Wikipedia
ilowiki
https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Midia
Espesial
Tungtungan
Agar-aramat
Agar-aramat tungtungan
Wikipedia
Wikipedia tungtungan
Papeles
Papeles tungtungan
MediaWiki
MediaWiki tungtungan
Plantilia
Plantilia tungtungan
Tulong
Tulong tungtungan
Kategoria
Kategoria tungtungan
TimedText
TimedText talk
Modulo
Modulo tungtungan
Event
Event talk
Pagsasao nga Aleman
0
2020
407108
400639
2026-10-04T05:05:40Z
InternetArchiveBot
14943
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
407108
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox pagsasao
|image=
|name=Aleman
|nativename={{lang|de|Deutsch}}
|pronunciation={{IPA-de|ˈdɔʏtʃ|}}
|states= Kangrunaan idiay [[Agsasao ti Aleman a Europa]], a kas iti [[Aleman a kas minoridad a pagsasao|minoridad a pagsasao]] ken kadagiti [[Aleman a diaspora]] iti sanglubongan
|speakers=90 a riwriw (1990) – 98 a riwriw
|date=2005
|ref=
|speakers2=[[Maikadua a pagsasao|L2]] dagiti agsasao: 80 a riwriw (2006)<ref name=natgeo2006>{{cite book
| authorlink = National Geographic
| title = National Geographic Collegiate Atlas of the World
| publisher = R.R Donnelley & Sons Company
| date = Abril 2006
| location = Willard, Ohio
| pages = 257–270
| isbn = 978-0-7922-3662-7}}</ref>
|familycolor=Indo-European
|fam2=[[Dagiti pagsasao a Hermaniko|Hermaniko]]
|fam3=[[Dagiti pagsasao a Laud a Hermaniko|Laud a Hermaniko]]
|fam4=[[Dagiti pagsasao a nangato nga Aleman|Nangto nga Aleman]]
|script=[[Abesedário a Latin|Latin]] ([[Aleman nga Abesedário]])
|nation=
{{EU}}<br /><small>(opisial ken panagobra a pagsasao)</small>
----
{{wagayway|Alemania}}<br />
{{wagayway|Austria}}<br />
{{wagayway|Suisa}}<br />
{{wagayway|Liechtenstein}}<br />
{{wagayway|Italia}}<br /> <small> ([[Abagatan a Tyrol]]) </small> <br />
{{wagayway|Luxembourg}}<br />
{{wagayway|Belhika}}<br /> ([[Agsasao ti Aleman a Komunidad ti Belhika]])
|minority={{wagayway|Czech Republic}}<ref>[http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/langmin/euromosaic/cz1_de.html EUROPA – Allgemeine & berufliche Bildung – Regional- und Minderheitensprachen der Europäischen Union – Euromosaik-Studie][http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/langmin/euromosaic/da1_en.html EUROPA – Edukasion ken Panagsanay – Europa – Rehional ken minoridad a pagsasao – Euromosaïc study]</ref><br />{{wagayway|Dinamarka}}<ref>[http://ec.europa.eu/education/languages/archive/languages/langmin/euromosaic/da1_en.html Suporta manipud iti Europa a Komision para kadagit rukod a panagparang-ay ken pnagaywan ti rehional wenno minoridad a pagsasao ken kultura – Ti Euromosaic a panagadal: Ti Aleman idiay Denmark] (engl.). Letzter Zugriff am 13. Nobiembre 2009</ref><br />{{wagayway|Hungaria}}<ref>[http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/langmin/euromosaic/hu_de.pdf EC.europa.eu]</ref><br />
{{wagayway|Kazakhstan}}<ref>{{cite web|url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=28051 |title=KAZAKHSTAN: Spesial a reporta kadagiti etniko nga Aleman |publisher=Irinnews.org |date= |accessdate=2010-10-11}}</ref><br />
{{wagayway|Italia}}<br /> <small> ([[Trentino]]) </small> <br /> (naisasao babaen kadagiti komunidad ken kaaduan nga inadadal a pagsasao kadagiti pagadalan ken nagato a pagadalan)
{{wagayway|Namibia}} <small>([[Nailian a pagsasao]]; opisial a pagsasao 1984–90)</small><ref>{{cite web|url=http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|title=Ti Aleman idiay Namibia|publisher=Nayon iti Allgemeine Zeitung|date=2007-08-18|accessdate=2008-06-23|format=PDF|language=Aleman|archive-date=2008-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624233949/http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wa.html "CIA World Fact book Profile: Namibia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200423100756/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wa.html |date=2020-04-23 }} ''cia.gov''. Naala idi 2008-11-30.</ref><br />{{wagayway|Poland}} <small>([[minoridad a pagsasao]] iti 28 munisipalidad idiay [[Opole Voivodeship]] ken 1 idiay [[Silesian Voivodeship]])</small><ref>{{cite web |url=http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=944 |title=Mapa a panid iti Polish a Ministro iti Kaunegan ken Administrasion (MSWiA) |date= |accessdate=2010-03-15 |archive-date=2012-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120719121743/http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=944 |url-status=dead }}</ref><br />{{wagayway|Romania}}<ref>{{cite web|url=http://www.siebenbuerger.de/zeitung/artikel/alteartikel/223-deutsche-minderheit-in-rumaenien.html |title=SbZ – Deutsche Minderheit in Rumänien: "Zimmerpflanze oder Betreuungs-Objekt" – Informationen zu Siebenbürgen und Rumänien |publisher=Siebenbuerger.de |date= |accessdate=2010-03-15}}</ref><br />{{wagayway|Rusia}}<ref>{{cite web |url=http://www.rusdeutsch.eu/?menu=1&menu0=38&level3=&z=1 |title=Geschichte |publisher=Rusdeutsch.EU |date= |accessdate=2010-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175253/http://www.rusdeutsch.eu/?menu=1&menu0=38&level3=&z=1 |archive-date=2011-07-20 |url-status=dead}}</ref><br />{{wagayway|Slovakia}} <small>(Opisial a munisipal a pagsasao iti [[Krahule]]/Blaufuß)</small><ref name=natgeo2006 /><ref name='europa-slok'>[http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/langmin/euromosaic/slok1_de.html EUROPA – Allgemeine & berufliche Bildung – Rehional- und Minderheitensprachen der Europäischen Union – Euromosaik-Studie]</ref><br />{{VAT}} <small>(Administratibo ken panagbilbilin a pagsasao iti [[Guarda Suiso]])</small><ref>{{cite web |author=Verein Deutsche Sprache e.V. |url=http://www.vds-ev.de/wussten-sie-dass |title=Wussten Sie, dass... |publisher=Vds-ev.de |date=2006-06-15 |accessdate=2012-01-25 |archive-date=2015-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223130844/http://www.vds-ev.de/wussten-sie-dass |url-status=dead }}</ref>
|agency=''Awan ti opisial nga agalagad'' <br />
(ti Aleman nga ortograpia ken alagaden babaen ti Konsilo para iti Aleman nga Ortograpia ([[Rat für deutsche Rechtschreibung]])<ref>{{cite web|url=http://rechtschreibrat.ids-mannheim.de/rat/ |title=Rat für deutsche Rechtschreibung – Über den Rat |publisher=Rechtschreibrat.ids-mannheim.de |date= |accessdate=2010-10-11}}</ref>).
|iso1=de
|iso2b=ger
|iso2t=deu
|lc1=deu|ld1=[[Baro a Nangato nga Aleman]]
|lc2=gmh|ld2=[[Tengnga a Nangato nga Aleman]]
|lc3=goh|ld3=[[Daan a Nangato nga Aleman]]
|lc4=gct|ld4=[[Alemán Coloniero]]
|lc5=bar|ld5=[[Austro-Bavarian]]
|lc6=cim|ld6=[[Cimbrian]]
|lc7=geh|ld7=[[Hutterite German]]
|lc8=ksh|ld8=[[Kölsch dialect|Kölsch]]
|lc9=nds|ld9=[[Nababa nga Aleman]]
|lc10=sli|ld10=[[Pagsasao a Nababbaba a Silesiano|Nababa a Silesiano]]
|lc11=ltz|ld11=[[Pagsasao a Luxembourgish|Luxembourgish]]
|lc12=vmf|ld12=[[Kangrunaan a-Franconian]]
|lc13=mhn|ld13=[[Mócheno]]
|lc14=pfl|ld14=[[Palatinate nga Aleman]]
|lc15=pdc|ld15=[[Pagsasao a Pennsylvania nga Aleman|Pennsylvania nga Aleman]]
|lc16=pdt|ld16=[[Plautdietsch]]
|lc17=swg|ld17=[[Swabian nga Aleman]]
|lc18=gsw|ld18=[[Suiso nga Aleman]]
|lc19=uln|ld19=[[Unserdeutsch]]
|lc20=sxu|ld20=[[Nangatngato a Saxon]]
|lc21=wae|ld21=[[Walser nga Aleman]]|
|lc22=wep|ld22=[[Pagsasao a Westphaliano|Westphaliano]]|
|lingua=52-AC (Kontinental a Laud a Hermaniko) > 52-ACB (Deutsch & Dutch) ><br />52-ACB-d ([[Tengnga nga Aleman]] incl. 52-ACB–dl & -dm [[Pagalagadan nga Aleman|Pagalagadan/Sapasap a nagato nga Aleman]]) + 52-ACB-e & -f ([[Kangatuan nga Aleman]] & [[Suiso nga Aleman]]) + 52-ACB-g ([[Pagsasao a Yidis|Yidis]]) + 52-ACB-h ([[Aleman adiaspora|émigré German]] sabsabali a nairamraman. <br />52-ACB-hc [[Hutterite German]] & 52-ACB-he [[Pagsasao a Pennsylvania nga Aleman|Pennsylvania nga Aleman]] kdpy.) + 52-ACB-i ([[Pagsasao a Yeniche|Yenish]]); agdagup ti 285 a sasabali: 52-ACB-daa aginggana ti 52-ACB-i
|map=Legal status of German in the world.svg
|notice=IPA
}}
Ti '''Aleman'''<ref>{{cite-Rubino|Aleman|page=22}}</ref> (''{{Audio|de-Deutsch.ogg|Deutsch}}'') ket maysa a pagsasao a kameng ti lumaud a grupo dagiti pagsasao a Hermaniko ken maysa kadagiti kangrunaan a pagsasao iti sangalubongan. Ti Aleman ti kaaaduan iti patneng nga agsasao kadagiti pagilian a kameng ti [[Kappon ti Europa]]. Ar-aramaten ti 120 riwriw a tattao iti 38 a pagpagilian iti lubong, ti Aleman ket, kas iti Ingles, maysa a [[pluricentric]] a pagsasao ng addaan iti tallo a kangrunaan a pakaus-usaranna: [[Austria]], [[Alemania]] ken [[Suisa]].
[[File:Legal status of German in Europe.svg|frameless]]
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
{{InterWiki}}
{{pungol-nangruna}}
[[Kategoria:Dagiti Pagsasao iti Lubong|Aleman]]
gfs5ofpw78qw4rbf3qfo0y8e3f9hf0j
Bielorusia
0
4929
407105
397117
2026-10-04T00:46:49Z
InternetArchiveBot
14943
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
407105
wikitext
text/x-wiki
{{Coord|53|N|23|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name = {{unbulleted list
| {{lang|be|Рэспубліка Беларусь}}
| {{lang|ru|Республика Беларусь}}
}}
|conventional_long_name = <span style="line-height:1.33em;">Republika ti Bielorusia</span>
|common_name = Bielorusia
|image_flag = Flag of Belarus.svg
|image_coat = Coat of arms of Belarus.svg
|symbol_type = Nailian a kayarigan
|image_map = Europe-Belarus.svg
|map_caption = {{map caption|location_color=berde|region=Europa|region_color=nangisit a kolordapo|legend=Location Belarus Europe.png}}
|national_anthem = Дзяржаўны гімн Рэспублікі Беларусь{{spaces|2}}<small>([[Pagsasao a Bieloruso|Bieloruso]])</small><br />''[[Ti Belarusik|Dziaržaŭny himn Respubliki Biełaruś]]''{{spaces|2}}<small>([[transliterasion]])<br />''Naestaduan a Kanta ti Republika ti Bielorusia''</small><br />[[Papeles:My Belarusy.ogg|center]]
|official_languages = [[Pagsasao a Bieloruso|Bieloruso]]<br />[[Pagsasao a Ruso|Ruso]]
|demonym = [[Tattao a Bieloruso|Bieloruso]]
|capital = [[Minsk]]
|coordinates = {{Coord|53|55|N|27|33|E|type:city}}
|largest_city = kapitolio
|government_type = [[Presidensial a republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Bielorusia|Presidente]]
|leader_name1 = [[Alexander Lukashenko]] (Александр Лукашенко)
|leader_title2 = [[Listaan dagiti Kangrunaan a Ministro ti Bielorusia|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2 = [[Roman Golovchenko]] (Раман Галоўчэнкo)
|legislature = [[Nailian a Gimong iti Bielorusia|Nailian a Gimong]]
|upper_house = [[Konseho ti Republika ti Bielorusia|Konseho ti Republika]]
|lower_house = [[Kamara dagiti Pannakabagi iti Bielorusia|Kamara dagiti Pannakabagi]]
|sovereignty_type = Wayawaya
|sovereignty_note = Manipud iti [[Kappon ti Sobiet]]
|established_event1 = Nairangarang
|established_date1 = 27 Hulio 1990
|established_event2 = Pannakabangon
|established_date2 = 25 Agosto 1991
|established_event3 = Pannakalpas
|established_date3 = 25 Disiembre 1991
|area_km2 = 207595
|area_sq_mi = 80155 <!--Saan nga ikkaten[[WP:MOSNUM]]-->
|area_rank = Maika-85
|percent_water = saan a malasin (2.830 km<sup>2</sup>)<sup>1</sup>
|population_estimate =
|population_estimate_year =
|population_census_rank = Maika-86
|population_census = 9,468,154
|population_census_year = 2014
|population_density_km2 = 45.6
|population_density_sq_mi = 118.1 <!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]-->
|population_density_rank = Maika-142
|GDP_PPP = $141.771 bilion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=913&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=103&pr.y=5 |title=Bielorusia|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=17 Abril 2012}}</ref>
|GDP_PPP_rank =
|GDP_PPP_year = 2011
|GDP_PPP_per_capita = $15,028<ref name=imf2/>
|GDP_PPP_per_capita_rank =
|GDP_nominal_year = 2011
|GDP_nominal = $55.483 bilion<ref name=imf2/>
|GDP_nominal_rank =
|GDP_nominal_per_capita = $5,881<ref name=imf2/>
|GDP_nominal_per_capita_rank =
|Gini_year = 2011
|Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady-->
|Gini = 26.5 <!--number only-->
|Gini_ref = <ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2011+wbapi_data_value&sort=asc |title=Distribution of family income – Gini index |work=GINI index |publisher=Worldbank |accessdate=5 Enero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160423005315/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2011+wbapi_data_value&sort=asc |archive-date=2016-04-23 |url-status=dead}}</ref>
|Gini_rank =
|HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
|HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady-->
|HDI = 0.786 <!--number only-->
|HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref>
|HDI_rank = Maika-53
|currency = [[Rublo ti Bielorusia]]
|currency_code = BYR
|time_zone = [[Further-eastern European Time|FET]]<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/news/time/belarus-eternal-dst.html|title=Agnanayon a Panagin-inot ti Lawag nga Oras (DST) idiay Bielorusia|date=19 Septiembre 2011|accessdate=26 Nobiembre 2011|work=timeanddate.com}}</ref>
|utc_offset = +3
|time_zone_DST =
|utc_offset_DST =
|ethnic_groups = '''83.7% [[Tattao a Bieloruso|Bieloruso]]''',<br /> 8.3% [[Dagiti Ruso idiay Bielorusia|Dagiti Ruso]],<br /> 3.1% [[Dagiti Polako idiay Bielorusia|Polako]],<br /> 1.7% [[Ukraniano]], 4.2% dadduma pay ken dagiti saan a nainaganan
|ethnic_groups_year = 2009
|drives_on = kanawan
|cctld = [[.by]]
|calling_code = [[+375|375]]
|footnote1 = {{cite web |url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/belarus/index.stm |publisher=FAO |title=Pakaammo iti Danum ken Agrikultura ti FAO|accessdate=4 Abril 2008}}
}}
Ti '''Bielorusia''' ({{IPAc-en|audio=en-us-Belarus.ogg|b|ɛ|l|ə|ˈ|r|uː|s}} {{respell|bel-ə|ROOSS|'}}; {{lang-be|Беларусь}}, {{IPA-ru|bʲɛlaˈrusʲ}} {{lang-ru|Беларусь, Белоруссия}}, ''Belarus', Belorussiya''), opisial a ti '''Republika ti Bielorusia''', ket maysa a [[napalikmutan ti daga a pagilian]] idiay [[Akindaya nga Europa]],<ref name="unee">{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe|title=Pagalagadan a Pagilian ken dagiti Kodigo ti Lugar a Pannakaidasig (M49)|accessdate=22 Abril 2010|publisher=Organisasion ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|date=1 Abril 2010|author=UN Dibision dagiti Estadistika}}</ref> agpakanawan a nabeddengan babaen ti [[Rusia]] iti amianan a daya, ti [[Ukrania]] iti abagatan, ti [[Polonia]] iti laud, ken [[Lituania]] ken [[Letonia]] iti amianan a laud. Ti kapitoliona ket ti [[Minsk]]; dagiti kangrunaan a siudad ket mairaman ti [[Brest, Bielorusia|Brest]], [[Hrodna|Grodno (Hrodna)]], [[Gomel|Gomel (Homiel)]], [[Mogilev|Mogilev (Mahilyow)]] ken [[Vitebsk|Vitebsk (Vitsebsk)]]. Sumurok a sangapulo ket uppat a porsiento ti {{pagbaliwen|207600|km2}} ket kabakiran,<ref>{{cite web
|url=http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf
|title=Belarus: Tawa iti Oportumnidad (kitaen ti Tabla 15, panid 66)
|publisher=Nagkaykaysa a Pagpagilian
|format=PDF
|access-date=2012-04-24
|archive-date=2015-01-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110193052/http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf
|url-status=dead
}}</ref> ken dagiti kapigsaan a paset ti ekonomiana ket ti agrikultura ken [[panagpartuat]].
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
{{Europa}}
[[Kategoria:Bielorusia| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso]]
[[Kategoria:Dagiti Eslabo a pagilian ken teritorio]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991]]
{{pungol-heograpia}}
6npq7asayja9tderivk47uhymj607yn
Ariwanas
0
15151
407104
406837
2026-10-04T00:28:06Z
InternetArchiveBot
14943
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
407104
wikitext
text/x-wiki
{{Napili nga artikulo}}[[Papeles:NGC 4414 (NASA-med).jpg|right|300px|thumb|[[NGC 4414]], ti maysa a tipiko nga agkusikos nga ariwanas idiay [[konstelasion]] a [[Coma Berenices]], ket agarup a 55,000 [[lawag a tawen]] iti diametrona ken agarup a 60 a riwriw a lawag a tawtawen ti kaadayona manipud iti Daga.]]
Ti '''ariwanas''' ket mays a nawatiwat, a [[grabitasinal|grabitasion a panakaibedbed]] a sistema a buklen dagiti [[bituen]] ken dagiti [[estelar a tidda]], maysa a [[interestelar a pamay-an]] iti alingasaw ken [[kosmiko a tapok|tapok]], ken nagruna ngem saan unay a maawawatan a komponente a pangpadasanna a nanaganan ti [[nangisit a banag]].<ref name="sparkegallagher2000" /><ref name=nasa060812 /> Ti balikas nga ariwanas ket naala manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a ''galaxias'' ({{lang|el|γαλαξίας}}), literal a kayatna a sawen ket "nagatasan", ti maysa a panagreperensia ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] nga ariwanas. Dagiti kas pagarigan dagiti ariwanas ket sumakop manipud dagiti [[ansisit nga ariwanas|ansisit]] nga adda dagiti basbassit ngem sangapulo a riwriw(10<sup>7</sup>) a bitbituen<ref name=eso000503 /> aginggana kadagiti higante nga addaan dagiti ginasut a [[Trilion (ababa a gantingan)|trilion]] (10<sup>14</sup>) a bitbituen,<ref name=science250_4980_539 /> a ti tunggal maysa ket palpalikmutanna ti bukod ti ariwanasna a [[tengnga iti masa]].
Ti ariwanas ket agloan kadagiti nadumaduma a bilang dagiti [[bituen a sistema]], dagiti [[bituen a rimpuok]] ken ti kita dagiti [[interestelar nga ulep]]. Iti nagbaetan dagitoy a banbanag ket ti maysa a naingpis nga [[interestelar a pamay-an]] iti alingasaw, tapok, ken dagiti [[kosmiko nga anaraar]]. Ti [[nangisit a banag]] ket agparang ti pannakaibilang para iti agarup a 90% iti [[masa]] kadagiti kaaduan nga ariwanas. Dagiti napalpaliiw a datos ket agipaltiing a dagiti [[nawatiwat unay a nangisit nga abot]] ket baka rumsuada iti tengnga kadagiti adu, wenno baka amin, nga ariwanas. Naipanunotan dagitoy a nagnangruna a mangiturturong iti [[aktibo a galaktiko a katengngaan|aktibo a galaktiko a tengnga]] a mabirukan iti bugas kadagiti ariwanas. Ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket agparang a mangisanglad iti maysa a kastoy a banag.<ref name="smbh" />
Ti ariwanas ket naipakasaritaan a naikategoria segun kadagiti makitkita a sukogda; a kadaywan a maitudtudo kadagiti bukodda a makitkita a morpolohia. Ti kadaywan a porma ket ti [[eliptiko nga ariwanas]],<ref name=uf030616 /> nga adda ti [[basikaw nga immitlog]] a sukog a lawag a bariweswes. Dagiti [[agkusikos nga ariwanas]] ket nasukogda a kasla disko nga adda ti natapokan, nga agkilkillo a dagiti ima. Dagiti rinagis wenno karnarna a sukog ket naamammon dagitoy a kas dagiti [[rinagis nga ariwanas]] ken kadaywan a nagtaud manipud iti panaggulo babaen ti grabitasional a panagguyod kadagiti kaarubana nga ariwanas. Dagiti kastoy a pannakitignay a nagbaetan dagiti ariwanas, a mabalin a pagbanagan dagiti panagtitipon, a sagpaminsan nga inaramid ti naisangsangayan a panagpaadu dagiti aramid a [[panagporma ti bituen]] a magipapan dagiti [[agbettak a bituen nga ariwanas]]. Dagiti basbassit nga ariwanas ket awananda kadagiti nasupnet a patakder a maipadpatudo a kas dagiti [[rinagis nag ariwanas]].<ref name="IRatlas" />
Adda ngata dagiti agarup a 170 bilion ({{nowrap|1.7 × 10<sup>11</sup>}}) nga ariwanas a [[mapalpaliiw a law-ang]],<ref name=apj624_2 /><ref name=kackie020201 /> ken posible nga ad-adyu pay kadagiti nawatwatiwat a teoretiko a [[multiberso]].<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=Z7uFxViR19oC&pg=PT234&dq=%22galaxies%22+multiverse&hl=en&sa=X&ei=xQjMT9aMIsSc8gPft4gE&ved=0CGEQ6AEwCA#v=onepage&q=%22galaxies%22%20multiverse&f=false Ti Pabrika iti Kinapudno] David Deutsch – 2011</ref> Kaaduan ket 1,000 to 100,000<ref name="M101" /> a dagiti [[parsec]] iti diametro ken kadaywan a naisina babaen ti kaadayo iti urno s iti riwriw iti parsecs (wenno megaparsecs).<ref name=gilman_ch4 /> Ti [[Intergalaktiko a limbang]] (ti limbang a nagbaetan dagiti ariwanas) ket napnoda kadagiti naingpis nga alingasaw iti natimbengan a densidad iti basbassit ngem maysa nga [[atomo]] iti tunggal maysa a kubiko metro. Kaaduan kadagiti ariwanas ket naurnosda kadagiti pagurnosan iti asosasion nga ammo a kas dagiti [[grupo ti ariwanas ken rimrimpuok|grupo ken rimpuok]], a daytoy ket, a kadawyan daytoy nga agbalin dagiti dakdakkel a [[nalatak a rimpuok]]. Iti [[Dakkel a gantingan a kadakkel iti kosmos|kadakkelan a gantingan]], dagitoy nga asosasion ket sapasap dagitoy a maur-urnos kadagiti [[ariwanas a pilamento|sabanas ken pilamento]], a napalikmutan babaen dagiti nakadakdakkel a [[kodapis (astronomia)|vkodapsi]].<ref name=camb_lss />
== Etimolohia ==
Ti balikas nga ''ariwanas'' ket nagtaud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a termino para iti bukodtayo nga aríwánas, ''galaxias'' (''γαλαξίας'', ''"milky one"''), wenno ''[[kyklos]] ("sirkulo") galaktikos ("nagatasan")''<ref name=oed/> para iti langana iti langit. Iti [[Griego a mitolohia]],, ni [[Zeus]] ket inkabilna ti anakna a lalaki a naipasngay babaen ti mortal a babai, ti maladaga [[Herakles]], iti suso ni [[Hera]] bayat nga isu ket nakaturturog tapno ti maladaga ket inumenna ti nadiosan a gatas ti mortal a babai ken iti gapu daytoy ket agbalinto a saan a matay. Ni Hera ket nakariing bayat nga agsussuso ken nakitana nga agayaywan ti dina ammo a maladaga: induronna ti maladaga ken pimmsuak ti gatasna iti rabii a langit, a nagpataud daytoy ti nakusnaw a lawag a natawtawaganen a kas ti Nagririmpuok a Bitbituen.<ref name=waller_hodge2003 /><ref name=konean2006 />
Iti astronomiko a literatura, ti naipadakkel a balikas ti 'Ariwanas' ket maus-usar a mangitudo ti bukodtayo nga ariwanas, ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]], tapno mailasin manipud kadagiti bilion a sabsabali nga ariwanas. Ti Ingles a termino a ''Milky Way'' ket masurot manipud iti sarita babaen ni [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]]:
{{Quote|"See yonder, lo, the Galaxyë<br /> Which men clepeth the Milky Wey,<br /> For hit is whyt."|Geoffrey Chaucer. ''[[Ti Balay iti Dayaw]]'', ''c.'' 1380.<ref name=oed />}}
Idi inaramid ni [[William Herschel]] ti bukodna a [[Katologo iti Nebulosa|katologo]] dagiti nauneg a banag iti langit idi 1786, isu ket nagusar tinagan a ''[[agkusikos a nebulosa]]'' para kadagiti naisangayan a banag aka ti [[Andromeda nga Ariwanas|M31]]. Dagitoy ket mabigbiganto a dagiti nakadakdakkel a nagtitiponan dagiti bitbituen, idi ti husto a kaadayo dagitoy abanag ket narugian a maiyamanan, ken materminodanto a ka dagiti ''iisla a law-ang.'' Nupay kasta, ti balikas a ''Law-ang'' ket naawawatan a ti kayatna a sawen ket ti intero nga irurumsua, so nga daytoy nga insao ket saan unayen a maus-usar ken dagiti banbanag ket nagbalin nga ammo a kas dagiti ariwanas.<ref name=rao2005 />
== Panagpalpaliiw a pakasaritaan ==
Ti realisasion a datayo ket agtaeng iti maysa nga ariwanas, ken adda idi, iti kinapudno, nga adda dagiti sabsabali nga ariwanas, dagiti paralelo a panakaduktalan a naaramid a maipanggep ti Nagririmpuok a Bitbituen ken dagiti dadduma a [[nebula]] iti rabii a langit.
=== Nagririmpuok a Bitbituen ===
{{Nangruna|Nagririmpuok a Bitbituen}}
[[Papeles:Milky Way Galaxy and a meteor.jpg|[[Galaktiko a Tengnga]] iti Nagririmpuok a Bitbituen|thumb]]
Ti [[Griego a pilosopia|Griego]] a pilosopo a ni [[Democritus]] (450–370 BC) ket nagipaltiing a dagiti naraniag a banda iti rabii a langit a tinawtawagan a Nagririmpuok a Bitbituen ket baka buklen dagiti adayo a bitbituen.<ref name="Plutarch">{{cite book | title=Ti Kompleto nga Obra Tomo 3: Dagiti Salaysay ken Nadumaduma |publisher=Echo a Biblioteka | author=Plutarch | authorlink= | year=2006 | at=panid 66, kapitulo 3 | isbn=978-1-4068-3224-2}}</ref>
[[Aristoteles]] (384–322 BC), nupay kasta, namatmati a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid babaen ti "ti panaggangat iti immapuy a panagisang-aw kadagiti bituen a dagitoy ket dadakkel, adu ken nagiinnnasidegda" ken ti "panaggangat ket maaramid idiay ngato a paset iti [[tangatang]], idiay [[Sublunario a globo|rehion iti lubong nga agtultuloy kadagiti panaggunay dagiti nainlangitan]]."<ref name=Montada>{{cite web
|last1=Montada |first1=J. P.
|date=2007-09-28
|title=Ibn Bajja
|work=Stanford nga Ensiklopedia iti Pilosopia
|url=http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja
|accessdate=2008-07-11
}}</ref> Ti [[Neoplatonismo|Neoplatonista]] a pilosopo a ni [[Olympiodorus the Younger]] (c. 495–570 AD) ket sientipiko idi a kritiko iti daytoy a kapanunutan, a sumupsupiat a no ti Nagririmpuok a Bitbituen ket sublinario daytoy ket nasken nga agparang a sabali kadagiti sabsabali a panawen ken luglugar iti Daga, ken daytoy ket nasken nga adda iti [[paralahe]], na daytoy ket awan. Iti panunutna, ti Naririmpuok a Bitbituen ket maysa a nailangitanl. Daytoy a kapanunotan ket kalpasanto a makaimpluensia iti [[Muslim a lubong|Islamiko a lubong]].<ref name=heidarzadeh23 />
Segun kenni Mohani Mohamed, ti [[Islamiko nga astronomia|Arabiano]] nga astronomo a ni [[Alhazen]] (965–1037) ket nagaramid ti immuna a panagpalpaliiw ken panagrukod paralahe ti Nagririmpuok a Bitbituen,<ref name=mohamed /> ken isu ket "naikeddengna a ti gapuanan ti Nagririmpuok a Bitbituen ket awan ti paralahe, adayo unay iti Daga ken saan a tagikuaen ti tangatang."<ref>{{cite web
|last1=Bouali |first1=H.-E.
|last2=Zghal |first2=M.
|last3=Lakhdar |first3=Z. B.
|year=2005
|title=Pannakaidayeg iti Optikal a Penomena: Panangipatakder ti Immuna a Ibn Al-Haytham a Pagobraan iti Potograpia
|publisher=Ti Edukasion ken Panagsanay kadagit Optiko ken Potoniko a Komperensia
|url=http://spie.org/etop/ETOP2005_080.pdf
|accessdate=2008-07-08
}}</ref> Ti [[Tattao a Persiano|Persiano]] nga astronomo a ni [[Abū Rayhān al-Bīrūnī]] (973–1048) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket dagiti "umnong dagiti adu a tidda iti masna iti nebulosa a bitbituen."<ref>{{MacTutor Biography|id=Al-Biruni|title=Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni}}</ref><ref name=al_biruni /> Ti [[Al-Andalus|Andalusian]] nga astronomo a ni [[Ibn Bajjah]] ("Avempace", d. 1138) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bitbituen a gangani nga agaasideg ken agparang ngaagtultuloy nga imahen gapu ti nagbanagan ti to be a [[repraksion]] manipud kadagiti sublunario a materiales,<ref name=Montada /><ref name="heidarzadeh25" /> a nagdakamat kadagiti panagpalpaliiwna iti [[Pangsilpo (astronomia ken astrolohia)|pangsilpo]] iti Hupiter ken Marte a kas ebidensia iti daytoy nga irurumsua no ti dua a banag ket aginnasidegda.<ref name=Montada /> Idi maika-14 a siglo, ti Taga-Siri a naipasngay a ni [[Ibn Qayyim Al-Jawziyya]] ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket "reprep dagiti babassit a bitbituen a naipenpen iti maysa a globo dagiti natalinaed a bitbituen".<ref name=Livingston>{{cite journal
|last1=Livingston |first1=J. W.
|year=1971
|title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: Ti Maika-14 a siglo a Salaknik iti Astrolohiko a Pannakailangitan ken Alkemiko a Transmutasion
|journal=Warnakan iti Amerikano nga Oriental a Kagimongan
|volume=91 |issue=1 |pages=96–103 [99]
|doi=10.2307/600445
|jstor=600445
}}</ref>
Ti pudno a paneknek ti Nagririmpuok a Bitbituen a buklen dagiti adu a bitbituen ket manipud idi 1610 idi ni [[Galileo Galilei]] ket nagusar ti maysa a [[optiko a teleskopio|teleskopio]] tapno maadalna ti Nagririmpuok a Bitbituen ken naduktalanna a daytoy ket buklen dagiti adu unay a bilbilang dagiti nakusnaw a bitbituen.<ref>{{cite web
|last1=O'Connor |first1=J. J.
|last2=Robertson |first2=E. F.
|date=Nobiembre 2002
|title=Galileo Galilei
|url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html
|publisher=Unibersidad ti St. Andrews
|accessdate=2007-01-08
}}</ref> Idi 1750 ni [[Thomas Wright (astronomo)|Thomas Wright]], iti bukodna a ''Maysa a kasisigud wenno baro a hipotesis iti Law-ang'', ket nagsirmata a (napudno) ti ariwanas ket mabalin a agliklikmut a bagi dagiti nawatiwat a bilbilang dagiti bituen a tinengtengngel babaen ti [[grabitasion]]al a puersa, a kaparis ti sistema a solar iti dakdakkel a gantingan. Ti nagbanagan dagiti disko dagiti bitbituen ket makita a kas banda iti langit manipud iti perspektibo iti uneg ti disko.<ref name="our_galaxy" /> Iti maysa a tratado idi 1755, ni [[Immanuel Kant]] inpasayaatna ti kapanunotan ni Wright a maipanggep ti patakder iti Naririmpuok a Bitbituen.
[[Papeles:Herschel-Galaxy.png|thumb|left|Ti sukog iti Naririmpuok a Bitbituen a kas naipakissayan a bituen a bilbilang babaen ni William Herschel idi 1785; ti sistema solar ket naipagarup nga adda idiay asideg ti tengnga.]]
Ti immuna a panagpadas ti panagipalpalawag ti sukog iti Nagririmpuok a Bitbituen ken ti puestona iti [[Init]] ket inaramid ni [[William Herschel]] idi 1785 babaen ti naannad a panagbilang dagiti bituen kadagiti sabsabali a rehion iti langit. Isu ket napakataud iti diagrama iti sukog iti ariwanas iti sistema a solar nga asideg ti tengnga.<ref name=paul1993 /> A nagusar iti napasayaat nga arngian, ni [[Jacobus Kapteyn|Kapteyn]] idi 1920 ket nakasangpet iti ladawan iti bassit nga (diametto ti agarup a 15 kiloparsecs) basikaw nga immitlog nga ariwanas nga adda ti Init nga asideg ti tengnga. Ti sabali pay a pamay-an ket babaen ni [[Harlow Shapley]] a naibatay ti panagkatologo dagiti [[globular a rimpuok]] a nagiturong daytoy ti naisangsangayan a sabali a ladawan: ti maysa a dalumpinas a disko nga adda ti diametro ti agarup a 70 kiloparsecs ken ti Init ket adayo manipud iti tengnga.<ref name="our_galaxy" /> Dagitoy dua a panagusig ket napaay ti panangala ti [[panagawan (astronomia)|panagsagepsep iti lawag]] babaen ti [[kosmiko a tapok|interestelar a tapok]] nga adda ti [[galaktiko a dalumpinas]], ngem kalpasan ni [[Robert Julius Trumpler]] ket inbilangna daytoy a nagbanagan idi1930 babaen ti panagadalna dagiti [[nalukatan a rimpuok]], ti agdama a ladawan ti bukod tayo nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket rimsua.<ref>{{cite journal
|last1=Trimble |first1=V.
|year=1999
|title=Robert Trumpler ken ti (Awan) panakasarang iti Limbang
|journal=Pakdaar iti Amerikano nga Astronomiko a kagimongan
|volume=31 |issue=31 |pages=1479
|bibcode=1999AAS...195.7409T
}}</ref>
=== Pannakailasin manipud kadagiti sabali a nebulosa ===
[[Papeles:M51Sketch.jpg|thumb|right|Pannakailadawan iti [[Alikuno nga Ariwanas|Messier 51]] baen ni [[William Parsons, Maika-3 a Konde iti Rosse|Apo Rosse]] idi 1845, nga ammo kalpasan daytoy iti Alikuno nga Ariwanas]]
Idi maika-10 a siglo, ti Persiano nga astronomo, a ni [[Abd al-Rahman al-Sufi]] (naamammoan iti laud a kas ni ''Azophi''), ket nangaramid ti kasapaan a nairehistro a panagpalpaliiw iti [[Andromeda nga Ariwanas]], a nangipalpalawag a daytoy ket "bassit nga ulep".<ref name="NSOG" /> Ti Andromeda nga Ariwanas ket nawaya a naduktalan manen babaen ni [[Simon Marius]] idi 1612.<ref name="NSOG" /> Ni Al-Sufi ketnainagananna pay ti [[Dakkel a Magallanes nga Ulep]], a makita daytoy manipud idiay [[Yemen]], ngem saan a makita idiay [[Isfahan]]; daytoy ket saan a nakita dagiti Europeano aginggana idi nagbaniaga ni [[Ferdinand Magellan|Magellan]] idi maika-16 a siglo.<ref name="obspm">{{cite web
|title=Abd-al-Rahman Al Sufi (Disiembre 7, 903 – Mayo 25, 986 A.D.)
|url=http://messier.obspm.fr/xtra/Bios/alsufi.html
|publisher=Observatoire de Paris
|accessdate=2007-04-19
}}</ref><ref name="obspm2">{{cite web
|title=Ti Dakkel a Magalanes nga Ulep, LMC
|url=http://messier.obspm.fr/xtra/ngc/lmc.html
|publisher=Observatoire de Paris
|accessdate=2007-04-19
}}</ref> Dagitoy ti immuna nga ariwanas a saan a ti Nagririmpuok a Bitbituen a napalpaliiw manipud iti Daga. Ni Al-Sufi ket nagipablaak kadagitoy a panagsukusokna iti librona a ''[[Libro dagiti Natalinaed a Bituen]]'' idi 964.
Idi 1750 ni [[Thomas Wright (astronomo)|Thomas Wright]], iti bukodna a ''Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang'', naisipanna (a husto) a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket nadalumpinas a disko dagiti bituen, ken adda dagiti [[nebulosa]] a makita iti rabii a langit ket mabalin a dagiti sabsabali a Naririmpuok a Bitbituen.<ref name="our_galaxy">{{cite web
|last1=Evans
|first1=J. C.
|date=1998-11-24
|title=Ti Ariwanas tayo
|url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm
|publisher=Unibersidad ti George Mason
|accessdate=2007-01-04
|archive-date=2016-04-14
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414004141/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm
|url-status=dead
}}</ref><ref>Kitaen ti inadaw a sinao manipud iti ''Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang'' ni Wright idiay {{Cite book
|last1=Dyson |first1=F.
|year=1979
|title=Panagdisturbo ti Law-ang
|url=https://archive.org/details/disturbinguniver0000dyso_x9c5 |page=[https://archive.org/details/disturbinguniver0000dyso_x9c5/page/245 245]
|publisher=Pan a Liblibro
|isbn=0-330-26324-2
}}</ref> Idi 1755, ni [[Immanuel Kant]] ket nangipaammo ti termino nga "isla a law-ang" para kadagitoy a adayo a nebulosa.
Ti pakaipanan ti maika-18 a siglo, ni [[Charles Messier]] ket nagumnong ti maysa a [[Messier a banag|katologo]] a naglaon kadagiti 109 a karanigan a nebulosa (nainlangitan a banbanag nga agparang a kasla nebulosa), kalpasan daytoy ket sinaruno ti dakdakkel a katologo dagiti 5,000 a nebulosa nga inurnong babaen ni William Herschel.<ref name="our_galaxy" /> Idi 1845, ni [[William Parsons, Maika-3 a Konde iti Rosse|Apo Rosse]] ket nagaramid ti maysa a baro a teleskopio ken nakabael a nangilasin ti paggiddiatan ti basikaw nga immitlog ken agkusikos a nebulosa. Isu ket nakabael pay a nakakita ti agmaymaysa a punto a nagtaudan kadagitoy a nebulosa, a daytoy ket nangted ti panagpasingked kadagiti nasapa kapanunutan ni Kant.<ref>{{cite web
|last1=Abbey |first1=L.
|title=Ti Konde iti Rosse ken ti Lebiatano iti Parsontown
|url=http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html
|accessdate=2007-01-04
}}</ref>
Idi 1912, ni [[Vesto Slipher]] ket nagaramid kadagiti espektrograpiko a panagadal kadagiti karanigan a nagkusikos a nebulosa tapno maikeddengna no dagitoy ket naaramid manipud kadagiti kimiko a manamnama kadagiti planetario a sistema. Nupay kasta, ni Slipher ket naduktalanna a ti nagkusikos a nebulosa ket adda dagiti nagato a nalabbaga panagsukat, a daytoy ket mangitudo a dagitoy ket umadadayo iti naparpardas a gatad ngem ti [[panagtalaw a kinapardas]] ti Naririmpuok a Bitbituen. Nga isu ngarod a dagitoy ket saan a naibedbed ti grabidad ti Nagririmpuok a Bitbituen, ken dagitoy mabalin a saan a paset iti ariwanas.<ref>{{cite journal
|last1=Slipher |first1=V. M.
|year=1913
|title=Ti raniag a kinapardas iti Andromeda a Nebulosa
|journal=Pakdaar ti Lowell nga Obserbatorio
|volume=1 |pages=56–57
|bibcode=1913LowOB...2...56S
}}</ref><ref>{{cite journal
|last1=Slipher |first1=V. M.
|year=1915
|title=Spektrograpiko a Panagpalpaliiw iti Nebulosa
|journal=Nadayeg nga Astronomia
|volume=23 |pages=21–24
|bibcode=1915PA.....23...21S
}}</ref>
Idi 1917, ni [[Heber Curtis]] ket nakapalpaliiw ti nova a [[S Andromedae]] ti kaunegan ti "Nalatak nga [[Andromeda (kontelasion)|Andromeda]] Nebulosa" (a kas ti Andromeda nga Ariwanas, ti [[Messier a banag]] a [[Andromeda nga Ariwanas|M31]], nga ammo). Iti panagbirbirukna kadagiti potograpiko a rehistro, isu ket nakabiruk pay kadagiti 11 a [[nova]]. Ni Curtis ket napaliiwna a dagiti nova ket, iti katimbengan, a 10 [[kinadakkel (astronomia)|kinadakkel]] a nakuskusnaw ngem dagiti rimsua iti bukodtayo nga ariwanas. A kas ti nagbanagan daytoy isu ket nakapabael a nakaaramid ti panagkarkulo ti kaadayo kadagiti 150,000 a [[parsec]]. Isu ket nagipatakder kadagiti makunkuna a "isla a law-ang" a hipotesis, nga agibagbaga a ti agkusikos a nebulosa ket dagiti nawaya nga ariwanas.<ref>{{cite journal
|last=Curtis |first1=H. D.
|year=1988
|title=Dagiti nova iti Agkusikos a Nebulosa ken ti Teoria nga Isla a Law-ang
|journal=Dagiti Pablaak iti Astronomiko a kagimongan iti Pasipiko
|volume=100 |pages=6
|bibcode=1988PASP..100....6C
|doi=10.1086/132128
}}</ref>
[[Papeles:Pic iroberts1.jpg|thumb|left|Ladawan iti "Nalatak nga Andromeda Nebulosa" manipud idi 1899, a kalpasan daytoy ket nainaganan a kas ti [[Andromeda nga Ariwanas]]]]
Idi 1920 ti nakunkuna a [[Ti Nalatak a Suppiat|Nalatak a Suppiat]] ket naaramid a naggiddiatan ni [[Harlow Shapley]] ken [[Heber Curtis]], ti kaipapanan ti kasasaad iti Nagririmpuok a Bitbituen, ti agkusikos nebulosa, ken dagiti rukod iti law-ang. Tapno masuportaranna iti daytoy a pangtunton a ti Nalatak nga Andromeda Nebulosa ket maysa nga akin-ruar nga ariwanas, ni Curtis ket nagisurat a ti langa dagiti nagisit a bet-ang a kapadpada dagiti tapok nga ulep idiay Naririmpuok a Bitbituen, ken ti pay naisangsangayan a [[Doppler a pagangayan|Doppler a panagsukat]].<ref>{{cite web
|last1=Weaver |first1=H. F.
|title=Robert Julius Trumpler
|url=http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html
|publisher=Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos
|accessdate=2007-01-05
}}</ref>
Daytoy a banag ket naipatingga a naikeddeng idi nasapa a panawen ti 1920.
Idi 1922, ti astronomo a ni [[Ernst Öpik]] ket nagited ti kaadayo a panangikeddeng a nagsuporta ti teoria a ti Andromeda Nebulosa ket maysa nga adayo a naisangsangayan a galaktiko a banag.<ref>{{cite journal
|last1=Öpik |first1=E.
|year=1922
|title=Maysa a karkulo iti kaadayo iti Nebulosa
|journal=Astropisikal a Warnakan
|volume=55 |pages=406
|bibcode=1922ApJ....55..406O
|doi=10.1086/142680
}}</ref> Ti panagus-usar ti 100 a pulgada a [[Bantay Wilson nga Obserbatorio|Bantay Wilson]] a teleskopio, ni [[Edwin Hubble]] ket nakapabael a mangsulbar dagiti akin-ruar a paset dagiti agkusikos a nebulosa a kas urnong dagiti nagmaymaysa a bituen ken nanginagan kadagiti [[Cepheid a panagdumaduma]], a daytoy ket nangpalubos kaniana ti panagkarkulo ti kaadayo dagiti nebulosa: dagitoy ket adayoda unay nga sabali a paset iti Naririmpuok a Bitbituen.<ref>{{cite journal
|last1=Hubble |first1=E. P.
|year=1929
|title=Ti agkusikos a nebulosa a kas maysa a nailangitan a sistema, Messier 31
|journal=Astropisiskal a Warnakan
|volume=69 |pages=103–158
|bibcode=1929ApJ....69..103H
|doi=10.1086/143167
}}</ref> Idi 1936 ni Hubble nagpataud ti maysa a pannakaidasig ti sistema para kadagiti ariwanas a maus-usar iti tatta pay nga aldaw, ti [[Galaxy morpolohiko a panakaidasig|Hubble a panagsasaruno]].<ref>{{cite journal
|last1=Sandage |first1=A.
|year=1989
|title=Edwin Hubble, 1889–1953
|journal=Warnakan iti Naarian a Kagimongan ti Astronomiko iti Kanada
|volume=83 |issue=6 |pages=
|url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/diamond_jubilee/1996/sandage_hubble.html
|accessdate=2007-01-08
}}</ref>
=== Moderno a panagsukisok ===
[[Papeles:GalacticRotation2.svg|thumb|[[Killo a panagtayyek ti Ariwanas|Killo a panagtayyek]] iti kadaywan nga agkusikos nga ariwanas: naipadto (A) ken napalpaliiw (B). Ti kaadayo ket manipud iti galaktiko a bugas.]]
[[Papeles:UDFy-38135539.jpg|thumb|Ti maikadua a kaadaywan nga ariwanas: [[UDFy-38135539]]]]
Idi 1944, ni [[Hendrik C. van de Hulst|Hendrik van de Hulst]] ket nagipadto a ti [[mikroaanda]] a radision iti [[hidroheno a linia|kaatiddog ti allon iti 21 sm]] a nagbanagan manipud iti interestelar nga atomiko a [[hidroheno]] nga alingasaw;<ref>{{cite web
|last1=Tenn
|first1=J.
|title=Hendrik Christoffel van de Hulst
|url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/vandeHulst/
|publisher=Estado a Unibersidad ti Sonoma
|accessdate=2007-01-05
|archive-date=2012-05-29
|archive-url=https://archive.today/20120529/http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/vandeHulst/
|url-status=dead
}}</ref> daytoy a radiasion ket napaliiw idi 1951. Daytoy a radiasion ket nangpalubos para iti naiparang-ay a panagdal ti Ariwanas ti Naririmpuok a Bitbituen, gapu ta daytoy ket saan a naapektaran babaen ti panagsspsep ti tapok ket ti bukod a Doppler a panagsukat ket mabalin nga usaren ti panangimapa dagiti panaggunay ti alaingasaw idiay Ariwanas. Dagitoy a panagpalpaliiw ket nangiturong ti postulasion iti agtaytayyek a [[barado nga agkusikos nga ariwanas|baras a patakder]] iti tengnga ti Ariwanas.<ref>{{cite journal
|last1=López-Corredoira |first1=M.
|year=2001
|title=Panagbirbiruk para iti nadalumpinas a Galaktiko a baras ken singsing idiay DENIS
|journal=Astronomia ken Astropisika
|volume=373
|issue=1 |pages=139–152
|bibcode=2001A&A...373..139L
|doi=10.1051/0004-6361:20010560
|arxiv = astro-ph/0104307 }}</ref> Nga adda dagiti napasayaat a [[radio a teleskopio]], ti alingasaw a hidroheno ket mabalin a masurot kadagiti sabsabali nga ariwanas
Idi panawen ti 1970 naduktalan kadagiti panagadal ni [[Vera Rubin]] iti [[killo a panagtayyek ti ariwanas|kapardas ti panagtayyek]] iti alingasaw kadagiti ariwanas nga adda dagiti dagup a makita a masa ket (manipud kadagiti bituen ken alingasaw) saan nga husto ti panakaibilang para iti pardas iti agtaytayyek nga alingasaw. Daytoy a problema ti ariwanas a panagtayyek ket naikapanunotan a naipalpalawag babaen ti kaadda kadagiti adu a kantidad iti saan a makita a [[nangisit a banag]].<ref>{{cite journal
|last1=Rubin |first1=V. C.
|year=1983
|title=Nangisit a banag kadagiti agkusikos nga ariwanas
|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1983-06_248_6/page/96 |journal=Sientipiko nga Amerikano
|volume=248
|issue=6 |pages=96–106
|bibcode=1983SciAm.248...96R
|doi=10.1038/scientificamerican0683-96
}}</ref><ref>{{cite journal
|last1=Rubin |first1=V. C.
|year=2000
|title=Sangagasut a Tawen dagiti Agtaytayyek nga Ariwanas
|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-society-of-the-pacific-publications_2000-06_112_772/page/747 |journal=Dagiti Pablaak iti AStronimiko a Kagimongan iti Pasipiko
|volume=112 |issue=772 |pages=747–750
|bibcode=2000PASP..112..747R
|doi=10.1086/316573
}}</ref>
Iti rugi ti panawen ti 1990, ti [[Hubble a Teleskopio ti Limbang]] ket nakapataud kadagiti napasayaat a panagpalpaliiw. Ken dagiti pay nadumaduma a banbanag, daytoy ket nangipatakder a ti napukaw a nangisit a banag iti bukod tayo nga ariwanas ket saan a buklen laeng dagiti nakusnaw ken babassit a bituen.<ref>{{cite news
|title=Ti Hubble Nagpaay ti Pangyuna a Panagilawlawag para iti Nangisit a Banag
|publisher=Hubble News Desk
|date=1994-10-17
|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/41/text/
|accessdate=2007-01-08
}}</ref> Ti [[Hubble a Nauneg a Lugar]], ti maysa nga atiddog unay a panangiparang iti maysa nga awan ti linaon a paset iti langit, ket nakaited ti ebidensia nga adda dagiti agarup a 125 bilion ({{val|1.25|e=11}}) nga ariwanas iti law-ang.<ref>{{cite web
|date=2002-11-27
|title=Mano pay ti kaadu dagiti ariwanas?
|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/021127a.html
|publisher=NASA
|accessdate=2007-01-08
}}</ref> Ti panagpasayaat ti teknolohia ti panagduktal ti [[elektromagnetiko nga espektro|espektra]] a saan a makita ti tao (radio a telekopio, inpraroho a kamera, ken [[x-ray nga astronomia|x-ray a teleskopio]]) ket mangpalubos ti panagduktal kadagiti sabsabali nga ariwanas a saan a maduktalan babaen ti Hubble. A naisangsangayan ti, panagsukisok ti ariwanas idiay [[Pagliklikan a Sona]] (ti rehion iti langit a nalapdanbabaen ti Naririmpuok a Bitbituen) ket nagpakita kadagiti adu a baro nga ariwanas.<ref>{{cite journal
|last1=Kraan-Korteweg |first1=R. C.
|last2=Juraszek |first2=S.
|year=2000
|title=Panagmapa dagiti Nailemmeng a Law-ang: Ti panakaiwarwaras ti ariwans idiay Pagliklikan a Sona
|journal=Dagiti Pablaak iti Astronomiko a Kagimongan iti Australia
|volume=17 |issue=1 |pages=6–12
|bibcode=1999astro.ph.10572K
|arxiv = astro-ph/9910572 }}</ref>
{{clear}}
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
<ref name="sparkegallagher2000">{{harvnb|Sparke|Gallagher III|2000|p=i}}</ref>
<ref name="heidarzadeh23">{{harvnb|Heidarzadeh|2008|pp=23–25}}</ref>
<ref name="heidarzadeh25">{{harvnb|Heidarzadeh|2008|p=25, Table 2.1}}</ref>
<ref name=paul1993>{{harvnb|Paul|1993|pp=16–18}}</ref>
<ref name=al_biruni>{{harvnb|Al-Biruni|2004|p=87}}</ref>
<ref name=mohamed>{{harvnb|Mohamed|2000|pp=49–50}}</ref>
<ref name="NSOG">{{harvnb|Kepple|Sanner|1998|p=18}}</ref>
<ref name=waller_hodge2003>{{harvnb|Waller|Hodge|2003|p=91}}</ref>
<ref name=nasa060812>{{cite web
|last1=Hupp
|first1=E.
|last2=Roy
|first2=S.
|last3=Watzke
|first3=M.
|date=2006-08-12
|title=NASA ket Nakabiruk kadagiti Paneknek iti Nangisit a Banag
|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/aug/HQ_06297_CHANDRA_Dark_Matter.html
|publisher=NASA
|accessdate=2007-04-17
|archive-date=2020-03-28
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328193824/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/aug/HQ_06297_CHANDRA_Dark_Matter.html
|url-status=dead
}}</ref>
<ref name=eso000503>{{cite web
|date=2000-05-03
|title=Panangilukasan iti Virgo nga Ansisit nga Ariwanas
|url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html
|publisher=ESO
|accessdate=2007-01-03
|archive-date=2012-07-29
|archive-url=https://archive.is/20120729/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html
|url-status=dead
}}</ref>
<ref name=science250_4980_539>{{cite journal
|last1=Uson |first1=J. M.
|last2=Boughn |first2=S. P.
|last3=Kuhn |first3=J. R.
|year=1990
|title=Ti tengnga nga ariwanas iti Abell 2029 – Ti maysa a daan nalatak a higante
|journal=Siensia
|volume=250 |issue=4980 |pages=539–540
|bibcode=1990Sci...250..539U
|doi=10.1126/science.250.4980.539
}}</ref>
<ref name="M101">{{cite web
|date=2006-02-28
|title=Ti Kadakkelan a Nailadawan nga Ariwanas ni Hubble ket Mangidaton ti Baro a Nangato a Panagilawlawagan a Panakakita
|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/hst_spiral_m10.html
|publisher=NASA
|accessdate=2007-01-03
}}</ref>
<ref name=uf030616>{{cite news
|last1=Hoover
|first1=A.
|date=2003-06-16
|title=Dagiti UF nga Astronomo: Ti Law-ang Nasimsimple Bassit ngem ti Nanamnama
|url=http://news.ufl.edu/2003/06/16/galaxies/
|publisher=Hubble News Desk
|accessdate=2011-03-04
|archive-date=2011-07-20
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720083835/http://news.ufl.edu/2003/06/16/galaxies/
|url-status=dead
}} Based upon:
*{{Cite journal
|last1=Graham |first1=A. W.
|last2=Guzmán |first2=R.
|year=2003
|title=HST Potometrio dagiti Ansisit nga Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas idiay Coma, ken ti Panagipalpalawag para iti naipasingked a Patakder a Dikotomia a nagbaetan ti Ansisit ken Naraniag a Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas
|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2003-06_125_6/page/2936 |journal=Astronomiko a Warnakan
|volume=125 |issue=6 |pages=2936–2950
|bibcode=2003AJ....125.2936G
|doi=10.1086/374992
|arxiv = astro-ph/0303391 }}</ref>
<ref name="IRatlas">{{cite web
|last1=Jarrett |first1=T. H.
|title=Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas
|url=http://www.ipac.caltech.edu/2mass/gallery/galmorph/
|publisher=Instituto ti Teknolohia ti California
|accessdate=2007-01-09
}}</ref>
<ref name=apj624_2>{{cite journal
|last1=Gott III |first1=J. R.
|year=2005
|title=Mapa iti law-ang
|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2005-05-10_624_2/page/463 |journal=Astropisikal a Warnakan
|volume=624 |issue=2 |pages=463–484
|bibcode=2005ApJ...624..463G
|doi=10.1086/428890
|arxiv = astro-ph/0310571 }}</ref>
<ref name=kackie020201>{{cite web
|last1=Mackie
|first1=G.
|date=2002-02-01
|title=Ti panagkita ti Law-ang iti maysa a bukel iti Taranaki a Darat
|url=http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html
|publisher=Unibersidad ti Swinburne
|accessdate=2006-12-20
|archive-url=https://web.archive.org/web/20260514195451/http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html
|archive-date=2026-05-14
|url-status=dead
}}</ref>
<ref name=gilman_ch4>{{cite web
|last1=Gilman
|first1=D.
|title=Dagiti Ariwanas: Isla dagiti Bitbituen
|url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/EP-177/ch4-7.html
|publisher=NASA/WMAP
|accessdate=2006-08-10
|archive-date=2012-08-02
|archive-url=https://archive.ph/20120802/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/EP-177/ch4-7.html
|url-status=dead
}}</ref>
<ref name=camb_lss>{{cite web
|title=Rimpuok ti Arwanas ken Dakkel a Gantingan a Patakder
|url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/gr/public/gal_lss.html
|publisher=Unibersidad ti Cambridge
|accessdate=2007-01-15
}}</ref>
<ref name="smbh">{{cite web
|last1=Finley |first1=D.
|last2=Aguilar |first2=D.
|date=2005-11-02
|title=Dagiti astronomo ket nakaala ti kaasitgan a pannakakita itiMisterioso a Bugas ti Nagririmpuok a Bitbituen
|url=http://www.nrao.edu/pr/2005/sagastar/
|publisher=Obserbatorio ti Nailian a Radio nga Astronomia
|accessdate=2006-08-10
}}</ref>
<ref name=konean2006>{{cite web
|last1=Koneãn˘
|first1=Lubomír
|url=http://www.udu.cas.cz/collegium/tintoretto.pdf
|title=Emblematiko, Agrikultura, ken Mitograpia Ti Nagtaudan ti Nagririmpuok a Bitbituen
|publisher=Akademia dagiti Siensia iti Republika ti Tseko
|accessdate=2007-01-05
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060720204104/http://www.udu.cas.cz/collegium/tintoretto.pdf
|archivedate=2006-07-20
|url-status=live
}}</ref>
<ref name=oed>{{cite web
|last1=Harper |first1=D.
|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=galaxy
|title=galaxy|work=Online Etymology Dictionary
|accessdate=2011-11-11
}}</ref>
<ref name=rao2005>{{cite web
|last1=Rao |first1=J.
|date=2005-09-02
|title=Sukisuken ti Pagturayan ti Pumapana
|url=http://www.space.com/spacewatch/050902_teapot.html
|publisher=Space.com
|accessdate=2007-01-03
}}</ref>
}} <!-- Gibus: refs= -->
== Bibliograpia ==
{{refbegin}}
*{{Cite book
|last=Al-Biruni
|others=R. Ramsay Wright (transl.)
|year=2004
|title=The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology
|url=http://books.google.com/books?id=VbPna7GOoIEC&pg=PA87
|publisher=Kessinger Publishing
|isbn=0-7661-9307-1
}}
*{{Cite book
|last1=Belkora |first1=L.
|year=2003
|title=Minding the Heavens: the Story of our Discovery of the Milky Way
|url=https://archive.org/details/mindingheavensst0000belk |publisher=CRC Press
|isbn=0-7503-0730-7
}}
*{{Cite book
|last1=Bertin |first1=G.
|last2=Lin |first2=C.-C.
|year=1996
|title=Spiral Structure in Galaxies: a Density Wave Theory
|url=https://archive.org/details/spiralstructurei0000bert |publisher=MIT Press
|isbn=0-262-02396-2
}}
*{{Cite book
|last1=Binney |first1=J.
|last2=Merrifield |first2=M.
|year=1998
|title=Galactic Astronomy
|url=https://archive.org/details/galacticastronom0000binn |publisher=Princeton University Press
|isbn=0-691-00402-1
|oclc=39108765
}}
*{{Cite book
|last1=Dickinson |first1=T.
|year=2004
|title=The Universe and Beyond
|url=https://archive.org/details/universebeyond0004dick |edition=4th
|publisher=Firefly Books
|isbn=1-55297-901-6
|oclc=55596414
}}
*{{Cite book
|last1=Heidarzadeh |first1=T.
|year=2008
|title=A History of Physical Theories of Comets, from Aristotle to Whipple
|url=https://archive.org/details/historyofphysica0000heid |publisher=Springer
|isbn=1-4020-8322-X
}}
*{{Cite book
|last1=Kepple |first1=G. R.
|last2=Sanner |first2=G. W.
|year=1998
|title=The Night Sky Observer's Guide, Volume 1
|publisher=Willmann-Bell
|isbn=0-943396-58-1
}}
*{{Cite book
|last1=Mohamed |first1=M.
|year=2000
|title=Great Muslim Mathematicians
|publisher=Penerbit UTM
|isbn=983-52-0157-9
|oclc=48759017
}}
*{{Cite book
|last1=Paul |first1=E. R.
|year=1993
|title=The Milky Way Galaxy and Statistical Cosmology, 1890–1924
|url=https://archive.org/details/milkywaygalaxyst0000paul |publisher=Cambridge University Press
|isbn=0-521-35363-7
}}
*{{Cite book
|last1=Sparke |first1=L. S.
|last2=Gallagher III |first2=J. S.
|year=2000
|title=Galaxies in the Universe: An Introduction
|url=https://archive.org/details/galaxiesinuniver0000spar |publisher=Cambridge University Press
|isbn=0-521-59740-4
}}
*{{cite book
|last1=Van den Bergh |first1=S.
|year=1998
|title=Galaxy Morphology and Classification
|publisher=Cambridge University Press
|isbn=0-521-62335-9
}}
*{{cite book
|last1=Waller |first1=W. H.
|last2=Hodge |first2=P. W.
|year=2003
|title=Galaxies and the Cosmic Frontier
|url=https://archive.org/details/galaxiescosmicfr0000wall |publisher=Harvard University Press
|isbn=0-674-01079-5
}}
{{refend}}
== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Galaxies|Kategoria:Ariwanas}}
[[Kategoria:Dagiti ariwanas]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]
8mn5co2lyg3xdsmma49fwhsp5gnos4k
Pederal nga Unibersidad ti Bahia
0
19104
407109
397818
2026-10-04T05:20:31Z
InternetArchiveBot
14943
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
407109
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Unibersidad
|name = Pederal nga Unibersidad ti Bahia
|native_name = Universidade Federal da Bahia
|image_name =
|image_size = 100px
|caption = Eskudo ti unibersidad
|motto = ''Virtute Spiritus''
|mottoilo = Kinasingpet ken kararua
|established = [[Abril 8]], [[1946]]
|type = Publiko nga unibersidad
|president = Dora Leal Rosa
|city = [[Salvador, Bahia|Salvador]]
|state = [[Bahia]]
|country = [[Brasil]]
|faculty = 1,768<ref name="Demonstrativo Financeiro 2010">{{cite web|url=http://www.proplad.ufba.br/estatisticas-f.html|title=Relatório de Administração|year=2010|publisher=UFBA|language=Portuges|accessdate=30 Marso 2010|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205203055/http://www.proplad.ufba.br/estatisticas-f.html|url-status=dead}}</ref>
|students = 27,549<ref name="Demonstrativo Financeiro 2010"/>
|undergrad = 24,075<ref name="Demonstrativo Financeiro 2010"/>
|postgrad = 3,474<ref name="Demonstrativo Financeiro 2010"/>
|other = 22,705<ref name="Demonstrativo Financeiro 2010"/>
|campus = Urbano
|free_label =
|free =
|mascot =
|website= [http://www.ufba.br UFBA]
}}
Ti '''Pederal nga Unibersidad ti Bahia''' ({{lang-gl|Universidade Federal da Bahia}} wenno '''UFBA''') ket maysa a publiko nga [[unibersidad]] a mabirukan idiay [[Salvador, Bahia|Salvador]] iti probinsia ti [[Bahia]], [[Brasil]].<ref>{{Cite web |url=http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 |title=a Maipanggep ti UFBA |access-date=2013-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090728181713/http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 |archive-date=2009-07-28 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.aai.ufba.br/aainew/historiaufba_ing.htm Naipakasaritaan a Pakaammo - UFBA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424001406/http://www.aai.ufba.br/aainew/historiaufba_ing.htm |date=2008-04-24 }} {{iti sao|pt}}</ref>
Daytoy nga unibersidad ket nabangon idi [[Abril 8]], [[1946]].<ref>{{Cite web |url=http://www.webometrics.info/top50_latinamerica.asp?cont=brazil&zoom_highlight=federal+da+bahia |title=Universidad Federal de Bahía en webometrics |access-date=2013-01-13 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721203928/http://www.webometrics.info/top50_latinamerica.asp?cont=brazil |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.portal.ufba.br/end_tel/unidades_ensino Universidade Federal da Bahia - Unidades Universitárias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409233625/http://www.portal.ufba.br/end_tel/unidades_ensino |date=2009-04-09 }} {{iti sao|pt}}, naala idi 12 Abril 2009</ref>
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
{{pungol}}
[[Kategoria:Dagiti unibersidad idiay Brasil]]
75ce0gxvnukz8vpqay8zxkwr66gwpfg
Des Moines, Iowa
0
34902
407106
406325
2026-10-04T01:48:54Z
InternetArchiveBot
14943
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
407106
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| name = Des Moines, Iowa
| official_name = City of Des Moines
| settlement_type = [[Listaan dagiti kapitolio ti Estados Unidos|Kapitolio ti Estado]]
| image_skyline = DesMoinesIA Aerial.jpg
| imagesize =
| image_caption = Puseg ti ili ti Des Moines
| image_flag = Flag of Des Moines, Iowa.svg
| image_seal =
| image_blank_emblem =
| nickname = "Hartford of the West"<ref>{{cite book|last=Shankle|first=George Earlie|title=American nicknames; their origin and significance|url=https://archive.org/details/americannickname0000shan|publisher=The H.W. Wilson Company|location=New York|year=1955|pages=[https://archive.org/details/americannickname0000shan/page/123 123]|isbn=978-0-82420-004-6 |quote=Des Moines was nicknamed the ''Hartford of the West'' because like Hartford, Conn., it is an insurance center.}}</ref><ref>Neal R. Peirce (1973), [https://books.google.com/books?id=JyqbTl9fsc4C&pg=PA106&lpg=PA106&dq=Des+Moines+%22Hartford+of+the+West%22&source=bl&ots=CBNUgwgLZ5&sig=ypn2JT6v3bH3kCfPwaAUmwJ4G5k&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=13&ct=result ''The Great Plains States of America: People, Politics, and Power in the Nine Great Plains States''], W. W. Norton & Company, {{ISBN|0-393-05349-0}}, page 106</ref>
| image_map = Polk County Iowa Incorporated and Unincorporated areas Des Moines Highlighted.svg
| mapsize =
| map_caption = Lokasion idiay [[Kondado ti Polk, Iowa|Kondado ti Polk]] ken iti [[Iowa|Estado ti Iowa]]
| pushpin_map = Iowa#EUA
| pushpin_map_caption = Lokasion idiay Iowa ken Estados Unidos
| coordinates = {{coord|41|35|27|N|93|37|15|W|region:US-IA|display=inline, title}}
| subdivision_type = Pagilian
| subdivision_name = [[Estados Unidos]]
| subdivision_type1 = Estados
| subdivision_type2 = [[Listaan dagiti kondado idiay Iowa|Kondado]]
| subdivision_name1 = [[Iowa]]
| subdivision_name2 = [[Kondado ti Polk, Iowa|Polk]], [[Kondado ti Warren, Iowa|Warren]]
| established_date =
| established_title1 = Napundar
| established_date1 = 1843
| established_title2 = Nainkorporado
| established_date2 = Septiembre 22, 1851
| government_type = Konseho-mangimaton<ref>{{cite web | url = http://www.ci.des-moines.ia.us/departments/CMO/Index.htm | title = City Manager's Office | publisher = City of Des Moines – City Manager's Office | accessdate = December 10, 2009 | archive-date = November 4, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091104015256/http://www.ci.des-moines.ia.us/departments/CMO/Index.htm | url-status = dead }}</ref>
| leader_title = Mayor
| leader_name = Frank Cownie ([[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|D]])
| leader_title1 =
| leader_name1 =
| unit_pref = Imperial
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 213.93
| area_total_sq_mi = 90.65
| area_land_km2 = 233.3
| area_land_sq_mi = 88.92
| area_water_km2 = 4.48
| area_water_sq_mi = 1.73
| elevation_m = 291
| elevation_ft = 955
| population_total = 203433
| population_as_of = 2010
| population_footnotes =
| population_density_km2 = 978.0
| population_density_sq_mi = 2532.9
| population_est = 210,330 (EUA: [[Listaan dagiti siudad ti Estados Unidos babaen ti populasion|Maika-104]])
| pop_est_as_of = 2015<ref name="2015 Pop Estimate">{{cite web|title=Population Estimates |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |publisher=United States Census Bureau|accessdate=Mayo 21, 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150521091454/http://factfinder.census.gov:80/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |archivedate=Mayo 21, 2015 |df=mdy }}</ref>
| population_metro = 622,899 ([[Listaan dagiti ugar ti Estadistika ti Metropolitano|Maika-91]])
| population_rank = [[Listaan dagiti kadakkelan a siudad ti Iowa babaen ti populasion|Umuna]] idiay Iowa
| postal_code_type = Kodigo ti koreo
| postal_code = 50301-50340-50310
| area_code = 515
| website = [http://www.dmgov.org/ www.dmgov.org]
| footnotes =
| leader_title2 =
| leader_name2 =
| leader_title3 =
| leader_name3 =
| timezone = [[Sona ti Oras ti Sentral|CST]]
| utc_offset = -6
| timezone_DST = [[Sona ti Oras ti Sentral|CDT]]
| utc_offset_DST = -5
| blank_name = [[Federal Information Processing Standard|Kodigo ti FIPS]]
| blank_info = 19-21000
| blank1_name = ID ti langa ti [[Geographic Names Information System|GNIS]]
| blank1_info = 0465961
}}
Ti '''Des Moines''' ({{IPAc-en|audio=DesMoines.ogg|d|ᵻ|ˈ|m|ɔɪ|n}}) ket isu ti [[kapitolio]] ken ti kaaduan ti populasion a siudad iti [[Estado ti Estados Unidos|Estado]] ti [[Iowa]]. Daytoy ket isu pay ti tugaw ti kondado ti [[Kondado ti Polk, Iowa|Kondado ti Polk]]. Ti bassit a paset ti siudad ket maigay-at iti [[Kondado ti Warren, Iowa|Kondado ti Warren,]].<ref>{{cite web | url = http://www.census.gov/popest/cities/files/SUB-EST2006_19.csv | title = Subcounty population estimates: Iowa 2000–2006| format = CSV| publisher=United States Census Bureau, Population Division | date = Hunio 28, 2007 | accessdate = Hunio 8, 2008}}</ref> Daytoy ket nainkorporado idi Septiembre 22, 1851, a kas Puerto Des Moines ken naipayababa met iti "Des Moines" idi 1857.<ref>{{cite web|author=City of Des Moines|title=City of Des Moines Action Center: City History|url=http://www.dmgov.org/departments/AC/Information/AChistoricalinfo.htm|accessdate=Disiembre 20, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061207045425/http://www.dmgov.org/departments/AC/Information/AChistoricalinfo.htm|archivedate=2006-12-07|url-status=live}}</ref> Daytoy ket nainagana manipud iti [[Karayan Des Moines]] ken mabalin a naampon manipud iti Pranses ti ''Rivière des Moines'', a ti kaibuksilanna ket "Karayan dagiti [[Monghe]]." Ti populasion ti siudad ket 203,433 manipud iti senso ti Estados Unidos idi 2010.<ref name=2010pop>{{cite news|title=Iowa's Largest Cities|publisher=Quad City Times|url=http://qctimes.com/article_c5d8850a-3556-11e0-ba3b-001cc4c002e0.html|date=2011-02-10|accessdate=2011-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011014204/http://qctimes.com/article_c5d8850a-3556-11e0-ba3b-001cc4c002e0.html|archive-date=2011-10-11|url-status=dead}}</ref> Ti lima a kondado a metropolitano a lugar ket nairanggo a kas maika-88 kadagiti termino iti populasion ti Estados Unidos nga addaan kadagiti 594,600 nga agnanaed segun ti karkulo ti Opisina ti Senso ti Estados Unidos idi 2014.<ref name="msapop">{{cite web|author=United States Census Bureau|title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2010 to July 1, 2011|url=http://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2011/|accessdate=Oktubre 12, 2012}}</ref>
==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}
== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Des Moines, Iowa|Des Moines}}
{{Wikivoyage-inline|Des Moines}}
*[http://www.dmgov.org/ Opisial a website Siudad ti Des Moines]
{{Dagiti kapitolio nga estado ti Estados Unidos}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Estados Unidos-heograpia-pungol}}
[[Kategoria:Estados Unidos]]
3pg7lodpscdkgbn3cueeq90iqndfnfy
Providence, Rhode Island
0
34950
407110
362583
2026-10-04T05:33:22Z
InternetArchiveBot
14943
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
407110
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox lokasion}}
[[Papeles:Providence RI skyline2.jpg|thumb|300px|Puseg ti ili ti Providence]]
Ti '''Providence''' ket isu ti [[kapitolio]] ken ti kaaduan ti populasion a siudad ti [[Estado ti Estados Unidos|Estado]] ti [[Rhode Island]]. Daytoy ket nabangon idi 1636, daytoy ket maysa kadagiti kaduogan a siudad idiay Estados Unidos.<ref>{{cite web|url=http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/Providence-Introduction.html|publisher=Advameg, Inc.|title=Providence: Introduction|accessdate=2007-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20060509132059/http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/Providence-Introduction.html|archive-date=2006-05-09|url-status=dead}}</ref> Daytoy ket mabirukan idiay [[Kondado ti Providence, Rhode Island|Kondado ti Providence]], ken isu ti maikatlo a kadakkelan a siudad iti rehion ti [[New England]] kalpasan ti [[Boston]] ken [[Worcester, Massachusetts|Worcester]]. Ti Providence ket addaan iti populasion iti 177,994 ken paset daytoy ti maika-37 a kadakkelan a populasion ti metropolitano iti pagilian, nga addaan iti nakarkulo a populasion iti 1,600,856, kenlabsanna daytoy ti Rhode Island babaen ti agarup a 60%, ken gumay-at daytoy idiay akin-abagatan a [[Massachusetts]].<ref name=metro>{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico more information 2010 Census National Summary File of Redistricting Data|work=2010 United States Census|publisher=United States Census Bureau]], Population Division|date=Abril 14, 2011|accessdate=2011-06-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.bls.gov/oes/current/msa_def.htm#77200 |publisher=US Department of Labor|title=May 2006 OEC Metropolitan Statistical Area definitions|accessdate=2007-06-09}}</ref> Daytoy ket mabalin pay a maikeddeng a kas paset ti lugar ti panagbiahe ti [[Kalatakan a Boston]], nga aglaon kadagiti 7.6 a riwriw a tattao.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/estimates/metro_general/2007/CSA-EST2007-alldata.csv|title=Annual Estimates of the Population of Combined Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2009|format=CSV|work=2007 Population Estimates|publisher=United States Census Bureau, Population Division|date=2008-03-27|accessdate=2008-04-02}}</ref> Ti siudad ket mabirukan idiay sabangan ti [[Karayan Providence]], idiay ulo ti [[Luek Narragansett]].
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|Providence, Rhode Island}}
{{Wikivoyage-inline|Providence}}
*[http://www.providenceri.com/ Website ti Siudad ti Providence]
{{Dagiti kapitolio nga estado ti Estados Unidos}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Estados Unidos-heograpia-pungol}}
[[Kategoria:Estados Unidos]]
ca09u1xff1tt5nbcky4zrqgpdpqnn5f
Listaan dagiti botaniko babaen ti pangyababaan ti mannurat (A)
0
57481
407107
403610
2026-10-04T03:37:02Z
InternetArchiveBot
14943
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
407107
wikitext
text/x-wiki
__NOTOC__
{{Paulo ti listaan dagiti botaniko babaen ti pangyababaan ti mannurat}}
== A ==
{{TOC ti listaan dagiti botaniko babaen ti pangyababaan ti mannurat|top=no}}
* '''Aa''' – [[Hubertus Antonius van der Aa]] (1935–2017)
* '''A.A.Cocucci''' – {{illm|Andrea A. Cocucci|es}} (nayanak 1959)
* '''A.A.Eaton''' – [[Alvah Augustus Eaton]] (1865–1908)
* '''A.A.Fisch.Waldh.''' – [[Alexandr Alexandrovich Fischer von Waldheim]] (1839–1920)
* '''A.Agostini''' – [[Angela Agostini]] (nayanak 1880)
* '''A.A.Ham.''' – [[Arthur Andrew Hamilton]] (1855–1929)
* '''A.A.Hend.''' – [[Andrew Augustus Henderson]] (1816–1876)
* '''A.Ames''' – [[Adeline Ames]] (1879–1976)
* '''A.Anderson''' – [[Alexander Anderson (botaniko)|Alexander Anderson]] (1748–1811)
* '''A.Arber''' – [[Agnes Arber]] (1879–1960)
* '''Aarons.''' – [[Aaron Aaronsohn]] (1876–1919)
* '''Aase''' – [[Hannah Caroline Aase]] (1883–1980)
* '''A.Barbero''' – [[Andrés Barbero]] (1877–1951)
* '''A.Bassi''' – [[Agostino Bassi]] (1773–1856)<ref>{{Cite journal|last=Porter|first=J R|date=Septiembre 1973|title=Agostino Bassi bicentennial (1773–1973)|journal=Bacteriological Reviews|volume=37|issue=3|pages=284–288|issn=0005-3678|pmid=4585794|pmc=413819}}</ref>
* '''Abbayes''' – [[Henry Nicollon des Abbayes]] (1898–1974)
* '''Abbot''' – [[John Abbot (entomologist)|John Abbot]] (1751–c. 1840)
* '''Abedin''' – {{illm|Sultanul Abedin|es||WD=Q16142861}} ([[floruit|fl.]] 1986)
* '''Aberc.''' – [[Henry McLaren, 2nd Baron Aberconway]] (1879–1953)
* '''A.Berger''' – [[Alwin Berger]] (1871–1931)
* '''A.B.Frank''' – [[Albert Bernhard Frank]] (1839–1900)
* '''A.B.Graf''' – [[Alfred Byrd Graf]] (1901–2001)
* '''A.B.Jacks.''' – [[Albert Bruce Jackson]] (1876–1947)
* '''A.Bloxam''' – [[Andrew Bloxam]] (1801–1878)
* '''A.Blytt''' – [[Axel Gudbrand Blytt]] (1843–1898)
* '''A.Br.''' – [[Addison Brown]] (1830–1913)
* '''Abramov''' – [[Ivan N. Abramov]] (1884–1953)
* '''Abrams''' – [[LeRoy Abrams]] (1874–1956)
* '''A.Braun''' – [[Alexander Karl Heinrich Braun]] (1805–1877)
* '''Abrom.''' – [[Johannes Abromeit]] (1857–1946)
* '''A.Bruggen''' – [[Adolph Cornelis van Bruggen]] (nayanak 1929)
* '''A.Butler''' – {{illm|Alan Butler (botaniko)|lt=Alan Butler|WD=Q13493877}} (nayanak 1946)
* '''A.Cabrera''' – [[Ángel Cabrera (naturalist)|Ángel Cabrera]] (1879–1960) (saan nga iyallilaw iti botaniko a ni [[Ángel Lulio Cabrera]] (1908–1999))
* '''A.Camus''' – [[Aimée Antoinette Camus]] (1879–1965)
* '''A.Cast.''' – {{illm|Alberto Castellanos|es||pt}} (1896–1968)
* '''Acerbi''' – [[Giuseppe Acerbi]] (1773–1846)
* '''Ach.''' – [[Erik Acharius]] (1757–1819)
* '''A.C.H.Blinks''' – [[Anne Catherine Hof Blinks]] (1903–1995)
* '''A.Chev.''' – [[Auguste Jean Baptiste Chevalier]] (1873–1956)
* '''Achv.''' – [[Agazi Asaturovich Achverdov]] (nayanak 1907)
* '''Acloque''' – [[Alexandre Noël Charles Acloque]] (1871–1908)
* '''A.C.Schultz''' – [[August Christian Schultz]] (1813–1908)
* '''A.C.Sm.''' – [[Albert Charles Smith]] (1906–1999)
* '''Acuña''' – [[Julián Acuña Galé]] (1900–1973)
* '''A.Cunn.''' – [[Allan Cunningham (botaniko)|Allan Cunningham]] (1791–1839)
* '''A.C.White''' – [[Alain Campbell White]] (1880–1951)
* '''Adams''' – [[Johann Friedrich Adam]] (1780–1838)
* '''Adamson''' – [[Robert Stephen Adamson]] (1885–1965)
* '''Adans.''' – [[Michel Adanson]] (1727–1806)
* '''A.DC.''' – [[Alphonse Louis Pierre Pyrame de Candolle]] (1806–1893)
* '''A.D.Danilov''' – [[Alexander Danilovich Danilov]] (nayanak 1903)
* '''Ade''' – {{illm|Alfred Ade|es||pt||WD=Q8195254}} (1876–1968)
* '''Adelb.''' – {{illm|Albert George Ludwig Adelbert|es||pt||WD=Q8193378}} (1914–1972)
* '''Adema''' – [[Fredericus Arnoldus Constantin Basil Adema]] (nayanak 1939)
* '''Aderh.''' – [[Rudolf Ferdinand Theodor Aderhold]] (1865–1907)
* '''A.D.Hardy''' – [[Alfred Douglas Hardy]] (1870–1958)
* '''A.D.Hawkes''' – [[Alex Drum Hawkes]] (1927–1977)
* '''A.Dietr.''' – [[Albert Gottfried Dietrich]] (1795–1856)
* '''Adolf''' – [[Nina Avgustinovna Adolf]] (1903–1951)
* '''A.E.D.Daniels''' – [[Albert Ebenezer Dulip Daniels]] (nayanak 1964)
* '''A.E.Hoffm.''' – [[Adriana Hoffmann]] (nayanak 1940)
* '''Aellen''' – {{illm|Paul Aellen|de||es||pt}} (1896–1973)
* '''A.E.Newton''' – [[Angela E. Newton]] (nayanak 1958]
* '''A.E.Ortmann''' – [[Arnold Edward Ortmann]] (1863–1927)
* '''A.E.Reuss''' – [[August Emanuel Rudolph von Reuss]] (1811–1873)
* '''A.Ernst''' – [[Alfred Ernst]] (1875–1968)
* '''A.Evans''' – [[Alexander William Evans]] (1868–1959)
* '''A.E.van Wyk''' – [[Abraham Erasmus Braam van Wyk]] (nayanak 1952)
* '''A.-E.Wolf''' – [[Anne-Elizabeth Wolf]] ([[floruit|fl.]] 1998)
* '''A.F.Bartsch''' – [[Alfred Frank Bartsch]] (1913–2009)<ref>{{Cite web |url=http://www.gazettetimes.com/news/local/obituaries/alfred-fritz-bartsch/article_af21f79e-aeb9-530d-8312-bfcb3b56a60e.html |title=Corvallis (Oregon) Gazette-Times. Feb. 6, 2009 |access-date=2019-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415163753/https://www.gazettetimes.com/news/local/obituaries/alfred-fritz-bartsch/article_af21f79e-aeb9-530d-8312-bfcb3b56a60e.html |archive-date=2021-04-15 |url-status=dead}}</ref>
* '''A.Fedtsch.''' – [[Alexei Pavlovich Fedchenko]] (1844–1873)
* '''A.Fisch.''' – [[Alfred Fischer (botaniko)|Alfred Fischer]] (1858–1913)
* '''Afonina''' – [[Olga Mikhailovna Afonina]] (nayanak 1945)
* '''A.F.Tryon''' – [[Alice Faber Tryon]] (1920–2009)
* '''Afzel.''' – [[Adam Afzelius]] (1750–1837)
* '''Agerer''' – {{illm|Reinhard Agerer|es||pt||WD=Q9067799}} (nayanak 1947)
* '''A.G.Floyd''' – [[Alexander G. Floyd]] (nayanak 1926)
* '''A.G.Ham.''' – [[Alexander Greenlaw Hamilton]] (1852–1941)
* '''A.Gibson''' – [[Alexander Gibson (botaniko)|Alexander Gibson]] (1800–1867)
* '''A.G.Jones''' – {{illm|Almut Gitter Jones|es}} (nayanak 1923)
* '''A.G.Lyon''' – [[Alexander Geoffrey Lyon]] ([[floruit|fl.]] 1950–1960)
* '''A.G.Mill.''' – {{illm|Anthony G. Miller|es||pt||it||WD=Q11679869}} (nayanak 1951)
* '''Agra''' – [[Maria de Fátima Agra]] (nayanak 1952)
* '''A.Gray''' – [[Asa Gray]] (1810–1888)
* '''A.Ham.''' – {{illm|Arthur Hamilton (botaniko)|lt=Arthur Hamilton|es||WD=Q5659555}} ([[floruit|fl.]] 1832)
* '''A.Hässl.''' – [[Arne Hässler]] (1904–1952)
* '''A.Hay''' – [[Alistair Hay]] (nayanak 1955)
* '''A.Heller''' – [[Amos Arthur Heller]] (1867–1944)
* '''A.Hend.''' – [[Archibald Henderson (botaniko)|Archibald Henderson]] (nayanak 1921)
* '''A.Henry''' – [[Augustine Henry]] (1857–1930)
* '''A.H.Evans''' – [[Arthur Humble Evans]] (1855–1943)
* '''A.H.Gentry''' – [[Alwyn Howard Gentry]] (1945–1993)
* '''A.H.Heller''' – {{illm|Alfonse Henry Heller|es}} (1894–1973)
* '''A.H.Holmgren''' – {{illm|Arthur Hermann Holmgren|es}} (1912–1992)
* '''A.H.Kent''' – [[Adolphus Henry Kent]] (1828–1913)
* '''Ahmadjian''' – [[Vernon Ahmadjian]] (1930–2012)
* '''Ahrendt''' – [[Leslie Walter Allen Ahrendt]] (1903–1969)
* '''A.H.S.Lucas''' – [[Arthur Henry Shakespeare Lucas]] (1853–1936)
* '''A.Huet''' – [[Alfred Huet du Pavillon]] (1829–1907)
* '''Ainsle''' – [[Whitelaw Ainsle]] (1767–1837)
* '''Ainsw.''' – [[Geoffrey Clough Ainsworth]] (1905–1998)
* '''Airy Shaw''' – [[Herbert Kenneth Airy Shaw]] (1902–1985)
* '''Aitch.''' – [[James Edward Tierney Aitchison]] (1836–1898)
* '''Aiton''' – [[William Aiton]] (1731–1793)
* '''A.Jaeger''' – [[August Jaeger (botaniko)|August Jaeger]] (1842–1877)
* '''A.J.Eames''' – [[Arthur Johnson Eames]] (1881–1969)
* '''A.J.Hend.''' – [[Andrew Henderson (botaniko)|Andrew Henderson]] (nayanak 1950)
* '''A.J.Hill''' – [[Albert Joseph Hill]] (nayanak 1940)
* '''A.J.M.Baker''' – [[Alan John Martin Baker]] (nayanak 1948)
* '''A.J.Paton''' – [[Alan James Paton]] (nayanak 1963)
* '''A.J.Scott''' – {{illm|Andrew John Scott (botaniko)|Andrew John Scott|es||WD=Q5675316}} (nayanak 1950)
* '''A.Juss.''' – [[Adrien-Henri de Jussieu]] (1797–1853)
* '''A.Kern.''' – [[Anton Kerner von Marilaun]] (1831–1898)
* '''Akeroyd''' – [[John Akeroyd]] (nayanak 1952)
* '''Akhani''' – {{illm|Hossein Akhani|es}} (nayanak 1950)
* '''A.K.Irvine''' – [[Anthony Kyle Irvine]] (nayanak 1937)
* '''A.K.Skvortsov''' – [[Alexey Skvortsov]] (1920–2008)
* '''A.K.S.Prasad''' – [[Akshinthala K. Sai Krishna Prasad]] (nayanak 1949)
* '''A.Kurz''' – [[Albert Kurz]] (1886–1948)<ref>Eduard Frey. ''Albert Kurz: 6 Oktubre 1886 bis 19 Juli 1948''. ''Mitteilungen der Naturforschenden Gesellschaft idiay Bern''. ''Neue Folge''. vol. 1949. no. 6. pp. 185–188</ref>
* '''A.K.Wallace''' – [[Anne Karin Wallace]] ([[floruit|fl.]] 1997)
* '''Alain''' – [[Henri Alain Liogier]] (1916–2009)
* '''A.L.Andrews''' – [[Albert LeRoy Andrews]] (1878–1961)
* '''Alb.''' – [[Johannes Baptista von Albertini]] (1769–1831)
* '''Albov''' – [[Nikolai Michailovich Albov]] (1866–1897)
* '''Albr.''' – [[David Edward Albrecht]] (nayanak 1962)
* '''Al.Brongn.''' – [[Alexandre Brongniart]] (1770–1847)
* '''Alderw.''' – [[Cornelis Rugier Willem Karel van Alderwerelt van Rosenburgh]] (1863–1936)
* '''Aldrovandi''' – [[Ulisse Aldrovandi]] (1522–1605)
* '''Alef.''' – [[Friedrich Georg Christoph Alefeld]] (1820–1872)
* '''A.Lem.''' – [[Adrien Lemaire]] (1852–1902)
* '''A.Lesson''' – [[Adolphe Pierre Primevère Lesson]] (1805–1888)
* '''Alexander''' – [[Edward Johnston Alexander]] (1901–1985)
* '''Alexeeva''' – [[N. B. Alexeeva]] ([[floruit|fl.]] 2006)
* '''Al.Jahn''' – [[Alfredo Jahn Hartman]] (1867–1940)
* '''All.''' – [[Carlo Allioni]] (1728–1804)
* '''A.L.Lamb''' – [[Anthony L. Lamb]] (nayanak 1942)
* '''Allan''' – [[Harry Howard Barton Allan]] (1882–1957)
* '''Alleiz.''' – [[Aymar Charles d' Alleizette]] (1884–1967)
* '''Allemão''' – [[Francisco Freire Allemão e Cysneiro]] (1797–1874)
* '''Allred''' – [[Kelly Allred]] (nayanak 1949)
* '''Alm''' – [[Carl Gustav Alm]] (nayanak 1888)
* '''Á.Löve''' – [[Áskell Löve]] (1916–1994)
* '''Alphand''' – [[Jean-Charles Alphand]] (1817–1891)
* '''Alph.Wood''' – [[Alphonso Wood]] (1810–1881)
* '''Alpino''' – [[Prospero Alpino]] (1553–1617)
* '''Al-Shehbaz''' – [[Ihsan Ali Al-Shehbaz]] (nayanak 1939)
* '''A.L.Sm.''' – [[Annie Lorrain Smith]] (1854–1937)
* '''Alston''' – [[Arthur Hugh Garfit Alston]] (1902–1958)
* '''Alstr.''' – [[Clas Alströmer]] (1736–1794)
* '''Altam.''' – [[Fernando Altamirano]] (1848–1908)
* '''Altschul''' – [[Siri von Reis]] (nayanak 1931)
* '''A.Macedo''' – [[Amaro Macedo]] (nayanak 1914)
* '''Amakawa''' – [[Tairoko Amakawa]] (nayanak 1917)
* '''Amann''' – [[Johann Amann]] (1814–1878)
* '''Amaral''' – [[Ayrton Amaral]] (nayanak 1948)
* '''A.Massal.''' – [[Abramo Bartolommeo Massalongo]] (1824–1860)
* '''A.Mathews''' – [[Andrew Mathews (botaniko)|Andrew Mathews]] (1801–1841)
* '''Amberg''' – [[Otto Amberg]] (1875–1920)
* '''Ambronn''' – [[Hermann Ambronn]] (1856–1927)
* '''Ambrosetti''' – [[José Arturo Ambrosetti]] (nayanak 1939)
* '''Ambrosi''' – [[Francesco Ambrosi]] (1821–1897)
* '''Ambroz''' – [[Josef Ambroz]] (1886–1950)
* '''A.M.Carter''' – [[Annetta Mary Carter]] (1907–1991)
* '''A.Meeuse''' – {{illm|Adrianus Dirk Jacob Meeuse|es}} (nayanak 1914)
* '''Ameljcz.''' – [[V. P. Ameljczenko]] (nayanak 1948)
* '''Ames''' – [[Oakes Ames (botaniko)|Oakes Ames]] (1874–1950)
* '''Amich''' – [[Francisco Amich García]] (nayanak 1953)
* '''Amici''' – [[Giovanni Battista Amici]] (1786–1863)
* '''Amin''' – [[Amal Amin]] (nayanak 1929)
* '''Amirkh.''' – [[Amirkhan Magomedovich Amirkhanov]] (nayanak 1952)
* '''Amman''' – [[Johann Amman]] (1707–1741)
* '''Ammann''' – [[Morgane Ammann]] (nayanak 1986)
* '''Ammerman''' – [[Elizabeth Ammerman]] (nayanak 1917)
* '''Ammirati''' – [[Joseph F. Ammirati]] (nayanak 1942)
* '''Amo''' – [[Mariano del Amo y Mora]] (1809–1896)
* '''Amor''' – [[Angel Amor Morales]] (nayanak 1959)
* '''A.M.Ross''' – [[Alexander Milton Ross]] (1832–1897)
* '''Amshoff''' – [[Gerda Jane Hillegonda Amshoff]] (1913–1985)
* '''Amsler''' – [[Charles D. Amsler]] (nayanak 1959)
* '''A.M.Sm.''' – [[Annie Morrill Smith]] (1856–1946)
* '''A.Murray''' – [[Andrew Dickson Murray]] (1812–1878)
* '''A.N.Danilov''' – [[Afanasij Nikolaevich Danilov]] (1903–1942)
* '''A.N.Demidov''' – [[Anatoly Nikolaievich Demidov, 1st Prince of San Donato]] (1813–1870)
* '''Andersen''' – [[Johannes Carl Andersen]] (1873–1962)
* '''Anderson''' – [[James Anderson (botaniko)|James Anderson]] (1738–1809)
* '''Andersson''' – [[Nils Johan Andersson]] (1821–1880)
* '''Andr.''' – [[Gábor Andreánszky (botaniko)|Gábor Andreánszky]] (1895–1967)
* '''André''' – [[Édouard André]] (1840–1911)
* '''Andres''' – [[Heinrich Andres]] (1883–1970)
* '''Andrews''' – [[Henry Charles Andrews]] (1794–1830)
* '''Andriamih.''' – [[Tefy H. Andriamihajarivo]] ([[floruit|fl.]] 2011)
* '''Andronov''' – [[Nikolaĭ Matveevich Andronov]] ([[floruit|fl.]] 1955)
* '''Andrz.''' – {{illm|Antoni Lukianowicz Andrzejowski|WD=Q2090424}} (1785–1868)
* '''A.Nelson''' – [[Aven Nelson]] (1859–1952) ('''A.Nels.''' is also used)
* '''A.Neumann''' – [[Alfred Neumann (botaniko)|Alfred Neumann]] (1916–1973)
* '''Ångstr.''' – [[Johan Ångström]] (1813–1879)
* '''A.N.Henry''' – [[Ambrose Nathaniel Henry]] (nayanak 1936)
* '''A.N.Rao''' – [[Abbareddy Nageswara Rao]] (nayanak 1954)
* '''Ant.Juss.''' – [[Antoine de Jussieu]] (1686–1758)
* '''Ant.Molina''' – [[José Antonio Molina Rosito]] (nayanak 1926)
* '''Antoine''' – [[Franz Antoine]] (1815–1886)
* '''Ant.Schott''' – [[Anton Schott (botaniko)|Anton Schott]] (1866–1945)
* '''Apang''' – [[Ona Apang]] ([[floruit|fl.]] 2012)
* '''A.P.Br.''' – [[Andrew Phillip Brown]] (nayanak 1951)
* '''A.Pearson''' – [[Arthur Anselm Pearson]] (1874–1954)
* '''A.Phelps''' – [[Almira Hart Lincoln Phelps]] (1793–1884)
* '''Applegate''' – [[Elmer Ivan Applegate]] (1867–1949)
* '''A.Pramanik''' – [[Arabinda Pramanik]] (nayanak 1957)
* '''Apstein''' – [[Carl Heinrich Apstein]] (1862–1950)
* '''A.Q.Hu''' – [[Ai Qun Hu]] ([[floruit|fl.]] 2009)
* '''A.Raynal''' – [[Aline Marie Raynal]] (nayanak 1937)
* '''A.R.Bean''' – [[Anthony Bean]] (nayanak 1957)
* '''Arcang.''' – [[Giovanni Arcangeli]] (1840–1921)
* '''Archer''' – [[Thomas Croxen Archer]] (1817–1885)
* '''A.R.Clapham''' – [[Arthur Roy Clapham]] (1904–1990)
* '''Ard.''' – [[Pietro Arduino]] (1728–1805)
* '''Ardoino''' – {{ill|Honoré Jean Baptiste Ardoino|WD=Q5901611}} (1819–1874)
* '''Arechav.''' – [[José Arechavaleta]] (1838–1912)
* '''A.Regel''' – [[Johann Albert von Regel]] (1845–1908)
* '''Arènes''' – [[Jean Arènes]] (1898–1960)
* '''Aresch.''' – [[Johan Erhard Areschoug]] (1811–1887)
* '''A.R.Ferguson''' – [[Allan Ross Ferguson]] (nayanak 1943)
* '''Argent''' – {{illm|Graham Charles George Argent|es}} (nayanak 1941)
* '''A.Rich.''' – [[Achille Richard]] (1794–1852)
* '''Arm.''' – [[Edward Armitage (botaniko)|Edward Armitage]] (1822–1906)
* '''Armari''' – [[Beatrice Armari]] (1877–1918)
* '''Arn.''' – [[George Arnott Walker Arnott]] (1799–1868)
* '''Arnell''' – [[Hampus Wilhelm Arnell]] (1848–1932)
* '''Arnold''' – [[Ferdinand Christian Gustav Arnold]] (1828–1901)<ref>{{Cite web|url=http://www.botanischestaatssammlung.de/collectors/arnold.html|title=Ferdinand Christian Gustav Arnold|website=www.botanischestaatssammlung.de|access-date=2017-08-11|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303202449/http://www.botanischestaatssammlung.de/collectors/arnold.html|url-status=dead}}</ref>
* '''A.Robyns''' – {{illm|Andre Georges Marie Walter Albert Robyns|es}} (1935–2003)
* '''Arráb.''' – {{illm|Francisco Antonio de Arrábida|es}} (1771–1850)
* '''Arruda''' – [[Manuel Arruda da Câmara]] (1752–1810)
* '''A.R.Sm.''' – [[Alan Reid Smith]] (nayanak 1943)
* '''Arthur''' – [[Joseph Charles Arthur]] (1850–1942)
* '''Art.Mey.''' – [[Arthur Meyer (botaniko)|Arthur Meyer]] (1850–1922)
* '''Arv.-Touv.''' – [[Casimir Arvet-Touvet]] (1841–1913)
* '''A.S.Calvert''' – [[Amelia Smith Calvert]] (1876–1965)
* '''Asch.''' – [[Paul Friedrich August Ascherson]] (1834–1913)
* '''A.Schatz''' – [[Albert Israel Schatz]] (1920–2005)
* '''A.Schenk''' – [[Alexander Schenk]] (1864–1924)
* '''A.Schimp.''' – [[Andreas Franz Wilhelm Schimper]] (1856–1901)
* '''A.Schlag.''' – [[Adolf Schlagintweit]] (1829–1857)
* '''A.Schlick.''' – [[August Schlickum]] (1867–1946)
* '''A.Schneid.''' – [[Albert Schneider]] (1863–1928)
* '''A.Schnyd.''' – [[Albert Schnyder]] (1856–1938)
* '''A.Schott''' – [[Arthur Carl Victor Schott]] (1814–1875)
* '''A.Schreib.''' – [[Annelis Schreiber]] (1927– 2010)
* '''A.Schultz''' – [[Arthur Schultz (botaniko)|Arthur Schultz]] (1838–1915)
* '''A.S.Foster''' – [[Adriance S. Foster]] (1901–1973)
* '''A.S.George''' – [[Alex George]] (nayanak 1939)
* '''Ashby''' – [[Edwin Ashby]] (1861–1941)
* '''Ashe''' – [[William Willard Ashe]] (1872–1932)
* '''Ashwin''' – [[Margot Bernice Ashwin]] (nayanak 1935)
* '''A.Sinclair''' – [[Andrew Sinclair (botaniko)|Andrew Sinclair]] (1796–1861)
* '''Askerova''' – [[Rosa K. Askerova]] (nayanak 1929)
* '''Asmussen''' – [[Conny Asmussen]] ([[Floruit|fl.]] 1997)
* '''A.Soriano''' – [[Alberto Soriano]] (1920–1998)
* '''A.S.Rob.''' – [[Alastair Robinson]] (nayanak 1980)
* '''Assem''' – [[J. van den Assem]] ([[Floruit|fl.]] 1953)
* '''A.Stahl''' – [[Agustín Stahl]] (1842–1917)
* '''A.St.-Hil.''' – [[Augustin Saint-Hilaire]] (1799–1853)
* '''Aston''' – [[Helen Isobel Aston]] (nayanak 1934)
* '''Aswal''' – [[B. S. Aswal]] (nayanak 1948)
* '''A.Terracc.''' – {{illm|Achille Terracciano|es}} (1861–1917)
* '''A.T.Grimme''' – [[Arnold Grimme]] (1868–1958)
* '''Atha''' – [[Daniel E. Atha]] (nayanak 1962) <!--HUH index has 1952 birth date, IPNI has 1962-->
* '''A.Thouars''' – [[Abel Aubert Dupetit Thouars]] (1793–1864)
* '''Atk.''' – [[William Sackston Atkinson]] (1821–1875)
* '''Aubl.''' – [[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet]] (1720–1778)
* '''Aubrév.''' – {{illm|André Aubréville|de||es||ru|Обревиль, Андре}} (1897–1982)
* '''Aubriet''' – [[Claude Aubriet]] (1651–1742)
* '''Aucher''' – [[Pierre Martin Rémi Aucher-Éloy]] (1792–1838)
* '''Audib.''' – [[Urbain Audibert]] (1791–1846)
* '''Audubon''' – [[John James Audubon]] (1785–1851)
* '''Aug.DC.''' – [[Richard Émile Augustin de Candolle]] (1868–1920)
* '''Ausserd.''' – [[Anton Ausserdorfer]] (1836–1885)
* '''A.Usteri''' – [[Alfred Usteri]] (1869–1948)
* '''Austin''' – [[Coe Finch Austin]] (1831–1880)
* '''A.Vázquez''' – [[Antonio Vázquez (botaniko)|Antonio Vázquez]] (nayanak 1961)
* '''A.V.Bobrov''' – [[Alexey Vladimir Bobrov]] (nayanak 1969)
* '''A.V.Duthie''' – [[Augusta Vera Duthie]] (1881–1963)
* '''Avé-Lall.''' – [[Julius Léopold Eduard Avé-Lallemant]] (1803–1867)
* '''Aver.''' – {{ill|Leonid Vladimirovich Averyanov|ru|Аверьянов, Леонид Владимирович}} (nayanak 1955)
* '''Averyanova''' – [[Anna Leonidovna Averyanova]] (nayanak 1981)
* '''A.V.Roberts''' – [[Andrew Vaughan Roberts]] (nayanak 1940)
* '''A.Wall''' – [[Arnold Wall]] (1869–1966)
* '''A.Wallace''' – [[Alexander Wallace (botaniko)|Alexander Wallace]] (1829–1899)
* '''A.W.Benn.''' – [[Alfred William Bennett]] (1833–1902)
* '''A.Weber''' – [[Anton Weber]] (nayanak 1947)
* '''A.W.Hill''' – [[Arthur William Hill (botaniko)|Arthur William Hill]] (1875–1941)
* '''A.W.Howitt''' – [[Alfred William Howitt]] (1830–1908)
* '''A.Wigg.''' – [[Heinrich August Ludwig Wiggers]] (1803–1880)
* '''A.W.Purdie''' – [[Andrew William Purdie]] (1940–1989)
* '''A.W.Russell''' – [[Anna Worsley Russell]] (1807–1876)
* '''Axelrod''' – [[Daniel I. Axelrod]] (1910–1998)
* '''Ayres''' – [[William Port Ayres]] (1815–1875)
* '''Azara''' – [[Félix de Azara]] (1746–1821)
== B—Z ==
{{TOC ti listaan dagiti botaniko babaen ti pangyababaan ti mannurat}}
Ti agbiruk kadagiti naikabil para iti '''B—Z''', usaren ti tabla dagiti linaon dita ngato.
{{Sakaanan ti listaan dagiti botaniko babaen ti pangyababaan ti mannurat}}
{{DEFAULTSORT:Listaan dagiti botaniko babaen ti pangyababaan ti mannurat A}}
[[Kategoria:Dagiti botaniko nga addaan kadagiti pangyababaan ti mannurat| ]]
[[Kategoria:Botaniko a nomenklatura|1]]
[[Kategoria:Dagiti listaan dagiti botaniko|*]]
rzmzvz8a0x5o7nqovkudupp4udhteea