Wikipedia ilowiki https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Midia Espesial Tungtungan Agar-aramat Agar-aramat tungtungan Wikipedia Wikipedia tungtungan Papeles Papeles tungtungan MediaWiki MediaWiki tungtungan Plantilia Plantilia tungtungan Tulong Tulong tungtungan Kategoria Kategoria tungtungan TimedText TimedText talk Modulo Modulo tungtungan Event Event talk 0 2737 406997 397665 2026-09-18T14:12:50Z Arius1998 4105 406997 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Iglesia Ni Cristo chapel CA.jpg|thumb|230px|right|Ti simbaan ti Iglesia ni Cristo iti Montclair, California]] Ti '''Iglesia ni Cristo''' (am-ammo pay kas '''Iglesya ni Kristo''' ken '''INC''') ket maysa nga agwaywayas a [[relihioso nga organisasion]] a nangrugi iti [[Filipinas]]. Ti INC ket inrehistro idiay Filipinas babaen ni [[Felix Y. Manalo]] idi [[Hulio 13]], [[1914]].<ref name="increg">{{cite web |title=Iglesia ni Kristo Registration Document 1914 |date=14 July 1914 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiKristoRegistrationDocument1914 |access-date=30 May 2020}}</ref> Patien dagiti kameng ti INC a ti relihionda ti naipasdek manen nga orihinal a [[simbaan]] a binangon ni [[Jesus|Jesu-Cristo]]. Saan a bigbigen ti INC ti doktrina ti [[Trinidad (relihion)|Trinidad]] ken kasta met ti [[Dios|kinadios]] ni [[Jesus]]. == Dagiti akinruar a silpo == * [https://web.archive.org/web/20070523024458/http://www.geocities.com/truthfinder_inc/ Panid ti INC iti Truthfinder] * [https://web.archive.org/web/20031231002239/http://www.geocities.com/pasugo2002/ Online nga articulos ti Pasugo] * [http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm Taraon ti Kararua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311082058/http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm |date=2007-03-11 }} * [https://web.archive.org/web/20030924034500/http://student631.tripod.com/biblestudentspage/ Panid ti maysa nga estudiante iti Biblia] * [http://www.examineiglesianicristo.com/ Sukimaten ti Iglesia Ni Cristo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807161900/http://www.examineiglesianicristo.com/ |date=2008-08-07 }} * [http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf Ti Iglesia ni Cristo ken ti Evanghelikal a Cristianidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040715165549/http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf |date=2004-07-15 }} ([[PDF]] a file) * [http://www.network54.com/Forum/message?forumid=70213&messageid=1124398452 Pannakaiparangarang dagiti doctrina ti Iglesia ni Cristo] * [http://incworld.faithweb.com/ INCWorld iti FaithWeb.com] [[Kategoria:Relihion]] {{relihion-pungol}} fgpnlh7hzl1wapuur3tktxj34herxnp 0 3639 406999 406794 2026-09-19T01:56:15Z Omarius257 20035 /* */ 406999 wikitext text/x-wiki {{Infobox planetario a sistema | title = Sistema a Solar | image = [[Papeles:Solar System True Color ILO.png|upright=1.5|frameless]] | caption = Dagiti [[planeta]] ken dagiti [[ansisit a planeta]] iti Sistema a Solar. Dagiti kadakkelan ket naigantingan. Ti kaadayo iti Init ket saan a naigantingan. | age = 4.568 bilion a tawtawen | location = [[Lokal ng Interestelar nga Ulep]], [[Lokal a Labutab]], [[Orion–Cygnus nga Ima]], [[Nagririmpuok a Bitbituen]] | system_mass = 1.0014 kadagiti [[solar a masa]] | neareststar = [[Proxima Centauri]] (4.22 ly), [[Alpha Centauri]] a sistema (4.37 ly) | nearestplanetary = [[Epsilon Eridani]] system (10.49 ly) | semimajoraxis = 4.503 bilion km (30.10 [[Astronomiko a paset|AU]]) | Kuiper_cliff = 50 [[Astronomiko a paset|AU]] | stars = 1 | planets = 8 | dwarfplanets = 5 (adda pay dagiti sangadosena nga agururay ti panapasingkedda,mabalin a ginasut) | satellites = 401 (176 kadagiti planeta<ref name=JPLbodies>{{cite web |title=Mano ngata dagiti Babagi ti Sistema a Solar? |publisher=NASA/JPL Solar System Dynamics |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count |accessdate=2012-07-22}}</ref> ken 225 kadagiti menor a planeta<ref name=MPMJohnston>{{cite web | date=2012-07-21 | title=Dagiti asteroid nga adda kadagiti Satelite | publisher=Arkibo ni Johnston | author=Wm. Robert Johnston | url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html | accessdate=2012-07-22}}</ref>) | minorplanets = 587,527<ref name=JPLbodies /> | comets = 3,155<ref name=JPLbodies /> | roundsat = 19 | inclination = 60.19° (ekliptiko) | galacticcenter = 27,000±1,000 ly | orbitalspeed = 220&nbsp;km/s | orbitalperiod = 225–250 Myr | spectral = [[G-tip a nagruna a panagsasaruno a bituen|G2V]] | frostline = 2.7 [[Astronomiko a paset|AU]] | heliopause = ~120 [[Astronomiko a paset|AU]] | hillsphere = ~1–2 ly | noknown_stars = yes | noknown_planets = yes | outerplanetname = [[Neptuno]] }} {{Listaan dagiti banbanag ti Sistema a Solar}} Ti '''Sistema a Solar'''{{Ref label|A|a|none}} ket buklen iti [[Init]] ken dagiti [[astronomiko a banbanag]] a [[grabidad|gumuyguyod]] a naibedbed iti [[pagliklikmutan]] ti lawlawna, amin dagitoy ket [[Panagporma ken ebolusion iti Sistema a Solar|naporma]] manipud iti panagrebba ti maysa a higante a [[molekular nga ulep]] idi agarup a 4.6 a bilion a tawtawen. Ti kawatiwatan a kaaduan a masa ti sistema ket adda idiay Init. Kadagiti adu a banbanag a [[pagliklikmutan]] ti Init, kaaduan kadagiti [[masa]] ket nailaon kadagiti walo a minaig a solitario a [[planeta]]{{ref label|E|e|none}} a dagiti pagliklikmutanda ket gangani a nagtitimbukel ken naisanglad iti gangani a dalumpinas a disko a tinawtawagan ti [[plano iti ekliptiko|ekliptiko a plano]]. Dagiti uppat nga akinuneg a babassit a planeta, [[Merkurio]], [[Benus]], [[Daga (planeta)|Daga]] ken [[Márte]], ken makunkuna pay dagitoy a [[naindagaan a planeta]], ket naipangrunaan a binuklan iti bato ken metal. Dagiti uppat nga akin ruar a planeta, dagiti [[alingasaw a higante]], dagitoy ket ad-adu a dakdakkel ngem dagiti naindagaan. Dagiti dua a kadakkelan, ti [[Hupiter]] ken [[Saturno]], ket naipangrunaan a binuklan iti hidrohenio ken helio; dagiti dua a karuaran unay, ti [[Urano]] ken [[Neptuno]], ket kaaduan a buklan dagiti [[Nalaka nga agbalbaliw|yelo]], a kas ti danum, amoniako ken [[metano]], ken dagitoy ket nailasin a tinawtawagan a kas dagiti "higante a yelo". Ti Sistema a Solar ket pagtaengan kadgiti adu a bilang ti rehion nga adda ti populasion babaen dagiti babbabassit a banbanag. Ti [[asteroid a barikes]], a naisanglad ti nagbaetan ti Marte ken Hupiter, ket kapadpada dagiti naindgaan a planeta a kaaduana binuklan iti bato ken metal. Iti labes ti pagliklikmutan ti Neptuno ket naisanglad ti [[Kuiper a barikes]] ket [[naiwarakiwak a disko]]; dagiti naisilpo a populasion dagiti [[trans-Neptuniko a banbanag]] a kaaduana buklan iti [[Nalaka nga agbalbaliw|yelo]] a kas iti danum, amoniuako ken metano. Iti kaunegan kadagitoy a populasion, dagiti lima nga agmaymaysa a banbanag, ti [[Ceres (ansisit a planeta)|Ceres]], [[Pluto]], [[Haumea (ansisit a planeta)|Haumea]], [[Makemake (ansisit a planeta)|Makemake]] ken [[Eris (ansisit a planeta)|Eris]], ket mabigbigan dagitoy a dakkelen ken binukel babaen ti bukodda a grabidad, ken isu ngarod a dagitoy ket natermino a kas dagiti [[ansisit a planeta]].{{ref label|E|e|none}} Iti patinayon kadagiti ribribo a [[Bassit a bagi a Sistema a Solar|babassit a bagbagi]]{{ref label|E|e|none}} iti dagitoy dua a rehion, adda dagiti sangadosena a dagitoy ket naipanunutan a kandidato dagiti ansisit a planeta, dagiti nadumaduma a populasion ti babassit a bagbagi a mairaman dagiti [[bandust]], [[Centaur (bassit a planeta)|centaurs]] ken [[interplanetario a tapok]] ket nawaya dagitoy nga agdaliasat ti baetan dagiti rehion. Innem kadagiti planeta ken tallo kadagiti ansisit a planeta ket pagliklikmutan babaen dagiti [[masna a satelite]],{{Ref label|B|b|none}} a kadawyan a natermino a kas dagiti "bulan" manipud iti [[Bulan]] ti daga. Tunggal maysa kadagitoy nga akin ruar a planeta ket palpalikmutan babaen dagiti [[planetario a sinsing]] iti tapok ken dagiti nadumaduma a partikula. Ti [[solar nga angin]], ti maysa a panagayos iti [[plasma (pisika)|plasma]] manipud iti Init, ket agpartuat ti maysa a [[labutab ti stelar nga angin|labutab]] idiay [[interstelar a medio]] a naamammoan a ti [[heliospera]], a gumay-at iti ruar nga igid iti [[naiwarakiwak a disko]]. Ti [[Oort nga ulep]], a napammatian a nagtaudan para dagiti [[atiddog a paset ti panawen a bandus]], baka adda pay dagitoy iti kaadayo nga agarup ti mamin ribo a kaadayo ngen ti heliospera. Ti [[heliopause]] ket isu ti puntos a ti presion manipud iti solar nga angin ket kapadpada ti sumupiat a presion iti [[interstelar nga angin]]. Ti Sistema a Solar ket mabirukan iti uneg ti maysa kadagiti akin ruar nga ima iti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] nga [[ariwanas]], a naglaon iti agarup a 200 bilion a bitbituen. == Panagduktal ken panagsukisok == {{Nangruna|Panagduktal ken panagsukisok iti Sistema a Solar}} Para kadagiti napalabas a ribribo a tawen, ti nagtagitaon, nga adda dagiti bassit a malaksid a naisangayan, ket saan a nakabigbig ti kaadda ti Sistema a Solar. Dagiti tattao ket namatmatida a ti Daga ket saan nga agguygunay iti tengnga ti [[law-ang]] ken naikategoria a sabali manipud kadagiti nadiosan wenno nailangitan a banbanag nga agguygunay iti langit. Urayno a ti [[Taga-ugma a Gresia|Griego]] a pilosopo a ni [[Aristarko iti Samos]] ket naisipanna iti maysa a heliosentriko a panakaurno sti kosmos,<ref>{{cite journal|title= Ti astronomiko a sistema ni Koperniko|author=WC Rufus|journal=[[Nadayeg nga Astronomia (Estados Unidos a magasina)|Nadayeg nga Astronomia]]|volume=31|page=510|year= 1923|bibcode=1923PA.....31..510R}}</ref> Ni [[Nikolas Koperniko]] ket isu idi ti immuna a nagparang-ay ti matematiko a panagpadto ti [[heliosentriko]] a sistema.<ref>{{cite book |title=Koperniko, Darwin, ken Freud: dagiti rebolusion iti pakasaritaan ken pilosopia iti siensia |first=Friedel |last=Weinert |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |year=2009 |page=21 |isbn=978-1-4051-8183-9}}</ref> Dagiti simmaruno kaniana iti maika-17 a siglo, a ni [[Galileo Galilei]], [[Johannes Kepler]] ken [[Isaac Newton]], ket nagparany-ayda ti panakaawat iti [[pisika]] a nangiturong ti nagininut a panakaawat iti kapanunutan a ti Daga ketpalpalikmutenna ti Init ken dagiti planeta ket naturayanda babaen dagiti isu met laeng a maipapan ti bagi a linteg a mangituray ti Daga. Ti patinayon, ti panakainbento ti teleskopio ket nangiturong ti panakaduktal kadagiti adadayo pay a planeta ket dagiti bulan. Kasdagiti kaasitgan a napalabas a panawen, ti panakaparang-ay ti teleskopio ken ti panagusar iti [[saan a namaneho a pagluganan ti limbang]] ket nagpakabael ti panagusig iti heolohiko penomena a kas dagiti [[banbantay]] ken dagiti [[Impakto nga abut|abut]], ken meteorolohiko a penomena ti tiempo a kas dagiti [[ulep]], dagiti [[tapok a bagio]] ken dagiti [[yelo a gora]] kadagiti sabsabali a planeta. == Patakder == [[Papeles:Oort cloud Sedna orbit.svg|thumb|upright=2|Dagiti [[panagpalpalikmut]] dagiti bagbagi iti Sistema a Solar a naigantingan (agpakanawan manipud iti ngato a kanigid)]] {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 220 | image1 = Ecliptic plane 3d view.gif | alt1 = | image2 = Solarsystem3DJupiter.gif | alt2 = | footer = Ti Sistema a Solar a manipakpakita ti dalumpinas ti panagliklikmutan ti Daga iti lawlaw ti Init iti 3D. Ti Merkurio, Benus, Daga, ken Marte ket naipakita kadagiti dua a benneg; ti kanawan a benneg ket mangipakita pay ti Hupiter nga agararamid ti maysa a napno a panaglikmut a ti Saturno ken Urano ket agararamid ti kissay ti maysa a panagpalpalikmut. }} Ti kangrunaan a mangbukel ti Sistema a Solar ket ti Init, ti maysa a [[G-a kita a nagruna a panagsarsaruno a bituen|nangruna a panagsarsaruno a G2 a bituen]] a mangbukel ti 99.86 a porsiento iti naamammoan a a masa ti sistema ken iturayanna ti bukodna a grabidad.<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=Ti taudad ken ebolusion ti Sistema a Solar |doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=[[Astronomia ken Heopisika]] |volume=41 |issue=1 |pages=1.12}}</ref> Dagiti uppat a kadakkelan a bagbagi nga agpalpalikmut ti Init, dagiti [[higante nga alingasaw]], ket mangbuket ti 99 a porsiento iti nabati a masa, a ti Hupiter ken Saturno ket mangbukel iti 90 a porsiento.{{Ref label|C|c|none}} Kaaduan kadagiti dadakkel a banbanag nga agpalpalikmut iti Init ti sumangladdda ti asideg a dalumpinas ti pagliklikmutan ti Daga, a makunkuna a ti [[ekliptiko]]. Dagiti planeta ket asidegda iti ekliptiko, bayat a dagiti bandus ken dagiti banbanag a [[Kuiper a barikes]] ket kanayonda iti ad-adu nga anggulo.<ref name="Levison2003">{{cite journal | last = Levison | first = H. F. | authorlink = Harold F. Levison | last2 = Morbidelli |first2=A. | title = Ti panakaporma ti Kuiper a barikes babaen ti agparuar a panagbaniaga dagiti bagbagi idi panawen ti panag-akar iti Neptuno | journal = [[Katutubo (warnakan)|Katutubo]] | volume = 426 | pages = 419-421 | publisher = | date = 2003-11-27 | language = | url = http://www.nature.com/nature/journal/v426/n6965/abs/nature02120.html | doi = 10.1038/nature02120 | pmid = 14647375 | accessdate = 2012-05-26}}</ref><ref>{{cite journal|title=Manipud ti Kuiper a Barikes aginggana dagiti Bandus a Pamilia ti Hupiter Ti Nailimbang a Panakaiwarwaras dagiti Ekliptiko a Bandus|author=Harold F. Levison, Martin J Duncan|journal=[[Ikarus (warnakan)|Ikarus]]|year=1997|pages=13–32|doi=10.1006/icar.1996.5637 |issue=1|volume=127|bibcode=1997Icar..127...13L}}</ref> Amin dagiti planeta ken kaaduan kadagiti banbanag ket palikmutenda ti Init iti agpapada a turong iti panagpalpalikmut iti Init (agpakanigid, a kas makita manipud iti ngato ti amianan nga ungto ti Init).<ref>{{cite web| last = Grossman | first = Lisa | title = Immuna a nakita ti maysa a paneta nga agsansanud nga agpalpalikmut iti bituenna | publisher = NewScientist | date = 13 Agosto 2009 | url = http://www.newscientist.com/article/dn17603-planet-found-orbiting-its-star-backwards-for-first-time.html | accessdate = 10 Oktubre 2009}}</ref> Adda dagiti [[retrogrado a panaggunay|malaksid]], a kas ti [[Bandus ni Halley]]. Kaaduan ti patakder dagiti nadokumento a rehion iti Sistema a Solar ket buklen ti Init, dagiti uppat a bassit a planeta a napalawlawan dagiti barikes iti kabatbatuan nga asteroid, ken dagiti uppat a higante nga alingasaw a nalawlawan babaen ti Kuiper a barikes dagiti yelo a banbanag. Dagiti astronomo ket sagpaminsanda a biningbingay daytoy a patakder kadagiti sabsabali a rehion. Ti ''akin-uneg a Sistema a Solar'' a mairaman dagiti uppat a nailangitan a planeta ken ti asteroid a barikes. Ti ''akin-ruar a Sistema a Solar'' ket adda iti labes dagiti asteroid, a mairaman dagiti uppat a higante nga alingasaw.<ref>{{cite web |title=Ti Bassit a Panakakita ti Sistema a Solar |author=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |accessdate=2007-02-15}}</ref> Manipud idi naduktalan ti Kuiper a barikes, dagiti akin-ruar unay a paset iti Sistema a Solar ket naipanunutan a maysa a naisangsangayan a rehion a mangbukel kadagiti banbanag iti labes ti Neptuno.<ref>{{cite web |title=Ti New Horizons ket Maipatuodto iti 9-a tawen a Panagbaniaga ti Pluto ken ti Kuiper a Barikes |author=Amir Alexander |work=TiPlanetario a Kagimongan |year=2006 |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |accessdate=2006-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |archivedate=2006-02-22 |url-status=dead }}</ref> Kaaduan kadagiti planet aiti Sistema a Solar ket agtagikuada kadagiti maikadua a bukodda a sistema, a pinalpalikmutan dagiti planetario a banbanag a makunkuna a dagiti [[masna a satelite]], wenno bulbulan (dua kadagitoy ket dakdakkel ngem ti planeta a [[Merkurio]]), wenno, iti kaso dagiti uppat a [[higante nga alingasaw]], babaen dagiti [[planetario a sinsing]]; dagiti naingpis a bedbed dagiti babassit a partikula nga agpapaparis nga agpalpalikmut kaniada. Kaaduan kadagiti kadakkelan a masna asatelite ket addadda iti [[agpapada a panagtayyek]], nga adda iti maysa a rupa anga agnanayon a naiturong iti inada. Ti [[linteg ti planetario a panaggunay ni Kepler]] ket mangipalpalawag kadagiti panagpalpalikmut dagiti banbanag iti Init. Ti panagsurot ti linteg ni Kepler, ti tunggal maysa a banag ket agbanbaniaga iti igid ti maysa a [[basikaw nga immitlog]] a ti Init ket adda iti maysa a [[pakapatengngaan (heometria)|pakapatengngaan]]. Dagiti banbanag nga asasideg iti Init (nga adda ti basbassit a [[semi-mayor a pagtayyekan]]) ket naparpardas nga agbaniaga, ngaminket kadawyanda a maapektaran ti grabidad ti Init. Iti basikaw nga immitlog a panagpalikmut, ti kaadayo ti maysa a bagi manipud iti Init ket agdumaduma kadagiti mapalpalabas a paset iti tawen. Ti kaasitgan nga iyaasideg ti maysa a bagi iti Init ket makunkuna a ti bukodna a ''[[perihelion]]'', a ti kaadywana puntos manipud iti Inity ket makunkuna a ti bukodna nga ''[[aphelion]]''. Dagiti panagliklikmut kadagiti planeta ket gangani nga agtitimbukel, ngem adu kadagiti bandus, dagiti asteroid ken banbanag a Kuiper a barikes ket surotenda ti nangato a basikaw nga immitlog a panagpalpalikmut. Dagiti pueto dagiti bagbagi iti Sistema a Solar ket mabalin a maipadto babaen ti panagusar dagiti [[numeriko a modelo itie Sistema a Solar|numeriko a modelo]]. Gapu kadagiti panakairaman dagiti nawatiwat a kaadayo, adu kadagiti panakairepresenti iti Sistema a Solar ket agipakita kadagiti agpapada a kaadayo a panagpalpalikmut. Iti kinaagpayso, nga adda bassit a malaksid , no adadayo ti maysa a planeta wenno barikes manipud iti Init, ti kaadayo ket dakdakkel ti paggiddiatanda ken ti napalabas a panagpalikmut. Kas pagarigan, ti Benus ket agarup a 0.33&nbsp;[[astronomiko a paset]] (AU){{Ref label|D|d|none}} nga adadayo manipud iti Init ngen ti Merkurio, bayat a ti Saturno ket 4.3&nbsp;AU nga adadayo ngen ti Hupiter, ken ti Neptuno ket naisanglad iti 10.5&nbsp;AU manipud iti Urano. Adda dagiti panagpadas a panagikeddeng ti maysa relasion ti nagbaetan kadagitoy a kaadayo ti panakpalikmut (kas pagarigan, ti [[Titius–Bode a linteg]]),<ref>{{cite web|title=Parbangon: Ti Panagbaniaga ti Irurugi iti Sistema a Solar|work=Sentro ti Pisika ti Law-ang: UCLA|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|year=2005|accessdate=2007-11-03|archiveurl=https://archive.is/20120524184638/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|archivedate=2012-05-24|url-status=live}}</ref> ngem awan pay kadagitoy a teoria ti naawat. Adda dagiti bilang dagiti [[Modelo ti Sistema a Solar]] ditoy Daga a a mangpadas a mangipan kadagiti minaig a gantingan a pakairamanan ti Sistema a Solar iti nagtagitaoan a termino. Adda dagiti modelo a mekaniko — a makunkuna a dagiti [[planetario]] — bayat a dagiti dadduma ket ket gumayatda kadagiti ballasiw ti siudad ken rehional a luglugar.<ref>{{cite web | url=http://www.noao.edu/education/peppercorn/pcmain.html | title= Ti Sangaribo nga Anet a Modelo | author= Guy Ottewell | date=1989 | work= NOAO Educational Outreach Office | accessdate=Mayo 10, 2012}}</ref> Daytoy ti kadakkelan a gantingan a modelo, ti [[Suesia a Sistema a Solar]], ket agus-usar ti 110-metro a [[Ericsson a Globo]] idiay [[Estokolmo]] a kas ti sabali nga Initna, ken, sursurotenna ti gantingan, ti Hupiter ket maysa a 7.5 metro a nagtimbukel idiay [[Sangalubongan nga Eropuerto ti Arlanda]], iti 40&nbsp;km a kaadayo, bayat a ti agdama kaadaywan a nbanag, ti Sedna, ket maysa a 10-sentimetro a nagtimbuket idiay [[Luleå]], iti 912&nbsp;km a kaadayo.<ref>{{cite web|title=Panagbanniaga kadagiti Modelo ti Sistema a Solar|url=http://internal.psychology.illinois.edu/~wbrewer/solarmodel.html|publisher=Unibersidad iti Illinois|accessdate=Mayo 10, 2012|archive-date=2011-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110412124455/http://internal.psychology.illinois.edu/~wbrewer/solarmodel.html|url-status=dead}}</ref><ref name=Sedna>{{cite web | url=http://www.kuriren.nu/arkiv/2005/11/17/Lokalt/1510647/Lule%C3%A5-%C3%A4r-Sedna.aspx | title=Luleå är Sedna. I alla fall om vår sol motsvaras av Globen i Estokolmo. | publisher=Norrbotten Kuriren (iti Pagsasao a Suéko)| accessdate=Mayo 5, 2010}}</ref> {{-}} {{Kaadayo manipud ti Init nga inusar ti EasyTimeline}} == Pakabuklan == Ti Init, a gangani a mangbukel kadagiti amain a banag iti Sistema a Solar, ket buklen ti gangani a 98% hidrohenio ken helio.<ref>{{cite web |title=Dagiti Nagruna nga Estadistika ti Init |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |publisher=Solara Sentro ti Stanford |accessdate=2008-07-29 |archive-date=2012-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703061116/http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |url-status=dead }}, citing {{cite book |last=Eddy |first=J. |title=Ti Baro nga Init: Dagiti Solar a Nagbanagan manipud iti Skylab |url=http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |publisher=[[NASA]] |year=1979 |page=37 |id=NASA SP-402 |access-date=2012-07-29 |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113155042/http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=dead }}</ref> Ti [[Hupiter]] ken [[Saturno]], a mangbukel kadagiti amin a nabati a banag, ket agtagikua ti tangatang a mangbukel ti gangani a 99% kadagita nga isu met laeng nga elemento.<ref>{{cite web |url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |title = Dagiti Kinpudno a Sabanas ti Saturno |publisher = NASA |last = Williams |first = Dr. David R. |accessdate = 2007-07-31 |date = Septiembre 7, 2006 |archive-date = 2010-01-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100106203847/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|title = Jupiter Fact Sheet|publisher = NASA|last = Williams|first = Dr. David R.|accessdate = 2007-08-08|date = Nobiembre 16, 2004|archive-date = 2011-09-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20110926211234/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|url-status = dead}}</ref> Ti pannakabuklan a gradiente ket adda iti Sistema Solar, a pinartuat babaent pudot ken [[presion ti lawag]] manipud iti Init; dagita a banbanag nga asasideg iti Init, a maapektaran babaen ti pudot ken presion ti lawag, ket buklen dagiti elemento nga adda kadagiti nagato a punto s ti panakalunag. Dagiti banag nga adadayo manipud iti Init ket kaaduan abuklen dagiti materiales nga adda ti nababba a puntos ti panakalunag.<ref>{{cite book|title= Ensiklopedia ti sistema a solar|url= https://archive.org/details/bwb_W8-BGD-739|author=Paul Robert Weissman, Torrence V. Johnson|year=2007|page=[https://archive.org/details/bwb_W8-BGD-739/page/615 615]|isbn=0-12-088589-1|publisher=Academic Press}}</ref> Ti pagbeddengan ti Sistema a Solar ti labes dagiti nalaka nga agbalbaliw a sustansia a mabalin a maipababaan ket makunkuna a ti [[Linia ti linaaw a nagbalay (astropisika)|linia ti linaaw a nagbalay]], ken naisanglad ti agarup a 4 AU manipud iti Init.<ref>{{cite web|title=Pormasion ti Planeta (idiay Sistema a Solar)|url=http://www.astro.utoronto.ca/~mhvk/AST221/L20/L20_4.pdf|publisher=Unibersidad ti Toronto|accessdate=2011-07-11|archive-date=2011-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928100051/http://www.astro.utoronto.ca/~mhvk/AST221/L20/L20_4.pdf|url-status=dead}}</ref> Dagiti banag ti akin-uneg a Sistema a Solar ket kaaduan a buklen kadagiti ''bato'',<ref name="Podolak Weizman et al. 1995">{{cite journal| doi = 10.1016/0032-0633(95)00061-5| last1 = Podolak| first1 = M.| last2 = Weizman| first2 = A.| last3 = Marley| first3 = M. | date=Disiembre 1995 | title = Comparative models of Uranus and Neptune| url = https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1995-12_43_12/page/1517| journal = Planetary and Space Science| volume = 43| issue = 12| pages = 1517–1522| pmid = | pmc = | bibcode = 1995P&SS...43.1517P| ref = {{sfnRef|Podolak Weizman et al.|1995}}}}</ref> ti naurnong a nagan para kadagiti kompuesto nga adda ti nagato a puntos ti pannakalunag, a kas dagiti [[silikato]], landok wenno nikel, a nagbatbati a natangken babaen kadagiti gangani nga amin a kasasaad idiay [[protoplanetario a nebulosa]].<ref name="Podolak Podolak et al. 2000">{{cite journal| doi = 10.1016/S0032-0633(99)00088-4| last1 = Podolak| first1 = M.| last2 = Podolak| first2 = J. I.| last3 = Marley| first3 = M. S.| date=Pebrero 2000 | title = Further investigations of random models of Uranus and Neptune| url = https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_february-march-2000_48_2-3/page/143| journal = Planetary and Space Science| volume = 48| issue = 2–3| pages = 143–151| pmid = | pmc = | bibcode = 2000P&SS...48..143P| ref = {{sfnRef|Podolak Podolak et al.|2000}}}}</ref> Ti Hupiter ken Saturno ket kaaduan a buklen dagiti ''alingasaw'', ti astronomiko a termino para kadagiti materiales nga adda kadagiti patingga a nababa a puntos ti pannakalunag ken nangato a [[presion ti sengngaw]] a kas ti [[molekular a hidrohenio]], [[helio]], ken [[neon]], a dagitoy ket kankanayon idi nga adda ti alingasaw a paset idiay nebulosa.<ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /> ''Dagiti Yelo'', a kas ti [[danuym]], [[metano]], [[amoniako]], [[hidrohenio sulpuro]] ken [[karbon dioksido]],<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /> ket adda kadagiti panaglunag a puntos ti mabalin a kangato ti ginasut a kelvins, bayat a dagiti pasetda ket agtaltalek iti ambiente a presion ken temperatura.<ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /> Dagitoy ket mabalin a mabirukan kadagiti yelo, dagiti likido, wenno alingasaw a luglugar isiay Sistema a Solar, bayat nga idiay nebulosa ti paset sagitoy ket mabalin a likido wenno alingasaw.<ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /> Dagiti yelo a sustansia ti kaaduan a mangbukel kadagiti satelite dagiti higante a planeta, ken kaaduan pay ti Urano ken Neptuno (dagiti makunkuna a "[[higante nga alingasaw]]") ken dagiti adu a babassit a banag a naisanglad ti labes a pagtayyekan ti Neptuno.<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /><ref name=zeilik>{{cite book | page=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240] | author=Michael Zellik| title=Astronomia: Ti Agbalbaliw a Law-ang | url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil | edition=maika-9 | year=2002 | publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan | isbn=0-521-80090-0 | oclc=223304585}}</ref> No maitipon, dagiti alingasaw ken dagiti yelo ket makunkuna a ''[[volatiles|nalak nga agbalbaliw]]''.<ref name=Placxo>{{cite book|last=Placxo|first=Kevin W.|last2=Gross |first2=Michael|title=Astrobiolohia: ti ababa a pangyuna|year=2006|publisher=[[JHU Press]]|page=66|isbn=978-0-8018-8367-5|url=http://books.google.com/?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66&dq=inventory+volatiles+hydrogen&q=inventory%20volatiles%20hydrogen}}</ref> == Init == {{Nangruna|Init}} [[Papeles:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|upright|Ti [[panaglasat iti Benus]]]] Ti Init ket isu ti [[bituen]] ti Sistema a Solar, ken isu ti kangrunaan a pakabuklanna. Ti dakkel a masana ket (332,900 ket a masa ti Daga)<ref>{{cite web|title=Init: Dagiti Kinapudno ken dagiti Bilang|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|accessdate=2009-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|archivedate=2008-01-02|url-status=dead}}</ref> ket agpataud kadagiti temperatura ken dagiti densidad idiay [[Init#Bugas|bugasna]] a nalataken nga agtalinaay ti [[nuklear a panaglunag]],<ref>{{cite book|last=Zirker|first=Jack B.|title=Ti Panagbaniaga ti Sentro ti Init|year=2002|publisher=Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan|isbn=978-0-691-05781-1|pages=120–127}}</ref> a daytoy ket agibet ti nawatiwat a kaadu nga [[enerhia]], a kaaduan kadagitoy ket [[naraniag nga enerhia|agraniag]] idiay [[akin-ruar a limbang|limbang]] a kas ti [[elektromagnetiko a radiasion]], a ngumatngato iti 400–700&nbsp;nm a banda iti [[makitkita a lawag]].<ref>{{cite web|title=Apay a ti makitkita a lawag ket makiata, ngem saan a dagiti sabali a paset ti espektro?|publisher=The Straight Dome|year=2003|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum|accessdate=2009-05-14}}</ref> Ti Init ket naidasig a kas maysa a G2 a tipo ti [[duyaw nga ansisit]], ngem daytoy a nagan ket makaallilaw no, maipada kadagti kaaduan a bituen idiay [[Nagririmpuok a Bitbituen|bukodtayo nga ariwanas]], ti Init ket dakkel unay ken naraniag.<ref name=sun>{{cite news |first=Ker |last=Ngem |title=Dagiti astronomo ket saanda a Napudnoan: Kaaduan kadagiti Bituen ket Agmaymaysa|publisher=SPACE.com |date=Enero 30, 2006 |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |accessdate=2007-08-01}}</ref> Dagiti bituen ket naidasig babaen ti [[Hertzsprung–Russell a diagrama]], ti maysa a grapiko a mangipakita ti karaniag dagiti bituen kadagiti [[temperatura]] ti rabawda. Iti sapasap, dagiti napudpudot a bituen ket naranraniag. Dagiti bituen a sumursurot iti daytoy a tabas ket makunkunada nga adda ti [[nangruna a panagsarsaruno]], ken ti Init ket naisanglad iti tengngana daytoy. Nupay kasta, dagiti bituen a naranraniag ken napudpudot ngem ti Init ket manmano, bayat a dagiti nakuskusnaw ken nalamlamiis a bituen, a makunkuna akas dagiti [[nalabbaga nga ansisit]], ket ad-adu, a mangaramid kadagiti 85 a porsiento kadagiti bituen idiay ariwanas.<ref name=sun /><ref>{{Cite conference|year=2001|pages=119 |author=Smart, R. L. |author2= Carollo, D. |author3= Lattanzi, M. G. |author4= McLean, B. |author5= Spagna, A.|booktitle=Dagiti Nalamiis Unay nga Ansisist: Dagiti Baro nga Espektro a tipo ti L ken T |editor=Hugh R. A. Jones |editor2= Iain A. Steele |publisher=[[Springer (agipabpablaak)|Springer]] |title=Ti Maikadua a Pagsurotan a katologo ti Bituen ken dagiti Nalimiis a Bituen|bibcode=2001udns.conf..119S}}</ref> Dagiti ebidensia ket agipaltiing a ti puesto ti Init iti nagruna apanagsarsaruno ket mangikabil daytoy idiay "kangrunaa iti biag" para iti maysa a bituen, a daytoy ket saan pay a nakaibus kadagiti naipenpen a hidrohenio ti nuklear a panaglunag. Ti Init ket agranraniag pay laeng; iti nasap a pakasaritaanna adda daytoy ti 70 a porsiento a karaniagna a kas tatta nga aldaw.<ref>{{cite journal|title=Ti Panakapapan ti Pagbanagan ti Nasapa a Paradokso ti Nakusnaw nga Init: Ti Nababbaba a Kosmiko a Rayus manipud iti maysa a Napigpigsa a Solar nga Angin|author=Nir J. Shaviv|journal=Warnakan iti Heopisikal a Panagsukisok|doi=10.1029/2003JA009997|arxiv=astroph/0306477|year=2003|volume=108|issue=A12|page=1437|bibcode=2003JGRA..108.1437S}}</ref> Ti Init ket maysa a [[Populasion I a bitbituen|populasion I a bituen]]; daytoy ket naipasngay iti naladladaw a paset ti [[Linia Pagorasan ti Big Bang|ebolusion ti law-ang]], ken isu a daytoy ket aglaon kadagiti ad-adu nga elemento a nadagdagsen ngem hidrohenio ken helio ("[[metalisidad|dagiti metal]]" iti panakasaonga astronomiko) ngem dagiti laklakay a polpulasion II a bitbituen.<ref>{{cite journal |author=T. S. van Albada, Norman Baker |title=Kadagidiay dua nga Oosterhoff a Grupo ti Nagtitimbukel a Rimpuok |journal=[[Astropisikal a Warnakanl]] |volume=185 |year=1973 |pages=477–498 |doi=10.1086/152434 |bibcode=1973ApJ...185..477V}}</ref> Dagiti elemento a nadagdagsen ngem hidrohenio ken helio ket naporma kadagidiay [[solar a bugas|bugas]] titaga-ugma ken bimbimtak a bitbituen, nga isu a dagiti immuna akaputtotan ti bitbituen ket naskenda a natay sakbay a ti law-ang ket napabaknang kadagitoy nga atomo. Dagiti kalaklakayan a bituen ket aglaon laeng kadagiti bassit a metal, bayat a dagiti bituen a naududi a naipasngay ket ket aglaonda ti ad-adu. Daytoy a kinagato ti metalisidad ket naipagarup a nagruna ti panagrang-ay ti Init iti maysa a [[planetario a sistema]], gapu ta dagiti planeta ket maporma manipud iti panakapartuat dagiti "metal".<ref>{{cite journal |title=Ti maysa a Karkulo ti Tawen a Panakaiwarwaras dagiti Naindagaan a Planeta iti Law-ang: Ti Panakaibilang ti Metalisidad a kas ti Panagpili a Pataud |author=Charles H. Lineweaver |journal=[[Icarus (warnakan)|Icarus]] |date=2001-03-09 |arxiv=astro-ph/0012399 |doi=10.1006/icar.2001.6607|volume=151 |issue=2 |pages=307–313 |bibcode=2001Icar..151..307L}}</ref> == Interplanetario a medio == {{Nangruna|Interplanetario a medio|Helioesperio}} [[Papeles:Heliospheric-current-sheet.gif|left|thumb|Ti [[helioesperiko nga agdama a sabanas]]]] No mairaman ti [[Lawag ti Init|lawag]], ti Init ket agisilnag ti agtultuloy nga ayos dagiti nakarga a patikula (a [[plasma (pisika)|plasma]]) a naamammoan a kas ti [[solar nga angin]]. Daytoyy a panagyos ti partikula ket agparuar a maiwarwaras ti agarup a 1.5 a riwriw a kilometro ti tungngal maysa nga oras,<ref>{{cite web|title=Solar a Pisika: Ti Solar nga Angin|work=Marshall Space Flight Center|date=2006-07-16|url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml|accessdate=2006-10-03|archive-date=2015-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml|url-status=dead}}</ref> nga agparpartuat ti nakaro a tangatang (ti helioesperioe) a mangipasagepsep ti Sistema a Solar iti 100&nbsp;AU (kitaen ti [[#Heliopause|heliopause]]).<ref name="Voyager">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |work=NASA |accessdate=2007-04-02 |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |url-status=dead }}</ref>Daytoy ket makunkuna akas ti [[interplanetario a medio]]. Ti panagtigtignay ti rabaw ti Init, a kas dagiti [[solar a gilayab]] ken dagiti [[koronal a masa a panagipalsut]], ket riruenna ti helioesperio, nga agparpartuat ti [[limbanga tiempo]] ken gapuanan dagiti[[heomagnetiko a bagio]].<ref name="SunFlip">{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |title=TI Init ket Bimmaliktad |accessdate=2007-02-04 |last=Phillips |first=Tony |date=2001-02-15 |work=Science@NASA |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512121817/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |url-status=dead }}</ref> Ti kadakkelan a patakder iti uneg ti helioesperio ket ti [[helioespriko nga agdama a sabanas]], ti maysa nga agkuskusikos a porma a pinartuat babaen ti aksion ti panagtaytayyek ti magnetiko a lugara ti Init idiay interplanetario a medio.<ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm Ti Bituen nga adda dagiti dua nga Aminana nga Ungto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090718014855/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |date=2009-07-18 }}, Abril 22, 2003, Siensia idiay NASA</ref><ref>{{cite journal |last1=Riley |bibcode=2002JGRA..107.1136R |first1=Pete |title=Panagmodelo ti helioesperiko nga agdama a sabanas: Dagiti Panagdumaduma a Siklo ti Solar |doi=10.1029/2001JA000299 |year=2002 |volume=107 |journal=Warnakan ti Heopisikal a Panagsukisok |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |access-date=2012-07-29 |archive-date=2009-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |url-status=dead }}</ref> Ti [[magnetiko a lugar ti Daga]] ket pasardenganna ti [[Tangatang ti Daga|bukodna atangatang]] manipud iti panakaikkatan babaen ti slar nga angin. Ti Benus ken Marte ket awan dagitoy ti magnetiko a lugar, ken kas ti pagbanagana, ti solar nga angin ket mangipataud kadagiti bukodda a tangatang ti agininut a maikkat idiay limbang.<ref>{{cite journal |last=Lundin |first=Rickard |date=2001-03-09 |title=Manurunor babaen ti Solar nga Angin|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-03-09_291_5510/page/1909 |authorlink=Rickard Lundin |journal=[[Siensia(warnakan)|Siensia]] |volume=291 |issue=5510 |page=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |pmid=11245195}}</ref> Dagiti [[koronal a masa a panakapalsut]] ken dagiti kapadpadana pasamak ket mangpuyot ti maysa amagnetiko a lugar ken adu a bilang dagiti materiales manipud iti rabaw ti Init. Ti panagitignay iti daytoy a magnetiko a lugar ken ti materiales ket dagiti magnetiko a lugar ket mangimbudo kadagiti nakarga apartikula iti ngato a tangatang ti Daga, a dagitoy a panagitignay ket agpartuat ti [[Aurora (astronomia)|aurorae]] a makita idiay asideg kadagiti [[magnetiko a lugar ti Daga#Dagiti magnetiko nga ungto|magnetiko nga ungto]]. Dagiti [[kosmiko a rayus]] ket tumaud idiay ruar ti Sistema a Solar. Ti helioesperio ket ladpedanna bassit ti Sistema a Solar, ken dagiti magnetiko a lugar (para kadagiti nga adda kadagitoy) ket mangited pay kadagitoy ti panagsalaknib. Ti densidad dagitikosmiko a rayus idiay [[interestelar a medio]] ken ti kapigsa ti magnetiko a lugar ti Init ket agbalbaliw ti atiddog unay a gantingan ti panawen, tapno ti lessaad tikosmiko a radiasion idiay Sistema a Solar ket agdumaduma, ngemno kasano ti kaaduna ket saan a naamammoan.<ref name="Langner_et_al_2005">{{cite journal |last=Langner |first=U. W. |author2=M. S. Potgieter |year=2005 |title=Dagiti Pagbanagan ti puesto ti solar nga angin a panakasiddaw a pagpatinggaan ken ti heliopause idiay helioesperio a modulasion ti kosmiko a rayus |url=https://archive.org/details/sim_advances-in-space-research_2005_35_12/page/2084 |journal=[[Dagiti Panagrang-ay ti Limbang a Panagsukisok]] |volume=35 |issue=12 |pages=2084–2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |bibcode=2005AdSpR..35.2084L}}</ref> Ti interplanetario a medio ket pagtaengan ti dua a kasla disko a rehion ti [[kosmiko a tapok]]. Ti umuna, ti [[interplanetario a tapok nga ulep|zodiacal a tapok nga ulep]], ket naisanglad idiay uneg ti Sistema a Solar ken gapuanan ti [[zodiacal a lawag]]. Daytoy ket kasla ti panakaporma babaen ti panagdungpar idiay uneg ti asteroid a barikes nga indagas babaen ti panagtignay kadagiti planeta.<ref>{{cite web |year=1998 |title=Atiddog a termino nga Ebolusion iti odiacal nga Ulep |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |accessdate=2007-02-03 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead }}</ref> Ti maikadua ket maiagayat manipud iti agarup a 10 AU aginggan ti agarup a 40 AU, ken mabalin a napartuat babaen ti nmaipadpada a panagdungpar ti uneg ti [[Kuiper a barikes]].<ref>{{cite web |year=2003 |title=Dagiti ESA a sientista ket nakaduktalda ti pamay-an ti ababa a panakailista dagiti bituen a mabilin nga adda kadagiti planeta |work=ESA a Siensia ken Teknolohia |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |accessdate=2007-02-03}}</ref><ref>{{cite journal |last=Landgraf |first=M. |author2=Liou, J.-C. |author3=Zook, H. A. |author4=Grün, E. |date=May 2002 |title=Ti Taudan ti Sistema a Solar a Tapok ti labes ti Hupiter |journal=Ti Astronomiko a Warnakan |volume=123 |issue=5 |pages=2857–2861 |doi=10.1086/339704 |url=http://astron.berkeley.edu/~kalas/disksite/library/ladgraf02.pdf |accessdate=2007-02-09 |bibcode=2002AJ....123.2857L |archive-date=2016-05-15 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515115002/http://astron.berkeley.edu/~kalas/disksite/library/ladgraf02.pdf |url-status=dead }}</ref> {{clear}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Sistema Solar}} [[Kategoria:Sistema a Solar| ]] [[Kategoria:Siensia ti planeta]] [[Kategoria:Dagiti planetario a sistema]] [[Kategoria:Siensia ti limbang]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] qu7kfph7t3mmf0xzmsxulfbge0fbyrc 0 18398 407000 320160 2026-09-19T02:12:14Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 407000 wikitext text/x-wiki {{Infobox tao | name = Federico Fellini | image = Federico Fellini NYWTS 2.jpg | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1920|1|20|mf=y}} | birth_place = [[Rimini]], [[Pagarian ti Italia]] | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1993|10|31|1920|1|20}} | death_place = [[Roma]], [[Italia]] | occupation = [[Direktor ti pelikula]] ken [[mannurat ti senario]] | years_active = 1945–1992 | spouse = [[Giulietta Masina]]<br />(m. 1943–93, aginggana idi pimmusay) }} Ni '''Federico Fellini''' ({{IPA-it|fedeˈriːko felˈliːni}}; Enero 20, 1920 – Oktubre 31, 1993) ket maysa idi nga [[Tattao nga Italiano|Italiano]] a [[direktor ti pelikula]] ken [[mannurat ti senario]]. Isu ket naamammoan iti naisangsangayan nga estilo a magilaok dagiti ladawan ti pantasia ken [[baroko]], isu ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kaimpluensiaan nga agararamid ti pelikula ti maika-20 a siglo, ken nawatiwat a nararaeman.<ref>Burke ken Waller, 12</ref> Isu ket nangabak kadagiti lima nga [[Dagiti Akademia a Gungguna|Gungguna ti Akademia|]], a nagbalbalin nga isu ti tao a kaaduan a nangabak ti Oscar [[Akademia a Gungguna para iti Kalaingan a Pelikula ti Ganganaet a Pagsasao|Kalaingan a Pelikula ti Ganganaet a Pagsasao]] iti pakasaritaan.<ref>[http://www.alcinema.org/rubriche/oscar_dintorni/i_record_di_oscar_1646 Alcinema.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723094209/http://www.alcinema.org/rubriche/oscar_dintorni/i_record_di_oscar_1646 |date=2013-07-23 }} (Naipatarus manipud ti Italiano: Ni "Federico Fellini ket isu ti direktor a nangabak ti kaaduan nga Oscar: 4 para iti Kasayaatan a Ganganaet a Pelikula (1957: ''La Strada'', 1958: ''Dagiti Rabii ti Cabiria'', 1964: ''8 1/2'', 1975: ''Amarcord'') ken maysa para iti Nagun-od ti Kabibiag idi 1993.")</ref> == Dagiti nagibasaran == === Paammo === {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline}} {{Wikiquote-inline}} * [http://www.federicofellini.it/ Pundasion ni Fellini] Opisial a sitio ni Rimini (iti Italiano) * [http://www.fondation-fellini.ch/ Fondation Fellini pour le cinéma (Suisa)] Opisial a Suiso a sitio (iti Pranses) {{Pungol-nangruna}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Fellini, Federico}} [[Kategoria:1920 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1993 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Romano Katoliko nga Italiano]] fe5cphmphyyjm97dze5qkuvhguiltdt 0 43330 406998 400531 2026-09-18T21:54:44Z CommonsDelinker 133 Sinukatan ti Ankara_pronunciation.ogg iti [[File:Tr-Ankara.oga]] (babaen ni [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] gapu ta: [[:c:COM:FR|File renamed]]: CRIT 2 CRIT 4 + langcode). 406998 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name=Ankara |settlement_type= Siudad |nickname = Puso ti Turkia |official_name= Ankara |image_skyline= Ankara collage3.jpg |image_caption= AnkaraBuyuksehirBelediyesi.png |imagesize=270px | image_blank_emblem= | blank_emblem_type=Kayarigan ti Munisipalidad ti Metrolitano ti Ankara | blank_emblem_size=100px |timezone=[[Oras ti Akindaya nga Europa|EET]] |utc_offset=+2 |map_caption=Lokasion ti Ankara iti kaunegan ti Turkia. |timezone_DST=[[Oras ti Kalgaw ti Akindaya nga Europa|EEST]] |utc_offset_DST=+3 |coordinates = {{coord|39|56|N|32|52|E|region:TR|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]] |subdivision_name =[[Turkia]] |subdivision_type1=[[Listaan dagiti rehion ti Turkia|Rehion]] |subdivision_name1=[[Rehion ti Tengnga nga Anatolia|Tengnga nga Anatolia]] |subdivision_type2=[[Dagiti probinsia ti Turkia|Probinsia]] |subdivision_name2=[[Probinsia ti Ankara|Ankara]] |population_metro=5,150,072 |population_total= 4,587,558 |population_footnotes=<ref name="citypopulation1">{{cite web|title=Turkey: Major cities and provinces|url=http://citypopulation.de/Turkey-C20.html |publisher=citypopulation.de|accessdate=2015-02-08}}</ref> |population_as_of=2014 |population_density_km2= |area_total_km2=24,521 |pushpin_map=Turkia |pushpin_label_position=<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption =Lokasion ti Ankara |pushpin_mapsize =260px |elevation_m=938 |postal_code_type=Kodigo ti koreo |postal_code=06xxx |area_code=312 |blank_info=06 |blank_name=Lisensia ti plata ti karro |leader_name=Melih Gökçek |leader_party=Partido Hustisia ken Panagrang-ay (AKP) |leader_title=Mayor |leader_title1=Gobernador |leader_name1=Mehmet Kılıçlar |website={{url|http://www.ankara.bel.tr/}}<br />{{url|http://www.ankara.gov.tr/}}<!-- http://ankara.ankaram.net/en/ --> }} Ti '''Ankara''' (<small>Ingles</small>&nbsp;{{IPAc-en|ˈ|æ|ŋ|k|ə|r|ə}};<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/ankara?showCookiePolicy=true|title=Ankara|accessdate=24 Septiembre 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.}}</ref> <small>Turko</small>&nbsp;{{IPA-tr|ˈaŋ.ka.ɾa||3=Tr-Ankara.oga}}), dati nga ammo a kas ti '''Ancyra''' ken '''Angora''', ket ti [[kapitolio]] ti [[Turkia]], ken mabirukan daytoy idiay [[Tengnga nga Anatolia]]. Addaan daytoy iti populasion iti 4,587,558 iti urbano a sentro <small>(2014)</small> ken 5,150,072 iti [[Probinsia ti Ankara|probinsiana]] <small>(2015)</small>,<ref name="citypopulation1" /> daytoy ti maikadua a kadakkelan a siudad ti Turkia kalpasan ti [[Istanbul]]. Kuartel idi ni [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] ti Ankara manipud idi 1920 ken isun ti kapitoli ti [[Republika ti Turkia]] manipud iti pannakapundarna idi 1923, ken sinukatanna ti [[Istanbul]] kalpasan ti pannakatnag ti [[Imperio nga Otomano]]. Ti [[Gobierno ti Turkia|gobierno]] ket prominente nga agpatpatrabaho ngem ti Ankara ket nangruna pay a siudad ti komersio ken industria, mabirukan daytoy iti tengnga dagiti network ti kalsada ken perokaril ti Turkia. Inted ti siudad ti naganna iti [[dutdot ti Angora]] a naabel manipud kadagiti [[kuneho ti Angorat]], ti atiddog ti buokna a [[kalding ti Angora]] (ti taudan ti [[mohair]]), ken ti [[Turko nga Angora|Angora a pusa]]. Ti lugar ket ammo pay para kadagiti peras, diro, ken dagiti [[muscat (ubas ken bino)|muscat]] nga ubas. Uray no daytoy ket mabirukan iti maysa a kamagaan a lugar idiay Turkia ken kaaduan a napalikmutan babaen ti mulmula ti estepa malaksid kadagiti lugar ti kabakiran iti akin-abagatan a patingga, ti Ankara ket mabalin a maikeddeng a kas berde a siudad kadagiti termino dagiti berde a lugar iti tunggal maysa nga agtataeng, iti 72&nbsp;m² iti tunggal maysa a tao. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia|Ankara}} {{Wikivoyage-inline|Ankara}} * [http://www.ankara.gov.tr/ Gobernorato ti Ankara] * [http://www.ankara.bel.tr/ Munisipalidad ti Ankara] * [http://www.ankaraka.org.tr/ Ahensia ti Panagrang-ay ti Ankara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809183724/http://www.ankaraka.org.tr/ |date=2017-08-09 }} * [http://www.esenbogaairport.com/ Sangalubongan nga Eropuerto ti Esenboğa] {{Listaan dagiti kapitolio ti Europa babaen ti rehion}} {{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}} {{Kontrol ti autoridad}} {{Turkia-heograpia-pungol}} [[Kategoria:Ankara| ]] [[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]] [[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Europa]] sm8m933rzb65xx3dub4s99dzkjl6rxf 0 43876 407003 404024 2026-09-19T07:25:50Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 407003 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Thimphu |other_name = |native_name = ཐིམ་ཕུ་ <small>[[Dzongkha|(dz)]]</small> |nickname = |settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City) --> |motto = |image_skyline = The capital city o galleryfull.jpeg |imagesize = |image_caption = Thimphu |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |pushpin_map = Butan |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |subdivision_type = Pagilian |subdivision_name = {{wagayway|Butan}} |subdivision_type1 = Distrito |subdivision_name1 = [[Distrito ti Thimphu]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = [[Batay-linteg a monarkia]] |leader_title = [[Druk Gyalpo]] |leader_name = Jigme Khesar Namgyel Wangchuck |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |unit_pref =Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of =2011 |population_footnotes = Metro (2015) |population_note = |population_total =91,000 |population_density_km2 = 3029 |population_density_sq_mi = |population_metro = 115,260 |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|27|28|00|N|89|38|30|E|region:BT|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m = 2320 |elevation_ft = 7656 |blank_name_sec1 = Klima |blank_info_sec1 = [[Klima ti subtropikal a kabanbantayan|Cwb]] |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = ''awan (para iti siudad)''; http://www.tcc.gov.bt (para iti [[Distrito ti Thimphu]]) |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> Ti '''Thimphu''' ({{bo|t=ཐིམ་ཕུ|script=yes}}<ref>{{cite web |url=http://www.dzongkha.gov.bt/online/dictionaries/dz-en-dict/Contents/10-01-THI.html |title=DDC Dzongkha-English Dictionary: THI |publisher=Dzongkha Development Commission |date=2010-05-14 |accessdate=2015-10-13 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221201/http://www.dzongkha.gov.bt/online/dictionaries/dz-en-dict/Contents/10-01-THI.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/320098/Dzongkha_Romanization_Nov11.pdf |title=Romanization System for Dzongkha |work=www.gov.uk |accessdate=2015-10-13}}</ref> {{IPA-bo|tʰimpʰu|}}), dati a nailetra iti '''Thimbu''',<ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/Thimbu |title=Thimbu – definition of Thimbu by The Free Dictionary |website=thefreedictionary.com |accessdate=2015-10-13}}</ref><ref>http://www.nytimes.com/2008/03/21/world/asia/21iht-bhutan.1.11312503.html?pagewanted=all</ref> ket ti [[kapitolio]] ken kadakkelan a siudad ti [[Butan]].<ref name=brit>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/592110/Thimphu|title=Thimphu|accessdate=2010-06-05|work=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IDYDGrjqL1cC&pg=PA67&dq=Thimphu+capital+of+Bhutan&hl=en&ei=K1ASTKmDL4We_Abdq4D_Aw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAg#v=onepage&q=Thimphu%20capital%20of%20Bhutan&f=false|author=Parekh, N|title=Himalayan memoirs|publisher=Popular Prakashan|year=1986|page=67}}</ref> Daytoy ket mabirukan idiay akinlaud a sentral a parte ti Butan ken ti mangpalikmut a ginget ket maysa kadagiti ''[[dzongkhag]]'' ti Butan, ti [[Distrito ti Thimphu]]. Ti siudad ket nagbalin a kapitolio ti Butan idi 1961. Daytoy ket addaan iti populasion iti 91,000, manipud idi 2011. Ti siudad let lateral a naiwarwaras iti amianan-abagatan a direksion iti laud a bangkag ti ginget a pinorma babaen ti [[Karayan Raidāk]], ammo daytoy a kas ti Wang Chuu wenno Thimphu Chuu idiay Butan. Ti Thimphu ket naiwarwaras iti maysa nga altitudinal a kabambantayan iti {{pagbaliwen|2248|m|ft}} ken {{pagbaliwen|2648|m|ft}}.<ref name=Dzongkhag>{{cite web|url=http://www.thimphu.gov.bt/profile.php|title=Thimpu Dzongkhag|accessdate=2010-06-08|publisher=Government of Bhutan|archive-date=2010-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100908110431/http://www.thimphu.gov.bt/profile.php|url-status=dead}}</ref><ref name=Buddhism>{{cite web|url=http://www.tourism.gov.bt/about-bhutan|title=Bhutan|accessdate=2010-06-07|publisher=Tourism Council of Bhutan:Government of Bhutan|archive-date=2018-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409061821/http://www.tourism.gov.bt/about-bhutan|url-status=dead}}</ref><ref name=Natural>{{cite web|url=http://www.dudh.gov.bt/Thimphustructural/partthree/3.3.html|title=Introduction: Understanding Natural Systems|accessdate=2010-06-07|publisher=Government of Bhutan|archive-date=2012-12-03|archive-url=https://archive.is/20121203153417/http://www.dudh.gov.bt/Thimphustructural/partthree/3.3.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Brown, p. 97">Brown, p. 97</ref><ref name="Palin, p. 245">Palin, p. 245</ref> Naisangayan iti kapitolio a siudad, ti Thimphu ket saan a sinerbian iti eropuerto, ngem agtaltalek iti [[Eropuerto ti Paro]] nga insilpo babaen ti kalsada iti kaadayo iti agarup a {{pagbaliwen|54|km}}. Ti Thimphu, kas sentro ti politika ken ekonomia ti Butan, ket kaaduan a naibatay iti agrikultura ken dinguen, mangited daytoy iti 45% GNP iti ti pagilian.<ref>{{cite web|url=http://www.tourism.gov.bt/about-bhutan/economy|title=Economy|publisher=Tourism Government of Bhutan|access-date=2016-02-24|archive-date=2014-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140614122913/http://www.tourism.gov.bt/about-bhutan/Economy|url-status=dead}}</ref> Ti turismo, urayno makait-ited iti ekonomia, ket nainget a naregregulado, ken mangtaltalinaay iti balanse a pagbaetan ti tradisional, panagdur-as ken modernisasion. Ti Thimphu ket aglaon kadagiti kaaduan a pasdek ti politika idiay Butan, mairaman daytoy ti Nailian nga Asemblia ti kabarbaro a naporma a parlamento a demokrasia ken ti [[Palasio Dechencholing]], ti opisial a pagtaengan ti Ari, a mabirukan iti amianan ti siudad. Kas metropolis ken kapitolio a siudad, ti Thimphu ket tinartaripato babaen ti "Plano ti Estruktura ti Thimphu", a ti maysa a Plano ti Panagdur-as ti Urbano a napartuat idi 1998 nga agraman iti gandat iti panagsalaknib ti narukop nga ekolohia ti ginget. Daytoy a panagdur-as ket agdama nga agraman iti tulong iti pinansia manipud iti [[Banko ti Lubong]] ken Banko ti Panagdur-as ti Asia. Ti kultura ti Butan ket napno nga ipaltiing ti Thimphu iti respeto iti literatura, relihion, dagiti ugali, ken kodigo ti nailian a kawes, dagiti monastiko a panagsanay kadagiti monasterio, musika,sala, literatura ken iti midia. Ti [[Tshechu]] ket maysa a nangruna a rambakan a maipabuya iti paraangan ti [[Tashichho Dzong]] idiay Thimphu dagiti naimaskara a panagsasala, a popular nga ammo a kas dagiti [[sala ti Cham]]. Daytoy ket uppat nga aldaw a rambakan a maaramid iti tinawen iti las-ud ti otonio (Septiembre/Oktubre), kadagiti petsa a maitunos iti kalendario ti Butan. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == *{{Cite book|last=Brown|first=Lindsey|title=Bhutan|author2=Bradley Mayhew|author3=Stan Armington|author4=Richard Whitecross|publisher=Penguin|year=2009|isbn=1-74059-529-7|url=https://books.google.com/books?id=s-L8NUlW_QgC&printsec=frontcover}} *{{Cite book|last=Palin|first=Michael|title=Himalaya|publisher=Penguin|year=2009|isbn=978-0-7538-1990-6}} *{{Cite book|author=Pommaret, Françoise|title=Bhutan Himalayan Mountains Kingdom (5th edition)|publisher=Odyssey Books and Guides|year=2006}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline}} {{Wikivoyage-inline|Thimphu}} *[http://www.bhutannica.org/index.php?title=Thimphu Thimphu iti Bhutannica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201110003/http://bhutannica.org/index.php?title=Thimphu |date=2009-02-01 }} *[http://www.tourism.gov.bt/ Departamento ti Turismo, Bhutan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041211095328/http://www.tourism.gov.bt/ |date=2004-12-11 }} *[http://www.raonline.ch/pages/bt/visin/bt_map03a.html Mapa ti Siudad] RAO online *[http://www.bhutan.gov.bt/government/dzongkhags.php?dz_id=32 Thimphu Dzongkhag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110503235558/http://www.bhutan.gov.bt/government/dzongkhags.php?dz_id=32 |date=2011-05-03 }} {{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Thimphu|*]] [[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]] 89gm6rakqfd95n3qqwy41l75ooto0fu 0 48245 407001 399592 2026-09-19T06:22:33Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 407001 wikitext text/x-wiki {{maipanggep|tattao|sasao|sasao a Sama–Bajaw}} {{Infobox grupo ti etniko |group = Dagiti tattao a Sama-Bajau |image = [[Papeles:Bajau Laut Pictures 6.jpg|250px|Ti babai a Sama-Bajau nga agiyangkla iti bangka ti pamilia (banglo) idiay Malaysia]] [[Papeles:Bajau-Philippines 4.jpg|250px|Ti kadawyan a paftaengan ti Sama-Bajau idiay Filipinas]] |caption = |population = Saan a basbassit ngem 470,000 idiay Filipinas; Saan a basbassit ngem 436,672 idiay Sabah, Malaysia;<ref name="pop">{{cite web|url=http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/population/05Jadual_Mukim_negeri/Mukim_Sabah.pdf|title=Total population by ethnic group, administrative district and state, Malaysia|publisher=Department of Statistics, Malaysia|year=2010|accessdate=12 Oktubre 2014|pages=369/1|format=[[PDF]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120227090345/http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/population/05Jadual_Mukim_negeri/Mukim_Sabah.pdf|archivedate=27 Pebrero 2012|url-status=dead}}</ref> 175,000 idiay Indonesia;<ref>https://joshuaproject.net/people_groups/10582/ID</ref> 12,000 idiay Brunei.<ref>https://joshuaproject.net/people_groups/12978/BX</ref> |regions = {{wagaywaypagilian|PHI}}<br />{{smaller|([[Purpuro ti Sulu]], [[Peninsula ti Zamboanga]], [[Davao del Sur]], [[Mindanao]])}} ---- {{wagaywaypagilian|MYS}}<br />{{smaller|([[Sabah]])}} ---- {{wagaywaypagilian|IDN}}<br />{{smaller|([[Kalimantan]], [[Sulawesi]], [[Is-isla Basbassit a Sunda]], [[Is-isla Maluku]], [[Peninsula ti Ulo ti Billit]], [[Is-isla Kangean]])}} ---- {{wagaywaypagilian|BRU}} ----[[Ballasiw-taaw a Filipino|Sangalubongan]] |languages = [[Pagsasao a Sama|Sinama]],<ref name="Bajau Language">{{cite web|url=http://sinama.org/2013/01/what-language-do-the-badjao-speak/|title=What Language do the Badjao Speak?|work=Kauman Sama Online|publisher=Sinama.org|accessdate= 23 Pebrero 2013}}</ref> [[Pagsasao a Bajaw|Bajau]], [[Pagsasao a Tausug|Tausūg]], [[Pagsasao a Chabacano|Zambaongueño Chavacano]], [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]], [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]], [[Pagsasao a Malayo|Malayo]], [[Pagsasao a Bugines|Bugis]], [[Pagsasao nga Indones|Indones]] ken [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] |religions = [[Sunni nga Islam]] (kaaduan,<br /> [[Folk nga Islam]], [[Animismo]], [[Kristianidad]] |related = [[Tattao a Yakan|Yakan]], [[Tattao nga Iranun|Iranun]],<br /> [[Tattao a Tausūg|Tausūg]], daddumap ay a [[Tattao a Moro|Moro]], [[Tattao a Filipino|Filipino]]<br />[[Tattao a Malayo|Malayso]], [[Bugis]], ken dagiti [[tattao nga Austronesio]] }} Ti '''Sama-Bajau''' ket mangibagbaga kadagiti nadumaduma a [[grupo ti etniko]] ti [[Tattao nga Austronesio|Austronesio]] iti [[Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia]] wa dagiti nagtaudanda manipud iti akin-abagatan a [[Filipinas]]. Ti nagan ket kolektibo a mangibagabga iti mainaig a tattao a kadawyan a nagtawtawag iti bagbagida a kas ti '''Sama''' wenno '''Samah'''; wenno ammo laeng babaen dagiti [[eksonimo]] a kas '''Bajau''' (nailetra pay akas '''Badjao''', '''Bajaw''', '''Badjau''', '''Badjaw''', '''Bajo''' wenno '''Bayao''') ken '''Samal''' wenno '''Siyamal''' (ti naud-udi ket naikedeng a makapasagid). Kadawyanda nga agtataeng iti ayan ti baybay a panagbiag, ken agus-usarda ti bassit a naitarikayo paglayagan a bangka a kas ti ''[[perahu]]'' (''layag'' iti [[Pagsasao a Maranao|Meranau]]), ''djenging'', ''balutu'', ''lepa'', ''pilang'', ken ''[[vinta]]'' (wenno ''lepa-lepa'').<!--<ref name="nimmo" />--> Adda met dagiti grupo ti Sama-Bajau a patneng iti [[Sabah]] ket maammuan pay ida para kadagiti tradisional a [[kultura ti kabalio]]. Dagiti Sama-Bajau ket tradisionalda a manipud kadagiti adu nga isla ti [[Purpuro ti Sulu]] idiay [[Filipinas]], dagiti lugar ti igid ti baybay ti [[Mindanao]], akin-amianan ken akindaya a [[Borneo]], ti [[Celebes]], ken iti amin a paset dagiti akindaya nga isla ti [[Indonesia]].<ref name="orang bajo">{{Cite thesis |degree=Social Anthropology Bachelor's |chapter= |title=Living on Boundaries: The Orang Bajo of Tinakin Laut, Indonesia |url=http://igitur-archive.library.uu.nl/student-theses/2010-0303-200346/Kemkens%20Lotte.pdf |author=Lotte Kemkens |publisher=University of Utrecht |accessdate=21 Marso 2011 |archive-date=2011-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117103949/http://igitur-archive.library.uu.nl/student-theses/2010-0303-200346/Kemkens%20Lotte.pdf |url-status=dead }}</ref> Idiay Filipinas, kakuyogda a naigrupo iti kadada iti relihion a [[tattao a Moro]]. Iti kaunegan dagiti naudi a 50 a tawen, adu kadagiti Filipino a Sama-Bajau ket immakarda iti kaarruba a [[Malaysia]] ken ti akin-amianan nga is-isla ti Filipinas, gapu ti [[Suppiat ti Moro iti Filipinas|suppiat idiay Mindanao]].<!--<ref name="Statelessness" />--><ref>{{cite web|url=http://sinama.org/about-sama-people/the-bajau-and-sama-people/|title=The Bajau, the Badjao, the Samals, and the Sama People|accessdate=3 Disiembre 2012|archive-date=2023-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118035419/https://sinama.org/about-sama-people/the-bajau-and-sama-people/|url-status=dead}}</ref> Manipud idi 2010, isuda idin ti maikadua a kadakkelan a grupo ti etniko iti [[Dagiti estado ti Malaysia|estado ti Malaysia]] ti [[Sabah]].<ref name="pop" /><ref>{{cite web|url=http://www.sabah.gov.my/main/en-GB/Home/About|title=Sabah's People and History|quote=The [[Kadazan-Dusun]] is the largest ethnic group in Sabah that makes up almost 30% of the population. Dagiti Bajau, wenno ammo pay a kas dagiti "Cowboy ti Daya", ken dagiti [[Tattao a Murut|Murut]], ti tattao ti turod ken dagiti napalabas nga agan-anup iti ulo, ket respektibo a dagiti maikadua ken maikatlo a kadakkelan a grupo to etniko idiay Sabah. Dagiti sabali pay nga indihenio a tribu ket mairaman ti [[Bisaya (Borneo)|Bisaya]], [[Tattao a Malayo a Bruneiano|Malayo a Brunei]], [[Bugis]], [[Kedayan]], [[Lotud]], [[Tattao a Lundayeh|Ludayeh]], [[Tattao a Rungus|Rungus]], [[Tattao a Tausūg|Suluk]], [[Minokok]], [[Tattao a Bonggi|Bonggi]], dagiti [[Ida'an]], ken adu pay. Iti pay maipatinayon iti dayta, dagiti Insik ket mangbukel pay ti nangruna a saan nga indihenio a grupo iti populasion.|publisher=Government of Sabah|accessdate=25 Marso 2015|archive-date=2016-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602065858/http://www.sabah.gov.my/main/en-GB/Home/About|url-status=dead}}</ref> Sagpaminsan a tinawtawagan dagiti Sama-Bajau a kas dagiti "Hitano ti Baybay" wenno "Nomadiko ti Baybay", dagiti termino a naus-usaren para kadagiti saan a mainaig a grupo iti kapada a tradisional a panagbiag, a kas dagiti [[Moken]] ti Birmano-Tailandes ti [[Purpuro Mergui]] ken dagiti [[Orang Laut]] ti akin-abagatan a daya ti Sumatra ken ti [[is-isla Riau]] ti Indonesia. Ti moderno nga agparuar a pannakaiwarwaras dagiti Sama-Bajau manipud iti nadadaan a matagtagitao a luglugar ket mabalin a mainaig iti panagdur-as ti panagtagilako iti baybay iti [[Pipino ti baybay (makan)|pipino ti baybay]] ([[trepanging|trepang]]). == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} === Liblibro === * François-Robert Zacot (2009). "Peuple nomade de la mer ,les Badjos d'Indonésie", éditions Pocket, collection Terre Humaine, Paris {{Dagiti grupo ti etniko iti Filipinas}} <!--{{Tattao a Moro (bassit)}} {{Dagiti grupo ti etniko iti Malaysia}} {{Dagiti grupo ti etniko iti Indonesia}}--> [[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko iti Brunei]] [[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko iti Indonesia]] [[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko iti Sabah]] [[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko iti Malaysia]] [[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko iti Mindanao]] [[Kategoria:Dagiti komunidad ti Muslim iti Filipinas]] 8j5bnnpgq1gd512gigwo2cgov7lzbhb 0 60305 407002 400272 2026-09-19T07:15:41Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 407002 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image= Syzy polyan 070404-3396 sbrg.jpg |genus = Syzygium |species = polyanthum |authority = ([[Robert Wight|Wight]]) [[Wilhelm Gerhard Walpers|Walp.]] |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Eugenia atropunctata'' <small>C.B.Rob.</small> nom. illeg. *''Eugenia holmanii'' <small>Elmer</small> *''Eugenia junghuhniana'' <small>Miq.</small> *''Eugenia lambii'' <small>Elmer</small> *''Eugenia lucidula'' <small>Miq.</small> *''Eugenia microbotrya'' <small>Miq.</small> *''Eugenia nitida'' <small>Duthie</small> nom. illeg. *''Eugenia pamatensis'' <small>Miq.</small> *''Eugenia polyantha'' <small>Wight</small> *''Eugenia resinosa'' <small>Gagnep.</small> *''Myrtus cymosa'' <small>Blume</small> nom. illeg. *''Syzygium cymosum'' <small>Korth.</small> nom. illeg. *''Syzygium micranthum'' <small>Blume ex Miq.</small> *''Syzygium microbotryum'' <small>(Miq.) Masam.</small> *''Syzygium pamatense'' <small>(Miq.) Masam.</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{citation |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-200120 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=10 Nobiembre 2015 |archive-date=2022-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210100105/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-200120 |url-status=dead }}</ref> }} Ti '''''Syzygium polyanthum''''', dagiti kadawyan a nagan iti Ingles ket mairaman ti '''Indian bay leaf''' ken '''Indonesian bay leaf''',<ref name="GRIN">{{GRIN | accessdate=10 Nobiembre 2015}}</ref> ket ti sebbangan ti [[mula]] iti pamilia ti [[Myrtaceae]], a patneng iti [[Indotsina]] ken [[Malaysia]].<ref name=GRIN /> Dagiti bulong ti mula ket tradisional a maus-usar a kas rekado ti makan, ken naipakitan a makapatay kadagiti espora ti ''[[Bacillus cereus]]''.<ref>{{citation |author1=Lau, K.Y. |author2=Rukayadi, Y. |year=2015 |title=Screening of tropical medicinal plants for sporicidal activity |journal=International Food Research Journal |volume=22 |issue=1 |pages=421–425 |url=http://www.ifrj.upm.edu.my/22%20(01)%202015/(61).pdf |access-date=2019-07-31 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120182154/http://ifrj.upm.edu.my/22%20(01)%202015/(61).pdf |url-status=dead }}</ref> Mabalin a mausar dagiti bulong a kas nabilag wenno naata iti panagluto iti [[Sumatra]], [[Java]], [[Isla Madura|Madura]], ken [[Bali]].<ref>{{Cite web|url=http://gernot-katzers-spice-pages.com/engl/Euge_pol.html|title=Spice Pages: Indonesian Bay-Leaf (Eugenia polyantha, Syzygium polyanthum, daun salam)|last=Katzer|first=Gernot|website=gernot-katzers-spice-pages.com|language=Ingles|access-date=2017-03-02}}</ref> Agtubo ti kayo iti nababa aginggana iti nangato nga elebasion aginggana iti 1400 a metro. Mabalin nga agtubo ti kayo aginggana iti 25 a metro iti katayag. Napait bassit ti nanam ti bulong ken addaan iti epekto nga astrihente.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vmrbQE4jfYcC&printsec=frontcover&dq=Syzygium+polyanthum&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiA_uHGprfSAhUL_mMKHW71Cgs4FBDoAQgnMAI#v=onepage&q=Syzygium%20polyanthum&f=false|title=Atlas tumbuhan obat Indonesia|date=2008-01-01|publisher=Niaga Swadaya|isbn=9789796610655|language=Indones}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline}} {{Taxonbar|from=Q476606}} {{Myrtaceae-pungol}} [[Kategoria:Syzygium|polyanthum]] apsqnxm79dwu56qmskuo35j6mq6netw