Wikipedia ilowiki https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Midia Espesial Tungtungan Agar-aramat Agar-aramat tungtungan Wikipedia Wikipedia tungtungan Papeles Papeles tungtungan MediaWiki MediaWiki tungtungan Plantilia Plantilia tungtungan Tulong Tulong tungtungan Kategoria Kategoria tungtungan TimedText TimedText talk Modulo Modulo tungtungan Event Event talk 0 83 407128 407126 2026-10-12T14:55:55Z A09 15980 Restored revision 406646 by [[Special:Contributions/A09|A09]] ([[User talk:A09|talk]]): Rvv (TwinkleGlobal) 407128 wikitext text/x-wiki {{Infobox probinsia | name = Isabela | native_name = | official_name = | settlement_type = [[Dagiti probinsia ti Filipinas|Probinsia]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Vlag Fil Isabela.gif | flag_size = 120x80px | image_seal = Ph_seal_isabela.png | seal_size = 100x80px | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Ph_locator_isabela.svg | map_alt = | map_caption = Mapa iti Filipinas a mangipakita ti pakasarakan iti Isabela. | coordinates = {{coord|format=dms|region:PH_type:adm1st|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]] | subdivision_name = {{wagayway|Filipinas}} | subdivision_type1 = [[Dagiti rehion ti Filipinas|Rehion]] | subdivision_name1 = [[Tanap ti Cagayan]] (Rehion II) | established_title = Pannakabangon | established_date = Mayo 01, 1856 | seat_type = Kapitolio | seat = [[Ilagan, Isabela|Ilagan]] | leader_party = | government_footnotes = <ref>Dagiti daulo ti [http://web.archive.org/web/20130530173153/http://dilg.gov.ph/provinces.php probinsia]: [[Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno]], [[Ciudad ti Quezon|Siudad ti Quezon]]- Naala idi 06 Enero 2013</ref> | government_type = [[Dagiti probinsia ti Filipinas|Probinsia]] | leader_title = [[Gobernador]] | leader_name = Faustino "Bojie" G. Dy III | leader_title1 = [[Bise Gobernador]] | leader_name1 = | area_total_km2 = 12556.8 | area_rank = Maika-2 | area_note = | population_footnotes = <ref>{{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|Taudan}}</ref> | population_total = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|<!--psgc a kodigo-->023100000}} | population_as_of = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|TAWEN}} | population_rank = Maika-15 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = Maika-65 | population_note = | elevation_m = | demographics_type1 = Panakabingbingay | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Dagiti siudad ti Filipinas#Dagiti nawaya a siudad|Nawaya&nbsp;a&nbsp;siudad]] | demographics1_info1 = 1 | demographics1_title2 = [[Dagiti siudad ti Filipinas#Pannakaidasig|Komponente&nbsp;a&nbsp;siudad]] | demographics1_info2 = 2 | demographics1_title3 = [[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]] | demographics1_info3 = 34 | demographics1_title4 = [[Baranggay]] | demographics1_info4 = 1,018 <br><small>mairaman dagiti [[Dagiti siudad ti Filipinas#Dagiti nawaya a siudad|Dagiti nawaya a siudad]]:</small> 1,055 | demographics1_title5 = [[Kamara_dagiti_Pannakabagi_iti_Filipinas#Distrito_a_panakaitakderan|Distrito]] | demographics1_info5 = [[Dagiti lehislatibo a distrito iti Isabela|Umuna aginggana ti maikapat a distrito]] | blank_name_sec1 = Pagsasao | blank_info_sec1 = [[Pagsasao a Gaddáng|Gaddang]],[[Pagsasao nga Ilokano|Ilokano]], [[Pagsasao nga Itawis|Itawis]], [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]], [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] | population_demonym = | timezone = [[Oras idiay Filipinas|PHT]] | utc_offset = +08 | postal_code_type = [[Listaan dagiti kodigo ti koreo idiay Filipinas|Koreo]] | postal_code = [[Listaan_dagiti_kodigo_ti_koreo_idiay_Filipinas#Isabela|Kitaen ti listaan]] | area_code_type = [[Dagiti numero ti telepono idiay Filipinas|Panagtawag]] | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PH|PH-ISA]] | website = [http://www.isabela.ph www.isabela.ph] | footnotes = }} Ti '''Isabela''' ket maysa a [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] iti [[Filipinas]] a masarakan iti [[Tanap ti Cagayan]] (Rehion II) iti [[Luzon]]. Ti ili ti [[Ilagan, Isabela|Ilagan]] ti kapitoliona ket kaaripingna iti abagatan dagiti probinsia ti [[Aurora]], [[Quirino]], [[Nueva Vizcaya]] ken [[Ifugao]]; iti lumaud, dagiti probinsia ti [[Mountain Province]] ken [[Kalinga]]; ken iti amianan, ti probinsia ti [[Cagayan]]. Ti Isabela ti maikadua a kadakkelan a probinsia iti Filipinas, ken ti kadakkelan iti isla ti Luzon. ==Heograpia== Addaan ti Isabela iti 3 a siudad ken 34 nga ili. ====Siudad==== *[[Ciudad ti Cauayan|Siudad ti Cauayan]] *[[Ciudad ti Santiago|Siudad ti Santiago]] *[[Ilagan, Isabela|Siudad ti Ilagan]] === Dagiti ili === {{columns-list|colwidth=30em| *[[Alicia, Isabela|Alicia]] *[[Angadanan, Isabela|Angadanan]] *[[Aurora, Isabela|Aurora]] *[[Benito Soliven, Isabela|Benito Soliven]] *[[Burgos, Isabela|Burgos]] *[[Cabagan, Isabela|Cabagan]] *[[Cabatuan, Isabela|Cabatuan]] *[[Cordon, Isabela|Cordon]] *[[Delfin Albano, Isabela|Delfin Albano]] (Magsaysay) *[[Dinapigue, Isabela|Dinapigue]] *[[Divilacan, Isabela|Divilacan]] *[[Echague, Isabela|Echague]] *[[Gamu, Isabela|Gamu]] *[[Jones, Isabela|Jones]] *[[Luna, Isabela|Luna]] *[[Maconacon, Isabela|Maconacon]] *[[Mallig, Isabela|Mallig]] *[[Naguilian, Isabela|Naguilian]] *[[Palanan, Isabela|Palanan]] *[[Quezon, Isabela|Quezon]] *[[Quirino, Isabela|Quirino]] *[[Ramon, Isabela|Ramon]] *[[Reina Mercedes, Isabela|Reina Mercedes]] *[[Roxas, Isabela|Roxas]] *[[San Agustin, Isabela|San Agustin]] *[[San Guillermo, Isabela|San Guillermo]] *[[San Isidro, Isabela|San Isidro]] *[[San Manuel, Isabela|San Manuel]] *[[San Mariano, Isabela|San Mariano]] *[[San Mateo, Isabela|San Mateo]] *[[San Pablo, Isabela|San Pablo]] *[[Santa Maria, Isabela|Santa Maria]] *[[Santo Tomas, Isabela|Santo Tomas]] *[[Tumauini, Isabela|Tumauini]] }} == Demograpia == {{Pakasaritaan ti senso ti Filipinas}} ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} {{Isabela}} {{Luzon lateral}} [[Kategoria:Kailokuan|Isabela]] [[Kategoria:Dagiti probinsia ti Filipinas|Isabela]] oxmw8ru7m62pkff8ywzotrdb602pvju 0 2918 407127 407117 2026-10-12T14:53:22Z A09 15980 Insubli ti panagurnos babaen ni [[Special:Contributions/DZGU 91.3|DZGU 91.3]] ([[User talk:DZGU 91.3|tungtungan]]), naisubli iti naudi a rebision babaen ni [[User:WikiBayer|WikiBayer]] 405035 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagnaedan idiay Filipinas | name = Siudad ti Laoag | settlement_type = [[Dagiti siudad ti Filipinas|Komponente a Siudad]] | subdivision_name1 = [[Rehion ti Ilocos|Ilocos (Rehion I)]] | subdivision_name2 = [[Ilocos Norte]] | subdivision_name3 = [[Dagiti lehislatibo a distrito iti Ilocos Norte#Umuna a distrito|Umuna a distrito]] | established_title = Pannakabangon | established_date = 1580 |established_title2 = Pannakasiudad |established_date2 = 1965 | p1 = 80 | leader_title = [[Mayor|Alkalde]] | leader_name = Chevylle V. Fariñas | area_footnotes = <ref name=NSCB>{{cite web |title=Probinsia ti Ilocos Norte |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provcode=012800000&regCode=01&regName=REGION+I+%28Ilocos+Region%29 |work=PSGC Interaktibo |publisher=Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika |accessdate=26 Abril 2018 |location=Siudad ti Makati, Filipinas }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_total_km2 = 101.88 | population_footnotes = <ref name=NSO>{{Populasion ti Filipinas|Rehion ti Ilocos|Taudan}}</ref> | population_total = {{Populasion ti Filipinas|Rehion ti Ilocos|<!--psgc a kodigo-->012812000}} | population_as_of = {{Populasion ti Filipinas|Rehion ti Ilocos|TAWEN}} | postal_code = 2900 | area_code = 77 | blank_info_sec1 = Primera klase | website = [http://www.laoagcity.gov.ph www.laoagcity.gov.ph] }} Ti '''Siudad ti Laoag''' ket maysa a primera klase a [[Dagiti siudad ti Filipinas|siudad]] iti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Ilocos Norte]] iti [[Filipinas]]. Isu ti kapitolio ti Ilocos Norte. Kabeddengna dagiti ili ti [[San Nicolas, Ilocos Norte|San Nicolas]], [[Paoay, Ilocos Norte|Paoay]], [[Sarrat, Ilocos Norte|Sarrat]], [[Vintar, Ilocos Norte|Vintar]], ken [[Bacarra, Ilocos Norte|Bacarra]]; adda ti Laoag iti sakaanan ti kabambantayan ti [[Kordiliera Sentral (Luzon)|Kordiliera Sentral]] iti daya, ken iti laud, sanguenna ti [[Baybay Abagatan Tsina]]. Ti ekonomia ti Laoag ket kangrunaan a naibatay iti [[agrikultura]], iti panagmulaan iti pagay, tabako ken bawang. Mabigbig pay ti deppaar iti [[damdamili|panagdamili]], panagpanday, panagaramid iti muebles, panaglaga, ken panaggaramid iti [[basi]]. Ti etniko a populasion ket dandani amin nga [[Tattao nga Ilokano|Ilokano]]. ==Dagiti baranggay == Addaan ti Siudad ti Laoag iti 80 a [[baranggay|barbaranggay]].<ref name=NSCB/> {{columns-list|colwidth=30em| * Bgy. No. 42, Apaya * Bgy. No. 36, Araniw * Bgy. No. 56-A, Bacsil North * Bgy. No. 56-B, Bacsil South * Bgy. No. 41, Balacad * Bgy. No. 40, Balatong * Bgy. No. 55-A, Barit-Pandan * Bgy. No. 47, Bengcag * Bgy. No. 50, Buttong * Bgy. No. 60-A, Caaoacan * Bry. No. 48-A, Cabungaan North * Bgy. No. 48-B, Cabungaan South * Bgy. No. 37, Calayab * Bgy. No. 54-A, Camangaan * Bgy. No. 58, Casili * Bgy. No. 61, Cataban * Bgy. No. 43, Cavit * Bgy. No. 49-A, Darayday * Bgy. No. 59-B, Dibua North * Bgy. No. 59-A, Dibua South * Bgy. No. 34-B, Gabu Norte East * Bgy. No. 34-A, Gabu Norte West * Bgy. No. 35, Gabu Sur * Bgy. No. 32-C La Paz East * Bgy. No. 33-B, La Paz Proper * Bgy. No. 32-B, La Paz West * Bgy. No. 54-B, Lagui-Sail * Bgy. No. 32-A, La Paz East * Bgy. No. 33-A, La Paz Proper * Bgy. No. 52-B, Lataag * Bgy. No. 60-B, Madiladig * Bgy. No. 38-A, Mangato East * Bgy. No. 38-B, Mangato West * Bgy. No. 62-A, Navotas North * Bgy. No. 62-B, Navotas South * Bgy. No. 46, Nalbo * Bgy. No. 51-A, Nangalisan East * Bgy. No. 51-B, Nangalisan West * Bgy. No. 24, Nstra. Sra. De Consolacion(Pob.) * Bgy. No. 7-A, Nstra. Sra. De Natividad (Pob.) * Bgy. No. 7-B, Nstra. Sra. De Natividad (Pob.) * Bgy. No. 27, Nstra. Sra. De Soledad (Pob.) * Bgy. No. 13, Nstra. Sra. De Visitacion (Pob.) * Bgy. No. 3, Nstra. Sra. Del Rosario (Pob.) * Bgy. No. 57, Pila * Bgy. No. 49-B, Raraburan * Bgy. No. 53, Rioeng * Bgy. No. 55-B, Salet-Bulango * Bgy. No. 6, San Agustin (Pob.) * Bgy. No. 22, San Andres (Pob.) * Bgy. No. 28, San Bernardo (Pob.) * Bgy. No. 17, San Francisco (Pob.) * Bgy. No. 4, San Guillermo (Pob.) * Bgy. No. 15, San Guillermo (Pob.) * Bgy. No. 12, San Isidro (Pob.) * Bgy. No. 16, San Jacinto (Pob.) * Bgy. No. 10, San Jose (Pob.) * Bgy. No. 1, San Lorenzo (Pob.) * Bgy. No. 26, San Marcelino (Pob.) * Bgy. No. 52-A, San Mateo * Bgy. No. 23, San Matias (Pob.) * Bgy. No. 20, San Miguel (Pob.) * Bgy. No. 21, San Pedro (Pob.) * Bgy. No. 5, San Pedro (Pob.) * Bry. No. 18, San Quirino (Pob.) * Bgy. No. 8, San Vicente (Pob.) * Bgy. No. 9, Santa Angela (Pob.) * Bgy. No. 11, Santa Balbina (Pob.) * Bgy. No. 25, Santa Cayetana * Bgy. No. 2, Santa Joaquina (Pob.) * Bgy. No. 19, Santa Marcela (Pob.) * Bgy. No. 30-B, Santa Maria * Bgy. No. 39, Santa Rosa * Bgy. No. 14, Santo Tomas (Pob.) * Bgy. No. 29, Santo Tomas (Pob.) * Bgy. No. 30-A, Suyo * Bgy. No. 31, Talingaan * Bgy. No. 45, Tangid * Bgy. No. 55-C, Vira * Bgy. No. 44, Zamboanga }} ==Demograpia== {{Pakasaritaan ti senso ti Filipinas}} ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Rekursos dagiti artikulo ti pagtaengan idiay Filipinas}} {{Ilocos Norte}} [[Kategoria:Kailokuan|Laoag]] [[Kategoria:Dagiti siudad ti Filipinas|Laoag]] 6cbrruu6dcidjm7s2xzqp0gwdig4v1f 0 2956 407139 405664 2026-10-13T02:57:36Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407139 wikitext text/x-wiki {{Coord|6|S|147|E|display=title}} {{Infobox pagilian |conventional_long_name = Nawaya nga Estado ti Papua Baro a Guinea |native_name = {{unbulleted list |''Independen Stet bilong Papua Niugini'' |''Papua Niu Gini''}} |common_name = Papua Baro a Guinea |image_flag = Flag of Papua New Guinea.svg |image_symbol = National emblem of Papua New Guinea.svg |symbol_type = [[Kayarigan ti Papua Baro a Guinea|Nailian a kayarigan]] |symbol_width = 125px |national_motto="[[Unity in diversity]]"<ref>{{cite web |title=Stable Government, Investment Initiatives, and Economic Growth |work=Keynote address to the 8th Papua New Guinea Mining and Petroleum Conference |date=6 Disiembre 2004 |author=Somare, Michael |url=http://www.pm.gov.pg/PMsOffice/PMsoffice.nsf/pages/B6475E51C894229B4A256F6900141A4B?OpenDocument |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060628014059/http://www.pm.gov.pg/PMsOffice/PMsoffice.nsf/pages/B6475E51C894229B4A256F6900141A4B?OpenDocument |archivedate=2006-06-28 |accessdate=9 Agosto 2007}}</ref> |national_anthem = ''[[O Arise, All You Sons]]''&nbsp;<ref>{{cite web |title=Never more to rise |work=The National (Pebrero 6, 2006) |url=http://www.thenational.com.pg/020606/w5.htm |accessdate=19 Enero 2005 |archive-date=2007-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713212154/http://www.thenational.com.pg/020606/w5.htm |url-status=dead }}</ref><br /> <br /> |image_map = Papua New Guinea (orthographic projection).svg |map_caption = {{map caption |location_color= berde}} |languages_type = Dagiti [[opisial a pagsasao]]<!--<ref name=cia />--><ref name=sign>{{cite news|url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/274199/sign-language-becomes-an-official-language-in-png|title=Sign language becomes an official language in PNG|publisher=Radio New Zealand|date=21 Mayo 2015}}</ref> |languages = {{hlist |[[Pagsasao a Hiri Motu|Hiri Motu]] |[[Tok Pisin]]|[[Pagsasao a Senias a Papua Baro a Guineano]]|[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]}} |demonym = [[Tattao a Papuano|Papua Baro a Guineano]] |capital = [[Puerto Moresby]] |coordinates = {{Coord|9|30|S|147|07|E|type:city}} |largest_city = [[Puerto Moresby]] |government_type = {{nowrap|[[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Parlamentario a sistema|parlamentario]]<br />a [[batay-linteg a monarkia]]}} |leader_title1 = [[Monarkia ti Papua Baro a Guinea|Monarko]] |leader_name1 = [[Isabel II]] |leader_title2 = [[Gobernador-Heneral ti Papua Baro a Guinea|Gobernador Heneral]] |leader_name2 = [[Bob Dadae]] |leader_title3 = [[Kangrunaan a Ministro ti Papua Baro a Guinea|Kangrunaan a Ministro]] |leader_name3 = [[James Marape]] |legislature = [[Nailian a Parlamento ti Papua Baro a Guinea|Nailian a Parlamento]] |sovereignty_type = Wayawaya |sovereignty_note = manipud iti [[Australia]] |established_event1 = [[Tignay ti Papua ken Baro a Guinea ti 1949]] |established_date1 = 1 Hulio 1949 |established_event2 = Nairangarang&nbsp;ken nabigbigan |established_date2 = 16 Septiembre 1975 |area_rank = Maika-56 |area_km2 = 462,840 |area_sq_mi = 178,703 |percent_water = 2 |population_estimate = 7,059,653 |population_estimate_year = preliminario a senso idi 2011 |population_estimate_rank = Maika-102 |population_census = 5,190,783 |population_census_year = 2000 |population_density_km2 = 15 |population_density_sq_mi = 34.62 |population_density_rank = Maika-201 |GDP_PPP_year = 2013 |GDP_PPP = $19.828 a bilion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&pr.y=6&sy=2013&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=853&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Papua New Guinea |publisher=International Monetary Fund |accessdate=20 Abril 2012}}</ref> |GDP_PPP_rank = Maika-139 |GDP_PPP_per_capita = $2,834<ref name=imf2 /> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $15.973 a riwriw<ref name=imf2 /> |GDP_nominal_rank = Maika-115 |GDP_nominal_year = 2013 |GDP_nominal_per_capita = $2,283<ref name=imf2 /> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini_year = 1996 |Gini_change = <!--increase/derease/steady--> |Gini = 50.9 <!--number only--> |Gini_ref = <ref name=gini>{{cite web |title=GINI index |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=3 |publisher=World Bank |accessdate=30 Hulio 2013 |archive-date=2011-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111009161918/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=3 |url-status=dead }}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2014<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase <!--increase/derease/steady--> |HDI = 0.505 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name=HDI>{{cite book |last=Malik |first1=Khalid |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-report-en-1.pdf |format=pdf |title=Sustaining Human Progress: Reducing Vulnerabilities and Building Resilience |work=Human Development Report 2014 |location=New York |publisher=United Nations Development Programme |year=2014 |page=162 |isbn=978-92-1-126368-8 |accessdate=28 Hulio 2014 }}</ref> |HDI_rank = Maika-158 |currency = [[Kina ti Papua Baro a Guinea]] |currency_code = PGK |time_zone = [[Akindaya a Pagalagadan nga Oras ti Australia|AEST]] |utc_offset = +10 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = kanigid |cctld = [[.pg]] |calling_code = [[+675]] }} Ti '''Papua Baro a Guinea''' ({{lang-tpi|Papua Niugini}}; [[Pagsasao a Hiri Motu|Hiri Motu]]: ''Papua Niu Gini''), opisial a ti '''Nawaya nga Estado ti Papua Baro a Guinea''', ket ti maysa a pagilian ti [[Oceania]] a mangsakop ti akinday a kagudua ti isla ti [[Baro a Guinea]] ken dagiti adda iti baybay nga isla idiay [[Melanesia]], ti rehion iti akin-abagatan a laud a [[Taaw Pasipiko]] iti amianan ti [[Australia]]. Ti kapitoliona ket ti [[Puerto Moresby]] ken mabirukan daytoy iti akin-abagatan a daya nga aplaya. Ti [[Laud a Papua (rehion)|akinlaud a kagudua ti Baro a Guinea]] ket mangporma dagiti probinsia ti [[Indonesia]] ti [[Papua (probinsia)|Papua]] ken [[Laud a Papua (probinsia)|Laud a Papua]]. Ti Papua Baro a Guinea ket maysa kadagiti kaaduan iti panagdumaduma iti kultura a pagilian iti lubong; adda dagiti 852 a nailista a [[Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea|pagsasao]] para iti pagilian, ken 12 kadagitoy ket awan ti ammo a sibibiag a mangisasao.<ref>[http://www.ethnologue.com/country/PG Papua Baro a Guinea]. Ethnologue</ref> Kaaduan ti populasion dagiti sumurok a 7 a riwriw a tattao ket agtataeng kadagiti [[Kustomario a daga|kustomario a komunidad]], nga agdumaduma met a kas dagiti pagsasao.<ref name="University of Hawaii Press">{{cite book | last1= James | first1= Paul | authorlink= | last2= Nadarajah | first2= Yaso | last3= Haive | first3= Karen | last4= Stead | first4= Victoria | title= Sustainable Communities, Sustainable Development: Other Paths for Papua New Guinea | url=http://www.academia.edu/3230875/Sustainable_Communities_Sustainable_Development_Other_Paths_for_Papua_New_Guinea_2012_ | year= 2012 | publisher= University of Hawaii Press | location= Honolulu }}</ref> Daytoy pay ket maysa kadagiti kaaduan nga away, gapu ta 18 porsiento laeng iti tattaona ket agtataeng kadagiti sentro nga urbano.<ref>{{cite web |publisher=World Bank |year=2005 |title=World Bank data on urbanisation |work=World Development Indicators |url=http://devdata.worldbank.org/wdi2005/Table3_10.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090203131044/http://devdata.worldbank.org/wdi2005/Table3_10.htm |archivedate=2009-02-03 |accessdate= 15 Hulio 2005}}</ref> Ti pagilian ket maysa kadagiti saan unay a nasuksukisok, no maipapan iti kultura ken heograpia; adu dagiti saan pay a naduktalan a sebbangan dagiti mula ken dagiti ayup a naipagpagarup a mabirukan iti interior, ken dagiti pay grupo ti saan a nakontak a tattao.<ref>{{cite news |author=Gelineau, Kristen |url=http://www.independent.co.uk/news/science/spiders-and-frogs-identified-among-50-new-species-1654296.html |title=Spiders and frogs identified among 50 new species |work=The Independent |date=26 Marso 2009 |accessdate=26 Marso 2009}}</ref> Naidasig ti Papua Baro a Guinea a kas [[Agrangrang-ay a pagilian|agrangrang-ay nga ekonomia]] babaen ti [[Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan]].<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?sy=2014&ey=2014&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=16&pr1.y=7&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C135%2C321%2C716%2C243%2C456%2C248%2C722%2C469%2C942%2C253%2C718%2C642%2C724%2C643%2C576%2C939%2C936%2C644%2C961%2C819%2C813%2C172%2C199%2C132%2C733%2C646%2C184%2C648%2C524%2C915%2C361%2C134%2C362%2C652%2C364%2C174%2C732%2C328%2C366%2C258%2C734%2C656%2C144%2C654%2C146%2C336%2C463%2C263%2C528%2C268%2C923%2C532%2C738%2C944%2C578%2C176%2C537%2C534%2C742%2C536%2C866%2C429%2C369%2C433%2C744%2C178%2C186%2C436%2C925%2C136%2C869%2C343%2C746%2C158%2C926%2C439%2C466%2C916%2C112%2C664%2C111%2C826%2C298%2C542%2C927%2C967%2C846%2C443%2C299%2C917%2C582%2C544%2C474%2C941%2C754%2C446%2C698%2C666&s=PPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database, October 2015], [http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28 International Monetary Fund]. Database updated on 6 October 2015. Accessed on 6 October 2015.</ref> Napigsa ti irarang-ay ti sektor ti panagmina ken rekurso ken nakaiturongan daytoy ti pagilian a nagbalin a ti maikanem a kapardasan a dumakdakkelnga ekonomia iti lubong idi 2011,<ref>{{cite web |url=http://ministers.dfat.gov.au/marles/speeches/2012/rm_sp_120309.html |title=Raising the profile of PNG in Australia |date=9 Marso 2012 |accessdate=27 Hulio 2012 |work=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |archive-date=2014-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211201645/http://ministers.dfat.gov.au/marles/speeches/2012/rm_sp_120309.html |url-status=dead }}</ref> urayno ti idadakkel ket manamnama a bumuntog kalpasan idi mangrugi dagiti nangruna a proyekto ti rekurso idi 2015.<ref>[http://www.adb.org/publications/asian-development-outlook-2015-financing-asias-future-growth] Naala idi 25 Hunio 2006.</ref> == Dagiti nagibasaran == * Biskup, Peter, B. Jinks and H. Nelson. ''A Short History of New Guinea'' (1970) * Connell, John. ''Papua New Guinea: The Struggle for Development'' (1997) [https://web.archive.org/web/20130208120335/http://www.questia.com/read/109054904/papua-new-guinea-the-struggle-for-development online] * Gash, Noel. ''A Pictorial History of New Guinea'' (1975) * Golson, Jack. ''50,000 years of New Guinea history'' (1966) * Griffin, James. ''Papua New Guinea: A political history'' (1979) * {{Cite book | last1= James | first1= Paul | authorlink= | last2= Nadarajah | first2= Yaso | last3= Haive | first3= Karen | last4= Stead | first4= Victoria | title= Sustainable Communities, Sustainable Development: Other Paths for Papua New Guinea | url= http://www.academia.edu/3230875/Sustainable_Communities_Sustainable_Development_Other_Paths_for_Papua_New_Guinea_author_with_Nadarajah_Stead_and_Have_University_of_Hawaii_Press_Honolulu_2012 | year= 2012 | publisher= University of Hawaii Press | location= Honolulu }} * Knauft, Bruce M. ''South Coast New Guinea Cultures: History, Comparison, Dialectic'' (1993) [http://www.amazon.com/South-Coast-New-Guinea-Cultures/dp/0521418828/ pakabuklan ken panagbiruk iti teksto] * McCosker, Anne. ''Masked Eden: A History of the Australians in New Guinea'' (1998) * Mckinnon, Rowan, et al. ''Papua New Guinea & Solomon Islands'' (Country Travel Guide) (2008) [http://www.amazon.com/Guinea-Solomon-Islands-Country-Travel/dp/1741045800/ pakabuklan ken panagbiruk iti teksto] * {{cite book |ref=Swadling|last=Swadling |first=Pamela |title=Plumes from Paradise |year=1996 |publisher=Papua New Guinea National Museum |isbn=9980-85-103-1}} * Waiko. John. ''Short History of Papua New Guinea'' (1993) * Waiko, John Dademo. ''Papua New Guinea: A History of Our Times'' (2003) * Zimmer-Tamakoshi, Laura. ''Modern Papua New Guinea'' (1998) [https://web.archive.org/web/20130208120327/http://www.questia.com/read/120184994/modern-papua-new-guinea online] === Dagiti kangrunaan a taudan === * Jinks, Brian, ed. ''Readings in New Guinea history'' (1973) * Tim Flannery ''Throwim' Way Leg: Tree-Kangaroos, Possums, and Penis Gourds'' (2000) memoir [http://www.amazon.com/Throwim-Way-Leg-Tree-Kangaroos-Possums/dp/0802136656 excerpt and text search] * [[Bronislaw Malinowski|Malinowski, Bronislaw.]] '' Argonauts of the Western Pacific: An Account of Native Enterprise and Adventure in the Archipelagoes of Melanesian New Guinea'' (2002) famous anthropological account of the Trobriand Islanders; based on field work in 1910s [https://web.archive.org/web/20130208121842/http://www.questia.com/read/109062182/argonauts-of-the-western-pacific-an-account-of-native online] * Visser, Leontine, ed. ''Governing New Guinea: An Oral History of Papuan Administrators, 1950–1990'' (2012) * Whitaker, J.L. et al. eds. ''Documents and readings in New Guinea history: Pre-history to 1889'' (1975) === Dagiti nota === {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == '''Gobierno''' * [http://www.pm.gov.pg/ Kangrunaan a Ministro ti Papua Baro a Guinea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011090909/http://www.pm.gov.pg/ |date=2008-10-11 }} '''Sapasap a pakaammo''' * {{commonscat-inline|Papua New Guinea}} * {{CIA World Factbook link|pp|Papua New Guinea}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/png.htm Papua Baro a Guinea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407224336/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/png.htm |date=2008-04-07 }} iti ''UCB Libraries GovPubs''. * {{dmoz|Regional/Oceania/Papua_New_Guinea}} * {{Wikiatlas|Papua New Guinea|Papua Baro a Guinea}} * {{Wikivoyage-inline}} * {{OSM relation|307866}} {{ASEAN}} {{Dagiti pagilian ken teritorio ti Oceania}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Papua Baro a Guinea| ]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Oceania]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]] [[Kategoria:Melanesia]] [[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti batay-linteg a monarkia]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1975]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] 8vbal2ijcnb54g4uvutvic06w9caeh6 0 3707 407129 407112 2026-10-12T14:55:58Z A09 15980 Restored revision 405988 by [[Special:Contributions/A09|A09]] ([[User talk:A09|talk]]): Rvv (TwinkleGlobal) 407129 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagnaedan idiay Filipinas | name = Cordon | settlement_type = [[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]] | subdivision_name1 = [[Tanap ti Cagayan]] (Rehion&nbsp;II) | subdivision_name2 = [[Isabela]] | subdivision_name3 = [[Dagiti lehislatibo a distrito iti Isabela#Maika-4 a distrito|Maika-4 a distrito]] | established_title = Pannakabangon | established_date = 1484 | p1 = 26 | leader_title = [[Mayor|Alkalde]] | leader_name = Laurencio Pimentel Zuniega | area_footnotes = <ref name=NSCB>{{cite web |title=Probinsia ti Isabela |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provcode=023100000&regCode=02&regName=REGION+II+%28Cagayan+Valley%29 |work=PSGC Interaktibo |publisher=Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika |accessdate=26 Abril 2018 |location=Siudad ti Makati, Filipinas }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_total_km2 = 144.00 | population_footnotes = <ref name=NSO>{{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|Taudan}}</ref> | population_total = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|<!--psgc a kodigo-->023109000}} | population_as_of = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|TAWEN}} | postal_code = 3312 | area_code = 78 | blank_info_sec1 = Maika-3 a klase }} Ti '''Cordon''' ket maysa a maika-3 a [[Dagiti ili ti Filipinas#Klase ti matgedan|klase]] nga [[Dagiti ili ti Filipinas|ili]] iti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Isabela]] iti [[Filipinas]]. ==Dagiti baranggay== Ti ili ti Cordon ket nabingbingay a politikal iti 26 a [[baranggay|barbaranggay]].<ref name=NSCB/> {{columns-list|colwidth=30em| * Aguinaldo (Rizaluna Este) * Calimaturod * Capirpiriwan * Caquilingan (San Luis) * Dallao * Gayong * Laurel (Centro Norte) * Magsaysay (Centro Sur Oeste) * Malapat * Osmena (Centro Sur Este) * Quezon (Centro Norte Este) * Quirino (Manasin) * Rizaluna (Rizaluna Oeste) * Roxas Pob. (Centro Sur) * Sagat * San Juan (San Juan Este) * Taliktik * Tanggal * Tarinsing * Turod Norte * Turod Sur * Villamiemban * Villamarzo * Anonang (Balitoc) * Camarao * Wigan }} ==Demograpia== {{Pakasaritaan ti senso ti Filipinas}} ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Rekursos dagiti artikulo ti pagtaengan idiay Filipinas}} {{Isabela}} [[Kategoria:Dagiti ili ti Isabela]] mf41uxffz3ix9g7i6cnabq6j1dfaa1z 407131 407129 2026-10-12T22:39:53Z ~2026-54592-65 20512 407131 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagnaedan idiay Filipinas | name = Cordon | settlement_type = [[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]] | subdivision_name1 = [[Tanap ti Cagayan]] (Rehion&nbsp;II) | subdivision_name2 = [[Isabela]] | subdivision_name3 = [[Dagiti lehislatibo a distrito iti Isabela#Maika-4 a distrito|Maika-4 a distrito]] | established_title = Pannakabangon | established_date = 1484 | p1 = 26 | leader_title = [[Mayor|Alkalde]] | leader_name = Laurencio Pimentel Zuniega | area_footnotes = <ref name=NSCB>{{cite web |title=Probinsia ti Isabela |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provcode=023100000&regCode=02&regName=REGION+II+%28Cagayan+Valley%29 |work=PSGC Interaktibo |publisher=Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika |accessdate=26 Abril 2018 |location=Siudad ti Makati, Filipinas }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_total_km2 = 144.00 | population_footnotes = <ref name=NSO>{{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|Taudan}}</ref> | population_total = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|<!--psgc a kodigo-->023109000}} | population_as_of = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|TAWEN}} | postal_code = 3312 | area_code = 78 | blank_info_sec1 = Maika-3 a klase }} Ti '''Cordon''' ket maysa a maika-3 a [[Dagiti ili ti Filipinas#Klase ti matgedan|klase]] nga [[Dagiti ili ti Filipinas|ili]] iti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Isabela]] iti [[Filipinas]]. ==Dagiti baranggay== Ti ili ti Cordon ket nabingbingay a politikal iti 26 a [[baranggay|barbaranggay]].<ref name=NSCB/> {{columns-list|colwidth=30em| * Aguinaldo (Rizaluna Este) * Calimaturod * Capirpiriwan * Caquilingan (San Luis) * Dallao * Gayong * Laurel (Centro Norte) * Magsaysay (Centro Sur Oeste) * Malapat * Osmena (Centro Sur Este) * Quezon (Centro Norte Este) * Quirino (Manasin) * Rizaluna (Rizaluna Oeste) * Roxas Pob. (Centro Sur) * Sagat * San Juan (San Juan Este) * Taliktik * Tanggal * Tarinsing * Turod Norte * Turod Sur * Villamiemban * Villamarzo * Anonang (Balitoc) * Camarao * Wigan }} ==Demograpia== {{Pakasaritaan ti senso ti Filipinas}} ==Dagiti iti media== *DZGU-AM 1503 kHz Santiago (Audiovisual Communicators) ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Rekursos dagiti artikulo ti pagtaengan idiay Filipinas}} {{Isabela}} [[Kategoria:Dagiti ili ti Isabela]] m9re5vml6muztv7alw75l6noyrwjxon 0 5007 407135 406531 2026-10-13T02:36:34Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407135 wikitext text/x-wiki {{Coord|52|19|N|5|33|E|type:country|display=title}} {{Infobox pagilian |native_name = {{patubo a nagan|nl|Nederland|icon=no}} |conventional_long_name = Olanda |common_name = ti Olanda |image_flag = Flag of the Netherlands.svg |image_coat = Royal Coat of Arms of the Netherlands.svg |image_map = EU-Netherlands.svg |map_width = 250px |map_caption = {{map caption|countryprefix=the|location_color=nangisit a berde|region=[[Europa]]|region_color=nangisit a kolordapo|subregion=ti [[Kappon ti Europa]]|subregion_color=napudaw a berde|legend=EU-Netherlands.svg}} |image_map2 = BES islands location map.svg |map2_width = 250px |map_caption2 = <span style="font-size:11px;">Espesial a munisipalidad iti '''Olánda''' <span style="font-size:9px;">(berde)</span><br />idiay [[Olanda a Karibe|Karibe]]</span> |national_motto = <span style="line-height:133%;">''Je maintiendrai''{{Spaces|2}}<small>([[Pagsasao a Pranses|Pranses]])</small><ref>{{cite web|title=Wat is het Koninklijk wapen iti Rijkswapen? (Google translate)|url=http://translate.google.com/translate?js=n&prev=_t&hl=nl&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.rijksoverheid.nl%2Fdocumenten-en-publicaties%2Fvragen-en-antwoorden%2Fwat-is-het-koninklijk-wapen-of-rijkswapen.html|work=Opisial a sapot ti pagsasadan ti Olandes|accessdate=8 Agosto 2011}}</ref><br />({{lang-ilo|Itandudokto}}){{Ref|box1|1}}</span> |national_anthem = Ti ''[[Wilhelmus]]'' |official_languages = [[Pagsasao nga Olandes|Olandes]] |regional_languages = [[Pagsasao a Laud a Prisio|Prisio]] (idiay [[Friesland]]), [[Pagsasao a Papiamento|Papamiento]] (idiay [[Bonaire]]), [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] (idiay [[Sint Eustatius]] ken [[Saba (isla)|Saba]]){{Ref|box3|3}} |ethnic_groups = 80.7% [[Tattao nga Olandes|Olandes]],<br />5% [[EU]] sabsabali,<br />2.4% [[Tattao nga Indonesio|Indonesio]],<br />2.2% [[Dagiti Turko idiay Olanda|Turko]],<br />2% [[Tattao a Surinames|Surinames]],<br />2% [[Tattao a Morokan|Morokan]],<br />0.8% [[Olandes a Karibe|Karibe]]<br />4.8% dudduma pay |ethnic_groups_year = 2008 |demonym = Olandes |capital = [[Amsterdam]]{{Ref|box2|2}} |largest_city = kapitolio |coordinates = {{Coord|52|22|N|4|53|E|type:city}} |government_type = [[Batay-linteg a monarkia]], <br />[[Unitario nga estado|Unitario]] [[Parlamentario a sistema|parlamentario]] [[pannakabagi a demokrasia]] |leader_title1 = [[Monarkia ti Olanda|Ari]] |leader_name1 = [[Willem-Alexander ti Olanda|Willem Alexander]] |leader_title2 = [[Kangrunaan a Ministro ti Olanda|Kangrunaan a Ministro]] |leader_name2 = [[Mark Rutte]] ([[Partido dagiti Tattao para ti Wayawaya ken Demakrasia|VVD]]) |leader_title3 = [[Deputado a Kangrunaan a Ministro iti Olanda|Deputado a Kangrunaan a Ministro]] |leader_name3 = [[Hugo de Jonge]] ([[Christian Democratic Appeal|CDA]]), [[Kajsa Ollongren]] ([[Democraten 66|D66]]) [[Carola Schouten]] ([[ChristenUnie|CU]]) |leader_title4 = [[Sapasap a panagbubtos Olandes, 2010|Agdana kumakadduaan]] |leader_name4 = [[Rutte a gabinete|VVD-CDA a Kumakadduaan]] |legislature = [[Estado Heneral iti Olanda|Estado Heneral]] |upper_house = [[Senado iti Olanda|Senado]] |lower_house = [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Olanda|Kamara dagiti Pannakabagi]] |area_rank = Maika-135 |area_km2 = 41,543 |area_sq_mi = 16,039 <!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 18.41 |population_estimate = 16,847,007 |population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} |population_estimate_rank = Maika-61 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = {{#expr:{{Data Netherlands|poptoday}} / 41526 round 1}} |population_density_sq_mi = {{#expr:{{Data Netherlands|poptoday}} / 16033 round 1}} <!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = Maika-30 |GDP_PPP_year = 2011 |GDP_PPP = $694.574 bilion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=138&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=40&pr.y=0 |title=Olánda|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=6 Mayo 2011}}</ref> |GDP_PPP_rank = Maika-21 |GDP_PPP_per_capita = $41,691<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-9 |GDP_nominal = $832.160 bilion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = Maika-16 |GDP_nominal_year = 2011 |GDP_nominal_per_capita = $49,950<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-9 |sovereignty_type = [[Pannakawayawayas]] |sovereignty_note = A kas nagbanagan iti [[Walopulo a Tawtawen a Gubat]] manipud ti [[Imperio ti Habsburg]] |established_event1 = Nairangarang |established_date1 = 26 Hulio 1581 <!--Usaren ti Euro nga estilo [[WP:MOSNUM]]--> |established_event2 = Mabigbigan |established_date2 = 30 Enero 1648{{Ref|box4|4}} <!--Usaren ti Euro nga estilo [[WP:MOSNUM]]--> |Gini_year = 2011 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 25.8 <!--number only--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=13 Agosto 2013|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|url-status=dead}}</ref> |Gini_rank = Maika-111 |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.915 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = Maika-4 |currency = [[Euro]] ([[€]]): Olanda{{Ref|box5|5}}, [[Doliar ti Estados Unidos]] ([[$]]): [[Olanda a Karibe]]{{Ref|box6|6}} |time_zone = [[Oras ti Tengnga nga Europa|CET]] ken [[Pagalagadan ti Oras ti Atlantiko|AST]] |utc_offset = +1 ken −4 |time_zone_DST = [[Kalgaw nga Oras ti Tengnga nga Europa|CEST]] ken [[Pagalagadan ti Oras ti Atlantiko|AST]]<br /> |utc_offset_DST = +2 ken −4 |drives_on = kanawan |cctld = [[.nl]]{{Ref|box7|7}} |calling_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay Olanda|31]], [[+599]]{{Ref|box8|8}} |footnote1 = {{note|box1}} Ti opisial a pasasao ket Pranses; ti literal a panakaipatarus iti Ilokano ket is "Itandudokto" (ti, integridad ken pannakawayawaya iti teritorio) |footnote2 = {{note|box2}} Bayat a ti [[Amsterdam]] ket isu ti batay-linteg a kapitolio, [[Ti Hague]] ket isu ti nagtugawan ti gobierno. |footnote3 = {{note|box3}} [[Pagsasao a laud a Prisio|Prisio]] ([[Friesland]]),<ref>{{cite web|url=http://wetten.overheid.nl/BWBR0002219/tekst_bevat_Fries/geldigheidsdatum_25-10-2010|title=Wet gebruik Friese taal in het rechtsverkeer|publisher=wetten.nl|accessdate=25 Oktubre 2010|language=Olandes}}</ref> [[Pagsasao a Papiamento|Papiamento]] ([[Bonaire]])<ref name=languages>{{cite web|url=http://wetten.overheid.nl/BWBR0028063/tekst_bevat_taal%2Bin%2Bhet%2Bbestuurlijk%2Bverkeer/geldigheidsdatum_01-01-2011|title=Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba|language=Olandes|publisher=wetten.nl|accessdate=1 Enero 2011}}</ref> ken [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] ([[Sint Eustatius]] ken [[Saba (isla)|Saba]])<ref name=languages/> ket addaan iti pormal a kasasaad iti napili a paset iti daytoy a pagilian. Ti [[Pagsasao a Yidis|Yidis]] ken ti [[Pagsasao a Romani]] ket maibigbigan a saan teritorio a pagsasao. [[Nababa a Sahon nga Olandes]] ken [[Pagsasao a Limburges|Limburges]] ket maibigbigan a kas [[Dokumento ti linteg a Europa para ti Rehional wenno dagiti Minoridad a pagsasao|dagiti rehional a pagsasao]] babaen ti Dokumento ti linteg para ti Rehional wenno dagiti minoridad a pagsasao. |footnote4 = {{note|box4}} [[Kappia iti Westphalia]] |footnote5 = {{note|box5}} Sakbay ti 2002: [[Florin ti Olanda]]. |footnote6 = {{note|box6}} Ti [[Doliar ti Estados Unidos]] ket isu laeng ti magastos ti kaunegan ti [[Olanda a Karibe]]. Sakbay ti 2011: [[Florin ti Olanda nga Antilla]]. |footnote7 = {{note|box7}} Ti [[.eu]] a pagturayan ket maus-usar pay, daytoy ket pinagbibingayan dagiti naikameng nga estado ti [[Kappon ti Europa]]. |footnote8 = {{note|box8}} 599 ket isu idi ti kodigo ti pagilian a nainaganan para ti awan tattan a [[Olanda nga Antilles]]. Ti Karibe nga Olanda ket agus-usar pay laeng ti 599-7 (Bonaire), 599-3 (Sint Eustatius) ken 599-4 (Saba). }} Ti '''Olanda'''<ref>{{cite-Rubino|Olanda|page=394}}</ref> ({{IPAc-en|audio=en-us-Netherlands.ogg|ˈ|n|ɛ|ð|ər|l|ə|n|d|z}}; Olandes: ''Nederland'' {{IPA-nl|ˈneːdərˌlɑnt||Nl-Nederland.ogg}}) ket maysa a [[konstituente a pagilian]] ti [[Pagarian ti Olanda]], a nangruna a mabirukan idiay [[Amianan-Laud nga Europa]] nga adda dagiti [[Karibe nga Olanda|isla]] idiay [[Karibe]]. Ti [[Nangruna a daga ti Olanda]] ket pagbeddenganna ti [[Baybay Amianan]] iti amianan ken laud, ti [[Belhika]] iti abagatan, ken ti [[Alemania]] iti daya, ken makibinningay dagiti [[Maritimo a pagbeddengan|maritimo a pagbeddengan]]<ref>{{cite web|url=http://www.defensie.nl/english/navy/hydrographic_service/geodesy_and_tides/maritime_limits/north_sea|title=Baybay Amianan|publisher=Ministro ti Salaknib|accessdate=6 Marso 2012}}</ref> iti Belhika, Alemania ken ti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]. Daytoy ket maysa a [[Parlamentario a sistema|parlamentario]] a [[demokrasia]] a naurnos a kas maysa a [[unitario nga estado]]. Ti [[Kapitolio ti Olanda|pagilian a kapitoliona]] ket ti [[Amsterdam]] ken ti tugaw ti gobierno ket [[Ti Hague]].<!-- Pangngaasi a saan a sukatan daytoy --><ref>{{cite web|url=http://www.minbuza.nl/en/you-and-netherlands/about-the-netherlands/general-information/the-country-and-its-people.html|author=Olandes a Ministro ti Ganganaet a pannakibiang| title=Maipapan ti Olanda| accessdate=3 Marso 2011}}</ref> Ti ''Olanda'' iti pakabuklanna ket kadawyan a naibagbaga a kas [[Holanda]], urayno ti [[Amianan a Holanda|Amianan]] ken ti [[Abagatan a Holanda]] ket agpayso laeng a dagitoy ket dua kadagiti [[Dagiti probinsia ti Olanda|sangapulo ket dua a probinsiana]]. Ti Olanda maysa a heograpiko a naisanglad ti nababa a pagilian, nga adda iti agarup a 20% ti kalawana ken 21% kadagiti populasionna ket mabirukan ti babba ti [[pantar ti baybay]],<ref name=milrek>{{cite web |title = Milieurekeningen 2008 |publisher = Centraal Bureau voor de Statistiek |url = http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/D2CE63F9-D210-4006-B68B-98BE079EA9B6/0/2008c167pub.pdf |accessdate = 4 Pebrero 2010 |archive-date = 2010-02-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100215002601/http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/D2CE63F9-D210-4006-B68B-98BE079EA9B6/0/2008c167pub.pdf |url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215002601/http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/D2CE63F9-D210-4006-B68B-98BE079EA9B6/0/2008c167pub.pdf |date=2010-02-15 }}</ref> ken 50% kadagiti dagana ket naisanglad ti basbassit ngem maysa a metro ti [[Ngato ti katimbengan a lessaad ti baybay|ngato ti pantar ti baybay]].<ref>{{cite web|url=http://www.eupedia.com/netherlands/trivia.shtml |title=Olanda a Pagsurotan – Dagiti Nakakaskasdaaw a kinapudno a maipanggep ti Olandas |publisher=Eupedia |date=19 Abril 1994 |accessdate=29 Abril 2010}}</ref> Daytoy a naisalsalumina a langana ket agiparawad ti nagan ti pagilian: iti Olandes (''Nederland''), Ingles, ken kadagiti dadduma pay nga Europeano a pagsasao (a kas ti Aleman: ''Niederlande'', Portuges: ''Países Baixos'', Kroata: ''Nizozemska'', Gales: ''Yr Iseldiroedd'', Irlandes: ''An Ísiltír'', Espaniol: ''Países Bajos'', Pranses: ''Les Pays-Bas'', Sueko: ''Nederländerna'', Norwego: ''Nederland'', Italiano: ''Paesi Bassi'', Griego: ''Κάτω Χώρες'' ken Pinlandes: ''Alankomaat''), ti naganna ket literal a kayatna a sawen ket "(Ti) [[Ababa a Pagpagilian]]" wenno "Ababa a Pagilian". Kaaduan kadagiti lugar ti baba ti lessaad ti baybay ket inaramid ti tao, a gapuanan babaen dagiti siglo ti nawatiwat ken di nasayaat a panagtengngel ti panagala ti [[peat|turba]], a nagipababa ti rabaw babaen kadagiti adu a metro. Uray dagiti nalayusan a lugar ti panagal kadagiti turba ket agtultuloy babaen ti panagkalkali ti karuotan. Manipud ti naladaw a maika-16 a siglo, nangrugi ti [[panagala manen ti daga]] ken ti dakkel a luglugar ti [[polder]] ket naipreserba tattan babaen kadagiti nasayaat a pagayusan a sistema nga adda dagiti [[tambak (patakder)|tambak]], dagiti kanal ket pagbombaan nga estasion. Kaaduan ti Olánda ket naporma babaen ti [[estuario]] ti tallo a nangruna a karayan ti Europa, a ti panagtitipon dagitoy kadagiti [[distributario]] ket mangporma ti [[delta Rin-Mosa-Eskalda]]. Kaaduan ti pagilian ket nadalumpinas, malaksid kadagiti bakras ti turturod idiay adayo nga abagatan a daya ken dagiti nadumaduma nga ababa turturod idiay tengnga a paspaset. Ti Olanda ket maysa idi kadagiti immuna a pagilian a bimmutos ti parlamento. Kadagiti adu a pakaikaduaan, ti pagilian ket maysa a nangibangon a kameng ti Kappon ti Europa, [[NATO]], [[Organisasion para iti Ekonomiko a Panagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay|OECD]] ken [[Organisasion ti Komersio ti Lubong|WTO]]. Ti Olánda ket adda ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP) tunggal maysa a tao|maikasiam a kangatuan]] a matgedan ti tunggal maysa a tao iti lubong. No kaduanna ti Belga ken [[Luxembourg]] dagitoy ket mangporma ti ekonomiko a kappon ti [[Benelux]]. Ti pagilian ket mangsangsangaili ti [[Organisasion para iti Panagiparit kadagiti Kimika nga Armas]] ken dagiti lima a sangalubongan a korte: ti [[Permanent Court of Arbitration|Agtultuloy a Korte ti Panagikeddeng]], ti [[International Court of Justice|Sangalubongan a Korte ti Hustisia]], ti [[International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|Sangalubongan a Tribunal ti Kriminal para iti Dati a Yugoslavia]], ti [[International Criminal Court|Sangalubongan a Korte ti Kriminal]] ken ti [[Special Tribunal for Lebanon|Naipangpangruna a Tribunal para iti Lebanon]]. Dagiti uppat nga immuna ket mabirukan idiay Ti Hague, ken ti pay ahensia ti kriminal nga intelihensia ti EU a [[Europol]] ken ti maipapan ti hustisia a panagtitinnulongan nga ahensia ti [[Eurojust]]. Daytoy ket nangiturong a panakaiparboan ti siudad a kas ti "ti legado a kapitolio ti lubong".<ref>{{Cite book|last = van Krieken|first = Peter J.|author2 = David McKay|title = Ti Hague: Legado a Kapitolio ti Lubong|url = https://archive.org/details/haguelegalcapita0000unse|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|year= 2005|isbn = 90-6704-185-8}}, a naisangsangayan, ''"Idi ti 1990 a tawtawen, idi las-ud ti termino a kas Sekretario Heneral ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ni Boutros Boutros-Ghali ket nangirugrugi a timmawtawag Ti Hague a ti legado a kapitolio ti lubong."''</ref> Ti Olánda ket adda ti naibatay ti paggatangan nga aglalaok nga ekonomia, a nairanngo ti maika-13 kadagiti 157 a pagilian segun ti [[Index of Economic Freedom|Pagsurotan ti Nawaya nga Ekonomiko]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080823212557/http://www.heritage.org/Index/country.cfm?id=Netherlands Olanda], Index of Economic Freedom. heritage.org</ref> Idi Mayo 2011, nairanggo idi ti Olanda a kas ti "karagsakan" a pagilian segun kadagiti resulta babaen ti OECD.<ref>{{cite web |url=http://www.searchofficespace.com/blog/blog/where-is-the-happiest-place-on-earth/ |title=Ayan kadi ti karagsakan a lugar iti Daga? &#124; The Search Office Space Blog &#124; Searchofficespace |publisher=News.searchofficespace.com |date=25 Mayo 2011 |accessdate=28 Oktubre 2011 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011235050/http://www.searchofficespace.com/blog/blog/where-is-the-happiest-place-on-earth/ |url-status=dead }}</ref> ==Etimolohia== Ti intero nga Olanda ket masansan a naibagbaga iti daan a pannakainaganna iti "[[Holanda]]", ngem daytoy ket nainget laeng a mangibagbaga ti [[Amianan a Holanda|Amianan]] ken [[Anagatan Holanda]], dua kadagiti sangapulo ket dua a probinsia ti pagiliant, a napartuat manipud ti dati a [[Kondado ti Holanda]]. Dayta a kondado ket kangrunaan idi akondado iti ekonomia ken politika iti rehion. Iti pakasaritaan, ti Holanda ket masansan nga agserbi a kas [[metonimia]] para iti intero a pagilian. Ti panangibaga ti Olanda a kas Holanda ket pagarigan iti ''[[pars pro toto]]'' ken naikeddenga a teknikal a saan a husto<ref>{{cite news|url=http://handbook.reuters.com/index.php?title=H#Holland|title=The Reuters Style Guide|accessdate=31 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.media.uoa.gr/lectures/linguistic_archives/academic_papers0506/notes/stylesheets_3.pdf|title=The BBC News Styleguide|accessdate=31 Marso 2014|archive-date=2012-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227003642/http://www2.media.uoa.gr/lectures/linguistic_archives/academic_papers0506/notes/stylesheets_3.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227003642/http://www2.media.uoa.gr/lectures/linguistic_archives/academic_papers0506/notes/stylesheets_3.pdf |date=2012-02-27 }}</ref> wenno inpormal,<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/topics/about-us/style-book/1435302/Telegraph-style-book-places-and-peoples.html|title=Telegraph style book: places and peoples|accessdate=31 Marso 2014 | location=London|work=The Daily Telegraph|date=12 Abril 2008}}</ref> depende iti kontesto, ngem nsaysayaat a maawat no mangibagbaga iti timpuyogan ti nailain a putbol.<ref>{{cite news|url=http://image.guardian.co.uk/sys-files/Guardian/documents/2004/07/15/styleguidepdfjuly2004.pdf|title=The Guardian style guide|accessdate=31 Marso 2014 | location=London}}</ref> Ti ''De Lage landen'' ([[Dagiti Ababa a Pagilian]]) ket heograpiko a panangibaga iti sapasap a lugar ti [[Belhika]], ti Olanda, ken [[Luxembourg]], ken ammo pay a kas para iti ad-adu a heopolitiko a termino ti [[Benelux]]. Depende iti kontesto, ti panangibaga ti "Ababa a Pagpagilian" ket sagpaminsan a mainayon ti dati a tagikua ti [[Borgonones nga Olanda|Borgonones]] ken [[Habsburgo nga Olanda|Habsburgo]] nga itan ket paset ti akin-amianan a [[Pransia]] ([[Pranses a Flanders]], [[Pranses a Hainaut]], [[Artois]], [[Picardy]] aginggana iti [[Somme (karayanr)|Somme]]) ken ti dati a rehion ti [[Luxembourg]] iti likmut ti [[Thionville|Diedenhoven]] ken [[Alemania]] (daya [[Frisia]], [[Julich]], [[Cleves]], [[Bentheim]], [[Lingen]], ti rehion ti likmut ti [[Geldern]], ti likmut ti [[Bitburg]], dagiti dadduma amunisipalidad iti daya dagiti akindaya a probinsia nga insilpo babaen ti [[Prusia]] idi 1815, kdpy.). Thi Olanda ket addaan iti agarup a kaibuksilan akas ti Ababa a Pagpagilian, ngem iti ad-adu a historiograpiko a saad. Idi maika limapulo a siglo ti nagan "ti Olanda" ("de Nederlanden") ket naus-usaren. Saan met daytoy a kapada ti [[Pransia]] ken [[Inglatera]] gapu ta daytoy ket awan ti etniko a taudan, ngem daytoy ket kasisigud a heograpiko a termino a mangibaga ti paggidiatan iti nangato a daga. Daytoy ket naisansanayen manipud dagitipanawen ti [[Romano nga Imperio|Romano]]s, wa nangisalumina iti nagbaetan dagiti probinsia ti Romano iti [[Germania Inferior]] ken [[Germania Superior]], a mangibagbaga ti sumalog ken sumang-at a lokasion dagitoy a dua a probinsia. Dagiti nagan ti lugar iti ''Neder'' ken ''Nieder'' ket naus-usar pay laeng kadagiti nadumaduma alugar kadagiti lugar ti pagsasao ti Olandes ken Aleman. Dagiti pay termino kasla ti akinbaba a [[Rin]] ken akinbaba a [[Mosa (karayan)|Mosa]] ket kadawyan idi dagitoy a naus-usar (maisuppiat iti tengnga a Rin wenno akinngato a Rin). Ti ''Niderlant'' idi Tengnga a Panpanawen ket ti rehion iti nagabetan ti [[Mosa (rkarayan)|Mosa]] ken ti [[Rin]], ti Lugar ti Akinbaba a Rin ket nairaman itan. Ti lugar nga ammo a kas ti ''Oberland'' (Nangato a pagilian) ket naikeddeng idi nga agarup a mangrugi idiay asideg iti nangatngato a pakabirukan ti [[Cologne]]. Babaen ti panagpaatiddog, ti termino ket mabalin pay a maipakat iti delta ti [[delta Rin–Mosa–Eskelda|Eskelda, Mosa ken Rin]], ken kalpasanna maibaganto iti porma ti ad-adu ngem maysa. Gapu ti kinapangruna ti Ababa a Pagpagilian, ti nagan ket immad-adu idin a naus-usar para iti daytoy a lugar. Manipud idi agarup a 1490, dagiti probinsia ti Borgonones-Habsburgo ket naibagbaga pay dagitoy. Malaksid ti [[Flanders]], "ti Olanda" idi ket, manipud ti tengnga ti maika-sangapulo ket innem a siglo ken ti masakbayan, ket mabalin a ti kaaduan a naus-usar. ==Pakasaritaan== ===Kasakbayan a pakasaritaan (sakbay ti 500 SK)=== [[Papeles:5500vc ex leg.jpg|thumb|upright|left|160px|Ti OLanda idi 5500 SK]] [[Papeles:500vc ex leg copy.jpg|thumb|upright|left|160px|Ti OLanda idi 500 SK]] Ti kasakbayan a pakasaritaan ti lugar nga itan ket ti Olanda ket kaaduan a sinukog babaen ti kankanayon a panagbaliw ti ababa ti ayan a heograpia. Ti kaduogan a tugot i tao ([[Neanderthal]]) idiay Olanda ket banirukan idiay pagbatuan ti Belvédère idiay asideg ti [[Maastricht]]: dagititidda ti kampo dagiti agan-anup ken agburburas manipud kadagiti 250,000 a tawe a naplabas. Kalpasan ti patingga ti panawen ti yeloe, dagitinadumaduma a [[Paleolitiko]] a grupo ket tinagtagitaoda ti lugar, ken idi agarup a 8000 SK, dagiti [[Mesolitiko]] a tribu ket nagnaedda idiay Friesland ken Drenthe, nga idia ti kakadutalan ti [[Pesse canoe|kaduogan a canoe]] iti lubong, a napetsaan iti isu met laeng a paset ti panawen.<ref>{{Citation | last1 = Van Zeist | first1 = W. | title = De steentijd van Nederland | journal=Nieuwe Drentse Volksalmanak | volume = 75 | pages = 4–11 | year = 1957}}</ref> Dagiti autoktono nga [[agan-anup ken agburburas]] manipud ti [[kultura ti Swifterbant]] ket naibagbaga manipud idi agarup a 5600 SK ken masakbayan.<ref name=Kooijmans1998>Louwe Kooijmans, L.P., "[https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/1108/171_060.pdf?sequence=1 Trijntje van de Betuweroute, Jachtkampen uit de Steentijd te Hardinxveld-Giessendam]", 1998, ''Spiegel Historiael'' 33, pp. 423–428</ref> Dagitoy ket napigsa a naisilpo kadagiti karayan ken nawaya a danum ken maikabagianda iti akin-abagatan nga Eskandibia a [[kultura ti Ertebølle]] (5300 SK–4000 SK). Iti laus, dagiti isu met laeng a tribu ket nangipatakderda kadagiti kampo ti panaganupan tapno aganup kadagiti ayup iti panaglalam-ek. Dagiti tattao ket napanda iti panagtaraken kadagiti dinguen idi agarup a baetan ti 4800 SK ken 4500 SK. Ti transpormasion ti agrikultura ket nagin-inut a napasamak, idi baetan ti 4300SK–4000 SK.<ref>Volkskrant 24 Agosto 2007 "[http://www.volkskrant.nl/wetenschap/article455140.ece/Prehistorische_akker_gevonden_bij_Swifterbant Prehistoric agricultural field found in Swifterbant, 4300–4000 BC]"</ref> Ti [[kultura ti Funnelbeaker]] ket maysa idi nga agtaltalon a kultura a gimmay-at manipud idiay Dinamarka babaen ti akin-amianan nga Alemania aginggana idiay akin-amianan nga OLanda. Iti daytoy a panawen iti kasakbayan a panawen ti Olanda, ti immuna a nangruna atidda ket naipatakder: dagiti [[dolmen]], dagiti monumento ti dakkel a tanem iti bato idiay [[Drente]], ken mabalin a nabangon idi nagbaetan ti agarup a 4100 SK ken 3200 SK. Iti abagatn a laud, ti [[kultura ti Vlaardingen]] (agarup a 2600 BC), ti mays nga ad-adu a primitibo a kultura dagiti agan-anup ken agburburas ket nasayaatda met a nagbiag kadagiti paset ti panawen ti [[Neolitiko]]. . Ti pannakabiruk ti gambang ket mangipakpakita nga adda met idi ti panagtagilako kadagii sabali a lugar idiay Europa, gapu ta ti natural a gambang ket saan amabirukan iti daga ti Olanda. Ti [[Panawen ti Bronse]] ket mabalin a nagrugi idi agarup a 2000 SK ken nagpaut aginggana idiagarup a 800 SK. Dagiti kadawyan a bronse a banag manipud ti daytoy a paset ti panawen ket mairaman dagiti [[kutsilio]], [[espada]], [[wasay]], tulang ti lulod ken dagiti [[pulsera]]. Dagiti network ti pagtagilakuan iti las-ud ti daytoy a panawen ket gimmay-at kadagiti adayo a distansia. Dagiti adu a nabirukan idiay [[Drente]] dagiti karkarna ken napateg a banag, a kas dagiti lata-abolario a kuenta, ket mangisingasing a ti Drente idi ket setro ti pagtagilakuan idiay Olanda idi Panawen ti Bronse. {{clearleft}} ==Heograpia== ===Ti Europeano nga Olanda=== [[Papeles:Satellite image of the Netherlands in May 2000.jpg|thumb|left|Ti satelite a pannakakita ti Olanda.]] Ti Europeano a lugar ti Olanda ket mabirukan iti nagbaetan dagiti [[latitud]] ti [[maika-50 a paralelo amianan|50°]] ken [[maika-54 a paralelo amianan|54° N]], ken dagiti longtud ti [[maika-3 a meridiano daya|3°]] ken [[maika-8 a meridiano daya|8° E]]. Ti OLanda ket heograpiko nga ababa unay ken nadalumpinas a pagilian, nga addaan iti agarup a 26% iti kalawana<ref>{{cite journal|last1=Schiermeier|first1=Quirin|title=Few fishy facts found in climate report|journal=Nature|date=5 Hulio 2010|volume=466|issue=170|doi=10.1038/466170a|url=http://www.nature.com/news/2010/100705/full/466170a.html}}</ref> and 21% of its population<ref name=milrek/> ket mabirukan iti baba ti pantar ti baybay, ken agarup laeng a 50% iti daga ket sumurok iti maysa metro iti [[Pantar ti baybay|ngato ti pantar ti baybay]].<!--<ref name="Eupedia"/>--> Ti pagilian iti kaaduan ket nadalumpinas, malaksid kadagiti turod iti adayo nga abagatan a daya, ken agtayag dagitoy ti saan a nangatngato ngem 321 a metmetro, ken dagiti pay dadduma nga ababa a turod iti sentral a paspase. Kaaduan kadagiti lugar iti baba ti pantar ti baybay ket inaramid ti tao, pinataud babaen ti panangiyaud ti [[peat|turba]] wenno nagun-od babaen ti panangala manen ti daga. Manipud idi maika-16 a siglo, dagiti dakkel a lugar ti [[polder]] ket naipreserba babaen dagiti napasayaat a sistema ti pagayusan ti danum a mangiraman kadagiti tambak, kanal ken dagiti estasion ti pagbombaan. Gangani 17% iti kalawa ti daga ti pagilian ket naala manen manipud ti baybay ken manipud kadagiti danaw. Kaaduan ti pagilian ket naporma idi babaen dagiti [[estuario]] dagiti tallo a dakkel a karayan ti Europa: ti [[Rin]] (''Rijn''), thi [[Karayan Mosar|Mosa]] (''Maas'') ken ti [[Karayan Eskalda|Eskalda]] (''Schelde''), ken dagiti pay [[distributario]]da. Ti abagatan-laud a paset ti Olanda ket aginggana ita nga aldaw ket [[delta ti karayan]] dagitoy a karayan, ti [[delta Rin-Mosa-Eskalda]]. Ti Olanda ket nabingbingay kadagiti paset ti amianan ken abagatan babaen ti Rin, ti [[Waal (karayan)|Waal]], ti kangrunaan a distributario a sanga, ken ti Mosa. Iti napalabas dagitoy a karayan ket nagrebbeng a kas natural a bangen a nagbaetan dagiti peudo ken isu a dagitoy ket historikal a napartuat a kultural a pannakabingay, kas nakitkita kadagiti ponetiko a panagkukua a mabalin a malasin iti ania man a bangir iti tinawtawagan dagiti Olandes iti "Nalatak a Karkarayan" (''de Grote Rivieren''). Ti sabali pay a nangruna a sanga ti Rin, ti karayan [[IJssel]], ket agayus idiay [[IJsselmeer|Danaw IJssel]], ti dati a [[Zuiderzee]] ('akin-abagatan a baybay'). Kasla met ti dati, daytoy a karayan ket mangporma ti lingnguistiko a pannakabingay: dagiti tattao iti amianan a daya iti daytoy a karayan ket agsaoda kadagiti dialekto ti [[Ababa a Sahon nga Olandes]] (malaksid ti probinsia ti [[Friesland]], nga addaan met daytoy iti bukod a pagsasao).<ref name="international2000">Welschen, Ad: Course ''Dutch Society and Culture'', International School for Humanities and Social Studies ISHSS, Universiteit van Amsterdam, 2000–2005.</ref> ====Klima==== Ti predominante a direksion ti angin idiay Olanda ket abagatan-laud, nga agpataud ti moderado a [[Oseaniko a klima|klima ti baybay]], nga addaan kadagiti nalamiis a kalgaw ken kalalainganna a panaglalam-ek, ken kadawyan a nadam-eg. Daytoy ket nangruna nga agpayso iti asideg ti Aplaya ti Olanda, a dagiti temperatura ket mabalin a ad-adu ngem {{pagbaliwen|10|C-change|0}} iti kangato (iti panaglalam-ek) wenno ab-ababa (iti kalgaw) ngem idiay (abagatan) daya ti pagilian. Dagiti sumaganad a tabla ket naibatay kadagiti natimbeng a panagrukod babaen ti estasion ti tiempo ti [[KNMI (instituto)|KNMI]] idiay [[De Bilt]] idi baetan ti 1981 ken 2010: {{Klima |location = De Bilt (1981–2010 agtetengnga), amin a lokasion ti KNMI (dagiti nakaro idi 1901–2011), naniebe nga al-aldaw: (1971–2000 agtetengnga). |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 17.2 |Feb record high C = 20.4 |Mar record high C = 25.6 |Apr record high C = 32.2 |May record high C = 35.6 |Jun record high C = 38.4 |Jul record high C = 37.1 |Aug record high C = 38.6 |Sep record high C = 35.2 |Oct record high C = 30.1 |Nov record high C = 22.0 |Dec record high C = 17.8 |year record high C = 38.6 |Jan high C = 5.6 |Feb high C = 6.4 |Mar high C = 10.0 |Apr high C = 14.0 |May high C = 18.0 |Jun high C = 20.4 |Jul high C = 22.8 |Aug high C = 22.6 |Sep high C = 19.1 |Oct high C = 14.6 |Nov high C = 9.6 |Dec high C = 6.1 |year high C = 14.1 |Jan mean C = 3.1 |Feb mean C = 3.3 |Mar mean C = 6.2 |Apr mean C = 9.2 |May mean C = 13.1 |Jun mean C = 15.6 |Jul mean C = 17.9 |Aug mean C = 17.5 |Sep mean C = 14.5 |Oct mean C = 10.7 |Nov mean C = 6.7 |Dec mean C = 3.7 |year mean C = 10.1 |Jan low C = 0.3 |Feb low C = 0.2 |Mar low C = 2.3 |Apr low C = 4.1 |May low C = 7.8 |Jun low C = 10.5 |Jul low C = 12.8 |Aug low C = 12.3 |Sep low C = 9.9 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 3.6 |Dec low C = 1.0 |year low C = 6.0 |Jan record low C = -27.4 |Feb record low C = -26.8 |Mar record low C = -20.7 |Apr record low C = -9.4 |May record low C = -5.4 |Jun record low C = -1.2 |Jul record low C = 0.7 |Aug record low C = 1.3 |Sep record low C = -3.7 |Oct record low C = -8.5 |Nov record low C = -14.4 |Dec record low C = -22.3 |year record low C = -27.4 |Jan precipitation mm = 69.6 |Feb precipitation mm = 55.8 |Mar precipitation mm = 66.8 |Apr precipitation mm = 42.3 |May precipitation mm = 61.9 |Jun precipitation mm = 65.6 |Jul precipitation mm = 81.1 |Aug precipitation mm = 72.9 |Sep precipitation mm = 78.1 |Oct precipitation mm = 82.8 |Nov precipitation mm = 79.8 |Dec precipitation mm = 75.8 |year precipitation mm = 832.5 |precipitation colour = green |Jan humidity= 87 |Feb humidity= 84 |Mar humidity= 81 |Apr humidity= 75 |May humidity= 75 |Jun humidity= 76 |Jul humidity= 77 |Aug humidity= 79 |Sep humidity= 84 |Oct humidity= 86 |Nov humidity= 89 |Dec humidity= 89 |year humidity= 82 |unit precipitation days = 0.1 mm |Jan precipitation days = 17 |Feb precipitation days = 14 |Mar precipitation days = 17 |Apr precipitation days = 13 |May precipitation days = 14 |Jun precipitation days = 14 |Jul precipitation days = 14 |Aug precipitation days = 14 |Sep precipitation days = 15 |Oct precipitation days = 16 |Nov precipitation days = 18 |Dec precipitation days = 17 |year precipitation days = 184 |unit snow days = 0 cm |Jan snow days = 6 |Feb snow days = 6 |Mar snow days = 4 |Apr snow days = 2 |May snow days = 0 |Jun snow days = – |Jul snow days = – |Aug snow days = – |Sep snow days = – |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 2 |Dec snow days = 5 |year snow days = 25 |Jan sun = 62.3 |Feb sun = 85.7 |Mar sun = 121.6 |Apr sun = 173.6 |May sun = 207.2 |Jun sun = 193.9 |Jul sun = 206.0 |Aug sun = 187.7 |Sep sun = 138.3 |Oct sun = 112.9 |Nov sun = 63.0 |Dec sun = 49.3 |year sun = 1601.5 |date=December 2011 |source 1 = Knmi.nl<ref name="knmi">{{cite web | url = http://www.knmi.nl/|title = Knmi.nl| accessdate =25 Disiembre 2011 |language = Olandes}}</ref> }} ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} ==Adu pay a mabasbasa== ; Heograpia ken enbironmento * Burke, Gerald L. ''The making of Dutch towns: A study in urban development from the 10th–17th centuries'' (1960) * Lambert, Audrey M. ''The Making of the Dutch Landscape: An Historical Geography of the Netherlands'' (1985); focus on the history of land reclamation * Meijer, Henk. ''Compact geography of the Netherlands'' (1985) * Riley, R. C., and G. J. Ashworth. ''Benelux: An Economic Geography of Belgium, the Netherlands, and Luxembourg'' (1975) [https://web.archive.org/web/20131120085304/http://www.questia.com/read/85882918/benelux-an-economic-geography-of-belgium-the-netherlands online] ; Pakasaritaan * Paul Arblaster. ''A History of the Low Countries''. Palgrave Essential Histories Series New York: Palgrave Macmillan, 2006. 298 pp.&nbsp;{{ISBN|1-4039-4828-3}}. * J. C. H. Blom and E. Lamberts, eds. ''History of the Low Countries'' (1998) * Jonathan Israel. ''The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806'' (1995) * J. A. Kossmann-Putto and E. H. Kossmann. ''The Low Countries: History of the Northern and Southern Netherlands'' (1987) == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} {{Wikivoyage-inline|Netherlands|Olanda}} ; Sapasap a pakaammo *{{CIA World Factbook link|nl|Olanda}} *{{dmoz|Regional/Europe/Netherlands}} *{{Wikiatlas|Netherlands|Olanda}} ; Gobierno * [http://overheid.nl/english/ Overheid.nl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527231402/http://overheid.nl/english |date=2010-05-27 }} – Opisial a portal ti Olandes a gobierno * [http://www.government.nl/ Government.nl] – Opisial a sapot ti pagsaadan ti Olandes a gobierno * [http://www.cbs.nl/en-GB/menu/home/default.htm Estadiska ti Olanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090411152217/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/home/default.htm |date=2009-04-11 }} ; Panagbanniaga * [http://www.holland.com/ Holland.com] – Ingles a website ti opisina ti turismo ti Olanda * [http://www.netherlands-tourism.com/ netherlands-tourism.com] – Tarabay ti turismo ti Olanda * [http://www.nbtc.nl/en/homepage.htm nbtc.nl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131117065936/http://nbtc.nl/en/homepage.htm |date=2013-11-17 }} – Gunglo nga akinrebbeng iti panangiragpat ti Olanda iti pagilian ken sangalubongan {{Union ti Europa}} {{Europa}} [[Kategoria:Olanda| ]] [[Kategoria:Benelux]] [[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]] [[Kategoria:Dagiti batay-linteg a monarkia]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Olandes]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]] [[Kategoria:Akin-abagatan nga Europa]] [[Kategoria:Akinlaud nga Europa]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Karibe]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti NATO]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagsasao nga Olandes]] 1roys6kgmxt2y1tw2laalnnudhbyeux 0 11980 407134 406398 2026-10-13T02:08:54Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407134 wikitext text/x-wiki {{Infobox suppiat ti militar |conflict = Maikadua a Sangalubongan a Gubat |partof = |image = Infobox collage for WWII.PNG |image_size = 300px |caption = Agpakanawan manipud ti ngato a kanigid: Puersa dagiti Insik iti [[Gubat iti Wanjialing]], Australia a 25-libra a palpaltog idi agdama ti [[Umuna a Gubat iti El Alamein]], ti Alemania a [[Junkers Ju 87|Stuka]] maysa a bumatbatok a panagbomba iti [[Dumaya a Sanguanan (Maikadua a Sangalubongan a Gubat)|Akindaya a Sanguanan]] panawen ti lamiis idi 1943–1944, Puersa marina iti&nbsp;Estados Unidos idiay [[Panangraut iti Golpo a Lingayen|Golpo a Lingayen]], ni [[Wilhelm Keitel]] nga agpirpirma ti [[Intrumento iti Panagsuko ti Alemania|Panagsulo ti Alemania]], Dagiti tropa ti Sobiet idiay [[Gubat iti Stalingrad]] |date = {{start date|df=yes|1939|9|1}}&nbsp;– {{End date|df=yes|1945|9|2}} ({{Age in years and days|1939|9|1|1945|9|2}}) |place = [[Europa Teatro iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Europa]], [[Pasipiko a Gubat|Pasipiko]], [[Gubat iti Atlantiko (1939–1945)|Atlantiko]], [[Abagatan a Daya nag Asia a Teatro iti Maikadua a Sangalubongan a GubatI|Abagatan a Daya nga Asia]], [[Maikadua a Sino-Hapones a Gubat|Tsina]], [[Mediteraneo, Tengnga a Daya ken Aprika a teatro iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Tengnga a Daya]], [[Mediteraneo, Tengnga a Daya ken Aprikano a teatro iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Mediterranean]] ken [[Mediteraneo, Tengnga a Daya ken Aprika a teatro iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Aprika]], nabiit laeng [[Amerikano a Teatro (1939–1945)|Amianan nga Amerika]] |casus = |territory = |result = [[Dagiti agkakadua iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Nagkakadua]] panangabak<br /> * Pannakaikkat iti [[Maikatlo a Reich]] * Pannakaaramid iti [[Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian]]<br /> * Panaglumtaw iti [[Estados Unidos]] ken ti [[Kappon ti Sobiet]] a kas [[nalatak a bileg]]<br /> * Karugian iti [[Nalamiis a Gubat]]. ([[Maikadua a Sangalubongan a Gubat#Kalpasan a napasamak|ken adu pay...]]) |combatant1 = [[Dagiti agkakadua iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|'''Dagiti Agkakadua''']]<br /> '''{{wagayway|Kappon ti Sobiet|1923}}''' <small>(1941–45)</small><br /> '''{{wagayway|Estados Unidos|1912}}''' <small>(1941–45)</small><br /> '''{{wagayway|Imperio iti Britania}}'''<br /> '''{{wagayway|Republika iti Tsina (1912–1949)|name=China}}''' <small>(iti gubat 1937–45)</small><br /> {{wagayway|Pransia}}{{#tag:ref|Kalpasan ti panagtinnag iti [[Maikatlo a Republika iti Pransia]] idi 1940, ti ''[[de facto]]'' a gobierno ket ti [[Turay ti Vichy]]. Nagibalin kadagiti mayat dagiti pagtayyekan nga annuroten aginggana idi Nobiembre 1942 a nagbatbati a pormal nga agmangngamangnga. Ti [[Nawaya a Puersa a Pransia]], nga agnaed idiay Londres, ket naibigbigan dagiti Agkakadua a kas ti [[Naurnongan a Gobierno iti Republika a Pransia|opisial a gobierno]] idi Septiembre&nbsp;1944.|group=nb}}<br /> {{wagayway|Polonia}}<br /> {{wagayway|Kanada|1921}}<br /> {{wagayway|Australia}}<br /> {{wagayway|Baro a Selanda}}<br /> {{wagayway|Kappon iti Abagatan nga Áprika|}}<br /> {{wagayway|Demokrata Pederal a Yugoslavia}} <small>(1941–45)</small><br /> {{wagayway|Pagarian iti Gresia}} <small>(1940–45)</small><br /> {{wagayway|Norwéga}} <small>(1940–45)</small><br /> {{wagayway|Olánda}} <small>(1940–45)</small><br /> {{wagayway|Pinlandia}} <small>(1939-1941)</small><br /> {{wagayway|Belhika|state}} <small>(1940–45)</small><br /> {{wagaywaypagilian|Czechoslovakia}} <br /> {{wagayway|Pilipinas|1919}} <small>(1941–45)</small><br /> {{wagayway|Brasil|1889}} <small>(1942–45)</small><br /> <small>[[Dagiti agkakadua iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|...''ken dagiti dadduma pay'']]</small> |combatant2 = [[Dagiti Pagtayyekan a Kabilegan|'''Pagtayyekan''']]<br /> '''{{wagaywaypagilian|Nasi nga Alemania}}'''<br /> '''{{wagaywaypagilian|Imperio iti Hapon}}''' <small>(iti gubat 1937–45)</small><br /> '''{{wagaywaypagilian|Pagarian iti Italia}}''' <small>(1940–43)</small><br /> {{wagaywaypagilian|Pagarian iti Hungaria}} <small>(1941–45)</small><br /> {{wagaywaypagilian|Pagarian iti Romania}} <small>(1941–44)</small><br /> {{wagaywaypagilian|Pagarian iti Bulgaria}} <small>(1941–44)</small><br /> {{wagayway|Tailandia}} <small>(1942–45)</small><br /> ----------- Dagiti pay makigubgubat<br /> {{wagayway|Pinlandia}} <small>(1941–44)</small><br /> {{wagaywaypagilian|Pagarian iti Irak}} <small>(1941)</small><br /> {{wagayway|Kappon ti Sobiet|1923}} <small>(1939–41)</small>{{#tag:ref|23 Agosto 1939, ti USSR ken Alemania nagpirma da iti saan a managriribok a tulag, sektreto a biningbingay to Daya nga Europa iti global nga inpluensia. Ti panagisardeng ti gubat ti USSR iti Hapon idi 16 Septiembre 1939; rinaut ti Polandia idi 17 Septiembre 1939; rinaut ti Pinlandia idi 30 Septiembre 1939; pinilit nga innayon dagiti estado ti Baltiko idi Hunio 1940; innala ti akindaya a Romania idi 4 Hulio 1940. idi 22 Hunio 1941, ti USSR ket rinauot babaen ti Pagtayyekan ti Europa; ti USSR ket timmipon kadagiti pagilian a makilablaban kadagiti pagtayyekan.|group=nb}}<br /> ----------- Dagiti tirtiris nga estado<br /> {{wagayway|Manchukuo}}<br /> {{wagaywaypagilian|Nawaya nga Estado iti Kroasia}} <small>(1941–45)</small><br /> {{wagaywaypagilian|Eslobakia a Republika (1939–1945)}}<br /> <small>[[Dagiti Pagtayyekan a Kabilegan|...''ken dadduma pay'']]</small> |commander1 = [[Dagiti Agkakadua a daulo iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|'''Dagiti Agkakadua a Daulo''']]<br /> {{wagaywayikono|Nagkaykaysa a Pagarian}} [[Winston Churchill]]<br /> {{wagaywayikono|Kappon ti Sobiet|1923}} [[Joseph Stalin]]<br /> {{wagaywayikono|Estados Unidos|1912}} [[Franklin D. Roosevelt]]<br /> {{wagaywayikono|Republic of China (1912-1949)}} Chiang Kai-Shek <small>[[Dagiti Agkakadua a daulo iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|...''ken dadduma pay'']]</small> |commander2 = [[Dagiti daulo ti pagtayyekan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|'''Dagiti daulo ti pagtayyekan''']]<br /> {{wagaywayikono|Nasi nga Alemania}} [[Adolf Hitler]]<br /> {{wagaywayikono|Imperio iti Hapon}} [[Hirohito]]<br /> {{wagaywayikono|Pagarian iti Italia}} [[Benito Mussolini]] {{Executed}}<br /> <small>[[Dagiti daulo ti pagtayyekan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|...''ken dadduma pay'']]</small> |casualties1 = '''Natay a milisia:'''<br />Sumurok a 16,000,000<br />'''Paisano a natay:'''<br />Sumurok a 45,000,000<br />'''Dagup a natay:'''<br />Sumurok a 61,000,000 <small>(1937–45)</small><br />[[Dagiti nadangranan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|...''adu pay a maisalaysay'']] |casualties2 = '''Natay a milisia:'''<br />Sumurok a 8,000,000<br />'''Paisano a natay:'''<br />Sumurok a 4,000,000<br />'''Dagup a natay:'''<br />Sumurok a 12,000,000 <small>(1937–45)</small><br />[[Dagiti nadangranan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|...''adu pay a maisalaysay'']] }} Ti '''Maikadua a Sangalubongan a Gubat''' ({{lang-en|World War II}}), ket maysa a sangalubonagan a suppiatan a nagpaut manipud idi 1939 ken nalpas idi 1945. Kaaduan a nairaman dagiti [[Dagiti makiraman iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|adu a pagilian ti lubong]], a nairaman dagiti [[Nalatak a Kabilegan]], ken nakaaramid ti dua a nagsuppiat nga agkakadua a milisia: ti [[Dagiti Agkakadua a iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|Agkakadua]] ken ti [[Kabilegan a Pagtayyekan|Pagtayyekan]]. Daytoy ti kaaduan a naisapasap a gubat ti pakasaritaan, nga adda dagiti agarup a 100 a riwriw a tattao a nagserbi kadagiti unidad ti [[milisia]]. Iti kasasaad a "[[dagup a gubat]]", dagiti kangrunaan a nakibinglay ket nagikabilda kadagiti amin nga ekonomia, industria, ken sientipiko nga abilidad para iti panagserbi gubat a ganetget, a nagborra ti panakailasin a nagbaetan dagiti paisano ken milisia a rekursos. Namarkaan baaben kadagiti naimudinganMarked a paspasamak a pannakairaman kadagiti bunton pannakapatay kadagiti paisano, a mairaman ti [[Holokausto]] ken ti [[Atomiko a panagbomba iti Hiroshima ken Nagasaki|is-isu a panagusar ti nuklear nga armas iti pannakigubat]], a nagbanagan ti [[Dagiti nadangran ti Sangalubongan a Gubat II|50 riwriw aginggana ti sumurok a 70 riwriw a natnatay]]. Dagitoy a natnatay ket makaaramid iti daytoy a gubat ti [[Listaan dagiti gubat ken didigra babaen ti bilang dagiti natay|kaaduan ti natay]] iti [[Pakasaritaan iti lubong|pakasaritaan ti nagtagitaoan]].<ref>{{Cite book|title=Ti Kompleto a Nailadawan a Pakasaritaan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat: Ti Autoritario apanakaidatag iti Kadaksana Suppiat iti Pakasaritaan ti Nagtagitaoan nga adda ti Panagusig dagiti Naikeddengan a Panagsarak ken Naisangayan a Nagsuppiatan|url=https://archive.org/details/completeillustra0000somm|first=Donald |last=Sommerville|publisher=Lorenz Books|year=2008|page=[https://archive.org/details/completeillustra0000somm/page/5 5]|isbn=0-7548-1898-5}}</ref> Urayno ti [[Hapon]] ket [[Maikadua a Gubat ti Sino-Hapon|nakigubgubat idin]] iti [[Republika iti Tsina (1912-1949)|Tsina]] idi 1937,<ref>{{Cite book|first1=David P|last1=Barrett|first2=Lawrence N|last2= Shyu|title= Ti Tsina iti kontra Hapon a Gubat, 1937–1945: politiko, kultura ken kagimongan. Tomo 1 kadagiti Panagadal iti moderno a Pakasaritaan ti Tsina|url=https://archive.org/details/chinainantijapan0001unse|publisher=Peter Lang |location=New York|year= 2001 |isbn= 0-8204-4556-8 |page= [https://archive.org/details/chinainantijapan0001unse/page/6 6]}}</ref> ti gubat ket sapasap a naibagbaga a daytoy ket nagrugi idi 1&nbsp;Septiembre 1939, iti [[panagraut iti Polonia|panagraut]] iti [[Polonia]] babaen ti [[Nasi nga Alemania|Alemania]], ken dagiti simmaruno a panangideklara iti gubat iti Alemania babaen ti [[Maikatlo a Republika ti Pransia|Pranses]] ken kaaduan kadagiti pagilian iti [[Imperio a Britaniko]] ken [[Mankomunidad a Pagpagilian|Mankomunidad]]. Ti Alemania ket kinayatna ti agipatakder ti maysa a dakkel nga imperio idiay [[Europa]]. Manipud ti naladaw a 1939 aginggan ti nasapa a 1941, kadagiti serie iti kampania ken dagiti [[Pinagkatlo a Tulag|tulag]], ti Alemania ket nagparakma wenno pinarmekna iti kaaduana a kontinente ti Europa; iti tengnga ti [[Aleman–Sobiet a Pagbeddengan ken Komersio a Tulagan|Nasi-Sobiet a tulagan]], ti agmangngamangnga bassit a Sobiet ket napno wenno bassit a naiparukma, nasakopan ken nangsilpo ti teritorio dagiti innem a Europeano a kaarubana, ti [[Sobiet panagraut iti Polonia|mairaman ti Polonia]]. Ti Britani aken ti mankomunidad ket nabatbati nga is-isu laeng ti kangrunaan a puersa a nagtultuloy a nakilablaban a sumipiat ti Aksis, a dagiti gubat ket nararamid idiay [[Kampania ti Lumaud a Desierto|Amianan nga Aprika]] ken ti pay nabayagen a [[Gubat ti Atlantiko]]. Idi Hunio 1941, ti Aksis a Europa ket nagirugi ti panagraut iti Kappon ti Sobiet, a nakaited daytoy ti panagrugi ti [[Dumaya a Sanguanan (Sangalubongan a Gubat II)|kadakkelan a teatro ti daga iti pakasaritaan ti gubat]], a nakabedbed daytoy kadagiti kangrunaan a paset dagiti Aksis a puersa ti milisia. Idi Disiembre 1941, ti [[Imperio iti Hapon|Hapon]], a maipanggepanna ti mangituray iti [[Asia]], ket timmipon iti Aksis, ti [[Panagdaruros iti Pearl Harbor|panagdaruros iti Estados Unidos]] ken dagiti [[Panagrauti ti Hapon iti Malaya|tagikua ti Europa]] idiay [[Taaw Pasipiko]], ken napardas a nangparukma ti kaaduan iti Akinlaud a Pasipiko. Ti panagabanse ti Aksis ket naipasardeng idi 1942, kalpasan a ti Hapon ket napaay kadagiti serie iti gubgubat ken dagiti Europeano a tropa ti Aksis ket naabakda idiay [[Maikadua a Gubat iti El Alamein|Amianan nga Aprika]] ken, mangikeddeng, iti [[Gubat iti Stalingrad|Stalingrad]]. Idi 1943, nga adda dagiti serie iti [[Gubat iti Kursk|panakaabak ti Alemania]] idiay [[Dumaya a Europa]], ti [[Aliado a panagraut iti Sicily|Aliado a panagraut]] iti [[Pagarian iti Italia (1861–1946)|Pasista nga Italia]], ken dagiti panagballigi ti Amerikano idiay a Pasipiko, ti Aksis ket napukawna ti kaessemanna ken nangaramid kadagiti estratihiko a panagsanod kadagiti amin a sanguanan. Idi1944, dagiti lUmaud a Kumaduaan ket [[Panagsanglad ti Normandy|rinautda ti Pransia]], bayat a ti Kappon ti Sobiet nakagun-od met laeng kadagiti amin a napukawna a teritorio ken rinautna ti Alemania ken dagiti kumaduaanna. Ti gubat idiay Europa ket simmardent iti [[Gubat iti Berlin|panakatiliw iti Berlin]] babaen dagiti tropa ti Sobiet ken Polako ken ti simmaruno a [[Alemannga Instrumento iti Panagsuko|awan kondisionna a panagsuko ti Alemania]] idi [[Aldaw ti Panagballigi idiay Europa|8&nbsp;Mayo 1945]]. Idi panawen ti 1944 ken 1945 ti Estado sUnidos ket inabakna ti marina ti Hapon ken natiliwna dagiti nangruna nga is-isla iti Laud a Pasipiko, a nangtinnag kadagiti bomba nga atomiko iti dayta a pagilian idi ti panagraut iti [[Hapon a Purpuro]] ("Balay nga Is-isla") ket nagbalin a nagarasugas. Ti gubat idiay Asia ket nagsardeng idi 15&nbsp;Agosto 1945 idi ti Hapon ket immannurot a sumuko. Ti dagup a panagballigi dagiti Kumaduaan kadagiti Aksis idi 1945 ket nagpasardeng iti daytoy a suppiat.Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nangibalbaliw ti politiko a panagitaratar ken sosial a patakder iti lubong. Ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] ({{lang-en|UN}}) ket naipatakder tapno makaayaywan para iti internasional a panagtitinnulongan ken mangipawil kadagiti sumakbay a suppiatan. Dagiti nalatak a kabilegan ket isuda ti nagballigi iti gubat-ti Estados Unidos, Kappon ti Sobiet, Tsina, Britania, ken Pransia ken nagbalin dagitoy a permanente a kameng iti [[Salaknib a Konsilol]] ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.<ref>{{Citation | title = Ti Salaknib a Konseho ti UN | url = http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html | accessdate = Mayo 15, 2012 | archive-date = 2012-06-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120620101548/http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620101548/http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |date=2012-06-20 }}</ref> Ti Kappon ti Sobiet ken ti Estados Unidos ket rimsuada a kas kadagiti agsinuppiat a nalatak a kabilegan, a nakaaramid daytoy ti entablada ti [[Nalamiis a Gubat]], a nagbayag para kadagiti sumaruno a 46 a tawtawen. Iti kabayatan, ti impluensi dagiti nalatak a bileg ti Europa ket nagrugrugi ti panakaapdayda, bayat a ti [[dekolonisasion iti Asia]] ken [[dekolonisasion iti Aprika|Aprika]] ket nagrugi. Kaaduan kadagiti pagilian a nadadaelan kadgiti industriada ket immakarda iti [[kalpasan ti Maikadua a Gubat a panagpadakkel ti ekonomia|ekonomia a panagungar]]. Ti politiko a panagtitipon, a naipangpangruna ti [[Europeano panagtitinnipon|idiay Europa]], ket rimsua gapo kadagiti ganetget a panagtalinaed kadagiti pannakibiang kalpasan ti gubat. == Kronolohia == {{Kitaen pay ti|Pagorasan a linia iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat}} Ti panagrugi iti gubat ket sapasap a naam-ammuan nga idi 1&nbsp;Septiembre 1939, iti panagrugi ti [Panagraut iti Polonia|Aleman a panagraut iti Polonia]]; ti Britania ken Pransia ket nagideklara ti gubat iti Alemani a kalpasan daytoy ti dua nga aldaw. Dagiti sabsabali a petsa para iti panagrugi iti gubat ket mairaman ti panagrugi iti [[Maikadua a Gubat ti Sino-Hapon]] idi 7&nbsp;Hulio 1937.<ref>{{Cite book|first= Roger |last=Chickering |title=Ti Lubong iti Dagup a Gubat: Sangalubongan a Suppiat ken dagiti Politiko ti Panagdadael, 1937–1945|page=64|url=http://books.google.com/?id=evVPoSwqrG4C|accessdate=15 Nobiembre 2009|isbn=0-275-98710-8|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan |year= 2006 }}</ref><ref>{{Cite book|last=Fiscus|first= James W |title=Kritikal a Perspektibo iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat|page= 44|url=http://books.google.com/?id=6MTcnkLfDZAC|publisher=Rosen Publishing Group|isbn=1-4042-0065-7|year=2007|accessdate=15 Nobiembre 2009}}</ref> Dagiti dadduma ket sumorsurotda ti Britaniko a historiador a ni [[A. J. P. Taylor]], nga isu ket nagtengtengngel a ti Gubat ti Sino-Hapon ken ti gubat idiay Europa ken dagiti koloniana ket nagpapadada a rimsua ken dagiti dua ket naitipon idi 1941. Daytoy nga artikulo ket agususar ti kadaywan a panagipetsa. Dagiti dadduma pay a petsa ti panagrugi ket sagpaminsan a nausar para iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket mairaman ti [[Maikadua a Italo-Abisiniano a Gubat|Italiano a panagraut iti Abisinia]] idi 3 Oktubre 1935.<ref>(Ben-Horin, Eliahu (1943). ''Ti Tengnga a Daya: Nagsasabtan iti Pakasaritaan''. W. W. Norton & Co. p. 169; [[A. J. P. Taylor|Taylor, A. J. P]] (1979). ''Kasano ti Panagrugrugi dagiti Gubat''. Hamilton. p. 124. [[ISBN]] [[Espesial:BookSources/0241100178|0241100178]]; Yisreelit, Hevrah Mizrahit (1965). ''Panagadal ti Asia ken Aprika'', p. 191). Para iti 1941 kitaen ti (Taylor, A. J. P (1961). ''Ti Taudan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat''. Hamilton. p. vii; Kellogg, William O (2003). ''Amerikano a Pakasaritaan ti Nalaka a Pamay-an''. Edukasianal a Serie ni Barron. p. 236 [[ISBN]] [[Espesial:BookSources/0764119737|0764119737]]). Adda pay dagiti kapanunutan a ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ken ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket agpadpada a paset iti "[[Sibil a Gubat ti Europa]]" wenno "[[Maikadua a Tallopulo a Tawen a Gubat]]". (Canfora, Luciano; Jones, Simon (2006). ''Demokrasia idiay Europa: Maysa a Pakasaritaan iti Ideolohia''. Wiley-Blackwell. p. 155. [[ISBN]] [[Espesial:BookSources/1405111313|1405111313]]; Prin, Gwyn (2002). ''Ti Puso iti Gubat: Iti Bileg, Suppiat ken Obligasion iti Maikaduapulo ket Maysa a Siglo''. Routledge. p. 11. [[ISBN]] [[Espesial:BookSources/0415369606|0415369606]]).</ref> Ti husto a petsa iti pannakalpas ti gubat ket saan pay nga unibersal a inannurotan. Daytoy ket naipalplatiing a ti gubat ti ket nalpasan iti [[panagisardeng ti gubat]] iti 14&nbsp;Agosto 1945 ([[Aldaw a Panagballigi iti Hapon|V-J nga Aldaw]]), a saan a ti pormal a panagsulo ti Hapon (2&nbsp;Septiembre 1945); iti daduma a pakasaritaan ti Europa, daytoy ket nagsardeng idi [[Aldaw a Panagballigi iti Europa|V-E nga Aldaw]] (8&nbsp;Mayo 1945). Nupay kasta, ti [[Tulag iti San Francisco|Tulag iti Kappia iti Hapon]] ket saan a napirmaan aginggana idi 1951,<ref>{{Cite book|first= Shiraishi|last= Masaya |title=Ti Pannakibiang ti Hapon iti Bietnam, 1951–1987|url= https://archive.org/details/japaneserelation0000shir|publisher= SEAP a Pagipablaakan|year= 1990|isbn= 0-87727-122-4 |page=[https://archive.org/details/japaneserelation0000shir/page/4 4]}}</ref> ken [[Tulag iti Kinaudi a Nagbanagan a Maipangngep iti Alemania|iti Alemania]] ket saan aginggana idi 1990.<ref>{{cite web|url=http://usa.usembassy.de/etexts/2plusfour8994e.htm |title=Dagiti Panakibiang ti Alemania-Amerikano – Tulag iti Kinaudi a Nagbanagan a Maipangngep iti Alemania (dua a manayonan ti uppat) |publisher=Usa.usembassy.de |accessdate=29 Enero 2012}}</ref> == Napalabas == {{Nangruna|Dagiti gapuanan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat}} Ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nangbalbaliw ti politika a mapa, ti panakaabak dagiti [[Dagiti Katengngaan a Bileg|Katengngaan a Bileg]], a mairaman ti [[Austria-Hungaria]], Alemania ken ti [[Imperio nga Otomano]]; ken ti 1917 panag-agaw ti [[Bolshevik]] ti bileg idiay [[Rusia]]. Ti kabayatan, dagiti agdama a nangabak a Kumaduaan a kas ti Pransia, Belga, Italia, Gresia ken Romania ket nakagun-odda kadagiti teritorio, bayat nga adda dagiti baro nga estado a napartuat idi gapu ti panakarebba iti Austria-Hungria ken dagiti imperio ti [[Ruso nga Imperio|Ruso]] ken [[Imperio nga Otomano|Otomano]]. Iti [[kalpasan a nagbanagan ti Umuna a Sangalubongan a Gubat|kalpasan a nagbanagan ti gubat]], ti [[revanchismo|iredentista]] ken [[rebankismo|rebankista]] a nationalismo ket nagbalin a nangruna kadagiti adu nga estado ti Europa. Ti rebankismo ken rebankismo ket napigsa idi idiay Alemania gapu iti naisangsangayan a teritorial, kolonial, ken busbos a napukpukaw a nagun-od gapu ti [[Tulag iti Versailles]]. Babaen ti tulag, ti Alemania ket nakapukaw ti agarup a 13 a porsiento ti balayna a teritorio ti ken amin kadagiti [[Kolonia nga imperio ti Alemania|ballasiw taaw a teritoriona]], bayat a naiparparit ti panagikapet kadagiti sabsabali nga estado, ti panagsupapak ket nasken, ken naikkan ti patingga no kasano ti kadakkel ken kapabilidad ti siiigam a buyot dagiti pagilian.<ref>{{Harvnb|Kantowicz|1999|p=149}}</ref> Ti kabayatan, ti [[Sibil a Gubat ti Rusia]] ket nangirugi ti pannakapartuat iti [[Kappon ti Sobiet]].<ref>{{Harvnb|Davies|2008|pp=134–140}}</ref> Ti Imperio nga Aleman ket narunaw idi idiay [[Aleman a Rebolusion iti 1918–1919]], ken napartuat ti maysa a demokratiko a gobierno, a naam-ammuan idi a kas ti [[Weimar a Republika]]. Ti pannakigubatan a paset ti panawen ket nakakita kadagiti panagriri a nagbaetan dagiti agsupsuporta dagiti baro a republika ken dagiti nagubsang a kasuppiatan dagiti [[kanawan apayak|kanawan]] ken [[kanigid a payak|kanigid]]. Urayno ti Italia ket maysa a kumaduaan ti diplomatiko a tulagan ket nakagun-od kadagiti teritorio, dagiti Italiano a nationalista ket nakaugetda gapu kadagiti [[Tulag iti Londres (1915)|nikarkari a naaramid]] babaen ti Britania ken Pransia a mangpatalged ti iseserrek ti Italiano iti gubat ket saan a natungpalan ti nagtutulagan ti kappia. Manipud idi 1922 aginggan idi 1925, ti [[Italiano a Pasismo|pasista]] a tignay nga indauloan babaen ni [[Benito Mussolini]] ket nagagaw ti bileg idiay Italia nga adda ti nasionalista, totalitariano, ken panagtitipon dagiti klase a programa a nangikkat ti representatibo a demokrasia, namedmedan ti sosialista, kanigid a payak ken dagiti liberal a puersa, ken nagkamat ti maysa nga agresibo ganganaet nga annuroten a mangipunta ti panagpilit a panagpanday ti Italia a kas maysa a bileg ti lubong—ti maysa a "[[Italiano nga Imperio|Baro nga Imperio a Romano]]".<ref>{{Harvnb|Shaw|2000|p=35}}</ref> Idiay Alemania, ti [[Nasi a Partido]] nga indauloan babaen ni [[Adolf Hitler]] ket nagkamkamat a mangibangon ti pasista a gobierno idiay Alemania. Ti kaadda ti rugi ti [[Nalatak a Panagsagsagaba]], ti domestiko a panagsuporta para kadagiti Nasi ket dimmakkel ken, idi 1933, ni Hitler ket naidutok idi a kas ti Kanselor iti Alemania. Iti kalpasan a nagbanagan ti [[Reichstag a puor]], ni Hitler ket nagpartuat ti estado a totalitariano nga adda laeng ti maymaysa a partido nga indauloan babaen dagiti Nasi.<ref>{{harvnb|Bullock|1962|p=265}}</ref> Ti [[Kuomintang]] (KMT) a partido idiay Tsina ket nangirugi ti maysa a [[Akin amianan a Panagbanbaniaga|panagkaykaysa a kampania]] a sumuppiat kadagiti rehional nga agtagtagikua kadagiti dagdaga ken napagkaykaysada ti Tsina idi tengnga ti 1920 a panawen, ngen isudan idin ket nairamanda ti maysa a [[Sibil a Gubat ti Insik|sibil a gubat]] a kasuppiat kadagiti dati nga [[Partido Komunista ti Insik|Insik a komunista]] a kumaduaanna.<ref>{{harvnb|Preston|1998|p=104}}</ref> Idi 1931, ti maysa a [[Militarismo-Sosialismo idiay Showa Hapon|dumakdakkel a militaristiko]] nga [[Imperio ti Hapon|Imperio a Hapon]], a nabayagen a nagkamkamat ti panagimpluensia idiay Tsina<ref>{{harvnb|Myers|1987|p=458}}</ref> a kas ti umuna nga addang a nakitkita ti gobiernona a kas ti [[Hakko ichiu|karbengan a panagturay ti Asia]] ti pagilian, ket inusarda ti [[Mukden a Pasamak]] a kas gapu a [[Hapon apanagraut iti Manchuria|panagrugi ti panagraut ti Manchuria]] ken mangibangon ti [[tirtiris nga estado]] iti [[Manchukuo]].<ref name=Mukden>{{harvnb|Smith|2004|p=28}}</ref> Gaputa nakapsut unay nga agresista ti Hapon, ti Tsina ket nagkidkidaw idiay [[Liaga ti Pagpagilian]] para iti tulong. Ti Hapon ket nagikkat manipud ti Liga ti Pagpagilain kalpasan a daytoy ket [[Lytton a Reporta|naipato]] para iti panagrautna ti Manchuria. Dagitoy dua apagilian ket nakilablabanda nadumaduma a gubat, iti [[Enero 28 a Pasamak|Shanghai]], [[Gubat iti Rehe|Rehe]] ken [[Panagsalaknib iti Nalatak a Diding|Hebei]], aginggana ti [[Tanggu a Panagsardeng ti Panagdangadang]] ket napirmaan idi 1933. Kalpasan daytoy, dagiti puersa ti Insik a boluntario ket nagtultuloyda nga agresista kadagiti panagriribok ti Hapon idiay [[Panagipatalna iti Manchukuo|Manchuria]], ken [[Dagiti aksion ti kaunegan a Mongolia (1933–1936)|Chahar ken Suiyuan]].<ref>{{Cite journal|title=Dagiti Boluntario a Buyot iti Amianan a daya a Tsina|url=http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948|first=Anthony|last=Coogan|journal=Pakasaritaan Tatta nga Aldaw|volume=43|date=Hulio 1993|accessdate=14 Nobiembre 2009|quote=Nupay nga adda dagiti tropa nga Insik idiay Amianan a daya a nakasanud idiay abagatan, adda dagiti napalab-og babaen dagiti nagpaspasanga Buyot tiHapon ken nakasangoda idi ti panagpili iti panagresista a daytoy ket naisuppiat kadagiti bilbilin, wenno suuko. Adda dagiti nagbilbilin a simmuko, a nakagun-od ti nagato nga opisina iti tirtiris a gobierno, ngem dagiti dadduma nakilabanda kadgiti nagparparmek. Dagiti puersa a binibilinda ket isu dagityo ti immuna a buyot dagiti boluntario|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430203628/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948|archive-date=2011-04-30|url-status=dead}}</ref> [[Papeles:HitlerMussolini1934Venice.jpg|thumb| Ni [[Adolf Hitler]] (kanigid) ken [[Benito Mussolini]] (kanawan)]] Ni Adolf Hitler, a kalpasan ti maysa a [[Beer Hall Putsch|saan anagballigi a panagpadas a panagipalladaw ti gobierno ti Alemania]] idi 1923, ket nagbalin a ti [[Panagpangato ti bileg ni Hitler|Kanselor ti Alemania idi 1933]]. Isu ket nagikkat ti demokrasia, a nagitakder ti [[Baro nga Urnos (Nasismo)|radikal, napaayatan ti maipapan ti puli a panagbaliw ti urnos ti lubong]], ken nagrugi ti nawatiwat a [[Panagarmas manen ti Alemania|panagarmas manen akampania]].<ref>{{harvnb|Brody|1999|p=4}}</ref> Ti kabayatan, ti Pransia, tapno makagun-od kadagiti kumaduaanna, ket [[Pranko–Italiano a Tulag|pinalubosanna ti Italia idiay Ethiopia]], a kinaykayat ti Italia a tagikuen. Daytoy apasamak ket napakaro idi nasapa a 1935 iditi [[Saar (Liga iti Pagpagilian)|Teritorio iti Saar Basin]] ket legado idi a naitipon iti Alemania kenni Hitler ken sinuppiatna ti Tulag iti Versailles, pinardasanna ti panagarmasna manen a programa ken nagipanguna ti [[konskripsion]].<ref>{{harvnb|Zalampas|1989|p=62}}</ref> Iti panagnamnama a mapasardeng ti Alemania, ti nagkaykaysa a Pagarian, Pransia ken Italia ket nagporma ti [[Stresa a Sanguanan]]. Ti Kappon ti Sobiet, ket nadanagan gapu ti [[Drang nach Osten|dagiti gandat ti Alemania a panagtiliw ti nawatiwat a luglugar ti dumaya a Europa]], ket nagsurat ti maysa a tulagan iti agsinnaranay a panagtulong ti Pransia. Sakbay daytoy a nagrugi, ti [[Pranko-Sobiet a Tulag iti Agsinnaranay a Panagtulong|Pranko-Sobiet a tulag]] ket nasken idi a mapan ti burokrasia iti [[Liga iti Pagpagilian]], a nakaaramid daytoy nga awan ti kagatna.<ref>{{harvnb|Record|2005|p=50}}</ref><ref>{{harvnb|Mandelbaum|1988|p=96}}</ref> Nupay kasta, idi Hunio 1935, ti Nagkaykaysa a Pagarian ket nagaramid ti maysa a [[Anglo-Aleman a Tulagan ti Marina|nawaya a tulagan ti marina]] nga adda ti Alemania, a nagpasayaat dagiti dati a gawidan. Ti Estados Unidos, ket nagdandanag kadagiti napaspasamak idiay Europa ken Asia, ket nangipasa ti [[Panagmangngamangnga a Tignay ti 1930|Neutralidad a Tignay]] idi Agosto.<ref>{{Cite book|last=Schmitz|first=David F|title=Ti Immuna a nasirib a Tao|publisher=Rowman & Littlefield|year=2001|isbn=0-8420-2632-0|page=124}}</ref> Idi Oktubre, ti Italia ket rinautna ti Ethiopia, ken ti Alemania ket isisu laengen idi ti kangrunaan a Europeano a pagilian nga agsupsuporta ti panagraut. Ti Italia nangikkat ti panagsuppiatna ti gandat ti Alemania nga agsagepsep ti [[Austria]].<ref>{{harvnb|Kitson|2001|p=231}}</ref> Ni Hitler ket kinaritna ti Versailles ken [[Dagiti Tulag ti Locarno]] a tultulag babaen ti [[Remilitarisasion iti Rhineland|remilitarisasion]] ti [[Rhineland]] idi Marso1936. Isu ket nakaawat ti bassit a panagsungbat manipud kadagiti dadduma a bileg ti Europa.<ref>{{harvnb|Adamthwaite|1992|p=52}}</ref> Idi nangrugi ti [[Sibil a Gubat ti Espania]] idi Hulio, ni Hitler ken Mussolini ket nagsuporta ti pasista ken autoritariano a [[Nationalista nga Espana|puersa ti nationalista]] kadagiti sibil a gubatda a sumuppiat ti sinupurtaran ti Sobiet a [[Maikadu a Republika ti Espania|Spaniol Republika]]. Dagitoy dua a bangir ket nagusar iti daytoy a suppiat ti mangpadas kadagiti baro nga armas ken pamay-an ti pannakigubat,<ref>{{harvnb|Graham|2005|p=110}}</ref> a dagiti Nationalista ket nangabakda ti gubat idi nasap a 939. Idi Oktubre 1936, ti Alemania ken Italia ket nagporma ti [[Roma-Berlin nga Aksis]]. Kalpasan ti maysa a bulan, ti Alemania ken Hapon ket nagpirmada ti [[Kontra-Komintern a Tulag]], a tiniponan ti Italia ti simmaruno a tawen. Idiay Tsina, kalpasan ti [[Xi'an a Pasamak]] ti Kuomintang ken dagiti puersa ti komunista ket nakitinnulagda ti panagsardeng ti suppiat tapno mairepresentada ti maysa a [[Maikadua a Nagkaykaysa a Sanguanan|nagkaykaysa a sanguanan]] a mangsuppiat ti Hapon.<ref>{{harvnb|Busky|2002|p=10}}</ref> == Dagiti pasamak sakbay ti gubat == === Panagraut iti Etiopia === {{Nangruna|Maikadua nga Italo-Abisinio a Gubat}} Ti Maikasua nga Italo–Abisinio a Gubat ket maysa idi a nabiit a [[kolonial agubat]] a nangrugi idi Oktubre 1935ken nalpas idi Mayo 1936. Ti gubat ket naglabanan a nagbaetan dagiti siiigam a puersa ti [[Pagarian iti Italia (1861–1946)|Pagarian iti Italia]] (''Regno d'Italia'') ken dagiti siiigam a puersa iti [[Etiopiano nga Imperio]] (a naam-amm-an pay a ti [[Etiopia|Abisinio]]). Ti gubat ket nagbanagan ti [[milisia a panagsakup]] iti Etiopia ken ti [[panakaikapet]] kadagiti baro a napartuat a kolonia ti [[Italiano a Daya nga Aprika]] (''Africa Orientale Italiana'', wenno AOI); iti maipatinayon, daytoy ket nakaiparang ti kakapsut iti [[Liga dagiti Pagpagilian]] a kas maysa a puersa ti panagpreserba ti kappia. Ti Italia ken Etiopia ket kameng idi dagitoy a dua a pagpagilian, ngem ti Liga ket awan ti inaramidna nga idi ti naudi ket nalawag a naglabsing ti bukod nga [[Artikulo X a Katulagan iti Liga dagiti Pagpagilian|Artikulo X]] ti Liga.<ref name=Barker-159>{{Cite book|last=Barker|first=A. J|title=Invasion of Ethiopia 1936|url=https://archive.org/details/bwb_O8-BST-810|publisher=Ballantine Books|year=1971|isbn=0-345-02462-1|pages=[https://archive.org/details/bwb_O8-BST-810/page/131 131]–2}}</ref> === Sibil a Gubat ti Españia === {{nangruna|Sibil a Gubat ti Espania}} [[Papeles:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|thumb|Dagiti nadaddadael a tidda idiay Guernica kalpasan ti panakbombana.]] Ti Alemania ken Italia ket nangipabulod ti suporta ti [[Espaniol nga Estado|Nationalista nga insureksion]] lnga indauloan babaen ni heneral [[Francisco Franco]] idiay Espania. Ti Kappon ti Sobiet ket nagsuporta ti pannakaikapet ti adda a gobierno, ti [[Maikadua nga Espaniol a Republika|Espaniol a REpublika]], a nakapakpakita ti kumanigid a kakaykayatanna. Ti Alemani ken USSR inusarda daytoy a [[palikud a gubat]] a kas maysa nga opurtunidad a mangsubok kadagiti napasayaat nga armas ken taktika. Ti naigagara a [[Panagbomba iti Guernica]] babaen ti Aleman a [[Condor a Sangaarbanan]] idi Abril 1937 ket nagiparawad ti nawatiwat a panagdandanag a ti sumaruno a nangruna a gubat ket agiraman ti nakaro nga aligaget a panagraut a panabomba dagiti paisano.<ref>{{cite book|last=Beevor|first=Antony|title=Ti Gubat par aiti Espania: Ti Sibil a Gubat ti Espania 1936–1939|year=2006|publisher=Phoenix|isbn=0-7538-2165-6|pages=258–260|location=Londres}}</ref><ref>{{cite book|last=Budiansky|first=Stephen|title=Bileg ti Angin : Dagiti lallaki, Dagiti Makina, ken dagiti Kapanunotan a Nangrebulosionario ti Gubat, manipud ti Kitty Hawk aginggana ti Golpo a GubatII|year=2004|publisher=Viking|location=Londres|isbn=0-670-03285-9|pages=209–211}}</ref> === Panagraut ti Hapon iti Tsina === {{nangruna|Maikadua a Sino-Hapon a Gubat War}} [[Papeles:Shanghai1937KMT machine gun nest.jpg|thumb|Ti Insik nga umok ti masinggan idiay [[Gubat iti Shanghai]], 1937.]] Idi Hulio&nbsp;1937, ti hapon ket tiniliwna ti dati nag imperial nga Insik a kapitolio iti Beijing kalpasan a nagidurog ti [[Rangtay Marco Polo a Pasamak]], a nagpatinggaan ti Hapon a kampania a mangraut ti amin a Tsina.<ref>{{Cite book|last1=Fairbank|first1=John King|last2=Feuerwerker|first2=Albert|last3=Twitchett|first3=Denis Crispin|title=Ti Cambridge a pakasaritaan iti Tsina|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|year=1986|isbn=0-521-24338-6|pages=547–551}}</ref> Dagiti Sobiet ket pinardasanda apinirmaan ti maysa a [[Sino-Sobiet Di-Naranggas a Tulag|di-naranggas atulag iti Tsina]] tapno mangipabulod ti suporta a [[materiales]], a nagpataud ti pannakapalpas ti dati a [[Sino-Alemania pagtitinnulongan (1911–1941)|pagtitinnulongan ti Alemania]] ken Tsina. Ni [[Heneralissimo]] [[Chiang Kai-shek]] nangibaniaga dagii bukodna a [[Dagiti insuro ti Aleman a dibision iti Buyot ti Nailian a Rebolusionario|kalaingan a buyot]] tapno [[Gubat iti Shanghai|agsalaknib ti Shanghai]], ngem kalpasan ti tallo a bulan a panakilablaban, ti Shanghai ket natnag. Dagiti Hapon ket nagtultuloyda a nagidurduron kadagiti puersa ti Insik, ti [[Gubat iti Nanking|panakatiliw ti kapitolio ti Nanking]] idi Disiembre 1937 ket nagitalek ti [[Nanking a Nadawen apanagpapatay]]. Idi Hunio&nbsp;1938, dagiti puersa ti Insik pinasardengda dagiti panagiduron ti Hapon babaen ti [[1938 a layos ti Duyaw a Karayan|panaglayos ti Duyaw a Karayan]]; daytoy a namayan ket nakaited ti panawen para iti panagisagana dagiti Insik kadagiti panagsalaknibda idiay [[Wuhan]], ngem ti [[Gubat iti Wuhan|siudad ket natiliw]] idi Oktubre.<ref>{{Cite book|last1=Fairbank|first1=John King|last2=Feuerwerker|first2=Albert|last3=Twitchett|first3=Denis Crispin|title=Ti Cambridge a pakasaritaan iti Tsina|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|year=1986|isbn=0-521-24338-6|page=566}}</ref> Dagiti panagballigi ti milisia ti Hapon ket saan a nagyeg ti panakarebba iti Insika resitansia a ninamnama a magun-od ti Hapon, embes ket ti gobierno ti Tsina ket immalis idiay kaunegan ti [[Chongqing]] ken nagtultuloy a nakigubat.<ref>{{Cite book|last1=Taylor|first1=Jay|title=Ti Heneralissimo: Ni Chiang Kai-shek ken ti panagsagsagaba para iti moderno a Tsina|url=https://archive.org/details/generalissimochi00tayl|publisher=Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan|year=2009|isbn=978-0-674-03338-2|pages=[https://archive.org/details/generalissimochi00tayl/page/150 150]–152}}</ref> == Paammo == {{Reflist|group=nb}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} [[Kategoria:Maikadua a Sangalubongan a Gubat]] [[Kategoria:Dagiti sangalubongan a suppiat]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] sgrcaffhr9v4ksabd03y7gldnrba9tr 0 14065 407133 406926 2026-10-13T01:29:51Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407133 wikitext text/x-wiki {{Infobox dati a pagilian |common_name = Imperio nga Otomano |native_name = دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه <br />Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye |conventional_long_name = Imperio nga Otomano |continent = Aproeurasia |status = Imperio |event_start = [[Gubat iti Bapheus]] |year_start = 1299 |event_end = [[Panagtuang iti Sultanate]] |year_end = 1923 |date_end = Oktubre 29 |event_start2 = [[Pannakabangon iti Imperio nga Otomano|Pannakabangon]] |event_end2 = [[Republika iti Turkia]]<ref group=dn>Ti [[Tulag iti Sèvres]] (10 Agosto 1920) ket napakabaelan bassit ti kaaddana iti Imperio nga Otomano. Ti Nalatak a Nailian a Gimong ket nairangarang a ti sultanato ti Otomano a naikkat manipud idi Marso 16 1920 ([[panagsakup ti militar iti Konstantinopla]]) aginggana idi Nobiembre 1 1922. Ti sangalubongan a pannakabigbig iti [[Nalatak a Nailian a Gimong iti Turkia]] ket nairangarang idi babaen ti [[Tulag iti Lausanne]] (24 Hulio 1923). Idi kuan, ti [[Nalatak a Nailian a Gimong iti Turkia]] ket nagirangarang ti sumaruno nga estado a tattan a moderno nga aldaw ket ti "[[Turkia|Republika iti Turkia]]" (29 Oktubre 1923), nga isu daytoy ti panagsardeng iti pakasaritaan ti Imperio nga Otomano.</ref> |event1 = [[Iterregno nga Otomano|Interregno]] |date_event1 = 1402–1414 |event2 = [[Umuna a Panawen ti Batay-linteg (Imperio nga Otomano)|1. Batay-linteg]] |date_event2 = 1876–1878 |event3 = [[Maikadu a a Panawen ti Batay-linteg (Imperio nga Otomano)|2. Batay-linteg]] |date_event3 = 1908–1918 |event4 = [[Pannakaikkat iti Sultanato nga Otomano|Panagikkat ti Sultanato]] (1 Nobiembre 1922) ken ti panagpanaw ni [[Mehmed VI]], ti kaudian a Sultan (17 Nobiembre 1922) |date_event4 = 1 Nobiembre 1922 |p1 = Seljuk a Sultanato iti Rûm |flag_p1 = |p2 = Imperio a Bisantino{{!}}Imperio ti Dumaya a Romano |flag_p2 = |p3 = Imperio iti Trebizond |flag_p3 = Komnenos-Trebizond-Arms.svg |p4 = Despota iti Morea |flag_p4 = |p5 = Despota iti Epirus |flag_p5 = |p6 = Despota iti Dobruja |flag_p6 = |p7 = Dukado iti Purpuro |flag_p7 = |p8 = Karamanids |flag_p8 = Karamanid Dynasty flag.svg |p9 = Pagarian ti Bosnia |flag_p9 = |p10 = Maikadua nga Imperio ti Bosnia |flag_p10 = Coat of arms of the Second Bulgarian Empire.svg |p11 = Serbia a Despota |flag_p11 = |p12 = Liga iti Lezhë |flag_p12 = Coat of arms of the House of Kastrioti.svg |p13 = Sultanato ti Mamluk (Cairo){{!}}Sutanato ti Mamluk |flag_p13 = Mameluke Flag.svg |p14 = Pagarian iti Hungaria kadagiti Tengnga a Panawen |flag_p14 = Coa Hungary Country History (19th Century).svg |p15 = Pantar ti Barbaria{{!}}Arhelia ken Tunis |flag_p15 = |s1 = Turkia |flag_s1 = Flag of Turkey.svg |s2 = Umuna a Republika ti Heleniko{{!}}Republika ti Heleniko |flag_s2 = Flag of Greece (1828-1978).svg |s3 = Sultanato iti Ehipto |flag_s3 = Egypt flag 1882.svg |s4 = Bosnia ken Hersegobina (Austro-Hungaro a kondominio){{!}}Bosnia ken Hersegobina |flag_s4 = Flag of Bosnia (1878-1908).svg |s5 = Prinsipalidad iti Serbia{{!}}Serbia |flag_s5 = Civil Flag of Serbia.svg |s6 = Probisional Gobierno iti Albania{{!}}Albania |flag_s6 = Flag of Albanian Provisional Government 1912-1914.gif |s7 = Pagarian iti Romania |flag_s7 = Flag of Romania.svg |s8 = Prinsipalidad iti Bulgaria{{!}}Bulgaria |flag_s8 = Flag of Bulgaria.svg |s9 = Moderno a pakasaritaan iti Sipre{{!}}Britaniko a Sipre |flag_s9 = Cyprus Blue Ensign-1922.svg |s10 = Britaniko a Keddeng iti Mesopotamia{{!}}Britaniko a Mesopotamia |flag_s10 = Flag of Iraq 1924.svg |s11 = Britaniko a Keddeng iti Palestina{{!}}Britaniko a Palestina |flag_s11 = Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg |s12 = Pranses nga Arhelia |flag_s12 = Flag of France.svg |s13 = Pranses a Protektarado idiay Tunisia{{!}}Pranses a Tunisia |flag_s13 = Flag of French Tunisia.svg |s14 = Pranses a Keddeng iti Siria{{!}}Pranses a Siria |flag_s14 = Flag of the French Mandate of Syria (1920).svg |s15 = Italiano nga Amianan nga Aprika |flag_s15 = Flag of Italy (1861-1946).svg |s16 = Mutawakkilite a Pagarian iti Yemen{{!}}Yemen |flag_s16 = Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg |s17 = Pagarian iti Hejaz |flag_s17 = Flag of Hejaz 1920.svg |s18 = Republika ti Kars |flag_s18 = Flag of the South West Caucasian Republic.svg |s19 = Kuwait |flag_s19 = Flag of Kuwait.svg |s20 = Pagarian iti Hejaz |flag_s20 = |image_coat = Osmanli-nisani.svg |image_flag = Ottoman flag alternative 2.svg |flag = Wagayway iti Otomano |symbol = Eskudo iti Otomano |image_map = Ottoman Empire 16-17th century.jpg |image_map_caption = Ti Imperio nga Otomano idi 1600 AD ([[Pannakabingbingay ti Imperio nga Otomano|Kitaen: listaan dagiti teritorio]]) |national_motto = دولت ابد مدت<br />Devlet-i Ebed-müddet<br />(Ti Agnanayon nga Estado) |national_anthem = [[Imperio a kanta ti Otomano]] |capital = [[Söğüt]] (1302–26)<br />[[Bursa]] (1326–65)<br />[[Edirne]] (1365–1453)<br />[[Konstantinopla]] (1453–1922)<ref>''Ti Ensiklopedia Britanika'', Vol.7, Inurnos babaen ni Hugh Chisholm, (1911), 3; ''Konstantinopla, ti kapitolio iti Turko nga Imperio...''</ref><ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul Britannica, Istanbul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218080707/http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul |date=2007-12-18 }}:''Nga idi napabangon ti Republika ti Turkia idi 1923, ti kapitolio ket naiyakar idiay Ankara, ken ti Konstantinopla ket opisial nanaganan manen nga Istanbul idi 1930.''</ref> |common_languages = [[Pagsasao nga Otomano a Turko|Otomano a Turko]], [[Pagsasao a Turko|Turko]] (opisial a pagsasao<ref group=dn>Artikulo 18 iti [[Kanun-ı Esasî|Batay-linteg iti 1876]] nainaganan nga ti Turko ket isu ti ti opisial a pagsasao, saan nga Otomano; Artikulo 18: Ti maysa a masapul para iti panagtrabaho iti panagserbi ti Estado ti maysa nga Otomano ket nasken nga ammoda ti Turko, a daytoy ket isu ti opisial a pagsasao iti Estado. ''Tebâ'a-i Osmâniyenin hidemât-ı devlette istihdam olunmak için devletin lisân-ı resmîsi olan Türkçeyi bilmeleri şarttır'', [[Geoffrey L. Lewis]], ''Ti panagreporman ti Tuko a pagsasao: Maysa a Didigra a Balligi'', Oxford University Press, 1999, {{ISBN|978-0-19-823856-0}}, [http://books.google.com/books?id=kxXQ3VNw-tYC&pg=PA16&dq=%22Article+18+of+the+Constitution+of+1876+named%22&hl=en&ei=R2sSToGLOIehmQXDvuGbDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Article%2018%20of%20the%20Constitution%20of%201876%20named%22&f=false p. 16.]</ref>), [[Pagsasao nga Albanes|Albanes]], [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]], [[Pagsasao nga Arameo|Arameo]], [[Pagsasao nga Armenio|Armenio]], [[Pagsasao nga Azerbaijani|Azerbaijani]], [[Pagsasao a Berber|Berber]], [[Pagsasao a Bosnio|Bosnio]], [[Pagsasao a Búlgaro|Búlgaro]], [[Pagsasao a Kaukasiko|dagiti amin a Kaukasiko a pagsasao]], [[Pagsasao a Koptiko|Koptiko]], [[Pagsasao a Krimea Tatar|Krimea Tatar]], [[Pagsasao a Kroata|Kroata]], [[Pagsasao a Domari|Domari]], [[Pagsasao a Gagauz|Gagauz]], [[Pagsasao a Georgiano|Georgiano]], [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]], [[Pagsasao a Griego|Griego]], [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]], [[Hudio-Espaniol]], [[Pagsasao a Hungaro|Hungaro]], [[Dagiti pagsasao nga Italiano]], [[Pagsasao a Kurdo|Kurdo]], [[Pagsasao a Latin|Latin]],<ref group=dn>In [[Republika iti Ragusa]] a nasakupan babaen ti Otomano a panagsalaknib.</ref> [[Pagsasao a LazLaz]], [[Pagsasao a Masedonia|Masedonia]], [[Pagsasao a Persiano|Persiano]], [[Pagsasao a Rumano|Rumano]], [[Pagsasao a Ruso|Ruso]], [[Pagsasao a Rusyn|Ruteno]], [[Pagsasao a Serbio|Serbio]], [[Pagsasao a Somali|Somali]],<ref>Yücel Karadaş, ''Ziya Gökalp'te Şarkiyatçılık: Doğu'nun batıcı üretimi'', Anahtar Kitaplar, 2008, [http://books.google.com/books?id=8Is3AQAAIAAJ&q=osmanl%C4%B1ca+t%C3%BCrk%C3%A7e+halk%C4%B1n+konu%C5%9Fulan&dq=osmanl%C4%B1ca+t%C3%BCrk%C3%A7e+halk%C4%B1n+konu%C5%9Fulan&hl=en&ei=Wc4aTtKwJa7imAX-6ukb&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA p. 133.] {{iti sao|tr}}, ''Osmanlı devrinde resmi dil olarak kullanılan Osmanlıca ile halk arasında konuşulan Türkçe, söz konusu dönemde kullanılan dillerdir.''</ref><ref>Şerafettin Turan, ''Türk Kültür Tarihi: Türk Kültüründen Türkiye Kültürüne ve Evrenselliğe'', Bilgi Yayınevi, 1990, [http://books.google.com/books?id=9YkNAAAAIAAJ&q=%22osmanl%C4%B1ca%22+%22halk%C4%B1n+konu%C5%9Ftu%C4%9Fu+t%C3%BCrk%C3%A7e%22&dq=%22osmanl%C4%B1ca%22+%22halk%C4%B1n+konu%C5%9Ftu%C4%9Fu+t%C3%BCrk%C3%A7e%22&hl=en&ei=b88aTrrXPIyhmQWW7tkE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&sqi=2&ved=0CCwQ6AEwAQ p. 59.]{{iti sao|tr}}, ''...devlet kuruluşlarında kullanılan Arapça – Farsça – Türkçe karışımı Osmanlıca ile halkın konuştuğu Türkçe arasındaki uçurum giderek artarken, …''</ref> [[Pagsasao nga Ukraniano|Ukraniano]], [[Pagsasao nga Urum|Urum]], [[Pagsasao a Vlach|Vlach]], [[Pagsasao a Zazaki|Zazaki]] |government_type = [[Kalipato]] |title_leader = [[Listaan dagiti sultan iti Imperio nga Otomano|Sultan]] |leader1 = [[Osman I]] |year_leader1 = 1281–1326 (umuna) |leader2 = [[Mehmed VI]] |year_leader2 = 1918–1922 (naudi) |title_deputy = [[Listaan dagiti Otomano a Nalatak a Biseres|Nalatak a Biseres]] |deputy1 = Alaeddin Pasha |year_deputy1 = 1320–1331 (umuna) |deputy2 = Ahmed Tevfik Pasha |year_deputy2 = 1920–1922 (naudi) |legislature = [[Imperial a Parlamento iti Imperio nga Otomano|Imperial a Parlamento]] |house1 = [[Senado]] |type_house1 = |house2 = [[Kamara dagiti Deputado iti Imperio nga Otomano|Kamara dagiti Deputado]] |type_house2 = |stat_year1 = 1683 |ref_area =<ref name=uconn>{{cite web |url=http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=0340 |title=Yeni Turkiye Araştırma ve Yayın Merkezi; Geleceğin Türkiye'si bambaşka olacak |publisher=Yeniturkiye.com |date= |accessdate=2011-11-06 |archive-date=2015-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029142530/http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=0340 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029142530/http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=0340 |date=2015-10-29 }}</ref> |stat_area1 = 5200000 |ref_area1 =<ref name=autogenerated1>Peter Turchin, Thomas D. Hall ken Jonathan M. Adams, "[http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf East-West Orientasion iti Pakasaritaan dagiti Imperio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |date=2007-02-22 }}", ''Warnakan iti Sangalubongan a Sistema ti Panagsukisok'' Vol. 12 (no. 2), pp. 219-229 (2006).</ref> |stat_year2 = 1914 <ref>Dündar, Orhan; Dündar, Erhan, 1.Dünya Savaşı, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1999, {{ISBN|975-11-1643-0}}</ref> |stat_area2 = 1800000 |ref_area2 = |stat_year3 = 1856 |stat_pop3 = 35350000 |stat_year4 = 1906 |stat_pop4 = 20884000 |stat_year5 = 1912 |stat_pop5 = 24000000 |ref_pop5 = <ref name=autogenerated2>Salaysay ti pannakaabak: ti militar ti Otomano idiay Balkanes, 1912–1913, Edward J. Erickson, panid 59</ref> |stat_year6 = 1914 |stat_pop6 = 18520000 |stat_year7 = 1919 |stat_pop7 = 14629000 |religion = [[Islam]] ([[Sunni]], [[Shia]] ken [[madhhab|dadduma pay]]), [[Kristianidad]] ([[Ortodoksia]], [[Romano a Katolisismo]]), [[Pakasaritaan dagiti Hudio idiay Turkia#Ti Otomano a panawen ti Kristianidad ken Hudaismo|Hudaismo]] ken dadduma pay a minoridad a relihion idiay [[Tengnga a Daya]] ken ti [[Balkanes]]. |currency = [[Akçe]], [[Para (kuarta)|Para]], [[Kuruş]], [[Otomano a lira|Lira]], [[Sultani|Sultanî]] |today = {{Marebba a listaan|title=Pagpagilian tatta| {{wagayway|Albania}}|{{wagayway|Arhelia}}|{{wagayway|Armenia}}|{{wagayway|Austria}}|{{wagayway|Azerbaijan}}|{{wagayway|Bahrain}}|{{wagayway|Bielorusia}}|{{wagayway|Bosnia ken Herzegovina}}|{{wagayway|Bulgaria}}|{{wagayway|Chad}}|{{wagayway|Kroasia}}|{{wagayway|Cyprus}}|{{wagayway|Djibouti}}|{{wagayway|Ehípto}}|{{wagayway|Eritrea}}|{{wagayway|Etiopia}}|{{wagayway|Georgia}}|{{wagayway|Gresia}}|{{wagayway|Hungaria}}|{{wagayway|Iran}}|{{wagayway|Irak}}|{{wagayway|Israel}}|{{wagayway|Hordania}}|{{wagayway|Kosovo}}|{{wagayway|Kuwait}}|{{wagayway|Lebanon}}|{{wagayway|Libya}}|{{wagayway|Niger}}|{{wagayway|Akin-amianan a Cyprus}}|{{wagayway|Amianan a Macedonia}}|{{wagayway|Mali}}|{{wagayway|Moldova}}|{{wagayway|Morocco}}|{{wagayway|Montenegro}}|{{wagayway|Oman}}|{{wagayway|Palestina}}|{{wagayway|Polonia}}|{{wagayway|Qatar}}|{{wagayway|Romania}}|{{wagayway|Rusia}}|{{wagayway|Saudi Arabia}}|{{wagayway|Serbia}}|{{wagayway|Eslobakia}}|{{wagayway|Eslobenia}}|{{wagayway|Somalia}}|{{wagayway|Abagatan a Sudan}}|{{wagayway|Sudan}}|{{wagayway|Siria}}<br />{{wagayway|Tunisia}}<br />{{wagayway|Turkia}}<br />{{wagayway|Ukrania}}<br />{{wagayway|Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo}}<br />{{wagayway|Yemen}} }} |footnotes =<big>[[Pagsurotan a panawen ti Imperio nga Otomano]]<br />[[Pagsurotan dagiti mainaig nga artikulo ti Imperio nga Otomano]]</big> }} Ti '''Imperio nga Otomano'''<ref group=dn>Kadawyan a nainaganan idi a ti "Imperio nga Otomano", ti "Turko nga Imperio", ti "Otomano a Kalipato" wenno kadawyan a "Turkia" babaen dagiti kontemporariona (manipud idi 1923, ti nagan a "Imperio nga Otomano" ket isu ti naisaguday tapno maliklikan ti panaka-allilaw ti [[Turkia|Republika iti Turkia]], kitaen ti [[Nagnagan iti Imperio nga Otomano]]).</ref> wenno '''Narimbaw nga Estado ti Otomano''' ([[Pagsasao nga Otomano Turko|Otomano Turko]]: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه ''Devlet-i ʿAliyye-yi ʿO<u>s</u>mâniyye''<ref>{{cite web |url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |title=Otomano a kuarta nga adda ti Arabiko a naisuratan |date= |accessdate=2010-08-26 |archive-date=2017-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |date=2017-03-28 }}</ref> (ti pay عثمانلى دولتى ''Osmanlı Devleti''),<ref group=dn>A nagrugi manipud idi maika-19 a siglo, ti nagan a ''Osmanlı Devleti'' (Otomano nga Estado) ket nagbalin a nalatak kadagiti Otomano nga umili ken dagiti opisial. Sakbay ti panawen nga 1800, ti nagan a ''Osmanlı Devleti'' ket saan nga opisial a maus-usar, ngem dagiti rehistro ket agiparparang a daytoy a nagan ket inus-usar a saan a pormal babaen dagiti umili ti Otomano.</ref> [[Pagsasao a Turko|Moderno a Turko]]: ''Osmanlı Devleti'' wenno ''Osmanlı İmparatorluğu'') ket maysa idi a [[Tattao a Turko|Turko]] nga [[imperio]] a nagpaut manipud idi 27 Hulio 1299<ref>{{cite web|url=http://www.archive.org/stream/grammarofturkish00davirich#page/xxvi/mode/2up |title=Maysa a grammatiko ti pagsasao a Turko |publisher=Archive.org |date= |accessdate=2011-11-06}}</ref> aginggana idi 29 Oktubre 1923.<ref>''Temel Britannica'', Ana Yayıncılık-Encyclopaedia Britannica, 1992, Cilt 18, Sh. 41-96; Türkiye. {{ISBN|975-7760-02-1}}</ref> Ti Imperio nga Otomano ket isu kadagiti kadakkelan ken kapautan nga imperio iti pakasaritaan; a daytoy nga Estado ti Otomano, ti politikana, supsupiat, ken kultura a tinawtawid ken ti maysa a nawatiwat a heograpia ket nagited daytoy ti maysa kadagiti kabayagan nga agnanayon a pannakasarita. Idi las-ud ti maika-16 ken maika-17 a siglo, iti kabilegan a panagsakupna babaen ti panagturay ni [[Suleiman ti Nadaeg]] , daytoy nga imperio ket isu kadagiti kabilegan nga estado iti lubong – maysa nga adu ti panaka-umili, adu ti pagsasao nga imperio a naibistrad manipud iti akin-abagatan a nagbedbeddengan iti [[Nasantuan a Romano nga Imperio]] aginggana kadagiti wayawaya iti [[Vienna]], [[Naarian a Hungaria]] (moderno [[Eslobakia]]) ken ti [[Polako–Lituano a Mankomunidad]] iti amianan aginggana idiay [[Yemen]] ken [[Eritrea]] iti abagatan; manipud iti [[Arhelia]] iti laud aginggana ti [[Azerbaijan]] iti daya;<ref>Stephen Turnbull, Ti Imperio nga Otomano 1326–1699, Dagiti Naken a Pakasaritaan, tom. 62, Dagiti Nasken a Pakasaritaan, 2003. [manipud kadagiti artikulo ti likud nga abbong]</ref> nga agtengtengngel ti kaaduan iti [[Abagatan a daya nga Europa]], [[Akinlaud nga Asia]] ken [[Amianan nga Aprika]].<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3 |title=Manipud ti artikulo ti Imperio nga Otomano idiay Oxford nga Online nag Islamiko a Panagadal |publisher=Oxfordislamicstudies.com |date=2008-05-06 |accessdate=2010-08-26 |archive-date=2012-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3 |date=2012-05-25 }}</ref> Daytoy nga imperio ket naglaon kadagiti [[Dagiti probinsia iti Imperio nga Otomano|32 probinsia]] ken dagiti dadduma pay a [[Dagiti basalo ken tributario nga estado iti Imperio nga Otomano|basalo nga estado]], nga adda kadagitoy ket nasagepsepan iti dayta nga imperio, a dagiti dadduma ket naikkanda ti sabsabali a kita nga autonomia kadagiti sumaganad a sigsiglo.<ref group=dn>Ti imperio ket nakaala ti temporario a panagturay kadagiti ballasiw taaw a dagdaga babaen ti panagirangarang iti pannamakatalek iti [[Otomano a Dinastia|Otomano a Sultan ken Kalipa]], a kas iti [[Otomano a panagbanbaniaga idiay Aceh|panagirangarang babaen ti Sultan iti Aceh]] idi 1565, wenno babaen ti tenmporario a panagala iti is-isla a kas iti [[Lanzarote]] idiay [[Taaw Atlantiko]] idi 1585, [http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php Turkish Navy Official Website: "Atlantik'te Türk Denizciliği"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329023319/http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php |date=2010-03-29 }}</ref> A ti [[Konstantinopla]] a kas ti kapitoliona ken ti nawatiwat a panagtengngel kadagiti daga ti lawlaw ti [[Baybay Mediteraneo|Mediteraneo a labneng]], ti imperio ket adda idi ti sentro kadagiti panagtigtignay a nagbaetan ti Akindaya ken Akinlaud a lublubong para kadagiti sumurok nga innem a siglo. Kalpasan ti pannakabigbig iti baro a Turko a parlamento ([[Nalatak a Nailian nga Asenblia iti Turkia]]) a naikuartel idiay [[Ankara]], babaen ti [[Tulag iti Lausanne]] a napirmaan idi 24 Hulio 1923, ti Turko a parlamento ket nagirangarang idi 29 Oktubre 1923 ti pannakabangon ti [[Republika ti Turkia]] a kas ti baro a Turko nga Estado a simmukat ken pormal a napatinggaan ti awanen nga Otomano nga Imperio, a nailinia iti tulag.<ref>Ti Sultanato ket [[Pannakaikkat iti Otomano a Sultanato|naikkat]] idi 1 Nobiembre 1922. [[Mehmed VI]], ti naudi nga Otomano a Sultan, ket pimmanaw manipud idiay Istanbul idi 17 Nobiembre 1922, a daytoy ket saanna a kayat a sawen a ti Otomano nga Imperio kompleto a nagpatingga ken nagipasardeng kadagiti amin a pamay-anna.</ref><ref>{{cite web|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |title=Napno a teksto ti Tulag itif Lausanne (1923) |publisher=Wwi.lib.byu.edu |accessdate=26 Agosto 2010}}</ref><ref>''Böyle olunca, Türkiye, bu Devletin mirasçısı değildir; ona ardıl olan Devletlerden biridir.'', Seha Meray, ''Lozan Barış Konferansı, Tutanaklar-Belgeler (Ti Kappia a Konperensia ti Lausanne , Dagiti Minuto-Dagiti okumento)'', Cilt 1, Kitap 3, Ankara Üniversitesi, Siysal Bilgiler Fakültesi, 1973, p. 181. {{iti sao|tr}}</ref><ref>Douglas Arthur Howard, ''Ti pakasaritaan iti Turkia'', Greenwood Publishing Group, 2001, {{ISBN|978-0-313-30708-9}}, p. 1</ref><ref>Ahmad Razavi, ''Kontinental a samang a deliminasion ken dagiti minaig a banbanag a maipapan ti taaw idiay Persiano a Golpo'', Martinus Nijhoff Publishers, 1997, {{ISBN|978-90-411-0333-8}}, p. 149.</ref><ref>Alan Rush, ''Al-Sabah: Pakasaritaan ken Henealohia ti Agturturay a Pamilia ti Kuwait, 1752–1987, Ithaca Press, 1987, {{ISBN|978-0-86372-081-9}}, p. 44.''</ref><ref>Elie Kedourie, ''Nationalismo idiay Asia ken Aprika'', Routledge, 1974, {{ISBN|978-0-7146-3046-5}}, p. 49.</ref><ref>Michael Berenbaum, Abraham J. Peck, Paglaglagipan ti Holokausto a Museo ti Estados Unidos, ''Ti Holokausto ken Pakasaritaan: Ti Naammoan, Ti Di-naammuan, Ti Nasuppiatan, ken Ti Nausig manen'', Unibersidad ti Indiana a Pagmalditan, 1998, {{ISBN|978-0-253-33374-2}}, p. 537.</ref> Ti [[Otomano a Kalipato]] ket naikkat idi 3 Marso 1924; dagiti turay ken tagikua ti [[Kalipato]] ket naiyalis idiay Nalatak a Nailian nga Asemblia iti Turkia. == Ibabangon ti Otomano nga Imperio (1299–1453) == {{Nangruna|Ibabangon ti Otomano nga Imperio}} {{Adu pay|Otomano a Dinastia|Kayı a tribu}} [[Papeles:OttomanEmpireIn1683.png|thumb|left|300px]] Ti panakapaay ti Seljuk a [[Sultanato iti Rum]] (c. 1300), ti [[Anatolia]] ket nabingbingay idi kadagiti nadumaduma a nawaya nga estado, dagiti nakunkuna a [[Anatolia a Beyliks|Ghazi nga emirato]]. Babaen idi 1300, ti napakapsot nga [[Imperio a Bisantino]] ket kaaduan a napukawna dagiti Anatolia a probinsiana kadagiti sangapulo a Ghazi a prinsipalidad. Maysa kadagiti Ghazi nga emirato ket ndauloan babaen ni [[Osman I]] (nga isu ti nakaalaan ti nagan nga Otomano), anak ni [[Ertuğrul]], ti asideg ti [[Eskişehir]] idiay lumaud nga Anatolia. Iti pundasion a mito a naiyebkas iti mediebal a Turko a sarita a naam-ammuan a kas ti "[[Tagtagainep ni Osman]]", ti ubing nga Osman ket naparegget idi nga agparukma babaen ti panagsirmata iti imperio (segun ti tagtagainepna, ti imperio ket maysa a dakkel a kayo a dagiti ramutna ket nagsaknap kadagiti tallo a kontinente ken dagiti sangana ket kinalubanna ti langit).<ref name=kin24>Lord Kinross, ''Dagiti Siglo ti Otomano'' (Morrow Quill Publishers: New York, 1977) p. 24.</ref> Segun ti tagtagainepna ti kayo, nga isu idi ti Imperio ti Osman, ket nagited ti uppat a karayan manipud kadagiti ramutna, ti [[Tigris]], ti [[Euprates]], ti [[Nilo]] ken ti [[Danubio]].<ref name=kin24 /> Ti maipatinayon, ti kayo ket lininonganna ti uppat a kabanbantayan, ti [[Kaukaso a Banbantay|Kaukaso]], ti [[Tauro a Banbantay|Tauro]], ti [[Atlas a Banbantay|Atlas]] ken ti [[Balkan a banbantay|Balkan]] .<ref name=kin24 /> Iti las-ud ti panagturayna a kas ti Sultan, ni Osman I ket inpaatiddogna ti prontera ti Turko a pagtaengan idiay igid ti [[Imperio a Bisantino]]. Iti daytoy a paset ti panawen, ti pormal a [[Agturturay nga Instituto ti Imperio nga Otomano|Otomano a gobierno]] ket napartuat idi a ken nadaras a nagbalbaliw dagiti patakderna kadagiti sumaganad a kabibiag ti imperio. Ti gobierno ket nagus-usar ti legado nga entidad a nakunkuna a kas ti [[Miho (Imperio nga Otomano)|miho]] sa sistema, babaen dagiti relihioso ken etniko a minoridad ket napakabaelanda a mangimaton dagiti bukodda a pannakibiang nga adda dagiti adu a pannakawaya manipud iti sentro a panagtengngel. <gallery> Papeles:Facial Chronicle - b.10, p.299 - Battle of Kosovo (1389).png|[[Gubat iti Kosovo]] (1389) Papeles:Nicopol final battle 1398.jpg|[[Gubat iti Nicopolis]] (1396) Papeles:Chelebowski varna scan 231.jpg|[[Gubat iti Varna]] (1444) </gallery> Iti siglo kalpasan ti ipupusay ni Osman I, ti Otomano a turay ket nangrugi nga immatiddog idiay Mediteraneo ken [[Pakasaritaan iti Balkanes|Balkanes]]. Ti anak a lalaki ni Osman, a ni [[Orhan]], ket natiliwna ti siudad ti [[Bursa]] idi 1324 ken inaramidna daytoy ti baro a kapitolio ti estado nga Otomano. Ti panakatnag ti Bursa ket nagbanagan daytoy ti panakapukaw ti Bisantino a panagtengngel ti Amianan a laud nga Anatolia. Ti nangruna a siudad ti [[Thessaloniki]] ket natiliw idi manipud kadagiti [[Republika iti Benisia|Benisiano]] idi 1387. Ti panagballigi ti Otomano idiay [[Gubat iti Kosovo|Kosovo idi 1389]] ket epektibo a nagmarka ti [[Panakatnag ti Serbio nga Imperio|gibus ti Serbio a bileg]] iti daytoy a rehion, a nagidalan daytoy para iti Otomano a panagpadakkel idiay Europa. Ti [[Gubat iti Nicopolis]] idi 1396, a kaaduan a naipanunotan a kas ti naudi a dakkel a [[Dagiti Krusada|krusada]] iti [[Tengnga a Panawen]], ket napaay a nagpasardeng ti panag-abanse dagiti nagballigi nga Otomano a Turko. Ti pannakaatiddog ti Turko a pagturayan idiay Balkanes, ti estratihiko a [[Dagiti Sillong iti Konstantinopla#Dagiti Otomano a sillong|panagrukma iti Konstantinopla]] ket nagbalin a nagruna a gandat. Ti Imperio ket nagtengngel ti gangani kadagiti amin a dati a [[Imperio a Bisantino|dagdaga ti Bisantino]] a nagpalikmut ti siudad, ngem dagiti [[Dagiti Bisantino a Griego|Bisantino]] ket temporarioda a nabang-aranda idi rinaut ti [[Timur]] ti Anatolia idiay [[Gubat iti Ankara]] idi 1402. Isu ket nangala ken ni Sultan [[Bayezid I]] a kas maysa a binaludan. Ti pannakatiliw ni Bayezid I ket nagkirokiro kadagiti Turko. Ti estado ket natnag iti maysa a sibil a gubat a nagpaut manipud idi 1402 aginggana idi 1413, a ti anak a lalaki ni Bayezid ket nakilablaban ti panakisinnarunona. Daytoy ket nagpatingga idi ni [[Mehmed I]] ket nagbalin a kas ti sultan ken nagipasubli ti Otomano a bileg, a nagiyeg daytoy ti gibus ti [[Otomano nga Interregno|Interregno]]. Dagiti paset ti Otomano a teritorio idiay Balkan (a kas ti Thessaloniki, Masedonia ken Kosovo) ket temporario a napukaw kalpasan ti 1402, ngem dagitoy ket naipasubli met laeng babaen ni [[Murad II]] idi baetan ti 1430 ken 1450. Idi 10 Nobiembre 1444, ni Murad II ket inabakna dagiti buyot ti [[Hungaria|Hungaro]], ti [[Polonia|Polako]] ken [[Wallachia]] babaen ni [[Władysław III iti Polonia]] (ken ari pay ti Hungaria) ken [[John Hunyadi|János Hunyadi]] idiay [[Gubat iti Varna]], nga isu daytoy ti naudi a [[Krusada iti Varna]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1–2 (1983): 235–51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''Ti Krusada iti Varna''. New York, 1943</ref> Kalpasan ti uppat a tawen, ni János Hunyadi ket nangisagana ti sabali pay a buyot (dagiti puersa ti Hungaro ken Wallachian ) tapno rautenna dagiti Turko, ngem isu ket inabak manen babaen ni Murad II idiay [[Gubat iti Kosovo (1448)|Maikadua a Gubat iti Kosovo]] idi 1448. Ti anak a lalaki ni Murad II, ni [[Mehmed II|Mehmed ti Agrukrukma]], inurnosna manen ti estado ken ti militar, ken nagipakita ti militar a kalaingna babaen ti panagtiliwna ti [[panakatnag iti Konstantinopla|Kontantinopla]] idi 29 Mayo 1453, iti edad a 21. == Militar == {{Nangruna|Milisia ti Imperio nga Otomano}} [[Papeles:Welt-Galleria T085.jpg|thumb|left|upright|Ti maysa nga Otomano a [[Janissary|Hanisaro]]]] [[Papeles:Ottoman Sipahi, Melchior Lorch (1646).jpg|thumb|left|upright|Ti maysa a [[Sipahi]]. Ti Otomano a Sipahis ket isu ti mangporma ti naisangsangayan nga Otomano a kabaliero.]] Ti immuna a militar a yunit ti estado nga Otomano ket maysa idi a buyot nga inurnos babaen ni [[Osman I]] manipud kadagiti tribu ti lallaki nga agtataeng kadagiti turod ti akinlaud nga Anatolia idi naladaw a maika-13 a siglo. Ti militar a sistema ket nagbalin a maysa a narikut nga organisasion idi rimmang-ay ti imperio. Ti Otomano a militar ket maysa a narikut a sistema ti panagkintos ken panagtengngel kadagiti suppiat. Ti kangrunaan a kuerpo ti [[Buyot mga Otomano]] ket mairaman ti [[Hanisaro]], [[Sipahi]], [[Akinci|Akıncı]] ken [[Otomano a banda ti militar|Mehterân]]. Ti Otomano a buyot ket maysa idi kadagiti kalaingan a makilablaban a puersa ti lubong, nga isuda ti immuna a nagus-usar kadagiti muskete ken kanion. Dagiti Otomano a Turko ket nangrugrugida a nagus-usar kadagiti ''[[Palkonete (kanion)|palkonete]]'', a dagitoy ket ababa ngem nalawa a kanion, iti las-ud ti [[Sillong iti Konstantinopla (1422)]]. Ti Otomano a kabaliero ket nagtaltalek iti kinapardas ken ti panaggungunay embes a ti nadagsen a kalasag, a nagususar kadagiti pana ket ababa nga espada nga agsaksakay kadagiti napardas a [[Turkoman a kabalio|Turkoman]] ken [[Arabiano a kabalio|Arabiano]] a kabalio (nagtaudan dagiti [[Puro#Pundasion ti sementales|Puro]] a pakilumba a kabalio),<ref>Milner ''Ti Godolphin nga Arabiano'' pp. 3–6</ref><ref>Wall ''Dagiti Nalatak nga AAgtaytaray a Kabalio'' p. 8</ref> ken kankanayon nga agipakpakat kadagiti taktika a kapadpada kadagiti [[Mongol nga Imperio]], a kas ti aginkukuna nga agsanod bayat nga agpalpalikmut ti puersa ti kabusor iti uneg ti immindayon a sukog a pormasion ken idi kuan ket pudnoda nga agraut. Ti panakapaay ti kalaing ti buyot ket nagbalin a nalawag manipud idi maika-17 a siglo ken kalpasan ti Nalatak a Turko a Gubat. Ti maika-18 a siglo ket nakakita ti bassit a panagballigi idiay Benisia, ngem idiay amianan ti Europeano a naestiluan buyot ti Rusia ket nagpilit kadagiti Otomano nga agibbet kadagiti daga. Ti pannakamoderno ti Otomano nga Imperio idi maika-19 a siglo ket nangrugi iti militar. Idi 1826 ni Sultan [[Mahmud II]] ket inikkatna dagiti kuerpo ti Hanisaro ken nangbangon ti moderno a buyot ti Otomano. NInagananna dagitoy a kas ti [[Nizam-ı Cedid]] (Baro nga Urnos). Ti Otomano a buyot ket isu pay ti immuna nga instituto a nangabang kadagiti gangganaet nga esperto ken nagipatulod kadgiti opisialna para iti panagsanay kadagiti Europeano a pagilian. Ti nagbanagan daytoy, ti tignay ti [[Young Turks|Katutubo a Turko]] ket nangrugi idi dagitoy a ubbing pay laeng ken baro a nasanay a lalaki ket nagsublida manipud kadagiti panagad-adalda. [[Papeles:Ottoman Navy at the Golden Horn.jpg|thumb|Ti Aleman a postcard a mangipakpakita ti [[Otomano a Marina]], nga indauloan babaen ni ''Yavuz'' (ex-''Goeben''). iti ngato a kanigid ket maysa a ladawan ni Sultan Mehmed V.]] Ti [[Otomano a Marina]] ket nawatiwat a nagparparawad ti panagpadakkel kadagiti teritorio ti Imperio idiay kontinente ti Europa. Isu ti nangirugi ti panagrukma ti Amianan nga Aprika, a nainayon ti [[Alheria]] ken [[Ehipto]] iti Otomano nga Imperio idi 1517. Iti rugi ti panakapukaw ti Alheria(1830) ken [[Gresia]] (1821), ti bileg ti Otomano a marina ken ti panagtengngel kadagiti adayo a ballasiw taaw a teritorio ket nagrugi a naapday. Sultan [[Abdülaziz]] (nagturay idi 1861–1876) ket nangpadas a nangibangon manen ti napigsa nga Otomano a marina, a nangipatakder ti kadakkelan a plota a dagiti dakdakkel laeng ket dagiti plota ti Britania ken Pransia. Ti pagaramidan ti barko idiay Barrow, Inglatera, ket isu ti immuna a nagaramid ti bukodna a [[submarina]] idi 1886 para iti Otomano nga Imperio. Nupay kasta, ti agrebreba nga ekonomia ti Otomano ket saan a napaut a nakasaranay ti pigsa ti plota. Ni Sultan [[Abdülhamid II]] ket saan a nagtaltalek kadagiti almirante a kimmappon iti repormista a ni [[Midhat Pasha]], ken nangitunton a ti dakkel ken nangina a plota ket awan banagna a mausar ti panagsuppiat kadagiti Ruso iti las-ud ti [[Ruso-Turko a Gubat (1877–1878)]]. Kaaduan a indulinna ti plota idiay uneg ti [[Golden Horn|Nabalitokan a Sara]], nga idiay dagitoy a barko ket nalungsotda para kadagiti sumaganad a 30 a tawen. Kalpasan ti [[Katutubo a Turko Rebolusion]] idi 1908, ti [[Komite iti Kappon ken Rang-ay]] ket nagsukisok nga agparang-ay ti maysa a napigsa a puersa ti marina ti Otomano. Ti ''Pundasion ti Otomano a Marina'' ket nabangon idi 1910 tapno makagatang kadagiti baro a barko babaen kadagiti donasion ti publiko. [[Papeles:BALKANHARBINDEHARLANTAYYAREMIZ-1912.jpg|thumb|[[Otomano nga Aero Puersa|Dagiti piloto ti Otomano]] idi las-ud ti [[Gubgubat ti Balkan]] ti 1912–1913.]] Ti pakasaritaan ti [[Otomano nga Aero Puersa|Otomano militar a panagpatayab]] ket napetsaan manipud idi 1909 ti nagbaetan ti Hunio 1909 ken Hulio 1911.<ref>{{cite web |url=http://www.turkeyswar.com/aviation/aviation.htm |title=Sarita ti Turko a Panagpatayab idiay 'Ti Turkia iti Umuna a Sangalubongan a Gubat' a website |publisher=Turkeyswar.com |accessdate=6 Nobiembre 2011 |archive-date=2012-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512225046/http://www.turkeyswar.com/aviation/aviation.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512225046/http://www.turkeyswar.com/aviation/aviation.htm |date=2012-05-12 }}</ref><ref>{{cite web|author=Hv. K. K. Mebs |url=http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=19 |title="Panakabangon" iti Turko nga Aero Puersa opisial a sapot a pagsaadan |publisher=Hvkk.tsk.tr |accessdate=6 Nobiembre 2011}}</ref> Ti Otomano nga Imperio ket nangrugrugi a nangisagana dagiti immuna a pilotona ken eroplano, ken ti pannakabangon ti Pagadalan ti Panagpatayab (''Tayyare Mektebi'') idiay [[Yeşilköy]] idi 3 Hulio 1912, ti Imperio ket nagrugrugi a nagisursuro kadagiti bukodna nga agpatpatayab nga opisial. Ti pannakabangon ti Pagadalan ti Panagpatayab ket nangipardas ti panagra-ay ti programa ti militar a panagpatayab, ken nagpaadu kadagiti bilang dagiti alistado, ken nagited kadagiti baro a piloto ti aktibo a papel iti [[Otomano a Buyot]] ken ti [[Otomano a Marina|Marina]]. Idi Mayo 1913 ti immuna a naipangpangruna a Panagsanay ti Rekonosimiento a Programa ti lubong ket inrugi ti Pagadalan ti Panagpatayab ken ti immuna a sabalia rekonosimiento a dibision ket naipatakder. Idi Hunio 1914 ti maysa a baro nga akademia, ti Marina a Pagadalan ti Panagpatayab (''Bahriye Tayyare Mektebi'') ket nabangon idi. Ti irurugi ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti modernisasion a pamay-ay ket kellaat a napasardeng. Dagiti [[Dagiti Panagpatayab nga Eskuadron (Imperio nga Otomano)|eskuadron ti Otomano a panagpatayab]] ket nakilabanda kadagiti adu a sanguanan idi las-ud ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, manipud idiay [[Galicia (Sentral nga Europa)|Galicia]] idiay laud aginggana idiay [[Kaukaso]] idiay daya ken [[Yemen]] idiay abagatan. == Dagiti nota == {{Reflist|group=dn}} == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{refbegin}} *Barkey, Karen. ''Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective.'' (2008) 357pp [http://www.amazon.com/Empire-Difference-Ottomans-Comparative-Perspective/dp/0521715334/ref=sr_1_7?ie=UTF8&s=books&qid=1240307430&sr=1-7 Amazon.com], excerpt and text search * Davison, Roderic H. ''Reform in the Ottoman Empire, 1856–1876'' (New York: Gordian Press, 1973) * Deringil, Selim. ''The well-protected domains: ideology and the legitimation of power in the Ottoman Empire, 1876–1909'' (London: IB Tauris, 1998) * Findley, Carter V. ''Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire: The Sublime Porte, 1789–1922'' (Princeton University Press, 1980) * Faroqhi, Suraiya N. ''The Cambridge History of Turkey'' (Volume 3, 2006) [http://www.amazon.com/Cambridge-History-Turkey-3/dp/0521620953/ excerpt and text search], essays by scholars * Faroqhi, Suraiya N. and Kate Fleet, eds. ''The Cambridge History of Turkey'' (Volume 2 2012) essays by scholars *Finkel, Caroline. ''Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923''. John Murray, 2005. {{ISBN|0-7195-5513-2}}. [http://www.amazon.com/Osmans-Dream-History-Ottoman-Empire/dp/0465023967/], excerpt and text search * Fleet, Kate, ed. '' The Cambridge History of Turkey'' (Volume 1, 2009) [http://www.amazon.com/Cambridge-History-Turkey-1/dp/0521620937/ excerpt and text search], essays by scholars *Goodwin, Jason. ''Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire'' (2003) [http://www.amazon.com/Lords-Horizons-History-Ottoman-Empire/dp/0312420668/ excerpt and text search] *Imber, Colin. ''The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power''. Palgrave Macmillan, 2002. {{ISBN|0-333-61386-4}}. *Inalcik, Halil and Quataert, Donald, ed. ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914.'' 1995. 1026 pp. *Imber, Colin. ''The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power'' (Palgrave Macmillan, 2002) {{ISBN|0-333-61386-4}}. * Inalcik, Halil. ''The Ottoman Empire: 1300–1600'' (Hachette UK, 2013) *Inalcik, Halil, and Quataert, Donald, ed. ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914.'' 1995. 1026 pp. * Itzkowitz, Norman. ''Ottoman Empire and Islamic Tradition'', University of Chicago Press, 1980) {{ISBN|0-226-38806-9}} * Kasaba, Reşat, ed. ''The Cambridge History of Turkey'' (vol 4 2008) [http://www.amazon.com/Cambridge-History-Turkey-4/dp/0521620961/ excerpt and text search vol 4] comprehensive coverage by scholars of 20th century * Kinross, Patrick Balfour Baron, and John Patrick Douglas Balfour Kinross. ''The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire'' (Morrow, 1977) *McCarthy, Justin. ''The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923'' 1997 [http://www.questia.com/read/58745078 Questia.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010232310/http://www.questia.com/read/58745078 |date=2008-10-10 }}, online edition * McMeekin, Sean. ''The Berlin-Baghdad Express: The Ottoman Empire and Germany's Bid for World Power'' (2010) * Nicolle, David. ''Armies of the Ottoman Turks 1300–1774'' (Osprey Publishing, 1983) * Palmer, Alan.. ''The Decline and Fall of the Ottoman Empire''. (New York: Barnes and Noble, 1992) 306 p., maps. {{ISBN|0-87131-754-0}} *Pamuk, Sevket. ''A Monetary History of the Ottoman Empire.'' 1999. 276 pp. *Quataert, Donald. ''The Ottoman Empire, 1700–1922'' (2005), standard scholarly survey [http://www.amazon.com/Ottoman-1700-1922-Approaches-European-History/dp/0521547822/ excerpt and text search] {{ISBN|0-521-54782-2}}. *Shaw, Stanford J., and Ezel Kural Shaw. ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Vol. 1,'' 1977. * Sicker, Martin. ''The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna'' (Praeger Publishers, 2000) [http://www.questia.com/read/28606454/the-islamic-world-in-ascendancy-from-the-arab-conquests online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114081702/https://www.questia.com/read/28606454/the-islamic-world-in-ascendancy-from-the-arab-conquests |date=2015-01-14 }} * Sicker, Martin. ''The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire'' (Praeger, 2001) [http://www.questia.com/read/101155225/the-islamic-world-in-decline-from-the-treaty-of-karlowitz online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114082159/https://www.questia.com/read/101155225/the-islamic-world-in-decline-from-the-treaty-of-karlowitz |date=2015-01-14 }} *Somel, Selcuk Aksin. ''Historical Dictionary of the Ottoman Empire.'' (2003). 399 pp. *Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 {{ISBN|0-297-84913-1}}. *{{Cite book | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000uyar | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0 }} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} *[http://courses.washington.edu/otap/ Proyekto ti Arkibo ti Teskto ti Otomano nga Imperio– Unibersidad ti Washington] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703054841/http://courses.washington.edu/otap/ |date=2011-07-03 }} *[http://www.umich.edu/~turkish/ottemp.html Ti Otomano nga Imperio: Dagiti rekurso – Unibersidad ti Michigan] *[http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Ti Otomano nga Imperio] *[http://www.theottomans.org/ Pakaammo a maipanggep kadagiti Otomano] {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Otomano nga Imperio]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] [[Kategoria:Dagiti dati a pagilian idiay Tengnga a Daya]] t7qax20y7be8a1ccvtv6ekwear2amlf 0 16224 407136 406686 2026-10-13T02:38:49Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407136 wikitext text/x-wiki {{Infobox nagtakem |name = Otto von Bismarck |image = Bundesarchiv Bild 146-2005-0057, Otto von Bismarck.jpg |imagesize = 200px |smallimage = |caption = Ni Otto von Bismarck idi agtawen iti 75, Agosto 1890 |order = Umuna a [[Kansilier ti Alemania|Kansilier ti Imperio nga Aleman]] |term_start = 21 Marso 1871 |term_end = 20 Marso 1890 |monarch = [[William I, Aleman nga Emperador|Wilhelm I]]<br />[[Frederick III, Aleman nga Emperador|Friedrich III]]<br />[[William II, Aleman nga Emperador|Wilhelm II]] |predecessor = Awan (nabangon ti opisina) |successor = [[Leo von Caprivi]] |order2 = Maika-9 a [[Ministro Presidente ti Prusia|Ministro Presidente ti Pagarian ti Prusia]] |term_start2 = 23 Septiembre 1862 |term_end2 = 1 Enero 1873 |monarch2 = Wilhelm I |predecessor2 = [[Prinsipe Adolf zu Hohenlohe-Ingelfingen|Adolf ti Hohenlohe-Ingelfingen]] |successor2 = [[Albrecht von Roon]] |order3 = Maika-11 a Ministro Presidente ti Pagarian ti Prusia |term_start3 = 9 Nobiemre 1873 |term_end3 = 20 Maso 1890 |monarch3 = William I<br>Frederick III<br>William II |predecessor3 = Albrecht von Roon |successor3 = Leo von Caprivi |order4 = [[Kansilier ti Alemania|Pederal a Kansilier ti Kompederasion ti Amianan nga Aleman]] |term_start4 = 1867 |term_end4 = 1871 |president4 = William I |predecessor4 = awan (nabangon ti Kompederasion) |successor4 = Aleman nga Imperio |order5 = Maika-23 a [[Ganganaet a Ministro ti Prusia|Ganganaet a Ministro ti Pagarian ti Prussia]] |term_start5 = 1862 |term_end5 = 1890 |monarch5 = William I<br>Frederick III<br>William II |primeminister5 = |predecessor5 = [[Albrecht von Bernstorff]] |successor5 =Leo von Caprivi |birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1815|4|1|df=y}} |death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1898|7|30|1815|4|1}} |birth_place = [[Schönhausen]], [[Kingdom of Prussia|Prussia]] |death_place = [[Friedrichsruh]], [[Imperio nga Aleman]] |party = Awan |signature = Otto vonBismarck Signature.svg |spouse = [[Johanna von Puttkamer]] }} Ni '''Otto Eduard Leopold, Prinsipe iti Bismarck, Duke iti Lauenburg''' (1 bril 1815 – 30 Hulio 1898), ammo a kas ni '''Otto von Bismarck''', ket maysa idi a konserbatibo nga Aleman nga estadista a nagituray kadagiti Europeano a pannakibiang manipud idi 1860 aginggana ti pannakaikkatna idi 1890. Kalpasan kadagiti ababa a panagballigi ti gubgubat isu ket [[Panagkaykaysa ti Alemania|nagipagkaykaysa kadagiti nadumaduma nga estado]] iti maysa a nabileg nga [[Imperio nga Aleman]] babaen ti Prusiano a panangidaulo, ken nagpartuat ti maysa a "gantingan iti bileg" a nagpreserba ti kappia idiay Europa manipud idi 1871 aginggana idi 1914. A kas ti [[Ministro Presidente ti Prusia|Ministro Presidente]] ti [[Pagarian iti Prusia|Prusia]] idi 1862–90, ni Bismarck ket nanagipaunget ti gubat a nagaramid ti Prusia a nagturay iti Austria ken Pransia, ken nangilinia kadagiti ti likud ti Prusia dagiti babbabassit nga estado ti Aleman. Idi 1867 isu ket nagbalin pay a Kansilier ti [[Kompederasion ti Amianan nga Alemania]]. Ni Bismarck ket nangidaremdem ken nagpartuat ti [[Aleman nga Imperio]] idi 1871, nga isu ti immuna a nagbalin a [[Kansilier ti Alemania|Kanselor]] ken kaaduan a nagtengtengngel kadagiti pannakibiangna aginggana idi inikkat babaen ni Kaiser (Emperador) [[William II, Aleman nga Emperador|William II]] idi 1890. Ti diplomasiana iti [[Realpolitik]] ken ti nabileg a panagturayna ket nakaala kaniana ti parbo a nagan a kas ti "Landok a Kanselor". A kas ti inbaga ni [[Henry Kissinger]], "Ti tao iti 'dara ken landok' nagsurat ti prosa iti naisangsangayan a panakaidagus ken kalawag, a maipadpada ti panakaidumdumana kenni [[Winston Churchill|Churchill]] ti panagus-usarna ti pagsasao nga Ingles."{{Sfn | Kissinger | 2011}} Isu ket nagusar ti [[gantingan iti bileg]] a diplomasia tapno agtultuloy nga agkappia ti Europa idi panawen nga 1870 ken panawen nga 1880. Isu ket nagpartuat ti baro a pagilian ken nagiturong ti nanam-ay nga estado. Dina kinayat ti kolonianismo ngem nagmaredmed a nangipatakder ti ballasiw taaw nga imperio idi indemanda dagiti napilpili a tattao ken pamanunotan ti masa. Ni Bismarck, ket maysa a nagraraem a Luterano ket natalek para iti arina, a gaputi daytoy ket nagited kenni Bismarck ti napno a suportana. Bayat a ti baro nga Aleman nga Imperio ket [[unibersal a kalintegan a panagbutos|unibersal a kalintegan a panagbutos ti lallaki]], dagiti nabutosan nga opisial ket awan ti agpayso a panagtengngelda ti gobierno. Ni Bismarck di-nagtaltalek ti demokrasia ken nagturay babaen ti napigsa, nasayaat a nasanay a burokrasia nga adda ti bileg a tinegtengngel ti maysa a [[Junker]] a napili a tattao a nagirepresenta kadagiti naisanglad nga aristokrasia ti daya. Ni Bismarck, ket maysa met laeng nga aristokratiko a Junker, nga isu ket adda ti nakarit unay ken mangiturturay a personalidad. Isu ket nagtagikua ti saan laeng a ti napaut a nailian ken internasional a pannakasirmata, ngem ti pay ababa nga abilidad a naigiddanan a mangsalamangka kadagiti adu a narikut a panagrang-ay. A kas ti daulo a kinunkuna dagiti historiador a kas ti "rebolusionario a konserbatismo"<ref>Isabel V. Hull, ''Dagiti Napili a Kumaduaan ni Kaiser Wilhelm II, 1888–1918'' (2004) p. 85</ref> ni Bismarck ket nagbalin a bannuar kadagiti Aleman a nationalista; nagipatakderda kadagiti ginasut a monumento a mangidaydayaw ti ikonko a simbolo ti bnabileg a konserbatibo a dauloan. Dagiti historiador ket dinaydayawda isuna a kas maysa nga estadista timoderasion ken gantingan a nangipatpatuloy ti kapia idiay Europa ken kangrunaan nga akinrebbeng para iti panagkaykaysa ti moderno nga Alenania. ==Nasapa a tawtawen== [[Papeles:Otto von Bismarck, Jugendbildnis im Alter von 22 Jahren.jpg|200px|thumb|left|Ni Bismarck idi agtawen ti 21, 1836]] Ni Bismarck ket naipasngay idi idiay [[Schönhausen]], iti nabaknang nga estado ti pamilia a naisanglad idiay laud ti Berlin idiay Prusiano a [[Probinsia iti Saxony]]. Ti amana, a ni Karl Wilhelm ''Ferdinand'' von Bismarck (Schönhausen, 13 Nobiembre 1771 – 22 Nobiembre1845), ket maysa idi nga agtagtagikua ti estado a Junker ken dati a Prusiano nga opisial ti milisia; ti inana, a ni Wilhelmine Luise Mencken ([[Potsdam]], 24 Pebrero 1789 – Berlin), ti nasayaat nga inadalan nga anak ti nangato nga opisial ti gobierno idiay Berlin. Ti lubong ket nakakita kenni Bismarck a kas maysa a tipiko a Prusiano a Junker —ti maysa apanakailadawan nga isu ket nangawawis babaen ti panagkawwes kadagiti uniporme ti militar. Ni Bismarck ket nasayaat idi a naadalan ken kosmopolitano, a nadatonan para iti panakisinnao. Isu ket natarus ti panagsaritana ti Ingles, Pranses, Italiano, Polako, ken Ruso.<ref>{{cite book|author=Charles Lowe|title=Prinsipe Bismarck: Ti Naipakasaritaan a Biograpia nga Adda ti Dua a Panakailadawan |url=http://books.google.com/books?id=gb_QDH2ACAgC&pg=PA538|year=1886|page=538}}</ref> Ni Bismarck nagadal idiay elementaria a pagadalan ti [[Johann Ernst Plamann]],{{Sfn | Field | 1898 | pp = 603–4}} ken ti sekondaria a pagadalan ti Friedrich-Wilhelm ken [[Graues Kloster]] . Manipud idi 1832 aginggana idi 1833 isu ket nagadal ti linteg idiay [[Unibersidad iti Göttingen]] nga isu idiay ket kameng ti [[Kuerpo Hannovera Göttingen|Kuerpo Hannovera]] sakbay a simmrek idiay [[Unibersidad iti Berlin Humboldt|Unibersidad iti Berlin]] (1833–35). Idiay Göttingen, ni Bismarck ket nakigayyem ti maysa nga Amerikano nga estudiante a ni [[John Lothrop Motley]].Kalpasan daytoy ni Motley ket nagbalin nga eminente a historiador ken dilomatiko, ken maysa kadagiti kaasitgan a gayyem ni Bismarck. Idi 1839 ni Motley ket nagsurat ti maysa a nobela, ti ''Namnama ni Morton, wenno ti Laglagip ti maysa a Probinsial'' a maipanggep ti biag idiay Aleman nga unibersidad nga isu ket nagilanad kenni Bismarck a kas maysa a nadarusodos ken naguapo nga eksentriko, ngem isu pay ket narangkapan unay ken natagirayad nga agtutubo.{{Sfn | Steinberg | 2011 | pp = 39–41}} Nupay nagnamnama ni Bismarck nga agbalin a diplomata, isu ket nangirugi ti praktikal a panagsanayna a kas maysa nga abogado idiay [[Aachen]] ken [[Potsdam]], ken iti nabiit isu ket nagikkat, nga isu ket immuna a nakaidangran ti karerrna baaben ti pnagalan ti saan a naipalubosan a panagbakasion tapno masasurot kadagiti dua nga Inggles a bababai, nga immuna ni Laura Russell, ti kaanakan a babai ti [[Duke iti Cleveland]], kenni Isabella Loraine-Smith, anak a babai ti nabaknang a padi. Isu ket saan a nangasawa ti daytoy a panawen. Isu ket ket nagserbi pay ti maysa atawen idiay buyot ket nagbalin nga opisial iti [[Landwehr]] (reserba), sakbay a nagsubli tapno mangtaripato dagiti estado ti pamiliana idiay Schönhausen idi pimmusay ti inana idi agtawen ti beinte. Idi agtawen ti agarup a tallopulo ni Bismarck ket adda ti nakaro a pannakigayyemna kenni Marie [[von Thadden]], ti kabarbaro nga asawa ti maysa a gayyemna. Babaen ti panagimpluensia ni Marie, ni Bismarck ket nagbalin a [[Pietismo|Pietista]] a Luterano, ken nagisurat kalpasan daytoy ti panawen nga ipupusay ni Marie (manipod ti tipos) isu ket immuna nagkarkararag manipud idi ket ubingpay laeng. Ni Bismarck ket inasawana ti kasinsin a ni Marie', ti nasudi a babai a ni [[Johanna von Puttkamer]] (Reinfeld, 11 Abril 1824 – [[Varzin]], 27 Nobiembre 1894) idiay [[Kołczygłowy|Alt-Kolziglow]] (moderno a Kołczygłowy) idi 28 Hulio 1847. Ti atiddog ken naragsak a panagassawada ket nagpataud ti tallo nga annakda, ni [[Herbert von Bismarck|Herbert]] (b. 1849), [[Wilhelm von Bismarck|Wilhelm]] (b. 1852) ken Marie (b. 1847). Ni Johanna ket managbabain, a nagretretiro ken naraem a relihioso a babai—nupay isu ket naam-ammuan para iti natadem a dilana iti naladaw a biagna—ken iti publiko a biag ni Bismarck, sagpaminsan a kinadkadua babaen ti kabsatna a babai a ni Malwine ("Malle") von Arnim. ==Dagiti nagibasaran== ===Paammo=== {{Reflist}} ==Bibliograpia== ===Biograpiko=== {{refbegin|colwidth=30em}} * {{Citation | last = Crankshaw | first = Edward | title = Bismarck | publisher = The Viking Press | year = 1981}}. * Darmstaedter, Friedrich. '' Ni Bismarck ken ti Panakapartuat ti makadua a Reich'' (2008) * {{Citation | last = Eyck | first = Erich | title = Ni Bismarck ken ti Aleman nga Imperio | year = 1964 | url = http://www.amazon.com/dp/0393002357 }} (pakabuklan ken mabirukan a testo). * {{Citation | last = Feuchtwanger | first = Edgar | title = Bismarck | publisher = Routledge | series = Dagiti Naipakasaritaan a Biograpia | year = 2002 | url = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=108426285 | access-date = 2012-07-17 | archive-date = 2010-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o | url-status = dead }}, 276 pp., umuna a pangrugian a puntos. * {{Citation | last = Gall | first = Lothar | title = Bismarck: Ti Puraw a Rebolusionario | year = 1986}}, 2 tom; kangrunaan nga akademiko a panagadal * {{Citation | last = Heuston | first = Kimberley Burton | title = Otto von Bismarck: Landok a Kanselor iti Alemania | publisher = Franklin Watts | year = 2010}}. * {{Citation | last = Hollyday | first = FBM | title = Bismarck | series = Napalpaliiw dagiti Nalatak a Biag | publisher = Prentice-Hall | year = 1970}}. * {{Citation | last = Kent | first = George O | title = Ni Bismarck ken dagiti Panawenna | year = 1978 | url = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=7561027 | access-date = 2012-07-17 | archive-date = 2011-09-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110915090752/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=7561027 | url-status = dead }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915090752/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=7561027 |date=2011-09-15 }}. * {{Citation | first = Henry A | last = Kissinger | title = Otto von Bismarck, Agturay nga Estadista | newspaper = The New York Times | url = http://www.nytimes.com/2011/04/03/books/review/book-review-bismarck-by-jonathan-steinberg.html?_r=1&nl=books&emc=booksupdateema1 | date = 31 Marso 2011 | type = book review }}. * Lerman, Katharine Anne. ''Bismarck: Bariweswes iti Bileg''. Longman, 2004. {{ISBN|0-582-03740-9}}; 312pp * {{Citation | last = Ludwig | first = Emil | title = Wilhelm Hohenzollern: Dagiti Kinaudi a Kaiser | place = New York | year = 1927a | url = http://books.google.com/books?id=ghlSoo9pEUcC&printsec=frontcover&dq=Wilhelm+Hohenzollern:+The+last+of+the+Kaisers&hl=en&ei=iuVyT8P8IaWy0AHM7LyOAQ&sa=X&oi=book_result&ct=book-thumbnail&resnum=1&ved=0CDkQ6wEwAA#v=onepage&q&f=false }} {{Natay a silpo|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, popular. * {{Citation | last = Ludwig | first = Emil | title = Bismarck: Ti Sarita iti maysa a Makilablaban | publisher = Little, Brown | year = 1927b}}, nadayeg. * {{Citation | last = Pflanze | first = Otto | title = Ni Bismarck ken ti Panagrangrang-ay ti Alemania | year = 1971 | origyear = 1963 | url = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=33732682 | volume = I. Ni Bismarck ken ti Panagrangrang-ay ti Alemania: Ti paset ti Panawen iti Panagkaykaysa , 1815–1871 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081010203159/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=33732682 | access-date = 2012-07-17 | archive-date = 2008-10-10 | url-status = dead }}; 3 tomo., 1963–90. * {{Citation | last = Pflanze | first = Otto | title = NiBismarck ken ti Aleman a Nationalismo | journal = Amerikano a Naipakasaritaan a Panagrepaso | volume = 60 | number = 3 | date = Abril 1955 | pages = 548–66 | url = http://www.jstor.org/stable/1845577 | publisher = JSTOR }} * {{cite book |last=Steinberg |first=Jonathan |year=2011 |title=Bismarck: A Life |url=https://archive.org/details/bismarcklife0000stei_h2q1 |trans-title=Bismarck: Maysa a Biag |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-997539-6 }} * {{Citation | author-link = | last = Stern | first = Fritz | title = Balitok ken Landok: Bismarck, Bleichröder ken ti Panagipatakder ti Aleman nga Imperio | publisher = Penguin | year = 1977}}. * {{Citation | author-link = | last = Taylor | first = AJP | title = Bismarck: ti Lalaki ken ti Estadista | publisher = Alfred A Knopf | place = New York | year = 1969 | url = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14683010 | access-date = 2012-07-17 | archive-date = 2011-06-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110624020231/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14683010 | url-status = dead }}. {{refend}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Dagiti kansilier ti Alemania]] [[Kategoria:1815 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1898 nga ipupusay]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] nxtbnd9tyf79f2h37tcyf5pr2fmap48 0 18696 407140 380636 2026-10-13T02:59:07Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407140 wikitext text/x-wiki {{Infobox kaarian | type = monarkia | name = Pedro ti Natan-ok | image = Peter der-Grosse 1838.jpg | caption = | succession = [[Listaan dagiti Ruso a nagturturay|Emperador ken and Autokrata kadagiti Amina a Rusia]] | reign = 7 Mayo 1682 – 8 Pebrero 1725 <br /> kimmadduan a nagturay, kenni [[Ivan V ti Rusia|Ivan V]], 1682–1696 | coronation = 25 Hunio 1682 | cor-type = [[Pannakabalangat ti Ruso a monarkia|Pannakabalangat]] | predecessor = [[Feodor III ti Rusia|Feodor III]] | successor = [[Katerina I ti Rusia|Katerina I]] | spouse = {{ubl|[[Eudoxia Lopukhina]]|[[Katerina I ti Rusia|Martha Skavronskaya]]}} | issue = {{ubl|[[Alexei Petrovich, Tsarevich ti Rusia]]|[[Nadayag a Duke Alejandro Petrovich ti Rusia|Nadayag a Duke Alejandro]]|[[Nadayag a Dukesa Ana Petrovna ti Rusia|Anna, Dukesa ti Holstein-Gottorp]]|[[Isabel ti Rusia]]|[[Nadayag a DukesaNatalia Petrovna ti Rusia (1718–1725)|Nadayag a Dukesa Natalia]]}} | issue-link = #Issue | issue-pipe = ken dadduma pay | house = [[Kamara ni Romanov]] | full name = Peter Alekseyevich Romanov | father = [[Alexis ti Rusia|Alexis]] | mother = [[Natalya Naryshkina]] | birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|1672|6|9|df=y}} | birth_place = Moscow | death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[San Petersburgo]] | burial_date = | burial_place = [[Katedral ni Pedro ken Pablo]] | signature = Peter the Great Signature.svg | religion = [[Simbaan ti Ruso nga Ortodokso|Ruso Ortodokso a Kristiano]] }} Ni '''Pedro ti Natan-ok''', '''Pedro I''' wenno '''Pyotr Alexeyevich Romanov''' ({{lang-ru|link=no|Пётр Алексе́евич Рома́нов, Пётр I, Pyotr I, wenno Пётр Вели́кий, Pyotr Velikiy}}) ({{OldStyleDate|9 Hunio|1672|30 Mayo}}&nbsp;– {{OldStyleDate|8 Pebrero|1725|28 Enero}})<ref group=lower-alpha>Dagiti petsa ket intudon babaen dagiti letra "O.S." ket addada iti [[Huliano a kalendario]] nga adda ti panangrugi ti tawen a nasimpa iti 1 Enero. Amin a petsa iti daytoy nga artikulo ket [[Kalendario a Gregoriano]] (kitaen [[Dagiti Daan nga Estilo ken Baro nga Estilo a petsa]]).</ref> ket nangituray ti [[Sarismo ti Rusia]] ken kalpasan daytoy ti [[Ruso nga Imperio]] manipud idi {{OldStyleDate|7 Mayo|1682|27 Abril}} aginggana idi pimmusay, a kimmadduan a nagturay sakbay idi 1696 iti gudua a kabsatna lalaki. Kadagiti adu a nagballigi a gubgubat isu ket nangpadakkel ti Sarismo iti maysa a dakkel nga imperio a nagbalin a nangruna a bileg ti Europa. Segun ti historiador a ni James Cracraft, isu ket nangidaulo kadagit kultural a rebolusion a nangsukat ti tradisionalista ken mediebal a sosial ken politikal a sistema iti maysa a moderno, a [[sientipiko a rebolusion|sientipiko]], [[Eurosentriko|naibatay ti Europa]],ken [[rationalista]] a sistem.<ref>James Cracraft, ''Ti Rebolusion ni Pedro ti Natan-ok'' (Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan, 2003) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=115404966 online nga edision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o |date=2010-04-20 }}</ref> === Paammo === {{Reflist|group=lower-alpha}} === Dakamat === {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} *{{Cite EB1911 |first=Robert Nisbet |last=Bain |title=Pedro ti Rusia|url=http://archive.org/stream/encyclopaediabri21chisrich#page/288/mode/1up|volume=21|pages=288–291}} {{Kontrol ti autoridad}} {{pungol-nangruna}} {{DEFAULTSORT:Pedro 01 ti Rusia}} [[Kategoria:Pedro ti Natan-ok| ]] [[Kategoria:Dagiti Ruso a sar]] [[Kategoria:Dagiti Ruso nga emperador]] [[Kategoria:1672 a pannakaipasngay]] [[Kategoria:1725 nga ipupusay]] hs3rgphijlhc5fvdahthw27wpe4ym7e 0 19316 407138 396156 2026-10-13T02:56:59Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407138 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kristiano a daulo | type = Papa |image=Papa Gelasio I.jpg |Ilokano name=Santo Papa Gelasio I |birth_name=Gelasius |term_start=492 |term_end=21 Nobiembre 496 |predecessor=[[Papa Felix III|Felix III]] |successor=[[Papa Anastasio II|Anastasio II]] |birth_date=Di ammo |birth_place=[[Romano nga Aprika]]wenno [[Roma]]<ref name=Browne1998>{{cite journal | author = Browne, M. | year = 1998 | title = Dagiti tallo nga Aprikano a Papa. | journal = Ti Lumaud a Warnakan ti Nangisit a Panagadadal | volume = 22 | issue = 1 | pages = 57–58 | url = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&se=gglsc&d=5001392071 | accessdate = 2008-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121013070307/http://www.questia.com/read/1G1-53379106/the-three-african-popes | archive-date = 2012-10-13 | url-status = dead }}</ref> |death_date={{death date|496|11|21|df=y}} |death_place=[[Roma]], [[Ostrogodo a Pagarian]] |feast_day=21 Nobiembre |other=Gelasio }} Ni '''Santo Papa Gelasio I''' (pimmusay idi 21 Nobiembre 496) ket isu ti [[papa]] manipud idi 492 aginggana idi pimmusay idi 496. {{pungol-relihion}} ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} *Norman F. Cantor, ''Sibilisasion ti Tengnga a Panpanawen.'' *''Katoliko nga Ensiklopedia,'' 1908. == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia}} * {{CathEncy|wstitle= Pope St. Gelasius I|short=yes}} *[https://web.archive.org/web/20051201235640/http://societaschristiana.com/Encyclopedia/D/DuoSunt.html ''Duo sunt'']: pangyuna ken testo iti Inggles *[http://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_0492-0496-_Gelasius_I,_Sanctus.html Opera Omnia babaen ni Migne Patrologia latina nga adda dagiti analitiko a pagsurotan] * [http://www.thelatinlibrary.com/liberpontificalis.html Fontes Latinae de papis usque ad annum 530] (Papa [[Felix IV]]) * [http://www.thelatinlibrary.com/liberpontificalis1.html#XLIII. Liber pontificalis] * [http://www.christiantruth.com/gelasiusdecretum.html Decretum Gelasianum: De Libris Recipiendis et Non Recipiendis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820012613/http://www.christiantruth.com/gelasiusdecretum.html |date=2008-08-20 }} {{Dagiti Papa}} {{Kontrol ti autoridad}} {{DEFAULTSORT:Gelasio 01}} [[Kategoria:Di ammo ti tawen a pannakaipasngay‏‎]] [[Kategoria:496 nga ipupusay]] [[Kategoria:Dagiti Papa]] bwos01j87mcrdhhbvmxmpj139wt87y2 0 19741 407132 406308 2026-10-13T01:27:30Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407132 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Judaica.jpg|thumb|250px|Ti [[Hudaika]] (agpanakawan manipud iti ngato): Ti [[Shabbat]] a kandela, [[Rito a panagbuggo iti Hudaismo|tasa a pabugguan ti ima ]], [[Chumash (Hudaismo)|Chumash]] ken [[Tanakh]], [[Sefer Torah|Torah]] [[yad|pangitudo]], [[shofar]] ken [[etrog]] a kahon]] Ti '''Hudaismo''' (manipud iti Latin ''Iudaismus'', naala manipud iti Griego nga ''Ioudaïsmos'', ken dimtengan a nakaalaan manipud iti [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]] {{Script/Hebrew|יהודה}}, ''Yehudah'', "[[Pagarian ti Huda|Huda]]";<ref name="bibleinterp" /><ref name="askoxford" /> iti Hebreo: {{Script/Hebrew|יהדות}}, ''Yahadut'', dagiti naisangsangayan a pannakailasin ti Hudio nga ''[[Etniko a grupo|ethnos]]'')<ref name="uncertainties" /> ket isu ti [[relihion]], [[pilosopia]] ken ti waya ti biag ti [[tattao a Hudio]].<ref name="Judaism" /> Ti [[Monoteismo|monoteistiko]] a relihion a nagtaud iti [[Hebreo a Biblia]] (tinawtawagan pay ti [[Tanakh]]) ken nasuksukimat kadagiti kinaudi a teksto a kas ti [[Talmud]], ti Hudaismo ket naipanpanunotan babaen dagiti relihioso a Hudio nga isu ti panangiyebkas ti ti tulagan a pannkaikabagian iti [[Dios iti Hudaismo|Dios]] a naibangon iti [[Annaka ti Israel]].<ref name="Knowledge Resources: Judaism" /> Ti [[Rabaniko a Hudaismo]] ket agtengtengngel a ti Dios ket nangiparang kadagit lintegna ken [[613 Mitzvot|bilbilin]] kennni [[Moses]] idiay [[Bibliko a Bantay Sinai|Bantay Sinai]] iti porma iti [[Tora|Naisurat]] ken [[Naiyebkas a Tora]].<ref name="What is the oral Torah?" /> Iti naipakasaritaan, daytoy a panangibagbaga ket sinuppiat idi babaen dagiti nadumaduma a grupo a kas ti [[Saduceos#Sapasap|Saduceos]] ken [[Helenestiko a Hudaismo]] ti las-ud ti [[Makadua a Templo a paset ti panawen]]; dagiti [[Karaite a Hudaismo#Karaite a pannkaipatpatarus ti Tora|Karaite]] ken [[Sabateos]] idi las-ud ti nasapa ket kinaudi a mediebal a paset ti panawen;<ref name="Karaite Jewish University" /> ken dagiti paset dagiti moderno a [[Dagiti Hudio a pammati ket panagsanay iti reporma a tignay#Panangipatarus ti Tora iti rabaniko a literatura|reporma a tignay]]. Dagiti liberal a tignay iti moderno a panawen a kas ti [[Humanistiko a Hudaismo]] ket mabalin a [[di teistiko]].<ref name="Society for Humanistic Judaism" /> Ti Hudaismo [[pakasaritaan ti Hudaismo|ket agtunton kadagiti naipakasaritaan a panagtultuloy]] a gumay-at ti [[Abraham#Abraham ken ti biliko a kronolohia|ad-adu ngem 3,000 a tawtawen]]. Kadagiti kangrunaan a relihion ti lubong, ti Hudaismo ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kaduogan a monoteistiko a relihion.<ref name="Religion & Ethics – Judaism" /><ref>[http://www.pbs.org/wgbh/globalconnections/mideast/themes/religion/ Relihion: Dagiti Tallo a Relihion, Maysa a Dios] PBS</ref> Dagiti [[Tattao a Hebreo|Hebreo]] / dagiti [[Israelita]] ket natawtawagandan kadagiti "Hudio" kadagiti naud-udi a liblibro iti Tanakh a kas ti [[Libro ni Ester]], nga adda dagiti termino ti Hudio a mangsuksukat ti titulo nga "Annak ti Israel".<ref name="google" /> Dagiti teksto ti Hudaismo, dagiti tradision ken dagiti pateg a napigsa a nangimpluensia kadagiti kinaudi nga [[Dagiti Abrahamika a relihion|Abrahamika a relion]], a mairaman ti [[Kristianidad]], [[Islam]] ken ti [[Baha'i a Pammati]].<ref name="Islam, Judaism, and Christianity: Theological and Historical Affiliations" /><ref name="The Historical Muhammad" /> Adu kadagiti aspeto ti Hudaismo ket dagus wenno saan a dagus a nakaimpluensia ti [[sekular]] a [[Lumaud a kultura|Lumaud]] nga [[etika]] ken sibil a linteg.<ref name="questia" /> Dagiti Hudio ket maysada a [[etnorelihioso a grupo]]<ref name="Ethnoreligious" /> ken mairaman dagiti naipasngay a Hudio ken [[dagiti naipagbaliwen iti Hudaismo]]. Idi 2010, ti Hudio a populasion ti lubong ket nakarkulo idi iti 13.4 a riwriw, wenno agarup a 0.2% iti dagup ti populasion ti lubong. Agarup a 42% kadagiti amin a Hudio ket agtataeng idiay [[Israel]] ken agarup a 42% rket agtataeng idiay [[Estados Unidos]] ken [[Kanada]], nga adda dagiti kaaduan a nabatbati ket agtataeng idiay [[Europa]].<ref name="populationdatabank" /> Ti kadakkelan a kadagiti [[Dagiti relihioso a tignay ti Hudio|relihioso a tignay ti Hudio]] ket [[Ortodokso a Hudaismo]] ([[Haredi a Hudaismo]] ken [[Moderno nga Ortodokso a Hudaismo]]), [[Konserbatibo a Hudaismo]] ken [[Reporma a Hudaismo]]. Ti kangrunaan a taudan a paggiddiatan a baetan dagitoy a grupo ket ti arngianda iti [[halakha|Hudio a linteg]].<ref name="Jewish Denominations" /> Ti Ortodokso a Hudaismo ket agtartaripatu a ti Tora ken Hudio a linteg ket nainlangitan iti tinaudan, eternal ken di mabaliwan, ken dagitoy ket nasken a nainget a masursurot. Ti Konserbatino ken Reporma aHudaismo ket ad-adu a liberal, a ti Konserbatibo a Hudaismo ket sapasap a mangiragragpat ti maysa nga ad-adu a "tradisional" a pannakaipatarus kadagiti kammasapulan ti Hudaismo ngem ti Reporma a Hudaismo. Ti kadawyan a puesto ti Reporma ket ti Hudio a linteg ket nasken a mapanirigan a kas maysa nga agsmang kadagiti sapasap nga alagaden ngem ti maysa nga agasmang kadagiti panagiparparit ken dagiti rebbeng a mapalpaliiw ken nasken kadagiti amin a Hudio.<ref name="Reform Judaism" /><ref name="What is Reform Judaism?" /> Iti naipakasaritaan, dagiti [[beth din|naipangpangruna a korte]] ket nangipatpatungpal kadagiti Hudio a linteg; tatta nga aldaw, adda dagitoy a korte ngem ti panagsanay iti Hudaismo ket kaaduan a boluntario.<ref name="Britannica Online Encyclopedia: Bet Din" /> Ti kinaturay iti telohiko ken dagiti legado a banag ket saan a naibangbangon iti sinoman a tao wenno gunglo, ngem dagiti sagrado a teksto ken dagiti [[rabino]] ken dagiti eskolar a nangipatpatarus kadagitoy.<ref name="religiousleadership" /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|45em|refs= <ref name="bibleinterp">[http://www.bibleinterp.com/articles/mason3.shtml Dagiti pamay-ay ken dagiti Kategoria: Hudaismo ken Ebanghelio]</ref> <ref name="askoxford">{{Cite web |url=http://www.askoxford.com/concise_oed/judaism?view=uk |title=AskOxford: Hudaismo |access-date=2013-02-28 |archive-date=2008-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531060307/http://www.askoxford.com/concise_oed/judaism?view=uk |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080531060307/http://www.askoxford.com/concise_oed/judaism?view=uk |date=2008-05-31 }}</ref> <ref name="uncertainties">Shaye J.D. Cohen 1999 ''Dagiti Rugian ti Kinahudio: Dagiti pagbeddengan, Nadumaduma a kita, Dagiti madudua'', Berkeley: Unibersidad ti California a Pamalditan; p. 7</ref> <ref name="Judaism">{{cite encyclopedia |last=Jacobs |first=Louis |authorlink=Louis Jacobs |editor=Fred Skolnik |encyclopedia=[[Encyclopaedia Judaica]] |title=Hudaismo |edition=2d |year=2007 |publisher=Thomson Gale |volume=11 |location=Farmington Hills, Mich. |isbn=978-0-02-865928-2 |page=511 |quote=Hudaismo, ti relihion, pilosopia, ken waya ti biag dagiti Hudio. }}</ref> <ref name="Karaite Jewish University">{{cite web |url=http://www.kjuonline.com/To_Our_Fellow_Jews.htm |title=Hudio nga Unibersidad ti Karaite |publisher=Kjuonline.com |date= |accessdate=2010-08-22 |archive-date=2010-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825103843/http://www.kjuonline.com/To_Our_Fellow_Jews.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825103843/http://www.kjuonline.com/To_Our_Fellow_Jews.htm |date=2010-08-25 }}</ref> <ref name="Knowledge Resources: Judaism">{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/traditions/judaism |title=Dagiti Rekurso ti Pannakaammo: Hudaismo |publisher=Berkley a Sentro para iti Relihion, Kappia, ken dagiti Pannakibiang iti Lubong |date= |accessdate=2011-11-22 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827210045/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/traditions/judaism |url-status=dead }}</ref> <ref name="What is the oral Torah?">{{cite web|url=http://www.torah.org/learning/basics/primer/torah/oraltorah.html |title=Ania kadi ti maiyebkas a Tora? |publisher=Torah.org |date= |accessdate=2010-08-22}}</ref> <ref name="Society for Humanistic Judaism">{{cite web|url=http://www.shj.org/ |title=Kagimongan para iti Humanistiko a Hudaismo |publisher=Shj.org |date= |accessdate=2010-08-22}}</ref> <ref name="Religion & Ethics – Judaism">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/ |title=Relihion ken Etika – Hudaismo |publisher=BBC |date= |accessdate=2010-08-22}}</ref> <ref name="google">''Dagiti pakikabilan ti pirak: ti maysa apangyuan iti Hudaismo'' p. 59 babaen ni Stephen M. Wylen, Paulist Press, 2000 [http://books.google.com/books?id=pAkE0GkHCoEC&pg=PA59]</ref> <ref name="Islam, Judaism, and Christianity: Theological and Historical Affiliations">{{cite book|author=Heribert Busse|title=Islam, Hudaismo, ken Kristianidad: Teolihoko ken Naipakasaritaan a Pannkaikapetan |publisher=Markus Wiener Publishers |year= 1998 |pages=63–112| isbn=978-1-55876-144-5}}</ref> <ref name="The Historical Muhammad">{{cite book|author=Irving M. Zeitlin|title=Ti Naipakasaritaan a Mahoma|url=https://archive.org/details/historicalmuhamm0000zeit|publisher=Polity |year= 2007 |pages=[https://archive.org/details/historicalmuhamm0000zeit/page/94 92]–93| isbn=978-0-7456-3999-4}}</ref> <ref name="questia">[http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=1356351 Dagiti Parawad ti Hudio iti Sibilisasion: Maysa aKarkulo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706010044/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=1356351 |date=2012-07-06 }} (libro)</ref> <ref name="Ethnoreligious">Kitaen ti, kas pagarigan, [[Deborah Dash Moore]], ''Dagiti Politika nga Identidad ti Amerikano a Hudio'', [[Unibersidad ti Michigan a Pagmalditan]], 2008, p. 303; Ewa Morawska, ''Saan a Natalged a Prosperidad: Dagiti Adda ti Bassit nga Ili a Hudio iti Industrial nga Amerika, 1890–1940'', [[Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan]], 1999. p. 217; Peter Y. Medding, ''Patpateg, dagiti kinaykayat ken identidad: Dagiti Hudio ken politika iti maysa nga agbalbaliw a lubong'', Tomo 11 kadagiti Panagad-adal iti kontemporario a Kinahudio, [[Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan]], 1995, p. 64; Ezra Mendelsohn, ''Tattao ti siudad: Dagiti Hudio ken dagiti urbano a karit'', Tomo15 kadagiti Panagad-adal iti kontemporario a Kinahudio, [[Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan]], 1999, p. 55; Louis Sandy Maisel, Ira N. Forman, Donald Altschiller, Charles Walker Bassett, ''Dagiti Hudio ti Amerikano a Politika: dagiti salaysay'', [[Rowman & Littlefield]], 2004, p. 158; [[Seymour Martin Lipset]], ''Amerikano aPannakailaslasin: Ti Dua a Tadem nga Espada'', [[W. W. Norton & Company]], 1997, p. 169.</ref> <ref name="populationdatabank">[http://www.jewishdatabank.org/Reports/World_Jewish_Population_2010.pdf Hudio a Populasion ti Lubong, 2010.] Sergio Della Pergola, [[Hebreo nga Unibersidad ti Herusalem]]</ref> <ref name="Jewish Denominations">{{cite web|url=http://www.religionfacts.com/judaism/denominations.htm |title=Dagiti Hudio a Denominasion |publisher=ReligionFacts |date= |accessdate=2010-08-22}}</ref> <ref name="Reform Judaism">{{cite web|url=http://www.religionfacts.com/judaism/denominations/reform.htm |title=Reformo a Hudaismo |publisher=ReligionFacts |date= |accessdate=2010-08-22}}</ref> <ref name="What is Reform Judaism?">{{cite web |url=http://reformjudaism.org/whatisrj.shtml |title=Ania kadi ti Reporma a Hudaismo? |publisher=Reformjudaism.org |date= |accessdate=2010-08-22 |archive-date=2012-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910090427/http://reformjudaism.org/whatisrj.shtml |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910090427/http://reformjudaism.org/whatisrj.shtml |date=2012-09-10 }}</ref> <ref name="Britannica Online Encyclopedia: Bet Din">{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/63134/bet-din |title=Britannica Online Encyclopedia: Bet Din |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2010-08-22}}</ref> <ref name="religiousleadership">{{cite web|url=http://www.jewfaq.org/rabbi.htm |title=Hudaismo 101: Dagiti Rabino, Dagiti Padi ken Dadduma pay a Pamay-an ti Relihion |publisher=Jewfaq.org |date= |accessdate=2010-08-22}}</ref> }} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} * [http://www.jewfaq.org/ Hudaismo 101], ti adu a masalsaludsod nga insurat babaen ti maysa abibliotekario. {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Hudaismo| ]] [[Kategoria:Dagiti monoteistiko a relihion]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] cefcrl19f2rpjm3nxh5lxyeaur4mwbb 4 20385 407130 406157 2026-10-12T17:50:28Z Nimmzo 20259 /* Pangsubok */ Highlighted prefix [[Modulo tungtungan:Kumusta/pangsubok|Modulo tungtungan:]] 407130 wikitext text/x-wiki {{Apat|WP:LUA}} {{Dagiti nagan ti espasio}} Ti Lua ket maysa a pagsasao ti panangprograma a mabalin tattan a magun-od, babaen ti [[mw:Extension:Scribunto|Scribunto]] a pangpaatiddog ti MediaWiki. Ti kodigo ti Lua ket mabalinen a maikabil kadagiti plantilia babaen ti panagusar ti "<nowiki>{{#invoke:}}</nowiki>" a pamay-an iti Scribunto a pangpaatiddog ti MediaWiki. Ti Lua a taudan a kodigo ti ket naipenpen kadagiti panid a makunkuna iti modulo (kas pagarigan ti [[Modulo:Kumusta]]). Dagitoy nga agmaymaysa a modulo ket maiparuarto (babaen ti "<nowiki>{{#invoke:}}</nowiki>") kadagiti plantilia a pampanid (a kas ti [[Modulo:Kumusta/dok]] nga agus-usar ti kodigo iti <nowiki>{{#invoke:kumusta|kumusta}}</nowiki> tapno mangipakita ti teksto iti "{{#invoke:Kumusta|kumusta}}"). == Pangsubok == Ti batayan a pangsubok para kadagiti eskritu ti Lua iti Wikipedia ket magun-od idiay [[Modulo:UnitTests]]. Daytoy ket mangpalubos a mangtungpal kadagiti eskritu iti maysa a naited nga agasmang dagiti naikabkabil ken mangpasingked dagiti manamnama a maparuar ken mapataud. Ti pangsubok ket naipangpangruna nga agserbi para kadagiti napardas a panagkita kadagiti dumakes iti dati a kasasaad, dagiti panagbalbaliw iti maysa nga eskritu ket makaiyeg kadagiti baro a problema. Babaen ti taripnong, ti pangsubok para iti maysa a modulo a kas ti [[Modulo:Kumusta]] ket naikabil idiay [[Modulo:Kumusta/pangsubok]], ken matungpal idiay '''<code>[[Modulo tungtungan:Kumusta/pangsubok|Modulo tungtungan:]]</code>'''<code>Kumusta/pangsubok</code> nga adda kasla kadagiti <code><nowiki>{{#invoke: Kumusta/pangsubok| run_tests}}</nowiki></code>. Dagiti pangsubok a pamay-an ket nasken a mangrugi iti <syntaxhighlight lang="lua" inline>p:</syntaxhighlight>'''<code>test_</code>'''. Ti maysa a nalaka a kas pagarigan manipud iti [[Modulo:Kumusta/pangsubok]] ket adda dita baba. <syntaxhighlight lang="lua"> -- Pangsubok para iti [[Modulo:Kumusta]]. Pinduten ti tungtunganna a panid tapno maipataray ti pangsubok. local p = require('Modulo:UnitTests') function p:test_kumusta() self:preprocess_equals('{{#invoke:Kumusta | kumusta}}', 'Kumusta amin nga Ilokano, iti lubong!') end return p </syntaxhighlight> Para iti listaan kadagiti amin a modulo nga agus-usar ti pangsubok, kitaen ti [[Espesial:Whatlinkshere/Modulo:UnitTests]]. Adda met ti sabali a maus-usar a modulo para iti pangsubok a [[Special:Whatlinkshere/Modulo:ScribuntoUnit|maus-usar]] a tinawtawagan ti [[Modulo:ScribuntoUnit]], a nagtaud manipud iti Wikipedia ti Hungaria. Iti langlanga daytoy ket kapadpada ti [[Modulo:UnitTests]], ngem addan ti sabali nga estilo iti pannakakodigo, ken agiparang kadagiti pudno a biddut a naikulong babaen ti panagusar kadagiti nasalakbiban a panatawag. Addaan pay ti pamay-an a mangipada kadagiti panagtumpaw iti kaunegan iti naited a presision. == Panagmarka kadagiti nabaliwan a plantilia == {{lua|Modulo:Kumusta}} Pangngaasi nga ikabil ti plantilia ti {{tl|lua}} kadagiti subpanid ti dokumentasion kadagiti amin a plantilia nga agus-usar ti Lua. Daytoy ket makatulong ti pannakaipayammo ti panagusar iti Lua ken ti panagibaliw kadagiti plantilia. Ti tabasna ket makita dita baba: {{clear}} == Kitaen pay == *[[:Kategoria:Dagiti plantilia a naibatay iti Lua|Dagiti plantilia a naibatay iti Lua]] *[[Special:PrefixIndex/Modulo:|Dagiti panid modulo]] == Dagiti akinruar a silpo == *[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual|Manual a maipapan iti Lua ]] {{iti sao|en}} *[[mw:Lua scripting/Tutorial|Pagsursuruan ti panagsurat ti Lua]] {{iti sao|en}} *[http://www.lua.org/manual/5.1/index.html Manual a maipapan iti Lua manipud idiay lua.org] {{iti sao|en}} [[Kategoria:Wikipedia kangrunaan a paammo]] [[Kategoria:Dagiti modulo ti Wikipedia]] 8tij1nxfvtxokb4qqqxpjrajfix1s0z 0 33755 407147 402989 2026-10-13T07:50:18Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407147 wikitext text/x-wiki {{Infobox biblioteka | library_name = Národní knihovna České republiky | image = Vseobecna-studovna.jpg | caption = Ti sapasap a pagbasaan iti Nailian a Biblioteka ti Republika a Tseka | country = [[Republika a Tseka]] | location = | coordinates = {{coord|50|5|14.62|N|14|25|2.58|E|region:CZ_type:landmark|display=inline,title}} | type = [[Nailian a Biblioteka]] | established = | website = [http://www.nkp.cz/ www.nkp.cz] }} Ti '''Nailian a Biblioteka ti Republika a Tseka''' ({{lang-cs|Národní knihovna České republiky}}) ket ti sentral a biblioteka ti [[Republika a Tseka]]. Daytoy ket imatonan babaen ti [[Ministro ti Kultura (Republika a Tseka)|Ministro ti Kultura]]. Ti nangruna a pasdek ti biblioteka ket mabirukan idiay historikal a pasdek ti [[Clementinum]] idiay Prague, ket idiay ti nakaikabilan dagiti agarup a kagudua dagiti librona. Ti sabali a gudua ti urnong ket naipenpen idiay distrito ti [[Hostivař]].<ref>{{cite web|url=http://www.praguepost.cz/archivescontent/6131-need-for-new-library-intensifies.html|title=Need for new library intensifies|work=The Prague Post|date=28 Mayo 2008|accessdate=8 Mayo 2014|archive-date=2014-05-09|archive-url=https://archive.today/20140509074256/http://www.praguepost.cz/archivescontent/6131-need-for-new-library-intensifies.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140509001135/http://www.praguepost.cz/archivescontent/6131-need-for-new-library-intensifies.html |date=2014-05-09 }}</ref> Ti Nailian a Biblioteka ket isu ti kadakkelana a biblioteka idiay Republika a Tseka, ken addaan daytoy kadagiti agarup a 6 a riwriw a dokumento. Ti biblioteka ket addaan kadagiti agarup a 60,000 nakarehistro nga agbasbasa. Ti bibliotek aket agipenpen kadagiti tseko a teksto ken dagiti pay naduduog a materiales manipud idiay Turkia, Iran ken India.<ref name=digitisation>{{cite web|url=http://www.radio.cz/en/section/science/national-librarys-rare-prints-and-manuscripts-at-the-click-of-a-mouse|title=National Library's rare prints and manuscripts at the click of a mouse|work=Radio Prague|date=24 Nobiembre 2005|accessdate=8 Mayo 2014}}</ref> Ti biblioteka ket mangibalay kadagiti libro para iti [[Unibersidad ti Carolina iti Prague]].<ref>{{cite news|last=Tucker|first=Aviezer|date=18 Pebrero 2009|title=Opinion|url=http://www.praguepost.cz/examples/weekly-paper-2009-02-18.pdf|newspaper=The Prague Post|location=Prague|page=A4|accessdate=8 Mayo 2014|archive-date=2014-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509001128/http://www.praguepost.cz/examples/weekly-paper-2009-02-18.pdf|url-status=dead}}</ref> Ti biblioteka ket nangabak iti internasional a pannakabigbig idi 2005 gapu ta nakaawat daytoy ti immuna a Premio Jikji manipud iti UNESCO babaen ti [[Pannakalaglagip ti Programa ti Lubong]] para kadagiti ganetgetna iti panangidihitado kadagiti duog a teksto.<ref>{{cite web|url=http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/national-library-wins-unesco-award-for-pioneering-digitisation-work|title=National Library wins UNESCO award for pioneering digitisation work|work=Radio Prague|date=7 Septiembre 2005|accessdate=8 Mayo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206104818/http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/national-library-wins-unesco-award-for-pioneering-digitisation-work|archive-date=2017-02-06|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/unescojikji-prize/previous-laureats/the-national-library-of-the-czech-republic/|title=2005 – The National Library of the Czech Republic|work=UNESCO|accessdate=9 Mayo 2014}}</ref> Ti proyekto a nangrugi idi 1992, ket nangirebbeng ti panangitihitado kadagiti 1,700 a dokumento kadagiti immuna a 13 a tawtawenna.<ref name=digitisation /> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *{{Opisial a website}} {{Kontrol ti autoridad}} {{biblioteka-pungol}} [[Kategoria:Dagiti nailian a biblioteka|Republika a Tseka]] cbmy9fzwz7h98dwe5872pjb4yr5w6qh 0 43330 407141 406998 2026-10-13T04:08:19Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407141 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name=Ankara |settlement_type= Siudad |nickname = Puso ti Turkia |official_name= Ankara |image_skyline= Ankara collage3.jpg |image_caption= AnkaraBuyuksehirBelediyesi.png |imagesize=270px | image_blank_emblem= | blank_emblem_type=Kayarigan ti Munisipalidad ti Metrolitano ti Ankara | blank_emblem_size=100px |timezone=[[Oras ti Akindaya nga Europa|EET]] |utc_offset=+2 |map_caption=Lokasion ti Ankara iti kaunegan ti Turkia. |timezone_DST=[[Oras ti Kalgaw ti Akindaya nga Europa|EEST]] |utc_offset_DST=+3 |coordinates = {{coord|39|56|N|32|52|E|region:TR|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]] |subdivision_name =[[Turkia]] |subdivision_type1=[[Listaan dagiti rehion ti Turkia|Rehion]] |subdivision_name1=[[Rehion ti Tengnga nga Anatolia|Tengnga nga Anatolia]] |subdivision_type2=[[Dagiti probinsia ti Turkia|Probinsia]] |subdivision_name2=[[Probinsia ti Ankara|Ankara]] |population_metro=5,150,072 |population_total= 4,587,558 |population_footnotes=<ref name="citypopulation1">{{cite web|title=Turkey: Major cities and provinces|url=http://citypopulation.de/Turkey-C20.html |publisher=citypopulation.de|accessdate=2015-02-08}}</ref> |population_as_of=2014 |population_density_km2= |area_total_km2=24,521 |pushpin_map=Turkia |pushpin_label_position=<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption =Lokasion ti Ankara |pushpin_mapsize =260px |elevation_m=938 |postal_code_type=Kodigo ti koreo |postal_code=06xxx |area_code=312 |blank_info=06 |blank_name=Lisensia ti plata ti karro |leader_name=Melih Gökçek |leader_party=Partido Hustisia ken Panagrang-ay (AKP) |leader_title=Mayor |leader_title1=Gobernador |leader_name1=Mehmet Kılıçlar |website={{url|http://www.ankara.bel.tr/}}<br />{{url|http://www.ankara.gov.tr/}}<!-- http://ankara.ankaram.net/en/ --> }} Ti '''Ankara''' (<small>Ingles</small>&nbsp;{{IPAc-en|ˈ|æ|ŋ|k|ə|r|ə}};<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/ankara?showCookiePolicy=true|title=Ankara|accessdate=24 Septiembre 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.}}</ref> <small>Turko</small>&nbsp;{{IPA-tr|ˈaŋ.ka.ɾa||3=Tr-Ankara.oga}}), dati nga ammo a kas ti '''Ancyra''' ken '''Angora''', ket ti [[kapitolio]] ti [[Turkia]], ken mabirukan daytoy idiay [[Tengnga nga Anatolia]]. Addaan daytoy iti populasion iti 4,587,558 iti urbano a sentro <small>(2014)</small> ken 5,150,072 iti [[Probinsia ti Ankara|probinsiana]] <small>(2015)</small>,<ref name="citypopulation1" /> daytoy ti maikadua a kadakkelan a siudad ti Turkia kalpasan ti [[Istanbul]]. Kuartel idi ni [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] ti Ankara manipud idi 1920 ken isun ti kapitoli ti [[Republika ti Turkia]] manipud iti pannakapundarna idi 1923, ken sinukatanna ti [[Istanbul]] kalpasan ti pannakatnag ti [[Imperio nga Otomano]]. Ti [[Gobierno ti Turkia|gobierno]] ket prominente nga agpatpatrabaho ngem ti Ankara ket nangruna pay a siudad ti komersio ken industria, mabirukan daytoy iti tengnga dagiti network ti kalsada ken perokaril ti Turkia. Inted ti siudad ti naganna iti [[dutdot ti Angora]] a naabel manipud kadagiti [[kuneho ti Angorat]], ti atiddog ti buokna a [[kalding ti Angora]] (ti taudan ti [[mohair]]), ken ti [[Turko nga Angora|Angora a pusa]]. Ti lugar ket ammo pay para kadagiti peras, diro, ken dagiti [[muscat (ubas ken bino)|muscat]] nga ubas. Uray no daytoy ket mabirukan iti maysa a kamagaan a lugar idiay Turkia ken kaaduan a napalikmutan babaen ti mulmula ti estepa malaksid kadagiti lugar ti kabakiran iti akin-abagatan a patingga, ti Ankara ket mabalin a maikeddeng a kas berde a siudad kadagiti termino dagiti berde a lugar iti tunggal maysa nga agtataeng, iti 72&nbsp;m² iti tunggal maysa a tao. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Commons-nailinia|Ankara}} {{Wikivoyage-inline|Ankara}} * [http://www.ankara.gov.tr/ Gobernorato ti Ankara] * [http://www.ankara.bel.tr/ Munisipalidad ti Ankara] * [http://www.ankaraka.org.tr/ Ahensia ti Panagrang-ay ti Ankara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809183724/http://www.ankaraka.org.tr/ |date=2017-08-09 }} * [https://web.archive.org/web/20190417190926/http://esenbogaairport.com/ Sangalubongan nga Eropuerto ti Esenboğa] {{Listaan dagiti kapitolio ti Europa babaen ti rehion}} {{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}} {{Kontrol ti autoridad}} {{Turkia-heograpia-pungol}} [[Kategoria:Ankara| ]] [[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]] [[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Europa]] rmwvi6k1pri2mpphvtatz7upqhx6zyz 0 56455 407137 406949 2026-10-13T02:52:51Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407137 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagsasao |name=Asuri | image = Chotni_Asur.jpg |nativename= |states=[[India]] |region= |ethnicity=[[Tatao nga Asur|Asur]] |speakers={{sigfig|7,000|1}} |date=2007 |ref=e18 |familycolor=Austroasiatiko |fam2=[[Sasao a Munda|Munda]] |fam3=[[Amianan a Munda]] |fam4=[[Kherwari]] |fam5=Mundari |iso3=asr |glotto=asur1254 |glottorefname=Asuri }} Ti '''pagsasao nga Asur''' wenno '''Asuri''' ket ti maysa a [[Sasao nga Austroasiatiko|pagsasao nga Austroasiatiko]] nga insasao babaen dagiti [[tattao nga Asur]], a parte ti sanga a [[Sasao a Munda|Munda]].<ref>Chaudhuri, Sarit Kumar & Chaudhuri, Sucheta Sen (2005). Primitive Tribes in Contemporary India: Concept, Ethnography and Demography, Volume 1, pp.50-59. Mittal Publications. {{ISBN|8183240267}} [https://books.google.com/books?id=oG9_QkvmUKMC&pg=PA50&dq=%22asuri%22&hl=en&sa=X&ei=Q9ErUY-ONPGX0gGD8IGIDw&ved=0CF0Q6AEwCTge#v=onepage&q=%22asuri%22&f=false]</ref> Ti Asuri ket addaan kadagiti adu a binulod a balikas iti [[Sasao a Dravidiano|Dravidiano]] gapu iti pannakaiyasidegna iti [[Pagsasao a Kurukh|Kurukh]].<ref>Prasad, Narmadeshwar (1961). Land and People of Tribal Bihar, p.305. Bihar Tribal Research Institute, Government of Bihar</ref> Kaaduan kadagiti agsasao iti Asuri ket agtataengda idiay distrito ti Gulma ti [[Banak Chota Nagpur|Chota Nagpur]]. Iti pay maipatinayon, adda pay dagiti bassit a grupo ti agsasao iti Asuri idiay [[Chhattisgarh]], [[Laud a Bengal]], ken [[Odisha]].<ref>Baskaran, S. G. (2015). Consonant Sequence and Syllable Formation in Asuri. ''Language In India'', ''15''(5), 23-34.</ref> Ibagbaga ti ''Ethnologue'' a ti ''Birjia'' ket maysa a dialekto ti Asuri, ngem adda pay maysa a kabagian a pagsasao iti [[Pagsasao a Birjia|Birjia]]; daytoy ket saan a nalawag no dagitoy ket mangibagbaga iti isu met laeng a banag. Nupay kasta, ni Anderson (2008:195), a naibatay iti Prasad (1961:314), ket isingasingna a ti [[Pagsasao a Birjia|Birjia]] (Binjhia) ket mabalin a maysa a [[Sasao nga Indo-Aryano|pagsasao nga Indo-Aryano]], uray no ti Birjia ket etniko a subgrupo ti tribu ti Asuri, a maikuyog iti maitutop nga Asur ken ti Agariya. Saan a naidasig ti [[Pagsasao a Majhwar|Majhwar]], ngem gapu iti pakabirukan ken dagiti ebidensia, daytoy ket mabalin a maysa a dialekto ti Asuri. No kasta, dagiti 35,000 a mangisasao (naireporta idi 1995, manipud iti maysa a grupo ti etniko iti 175,000) ket mangaramid daytoy iti kaaduan a porma iti Asuri. Naikeddeng ti Asuri a kas [[naisagmak a pagsasao]].<ref>Baskaran, S. Ganesh (2015). Phonemes of Asuri, pp. 60-61. Language In India. [http://www.languageinindia.com/april2015/baskaranasuriphonemes.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026120202/http://www.languageinindia.com/april2015/baskaranasuriphonemes.pdf |date=2021-10-26 }}</ref> Ti maysa a nagruna a rason iti pakaidumaanna akas naisagmak a pagsasao ket gapu ti kaawan iti ania man a naisurat a porma ti pagsasao. Daytoy ket adda laeng a kas [[naisasao a pagsasao]].<ref>Baskaran, S. Ganesh (2015). Phonemes of Asuri, pp. 60-61. Language In India. [http://www.languageinindia.com/april2015/baskaranasuriphonemes.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026120202/http://www.languageinindia.com/april2015/baskaranasuriphonemes.pdf |date=2021-10-26 }}</ref> Adda dagiti 31 a dagup dagiti [[ponema]] iti Asuri, a buklen dagiti dua pulo ket innem a "segmental" ken lima a "supra-segmental" ponema.<ref>Baskaran, S. Ganesh (2015). Phonemes of Asuri, pp. 62. Language In India. [http://www.languageinindia.com/april2015/baskaranasuriphonemes.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026120202/http://www.languageinindia.com/april2015/baskaranasuriphonemes.pdf |date=2021-10-26 }}</ref> Of the former, there are twenty-one consonants and five vowels.<ref>Baskaran, S. Ganesh (2015). Phonemes of Asuri, pp. 62. Language In India. [http://www.languageinindia.com/april2015/baskaranasuriphonemes.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026120202/http://www.languageinindia.com/april2015/baskaranasuriphonemes.pdf |date=2021-10-26 }}</ref> == Heograpikal a pannakaiwarwaras == Ilista ti ''Ethnologue'' dagiti sumaganad a distrito ken dagiti estado a nakaisasaoan ti Asuri. *[[Jharkhand]]: akin-abagatan a [[Distrito ti Palamau]], akin-amianan a [[Distrito ti Ranchi]], [[Distrito ti Gumla]], ken [[Distrito ti Lohardaga]] ti [[Banak Chota Nagpur]] *[[Chhattisgarh]]: [[Distrito ti Raigarh]] ken lugar ti [[Distrito ti Jashpur]] *[[Maharashtra]] *[[Odisha]]: [[Distrito ti Sambalpur]] *[[Laud a Bengal]] == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Sasao nga Austroasiatiko}} {{DEFAULTSORT:Asur, Pagsasao nga}} [[Kategoria:Sasao a Munda]] p3bjtv1tcnf7hpmhljb1iahv6gbp7nu 0 60942 407143 405483 2026-10-13T05:18:37Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407143 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | image = Cystopteris fragilis kz1.jpg | image_caption = ''[[Cystopteris fragilis]]'' | taxon = Cystopteris | authority = [[Johann Jakob Bernhardi|Bernh.]] | subdivision_ranks = Dagiti sebbangan | subdivision = 10-20: kitaen ti teksto | synonyms = {{Genus list |Cystoathyrium|Ching |Rhizomatopteris|A.P.Khokhr. }} | synonyms_ref = <ref name=PPGI /> }} Ti '''''Cystopteris''''' ket ti henero dagiti [[pako]] iti pamilia ti [[Cystopteridaceae]].<ref name=PPGI /><ref name=Christenhusz-2011 /> Dagitoy ket kadawyanda nga ammo iti Ingles a kas '''bladderferns''' wenno '''fragile ferns'''. Mabirukan dagitoy kadagiti temperado a rehion iti amin a paset iti lubong. Daytoy ket adu nga agdumaduma a henero ken iti kaunegan dagiti sebbangan dagiti indibidual ket mabalin nga aggigiddiat, a naipangpangruna kadagiti nagubsang nga enbironmento a pakasanayanda dagiti panagsagsagaba ken agtalinaay a bassit ken saan a dumakkel. Nalakada pay a mahibrido iti tunggal maysa kaniada. Narigat ti mangilasin iti maysa nga indibisual. Iti sapasap dagitoy ket [[risoma|risomato]] a perenial a mabalin nga agtubo kadagiti nabato a lugar wenno iti daga. Dagiti bulongda ket umado a pinnado, a dayta ket ti tunggal maysa a paset ti bulong ket nabingbingay kadagiti babbabassit a parte. Dagiti [[sorus]] ket kadawyanda nagtimbukel ken naabbongan iti kasla napabussog a bassisaw nga indusio. == Dagiti sebbangan == Dagiti sebbangan ket mairaman dagiti sumaganad:<ref name=Tropicos /><ref name=CFLW>{{Citation |mode=cs1 |last1=Hassler |first1=Michael |last2=Schmitt |first2=Bernd |date=Hunio 2019 |contribution=''Aleuritopteris'' |title=Checklist of Ferns and Lycophytes of the World |issue=8.02 |url=https://worldplants.webarchiv.kit.edu/ferns/ |accessdate=2019-08-14 |name-list-style=amp |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902225743/http://worldplants.webarchiv.kit.edu/ferns/ |url-status=dead }}</ref> *''[[Cystopteris alpina]]'' *''[[Cystopteris bulbifera]]'' – bulblet fern *''[[Cystopteris chinensis]]'' <small>(Ching) R.Wei & X.C.Zhang</small> (sin. ''Cystoathyrium chinense'' <small>Ching</small>) *''[[Cystopteris diaphana]]'' *''[[Cystopteris dickieana]]'' – Dickie's bladderfern *''[[Cystopteris douglasii]]'' – Douglas' bladderfern *''[[Cystopteris fragilis]]'' – brittle bladderfern *''[[Cystopteris laurentiana]]'' – St. Lawrence bladderfern *''[[Cystopteris montana]]'' – mountain bladderfern *''[[Cystopteris protrusa]]'' – lowland bladderfern *''[[Cystopteris reevesiana]]'' – Reeves' bladderfern *''[[Cystopteris tennesseensis]]'' – Tennessee bladderfern *''[[Cystopteris tenuis]]'' – upland brittle fern *''[[Cystopteris utahensis]]'' – Utah bladderfern == Dagiti hibrido == Kaaduan nga akin-uneg a hibrido dagiti ''Cystopteris''. === Dagiti hibrido a ''Cystopteris'' ti Amianan nga Amerika === Dagiti [[diploid]] a nagannak a sebbangan iti kaunegan ti henero ket mairaman dagiti sumaganad: *''[[Cystopteris bulbifera|C. bulbifera]]'' *''C. "hemifragilis"'' (ti maysa a di naduktalan wenno naungaw a diploid) *''[[Cystopteris protrusa|C. protrusa]]'' *''[[Cystopteris reevesiana|C. reevesiana]]'' Dagiti [[Hibrido (biolohia)|hibrido]] a sebbangan ket mairaman dagiti sumaganad: *''[[Cystopteris fragilis|C. fragilis]]'' (''C. "hemifragilis"'' × ''C. reevesiana''; allotetraploid) *''[[Cystopteris laurentiana|C. laurentiana]]'' (''C. bulbifera'' × ''C. fragilis''; allohexaploid) *''[[Cystopteris tennesseensis|C. tennesseensis]]'' (''C. bulbifera'' × ''C. protrusa''; allotetraploid) *''[[Cystopteris tenuis|C. tenuis]]'' (''C. "hemifragilis"'' × ''C. protrusa''; allotetraploid) *''[[Cystopteris utahensis|C. utahensis]]'' (''C. reevesiana'' × ''C. bulbifera''; allotetraploid) Dagiti saan a sebbangan a hibrido ket mairaman dagiti sumaganad: *''Cystopteris × illinoensis'' (''C. bulbifera'' × ''C. tenuis''; allotriploid) *''Cystopteris × wagneri'' (''C. tennesseensis'' × ''C. tenuis''; allo-allotetraploid) *''Cystopteris fragilis'' × ''Cystopteris tenuis'' (allo-allotetraploid) *''Cystopteris protrusa'' × ''Cystopteris tennesseensis'' (allotriploid) == Dagiti nagibasaran == {{Reflist|80em|refs= <ref name=Christenhusz-2011>{{cite journal|author=Maarten J. M. Christenhusz, Xian-Chun Zhang & Harald Schneider |year=2011 |title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns |journal=[[Phytotaxa]] |volume=19 |pages=7–54 |url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf}}</ref> <ref name=Tropicos>[http://www.tropicos.org/Name/40020898 ''Cystopteris'' Bernh.] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 29 Pebrero 2012</ref> <ref name=PPGI>{{citation |mode=cs1|author=PPG I |year=2016 |title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns |journal=Journal of Systematics and Evolution |volume=54 |issue=6 |pages=563–603 |doi=10.1111/jse.12229}}</ref> }} *[[David B. Lellinger|Lellinger, David B.]] ''A Field Manual of the Ferns & Fern-Allies of the United States & Canada''. [[Smithsonian Institution]], [[Washington, DC]]. 1985. == Dagiti akinruar a silpo == *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?19,25 Jepson Manual Treatment] {{Natay a silpo|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CYSTO USDA Plants Profile]{{Natay a silpo|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=109134 Flora of North America] {{Taxonbar|from=Q881825}} [[Kategoria:Cystopteris| ]] [[Kategoria:Cystopteridaceae]] cjew6mw40ugd0id6bz17o0aeqevwjzw 0 65739 407142 405471 2026-10-13T04:18:06Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407142 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Aristidaadscensionis1.jpg |genus = Aristida |species = adscensionis |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = ''Aristida fasciculata'' }} Ti '''''Aristida adscensionis''''' ket ti sebbangan dagiti [[Poaceae|ruot]] nga ammo kadagiti kadawyan a nagan iti Ingles iti '''sixweeks threeawn'''. Daytoy ket patneng iti Kaamerikaan ngem gangani met a naiwarwaras itiamin a paset iti lubong. Nalaka nga agtubo kadagiti nadisturbo ken nasayang a lugar ken mabalin nga agbalin a peste a ruot. == Deskripsion == Daytoy a tinawen a [[Tussok (ruot)|bunggoy-ruot]] ket agdumaduma iti langa, ti kadakkel ken sukogna ket kaaduan a determinado kadagiti kondision. Daytoy ket agtubo iti maysa a linabag kadagiti katayag aginggana iti pagbaetan ti 5 ken 80 a sentimetro. Daytoy ket mangporma kadagiti akikid nga [[inploressensia]] dagiti bassit a tirad, ti tunggal maysa a bunga ket addaan kadagiti tallo a buok. == Dagiti akinruar a silpo == * [https://web.archive.org/web/20190723033458/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8738,8812,8813 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ARAD USDA Plants Profile]{{Natay a silpo|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20110611145317/http://herbarium.usu.edu/webmanual/info2.asp?name=Aristida_adscensionis&type=treatment Grass Manual Treatment] * [http://www.kew.org/data/grasses-db/www/imp00616.htm Kew GrassBase] {{WestAfricanPlants|Aristida adscensionis}} {{Taxonbar|from=Q4790962}} {{Poaceae-pungol}} [[Kategoria:Aristida|adscensionis]] [[Kategoria:Ruruot ti Estados Unidos]] [[Kategoria:Flora ti Abagatan akinlaud nga Estados Unidos]] lbrybflk87ctefyrhoyz62a4o1d1zbv 0 71203 407144 405485 2026-10-13T05:38:37Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407144 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Diodia teres.jpg | taxon = Diodella teres | authority = (Walter) Small | synonyms_ref= | synonyms= * ''Borreria shandongensis'' <small>F.Z.Li & X.D.Chen</small> * ''Diodia prostrata'' <small>Sw.</small> * ''Diodia prostrata ''var''. longiseta'' <small>DC.</small> * ''Diodia teres'' <small>Walter</small> * ''Endopogon pumilum'' <small>Raf.</small> * ''Spermacoce diodina'' <small>Michx.</small> * ''Spermacoce linearis'' <small>Sessé & Moc.</small> * ''Spermacoce shandongensis'' <small>(F.Z.Li & X.D.Chen) Govaerts</small> * ''Spermacoce strigosa'' <small>L.</small> }} Ti '''''Diodella teres''''' ket ti sebbangan ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]] nga ammo kadagiti kadawayn a nagan iti Ingles a kas '''poorjoe''' ken '''rough buttonweed'''. Daytoy a tinawen a mula ket patneng iti [[Mehiko]], [[Tengnga nga Amerika]], [[Abagatan nga Amerika]], ti [[West Indies]] ken ti akin-abagatan nga [[Estados Unidos]] manipud iti [[California]] aginggana iti [[Florida]] ken ti pay kaaduan ti tengnga ken amianan akindaya nga [[Estados Unidos]] manipud iti [[Kansas]] aginggana iti [[Michigan]] aginggana iti [[Massachusetts]].<ref>{{Cite web |url=http://plants.usda.gov/maps/large/DI/DITET.png |title=USDA Plants Database |access-date=2020-04-23 |archive-date=2025-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531061341/https://plants.usda.gov/maps/large/DI/DITET.png |url-status=dead }}</ref> Ti sebbangan ket naturalisado pay iti [[Olanda]], ti [[Is-isla Canarias]], [[Akinlaud nga Aprika]], [[Angola]], [[Tsina]], [[Hapon]] ken [[Korea]],<ref name="lucyliu">{{Cite web |url=http://tai2.ntu.edu.tw/taiwania/pdf/tai.2010.55.2.177.pdf |title=Yi-Ding Gao, Rui-Jiang Wang & Ching-I Peng. 2010. Diodia teres Walt. (Rubiaceae), a Newly Recorded Weed in Fujian. Taiwania 55 (2): 177-179 |access-date=2014-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504030450/http://tai2.ntu.edu.tw/taiwania/pdf/tai.2010.55.2.177.pdf |archive-date=2014-05-04 |url-status=dead }}</ref> [[India]], ken [[Madagascar]].<ref>[http://www.cabi.org/isc/datasheet/19056 Invasive Species Compendium, ''Diodella teres'']</ref> Ti ''Diodella teres'' ket addaan iti naingpin, nalinteg wenno dumalapdap nga ungkay ken manmano nga aginggana iti 65&nbsp;cm iti katayag. Daytoy ket addaan kadagiti agsumbangir a bulong a nasikkil, nangisit a berde, eliptiko, timmirad, ken nakersang ti linabag, aginggana iti 3&nbsp;cm iti kaatiddog. Ti tunggal maysa a paris dagiti bulong ket mangubba iti maysa a sabong iti babana. Ti bassit a puraw aginggana iti maraderosas-purpura a sabong ket addaan kadagiti uppat a nasikkil a kasla petalo a pingir aginggana iti 12&nbsp;mm iti kaatiddog ken 10&nbsp;mm iti kaakaba. Ti bunga ket sukog immitlog, nga agsina kadagiti dua bassit a nues. Kadawyan daytoy a mula kadagiti nadarat a lugar a kas dagiti karuboroban ti darat ken dagiti paglayusan a tanap ti karayan.<ref name="lucyliu" /><ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/7361197#page/291/mode/1up Small, John Kunkel & Carter, Joel Jackson. 1913. Flora of Lancaster County (Pennsylvania) 271].</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6927,6932,6933 Jepson Manual Treatment] {{Natay a silpo|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{PLANTS |symbol=DITE2 |taxon=Diodella teres}} {{Taxonbar|from=Q5279093}} [[Kategoria:Rubioideae]] [[Kategoria:Flora ti Tengnga nga Amerika]] [[Kategoria:Flora ti Karibe]] [[Kategoria:Flora ti Abagatan nga Amerika]] [[Kategoria:Flora ti Mehiko]] [[Kategoria:Flora ti Estados Unidos]] k3mu44tss8jce2rpar0ztzq7bnb38bl 0 71205 407145 405486 2026-10-13T05:41:35Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 407145 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = Diodia virginiana - Virginia Buttonweed.jpg |image_caption = ''[[Diodia virginiana]]'' |display_parents = 2 |taxon = Diodia |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |type_species = ''[[Diodia virginiana]]'' |type_species_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms_ref=<ref>[http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=61951 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> |synonyms = * ''Decapenta'' <small>[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]</small> * ''Dioneidon'' <small>[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]</small> * ''Ebelia'' <small>[[Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach|Rchb.]]</small> * ''Hexasepalum'' <small>[[Friedrich Gottlieb Bartling|Bartl.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> * ''Triodon'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> }} Ti '''''Diodia''''' ('''buttonweed''' iti Ingles) ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket impalawag babaen ni [[Carl Linnaeus]] idi 1753. Mabirukan ti henero manipud iti akin-abagatan ken akindaya nga [[Estados Unidos]], [[Abagatan nga Amerika]], [[Tengnga nga Amerika]], [[Mehiko]], ti [[West Indies]] ken tropikal nga [[Aprika]].<ref name="WCSP">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Diodia|title=''Diodia'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=22 Hunio 2012}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://plants.usda.gov/maps/large/DI/DIVI3.png |title=USDA Plants Database |access-date=2020-04-23 |archive-date=2022-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221163205/https://plants.usda.gov/maps/large/DI/DIVI3.png |url-status=dead }}</ref> == Dagiti sabali a Diodia == Adu dagiti sebbangan ti ''Diodia'' ket naiyakarda iti kabagian a henero ti ''[[Diodella]]'', ken isu a ti nagan a "buttonweed" ket maipakat pay kadagitoy a sebbangan. Adda pay dagiti adu a sebbangan ti "false buttonweed" iti kabagian a henero ti ''[[Spermacoce]]''. ''[[Abutilon theophrasti]]'' iti pamilia ti [[Malvaceae]] ket ammo pay babaen ti kadawyan a nagan iti "buttonweed". == Dagiti sebbangan == * ''[[Diodia aulacosperma]]'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> – Socotra, Somalia, Kenya, Tanzania * ''[[Diodia barbata]]'' <small>([[Jean Louis Marie Poiret|Poir.]]) [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> – Guyana, Repubika a Dominikano * ''[[Diodia barbigera]]'' <small>[[William Jackson Hooker|Hook.]] & [[George Arnott Walker Arnott|Arn.]]</small> – Mehiko * ''[[Diodia discolor]]'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> – Guiana a Pranses * ''[[Diodia domingensis]]'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> – Repubika a Dominikano * ''[[Diodia flavescens]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> – Angola, Zambia * ''[[Diodia incana]]'' <small>Aresch.</small> – Ecuador * ''[[Diodia kuntzei]]'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> – Venezuela, Bolivia, Peru, Brazil, Arhentina, Paraguay * ''[[Diodia macrophylla]]'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> – Brasil, Paraguay * ''[[Diodia microcarpa]]'' <small>[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> – Brasil * ''[[Diodia mitens]]'' <small>Bello</small> – Puerto Rico * ''[[Diodia othonii]]'' <small>Rizzini</small> – Brasil * ''[[Diodia paludosa]]'' <small>[[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small> – Paraguay * ''[[Diodia perforata]]'' <small>[[Ignatz Urban|Urb.]]</small> – Haiti * ''[[Diodia rubricosa]]'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small> – Ghana, Ivory Coast, Liberia, Nigeria, Sierra Leone * ''[[Diodia saponariifolia]]'' <small>([[Adelbert von Chamisso|Cham.]] & [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]]) [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]</small> * ''[[Diodia saponarioides]]'' <small>[[Carl Borivoj Presl|C.Presl]]</small> – Mehiko, Brasil, Arhentina, Paraguay * ''[[Diodia simplex]]'' <small>[[Olof Peter Swartz|Sw.]]</small> – Kuba, Hamaika * ''[[Diodia spicata]]'' <small>Miq.</small> – Panama, Colombia, Venezuela, Guyana, Guinea a Pranses, Brasil * ''[[Diodia vaginalis]]'' <small>[[George Bentham|Benth.]]</small> – Benin, Ghana, Ivory Coast, Liberia, Nigeria, Sierra Leone, Togo, Kamerun, Gabon, Kongo-Brazzaville * ''[[Diodia verticillata]]'' <small>[[Martin Vahl|Vahl]]</small> – Brasil, Lesser Antilles * ''[[Diodia virginiana]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> – Virginia buttonweed – abagatan-tengnga ken abagatan-akindaya nga Estados Unidos manipud iti Texas aginggana iti Kansas, iti daya aginggana iti Florida ken New Jersey; ti pay Connecticut, Kuba ken Nicaragua. Naturalisado iti Hapon, Taiwan ken akin-amianan a California == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == *[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Diodia ''Diodia'' iti World Checklist of Rubiaceae] *[https://web.archive.org/web/20191205182350/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6927,6932 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=DIODI USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210917071718/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=DIODI |date=2021-09-17 }} {{Taxonbar|from=Q2719968}} {{Rubiaceae-pungol}} [[Kategoria:Spermacoceae]] 1s5fji0lku4qr2pju2tcacyvquwhs5p 4 81900 407146 407111 2026-10-13T07:38:42Z MediaWiki message delivery 6184 /* Tech News: 2026-42 */ baro a seksion 407146 wikitext text/x-wiki == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January. '''Updates for editors''' * Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations. * Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading. * Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847] * Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194] '''Updates for technical contributors''' * Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. * A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W41"/> </div> 18:50, 5 Oktubre 2026 (UTC) <!-- Mensahe nga inpatulod babaen ni Agar-aramat:Trizek (WMF)@metawiki a nagusar iti listaan ti https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304] '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs. * The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077] * [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]]. * Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075] '''Updates for technical contributors''' * There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response. '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 07:38, 13 Oktubre 2026 (UTC) <!-- Mensahe nga inpatulod babaen ni Agar-aramat:STei (WMF)@metawiki a nagusar iti listaan ti https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 --> 0bb1xnvvvuy8e1lptu3cla79kjqc014