Wikipedia ilowiki https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Midia Espesial Tungtungan Agar-aramat Agar-aramat tungtungan Wikipedia Wikipedia tungtungan Papeles Papeles tungtungan MediaWiki MediaWiki tungtungan Plantilia Plantilia tungtungan Tulong Tulong tungtungan Kategoria Kategoria tungtungan TimedText TimedText talk Modulo Modulo tungtungan Event Event talk 0 6365 407013 406899 2026-09-23T23:45:15Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 407013 wikitext text/x-wiki {{Napili nga artikulo}}{{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=1e7m comparison Uranus Neptune Sirius B Earth Venus.png|image2=1e6m comparison Mars Mercury Moon Pluto Haumea - no transparency.png|caption2=Dagiti sabsabali ti kaddakkel a planeta tapno maipadpada ida: <br />Ngato nga aray: [[Uranus (planeta)|Urano]] ken [[Neptuno (planeta)|Neptuno]]; <br />maikadua nga aray: [[Daga (planeta)|Daga]], [[puraw nga ansisit]] ti bituen a [[Sirius B]], [[Venus (planeta)|Venus]]; <br />baba nga aray (inaramid ken naipadakkel dita baba nga imahen) – ngato: [[Márte]] ken [[Mercurio (planeta)|Merkúrio]]; <br />baba: ti [[Bulan]], dagiti ansisit a planeta [[Pluto (ansisit a planeta)|Pluto]] ken [[Haumea (ansisit a planeta)|Haumea]]}} Ti '''pita''' wenno '''planeta''' ket maysa a nainlangitan wenno [[selestial a bagi]] a [[pagliklikmutan]] ti maysa a [[bituen]] wenno [[tidda ti bituen]] nga addaan iti naananay a dagsen tapno mapagbalin a nagtimbukel ti bukodna a [[grabidad]], saan unay nadagsen tapno mangrugi iti [[termonuklear a panaglunag]], ken nalinisannan ti kaarrubana a deppaar dagiti marapita wenno [[planetisimal]].{{Ref label|A|a|none}}<ref name="IAU">{{Cite web |date=24 Agosto 2006 |title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution Votes |trans-title=IAU 2006 Sapasap a Gimong: Nagbanagan dagiti IAU Resolusion a Butos |url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20091230134246/http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/ |archive-date=2009-12-30 |access-date=2009-12-30 |website=International Astronomical Union |language=en |trans-website=Kappon ti Internasional nga Astronomiko |url-status=live }}</ref><ref name="WSGESP">{{Cite web |last=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union |date=28 Pebrero 2003 |title=Position Statement on the Definition of a "Planet" |url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725184702/http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html |archive-date=2008-07-25 |access-date=2008-08-23 |language=en |via=dtm.ciw.edu}}</ref> Ti kaawagan a pita ket kabbaro laeng no ipadpada iti kaawagan a planeta a naggapu pay kadagiti taga-ugma a kapanawenan. Ti balikas a pita ket naadaw manipud iti balikas a Tinggian para iti daga. Daytoy a balikas ket kognado ti Ilokano a balikas a pitak. Daytoy a kaawagan ket napili ta saan met nga awan ti posibilidad nga iti maysa a paset ti law-ang, adda dagiti planeta a maipada iti daga, no sadino ket mabalin a tumaud ti biag. Ti kaawagan met a planeta ket manipud iti taga-ugma a pagsasao a [[Taga-ugma a Griego|Griego]] {{lang|grc|[[wiktionary:πλανήτης|πλανήτης]] αστήρ}} ''planētēs astēr'' a kayat na a sawen ket "agkalkalautang a bituen". Ti balikas wenno makunkuna a ''planeta'' ket taga-ugma, nga addaan kadagiti panakaamo ti [[pakasaritaan]], [[siensia]], [[mitolohia]], ken [[relihion]]. Napansin dagidi nagkauna a kultura a kasla nailangitan, wenno emisario dagiti [[Diós]]. Orihinal nga adda pito a planeta. Daytoy ket relatido iti pammati dagiti Romano a dagiti pito a Dios ket agsisinnukat iti panagbantay kadagiti aramid ti lubong. Ti panagsasaruno dagitoy a dios ket umuna ti [[Init]] sumaruno ti [[Bulan]], [[Márte]], [[Mercurio (planeta)|Merkúrio]], [[Jupiter (planeta)|Hupiter]], [[Venus (planeta)|Venus]] ken [[Saturno (planeta)|Saturno]]. Basar kadaytoy kadagiti nagan dagiti pito nga aldaw ti lawas malaksid iti Dominggo a naggapu iti Latin a dies Dominicus (ti aldaw ti Apo): [[Domingo]], [[Lunes]] (manipud iti Luna), [[Martes]], [[Mierkoles]], [[Huebes]] (ti Hupiter ket Iovi iti kaso a henitibo), [[Biernes]] ken [[Sabado]]. Iti agdama, adu pay laeng dagiti mamati iti astrolohia (maysa a panagadal a nagramut iti pammati a nasantoan dagiti planeta), a mangibagbaga a ti kuti dagiti planeta ket pagbaliwen na dagiti biag dagiti tattao no pay supiaten daytoy ti sientipiko a komunidad. Iti panagabanse ti kinaammo a sientipiko, nagsabalin ti pannakasirmata dagiti tattao kadagiti planeta, adun dagiti agsusupadi a patta. Uray ita, awan pay ti di-masupiat wenno inkontestado a panakaipalpalawag no ania ti maysa a planeta. Idi 2006, ofisial nga inampom ti [[Kappon ti Internasional nga Astonomika]] (IAU) ti maysa a resolusion nga [[2006 a panagipalpalawag ti planeta|agipalpalawag kadagiti planeta]] iti uneg ti [[Sistema a Solar]] wenno Tutudngan ti Init. Daytoy a panagipalpalawag ket agpadpada a dinaydayaw ken binalbalaw, ken sinupsupiat dagiti sumagmamano a sientipiko. No pay namin-adun a naisingasing a liklikawen dagiti planeta ti init, idi la maika-17 a siglo a nasuportaran dagiti pamaneknek daytoy a sirmata babaen dagiti immuna a teleskopio nga obserbasion nga astronomikal nga inaramid ni [[Galileo Galilei]]. Iti naannad nga analisis ti datos ti obserbasion, naduktalan ni [[Johannes Kepler]] a saan a nagtimbukel dagiti lilikawan wenno paliklikmutan dagiti planeta, no di ket arimbuklen wenno eliptikal. Iti isasayaat dagiti aparato ti obserbasion, nakita dagiti astronomo, a kas iti Daga, ket palpalikmuten na dagiti dadduma pay a planeta kadagiti bangking a liligusan wenno pagtayyekan, ken addaan kadagiti agpada a langa dagiti dadduma kas koma gorra ti yelo {{lang-en|ice-cap}} ken dagiti [[tiempo]]. Nanipud idi rugi ti [[Panawen ti Law-ang]], naammoan babaen kadagiti obserbasion manipud kadagiti probo wenno panukain (panagsukisok ti limbang) nga addaan kadagiti agpapada a langa ti Daga ken dagiti dadduma a planeta kas iti [[bulkanismo]], [[bagio]], [[tektonika]] ken [[hidrolohia]]. Dagiti planet a ket kadawyan a nabingbingay dagiti dua a nangruna a tipo: dadakkel, nababa ti densidadna a [[higánte nga alingásaw]], ken babbabassit, nabato a maradaga wenno [[naindagaan a planeta]]. Iti panagipalpalawag ti IAU, adda walo a planeta iti Sistema Solar. Iti panagsasarunoda manipud iti Init, adda uppat a naindagaan, Merkurio, Venus, Daga, ken Marte, santo uppat a higante nga alingassaw, Hupiter, Saturno, Urano ken Neptuno. Laonen pay ti Sistema Solar ti lima nga ansisit a planeta wenno pita: Ceres, Pluto (ti orihinal a maikasiam a planeta ti Sistema Solar), [[Makemake (ansisit a planeta)|Makemake]], [[Haumea (ansisit a planeta)|Haumea]], ken [[136199 Eris|Eris]]. Malaksid iti Marte, Venus, Ceres, ken Makemake, amin dagitoy ket liklikawen ti maysa wenno ad-adu pay a natural a satelite wenno allikaw wenno bulan. Nanipud idi 1992, iti pannakaduktal kadagiti ruar-init a pita wenno extrasolar a planeta (dagiti planeta nga agliklikaw kadagiti sabali a bituen), nagrugi a maawatan dagiti sientipiko nga addaan iti pumada a karakteristika iti Daga dagiti planeta iti sibubukel a Galaxia ti Ariwanas (ti Dalan Gatas wenno Via Lactea wenno Nagririmpuok a Bituen). == Pakasaritaan == [[Papeles:Ptolemaicsystem-small.png|thumb|right|Naimaldia a panakaaramid iti heosentriko a kosmolohika a modelo manipud iti ''Cosmographia'', Antwerp, 1539]] Ti kapanunutan dagiti planeta ket naparang-ay iti pakasaritaanna, manipud kadagiti nainlangitan nga [[agkalkalautang a bituen]] iti taga-ugma agingga kadagiti maralubong a banag ti panawen a sientipiko. Iraman pay itan ti konsepto saan laeng dagiti lubong iti Sistema Solar, no di ket pati dagiti ginasut kadagiti sabali nga extrasolar a sistema. Dagiti tinawtawid a saan a kinalawag iti panagipalpalawag kadagiti planeta ket nagbanag kadagiti adu a sientipiko a kontrobersia. Iti taga-ugma, binigbig dagiti astronomo dagiti lawag nga agkutkuti iti tangatang. Inawagan dagiti taga-ugma a Griego {{lang|grc|πλάνητες ἀστέρες}} ({{Transl|grc|''planetes asteres''}} "agkalkalautang a bituen") wenno "{{lang|grc|πλανήτοι}}" ({{Transl|grc|''planētoi''}} "agkalkalautang") nga iti tatata a panawen ti makunkuna a "planeta".<ref>{{Cite book |last=Liddell |first=H. G. |title=A Greek-English Lexicon |url=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8 |last2=Scott |first2=R. |date=1996 |publisher=Clarendon Press |isbn=0-19-864226-1 |edition=Maika-9 |location=Oxford |language=en}}</ref> Iti taga-ugma a [[Grecia|Gresia]], [[China|Tsina]], [[Babilonia]], ken kadagiti amin a sakbay a moderno a sibilisasion,<ref>{{Cite journal |last=Neugebauer |first=Otto E. |date=1945 |title=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |trans-title=Ti Pakasaritaa ti Taga-ugma a Parikut ti Astronomia ken dagiti Pamay-an |journal=Journal of Near Eastern Studies |language=en |volume=4 |issue=1 |page=1–38 |doi=10.1086/370729 |trans-journal=Warnakan kadagiti Panagdal ti Asideg a Daya}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ronan |first=Colin |title=Astronomy Before the Telescope |url=https://archive.org/details/astronomybeforet0000unse_n3b3 |date=1996 |publisher=St. Martin’s Press |editor-last=Walker |editor-first=Christopher. |location=New York |page=[https://archive.org/details/astronomybeforet0000unse_n3b3/page/264 264]–265 |language=en |trans-title=Astronomia Sakbay ti Teleskopio |chapter=Astronomy in China, Korea, and Japan |trans-chapter=Astronomia idiay in Tsina, Korea ken Hapon}}</ref> dandani nga agnanayon a namatmatian a ti Daga ti sentro ti law-ang ken amin a sabali a planeta ket palpalikmutan na ti Daga. Ti rason para kadagitoy a pannagipagarup ket kasla agparparang a dagiti bit-bituen ken planeta ket palpalikmuten da ti Daga ti tunggal-maysa nga aldaw,<ref>{{Cite book |last=Kuhn |first=Thomas S. |title=The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought |url=https://archive.org/details/copernicanrevolu0000kuhn_p2a0 |date=1957 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/copernicanrevolu0000kuhn_p2a0/page/5 5]–20 |language=en |trans-title=Ti Copernica a Rebolusion}}</ref> ken ti nalawag a [[sentido komun]] a puot a ti Daga ket nalagda ken natalinaay, ken daytoy ketsaan nga agkutkuti ngem nakatalna. === Babilonia === Ti immuna a sibilisasion nga addaan iti nairebbengan a teoria maipapan kadagiti planeta ket dagiti [[Babilonia|Babilonio]], a nagtaeng idiay [[Mesopotamia]] idi umuna ken maikasua a mileneo BC. Ti kaduogan a sibibiag a planetario a teksto nga astronomikal ket ti Babilonio a [[Tableta a Benus iti Ammisaduqa]], maysa a kopia iti maikapito siglo SK/BC a listaan dagiti panagpalpaliiw iti panagkutkuti ti planeta a Venus, nga amangan a napetsaan iti kaunaan a maikadua a mileneo BC.Ti [[MUL.APIN]] ket maysa a paris iti [[kuneiporme]] a tab-tableta a napetsaan manipud idi maika-7 a siglo BC nga agipakita ti panagkuti iti Init, Bulan ken dagiti planeta iti maysa tawen.<ref>{{Cite book |last=Rochberg |first=Francesca |title=Civilizations of the Ancient Near East |date=2000 |editor-last=Sasson |editor-first=Jack |volume=3 |page=1930 |language=en |trans-title=Dagiti Sibilisasion iti Taga-ugana nga Asideg a Daya |chapter=Astronomy and Calendars in Ancient Mesopotamia |trans-chapter=Astronomia ken dagiti Kalendario iti Taga-ugma a Mesopotamia}}</ref>Dagiti [[Baboliniko nga Astrologo]] ket nagaramid da kadagiti nagpaayan iti nagbalin tattan a makunkuna a [[Lumaud nga Astrolohia]].<ref name="book">{{Cite book |last=Holden |first=James Herschel |title=A History of Horoscopic Astrology: From the Babylonian Period to the Modern Age |date=1996 |publisher=AFA |isbn=978-0-86690-463-6 |location=Tempe, Arizona |page=1 |language=en}}</ref>Ti ''[[Enuma anu enlil]]'', a naisurat iti panawen a [[Neo-asirio]] idi maika-7 a siglo BC,<ref>{{Cite book |title=Astrological Reports to Assyrian Kings |date=1992 |publisher=Helsinki University Press |isbn=951-570-130-9 |editor-last=Hunger |editor-first=Hermann |series=State Archives of Assyria, 8 |location=Helsinki |language=en |trans-title=Astrolohika a Reporta kadagiti Assyrian nga Ari}}</ref>ket naglaon ti listaan dagiti [[Partaan]] ket dagiti panakaibagianda kadagiti sabsabali a selestial a penomeno a mairaman dagiti planeta.<ref>{{Cite journal |last=Lambert |first=W. G. |last2=Reiner |first2=Erica |date=1987 |title=Babylonian Planetary Omens. Part One. Enuma Anu Enlil, Tablet 63: The Venus Tablet of Ammisaduqa |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1987_107_1/page/93 |journal=Journal of the American Oriental Society |language=en |volume=107 |issue=1 |page=93–96 |doi=10.2307/602955 |jstor=602955}}</ref><ref name="ancientmes">{{Cite journal |last=Kasak |first=Enn |last2=Veede |first2=Raul |date=2001 |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |trans-title=Pannka-awat kadagiti Planeta iti Taga-ugma a Mesopotamia |url=http://folklore.ee/folklore/vol16/planets.pdf |journal=Folklore: Electronic Journal of Folklore |language=en |volume=16 |pages=7–34 |doi=10.7592/FEJF2001.16.planets}}}</ref>Ti [[Benus (planeta)|Benus]], [[Márte]], [[Hupiter (planeta)|Hupiter]], ken [[Saturno (planeta)|Saturno]] ket nainaganan babaen dagiti [[Baboliniko nga Astrologo]]. Dagitoy laeng ti naamamuan a planeta aginggana ti panakaparnuay ti [[teleskopio]] iti moderno a panawen.<ref>{{Cite journal |last=Sachs |first=A. |date=1974 |title=Babylonian Observational Astronomy |trans-title=Panagpalpaliiw nga Astronomia ti Babilonia |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences |language=en |volume=276 |issue=1257 |pages=43–50 [45 & 48–9] |bibcode=1974RSPTA.276...43S |doi=10.1098/rsta.1974.0008 |issn=0080-4614 |jstor=74273 |trans-journal=Dagiti Pilosopiko a Transaksion iti Naarian a Kagomongan ti Londres}}</ref> === Greko-Romano nga astronomia === {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px" |+ Dagiti 7 a nagtitimbukel a planeta ni Ptolemeo |- style="font-size:smaller; text-align:center;" | 1<br />Bulan<br />[[Papeles:Moon decrescent symbol.svg|14px|☾]] || 2<br />Merkurio<br />[[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 3<br />Benus<br />[[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 4<br />Init<br />[[Papeles:Sun symbol.svg|14px|☉]] || 5<br />Marte<br />[[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 6<br />Hupiter<br />[[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 7<br />Saturno<br />[[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] |} Gapu ta saan da nga interesado kadagiti nainlangitan a kasla dagiti Babilonios, dagiti taga-ugma a Griego ket immuna a saan da nga inikkan ti kinaipangruna dagiti planeta. Dagiti [[Pitagóriko]] idi maika-6 ken maika-5 asiglo BC ket nakaparang-ay da ti bukodda a teoria a maipanggep kadagiti planeta, a nabuklan ti Daga, Init, Bulan, ken dagiti planeta nga nagliklikmut ti maysa a "Tengnga nga Apuy" iti sentro ti Law-ang. Ni [[Pitágoras]] wenno ni [[Parménides]] ket isuda ti makunkuna nga immuna a nanginaganan ti rabii a bituen ken ti baggák (Venus) nga dagitoy ket maysa nga agpapada.<ref name="burnet">{{Cite book |last=Burnet |first=John |url=http://books.google.com/?id=7yUAmmqHHEgC&pg=PR4 |title=Greek Philosophy – Thales to Plato |date=1950 |publisher=Macmillan and Co. |isbn=1-4067-6601-1 |pages=7–11 |language=en |trans-title=Griego a Philosoia – Thales Agingga ti Plato}}<!--{{Cite web |last=Thompson |first=Gary D. |title=A Chronological History of Babylonian Astronomy |trans-title=Ti Kronolohiko a Pakasaritaan iti Babiloniko nga Astronomia |url=http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page9k.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061217163130/http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page9k.html |archive-date=2006-12-17 |access-date=2007-04-30 |website=members.optusnet.com.au |language=en}}{{Verify credibility|date=Enero 2011}}--></ref> Idi maika-3 a siglo BC, [[Aristarko iti Samos]] ket nagitukon ti maysa a [[heliosentrismo|heliosentriko]] a sistema, a segun nga ti Daga ken dagiti planeta ket paliklikmuten da ti init. Nupay kasta, ti heosentriko a sistema ket isu ti nagturay aginggana ti [[Sientipiko a Rebolusion]]. Idi panawen ti umuna siglo BC, idi agdama ti [[Helenistika a paset ti panawen]], dagiti Griego ket nangrugida nga agiparang-ay kadagiti bukodda a panggep iti matematika par aiti panagipadto ti puseto dagiti planeta. Dagityo a kapanggepan, a naibatay iti heometria ngem saan a kas ti aritmetika dagiti Babilonio, ket daytoy ti manglabas to dagiti narigat a teoria ken kasayaat dagiti Babilonio, ken nagbanagan kadagitikaaduan a tignay ti astronomia a napalpaliiw manipud iti Daga nga inususar ti mata laeng. Dagitoy a teoria ket nakaabotda kadagiti kangatuan a panagisao iti ''[[Almagesto]]'' a sinurat babaen ni [[Ptolomio]] idi maika-2 a siglo CE. Nakakomkompleto ti panakaiturayan to modelo ni Ptolomelio a daytoy ket simmukat kadagiti amin nga obra iti astromia ken isu pay laeng ti maitudtudo nga atronomiko a teksto para kadagiti i3 a pagilian iti Lumaud a lubong.<ref name=almagest /> Kadaiti Griego ken Romano adda dagiti naamammoan a pito a planeta, ti tunggal maysa ketnagipagarup a ti [[Heosentriko a modelo|agliklikmut iti Daga]] segun dagiti narigat a linteg inbaga ni Ptolomio. Dagitoy ket, iti dumakdakkel a panagurnos manipud iti Daga (ti panagurnos ni Ptolomio): ti Bulan, Merkurio, Benus, ti Init, Marte, Hupiter, ken Saturno.<ref name="oed">{{Cite web |date=2007 |title=planet, n. |url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50180718?query_type=word&queryword=planet |access-date=2008-02-07 |website=Oxford English Dictionary |language=en |trans-website=Oxford nga Ingles a Diksionario}} ''Paammo: pilien ti Etimolohia nga etiketa ''</ref><ref name="almagest">{{Cite journal |last=Goldstein |first=Bernard R. |date=1997 |title=Saving the Phenomena: The Background to Ptolemy's Planetary Theory |trans-title=Isalsalakan ti Penomena: Ti Lugar iti Likud ti Planeta a Teoria ni Ptolomio |journal=Journal for the History of Astronomy |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=1–12 |bibcode=1997JHA....28....1G |doi=10.1177/002182869702800101 |trans-journal=Warnakan par iti Pakasaritaan iti Astronomia}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ptolemy |title=Ptolemy's Almagest |date=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-21336-1 |location=Princeton, New Jersey |language=en |translator-last=Toomer |translator-first=G. J. |trans-title=Almagesto ni Ptolomio}}</ref> === India === Idi 499 CE, ti taga-India nga astronomo a ni[[Aryabhata]] ket nangisingasing ti planetraio a modelo a nalawag a nangitipon ti [[panagtayyek ti Daga] iti pagtayyekanna, nga isu ket nangipalplawag ti gapuanan ti maiparparang a maaw-awatan nga agpalaud a panagungunay dagiti bituen. Isu pay ket namatmati a dagiti panagtayyek dagiti planeta ket [[immitlog]].<ref>J. J. O'Connor ken ni E. F. Robertson, [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html Aryabhata ti Mankaman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019181214/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html |date=2012-10-19 }}, arkibo ti MacTutor a Pakasaritaan ti Matematika</ref> Adu kadagiti simmursurot kenni Aryabhata idiay [[Abagatan nga India]], a dagiti pamunganayanna idiay kadagiti inaldaw a panagtayyek ti Daga, ken dagiti dadduma pay, ket sinursurot ken dagiti dadduma pay nga obrana a naibatay kaniada<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=K. V. |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |date=1997 |publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=0-7923-4066-3 |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |location=Dordrecht |page=116 |language=en |trans-title=Ensiklopedia ti Pakasaritaan ti Siensia, Teknolohia, ken Medisina kadagiti Saan a Lumaud a Kultura |chapter=Astronomy in India |trans-chapter=Astronomia idiay India}}</ref> Idi 1500, ni [[Nilakantha Somayaji]] iti [[eskuela ti astronomia ken matematika ti Kerala]], iti bukodna a ''[[Tantrasangraha]]'', ti napabaro a modelo ni Aryabhata.<ref name="MOPM">{{Cite journal |last=Ramasubramanian |first=K. |date=1998 |title=Model of Planetary Motion in the Works of Kerala Astronomers |trans-title=Modelo iti Planetraio a Panaggunay kadagiti Obra dagiti Astronomo ti Kerala |journal=Bulletin of the Astronomical Society of India |language=en |volume=26 |page=11–31 [23–4] |bibcode=1998BASI...26...11R}}</ref> Iti bukodna nga ''Aryabhatiyabhasya'', ti maysa a komentario para iti ''Aryabhatiya'' ni Aryabhata, isu ket nangiparang-ay ti maysa a planetario a modelo a ti Merkurio, Benus, Marte, Hupiter ken Saturno ket liklikmutenda ti Init, ken daytoy met ket likmutanda ti Daga, daytoy ket kapadpada ti [[Ti koniko a sistema]] a kalpasan daytoy nga insingasing babaen ni [[Tycho Brahe]] iti naladaw a maika-16 a siglo. Kaaduan kadagiti astronomo iti Eeskuela ti Kerala a nnagsursurot kaniana ket inaw-awatda daytoy a planetario a sistema.<ref name="MOPM" /><ref>Ramasubramanian etc. (1994)</ref> === Astronomia ti mediebal a Muslim === Idi maika-11 a siglo, ti [[panaglasat ti Benus]] ket pinaliiw idi babaen ni [[Avicenna]], a nangibagbaga a ti [[Benus]], mabalin a sagpaminsan, ket adda iti baba ti Init.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2007 |title=Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā |encyclopedia=Ti Biograpikal nga Ensiklopedia dagiti Astronomo |publisher=Springer Science+Business Media |editor-last=Thomas Hockey |page=570–572 |bibcode=2000eaa..bookE3736. |doi=10.1888/0333750888/3736 |isbn=0-333-75088-8 |author=Sally P. Ragep}}</ref> Idi maika-12 a siglo, ni [[Ibn Bajjah]] ket nagpaliiw idi kadagiti "dua a planeta a kas dagiti nangisit a piltak iti sanganan ti Init", nga intono kua ket nainaganan a kas ti [[panaglasat ti Merkurio]] ken Benus babaen ti [[Obserbatorio ti Maragheh|Maragha]] nga astronomo a ni [[Qotb al-Din Shirazi]] idi maika-13 a siglo.<ref>{{Cite book |title=History of Oriental Astronomy: Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997 |date=2002 |publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=1-4020-0657-8 |editor-last=S. M. Razaullah Ansari |location=Dordrecht |page=137 |language=en |trans-title=Pakasaritaan ti Oriental nga Astronomia: Dagiti Nagbanagan dagiti 17 a Nagtitinnulongan a Pannakitungtungan iti Maika-23 a Sapasap nga Asemblia ti Sangalubongan a Kappon ti Astronomia, nga Inurnos Babaen ti Komision 41 (Pakasaritaan ti Astronomia), a Npasamak idiay Kyoto, Agosto 25–26, 1997}}</ref> Nupay kasta, ni Ibn Bajjah ket saanna a napaliiw ti panaglasat ti Benus, ket awan ti napasamat iti kabibiagna.<ref name="transit catalog">{{Cite web |last=Espenak |first=Fred |title=Six Millennium Catalog of Venus Transits: 2000 BCE to 4000 CE |trans-title=Innem a Milenio a Katologo kadagiti Panaglasat ti Benus: 2000 BCE aginggana ti 4000 CE |url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html |access-date=11 Pebrero 2012 |publisher=NASA/GSFC |language=en}}</ref> === Europeano a Renasimiento === {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px" |- style="background:#ccf; font-size:smaller;" |+ Dagiti Renasimineto a planeta, ca. 1543 aginggana ti 1781 |- style="font-size:smaller; text-align:center;" | 1 <br /> Mercury <br /> [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 <br /> Benus <br /> [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 <br /> Daga <br /> [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 <br /> Mars <br /> [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 <br /> Hupiter <br /> [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 <br /> Saturno <br /> [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] |} Iti idudumteng ti [[Sientipiko a REbolusion]], nagbalbaliw ti pannakaawat ti termino a "planeta" manipud kadagiti agbalballasiw iti langit (a mainaig iti [[natalinaay a bitbituen|lugar ti bituen]]); iti bagi nga agliklikmut iti Daga (wenno ti naipampmattianidi iti dayta a panawen); ken idi maika-16 a siglo iti banag a dagus a nagliklikmut iti Init idi nakagun-od ti pannakaawat ti [[heliosentriko a modelo]] ni [[Nicolaus Copernicus|Copernicus]], [[Galileo Galilei|Galileo]] ken ni [[Johannes Kepler|Kepler]]. Isunga ti Daga ket nairaman kadagiti listaan ti planeta, bayat a nailaksid ti Init ken ti Bulan. Iti immun-una, idi naduktalan dagiti immuna a satelite ti Hupiter ken Saturno idi maika-17 a siglo, dagiti termino a "planeta" ken "satel=lite" ket nagsisinnukat ket agpapada a naus-usar – urayno ti naud-udi a naibagbaga ket nain-inut a nagbalin nga ad-adu a naus-usar kadagiti sumakbay a siglo.<ref>Kitaen dagiti kangrunaan a dakamat idiay [[Linia ti panawen ti pannakaduktal kadagiti planeta ken dagiti bulan ti Sistema a Solar#Dagiti nagibasaran|Linia ti panawen ti pannakaduktal kadagiti planeta ken dagiti bulan ti Sistema a Solar]]</ref> Manipud idi tengnga ti maika-19 a siglo, ti bilang dagiti "planeta" ket napardas nga immad-adu gapu kadagiti ania man a baro a naduktalan a banag a dagus a mangliklikmut ti Init ket nailista idi a kas maysa a planeta babaen ti sientipiko a komunidad. === Maika-19 a siglo === {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px" |+ Dagiti baro a planeta, 1807–1845 |- style="font-size:smaller; text-align:center;" | 1 <br /> Merkurio <br /> [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 <br /> Benus <br /> [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 <br /> Daga<br /> [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 <br /> Marte <br /> [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 <br /> Vesta <br /> [[Papeles:Vesta symbol.svg|14px|⚶]] || 6 <br /> Juno <br /> [[Papeles:Juno symbol.svg|14px|⚵]] || 7 <br /> Ceres <br /> [[Papeles:Ceres symbol.svg|14px|⚳]] || 8 <br /> Pallas <br /> [[Papeles:Pallas symbol.svg|14px|⚴]] || 9 <br /> Hupiter <br /> [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 10 <br /> Saturno <br /> [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 11 <br /> Urano <br /> [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]] |} Idi maika-19 a siglo dagiti astronomo ket nangrugrugida a namatmati a dagiti kinaudi a naduktalan a bagbagi a naidasig idi a planeta kadagiti ganganai a gudua ti siglo (a kas ti[[Ceres (ansisit a planeta)|Ceres]], [[2 Pallas|Pallas]], ken ti [[4 Vesta|Vesta]]) ket maigiddiat a sabsabali manipud kadagiti tradisonal a planeta. Dagitoy a bagiu ket nakibinningayda ti agpapada a rehion iti limbang a nagbaetan ti Marte ken Hupiter (tu [[barikes ti asteroid]]), ken addaan dagitoy ti basbassit a masaa; gapu ti nagbanagan daytoy, dagitoy ket nabaliwan ti pannakaidasigda a kas dagiti "[[asteroid]]". Iti kaawan kadagiti ania man a panangipalpalawag, ti maysa a "planeta" ket naawawatan idi a kas ti ania man a "dakkel" a bagi a nangliklikmut iti Init. Gaputa adda dagiti dakkel unay a baetan ti kadakkel dagiti asteroid ken dagiti planeta, ken dagiti kaadu ti nagsasaruno a baro a naduktalan ket kasla nagpatingga idi naduktalan ti Neptuno idi 1846, awan idi ti nalawag a pannakasapul ti pormal a panangipalpalawag.<ref>{{Cite web |last=Hilton |first=James L. |date=<!--2001-09-17--> |title=When Did the Asteroids Become Minor Planets? |trans-title=Kaano idi a Nagbalin dagiti Asteroid a kas dagiti Bassit a Planeta? |url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070921162818/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-date=2007-09-21 |access-date=2007-04-08 |website=U.S. Naval Observatory |url-status=live }}</ref> === Maika-20 a siglo === {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; clear:right; float:right; margin:10px" |- style="background:#ccf; font-size:smaller;" |+ Dagiti planeta 1854–1930, 2006–agdama |- style="font-size:smaller; text-align:center;" | 1 <br /> Merkurio <br /> [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 <br /> Benus <br /> [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 <br /> Daga <br /> [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 <br /> Marte <br /> [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 <br /> Hupiter <br /> [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 <br /> Saturno <br /> [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 7 <br /> Urano <br /> [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]] || 8 <br /> Neptuno <br /> [[Papeles:Neptune symbol.svg|14px|♆]] |} Nupay kasata, idi maika-20 a siglo, ti [[Pluto]] ket naduktalan idi. Kalpasan dagiti immuna a panagpalplaiiw a nakaiturongan ti pammati a daytoy idi ket dakdakkel ngem ti Daga,<ref>{{Cite book |last=Croswell |first=Ken |title=Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |url=https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros |date=1997 |publisher=Free Press |isbn=0-684-83252-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros/page/57 57] |language=en |trans-title=Planet Quest: Ti Epiko a Pannakaduktal dagiti Ganganaet a Sistema Solars}}</ref> ti banag idi ket dagus nga inaw-awat a kas ti maikasiam a planeta. Ti adu pay a panagpalplalliw ket nakabiruk a ti bagi ket napudnuan a basbassit: idi 1936, ni [[Raymond Lyttleton]] ket nangisingasing a ti Pluto ket mabalin a nakatalaw a satelite ti [[Neptuno]],<ref>{{Cite journal |last=Lyttleton |first=Raymond A. |date=1936 |title=On the Possible Results of an Encounter of Pluto with the Neptunian System |url=https://archive.org/details/monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1936-12-11_97_2/page/108 |trans-title=Kadagiti Posible a Resulta iti Pannakasabat ti Pluto iti Sitema ti Neptuno |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=97 |issue=2 |page=108 |bibcode=1936MNRAS..97..108L |doi=10.1093/mnras/97.2.108 |trans-journal=Binulan a Pakdaar ti Naarian a Kagimongan ti Astronomia}}</ref> ken ni [[Fred Lawrence Whipple|Fred Whipple]] ket nangisingasing idi 1964 a ti Pluto ket mabalin a maysa a kometa.<ref>{{Cite journal |last=Whipple |first=F. L. |date=1964 |title=The History of the Solar System |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1964-08_52_2/page/565 |trans-title=Ti Pakasaritaan ti Sistema a Solar |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=565–594 |bibcode=1964PNAS...52..565W |doi=10.1073/pnas.52.2.565 |pmc=PMC300311 |pmid=16591209 |trans-journal=Dagiti nagbanagan iti Nailina nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos iti Amerika}}</ref> Nupay kasta, gapu ta daytoy ket dakdakkel pay laeng ngem dagiti naamammuan nga asteroid ken kasla saan nga adda kadagiti dakdakkel a populasion,<ref>{{Cite journal |last=Luu |first=Jane X. |last2=Jewitt |first2=David C. |date=1996 |title=The Kuiper Belt |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1996-05_274_5/page/n55 |trans-title=Ti Kuiper a Barikes |journal=Scientific American |language=en |volume=274 |issue=5 |pages=46–52 |doi=10.1038/scientificamerican0596-46 |issn=0036-8733}}</ref> daytoy ket nakatalinaay ti kasasaadna aginggana idi 2006. {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; clear:right; float:right; margin:10px" |- style="background:#ccf; font-size:smaller;" |+ Dagiti planeta 1930–2006 |- style="font-size:smaller; text-align:center;" | 1 <br /> Merkurio <br /> [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 <br /> Benus <br /> [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 <br /> Daga <br /> [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 <br /> Marte <br /> [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 <br /> Hupiter <br /> [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 <br /> Saturno <br /> [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 7 <br /> Urano <br /> [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]] || 8 <br /> Neptuno <br /> [[Papeles:Neptune symbol.svg|14px|♆]] || 9 <br /> Pluto <br /> [[Papeles:Pluto monogram.svg|14px|♇]] |} Idi 1992, dagiti astronomo a ni [[Aleksander Wolszczan]] ken ni [[Dale Frail]] ket nangpakdaarda ti pannkaduktal kadagiti planeta iti lawlaw ti maysa a [[pulsar]], ti [[PSR B1257+12]]. Daytoy a pannakaduktal ket sapasap a naikedkeddeng a ti immuna a nalawag a pannkaduktal iti planetario a sistema iti lawlaw iti sabali a bituen. Ken idi Oktubre 6, 1995, ni [[Michel Mayor]] ken ni [[Didier Queloz]] iti [[Unibersidad ti Hinebra]] ket nangipakdaarda ti immuna nalawag a pannakaduktal iti maysa nga eksoplaneta nga agliklikmut iti maysa nga ordinario a [[nangruna nga agsisinnaruno]] a bituen ([[51 Pegasi]]).<ref name="Mayor">{{Cite journal |last=Mayor |first=Michel |last2=Queloz |first2=Didier |date=1995 |title=A Jupiter-Mass Companion to a Solar-Type Star |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-11-23_378_6555/page/355 |trans-title=Ti Masa ti Hupiter a Kakuyog ti Solar a Kita ti Bituen |journal=Nature |language=en |volume=378 |issue=6555 |pages=355–359 |bibcode=1995Natur.378..355M |doi=10.1038/378355a0}}</ref> Ti pannakaduktal kadagiti ekstrasolar a planeta ket nakaituronga ti sabali pay a saan a nalawag a pannkaipalplawag iti planeta; ti puntos a ti planeta ket agbalinen a maysa a bituen. Adu kadagiti naamammuanen nga ekstrasolar a planeta ket ket ad-adu a dakdakkel ngen ti masa iti Hupiter, a ganganai a makaabut kadagiti nainlangitan a banag a tinawtawagan a kas dagiti "[[kayumanggi nga ansisit]]".<ref>{{Cite web |date=2006 |title=IAU General Assembly: Definition of Planet Debate |trans-title=Sapasap nga Asemblia ti IAU: Suppiat ti Pannakaipalpalawag iti Planeta |url=http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx |url-status=dead |access-date=2008-08-23 |publisher=MediaStream.cz |language=en |format=.wmv |archive-date=2012-07-13 |archive-url=https://archive.today/20120713105841/http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx }}</ref> Dagiti kayumanggi nga ansisit ket sapsap dagitoy a naikedkeddeng a bituen gapu ti abilidadda makilunag iti [[deuterio]], ti nadagdagsen nga isotopo ti [[hidrohenio]]. Bayat a dagiti bituen a dakdakkel ngem 75 a beses iti Hupiter ket makilunag iti hidrohenio, dagiti bituen kadagiti masa ti 13 a Hupiter ket makilunag iti deuterio. Nupay kasta, ti deuterio ket saan unay nga adu, ken kaaduan kadagiti ansisit ket nabayagdanton nga agsardeng a makitipon iti deuterio sakbay a maduktalan dagitoy, a makaaramid kaniada a narigat a malasin manipud kadagiti dakkel unay a planeta.<ref>{{Cite journal |last=Basri |first=Gibor |date=2000 |title=Observations of Brown Dwarfs |trans-title=Dagiti Panagpalpaliiw kadagiti Kayumanggi nga Ansisit |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |language=en |volume=38 |issue=1 |page=485 |bibcode=2000ARA&A..38..485B |doi=10.1146/annurev.astro.38.1.485 |trans-journal=Tinawen a Panagrepaso iti Astronomia ken Astropisika}}</ref> === Maika-21 a siglo === Gapu kadagiti pannkaduktal idi las-ud ti kinaudi a gudua ti maika-20 a siglo kadagti ad-adu a banag iti kaunegan ti Sistema a Solar ken dagiti dakkel a banag iti lawlaw dagiti bituen, adda dagiti suppiat a rimsua no kasano ti mangbukel ti maysa a planeta. Adda dagiti naisangayan a di pannakaitunosan no ti maysa a banag ket maikeddeng a maysa planeta no daytoy ket paset ti maysa a naisangayan a populasion a kas ti maysa nga [[barikes ti asteroid|barikes]], wenno daytoy ket dakkel umayen a agpataud ti enerhia babaen ti [[termonuklear a panaglunag]] iti [[deuterio]]. Adda dagiti umad-adu a bilang dagiti astronomo a nangitaktakder para iti Pluto a maikkat ti pannkaidasigna akas maysa a planeta, gapu ta dagiti adu a kapadpadana a banag anga umab-abot ti kadakkelna ket nabirukanen iti isu met laeng a rehion iti Sistema a Solar (ti [[Barikes ti Kuiper]]) idi las-ud ti tawtawen ti 1990 ken dagiti nasapa a tawtawen ti 2000. Ti Pluto ket nabirukan idi a kas maysa a bassit a bagi iti populasion kadagiti rinibu. Adda kadagitoy ket mairaman ti [[50000 Quaoar|Quaoar]], [[90377 Sedna|Sedna]], ken [[Eris (ansisit a planeta)|Eris]] ket naibagbaga idi kadagiti nadayeg a pagiwarnakan a kas ti [[maikasangapulo a planeta]], nupay kasat daytoy ket napay a nakaawat iti sientipiko a pannakabigbigan. Ti pannkairangarng ti Eris idi 2005, ti maysa a banag a 27% a dakdakkel ngem ti Pluto, ket nakapartuat ti kammasapulan ken ti punliko nga essem para iti opisial a pannakaipalplawag iti planeta. Ti panangaku daytoy a problema, ti IAU ket nangirugi ti pannkapartuat ti [[pannakaipalplawag ti planeta]], ken nagpataud iti maysa idi Agusto 2006. Ti bilang dagiti planeta ket bimmassit iti walo kadagiti dakdakkel unay a bagi nga dda iti [[Panagliklik ti kaarrubaan|nakaliklik ti pagtayyekanda]] (Merkurio, Benus, Daga, Marte, Hupiter, Saturno, Urano, ken Neptuno), ken napartuat ti maysa a baro a klase dagiti [[ansisit a planeta]], nga immununa a naglaon kadagiti tallo a banag ([[Ceres (ansisit a planeta)|Ceres]], [[Pluto]] ken [[Eris (ansisit a planeta)|Eris]]).<ref>{{Cite journal |last=Green |first=D. W. E. |date=2006-09-13 |title=(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) |trans-title=(134340) Pluto, (136199) Eris, ken (136199) Eris I (Dysnomia) |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |url-status=dead |series=Circular No. 8747 |language=en |publisher=Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624225029/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date=2008-06-24 |access-date=2011-07-05 }}</ref> == Dagiti nota == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Commonscat-inline|Planets|Dagiti planeta}} * [http://www.iau.org/ Website ti Sangalubongan a Kappon ti Astronomia] {{in lang|en}} * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/ Warnakan ti ladawan ti NASA] {{in lang|en}} * [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA Planet Quest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225110149/http://planetquest.jpl.nasa.gov/ |date=2011-02-25 }} {{in lang|en}} * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Panangiladawan a mangipada kadagiti kadakkel dagiti planeta, ti Init, ken dagiti sabali a bituen] {{in lang|en}} * [https://web.archive.org/web/20071214043704/http://www.iau.org/STATUS_OF_PLUTO.238.0.html Dagiti naiparuar a warnakan ti IAU manipud idi 1999 "Ti kasasaad ti Pluto: Panangipalplalawag"] {{in lang|en}} * [http://www.boulder.swri.edu/~hal/planet_def.html "Kammasapulan a maipapan ti pannakaplaneta ken ti naisingasing nga alagaden ti planetario a pannakaidasig."] artikulo babaen ni Stern ken Levinson {{in lang|en}} * [http://www.psrd.hawaii.edu/ ''Dagiti naduktalan ti Panagsukisok ti Planetario a Siensia''] {{in lang|en}} {{Sistema Solar}} [[Kategoria:Siensia ti planeta]] [[Kategoria:Dagiti planeta]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] mjgg6od1stscj3soiid6t84artstiqt 0 6936 407008 400589 2026-09-23T23:26:06Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 407008 wikitext text/x-wiki {{Infobox lokasion |zoom = 1 }} Ti '''Greenland''' ({{lang-kl|Kalaallit Nunaat}}, {{IPA-kl|kalaːɬit nunaːt|pron}}; {{lang-da|Grønland}}, {{IPA-da|ˈkʁɶnˌlænˀ|pron}}) ket ti [[Listaan dagiti isla babaen ti kalawa|kadakkelan nga isla iti lubong]],{{efn|[[Australia]] ken [[Antarctica]], isuda a dua ket dakdakkel nge ti Greenland, ngem kadawyanda a maikeddeng a kontinental a masa ti daga imbes a dagiti isla.<ref name="jc">{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com|title=Joshua Calder's World Island Information|publisher=Worldislandinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110423173524/http://www.worldislandinfo.com/|archive-date=23 Abril 2011|url-status=live|accessdate=6 Septiembre 2010}}</ref> }} a mabirukan iti pagbaetan dagiti taaw [[Taaw Artiko|Artiko]] ken [[Taaw Atlantiko|Atlantiko]], iti daya ti [[Purpuro Artiko|Purpuro ti Artiko ti Kanada]]. Maysa daytoy nga autonomo a teritorio<ref name="territory2">*{{Cite web|url=http://www.gfbv.it/3dossier/eu-min/autonomy.html|title=The working autonomies in Europe|last=Benedikter|first=Thomas|date=2006-06-19|publisher=Society for Threatened Peoples|quote=Denmark has established very specific territorial autonomies with its two island territories}} *{{Cite web|url=http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx|title=Greenland|last=Ackrén|first=Maria|date=Nobiembre 2017|publisher=Autonomy Arrangements in the World|quote=Faroese and Greenlandic are seen as official regional languages in the self-governing territories belonging to Denmark.|access-date=2020-09-23|archive-date=2019-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830110832/http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx|url-status=dead}} *{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/europeaid/countries/greenland_en|title=Greenland|date=2013-06-03|website=International Cooperation and Development|publisher=European Commission|language=en|access-date=2019-08-27|quote=Greenland […] is an autonomous territory within the Kingdom of Denmark}}</ref> iti kaunegan ti [[Dinamarka|Pagarian ti Dinamarka]]. Uray no daytoy ket pisiograpiko a parte ti kontinente ti [[Amianan nga Amerika]], ti Greenland ket maigimong a maipapan iti politika ken kultura iti Europa (naipangpangruna iti [[Norwega]] ken Dinamarka, dagiti [[kolonialismo|bileg ti kolonia]], ken ti pay asideg nga isla ti [[Islandia]]) para kadagiti ad-adu ngem maysa a milenio.<ref name="Brown2000">[http://www.archaeology.org/online/features/greenland/ The Fate of Greenland's Vikings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111090459/http://www.archaeology.org/online/features/greenland/ |date=11 Enero 2011 }}, by Dale Mackenzie Brown, ''Archaeological Institute of America'', 28 Pebrero 2000</ref> Kaaduan dagiti agtataeng ket dagiti [[Inuit]], ken dagiti tinaudanda ket manipud iti [[Alaska]] babaen ti [[Akin-amianan a Kanada]], ken nagin-inutda a nagtataeng iti ballasiw ti isla babaen ti maika-13 a siglo.<ref>{{cite encyclopedia |first=Robert |last=Mcghee |title=Thule Culture |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/ |encyclopedia=Canadian Encyclopedia |publisher=Historica Canada |date=3 Abril 2015 |access-date=1 Hunio 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151120045928/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/ |archivedate=20 Nobiembre 2015 |url-status=live }}</ref> Ita nga aldaw, kaaduan a naikonsentrado ti populasion iti abagatan laud ti aplaya, bayat a ti nabati a paset ti sila ket manmano a matagtagitao. Mabingbingay ti Greenland kadagiti lima a [[Administratibo a pannakabingbingay ti Greenland|munisipalidad]] – ti [[Sermersooq]], [[Kujalleq]], [[Qeqertalik]], [[Qeqqata]], ken [[Avannaata]]. Addaan daytoy kadagiti dua a di nainkorporado a lugar – ti [[Nailian a Parke ti Amianan daya a Greenland]] ken ti [[Thule Air Base]]. Ti naudi a naibaga, bayat nga iturayan babaen ti Danes, administruen daytoy babaen ti [[Aero Puersa ti Estados Unidos]].<ref name="Qaasuitsoq2018">{{Cite web|url=http://www.qaasuitsup.gl/|title=Qaasuitsup kommunia|website=www.qaasuitsup.gl|access-date=11 Pebrero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721031238/http://www.qaasuitsup.gl/|archive-date=21 Hulio 2011|url-status=live}}</ref> Tallo a pagkapat ti Greenland ket naabbongan babaen ti kaikaisuna a permanente a [[sabanas ti yelo ti Greenland|sabanas ti yelo]] iti ruar ti [[Antartika]]. Iti populasion ti 56,081 (2020),<ref name="population"/> daytoy ti kabassitan ti populasion a rehion iti lubong.<ref name="popden">{{cite web |title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?order=wbapi_data_value_2010+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |publisher=The World Bank |accessdate=3 Nobiembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605122932/http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?order=wbapi_data_value_2010+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |archive-date=5 Hunio 2013 |url-status=live }}</ref> Agarup a pakgkatlo ti populasion ket agtataeng idiay [[Nuuk]], ti kapitolio ken kadakkelan a siudad; ti maikadua a kadakkelan a siudad iti termino ti populasion ket ti [[Sisimiut]], {{pagbaliwen|320|km}} iti amianan ti Nuuk. Natagtagitaon ti Greenland kadagiti pagbabaetan dagiti agarup a 4,500 a tawen babaen dagiti Artiko a tattao a dagiti nagtaudanda ket immakarda idiay manipud iti ammo itan a [[Kanada]].<ref name="natmus">{{cite web |title=Saqqaq-kulturen kronologi |url=http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/ |publisher=National Museum of Denmark |accessdate=2 Agosto 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207035806/http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/ |archive-date=7 Disiembre 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Saillard J, Forster P, Lynnerup N, Bandelt HJ, Nørby S |year=2000|title= mtDNA variation among Greenland Eskimos: the edge of the Beringian expansion|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-03_67_3/page/718 |journal= American Journal of Human Genetics|volume= 67|issue=3|pages= 718–26|pmid= 10924403|doi= 10.1086/303038|pmc=1287530}}</ref> Tinaengan dagiti [[Viking|Nordiko]] ti di natagtagitao nga akin-abagatan a parte ti Greenland idi rugi ti maika-10 a siglo, ken datida pay a tinaengan ti Islandia. Kanungpalan a naglayag dagitoy a Nordiko manipud iti Greenland ken Islandia, ken nagbalin ni [[Leif Erikson]] ti immuna nga ammo nga Europeano a nakaabot iti Amianan nga Amerika iti gangggani a 500 a tawen sakbay a naabot ni [[Christopher Columbus|Columbus]] ti Is-isla ti Karibe. Simmangpet dagiti tattao nga Inuit idi maika-13 a siglo. Uray no nagtultuloy nga inimpluensiaan babaen ti Norwega ken dagiti Norwego, ti Greenland ket saan idi a pormal a tinurayan babaen ti balangat ti Norwega aginggana idi 1261. Napukaw dagiti kolonia ti Nordiko idi naladaw a maika-15 a siglo idi nakasanay ti Norwega iti [[Nangisit a Patay]] ken napan daytoy iti nakaro a pannakapaay. Iti nabiit kalpasan ti pannakapaayda, idi rugi ti 1499, nabiit a sinukimat ken tinuntonti isla babaen dagiti Portuges, ken ninagananda daytoy iti ''Terra do Lavrador'' (kanungpalan a naipakat iti [[Labrador]] iti Kanada).<ref>[http://www.heritage.nf.ca/articles/exploration/portuguese.php The Portuguese Explorers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508193835/http://www.heritage.nf.ca/articles/exploration/portuguese.php |date=8 Mayo 2016 }}. Heritage.nf.ca. Naala idi 21 Hunio 2016.</ref> == Dagiti nota == {{notelist}} == Dagiti nagibasaran == {{reflist|refs = <ref name="population">{{cite web|title = Population and Population Growth 1901-2020|url = https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE01/BEXSAT1.PX/table/tableViewLayout1/?rxid=27d6ab46-03f8-43bd-868c-24a2a5a0a8e0|publisher = Statistical Greenland|accessdate = 7 Abril 2020|archive-date = 2022-11-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20221113070950/https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE01/BEXSAT1.PX/table/tableViewLayout1/?rxid=27d6ab46-03f8-43bd-868c-24a2a5a0a8e0|url-status = dead}}</ref> }} === Bibliograpia === {{refbegin}} * {{Cite book |ref=Hessel|last1=Hessel |first1=Ingo |title=Arctic Spirit |location=Vancouver, BC |publisher=Douglas and McIntyre |year=2006 |isbn=978-1-55365-189-5}} * {{Cite book |ref=Stern |last1=Stern |first1=Pamela |title=Historical Dictionary of the Inuit |year=2004 |publisher=The Scarecrow Press, Inc. |location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5058-3 |oclc=54768167 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000ster }} * {{Cite book|ref = Wilcox|last1=Wilcox |first1=Jonathan |last2=Latif |first2=Zawiah Abdul|title = Cultures of the World: Iceland|url = https://books.google.com/books?id=58ZHaTMk0j4C|year = 2007|publisher = Marshall Cavendish|isbn = 978-0-7614-2074-3}} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{wikivoyage-inline}} * {{curlie|Regional/North_America/Greenland}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Greenland| ]] [[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Artiko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Danes]] [[Kategoria:Dagiti agkamkammatalek a teritorio ti Amianan nga Amerika]] [[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Norwega]] [[Kategoria:Dagiti Nordiko a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]] [[Kategoria:Dagiti rehion ti Artiko]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1979]] 0o6coooh47sse33a1l8ihzay1cz0fe0 0 9596 407011 406807 2026-09-23T23:42:14Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 407011 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name= Napaamo a pusa |status= DOM |image = Cat poster 1.jpg |image_upright = 1.2 |image_caption = Nadumaduma a a kita ti napaamo a pusa |genus = Felis |species = catus<ref name="Linaeus1758">{{Cite book |last=Linnaeus |first=C. |title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |location=Holmiae |publisher=Laurentii Salvii |year=1758 |page=42 |chapter=Felis Catus |volume=1 |edition=Tenth reformed |chapter-url=https://archive.org/details/mobot31753000798865/page/42}}</ref> |authority =([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Maika-10 nga edision ti Systema Naturae|1758]])<ref name="MSW3fc" /> |synonyms= *''F. catus domesticus'' {{small|Erxleben, 1777}}<ref name=Erxleben>{{Cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |year=1777 |title=Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates cvm synonymia et historia animalivm. Classis I. Mammalia |location=Lipsiae |publisher=Weygandt |pages=520–521 |chapter=Felis Catus domesticus |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/520}}</ref> *''F. angorensis'' {{small|[[Karl Christian Gmelin|Gmelin]], 1788}} *''F. vulgaris'' {{small|Fischer, 1829}} }} Ti '''pusa''' wenno '''napaamo a pusa''' (''Felis catus'') ket ti bassit a [[karniboro]] a [[mamalia]].<ref name="Linaeus1758" /><ref name="MSW3fc">{{MSW3 Wozencraft |id=14000031 |pages=534–535 |heading=Species ''Felis catus''}}</ref> Daytoy laeng ti [[panagpaamo|napaamo]] a [[sebbangan]] iti pamilia ti [[Felidae]].<ref name=Clutton-Brock1999>{{Cite book |last=Clutton-Brock |first=J. |title=A Natural History of Domesticated Mammals |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |edition=Second |year=1999 |orig-year=1987 |pages=133–140 |isbn=978-0-521-63495-3 |chapter=Cats |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cgL-EbbB8a0C&pg=PA133}}</ref> Ti pusa ket mabalin a ti '''pusa iti balay''', kas maysa a [[taraken]], wenno maysa nga '''[[atap a pusa]]''', nawaya ken mangliklik iti pannakaiyasideg iti tao.<ref name=Liberg_al2014>{{Cite book |last1=Liberg |first1=O. |last2=Sandell |first2=M. |last3=Pontier |first3=D. |last4=Natoli |first4=E. |chapter=Density, spatial organisation and reproductive tactics in the domestic cat and other felids |title=The domestic cat: the biology of its behaviour |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |edition=Second |isbn=978-0-521-63648-3 |editor1-last=Turner |editor1-first=D. C. |editor2-last=Bateson |editor2-first=P. |pages=119–147 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=GgUwg6gU7n4C&pg=PA119}}</ref> Ti maysa a pusa iti balay ket ipatpategan dagiti [[Tao (sebbangan)|tao]] kas kadua para iti abilidadna nga aganup kadagiti [[rodensia]]. Agarup a 60 a [[Listaan dagiti puli ti pusa|pulpuli ti pusa]] yi mabigbigan babaen dagiti nadumaduma [[rehistro ti pusa]].<ref name=Driscoll_al2009>{{cite journal |last1=Driscoll |first1=C. A. |last2=Clutton-Brock |first2=J. |last3=Kitchener |first3=A. C. |last4=O'Brien |first4=S. J. |year=2009 |title=The taming of the cat |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2009-06_300_6/page/68 |journal=Scientific American |volume=300 |issue=6 |pages=68−75 |pmid=19485091|pmc=5790555 |bibcode=2009SciAm.300f..68D |doi=10.1038/scientificamerican0609-68 }}</ref> Dagiti pusa ket maipada iti [[Anatomia ti pusa|anatomia]] kadagiti sabali a sebbangan ti felid, ng aaddaan iti maysa a napigsa a nalap-it a bagi, naalibtak ti reaksionna, natadem a ngipen ken lumnek a kuko a naampon iti panagpatay iti anupenna. Isuda ket agkakaan a kaaduan nga aktibo iti parbangon ken sumipnget. Makangeg dagiti pusa kadagiti di umay mangeg nga uni wenno napigsa unay iti [[prekuensia]] para iti lapayag ti tattao, kas dagiti uni babaen dagiti marabutit ken dagiti bassit nga ayup. No maiyasping iti tattao, nasaysayaatda a makakita iti nasipnget (makakitada iti gangani a dagup a kasipngetan) ken addaanda iti napigsa a panagangot, ngem madmadi a panagkita iti maris. Uray no solitario nga agan-anup, dagiti pusa ket [[sosial a sebbangan]]. Ti [[pannakisinnarita ti pusa]] ket mairaman iti panagusar iti [[Pannakisinnarita ti ayup|bokalisasion]] ket mairaman ti [[Pannakisinnarita ti pusa|panagmiaw]], [[Kuting|panagkuting]], agsingngit, agngernger ken agganukgok ken iti pay [[naisangayan iti pusa a pagsasao iti bagi]].<ref name=Moelk1944>{{Cite journal |title=Vocalizing in the House-cat; A Phonetic and Functional Study |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychology_1944-04_57_2/page/184 |last=Moelk |first=M. |journal=The American Journal of Psychology |date=1944 |volume=57 |issue=2 |pages=184–205 |doi=10.2307/1416947 |jstor=1416947}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{Wikispecies-inline|Felis sylvestris catus}} * {{Commons-nailinia|Felis silvestris catus}} {{Taxonbar|from=Q20980826}} {{Kontrol ti autoridad}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Dagiti pusa|Pusa]] [[Kategoria:Felis]] 0qztfommdqo9defrizbbruevqgr8xfz 0 18640 407012 397193 2026-09-23T23:43:12Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 407012 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Ernest Rutherford LOC.jpg|thumb|Ni Apo Ernest Rutherford]] Ni '''Ernest Rutherford, Umuna a Baron Rutherford ti Nelson''' [[Order of Merit (Commonwealth)|OM]], [[Naarian a kagimongan|FRS]]<ref>{{Cite journal | last1 = Eve | first1 = A. S. | last2 = Chadwick | first2 = J. | doi = 10.1098/rsbm.1938.0025 | title = '''Ernest Rutherford''' 1871–1937 | journal = Obituary Notices of Fellows of the Royal Society | volume = 2 | issue = 6 | pages = 394 | year = 1938 }}</ref> (30 Agosto 1871 – 19 Oktubre 1937) ket maysa idi a naiyanak idiay Baro a Selanda-a Britaniko a [[kimiko]] ken [[pisiko]] a nagbalin a naam-ammuan a kas ti ama ti [[nuklear a pisika]].<ref name="eb"> {{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/514229/Ernest-Rutherford-Baron-Rutherford-of-Nelson-of-Cambridge |title = Ernest Rutherford: Britaniko-Baro a Selanda a pisiko |work = Encyclopædia Britannica }}</ref> Isu ket naipanpanunotan a kas ti kalatakan nga eksperimentalista manipud idi ni [[Michael Faraday]] (1791–1867).<ref name="eb" /> Kadagiti nasapa nga obrana isu ket nakaduktal iti konsepto ti radioaktibo a [[gudua a biag]], a nangpasingked a ti radioaktibidad ket mairaman ti transmutasion ti maysa a kimiko nga elemento aginggana iti sabali, ken isu pay ti nangigiddiat ken nanginagan ti alpha ken beta radiasion,<ref>{{cite web|title=Ti Panakaduktal ti Radioaktibidad|url=http://www.lbl.gov/abc/wallchart/chapters/03/4.html|access-date=2012-11-09|archive-date=2020-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615143719/https://www2.lbl.gov/abc/wallchart/chapters/03/4.html|url-status=dead}}</ref> a nagipasingked a ti immuna ket dagiti ion laeng ti [[helio]]. Daytoy nga obra ket naaramid idiay [[Unibersidad ti McGill]] idiay Kanada. Daytoy ket batayan para iti [[Premio Nobel iti kimika]] a naipagungguna kaniana idi 1908 "para iti panagsuksukisokna kadagiti pannakadaddadael dagiti elemento, ken ti kimika dagiti radioaktibo a sustansia".<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1908/ Ti Premio Nobel iti Kimika 1908]. Nobelprize.org. Naala idi 2011-01-26.</ref> {{pungol-nangruna}} ==Dagiti nagibasaran== {{reflist}} ==Adu pay a mabasbasa== * {{Cite journal | last1 = Cragg | first1 = R. H. | title = Lord ernest rutherford of nelson (1871?1937) | url = https://archive.org/details/ric-reviews_1971-10_4_2/page/129 | doi = 10.1039/RR9710400129 | journal = Royal Institute of Chemistry, Reviews | volume = 4 | issue = 2 | pages = 129–120 | year = 1971 | pmid = | pmc = }} * J. Campbell (1999) Rutherford: Sientista Supremo, AAS Publications, Christchurch * {{Cite journal| last1 = Marsden | first1 = E.| year = 1954| title = The Rutherford Memorial Lecture, 1954. Rutherford-His Life and Work, 1871-1937 | journal = Proceedings of the Royal Society A| volume = 226 | issue = 1166| pages = 283–226 | bibcode= 1954RSPSA.226..283M| doi = 10.1098/rspa.1954.0254| pmid = | pmc =}} * Reeves, Richard (2008). ''Ti Puersa ti katutubo: Ti Prontera a henio ti Ernest Rutherford''. New York: W. W. Norton. {{ISBN|0-393-33369-8}} * Rhodes, Richard (1986). ''Ti Panagaramid ti Atomiko a Bomba''. New York: Simon & Schuster. {{ISBN|0-671-44133-7}} * Wilson, David (1983). ''Rutherford. Simple a Henio'', Hodder & Stoughton, {{ISBN|0-340-23805-4}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{wikisource-inline|author:Ernest Rutherford|Ernest Rutherford}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Rutherford, Ernest}} [[Kategoria:1871 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1937 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti eksperimental a pisiko]] [[Kategoria:Dagiti pisiko ti nuklear ti Baro a Selanda]] [[Kategoria:Dagiti Britaniko a pisiko ti nuklear]] [[Kategoria:Dagiti Britaniko a kimiko]] [[Kategoria:Dagiti Britaniko a pisiko]] prvwricr3n3xjjibmu0xb4p55fnvcg0 0 19792 407015 406851 2026-09-24T00:24:15Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 407015 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |name=Biag |image=Ruwenpflanzen.jpg |image_upright=1.2 |image_caption=Mulmula iti [[Banbantay Rwenzori]], Uganda |taxon = Biag |subdivision_ranks=Dagiti [[Dominio (biolohia)|dominio]] ken dagiti [[Pagarian (biolohia)#Dagiti pagarian ti Eukaryota|supergrupo]] |subdivision=Biag iti [[Daga (planeta)|Daga]]: * [[Saan a selular a biag]]<ref group="nota">Ti 'ebolusion' dagiti birus ken dagiti kapada a porma ket di pay ammo. Isunga, daytoy a pannakaidasig ket mabalin a [[Parapilia|parapiletiko]] gapu ta ti selular a biag ket mabalin a nagtaud manipud iti saan a selular a biag, wenno [[Polipili|polipiletikio]] gapu ti kinaudi a sapasap a tinaudan ket mabalin a saan a nairaman.</ref> ** [[Birus]]es<ref group="nota">Ti naisangayan nga espesipiko nga organismo a maiyasping kadagiti organiko nga estruktura ket mabalin a maikeddeg a kas dagiti subbirus nga ehente, a mairaman dagiti entidad nga agkamkammatalek iti birus: dagiti [[satelite (biolohia)|satelite]] ken dagiti [[depektibo a mangsinga a partikula]], nga isuda a duaket makasapul iti [[katulong a birus|sabali a birus]] para iti panagpaaduda</ref> ** [[Viroid]]e * [[Selular a biag]] ** Dominio ti [[Bakteria]] ** Dominio ti [[Archaea]] ** Dominio ti [[Eukarya]] *** [[Archaeplastida]] *** [[Supergrupo ti SAR|SAR]] *** [[Excavata]] *** [[Amoebozoa]] *** [[Opisthokonta]] }} Ti '''biag''' ket maysa a nakailasinan a mangisalumina dagiti [[pisikal a bagi|banag]] nga adda kadagiti [[biolohiko a pamay-an|panangisenial ken bukod a panagsaranay a pamay-an]] manipud kadagiti saan a kastoy,<ref name=Koshland>{{Cite journal |title=Dagiti Pito nga Adigi ti Biag|journal=Siensia |date=Marso 22, 2002 |first=Daniel E. |last=Koshland Jr |volume=295 |issue=5563 |pages=2215–2216 |doi= 10.1126/science.1068489 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/295/5563/2215 |accessdate=2009-05-25 |pmid=11910092}}</ref><ref name=AHDLife>Ti Tawidan a Diksionario ti Amerikano iti pagsasao nga Ingles, maika-4 nga edision, inpablaak babaen ti Houghton Mifflin Company, babaen ti [http://www.answers.com/topic/life Answers.com]: * "Ti tagikua wenno kababalin a mangisalsalumina kadagiti sibibiag nga organismo manipud kadagiti natay nga organismo ken inanimado a banag, a nipakpakita kadagiti opisio a kas ti [[metabolismo]], panagdakkel, reproduksion, ken ti sungbat iti panagtignay wenno ti pangampon iti enbironmento a nagtaud ti kaunegan ti organismo." * "Ti pannakailasinan a kasasaad wenno kasasaad ti sibibiag nga organismo."</ref> no gapu ta dagiti kastoy nga opisio ket nagsardengen ([[patay]]), wenno gapu ta awananda kadagiti kastoy nga opisio ken nailasinda a kas [[wiktionary:inanimate|inanimado]].<ref>[http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=inanimate Panangilawlawag iti ''inanimado''.] WordNet a Panagbiruk babaen ti Unibersidad ti Princeton.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life |title=Diksionario ti Merriam-Webster |accessdate=2009-06-21 |publisher=Diksionario ti Merriam-Webster}}</ref> Ti [[biolohia]] ket isu ti siensia a maipanggep ti panagadal ti biag. Ti ania man a kasigkay a sibibiag a sistema ket tinawtawagan ti maysa nga [[organismo]]. Dagiti organismo ket mapanda kadagiti metabolismo, agtartaripatoda kadagiti [[homeostasis]], agtagikuada kadagiti kapasidad nga [[panagpadakkel ti selula|agpadakkel]], sumongbat kadagiti [[panagtignay (pisiolohia)|panagtignay]], [[reproduce|agpaadu]] ken, babaen ti [[masna a panagpili]], makaampon kadagiti enbironmentoda kadagiti agsasaruno a kaputotan. Dagiti ad-adu pay a narikut nga organismo ket mabalinda ti makisinnarita babaen kadagiti nadumaduma pamay-an.<ref name=Koshland /><ref name=Chambers>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Maika-21 a Siglo a Diksionario ti Chambers |publisher=Chambers Publishers Ltd |edition=online |year=1999 |title=organismo |url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=organism |accessdate=2012-05-26}}</ref> Dagiti nadumaduma a kita ti organismo ken mabirukan iti [[biospera]] iti [[Daga (planeta)|Daga]], ken dagiti tagikua a sapasap kadagitoy nga organismo— ti [[mula|mulmula]], [[ayup|ay-ayup]], dagiti [[fungus|hongo]], dagiti [[protista]], [[archaea]], ken [[bakteria]]—ket maysa a naibatay ti [[naibatay ti karbon a biag|karbon]]- ken [[Danum ken biag|danum]] a porma ti [[selula (biolohia)|selula]] nga adda ti narikut nga [[organisasion]] ken ti matawid a [[Henero (biolohia)|henetiko]] a pakaammo. Dagiti sientipiko nga ebidensia ket nangisingsingasing a ti [[Abiohenesis|biag ket nangrugi]] iti Daga idi agarup a3.5&nbsp;[[bilion a tawtawen]].<ref>{{cite web | title=3.5 bilion tawen a deposito ti organiko ket nakaipakpakita ti taudan ti biag |url=http://arstechnica.com/science/2012/09/3-5-billion-year-old-organic-deposts-show-signs-of-life/ | accessdate=2012-09-04 }}</ref> Iti maysa a panagadal ti [[Dagiti Nailian nga Instituto ti Salun-at]], dagiti mannurat ket nagpanpanunotda a no ti biolohiko a karikut ket umado unay iti las-ud ti [[ebolusion]], ti biag ti [[law-ang]] ket mabalin a nangrugi idi "10 bilion a tawtawen"<ref name="NIH-20060612">{{cite journal |last=Sharov |first=Alexei A. |title=Ti Genome ket umad-adu a kas maysa a pagurasan para iti nagtaudan ken ti ebolusion ti biag |journal=Biology Direct |volume=1 |pages=1–17 |date=12 Hunio 2006 |issue= |doi=10.1186/1745-6150-1-17|pmc=1526419}}</ref> – ti ad-adu ngem 5 bilion a tawtawen sakbay a rimsua ti [[Daga (planeta)|Daga]]. Nupay kasta, ti mekanismo babaen ti irurumsua ti biag ditoy Daga ket di ammo urayno [[Abiohenesis|adu dagiti hipotesis]] a napagannurotan. Manipud idin, ti biag ket nagbalin ti maysa nga adu ti panagdumadumaanna iti porma, a dagiti biologo ket [[biolohiko a pannakaidasig|nangidasig]] kadagiti pagsasarunuan iti [[Taxon|taxa]]. Ti biag ket makaungar ket rumang-ay kadagiti nawatiwat a sakup kadagiti kasasaad. Ti [[kaibuksilan ti biag]]—ti kinapangrunana, taudan, panggep, ken ti dumtengan a nakaikarian—ket maysa a sentaral a konsepto ken salusod iti [[pilosopia]] ken [[relihion]]. Ti pilosopia ken relihion ket ket nangidatonda kadagiti panangipatpatarus no kasano ti pakainaigan ti biag iti [[existence|pannkaparsua]] ken ti [[consciousness|kinaadda iti rikna]], ken kadagiti pakainaigan a banag a kas ti [[takder ti biag]], panggep, ti [[Dagiti konsepto ti dios|konsepto ti maysa adios wenno dagiti dios]], ti maysa a [[Kararua (espiritu)|kararua]] wenno ti maysa a [[biag kalpasan ti ipupusay]]. Dagiti nadumaduma a kultura iti amin a pakasaritaan ket addaanda iti nadumaduma nga arngian kadagitoy a banag. Urayno ti kaadda ti biag ket napasingkedan laeng ditoy Daga, adu kadagiti sientista ket namatmati a ti [[nainlangitan a biag]] ket saan a makaguyugoy, ngem mabalin. Dagiti sabali a planeta ken dagiti bulan iti [[Sistema a Solar]] ket nasuksukisoken para kadagiti ebidensia ti panagsuporta idi ti simple a biag, ken dagiti gandat a kas ti [[SETI]] ket nangpadas a mangkita kadagiti panangirangarang manipud kadagiti mabalin a sibilisasion dagiti taga sabali a daga. Segun ti [[panspermia]] a hipotesis, ti biag iti Daga ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti layap a nagiwarwaras kadagiti organiko a molekula wenno ti simple a biag nga immuna a rimsua iti sabali a lugar. == Dagiti nasapa a teoria == === Materialismo === {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 <!-- Ladawan 1 --> | image1 = Hoh rain forest trees.jpg | alt1 = | caption1 = Ti panagtubo ti [[mula]] idiay [[Katuduan a bakir ti Hoh]] <!-- Ladawan 2 --> <!--| image2 = Herds Maasi Mara (cropped and straightened).jpg | alt2 = | caption2 = Dagiti sangaarbanan iti zebra ken impala idiay tanap ti [[Maasai Mara]]--> <!-- Ladawan 3 --> | image3 = Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg | alt3 = | caption3 =Ti naala iti tangatang a ladawan ti kamen ti mikrobio idiay kaarrubayan ti [[Nalatak a Prismatiko nga Ubbog]] iti [[Nailian a Parke ti Yellowstone]] }} Adda dagiti kasapaan a teoria iti biag ket dagidi [[materialista]], a nagtengtengngel a ti amin nga adda ket banaga banag, ken ti biag ket isu laeng ti narikut a porma wenno pannakaurnos iti banag. Ni [[Empedocles]] (430 BC) ket nangsuppiat a ti amin a banag iti law-ang ket naaramid kadagiti panagtitipon dagiti [[Klasiko nga elemento|uppat nga eternal nga "elemento"]] wenno "dagiti ramut ti amin": daga, danum, angin, ken apuy. Amin a pangbalbaliw ket naipalplawag babaen ti pannakaurnos ket pannakaurnos manen kadagitoy nga uppat nga elemento. Dagiti nadumaduma a porma iti biag ket gapuanan babaen ti maysa a nasayaat a panaglalaok dagiti elemento.<ref>{{cite web | first1=Richard | last1=Parry | date=Marso 4, 2005 | title=Empedocles | work=Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford | url=http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ | accessdate=2012-05-25 }}</ref> Ni [[Democritus]] (460 BC) ket nagpanpanunot a ti kamamsapulan a pannakailasin ti biag ket isu ti kaadda ti kararua. Kasla met laeng dagiti taga-ugma a mannurat, isu ket nangpadpadas a nangipalpalawag ti pannakaaramid ti maysa a ''sibibiag'' a banag. Ti panangipalpalawagna idi ket dagiti naapuyan nga atomo ket isu ti mangaramid ti kararua iti isu met laeng a pamay-an a dagiti atomo ken kodapis a pakabilangan para kadagiti sabali a banag. Isu ket nangiyunay-unay iti apuy gapu ti makitkita a pannakainaigan ti baetan ti biag ken pudot, ken gapu ta ti apuy ket aggunay.<ref name=democritus>{{cite web | first1=Richard | last1=Parry | date=Agosto 25, 2010 | title=Democritus | work=Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford | url=http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 | accessdate=2012-05-25 }}</ref> {{quote|Ti eternal ken saan nga agbalbaliw a balikas dagiti [[Teoria dagiti Porma|Porma]] ni Plato, ket saan a nasayaat a nairepresentar iti banag babaen ti maysa a nainlangitan nga [[demiurgo|Artisano]], ket nakaro a maigiddiat kadagiti nadumaduma a mekanistiko a [[Weltanschauungen]], a kas idi ti [[atomismo]], babaen idi maikapat a siglo, ti kaaduan a prominente... Daytoy a panagsuppiat ket nagtultuloy iti amin a paset ti panawen ti taga-ugma lubong. Ti atomistiko a mekanismo ket napasayaat idi manipud kenni [[Epicuro]]... bayat a dagiti [[Istoiko]] ket nagamponda iti maysa a nainlangitan a teleolohia... Daytoy a pagpilian ket kasla nalaka: iti panangipakita no kasano ti naysa a naestriktura, a kadawyan a lubong ket rumsua kadagiti saan a naiturong a proseso, wenno mangikabil ti kasaririt iti sistema.<ref>{{cite book |title=Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego |last=Hankinson |first=R. J. |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |year=1997 |isbn=978-0-19-924656-4 |url=http://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |page=125}}</ref>|R. J. Hankinson|''Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego''}} Ti mekanistiko a materialismo a nagtaud iti taga-ugma a Gresia ket napaungar idi ken binaliwan babaen ti maysa a Pranses a pilosopo a ni [[René Descartes]], nga isu ket nagtengtengngel idi a dagiti ayup ken tattao ket naaramid dagiti parte a no agtitiponda ket agannongda a kas maysa a makina. Idi maika-19 a siglo, ti panagpasayaat iti [[selula a teoria]] iti bilolohiko a siensia ket nangaw-awis iti daytoy a panirigan. Ti [[ebolusion|ebolutionario]] a teoria ni [[Charles Darwin]] (1859) ket maysa a mekanistiko a panangipalplawag para iti taudan dagiti sebbangan babaen ti pamay-an ti [[masna a panagpili]].<ref>{{cite book | first1=Paul | last1=Thagard | title=Ti Kognitibo a Siensia iti Siensia: Pannakaipalplawag, Pannakaduktal, ken maipapan ti Konsepto a Panagbalbaliw | publisher=MIT Press | year=2012 | isbn=0-262-01728-8 | pages=204–205 | url=http://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 }}</ref> === Hilomorpismo === Ti [[Hilomorpismo]] ket teoria (nagtaud kenni [[Aristoteles]] (322 SK)) a dagiti amin a biag ket panaglalaok ti banag ken porma. Ti biolohia idi ket maysa kadagiti nangruna nga interesado, ken adda idi dagiti adu a material iti biolohia kadagiti sinursuratna a maipanggep ti sibibiag a parsua. Iti daytoy a panirigan, amin a banag iti material nga uniberso ket addaan dagitoy ti banag ken porma, ken ti porma ti sibibiag a parsua ket ti [[Kararua (espiritu)|kararuana]] (Griego ''psyche'', Latin ''anima''). Adda dagiti tallo a kita ti kararua: ti ''kararua ti mula'' ti mulmula, a gapuanan ti idadakkelda ken panaglungsot ket bukbukodanda a pakataraonan, ngem saan a gapu ti panagkuti ken panagrikna; ti ''kararua ti ayup,'' a gapuanan dagiti ayup nga agkuti ken makarikna; ken ti ''kararu a rasional,'' nga isu daytoy ti taudan ti pakinakem ken panagrason, a (namatmatian ni Aristoteles) mabirukan laeng iti tao.<ref>Aristoteles, ''De Anima'', Libro II</ref> Ti tunggal maysa a nangatngato a kararua ket adda dagiti gupitna manipud iti nabab-baba. Namatmati ni Aristoteles a bayat a rumsua dagiti banag nga awan pormana, saan a rumsua ti porma nga awan banagna, ken isunga ti kararua ket saan a mabalin a rumsua nga awan bagina.<ref>{{cite book | first1=Don | last1=Marietta | page=104 | title=Pangyuna ti taga-ugma a pilosopia | publisher=M. E. Sharpe | year=1998 | isbn=0-7656-0216-4 | url=http://books.google.com/books/about/Introduction_to_Ancient_Philosophy.html?id=Gz-8PsrT32AC }}</ref> Daytoy a naibagbaga ket maitunos iti [[teleolohiko]] a panangipalpalawag iti biag, a pakaibilangan ti penomena kadagiti termino ti panggep wenno kadagusan ti gandat. Isunga ti kinapuraw ti dutdot ti polar nga uso ket naipalawag babaen ti ''panggepna'' iti parawpaw. Ti turong ti gapuanan (manipud timasakbayan ken napalabas) ket maisuppiat iti sientipiko nga ebidensia para ti masna a panagpili, a mangipalplawag kadagiti pagbanagan kadagiti termino iti napalabas a gapuanan. Dagiti biolohiko a langa ket naipalplawag babaen ti panagkita kadagiti kasayaatan a resulta ti masakbayan, ngem babaen ti panagkita kadagiti napalabas nga ebolusionario a pakasaritaan ti sebbangan, a nakaiturongan ti masna a panagpili kadagiti langa a nasalsalusod.<ref name=stewert_williams2010>{{Cite book | first1=Steve | last1=Stewart-Williams | year=2010 | title=Darwin, Dios ken ti kaibuksilan ti biag: kasano a mangisuppiat kadagiti amin ti ebolusionario a teoria a napanunot nga ammom iti biag | publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan | isbn=0-521-76278-2 | pages=193–194 | url=http://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 | postscript= }}</ref> === Bitalismo === Ti [[bitalismo]] ket isu ti pammati a ti pamunganayan ti biag ken saan a material. Daytoy ket nagtaud kenni [[Georg Ernst Stahl|Stahl]] (maika-17 a siglo), ket nagtengtengngel ti daytoy a panirigan aginggana idi tengnga ti maika-19 a siglo. Daytoy ket kinaynayat dagiti pilosopo a kas kenni [[Henri Bergson]], [[Nietzsche]], [[Wilhelm Dilthey]],<ref>{{cite book | first1=Sanford | last1=Schwartz | title=C. S. Lewis iti Kinaudi a Prontera: Siensia ken Supernatural iti Trilohia ti Limbang | publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan| year=2009 | isbn=0-19-988839-6 | page=56 | url=http://books.google.com/books?id=4hQLdPtJe9EC&pg=PA56 }}</ref> dagiti anatomo a kas kenni [[Marie François Xavier Bichat|Bichat]], ken kimiko a kas kenni [[Justus von Liebig|Liebig]].<ref name=wilkinson>{{cite journal | first1=Ian | last1=Wilkinson | title=Pakasaritaan ti Klinikal a Kimika&nbsp;– Ni Wöhler ken ti Pannkaipasngay ti Klinikal a Kimika | journal=Ti Warnakan ti Internasional a Pederasion ti Klinikal a Kimika ken Laboratorio a Medisina | volume=13 | issue=4 | year=1998 | url=http://ifcc.nassaro.com/index.asp?cat=Publications&scat=eJIFCC_&suba=Vol_13_No_4&subx=History_of_Clinical_Chemistry_W%C3%B6hler_and_the_Birth_of_Clinical_Chemistry_&zip=1&dove=1&zona=full&numero=&aq=1 | accessdate=2012-06-12 }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ti bitalismo ket nangiramraman ti kapanunotan nga adda idi ti kammasapulan a paggiddiatan ti organiko ken inorganiko a material, ken ti pammati a ti organiko a material ket mabalin laeng a maala manipud kadagiti sibibiag a banag. Daytoy ket naisupapak idi 1828, idi ni [[Friedrich Wöhler]] ket insaganana ti [[urea]] manipud kadagiti inorganiko a materiales.<ref>{{cite journal | title = Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs | author = Friedrich Wöhler | journal = Annalen der Physik und Chemie | volume = 88 | issue = 2 | pages = 253–256 | year = 1828 | doi = 10.1002/andp.18280880206 | url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer|bibcode = 1828AnP....88..253W }}</ref> Daytoy [[Wöhler a sintesis]] ket naikedkeddeng a ti nangrugian ti moderno nga [[organiko a kimika]]. Daytoy ket nangruna iti pakasaritaan gapu ta immuna a napataud ti [[organiko a kompuesto manipud ]] kadagiti [[inorganiko a kompuesto|inorganiko]] a reaktibo<ref name=wilkinson /> Idi las-ud ti tawtawen ti 1850, ni [[Hermann von Helmholtz|Helmholtz]], nga inpakpakauna babaen ni [[Julius Robert von Mayer|Mayer]], ket nangipakpakita nga awan ti mapukaw nga enerhia iti panaggunay ti piskel, nangisingasing daytoy nga awan dagiti "nangruna a puersa" a naken a mangkuti ti maysa a piskel.<ref>{{cite book | first1=Anson | last1=Rabinbach | title=Ti Motor ti Tao: Enerhia, Bannog, ken dagiti Taudan ti Modernidad| publisher=Unibersidad ti California a Pagmalditan | year=1992 | isbn=0-520-07827-6 | pages=124–125 | url=http://books.google.com/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124&lpg=PA124 }}</ref> Isu dagitoy a resulta ti panagbaybayan ti sientipiko a panagay-ayat kadagiti teoria ti bitalismo, ngem daytoy a pammati ket nagtultuloy kadagiti [[pospolipido|pseudosientipiko]] a teoria a kas ti [[homeopatia]], a nagipatpatarus kadagiti sakit ken dagiti kirokiro a kas gapuanan babaen dagiti disturbo iti maysa a naipagpagarup a nangruna a puersa wenno peursa ti biag.<ref>{{cite web | title=Puesto a papel ti NCAHF iti Homeopatia | date=Pebrero 1994| publisher=National Council Against Health Fraud | url=http://www.ncahf.org/pp/homeop.html | accessdate=2012-06-12 }}</ref> == Dagiti panangipalpalawag == Karit kadagiti sientista ken dagiti pilosopo ti mangipalawag ti biag kadagiti nalawag a termino.<ref>{{cite web | first1=Leslie | last1=Mullen | date=Hunio 19, 2002 | title=Defining Life | work=Taudan ti Ebolusion ti Biag | publisher=Astrobiolohia | url=http://www.astrobio.net/exclusive/226/defining-life | accessdate=2012-05-25 }}</ref><ref>{{cite web | first1=Claus | last1=Emmeche | year=1997 | title=Panangipalplawag ti Biag, Panangipalplawag ti Irurumsua | publisher=Niels Bohr Institute | url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html | accessdate=2012-05-25 | archive-date=2012-03-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://artsandsciences.colorado.edu/magazine/2009/03/can-we-define-life/ |title=Maipalwag tayo kadi ti Biag |accessdate=2009-06-22 |year=2009 |publisher=Colorado Arts & Sciences |archive-date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610005441/http://artsandsciences.colorado.edu/magazine/2009/03/can-we-define-life/ |url-status=dead }}</ref> Daytoy ket narigat gapu ta ti biag ket maysa a proseso, ken saan a puro a sustansia.<ref name="DefinitionMotivation">{{Cite journal | last = Mautner | first = Michael N. | title = Naidagus a panspermia. 3. Dagiti estratehia ken motibasion para iti panangimula kadagiti ulep a mangporma ti bituen | journal = Warnakan ti Britaniko nga Interplanetario a KagimonganJ | year = 1997 | volume = 50 | pages = 93–102 | url = http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf | bibcode = 1997JBIS...50...93M | access-date = 2013-08-13 | archive-date = 2012-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="SeedingBook">{{Cite book | last = Mautner | first = Michael N. | title = Panangimula ti Uniberso iti Biag: Panangiseguridad iti Kosmolohiko a Kasakbayan tayo | publisher = Legacy Books (www.amazon.com) | location = Washington D. C. | year = 2000 | isbn = 0-476-00330-X | url = http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf | access-date = 2013-03-05 | archive-date = 2012-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf | url-status = dead }}</ref> Ti ania man a panangipalplawag ket nasken a nalawa a makaanay a mansakop iti amin a biag nga ammo tayo, ken nasken a sapasap a makaanay tapno mangiraman ti biag a mabalin a kammasapulan a maigiddiat manipud iti biag iti Daga.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K. H. |last2=Conrad |first2=P. G. |title=Biag: napalabas, agdama ken masakbayan |journal=Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan dagiti Londres B a Siensia ti Biolohia |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–39 |date= Disiembre 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=http://journals.royalsociety.org/content/7r10hqn3rp1g1vag/fulltext.pdf}}</ref><ref name=McKay>{{Cite journal |title=Ania kadi ti Biag—ken Kasano a Biruken tayo kadagiti Sabali a Lubong? |journal=Publiko a Biblioteka ti Siensia&nbsp;– Biolohia |date=Septiembre 14, 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=2(9) |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302}}</ref><ref name="Bioethics">{{Cite journal | last = Mautner | first = Michael N. | title = Dagiti naipatengnga ti biag nga etika, ken ti masakbayan ti tao iti limbang | journal = Bioethics | volume = 23 | pages = 433–440 | year = 2009 | doi = 10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x | pmid = 19077128 | url = http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf | issue = 8 | access-date = 2013-08-13 | archive-date = 2012-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf | url-status = dead }}</ref> == Taudan == Ti ebidensia ket mangisingasing a ti biag iti Daga ket ket mabalin a rimsua idi 3.7&nbsp;[[bya|bilion a tawtawen]],<ref>{{cite book | first1=Clare | last1=Milsom | first2=Sue | last2=Rigby | title=Pannagitaldiap kadagiti posil | edition=Maika-2 nga | publisher=John Wiley & Sons | year=2009 | isbn=1-4051-9336-0 | page=134 | url=http://books.google.com/books?id=OdrCdxr7QdgC&pg=PA134 }}</ref> a dagiti kaduogan a tugot ti biag a nabirukan kadagiti posil a napetsaan manipud idi 3.4 bilion a tawtawen.<ref>{{Cite journal | last1 = Wacey | first1 = D. | last2 = Kilburn | first2 = M. R. | last3 = Saunders | first3 = M. | last4 = Cliff | first4 = J. | last5 = Brasier | first5 = M. D.| title = Microfossils of sulphur-metabolizing cells in 3.4-billion-year-old rocks of Western Australia | doi = 10.1038/ngeo1238 | journal = Nature Geoscience | volume = 4 | issue = 10 | pages = 698 | year = 2011 | pmid = | pmc = }}</ref> Iti maysa nga inadal babaen ti [[Dagiti Nailian a Patakder ti Salun-at]], dagiti mannurat ket [[Panspermia#CKarikut|nangipagpagarup]] a no ti biolohiko a karikut ket umadu unay iti las-ud ti [[ebolusion]], ti biag iti [[law-ang]] ket mabalin a ganganai a nangrugi idi 10 bilion a tawtawen<ref name="arXiv-20130328">{{cite journal |last1=Sharov |first1=Alexei A. |last2=Gordon| first2=Richard |title=BIag Sakbay ti Daga| url=http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1304/1304.3381.pdf |date=28 Marso 2013 |journal=[[arXiv]]|arxiv=1304.3381v1 |accessdate=16 Abril 2013 }}</ref><ref name="NIH-20060612" /> – dagiti bilion a tawen sakbay a rimsua ti [[Daga (planeta)|Daga]], a nagisingasing a ti Daga ket minulaan babaen ti [[panspermia]] wenno [[naidagusan a panspermia]]. Amin a naam-ammuan a porma ti biag ket makibinningay kadagiti kammasapulan a mekanismo ti molekula, a mangipakpakita ti [[sapasap a tinaudan]]; naibatay kadgitoy a panagpalpalaiiw, hipotesis iti tinaudan ti biag ket mangpadas a mangbiruk ti mekanismo a mangipalawag ti pannakaporma ti maysa a [[unibersal a sapasap a tinaudan]], manipud kadagiti simple nga [[organiko a molekula]] babaen ti kasakbayan ti selula a biag aginggana kadagiti protoselula ken metabolismo. Nabingbingayen dagiti modelo a katkategoria ti "immuna ti gene" ken "immuna ti metabolismo", ngem ti kinaudi a pagduyosan ket ti irurumsua kadagiti hibrido a modelo a mangitipon kadagitoy dua a kategoria.<ref>{{cite journal | last1=Coveney | first1=Peter V. | first2=Philip W. | last2=Fowler | title=Panagmodelo ti karikut ti biolohia: ti maysa a perspektibo ti sientista | journal=Warnakan ti INterface ti Naarian a Kagimongan | year=2005 | volume=2 | issue=4 | pages=267–280 | doi=10.1098/rsif.2005.0045 }}</ref> Awan dagiti agdama a sientipiko a konsenso no kasano a nangrugi ti biag. NUpay kasta, kaaduan kadagiti naaw-awat a sientipiko a modelo ket mangitakder kadagiti sumaganad a panagpalpaliiw: * Ti [[eksperimento Miller-Urey]], ken ti obra ni [[Sidney W. Fox|Sidney Fox]], ket mangipakpakita kadagiti kasasaad ti primitibo a Daga ket nagparabor kadagiti kimiko a reaksion a nangsintesado kadagiti [[amino asiso]] ken dagiti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a tinaudan.<ref>{{cite web | url = http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars145.php | title = Habitabilidad ken Biolohia: Ania kadi dagiti Tagikua ti Biag? | accessdate = 2013-06-06 | work = Mision ti Phoenix Mars | publisher = Ti Unibersidad ti Arizona | archive-date = 2014-04-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140417155949/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars145.php | url-status = dead }}</ref> * Dagiti [[Phospholipid]] ken kellaatda a nangporma kadagiti [[dua a tuon ti lipido]], ti batayan nga estruktura ti maysa a [[kulanit ti selula]]. Dagiti sibibiag nga organismo ket agsintesadoda kadagiti [[protina]], ken dagitoy ket dagiti [[polimero]] dagiti amino asido nga agus-usar kadagiti panangiyammo a naikodigo babaen ti [[deoksiribonukleiko nga asido]] (DNA). Ti [[sintesis ti protina]] ket buklen dagiti intermediario a [[ribonucleiko asido ]] (RNA) a polimero. Ti maysa a posibilidad no kasano a nangrugi ti biag ket ti pannakaiyuna dagiti gene, ken sinaruno dagiti protina;<ref>{{cite book | last1=Senapathy | first1=Periannan | authorlink= | title=Nawaya pannkaipasangay dagiti organismo| location=Madison, WI | publisher=Genome Press | year=1994 | isbn=0-9641304-0-8 | url=http://books.google.com/books?id=3hJFAQAAIAAJ }}</ref> ti alternatibo ket maibaga nga immuna dagiti protina kalpasanna dagiti gene.<ref>{{cite book | last1=Eigen | first1=Manfred | first2=Ruthild | last2=Winkler | title=Dagiti addang para iti biag: ti perpektibo iti ebolusion (Aleman nga edision, 1987) | publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan | year=1992 | page=31 | isbn=0-19-854751-X | url=http://books.google.com/books/about/Steps_towards_life.html?id=R7QTAQAAIAAJ }}</ref> Nupay kasta, gapu ta dagiti gene ken dagiti protina ket nasken tapno mapataud ti tunggal maysa kadagitoy, ti parikut a panangikeddeng no ania ti immuna ket kasla ti [[manok wenno ti itlog]]. Kaaduan kadagiti sientista ket nangampon ti hipotesis a gapu iti daytoy, saan a mabalin a dagiti gene ken dagiti protina ket nawayada a rimsua.<ref name="Barazesh, Solmaz 2009">{{cite journal | last1=Barazesh | first1=Solmaz | title=Kasano a nangrugi ti RNA: Agbirbiruk dagiti Sientista kadagiti Tinaudan ti Biag | journal=Science News | date=Mayo 13, 2009 | url=http://www.usnews.com/science/articles/2009/05/13/how-rna-got-started-scientists-examine-the-origins-of-life | accessdate=2012-05-25 }}</ref> Isu a ti posibilidad nga immuna nga insingasing babaen ni [[Francis Crick]],<ref>{{cite book | last1=Watson | first1=James D. | title=Prologo: dagiti nasapa pannagipagpgarup ken dagiti kinapudno a maipanggep kadagiti plantilia ti RNA | pages=xv–xxiii | work=The RNA World | editor1-first=R. F. | editor1-last=Gesteland | editor2-first=J. F. | editor2-last=Atkins | publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press | location=Cold Spring Harbor, New York | year=1993 }}</ref> ket isu ti biaga a naibatay iti [[RNA]],<ref name="Barazesh, Solmaz 2009" /> nga addaan kadagiti kasla DNA a tagikua ti panagipenpen ti pakaammo ken dagiti [[katalisis|kataliktiko]] a tagikua dagiti dadduma a protina. Daytoy ket tinawtawagan ti [[RNA a hipotesis ti lubong]], ken daytoy ket sinuportaran babaen ti panagpalplaiiw nga adu kadagiti kritikal a komponente dagiti selulaa (dagiti kabuntogan a [[Ebolusion|nagbaliw]]) ket kaaduan a buklen dagitoy ti RNA. Ken dagiti pay kritikal a kumaduaan a banag ti ([[Adenosine triphosphate|ATP]], [[Acetyl-CoA]], [[NADH]], kdpy.) ket mabalin dagitoy a nukleotides wenno dagiti sustansia a nalawag a maikabagian kaniada. Dagiti kataliktiko a tagikua ti RNA ket saan pay idi a naipakpakita idi immuna a naisingasing ti hipotesis,<ref>{{cite journal | first1=Walter | last1=Gilbert | title=Ti Taudan ti Biag: Ti lubong ti RNA| journal=Nature | volume=319 | issue=618 | date=Pebrero 20, 1986 | doi=10.1038/319618a0 |bibcode = 1986Natur.319..618G | pages=618 }}</ref> ngem pinasingkedan daytoy babaen ni [[Thomas Cech]] idi 1986.<ref>{{cite journal | last1=Cech | first1=Thomas R. | title=Ti modelo ti nakatalisado nga RNA a replikasion ti RNA | pages=4360–4363 | volume=83 | journal=Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia ti Siensia ti Estados Unidos| year=1986 | url=http://www.pnas.org/content/83/12/4360.abstract | accessdate=2012-05-25 | issue=12 | bibcode=1986PNAS...83.4360C | doi=10.1073/pnas.83.12.4360}}</ref> Ti maysa a parikut ti lubong ti RNA a hipotesis ket ti sisntesis ti RNA manipud iti simple nga inorganiko a tinaudan ket narigrigat ngem kadagiti organiko a molekula. Ti maysa arason ti daytoy ket dagiti tinaudan ti RNA ket natalinaayda unay ken nabuntogda a makitinnignay iti tunggal maysa babaen kadagiti ambiente a kasasaad, ken naisingasingen a dagiti sibibiag nga organismo ket mangbukel kadagitoy iti tunggal maysa a molekula sakbay ti RNA.<ref name=Cech>Cech, T.R. (2011). Dagiti Lubong ti RNA iti KOntesto. Source: Departamento ti Kimika ken Biokimika, Unibersidad ti Colorado, Boulder, Colorado 80309-0215. Cold Spring Harb Perspect Biol. 2011 Peb 16. pii: cshperspect.a006742v1. {{DOI|10.1101/cshperspect.a006742}}.</ref> Nupay kasta, ti nagballigi a sintesis dagiti dadduma a molekula ti RNA babaen kadagitoy nga adda a kasasaad sakbay ti biag iti Daga ket nagun-oden babaen ti pananginayon kadagiti alternatibo a tinaudan iti naisangayan ngaurnos iti tinaudan ti [[pospato]] nga adda kadagiti amin a reaksion.<ref>{{cite journal | last1=Powner | first1=Matthew W. | first2=Béatrice | last2=Gerland | first3=John D. | last3=Sutherland | title=Sintesis ti matignay a pirimidine ribonukleotides kadagiti mabalin a kasasaad ti prebiotiko | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-14_459_7244/page/239 | journal=Nature | volume=459 | pages=239–242 | date=Mayo 14, 2009 | doi=10.1038/nature08013 | pmid=19444213|bibcode = 2009Natur.459..239P | issue=7244 }}</ref> Daytoy a panagadal ket mangpabalin ti hipotesis ti lubong ti RNA.<ref>{{cite journal | last1=Szostak | first1=Jack W. | title=Dagiti Taudan ti Biag: Dagiti sistema ti kimika iti nasapa a Daga | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-14_459_7244/page/171 | journal=Nature | volume=459 | pages=171–172 | date=Mayo 14, 2009 | doi=10.1038/459171a |bibcode = 2009Natur.459..171S | issue=7244 | pmid=19444196 }}</ref> Dagiti heolohiko a natakuatan idi 2013 ket nangipakpakita a ti reaktibo a sebbangan ti [[posporo]] (kasla ti [[pospito]]) ket adu dagitoy iti taaw sakbay idi 3.5 Ga, ken ti [[Schreibersita]] ket nalaka a makitinnignay iti naibatay ti danum a [[glycerol]] tapno agpataud ti pospito ken [[glycerol 3-pospito]].<ref name=Pasek>{{cite journal|last=Pasek|first=Matthew A.|title=Ebidensia para iti reaktibo a napabassit a sebbangan ti posporo iti nasapa nga Archaea a taaw|journal=PNAS|date=Hunio 18, 2013|volume=110|issue=25|pages=10089-10094|doi=10.1073/pnas.1303904110|url=http://www.pnas.org/content/110/25/10089|accessdate=16 Hulio 2013}}</ref> Daytoy ket naipagpagarup a ti aglaon ti [[Schreibersita]] a [[meteorites]] manipud iti [[Naladaw a Nakaro a Panagbomba]] ket mabalin a nakaited ti nasapa a napabassit a posporo, a mabalin nga agtignay kadagiti prebiotiko nga organiko a molekula tapno mangporma kadagiti [[posporilasion|posporilado]] a biomolekula, a kasla ti [[RNA]]. Idi 2009, dagiti eksperimento ket nangipakita ti [[Darwinio nga ebolusion]] iti maysa a dua ti komponente a sistema dagiti ensima ti RNA ([[ribosima]]) ''in vitro''.<ref>{{cite journal | last1=Lincoln | first1=Tracey A. | first2=Gerald F. | last2=Joyce | title=Bukod a Natalinaay a Replikasion ti maysa nga Ensima ti RNA| url=https://archive.org/details/sim_science_2009-02-27_323_5918/page/1229 | journal=Science | date=Pebrero 27, 2009 | volume=323 | issue=5918 | pages=1229–1232 | doi=10.1126/science.1167856 | pmid=19131595 | pmc=2652413|bibcode = 2009Sci...323.1229L }}</ref> Ti obra ket naaramid iti laboratorio ni [[Gerald Joyce]], a nangibagbaga, "Daytoy ti immuna a kas pagarigan, iti ruar ti biolohia, ti ebolusionario a panagampon ti maysa a sistema ti molekular a henetiko."<ref>{{cite journal | last1=Joyce | first1=Gerald F. | title=Ebolusion ti maysa a lubong ti RNA | journal=Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology | pmc=2891321 | doi=10.1101/sqb.2009.74.004 | pmid=19667013 | volume=74 | year=2009 | pages=17–23}}</ref> Dagiti prebiotiko a kompuesto ket mabalin nga adda kadagiti ekstraterestial a tinaudan. Dagiti natakuatan ti [[NASA]] idi 2011, a naibatay kadagiti panagadal kadagiti [[meteorite]] a mabirukan iti [[Daga (planeta)|Daga]], ket mangisingasing a dagiti kompuesto ti [[DNA]] ken RNA ([[adenine]], [[guanine]] ken dagiti maikabagian nga organiko a molekula) ket mabalin a naporna iti [[akinruar a limbang]].<ref name="Callahan">{{cite web |last1=Callahan |last2=Smith |first2=K.E. |last3=Cleaves |first3=H.J. |last4=Ruzica |first4=J. |last5=Stern |first5=J.C. |last6=Glavin |first6=D.P. |last7=House |first7=C.H. |last8=Dworkin |first8=J.P. |date=11 Agosto 2011 |title=Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases |url=http://www.pnas.org/content/early/2011/08/10/1106493108 |publisher=[[PNAS]] |doi=10.1073/pnas.1106493108 |accessdate=15 Agosto 2011 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918104518/http://www.pnas.org/content/early/2011/08/10/1106493108 |url-status=dead }}</ref><ref name="Steigerwald">{{cite web |last=Steigerwald |first=John |title=NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space |url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html |publisher=[[NASA]] |date=Agosto 8, 2011 |accessdate=2011-08-10 |archive-date=2020-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511192941/https://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html |url-status=dead }}</ref><ref name="DNA">{{cite web |author=ScienceDaily Staff |title=DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110808220659.htm |date=Agosto 9, 2011 |publisher=ScienceDaily |accessdate=2011-08-09}}</ref><ref name=Lincei>{{cite journal |last=Gallori |first=Enzo |title=Astrokimika ken ti tinaudan ti henetiko a material |journal=Rendiconti Lincei |date=Nobiembre 2010 |volume=22 |issue=2 |pages=113–118 |id= |url=http://www.springerlink.com/content/x332837483630g24/ |accessdate=2011-08-11 |doi=10.1007/s12210-011-0118-4 }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Dagiti nota == {{Reflist|group=nota}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * Kauffman, Stuart. [http://www.edge.org/3rd_culture/kauffman03/kauffman_index.html The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman] *''[http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf Seeding the Universe With Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |date=2012-11-02 }}'' Legacy Books, Washington D. C., 2000, {{ISBN|0-476-00330-X}} * Walker, Martin G. [http://rationalphilosophy.net/index.php/the-book ''LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724030023/http://rationalphilosophy.net/index.php/the-book |date=2011-07-24 }} Dog Ear Publishing, 2006, {{ISBN|1-59858-243-7}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commonscat-inline|Tree of life|Puon ti Biag}} {{Dagiti ranggo ti taksonomia}} [[Kategoria:Biag| ]] [[Kategoria:Dagiti biolohiko a sistema]] [[Kategoria:Biolohia]] [[Kategoria:Terminolohia ti biolohia]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] 7krsn7meeozy0znggixton0hqle5kq4 0 25777 407010 406550 2026-09-23T23:36:32Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 407010 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name=Dagiti eukaryote | fossil_range=[[Orosiriano]] – [[Holoseno|Agdama]] {{long fossil range|1850|0|earliest=2700}} | image=Eukaryota diversity 2.jpg | image_caption=Dagiti eukaryote ken dagiti sumagmamano a wadan ti dibersidadda – agpakanawan manipud iti ngato a kanigid: [[Osmia bicornis]], ''[[Boletus edulis]]'', [[Kadawyan a chimpanzee]], ''[[Isotricha intestinalis]]'', [[Ranunculus asiaticus]], ken ''[[Volvox carteri]]'' | taxon=Eukaryota | authority=([[Édouard Chatton|Chatton]], 1925) [[Robert Whittaker|Whittaker]] & [[Lynn Margulis|Margulis]], 1978 | subdivision_ranks=Dagiti [[Pagarian (biolohia)#Dagiti pagarian ti Eukaryota|supergrupo]]<ref name="Adl2012">{{cite journal | vauthors = Adl SM, Simpson AG, Lane CE, Lukeš J, Bass D, Bowser SS, Brown MW, Burki F, Dunthorn M, Hampl V, Heiss A, Hoppenrath M, Lara E, Le Gall L, Lynn DH, McManus H, Mitchell EA, Mozley-Stanridge SE, Parfrey LW, Pawlowski J, Rueckert S, Shadwick L, Shadwick L, Schoch CL, Smirnov A, Spiegel FW | display-authors = 6 | title = The revised classification of eukaryotes | journal = The Journal of Eukaryotic Microbiology | volume = 59 | issue = 5 | pages = 429–93 | date = September 2012 | pmid = 23020233 | pmc = 3483872 | doi = 10.1111/j.1550-7408.2012.00644.x | url = http://www.paru.cas.cz/docs/documents/93-Adl-JEM-2012.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20160616160800/http://www.paru.cas.cz/docs/documents/93-Adl-JEM-2012.pdf | url-status = dead | archive-date = 16 Hunio 2016 }}</ref> ken dagiti [[Pagarian (biolohia)|pagarian]] | subdivision = * <div style="background: {{Taxobox colour|Archaeplastida}}; padding: 4px;"> [[Archaeplastida]]</div> ::<div style="background: {{Taxobox colour|Plantae}}; padding: 4px;"> Pagarian ti '''[[Plantae]]''' – Mulmula</div> * <div style="background: {{Taxobox colour|SAR}}; padding: 4px;"> [[Hacrobia]]<ref name="pmid18585873">{{cite journal | vauthors = Sakaguchi M, Takishita K, Matsumoto T, Hashimoto T, Inagaki Y | title = Tracing back EFL gene evolution in the cryptomonads-haptophytes assemblage: separate origins of EFL genes in haptophytes, photosynthetic cryptomonads, and goniomonads | journal = Gene | volume = 441 | issue = 1–2 | pages = 126–31 | date = Hulio 2009 | pmid = 18585873 | doi = 10.1016/j.gene.2008.05.010 | url = http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378-1119(08)00219-9 }}</ref></div> * <div style="background: {{Taxobox colour|SAR}}; padding: 4px;"> [[Supergrupo ti SAR|SAR]] ([[Heterokonta|Stramenopiles]] + [[Alveolata]] + [[Rhizaria]])</div> * <div style="background: {{Taxobox colour|Excavata}}; padding: 4px;"> [[Discoba]]</div> * <div style="background: {{Taxobox colour|Excavata}}; padding: 4px;"> [[Loukozoa]]</div> * <div style="background: {{Taxobox colour|Amoebozoa}}; padding: 4px;"> [[Amoebozoa]]</div> * [[Opisthokonta]] ::<div style="background: {{Taxobox colour|Animalia}}; padding: 4px;"> Pagarian ti '''[[Ayup|Animalia]]''' – Ay-ayup</div> ::<div style="background: {{Taxobox colour|Fungi}}; padding: 4px;"> Pagarian ti '''[[Fungus|Fungi]]'''</div> * [[Hemimastigophora]] ---- Eukaryotic organisms that cannot be classified under the kingdoms Plantae, Animalia or Fungi are sometimes grouped in the kingdom '''[[Protista]]'''. {{!}}- style="background:#e0d0b0;" {{!}} }} Dagiti '''eukaryote''' ket maysa nga [[organismo]] a dagiti [[Selula (biolohia)|selulana]] ket aglaon ti tengnga ken dadduma pay nga organulo a nabalkot iti kaunegan dagiti [[Biolohiko a kulanit|kulanit]]. Dagiti eukaryote ket pormal dagitoy a [[takson]] ti '''Eukaryota ''' wenno '''Eukarya'''. Ti nailawagan a kulanit a mangbedbed nga estruktura a mangikabil pakailasinan kadagiti selula ti eukaryote manipud kadagiti selula ti [[prokariota]] ket ti [[Tengnga ti selula|tengngana]], wenno [[nuklear a sobre]], iti kaunegan a ti pakaawitan ti henetiko a materiales.<ref name="Youngson">{{cite book| last= Youngson| first= Robert M.| title= Collins a Diksionario ti Biolohia ti Tao| url= https://archive.org/details/collinsdictionar0000youn_t7n0| year= 2006| publisher= HarperCollins| location= Glasgow| isbn= 0-00-722134-7}}</ref><ref name="Nelson&Cox">{{Cite book|last1= Nelson|given1= David L. |surname2= Cox|given2= Michael M.|year=2005|title=Lehninger Principles of Biochemistry|edition=4th|publication-place=New York|publisher=W.H. Freeman|isbn=0-7167-4339-6 }}</ref><ref name="Martin">{{cite book| editor=Martin, E.A.| edition=2nd | title= Macmillan a Diksionario dagiti Siensia ti Biag| url=https://archive.org/details/dictionaryoflife0000unse_b2q5| year= 1983| publisher= Macmillan Press| location= Londres| isbn= 0-333-34867-2}}</ref> Ti kaadda ti tengnga ket mangited kadagiti eukarita kadagiti naganda, a nagtaud manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] ti [[wiktionary:ευ|ευ]] (''eu'', "nasayaat") ken [[wiktionary:κάρυον|κάρυον]] (''karyon'', "nues" wenno "kernel").<ref name=OnlineEtDict>{{cite web|title=eukaryotic|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=eukaryotic&allowed_in_frame=0|publisher=Online a Diksionario ti Etimolohia}}</ref> Kaaduan kadagiti eukaryote a selula ket aglaonda pay ti sabsabali a bedbed dagiti kulanit nga [[organulo]] a kas ti [[mitochondria]] wenno ti [[Golgi nga aparato]]. Iti pay maipatinayon, dagiti mula ken ken algas ket aglaonda kadagiti [[kloroplasto]]. Adu kadagiti [[protista|uniselular nga organismo]] ket dagiti eukaryote, a kas ti [[protozoa]]. Amina dagiti multiselular nga organismo ket dagiti eukaryote, mairaman dagiti [[ayup]], [[mula|mulmula]] ken dagiti [[fungus]]. Ti [[pannakabingbinga ti selula]] kadagiti eukaryote ket aggiddiat manipud kadagiti organismo nga awan tengngana ([[Prokaryote]]). Adda dagiti dua a kita ti proseso ti pannakabingbingay. Iti [[mitosis]], ti maysa a selula ket mabingbinga nga agpataud kadagiti dua a henetiko nga agpada a selula. Iti [[meiosis]], a nasken iti [[seksual reproduksion]], ti maysa a selula ti [[diploid]] (adda dua a kromosoma, maysa manipud iti tungngal maysa a nagannak) ket mapan iti [[Henetiko a panagtitipon manen|panagtitipon manen]] iti tunggal maysa a paris dagiti kromosoma ti nagannak, ken into pay ti dua nga addang iti panagbingbingay ti selula, a pagbanagan iti uppat a selula ti [[haploid]] ([[gametes]]). Iti tunggal maysa a gamete ket addaan laeng ti maysa a komplemento dagiti kromosoma, ti tunggal maysa ket naisangayan a laok ti dagiti mainaig a paris dagiti kromosoma ti nagannak. Ti [[dominio (biolohia)|dominio]] nga Eukariota ket agparang a kas [[monopiletiko]], ken isu nga mangbukel ti maysa kadagiti tallo a dominio ti biag. Dagiti dua a sabali a dominio, ti [[Bakteria]] ken ti [[Archaea]], ket dagiti [[prokariota]] ken awan dagiti langa a kasla dita ngato. Dagiti eukaryote ket mangirepresenta ti bassit-usit a minoridad iti amina a sibibiag a banag;<ref>{{Cite journal |author= Whitman W |author2= Coleman D |author3= Wiebe W |title= Dagiti prokariota: Ti di nakitkita unay a kaaduan |url= https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-06-09_95_12/page/6578 |doi= 10.1073/pnas.95.12.6578 |journal= Proc Natl Acad Sci USA |volume= 95 |issue= 12 |pages= 6578–83 |year= 1998 |pmid= 9618454 |pmc= 33863 |bibcode= 1998PNAS...95.6578W }}</ref> uray ti bagi ti tao adda daytoy ti ad-adu ngem 10 a beses ngem dagiti mikrobio ngem dagiti selula ti tao.<ref>{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|title=Kasano nga Agsalaknib ken Mangipalawag Kaniatayo dagiti Mikrobio|url=http://www.nytimes.com/2010/07/13/science/13micro.html?_r=2&pagewanted=all|accessdate=17 Hulio 2010|newspaper=New York Times|date=13 Hulio 2010}} Kitaen pay ti [[mikrobiome]].</ref> Nupay kasta, gapu ti kadakkelda, ti kolektibo a biomasada iti sangalubongan ket nakarkulo iti agarup a kapada dagiti prokariota.<ref name="Whitman etal">Whitman, Coleman, and Wiebe, [http://www.pnas.org/cgi/reprint/95/12/6578.pdf Prokaryotes: Ti di nakitkita a kaaduan], Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 95, pp. 6578–6583, June 1998</ref> Dagiti eukaryote ket immunada a naparang-ay idi 1.6–2.1 bilion a tawtawen. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Wikispecies-inline|Eukaryota}} * [http://www.tolweb.org/Eukaryotes/3 Dagiti eukaryote (website ti Puon ti Biag)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129074456/http://www.tolweb.org/Eukaryotes/3 |date=2012-01-29 }} {{Taxonbar|from=Q19088}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Dagiti eukaryote| ]] [[Kategoria:Dagiti dominio (biolohia)|Eukaryote]] bz17wn4v6ofi2r4gl7emhvpk22hz6vo 0 43045 407009 403031 2026-09-23T23:27:38Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 407009 wikitext text/x-wiki Ti '''Neomura''' ket ti mabalin a [[klado]] a buklen dagiti dua a [[Dominio (biolohia)|dominio ti biag]] ti [[Archaea]] ken [[Eukaryote|Eukaryota]].<ref name="pmid11931142">{{cite journal |author=Cavalier-Smith T |title=The phagotrophic origin of eukaryotes and phylogenetic classification of Protozoa |journal=Int. J. Syst. Evol. Microbiol. |volume=52 |issue=Pt 2 |pages=297–354 |date=Marso 2002 |pmid=11931142 |doi=10.1099/00207713-52-2-297 |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11931142 |access-date=2016-01-29 |archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729113756/http://ijs.microbiologyresearch.org/content/journal/ijsem |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729113756/http://ijs.microbiologyresearch.org/content/journal/ijsem |date=2017-07-29 }}</ref> Ti grupo ket immuna nga insingasing babaen ni [[Thomas Cavalier-Smith]] ken ti kayat a sawen ti naganna ket "dagiti baro a diding"; natawtawagan daytoy iti kasta gapu ta naipagpagarup a [[ebolusion|nagtaud]] manipud iti [[Bakteria]], ken maysa kadagiti nangruna a panagbalbaliw ket ti pannakaisukat dagiti [[peptidoglukano]] a [[diding ti selula]] kadagiti sabali a [[glikoprotina]]. Ti pangilasin a porma ket ti '''Neomurano''', ken ti bugbugtong manipud iti grupo ket tinawtawgan pay iti '''Neomurano'''. Imbagbaga babaen ni [[Thomas Cavalier-Smith]], a dagiti porma ti "Eukariota ken arkeabakteria manipud iti klado ti neomura ket agkakabsatda, a kas nalawag a naipakpakita babaen dagiti gen a naiwarwara babaen dagiti arkeabakteria ken babaen dagiti adu a panagsasaruno dagiti kayo. Daytoy a panagkakabsat supadienna amian a teoria nga amin dagiti eukariota ket nagtaud babaen ti panagtitipon ti maysa nga arkeabakteria ken ti maysa a α-proteobakteria, ken mapaay pay daytoy a mangiraman dagiti nadumaduma a langa a naisangayan a nagbibingayan babaen dagiti eukariota ken aktinobakteria."<ref name="pmid11931142" /> {{Klado | style= font-size:100%; line-height:100% | label1=[[Last universal ancestor|LUA]]&nbsp;&nbsp; | 1={{klado |1=[[Chloroflexi (pilo)|Klorobakteria]] |2={{Klado |1=[[Hadobakteria]] |2={{Klado |1=[[Cyanobakteria]] |2={{Klado |1=[[Gracilicutes]] |2={{Klado |1=[[Euribakteria]] |2={{Klado |1=[[Firmicutes|Endobakteria]] |2={{Klado |1=[[Aktinobakteria]] |label2=&nbsp;Neomura&nbsp; |2={{Klado |1=[[Archaea]] |2=[[Eukaryote|Eukarya]] }} }} }} }} }}}}}}}}}} == Morpolohia == Dagiti Neomura ket agdumadumada a grupo, ken aglaon iti amin dagiti adu ti selulana a sebbangan, ken dagiti pay amin kadagiti kaaduan nga [[ekstremopilo|ekstremopiliko]] a sebbangan, ngem agbibinningayda amin kadagiti naisangayan a pakaidumaan iti molekula. Amin dagiti Neomurano ket addaan kadagiti [[histonea]] tapno makatulong iti panangipakahe iti [[kromosoma]], ken kaaduan ket addaan kadagiti [[intron]]. Amin dagitoy ket agus-usar iti molekula ti [[metionina]] a kas ti inisiador nga [[amino asido]] para iti [[sintesis ti protina]] (ti bakteria ket agus-usar iti [[N-Formilmetionina|formilmetionina]]). Iti kanungpalan, amin dagiti Neomurano ket agus-usar kadagiti nadumaduma a kita ti [[RNA]] ti [[RNA ti polimerasa|polimerasa]], bayat a dagiti Bakteria ket agus-usar laeng iti maysa. == Kitaen pay == *[[Protoselula]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{Commonscat-inline|Neomura}} * {{cite journal |author=Cavalier-Smith T |title=The origin of eukaryotic and archaebacterial cells |journal=Ann. N. Y. Acad. Sci. |volume=503 |issue= |pages=17–54 |year=1987 |pmid=3113314 |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb40596.x |url=http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0077-8923&date=1987&volume=503&spage=17 |access-date=2016-01-29 |archive-date=2013-01-05 |archive-url=https://archive.today/20130105193117/http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0077-8923&date=1987&volume=503&spage=17 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130105193117/http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0077-8923&date=1987&volume=503&spage=17 |date=2013-01-05 }} * {{cite journal |author=Cavalier-Smith T |title=The neomuran origin of archaebacteria, the negibacterial root of the universal tree and bacterial megaclassification |journal=Int. J. Syst. Evol. Microbiol. |volume=52 |issue=Pt 1 |pages=7–76 |date=Enero 2002 |pmid=11837318 |doi= 10.1099/00207713-52-1-7|url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11837318}} * {{cite journal |author=Cavalier-Smith T |title=Rooting the tree of life by transition analyses |journal=Biol. Direct |volume=1 |issue= |pages=19 |year=2006 |pmid=16834776 |pmc=1586193 |doi=10.1186/1745-6150-1-19 |url=http://www.biology-direct.com/content/1//19 |access-date=2016-01-29 |archive-date=2019-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218025429/http://www.biology-direct.com/content/1//19 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218025429/http://www.biology-direct.com/content/1//19 |date=2019-12-18 }} * {{cite journal |author=Skophammer RG |author2= Servin JA|author3= Herbold CW|author4= Lake JA |title=Evidence for a gram-positive, eubacterial root of the tree of life |journal=Mol. Biol. Evol. |volume=24 |issue=8 |pages=1761–8 |date=Agosto 2007 |pmid=17513883 |doi=10.1093/molbev/msm096 |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17513883}} * {{cite journal|last1=Cox|first1=C. J.|last2=Foster|first2=P. G.|last3=Hirt|first3=R. P.|last4=Harris|first4=S. R.|last5=Embley|first5=T. M.|title=The archaebacterial origin of eukaryotes|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-12-23_105_51/page/20356|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=10 Disiembre 2008|volume=105|issue=51|pages=20356–20361|doi=10.1073/pnas.0810647105|pmid=19073919|pmc=2629343}} * {{cite journal|last1=Cavalier-Smith|first1=T.|title=The Neomuran Revolution and Phagotrophic Origin of Eukaryotes and Cilia in the Light of Intracellular Coevolution and a Revised Tree of Life|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|date=2 Septiembre 2014|volume=6|issue=9|pages=a016006–a016006|doi=10.1101/cshperspect.a016006}} {{Eukaryota}} [[Kategoria:Pilohenetika]] axx8gvr708eqi8d2aq6se9ea5qbbmst 0 61057 407014 406839 2026-09-24T00:14:05Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 407014 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Baskular a mulmula | image = | image_caption = [[Siluriano]]–[[Holoseno]],<ref name="Edwards1980">{{cite journal |author= D. Edwards |year= 1980 |title= Records of ''Cooksonia''-type sporangia from late Wenlock strata in Ireland |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_1980-09-04_287_5777/page/41 |journal= Nature |volume= 287 |pages= 41–42 |doi= 10.1038/287041a0 |last2= Feehan |first2= J. |issue= 5777}}</ref> {{fossil range|425|0|ref= <ref name="Parfrey2011">{{cite journal|last1= Parfrey|first1= Laura Wegener|last2= Lahr|first2= Daniel J. G.|last3= Knoll|first3= Andrew H.|last4= Katz|first4= Laura A.|title= Estimating the timing of early eukaryotic diversification with multigene molecular clocks|url= https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-08-16_108_33/page/13624|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date= Agosto 16, 2011|volume= 108|issue= 33|pages= 13624–13629|doi= 10.1073/pnas.1110633108|pmid= 21810989|pmc= 3158185}}</ref>}} | display_parents = 2 | taxon = Tracheophytes/Plantae | authority = Sinnott, 1935<ref>Sinnott, E. W. 1935. ''Botany. Principles and Problems'', 3d edition. McGraw-Hill, New York.</ref> ex [[Thomas Cavalier-Smith|Cavalier-Smith]], 1998<ref name="cav">{{Citation |last= Cavalier-Smith |first= T. |year= 1998 |title= A revised six-kingdom system of life |journal= Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society |volume= 73 |issue= 3 |pages= 203–266 |url= https://pdfs.semanticscholar.org/ee41/d705db1da8998a988671d085ed5ee97186b7.pdf |doi= 10.1017/S0006323198005167 |access-date= 2019-09-11 |archive-date= 2018-03-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180329121340/https://pdfs.semanticscholar.org/ee41/d705db1da8998a988671d085ed5ee97186b7.pdf |url-status= dead }}</ref> | subdivision_ranks = '''Dagiti dibision'''<br><small>† Naungaw</small> | subdivision = * di agbukbukel a mulmula ** †''[[Cooksonia]]'' ** †[[Rhyniophyta]] ** †[[Zosterophyllophyta]] ** [[Lycopodiophyta]] ** †[[Trimerophytophyta]] ** [[Pako|Pteridophyta]] ** †[[Progymnospermophyta]] * Superdibision [[Spermatophyta]] ** †[[Pteridospermatophyta]] ** [[Pinophyta]] ** [[Cycadophyta]] ** [[Ginkgophyta]] ** [[Gnetophyta]] ** [[Angiospermae|Angiospermae (Magnoliophyta)]] }} Dagiti '''baskular a mula''' (manipud iti Latin ''vasculum'': duct), ammo pay a kas '''tracheophytes''' (manipud iti kapada a termino iti Griego iti ''trachea''), ket mangbukel ti dakkel a grupo dagiti mula ({{circa}} dagiti 308,312 nga ammo a naawat a sebbangan<ref name="Christenhusz-Byng2016">{{cite journal |author1= Christenhusz, M. J. M. |author2= Byng, J. W. |name-list-style=amp | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 }}</ref>) a naipalawag a kas dagiti [[mulmula iti daga]] nga addaan [[lignina|nailignina]] a [[kulanit (biolohia)|kulanit]] (ti [[xylem]]) para iti panagkondukto iti [[danum]] ken dagiti mineral iti amin a paset ti mula. Addanda pay iti maysa nga espesialisado a saan a nalignina a kulanit (ti [[phloem]]) tapno mangkondukto kadagiti produkto ti [[photosynthesis]]. Dagiti baskular a mula ket mairaman dagiti [[lycopodiopsida]], [[equisetum]], [[pako]], [[gymnosperm]] (mairaman dagiti [[konipero]]) ken dagiti [[angiospermae]] (dagiti [[agsabsabong a mula]]). Dagiti sientipiko a nagan para iti grupo ket mairaman ti Tracheophyta,<ref>Abercrombie, Hickman & Johnson. 1966. ''A Dictionary of Biology.'' (Penguin Books)</ref><ref name="cav"/>{{rp|251}} Tracheobionta<ref name="itistrach"> {{cite web|url= https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=564824|title= ITIS Standard Report Page: Tracheobionta|accessdate= Septiembre 20, 2013}} </ref> ken [[Equisetopsida sensu lato|Equisetopsida ''sensu lato'']]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|30em}} == Bibliograpia == {{refbegin}} * {{cite book|editor-last1=Cracraft|editor-first1=Joel|editor-last2=Donoghue|editor-first2=Michael J.|editor-link2=Michael Donoghue|title=Assembling the Tree of Life|url=https://books.google.com/books?id=6lXTP0YU6_kC|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-972960-9}} * {{cite journal|last1=Cantino|first1=Philip D.|last2=Doyle|first2=James A.|last3=Graham|first3=Sean W.|last4=Judd|first4=Walter S.|authorlink4=Walter S. Judd|last5=Olmstead|first5=Richard G.|last6=Soltis|first6=Douglas E.|authorlink6=Douglas Soltis|last7=Soltis|first7=Pamela S.|authorlink7=Pamela Soltis|last8=Donoghue|first8=Michael J.|authorlink8=Michael Donoghue|title=Towards a Phylogenetic Nomenclature of Tracheophyta|url=https://archive.org/details/taxon_2007-08_56_3/page/822|journal=Taxon|date=1 Agosto 2007|volume=56|issue=3|pages=822|doi=10.2307/25065865|jstor=25065865}} * {{cite journal|last1=Kenrick|first1=P.|title=The relationships of vascular plants|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|date=29 Hunio 2000|volume=355|issue=1398|pages=847–855|doi=10.1098/rstb.2000.0619|pmc=1692788|pmid=10905613}} * {{cite book|last1=Pryer|first1=Kathleen M.|last2=Schneider|first2=Harald|last3=Magallon|first3=Susana|title=The radiation of vascular plants|pages=138–153|url=http://pryerlab.biology.duke.edu/uploads/media_items/pryer-et-al-tol-2004.original.pdf|ref={{harvid|Pryer et al|2004}}|access-date=2019-09-11|archive-date=2016-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309023153/http://pryerlab.biology.duke.edu/uploads/media_items/pryer-et-al-tol-2004.original.pdf|url-status=dead}}, in {{harvtxt|Cracraft|Donoghue|2004}} {{refend}} {{Taxonbar|from=Q27133}} {{Kontrol ti autoridad}} {{biolohia-pungol}} [[Kategoria:Mulmula]] 2movwn9amvpmzwlmmliv94pydb8xu9e 0 81262 407016 399645 2026-09-24T00:25:54Z InternetArchiveBot 14943 Add 1 book for [[Wikipedia:Pannakapatalged]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 407016 wikitext text/x-wiki {{Infobox bagi ti danum |name = Danaw Laach |image = Laacher_See_-_Luftaufnahme.jpg |caption = Buya iti kaldera ti bulkan |image_bathymetry = |caption_bathymetry = |location = [[Ahrweiler (distrito)|Ahrweiler]], [[Renania-Palatinado]] |coordinates = {{coord|50|24|45|N|07|16|12|E|region:DE_type:waterbody|display=inline,title}} |pushpin_map = Alemania Renania-Palatinado#Alemania |pushpin_map_caption = Lokasion iti [[Alemania]] |type = [[Bulkan|Bulkaniko]] a [[Abut ti bulkan a danaw|kaldera a danaw]] |inflow = Awan |outflow = Fulbert-Stollen (kanal) |catchment = |basin_countries = [[Alemania]] |length ={{cvt|1.964|km|mi}} |width ={{cvt|1.186|km|mi}} |area = {{cvt|3.31|km2|sqmi}} |depth ={{cvt|31|m|ft}} |max-depth = {{cvt|51|m|ft}} |volume ={{cvt|1.03|km3|mi3}} |residence_time = |shore ={{cvt|7.3|km|mi}} |elevation = {{cvt|275|m|ft}} |islands =None }} Ti '''Danaw Laach''', makunkuna a '''Laacher See''' iti Aleman ({{IPA-de|ˈlaːxɐ ˈzeː}}), ket ti maysa a [[bulkan]]iko a [[Abut ti bulkan a danaw|kaldera a danaw]] iti diametro iti {{cvt|2|km}} iidiay [[Renania-Palatinado]], [[Alemania]], iti agarup a {{cvt|24|km}} iti amianan a laud ti [[Koblenz]], {{cvt|37|km}} iti abagatan ti [[Bonn]], ken {{cvt|8|km}} iti laud ti [[Andernach]]. Daytoy ket mabirukan iti kabambantayan ti [[Eifel]], ken parte daytoy ti Daya a bulbulkan ti Eifel iti kaunegan ti dakdakkel a Bulkaniko nga Eifel. Nabukel ti danaw babaen ti maysa a Pliniano a panagbettak kadagiti agarup a 13,000 a tawen iti kasakbayan ti agdama iti maysa nga [[Volcanic Explosivity Index]] (VEI) iti 6, a kas iti kapada a kapigsa ti panagbettak ti [[Bantay Pinatubo]] idi 1991.<ref>{{cite book |first=Clive |last=Oppenheimer |title=Eruptions that Shook the World |url=https://archive.org/details/eruptionsthatsho00oppe |url-access=limited |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-64112-8 |pages=[https://archive.org/details/eruptionsthatsho00oppe/page/n232 216]–217}}</ref><ref name=Klerk>{{cite journal |last=de Klerk |first=Pim |year=2008 |title=Environmental impact of the Laacher See eruption at a large distance from the volcano: Integrated palaeoecological studies from Vorpommern (NE Germany) |journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |volume=270 |issue=1–2 |pages=196–214 |doi=10.1016/j.palaeo.2008.09.013 |bibcode=2008PPP...270..196D |display-authors=etal}}</ref><ref name=Bogaard>{{cite journal |last=Bogaard |first=Paul van den |year=1995 |title=⁴⁰Ar/³⁹Ar ages of sanidine phenocrysts from Laacher See Tephra (12,900 yr BP): Chronostratigraphic and petrological significance |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=133 |issue=1–2 |pages=163–174 |doi=10.1016/0012-821X(95)00066-L |bibcode=1995E&PSL.133..163V}}</ref><ref>{{cite web |url=http://geosociety.org/meetings/2011munich/fieldTrips/e19a.htm |publisher=The Geological Society of America |year=2011 |title=Geo-Education and Geopark Implementation in the Vulkaneifel European Geopark/Vulkanland Eifel National Geopark |access-date=8 Enero 2013 |archive-date=13 Enero 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190113232457/http://geosociety.org/meetings/2011munich/fieldTrips/e19a.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite Q|Q107389873 |last=Reinig |first=Frederick |last2=Wacker |first2=Lukas |last3=Jöris |first3=Olaf |last4=Oppenheimer |first4=Clive |last5=Guidobaldi |first5=Giulia |last6=Nievergelt |first6=Daniel |last7=Adolphi |first7=Florian |last8=Cherubini |first8=Paolo |last9=Engels |first9=Stefan |last10=Esper|first10=Jan |last11=Land |first11=Alexander |last12=Lane |first12=Christine |last13=Pfanz |first13=Hardy |last14=Remmele |first14=Sabine |last15=Sigl |first15=Michael |last16=Sookdeo |first16=Adam |last17=Büntgen |first17=Ulf |display-authors=6 |quote=[Measurements] firmly date the [Laacher See eruption] to 13,006 ± 9 calibrated years before present (BP; taken as AD 1950), which is more than a century earlier than previously accepted.}}</ref> Ti maobserbar a bulkaniko a lumlumpias a kas dagiti [[mofetta]] iti akin-abagatan daya nga aplaya ti danaw ket dagiti senias ti mabalin nga aktibo a bulkanismo. == Deskripsion == Immitlog ti sukog ti danaw ken napalikmutan kadagiti nangato a bangkag. Naminmina ti lava kadagiti nagiling a bato manipud iti panawen ti Romano aginggana iti pannakaiyuna dagiti giling a landok para iti panaggiling ti bukbukel.<ref>{{cite book |first=Edward |last=Hull |author-link=Edward Hull (geologist) |url=https://books.google.com/books?id=gwVQwrwendQC&pg=PA72 |title=Volcanoes: Past and Present |pages=73–74 |year=1892 |edition=2010 |publisher=Echo Library |isbn=9781406868180 |access-date=2 Disiembre 2021 |archive-date=28 Abril 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428065757/https://books.google.com/books?id=gwVQwrwendQC&pg=PA72 |url-status=live }}</ref> Iti akinlaud a bangir ket mabirukan ti Benediktino ti Abadia ti Santa Maria Laach (''{{lang|la|Abbatia Lacensis}}''), a napundar idi 1093 babaen ni [[Heinrich II ti Laach|Henry II ti Laach]] iti [[Kamara ti Luksemburgo]], umuna a [[Konde ti Palatino ti Rin]], a nagtagikua iti kastilio a kasumbangir ti manasterio iti ngato ti akindaya nga aplaya ti danaw. Awan ti masna a rummuaran ti danaw ngem maatianan babaen ti maysa nga nakali nga abut sakbay idi 1170 ken namin-ano idin a naaramid. Naipanagan daytoy ken ni Fulbert, ti abado ti monasterio manipud idi 1152–1177, a naipammatian a nangbangon iti daytoy. == Ti panagbettak == Maitugotan ti bulkanismo idiay Alemania kadagiti napalabas a riwriw a tawen, a mainaig iti panagdur-as iti European Cenozoic Rift System, a gapuanan babaen ti panagdungpar dagiti tektoniko a plata ti Aprika ken Eurasia, ngem daytoy ket naikonsentrado kadagiti panagbursua a mainaig iti panagkarka ken panagyaon iti yelo iti las-ud ti panagalsa ken panaganud ti glasier. Ti immuna apanagbettak ti Danaw Laach, a napasamak iti naladaw a panagsusulbod wenno nasapa a kalgaw idi agarup a 11,000 BC, ket nagdalupninas kadagiti kayo iti kaadayo nga uppat a kilometro. Nanglukat ti magma iti maysa a dalan iti rabaw a nagbettak iti agartup a sangapulo nga oras, a nagasok a mabalin nga umabot iti kangato nga 35 a kilometro. Nagtultuloy ti aktibidad kadagiti sumagmamano a lawas wenno bulan, a nagpataud kadagiti piroklastiko nga anud a nangabbong kadagiti tanap iti sangapulo a kilometro iti kaadayo iti napikket a [[tephra]]. Iti asideg ti abut ti bulkan, nakaabut dagiti deposito iti sumurok a limapulo a metro iti kapuskol, ken iti pay lima a kilometro iti kaadayo, agpuskolda pay iti sangapulo a metro. Amin dagiti mula ken ayup iti agarup a kaadayo iti innem a kilometro iti amianan a daya ken sangapulo ket uppat a kilometro iti abagatan a daya ket mabalin a napunas.<ref>Oppenheimer, pp. 216–218</ref> Nakarkulo ti napabettak a magma iti {{cvt|6|km3|cumi}},<ref name="QI1999"/> a nagpataud iti agarup a {{cvt|16|km3|cumi}} iti [[tephra]].<ref>P.v.d. Bogaard, H.-U. Schmincke, A. Freundt and C. Park (1989). [http://www.therafoundation.org/articles/volcanology/evolutionofcomplexplinianeruptionsthelatequaternarylaacherseecasehistory Evolution of Complex Plinian Eruptions: the Late Quarternary (sic) Laacher See Case History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719060315/http://www.therafoundation.org/articles/volcanology/evolutionofcomplexplinianeruptionsthelatequaternarylaacherseecasehistory |date=19 Hulio 2011 }}, "Thera and the Aegean World III", Volume Two: "Earth Sciences", Proceedings of the Third International Congress, Santorini, Greece, 3–9 September 1989. pp. 463–485.</ref> This 'huge' <!--'huge' is the official description-->a Pliniano a panagbettak ken gapu ti isuna daytoy ket addaan iti maysa nga [[Volcanic Explosivity Index]] (VEI) iti 6. Dagiti deposito ti tephra manipud ti panagbettak ket nangdadael iti Rin, ket nagpartuat daytoy iti {{cvt|140|km2|-1|adj=on}} a danaw. Idi nadadael ti penned, nalayus oto babana, ken nangibati daytoy kadagiti deposito iti kaadayo a kas idiay Bonn.<ref name="QI1999">{{cite journal |last=Schmincke |first=Hans-Ulrich |author-link=Hans-Ulrich Schmincke |author2=Park, Cornelia |author3=Harms, Eduard |year=1999 |title=Evolution and environmental impacts of the eruption of Laacher See Volcano (Germany) 12,900 a BP |journal=Quaternary International |volume=61 |issue=1 |pages=61–72 |doi=10.1016/S1040-6182(99)00017-8 |bibcode=1999QuInt..61...61S}}</ref> Nairaman ti panagbettak iti maysa a kalawa iti 300,000 kuadrado kilometro, a sumakop iti tengnga a Pransia aginggana iti akin-amianan nga Italia ken manipud iti akin-abagatan a Suesia aginggana iti Polonia, a mangaramid daytoy iti maysa a nasayaat a ramit para iti kronolohiko a pananginaig kadagiti arkeolohiko ken paleoenbironmento a tuon iti ballasiw ti lugar.<ref>Oppenheimer, p. 218.</ref> [[File:Panorama Laacher See 2010.jpg|thumb|400px|Panorama ti Danaw Laach]] [[File:Map Laacher See.jpg|thumb|Topograpiko a mapa ti lawlaw ti Danaw Laach]] [[File:Mayen Koblenz.jpg|thumb|Mapa dagiti rehion ti lawlaw ti Danaw Laach]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == *{{Cite EB1911 |wstitle= Laacher See |volume = 16 |last= |first= |author-link= |page=1 |short=1}} *{{cite journal |author1=Ginibre, Catherine |author2=Wörner, Gerhard |author3=Kronz, Andreas |year=2004 |title=Structure and Dynamics of the Laacher See Magma Chamber (Eifel, Germany) from Major and Trace Element Zoning in Sanidine: a Cathodoluminescence and Electron Microprobe Study |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-petrology_2004-11_45_11/page/2197 |journal=Journal of Petrology |volume=45 |issue=11 |pages=2197–2223 |doi=10.1093/petrology/egh053 |bibcode=2004JPet...45.2197G|doi-access=free}} *{{cite journal |author1=Park, Cornelia |author2=Schmincke, Hans-Ulrich |year=1997 |title=Lake Formation and Catastrophic Dam Burst during the Late Pleistocene Laacher See Eruption (Germany) |journal=Naturwissenschaften |volume=84 |issue=12 |pages=521–525 |doi=10.1007/s001140050438 |bibcode=1997NW.....84..521P |s2cid=36411187}} *{{cite journal |last=Riede |first=Felix |year=2008 |title=The Laacher See-eruption (12,920 BP) and material culture change at the end of the Allerød in Northern Europe |journal=Journal of Archaeological Science |volume=35 |issue=3 |pages=591–599 |doi=10.1016/j.jas.2007.05.007}} *{{cite journal |author1=Hensch, Martin |author2=Dahm, Torsten |author3=Ritter, Joachim |author4=Heimann, Sebastian |author5=Schmidt, Bernd |author6=Stange, Stefan |author7=Lehmann, Klaus |year=2019 |title=Deep low-frequency earthquakes reveal ongoing magmatic recharge beneath Laacher See Volcano (Eifel, Germany) |journal=Geophysical Journal International |volume=216 |issue=3 |pages=2025–2036 |doi=10.1093/gji/ggy532 |bibcode=2019GeoJI.216.2025H|doi-access=free}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Kategoria ti Commons|Laacher See}} *[https://web.archive.org/web/20120504095933/http://hisz.rsoe.hu/alertmap/read/index.php?pageid=svolcano_index&svid=10 Continuous event display of the 10 most recent registered seismic activities measured from the Laacher See] *[https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=de&u=http://www.spektrumverlag.de/artikel/977241&ei=_h_rStXtNo_-sQPL8rDXCA&sa=X&oi=translate&ct=result&resnum=1&ved=0CAwQ7gEwAA&prev=/search%3Fq%3Dhttp://www.spektrumverlag.de/artikel/977241%26hl%3Den%26safe%3Doff Apokalypse im Rheintal (Cornelia Park und Hans-Ulrich Schmincke)] *[https://www.researchgate.net/publication/330425288_Deep_low-frequency_earthquakes_reveal_ongoing_magmatic_recharge_beneath_Laacher_See_Volcano_Eifel_Germany Martin Hensch, etal.: Deep low-frequency earthquakes reveal ongoing magmatic recharge beneath Laacher See Volcano (Eifel, Germany). Geophys. J. Int. (2019) 216, 2025–2036 doi:10.1093/gji/ggy532] *[https://www.researchgate.net/profile/Michael_Foerster8/publication/288932428_Volcanic_activity_in_the_Eifel_during_the_last_500_000_years_The_ELSA-Tephra-Stack/links/5b1892250f7e9b68b424ade0/Volcanic-activity-in-the-Eifel-during-the-last-500-000-years-The-ELSA-Tephra-Stack.pdf Michael W. Förster, Frank Sirocko: Volcanic activity in the Eifel during the last 500,000 years: The ELSA-Tephra-Stack .Global and Planetary Change (2016)] (PDF) {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Dagiti bulkan ti Alemania]] [[Kategoria:Dagiti mabalin nga aktibo a bulkan]] gv9atk1t01xyfheee9z0snh3lwyt4rz 0 81899 407017 2026-09-24T00:49:14Z Henrypu 20462 aritl 407017 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = AXionX Inc. | native_name = | native_name_lang = | logo = | type = | traded_as = | industry = AI Computing Infrastructure | founded = {{Start date and age|2024|03|17|df=y}} | founder = | hq_location = | hq_location_city = Ontario | hq_location_country = [[Canada]] | area_served = Worldwide | key_people =VEIS CONSTANTINOS ACHILLES ({{small|CEO}}) | products = | website = {{URL|https://axioncloud.com/}} }} '''AXionX Inc.''' is a Canadian technology company focused on artificial intelligence computing infrastructure.<ref>{{Cite web |date=2026-09-02 |title=AXionX Announces Computing Power Infrastructure Initiative to Support the Growing Demands of Artificial Intelligence |url=https://www.digitaljournal.com/pr/news/globenewswire/axionx-announces-computing-power-infrastructure-1739356972.html |website=digitaljournal |access-date=}}</ref> ==History== Incorporated in Ontario, Canada, on March 17, 2024, the company develops computing power infrastructure, computing resource management, and device hosting services. Its technology strategy centers on Mac mini and Apple Silicon platforms, deploying and managing Mac mini computing nodes to provide computing resources for AI inference, token processing, and other compatible workloads.<ref>{{Cite web |date=2026-09-02 |title=AXionX INC CEO: AXionX Will Connect the Future Through Powerful Computing Capacity |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2026/09/02/3355391/0/en/axionx-inc-ceo-axionx-will-connect-the-future-through-powerful-computing-capacity.html |website=GlobeNewswire |access-date=}}</ref> ==Technology== Key technical areas include: *Mac mini *Apple Silicon *Computing Power *Token Processing *AI Infrastructure ==References== {{Reflist}} cprrdx9uottyxjq3nrb91rt7jtzlvk5