda a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Amin ket naipalawagda a kas dagiti estado babaen ti [[deklaratibo a teoria ti pannakaestado]]. {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | Wagayway ! class="unsortable" | Mapa ! Ababa ken pormal a nagnagan ! Kasasaad ! Domestiko nga ababa ken pormal a nagnagan ! Kapitolio ! Populasion ! Kalawa |- | [[Papeles:Flag of Abkhazia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Abkhazia|alt=Wagayway ti Abkhazia]] | [[Papeles:Location of the region of Abkhazia in Eastern Europe.svg|150px]] | [[Abkhazia]]<br /><br />Republika ti Abkhazia<ref name="About Abkhazia">{{cite web |url=http://www.mfaabkhazia.net/en/abkhazia |title=About Abkhazia |publisher=Abkhazia Ministry of Foreign Affairs |accessdate=3 Agosto 2011 |archive-date=2011-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714023625/http://mfaabkhazia.net/en/abkhazia |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714023625/http://mfaabkhazia.net/en/abkhazia |date=2011-07-14 }}</ref> | Tinunton a kas [[Dagiti administratibo a pannakabingbingay ti Georgia (pagilian)|autonomo a Republika]] ti [[Georgia (pagilian)|Georgia]].<ref name="Britannica Abkhazia">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1358/Abkhazia |title=Abkhazia (autonomous republic, Georgia) |publisher=Encyclopaedia Britannica |accessdate=2011-03-03}}</ref> Bigbigen babaen dagiti uppat nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.<ref>{{Cite news|url=http://rt.com/politics/vanuatu-recognizes-abkhazia-independence/ |title=Abkhazia presents proof of independence recognition by Vanuatu |publisher=RT |date=7 Hunio 2011 |accessdate=3 Agosto 2011}}</ref> | {{lang-ab|Аҧсуа}} <small>(''{{Transl|ab|Apswa}}'')</small><ref name="About Abkhazia" /> | [[Sukhumi]] / Sukhum<ref name="About Abkhazia" /><br /><br />{{lang-ab|Аҟəа}} <small>(''{{Transl|ab|Akwa}}'')</small> | 250,000<ref name="Abkhazia">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3261059.stm |title=Regions and territories: Abkhazia |publisher=BBC News |date=8 Pebrero 2011 |accessdate=8 Agosto 2011 |archive-date=2019-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105235542/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3261059.stm |url-status=dead }}</ref> | {{pagbaliwen|8660|km2|sqmi|0|abbr=on}}<ref name="Britannica Abkhazia" /> |- |[[Papeles:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Nagorno-Karabakh|alt=Wagayway ti Nagorno-Karabakh]] |[[Papeles:Nagorno-Karabakh Republic (orthographic projection).svg|150px]] |[[Republika ti Nagorno-Karabakh|Nagorno-Karabakh]]<br /><br />Republika ti Nagorno-Karabakh<ref name="NKR Overview">{{Cite web |url=http://www.nkrusa.org/country_profile/overview.shtml |title=Country Overview |publisher=Office of the Nagorno Karabakh Republic in the United States |accessdate=3 Agosto 2011}}</ref> | Tinunton a kas [[Dagiti administratibo a pannakabingbingay ti Azerbaijan|parte]] ti [[Azerbaijan]].<ref name="BBC Nagorno-Karabakh">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3658938.stm |title=Regions and territories: Nagorno-Karabakh |publisher=BBC News |date=20 Enero 2011 |accessdate=3 Agosto 2011}}</ref> Bigbigen laeng dagiti tallo a saan a kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. | {{lang-hy|Լեռնային Ղարաբաղ — Լեռնային Ղարաբաղ Հանրապետություն}} <small>(''{{Transl|hy|Lernayin Gharabaghi — Lernayin Gharabaghi Hanrapetut’yun}}'')</small><ref name="NKR Overview" /> | [[Stepanakert]]<ref name="NKR Overview" /><br /><br />{{lang-hy|Ստեփանակերտ}} <small>(''{{Transl|hy|Khankendi}}'')</small> | 141,400<ref name="Nagorno-Karabakh">{{cite web|url=http://www.president.nkr.am/en/nkr/statePower/ |title=Official website of the President of the Nagorno Karabagh Republic |publisher=President.nkr.am |accessdate=8 Agosto 2011}}</ref> | {{pagbaliwen|7000|km2|sqmi|0|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/401669/Nagorno-Karabakh |title=Nagorno-Karabakh (region, Azerbaijan) |publisher=Encyclopaedia Britannica |accessdate=8 Agosto 2011}}</ref> |- | [[Papeles:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Akin-amianan a|alt=Wagayway ti Akin-amianan a Cyprus]] | [[Papeles:Northern Cyprus (ortographic projection).png|150px]] | [[Akin-amianan a Cyprus]]<br /><br />Turko a Republika ti Akin-amianan a Cyprus<ref name="Economist Northern Cyprus">{{Cite news|url=http://www.economist.com/node/15954444 |title=A Mediterranean Quagmire |publisher=The Economist |date=22 Abril 2010 |accessdate=3 Agosto 2011}}</ref> | Tinunton a kas [[Dagiti distrito ti Cyprus|parte]] ti [[Cyprus|Republika ti Cyprus]]. Bigbigen laeng babaen ti Turkia.<ref name="Economist Northern Cyprus" /> | {{lang-tr|Kuzey Kıbrıs — Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti}}{{Citation needed|date=Agosto 2011}} | [[Amianan a Nicosia|Nicosia]]<br /><br />{{lang-tr|Lefkoşa}}<ref name="BBC Cyprus">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1016541.stm |title=Cyprus country profile |publisher=BBC News |date=27 Mayo 2011 |accessdate=3 Agosto 2011}}</ref> | 285,356<ref>{{cite web|url=http://www.kibrispostasi.com/index.php/cat/35/news/40123/PageName/KIBRIS_HABERLERI |title=DPÖ: "2009 sonu itibarıyla nüfus 285 bin 356" |publisher=Kibris Postasi |date=8 Oktubre 2010 |accessdate=8 Agosto 2011}}</ref> | {{pagbaliwen|3355|km2|sqmi|0|abbr=on}}<ref name="Area" /> |- | [[Papeles:Flag of Palestine.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Palestina|alt=Wagayway ti Palestina]] | [[Papeles:LocationPalestine.png|150px]] | [[Estado ti Palestina|Palestina]]<br /><br />Estado ti Palestina | [[Dagiti teritorio a sinakupan ti Israel|Sakup ti Israel manipud idi 1967]] | {{lang-ar|فلسطين — دولة فلسـطين}} <small>(''{{transl|ar|Filastīn — As-Sulta Al-Wataniyya Al-Filastīniyya}}'')</small> | [[Ramallah]] <small>(de facto)</small><ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/palestinians-face-new-uncertainty-over-president-mahmoud-abbas-succession-10510194.html |title=Palestinians face new uncertainty over President Mahmoud Abbas succession |publisher=The Independent |date=20 Septiembre 2015 |accessdate=29 Oktubre 2015}}</ref> ----[[Daya a Herusalem|Herusalem]] <small>(tinunton)</small><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/803257.stm |title=Israel and Palestinian territories country profile |publisher=BBC News |date=9 Marso 2011 |accessdate=8 Agosto 2011}}</ref> | 4,225,710<ref name="Population" /><!--Sum of West Bank and Gaza Strip--> | {{sort|00006220|{{pagbaliwen|6220|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}<ref name="Area" /><!--Sum of West Bank and Gaza Strip--> |- | [[Papeles:Flag of South Ossetia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Abagatan nga Osetia|alt=Wagayway ti Abagatan nga Osetia]] | [[Papeles:Location of South Ossetia in Europe2.png|150px]] | [[Abagatan nga Osetia]]<br /><br />Republika ti Abagatan nga Osetia | Tinunton akas [[Dagiti administratibo apannakabingbingay ti Georgia (pagilian)|parte]] ti [[Georgia (pagilian)|Georgia]].<ref name="South Ossetia">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3797729.stm |title=Regions and territories: South Ossetia |publisher=BBC News |date=8 Pebrero 2011 |accessdate=8 Agosto 2011}}</ref> Bigbigen babaen dagiti uppat nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. | {{lang-os|Хуссар Ирыстон — Республикæ Хуссар Ирыстон}} <small>(''{{Transl|os|Khussar Iryston — Respublikæ Khussar Iryston}}'')</small><br /><br />{{lang-ru|Южная Осетия — Республика Южная Осетия}} <small>(''{{Transl|ru|Yuzhnaya Osetiya — Respublika Yuzhnaya Osetiya}}'')</small> | [[Tskhinvali]]<ref name="South Ossetia" /><br /><br />{{lang-os|Цхинвал or Чъреба}} <small>(''{{Transl|os|Chreba}}'')</small> | 70,000<ref name="South Ossetia" /> | {{pagbaliwen|3900|km2|sqmi|0|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/63/129.html |title=South Ossetia |author=Kafkas Vakfi |publisher=Hartford Web Publishing |accessdate=8 Agosto 2011}}</ref> |- |[[Papeles:Flag of the Republic of China.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Republika ti Tsina|alt=Wagayway ti Taiwan]] |[[Papeles:Taiwan on the globe (Southeast Asia centered).svg|150px]] |[[Taiwan]]<br /><br />Republika ti Tsina<ref name="Europa" /><ref>{{cite web |url=http://www.gio.gov.tw/ |title=Government Information Office, Republic of China (Tawian) |publisher=Government Information Office, Republic of China (Tawian) |accessdate=10 Agosto 2011 |archive-date=2005-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050403211555/http://www.gio.gov.tw/ |url-status=dead }}</ref> | Tinunton a kas [[Dagiti probinsia ti Tsina|probinsia ti Republika ti Tattao ti Tsina]], saan pay a nagiwaswas ti panangitunton ti gobierno ti Taiwan iti nangruna a daga ken opisial a mabigbigan a kas gobierno ti Tsina babaen ti {{Numrec|ROC||es-estado akameng ti Nagkaykaysa a Pagarian}} aken ti [[Santa Sede]]. Nupay kasta, mangtalinaay ti Taiwan ti saan nga opisial a pannakibiang kadagiti kaaduan a pagilian ket ''de facto'' a mabigbigan babaen ti kaaduan a naturay nga estado. Kitaen ti [[Politikal a kasasaad ti Taiwan]] para iti adu pay a pakaammo para iti daytoy a kasasaad. |[[Karkarakter a tradisional nga Insik|Tradisional nga Insik]]: 臺灣/台灣 — 中華民國 <small>(''{{transl|zh|Táiwān—Zhōnghuá Mínguó}}'')</small> |[[Taipei]]<ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 23,071,779<ref name="Population" /> | {{pagbaliwen|35980|km2|sqmi|0|abbr=on}}<ref name="Area" /> |} == Dagiti agkamkammatalek a teritorio ken dadduma pay a teritorio == {{Adu pay2|[[Agkamkammatalek a teritorio]]}} Dagiti innem nga entidad iti daytoy a listaan ket mabalin a suheto iti estado a saanda a paset, wenno addaanda iti espesial a pannakaitunos a naikeddeng babaen ti sangalubongan a tulag. {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | Wagayway ! class="unsortable" | Mapa ! Ababa ken pormal a nagnagan ! Kasasaad<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |accessdate=8 Agosto 2011 |access-date=2016-03-16 |archive-date=2018-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106014648/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106014648/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |date=2018-11-06 }}</ref> ! Domestiko nga abba ken pormal a nagnagan ! Kapitolio ! Populasion ! Kalawa<ref name="Area" /> |- | [[Papeles:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Kappon|alt=Wagayway ti Nagkaykaysa a Pagarian, a kas maus-usar babaen ti Akrotiri ken Dhekelia]] | [[Papeles:Cyprus SBAsInRed.png|150px]] | [[Akrotiri ken Dhekelia]]<br /><br />Ti Naturay a Kuartel a Luglugar ti Akrotiri ken Dhekelia | [[Terteritorio ti Ballasiw Taaw ti Britania|Teritorio ti ballasiw taaw]] | {{lang-en|Akrotiri and Dhekelia — Sovereign Base Areas of Akrotiri and Dhekelia}} | [[Episkopi]]<br /><br />{{lang-en|Episkopi Cantonment}}<ref name="Capital" /> | 15,700<ref name="Population" />{{Cref2|e}} | {{pagbaliwen|254|km2|sqmi|0|abbr=on}} |- | [[Papeles:Flag of the British Indian Ocean Territory.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Kappon|alt=Wagayway ti Nagkaykaysa a Pagarian, a kas maus-usar ti Teritorio ti Britania iti Taaw Indiano]] | [[Papeles:British Indian Ocean Territory in United Kingdom.svg|150px]] | [[Teritorio ti Britania iti Taaw Indiano]]<ref name="CIA Names" /><ref name="Europa" /> | [[Terteritorio ti Ballasiw Taaw ti Britania|Teritorio ti ballasiw taaw]] | {{lang-en|British Indian Ocean Territory}} | — | 4,000<ref name="BIOT">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/io.html |title=British Indian Ocean Territory |publisher=CIA |accessdate=14 Agosto 2011 |access-date=2016-03-16 |archive-date=2017-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171129045031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/io.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129045031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/io.html |date=2017-11-29 }}</ref>{{Cref2|f}} | {{pagbaliwen|54400|km2|sqmi|0|abbr=on}} |- | [[Papeles:Flag of Christmas Island.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Isla ti Paskua|alt=Wagayway ti isla ti Paskua]] | [[Papeles:Christmasisland.png|150px]] | [[Isla ti Paskua]]<br /><br />Teritorio ti Isla ti Paskua<ref name="CIA Names" /> | [[Es-estado ken terteritorio ti Australia|Teritorio ti Australia]] | {{lang-en|Christmas Island — Territory of Christmas Island}} | [[Flying Fish Cove]]<ref name="Europa" /> / Ti Pagtaengan<ref name="Capital" /> | 1,402<ref name="Population" /> | {{pagbaliwen|135|km2|sqmi|0|abbr=on}} |- | | [[Papeles:Keelingislands.png|150px]] | [[Is-isla ti Cocos (Keeling)]]<br /><br />Teritorio ti Is-isla ti Cocos (Keeling)<ref name="CIA Names" /> | [[Es-estado ken terteritorio ti Australia|Teritorio ti Australia]] | {{lang-en|Cocos (Keeling) Islands — Territory of the Cocos (Keeling) Islands}} | [[West Island, Is-isla ti Cocos (Keeling)|West Island]]<ref name="Capital" /> / Bantam<ref name="Europa" /> | 596<ref name="Population" /> | {{pagbaliwen|14|km2|sqmi|0|abbr=on}} |- | [[Papeles:Flag of Hong Kong.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Hong Kong|alt=Wagayway ti Hong Kong]] | [[Papeles:LocationHongKong.png|150px]] | [[Hong Kong]]<br /><br />Espesial nga Administratibo a Rehion ti Hong Kong ti Republika ti Tattao ti Tsina<ref name="Europa" /> | [[Espesial nga Administratibo a Rehion ti Repbulika ti Tattao ti Tsina]] | {{lang-zh|香港 — 中華人民共和國香港特別行政區}}<br /><br />{{lang-en|Hong Kong — Hong Kong Special Administrative Region of the People's Republic of China}} | [[Government Hill|Hong Kong]]<ref name="Europa" /> | 7,122,508<ref name="Population" /> | {{pagbaliwen|1104|km2|sqmi|0|abbr=on}} |- | [[Papeles:Flag of Macau.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Macau|alt=Wagayway ti Macau]] | [[Papeles:LocationMacau.png|150px]] | [[Macau]] / Macao<br /><br />Espesial nga Administratibo a Rehion ti Macau ti Republika ti Tattao ti Tsina<ref>Kas naipaltiing iti Insik a teksto iti kayarigan ti Macau, ti teksto ti [http://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/leibasica/index_uk.asp Batayan a Linteg ti Macao] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205042947/http://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/leibasica/index_uk.asp |date=2012-02-05 }}, ken ti [http://www.gov.mo/egi/Portal/index.htm Website ti Gobierno ti Macaobsite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629213931/http://www.gov.mo/egi/Portal/index.htm |date=2012-06-29 }}, ti napno a nagan ti teritorio ket Espesial nga Administratibo a Rehion ti Macao ti Republika ti Tattao ti Tsina. Urayno mabalin pay a mausar dagiti kombension ti "Espesial nga Administratibo a Rehion ti Macao", "Macao" ken "Macau".</ref> | [[Espesial nga Administratibo a Rehion ti Repbulika ti Tattao ti Tsina]] | {{lang-zh|澳門 — 中華人民共和國澳門特別行政區}}<br /><br />{{lang-pt|Macau — Região Administrativa Especial de Macau da República Popular da China}} | [[Macau]] / Macao<ref name="Europa" /> | 573,003<ref name="Population" /> | {{pagbaliwen|28.2|km2|sqmi|1|abbr=on}} |} == Kitaen pay == * [[Listaan dagiti pagilian ti Asia babaen ti GDP]] * [[Listaan dagiti immun-una a naturay nga estado iti Asia]] == Dagiti nota == {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|a|n=0|Dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket naitedda para iti sibubukel nga estado, mairaman dagiti lugar a mabirukan iti ruar ti Asia. Ti Azerbaijan, Georgia, Kazakhstan, Rusia, ken Turkia ket agramanda amin ti teritorio idiay Europa. Ti pagbeddengan a pagbaetan ti Asia ken Oceania ket saan a nalawag ti pannakaibaga, ken ti Indonesia ken Daya a Timor ket sagpaminsanda a naikabkabil iti Oceania.}} {{Cnote2|b|n=4|Ti kalawa ken populasion dagiti estado nga addaan iti separista a rehion ket mairaman dagiti separista a rehion.}} {{Cnote2|c|Nairangarang ti Herusalem a kapitolio ti Israel idi 1950.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |title=Middle East :: Israel |publisher=CIA |accessdate=10 Agosto 2011 |access-date=2016-03-16 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211321/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210103175437/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |date=2021-01-03 }}</ref> Ti Linteg ti Herusalen ti 1980 ket ibagan a ti "Herusalem, kompleto ken naikaykaysa, ketti kapitolio ti Israel", ken ti siudad ket agserbi a tugaw ti gobierno, ayan ti pagtengan ti Presidente, dagiti opisina ti gobierno, korte suprema, ken [[Knesset|parlamento]].<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm |title=Basic Law: Herusalem, Capital of Israel |publisher=The Knesset |accessdate=10 Agosto 2011}}</ref> Ti Resolution 478 ti Konsilio ti Seguridad ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken inrangarangna a ti Linteg ti Herusalen nga "awan serbi ken pateg" ken tinawaganna dagiti kameng nga estado nga agikkat kadagitidiplomatiko a misionda manipud iti Herusalem.<ref>{{Cite press release|title=Resolution 478 |publisher=United Nations Security Council |year=1980 |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |accessdate=10 Agosto 2011}}</ref> Dagiti gangganaet a pagilian ket agtalinnay kadagiti embahadada idiay Tel Aviv ken dagiti dadduma a siudad ti Israel.<ref>[https://www.science.co.il/Embassies.php Embassies and Consulates in Israel], Israel Science and Technology Homepage</ref>}} {{Cnote2|d|Urayno ti Kuala Lumpur ket ti opisial a kapitolio ti Malaysia, ti [[Putrajaya]] ket isu ti tugaw ti gobierno.<ref>{{cite web |url=http://www.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |title=Putrajaya – Federal Administrative Capital |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 Agosto 2011 |archive-date=2011-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829013340/http://www.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829013340/http://www.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |date=2011-08-29 }}</ref>}} {{Cnote2|e|Ti Akrotiri ken Dhekelia ket dagiti kuartel ti militar ti Britania, nga addaan iti populasion a mairaman dagiti 8,000 personel ken pamilia ti Nagkaykaysa a Pagarian.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ax.html |title=Akrotiri |publisher=CIA |accessdate=14 Agosto 2011 |access-date=2016-03-16 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905085656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ax.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905085656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ax.html |date=2015-09-05 }}</ref>}} {{Cnote2|f|Urayno dagiti isla ket awanen dagiti nabati nga indehenio nga agtataeng, ti kuartel ti militar a pagbingbingayan ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]] ken ti [[Estados Unidos]] ket mabirukan idiay isla ti [[Diego Garcia]], nga agraman dagiti 4,000 nga agtrabtrabaho.<ref name="BIOT" />}} {{Cnote2|g|Mangirepresenta ti dagup a kalawa ti daga. Mairaman ti tinunton a kalawa ti taaw, tidagup a kalawa iti 54,400&nbsp;km² (21,004 sq mi).}} {{Cnote2 End}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Dagiti pagilian ti Asia}} {{Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a teritorio babaen ti kontinente}} {{DEFAULTSORT:Naturay nga Estado ken Agkamkammatalek a Teritorio ti Asia, Listaan dagiti}} [[Katgeoria:Dagiti pagilian idiay Asia| ]] [[Kategoria:Dagiti listaan ti pagpagilian babaen ti kontinente|Asia]] 09gii9fuuwdo3qrfnktfzee4tg0yi8r 0 48865 406982 404564 2026-09-13T04:43:00Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406982 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Mwotlap |altname=Motlav |pronunciation={{IPA-xx|ŋ͡mʷɔtˈlap|}} |states=[[Vanuatu]] |region=Isla ti [[Mota Lava]], [[Is-isla Banks]] |speakers=2100 |date=2012 |ref=<ref>[[#IJSL|François (2012)]]:88).</ref> |familycolor=Austronesio |fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]] |fam3=[[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]] |fam4=[[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] |fam5=[[Sasao nga Akin-amianan a Vanuatu|Akin-amianan a Vanuatu]] |iso3=mlv |glotto=motl1237 |glottorefname=Motlav |dia1=[[Pagsasao a Volow|Volow]] }} Ti '''pagsasao a Mwotlap''' (maibalikas a kas {{IPA-xx|ŋ͡mʷɔtˈlap|}}; dati nga ammo a kas ''Motlav'') ket ti maysa a [[Sasao nga Oceaniko|pagsasao nga Oceaniko]] nga insasao babaen dagiti agarup at 2,100 a tattao idiay [[Vanuatu]]. Kaaduan dagiti agsasao ket mabirukan iti isla ti [[Motalava]] iti [[Is-isla Banks]],<ref>[http://alex.francois.free.fr/AF-field.htm#Vanuatu Listaan dagiti pagsasao ti Is-isla Banks]; [http://alex.francois.free.fr/AlexFrancois_Torba-languages_map-e.htm mapa dagiti 17 a pagsasao ti amianan a Vanuatu].</ref> ken adda met dagiti basbassit a komunidad iti is-isla ti [[Isla Ra|Ra]] (wenn ''Aya'') ken [[Vanua Lava]],<ref>[[#IJSL|François (2012)]]:97).</ref> ken dagiti pay grupo ti migrante kadagiti dua a nangruna a siudad ti pagilian, [[Luganville|Santo]] ken [[Puerto Vila]]. Immuna a naipalawag ti Mwotlap idi 2001, babaen ni [[Alexandre François]] ti maysa a lingguista. Ti [[Pagsasao a Volow|Volow]], a naisasao idi iti isu met laeng nga isla, ket mabalin a maikeddeng a dialekto wenno sabali a pagsasao. == Dagiti nota == {{Reflist}} == Dagiti nagibasaran == *{{Citation | last = François | first = Alexandre | author-link = | contribution = Vowel shifting and cloning in Motlav: historical explanation vs formal description | editor-last = Klamer | editor-first = Marian | title = Proceedings of AFLA 7 (The Seventh Meeting of Austronesian Formal Linguistics Association) | volume = | pages = 49–68 | publisher = Vrije Universiteit Amsterdam | place = Amsterdam | year = 2000 | contribution-url = https://www.academia.edu/1330163/Vowel_shifting_and_cloning_in_Mwotlap_historical_explanation_vs._formal_description }} * François, Alexandre (2001), [http://alex.francois.free.fr/AFpub_books_e.htm Contraintes de structures et liberté dans l'organisation du discours. Une description du mwotlap, langue océanienne du Vanuatu]. PhD dissertation, Université Paris-IV Sorbonne. 1078 pp. *{{citation |doi= |last=François |first=Alexandre |year=2003a |title=La sémantique du prédicat en mwotlap (Vanuatu) |series=Collection Linguistique de la Société de Linguistique de Paris | volume = | publisher = Peeters | place = Leuven-Paris |isbn=90-429-1271-5 |url=http://alex.francois.free.fr/AFpub_books_e.htm }} *{{citation |doi=10.1353/ol.2003.0021 |last=François |first=Alexandre |year=2003b |title=Of men, hills and winds: Space directionals in Mwotlap |journal=Oceanic Linguistics |volume=42 |issue=2 |pages=407–437 |url=https://www.academia.edu/1330234/Of_men_hills_and_winds_Space_directionals_in_Mwotlap }} *{{Citation | last = François | first = Alexandre | author-link = | contribution = Chains of freedom: Constraints and creativity in the macro-verb strategies of Mwotlap | editor1-last = Bril | editor1-first = Isabelle | editor2-last = Ozanne-Rivierre | editor2-first = Françoise | title = Complex predicates in Oceanic languages: Studies in the dynamics of binding and boundness | series= Empirical Approaches to Language Typology | pages = 107–143 | publisher = Mouton de Gruyter | place = Berlin | year = 2004 | contribution-url = https://www.academia.edu/1330171/Chains_of_freedom_Constraints_and_creativity_in_the_macro-verb_strategies_of_Mwotlap }} *{{citation |doi=10.1353/ol.2005.0034 |last=François |first=Alexandre |year=2005a |title=Unraveling the history of the vowels of seventeen northern Vanuatu languages |journal=Oceanic Linguistics |volume=44 |issue=2 |pages=443–504 |url=https://www.academia.edu/1330221/Unraveling_the_history_of_the_vowels_of_seventeen_northern_Vanuatu_languages }} *{{citation |doi=10.1515/lity.2005.9.1.115 |last=François |first=Alexandre |year=2005b |title=A typological overview of Mwotlap, an Oceanic language of Vanuatu |journal=Linguistic Typology |volume=9 |issue=1 |pages=115–146 |url = https://www.academia.edu/1330216/A_typological_overview_of_Mwotlap_an_Oceanic_language_of_Vanuatu }} *{{Citation | last = François | first = Alexandre | author-link = | contribution = Serial verb constructions in Mwotlap | editor1-last = Dixon | editor1-first = R.M.W. | editor2-last = Aikhenvald | editor2-first = Alexandra | title = Serial Verb Constructions: A cross-linguistic typology | series= Explorations in Linguistic Typology | pages = 223–238 | publisher = Oxford University Press | place = Oxford | year = 2006 | contribution-url = https://www.academia.edu/848682/Serial_verb_constructions_in_Mwotlap }} *{{Citation | last = François | first = Alexandre | author-link = | contribution = Noun articles in Torres and Banks languages: Conservation and innovation | editor1-last = Siegel | editor1-first = Jeff | editor2-last = Lynch | editor2-first = John | editor3-last = Eades | editor3-first = Diana | title = Language Description, History and Development: Linguistic indulgence in memory of Terry Crowley | volume = | pages = 313–326 | publisher = Benjamins | place = Amsterdam | year = 2007 | series = Creole Language Library 30 | isbn = | contribution-url= http://www.academia.edu/1330201/Noun_articles_in_Torres_and_Banks_languages_Conservation_and_innovation }} *{{Citation | last = François | first = Alexandre | author-link = | contribution = Verbal aspect and personal pronouns: The history of aorist markers in north Vanuatu | editor1-last = Pawley | editor1-first = Andrew | editor2-last = Adelaar | editor2-first = Alexander | title = Austronesian historical linguistics and culture history: A festschrift for Bob Blust | volume = 601 | pages = 179–195 | publisher = Pacific Linguistics | place = Canberra | year = 2009 | series = | isbn = | contribution-url= https://www.academia.edu/1330253/Verbal_aspect_and_personal_pronouns_The_history_of_aorist_markers_in_north_Vanuatu }} * {{citation |last=François |first=Alexandre |author-link = |year=2011b |title=Social ecology and language history in the northern Vanuatu linkage: A tale of divergence and convergence |journal=Journal of Historical Linguistics |volume=1 |issue=2 |pages=175–246 |doi=10.1075/jhl.1.2.03fra |url=http://d1.scribdassets.com/ScribdViewer.swf?document_id=135146914&access_key=key-2ihfslv1k62z3s55dh2l&viewMode=scroll&page=1 }}. *{{citation |last=François |first=Alexandre |year=2012 |title=The dynamics of linguistic diversity: Egalitarian multilingualism and power imbalance among northern Vanuatu languages |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=214 |issue= |doi=10.1515/ijsl-2012-0022 |pages=85–110 |url=https://www.academia.edu/1471606/The_dynamics_of_linguistic_diversity_Egalitarian_multilingualism_and_power_imbalance_among_northern_Vanuatu_languages |ref=IJSL }} == Dagiti akinruar a silpo == * {{iti sao|fr}} [http://alex.francois.free.fr/AF-motalava-e.htm Sitio ni Alexandre François, a mairaman ti pangyuna ti kultura, ladladawan, mapmapa, kankanta, dagiti mito ken sarsarita iti Mwotlap ken Motalava] * [http://alex.francois.free.fr/AFtxt_mtp-gecko_e.htm Dagiti dua asarita iti Mwotlap] * [http://alex.francois.online.fr/dict/Mwotlap/dictionaries/index.htm Access to the ''Online a diksionario ti Mwotlap–Ingles–Pranses''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206131553/http://alex.francois.online.fr/dict/Mwotlap/dictionaries/index.htm |date=2018-02-06 }} * [http://lacito.vjf.cnrs.fr/archivage/tools/list_rsc_en.php?lg=Mwotlap&aff=Mwotlap Dagiti rekording ti audio iti Mwotlap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509110327/http://lacito.vjf.cnrs.fr/archivage/tools/list_rsc_en.php?lg=Mwotlap&aff=Mwotlap |date=2015-05-09 }} ( * [http://justus.anglican.org/resources/bcp/Melanesia/mwotlap_hc.html Nal''n''e Genyo''n'' Ta Melanesia] Ti Liturhia para iti Melanesia iti Mwotlap (1970) {{Dagiti pagsasao ti Vanuatu}} {{Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko}} {{au-pagsasao-pungol}} {{DEFAULTSORT:Mwotlap}} [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Vanuatu]] [[Kategoria:Sasao a Banks–Torres]] krbp7dos17d2pkh3pgt9vk2an0gkjj0 0 48998 406983 399993 2026-09-13T05:05:13Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 406983 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Araki |states=[[Vanuatu]] |region=[[Isla Araki]], [[Espiritu Santo]] |speakers=8 |date=2012 |ref=<ref>[[#ditransitives|François (2012:98)]].</ref> |familycolor=Austronesio |fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]] |fam3=[[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]] |fam4=[[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]] |fam5=[[Sasao nga Akin-amianan a Vanuatu|Akin-amianan a Vanuatu]] |fam6=Amianan a daya a Vanuatu – Is-isla Banks |fam7=[[Sasao a Laud a Santo|Laud a Santo]] |iso3=akr |glotto=arak1252 |glottorefname=Araki (Vanuatu) |notice=IPA }} Ti '''pagsasao nga Araki''' ket ti gangani nga awanen a pagsasao iti bassit nga [[Isla Araki|isla ti Araki]] (lokal nga ammo a kas {{IPA|[ˈɾaki]}}), iti abagatan ti [[Espiritu Santo (Isla)|Isla Espiritu Santo]] iti [[Vanuatu]]. Ti pagsasao nga Araki ket nain-inut a sinuksukatan babaen ti [[Pagsasao a Tangoa|Tangoa]], ti pagsasao manipud iti kaarruba nga isla. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Bibliograpia == * {{cite book |last=François|first=Alexandre|authorlink=Alexandre François (lingguista)|year=2002|title=Araki: A disappearing language of Vanuatu|publisher=Australian National University|series=Pacific Linguistics, 522 |location=Canberra|isbn=0-85883-493-6 |page= |pages= |url=http://alex.francois.free.fr/AFpub_books_e.htm |accessdate=|ref=grammar}} *{{citation |doi=10.1349/ps1.1537-0852.a.418 |last=François |first=Alexandre |year=2012 |title=Ditransitive alignment and referential hierarchies in Araki |journal=Linguistic Discovery |volume=10 |issue=3 |pages=97–124 |url=http://journals.dartmouth.edu/cgi-bin/WebObjects/Journals.woa/1/xmlpage/1/article/418?htmlOnce=yes |ref=ditransitives |access-date=2016-11-14 |archive-date=2016-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826083134/http://journals.dartmouth.edu/cgi-bin/WebObjects/Journals.woa/1/xmlpage/1/article/418?htmlOnce=yes |url-status=dead }}. == Dagiti akinruar a silpo == * [http://lacito.vjf.cnrs.fr/archivage/languages/Araki.htm Lingguistiko a dokumentasion iti Araki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150607082628/http://lacito.vjf.cnrs.fr/archivage/languages/Araki.htm |date=2015-06-07 }} * [http://alex.francois.free.fr/AF-Araki.htm Ti tallo apagsasao nga online a diksionario ti Araki – Ingles – Pranses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719002457/http://alex.francois.free.fr/AF-Araki.htm |date=2011-07-19 }} * [http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/language.php?id=465 Listaan ti balikas ti Araki iti Database ti Batayan a Bokabulario ti Austronesio] * [http://www.omniglot.com/writing/araki.htm Alphabet and pronunciation] {{Dagiti pagsasao ti Vanuatu}} {{Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko}} {{au-pagsasao-pungol}} {{DEFAULTSORT:Araki}} [[Kategoria:Sasao nga Espiritu Santo]] [[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Vanuatu]] [[Kategoria:Naisagmak a sasao nga Austronesio]] q0u4334jq3d1geuyljbt59l6vmvf3ql